Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Баш мээ нервдери

I. Моюн нервдери.
II. Көкүрөк нервдери.
III. Бел нервдери.
IV. Куймулчак нервдери.
V. Чычаң нервдери.
-/-
1. Баш мээ.
2. Аралык мээ.
3. Ортоңку мээ.
4. Варолиев көпүрөчөсү.
5. Мээче.
6. Сүйрү мээ.
7. Каракуш мээ.
8. Моюн жону.
9. Бел жону.
10. Куймулчак (жон мээ).]]
Баш мээ нервдери(лат. cerebrum, др.-грек. ἐγκέφαλος)Борбордук нерв системасынын бөлүгү.
 Нервдер 
Мээнин сүмбөсүнүн алдыңкы бетинен чыккан 12 жуп нерв бар: жыт сезүү, көрүү, көздү кыймылдатуучу, чыгырык нерви, үч ача, көздү сыртка тартуучу, бет нерви, угуу, тил-кулкун нерви, адашма, кошумча нерв, тил алдындагы нерв.
Бул нервдер бири биринен айырмаланып, өзүнө тийиштүү гана милдеттерди аткарат. Ошондуктан алардын бири жабыркаса калгандары анын милдетин эч аткара албайт. Алар аткарган милдеттерине жараша кыймылдатуучу жана сезүүчү нервдер деп эки топко бөлүнөт.
 Қыймылдатуучу нервдер 
Қыймылдатуучу нервдерге 3-,4-, 6-, 11ж-а 12-Баш мээ нервдери кирет. Баш мээ нервдеринин сезүүчү нервдери: 1-, 2-, 8-жуп нервдер. Ал эми 5-үч ача, 7-бет нерви, 9-тил-қулқун нерви жана 10-адашма нервдер болсо, сезүү жана қыймылдатуу милдетин атқарат. Аталған нервдердин жүлүн мээ нервдери сыяқтуу мээде жайғашқан борборунан башқа, мээден тышқары жайғашқан сезгич түйүндөрү (сыртқы борборлору) да бар. Алсақ, үч ача нервдин — гассер түйүнү, тилқулқун нервинин — таш сымал түйүнү, адашма нервдин — түйүнчө жана күрөө түйүндөрү мээден сыртта жайғашқан.

 Сезгич нервдери 
Ошондой эле таза сезгич нервдер да өз бөлүгүндө сезгич элементтерди алып жүрөт. Алсак, 3-, 7-, 9ж-а 10-нервдер аркылуу көздүн ички булчуңдарына, шилекей бездерине, жүрөккө, карынга, боорго жана уйку безине көп сандаган парасимпат нерв талчалары барып, аларды нервдештирет.

Ошентип, Баш мээ нервдери өздөрүн кыймылдаткыч, сезгич жана парасимпат талчалары аркылуу сезүү органдарынан (жыт сезүү, көрүү, даам сезүү жана угуу) башка баштын терисин, мээ кабыктарын, баш булчуңдарын, тилди, кулкунду, кызыл өңгөчтү, моюн булчуңдарын, тамак сиңирүү жана дем алуу органдарын (көмөкөйдү, кекиртекти, бронхторду жана өпкөнү) нервдештирет. Бул нервдер сезүү органдарынын нервдери гана болуп эсептелбестен, жашоодогу эң керектүү дем алуу, кан айлануу жана тамак сиңирүүнү башкарат.

Кыймылдатуучу нервдин талчалары баш мээде жайгашкан негизги кыймылдаткыч борбордон башталат. Ал эми сезүүчү нервдердин талчалары болсо, сырттан (териден, мурун көңдөйүнөн, көздөн, кулактан жана тилден) башталып, баш мээдеги борборлорго барып түшөт. Бул мээдеги борборлор өздөрүнүн бутакчалары аркылуу мээ сүмбөсүнүн көп борборлору, мээ кыртышы, кара куш мээ жана жүлүндүн борборлору менен тыгыз байланышкан. Мына ушул борборлорду байланыштыруучу көп сандаган нерв талчалары аркылуу бардык борборлор кабарлашып турат.
 Шилтемелер 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Дарыны ашкере пайдалануу

Дарыны ашкере пайдаланууорганизмге терс таасир тийгизет. Дарынын дозасына жараша дарылоо касиети менен катар организмге тескери таасири да бар. 
 Биологиялык активдүү дарылар 
Акыркы жылдарда биологиялык активдүү көп дарылар ачылып, аларды пайдалануу жолдору жана организмге тийгизген таасири белгилүү болду. Мындай биологиялык активдүү дарыларды (сульфаниламиддер, антибиотиктер, гормон дарылары) кеңири колдонуу бир топ ооруларды айыктырууга же болбосо ооруну жеңилдетүүгө мүмкүнчүлүк берди. Ошондой болсо да ар кандай дарылардын кесепетинен пайда болгон оорулар көбөйүүдө. Дарынын кесепетинен пайда болгон оору жөнүндө биринчи жолу Е. А. Аркин жазып чыккан (1901-ж.). Бир эле дары дозасына жараша терапиялык (дарылоочу), токсикалык (ууландыруучу) жана леталдык (өлүмгө дуушарлантуучу) касиетке ээ.
 Дарынын зыяны 
Айрым дарылардын дарылоочу дозасы менен ууландыруучу дозасынын айырмасы өтө эле аз, ошондуктан дарыны догдур сунуш кылган дозасынан ашырбоо керек. Бир караганда эч зыяны жок деп эсептелген витаминдердин дозасын көбөйтүү организмге тескери таасир этет.
Мисалы,

 Д витаминин ашкере колдонуу бөйрөк ишин жана кальций алмашууну бузушу ыктымал; 
С витаминин узак убакыт колдонуудан тромбдор пайда болот. А витаминин дозадан ашык кабыл алуудан чач түшүп, тери түлөйт, жүлүн суюктугунун басымы жогорулайт жана башка aнтибиотиктерди ашкере колдонуу аллергия ооруларына жана реакцияларга (к.Аллергия ), а. и. анафилаксиялык шокко (Анафилаксия) себеп болот.

Кээ бир оору басаңдатуучу жана дененин ысышын төмөндөтүүчү дарыларды (анальгин, амидопирин, ацетилсалицил кислотасы) көп колдоно берүү кандын составын жана тамак сиңирүү жолунун былжыр челин бузат. Догдур көрсөтмөсү жок өз алдынча дарыны кабыл алуудан организм ага көнүп, дарынын таасири азаят. Айрыкча сеп алдыруучу жана уктатуучу дарыларды (седуксен, элениум, мепробамат, ноксирон, этаминал фенобарбитал жана башка) ашкере колдонууда, бул дарыларга организм көнүп, таасири натыйжасыз болуп калат. Бул учурда дозасын көбөйтүүгө туура келет. Бул дарыларды ашкере колдонуудан акыры адам ага көнүп, ансыз тура албай, артынан түшөт. Ал дарылар борбордук нерв системасына таасир этип, киши психикасын өзгөртөт. Мында киши тез чарчайт, урушчаак болуп, көңүлү чөгөт, унутчаак болот.

Өзгөчө жаш балдардын нерв системасы дарыларга өтө сезгич болот. Ошондой эле улгайган кишилердин кайсы бир дарылардан өзгөчө зат алмашуусу жана кээ бир органдарынын (бөйрөк жана башка) функциялары начарлагандыктан дарылар организмден эң эле жай чыгат. Ошондуктан бул куракта дарыдан уулануу көп болушу мүмкүн.
Организмге терс таасир бербеген эч бир дары жок экенин жалаң гана врачтар эмес ар бир киши билүүгө тийиш. Үйдөгү аптечкада йод, бинт, кебез, термометр, нашатырь спирти, ошондой эле өнөкөт оорусу бар үй-бүлө мүчөсүнө тиешелүү дарылар (мисалы, жүрөк ооруларында колдонулуучу валидол, нитроглицерин) болушу зарыл, (к. Өзүн өзү дарылоо.) 
 Шилтемелер 
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Догдурлук кеңеш берүү комиссиясы

Догдурлук кеңеш берүү комиссиясы, Врачтык консультациялык комиссия (ВКК) — дарылоо мекемелеринде (поликлиникасы же амбулаториясы бар ооруканаларда, поликлиникаларда, адистештирилген диспансерлерде жана башка) түзүлөт.

Ал үч кишиден эксперт боюнча башкы догдурдун орун басары, бөлүмдүн башчысы жана дарылоочу догдурдан түзүлөт. Догдурлук кеңеш берүү комиссиясы гана жумушка жарамсыздык барагын 6 күндөн ашык мөөнөткө узарта алат, убактылуу эмгекке жарамсыздык боюнча талаш суроолорду чечет, узак ооругандарды догдурлук эмгек эксперт комиссиясына жиберет. Мындан тышкары Догдурлук кеңеш берүү комиссиясы (ДКБК) жумушка жарамсыздык барагын берүү менен санаторий-курорттук дарыланууга жиберүүгө, эмгек шартын жеңилдетүүгө же башка ишке өтүүгө сунуштарды берет. Оорулууну Догдурлук кеңеш берүү комиссиясына дарылоочу догдур, дарылоо мекемесинин бөлүм башчысы жиберет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Дары өсүмдүктөр

thumb|Дары өсүмдүк (Digitalis purpurea).
Дары өсүмдүктөр — медицинада, ветеринарияда ооруну дарылоо, алдын алуу максатында колдонулуучу өсүмдүктөр. Алардын дарылык касиети составындагы алкалоиддер, гликозиддер, витаминдер жана башка заттардын болушуна негизделген. 

Дары заттар кээ бир өсүмдүктөрдүн бүчүрүндө, жалбырагында же сабагында; айрымдарынын гүлүндө же мөмөсүндө, тамырында же кабыгында жана башка органдарында топтолот. Ошондуктан өсүмдүктөрдүн керектүү бөлүгүн гана жыйнап алуу керек. Активдүү заттар түрдүү органдарда ар башка убакытта жыйналгандыктан, дары өсүмдүгүнүн чогултуу мезгили чоң мааниге ээ. Тамыр-сабак, тамыр, түймөктөр эрте жазда жана күзүндө казылып, жууп кургатылат. Бүчүрү ачылып кете электе чогултуу керек. Кабыкты жазында катып кете электе сыйрып алган оң. Жалбырактар богок пайда болуу, гүлдөө мезгилинде чогултулуп, чирип кетпес үчүн кургатылат.

Даярдалган дары сырьёлору даярдоочу уюмдарга өткөрүлөт. Айрым дары өзүмдүгүндө күчтүү таасир этүүчү жана уулуу заттар болорун эстен чыгарбоо керек. Аларды бир аз эле ашыкча кабыл алуу ууланууга же ооруну күчөтүүгө дуушарлантат. Ошондуктан дары өсүмдүгүн врачтын гана көрсөтмөсү боюнча пайдалануу сунуш кылынат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Эгилме жалбыз

thumb|ЖалбызЭгилме жалбыз — көп жылдык дары өсүмдүк. Жалбырагынын составында ментол бар. Андан алынган препараттар көңүл айныганда, куску келгенде, жылма булчуңдардын спазмасында, ошондой эле өт айдама, оору басаңдатуучу зат катары, ментол майы муун ооруларында, миозитте, невритте майлоо, сүйкөө үчүн колдонулат. Жалбыз майы сергитүүчү жана антисептикалык зат катары, тиш чайкоочу жана жуугуч күкүмдөргө, пасталарга кошулат, айрым дарылардын даамын жакшыртуу үчүн да пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
‎

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Айыр

Айыр — жапайы өсүмдүк. Тамыр жана сабагы жара ооруларын дарылоочу препараттар комплексин (викалин жана викаир) даярдоодо колдонулат. Тамырынан алынган күкүм табитти ачып тамак сиңирүүнү жакшыртат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Категория:Таажы-2012
Догдурлук сыр

Догдурлук сыр, Врачтык сыр — |догдурлардын жана медициналык кызматкерлердин оорулуунун оорусу, жашыруун жана үй-бүлөлүк турмушу тууралуу маалыматтарды жарыялабоого милдеттүүлүгү. 

Кандай гана оору болбосун, өзгөчө организмдин кандайдыр бир функциясынын жана ишке жөндөмдүүлүгүнүн бузулушу оорулууга оору жана жагымсыз сезим гана болбостон, аны катуу капалантат.
Медициналык кызматкерлер өздөрү кабыл алган жана мыйзамда белгиленген догдурлар сырларды сактоого милдеттүү экенин ар дайым эске тутуу керек. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Баш оору

250px|right|thumb|Баш оору туталак(приступ) 
Баш оору (лат. cephalalgia, -грек. ἐγκέφαλος — Баш мээ + ἄλγος — оору) — ар кандай оорулардын көп кезигүүчү белгилеринин бири. 

 Баш оорунун себептери 
Баш оорунун мүнөзү аны пайда кылган себептерге жараша болот. Кан тамыр ооруларында (гипертония, гипотония оорулары, шакый(француз байыр.-грек. ἡμικρανία же новолат. hemicrania — шакый же «жарым баш»).) баш лукулдап ооруп, чарчаганда, алкоголь ичкилигин ичкенде, тамеки тартканда, ошондой эле ызы-чуу, кескин жыт, өтө жарык таасир эткенде күчөйт.

Гипертония оорусу менен ооругандарда уктап турганда көбүнчө баш салмактанып, кежиге ооруйт. Шакыйда приступ түрүндө кармап баштын бир жагы ооруйт. Көп учурда ички секреция бездеринин функциясы бузулганда, аялдардын этек кири келген же климакс мезгилинде да баш ооруйт. Караңгы жерде иштөө, алысты начар көрүү, көз оорулары, мисалы, глаукома баш оорунун себептери болуп эсептелет.

Желке жана үч ача нервдердин невралгиясында бет жана желке сайгылашып, ачышып ооруйт. Мээ жана анын кабыгы сезгенгенде кусуп, дене абдан ысып, баш катуу ооруйт. Мурундун кошумча коңулдарынын сезгениши, баш сөөк-мээ травмасы да баш ооруга себеп болот. Баш оору ар кандай жугуштуу ооруларды, ууланууну, нервдин бузулушун, ички органдардын ооруларын коштойт.

 Дарылоо 
Баш оорунун себебин билгенден кийин дарылоо керек.
Такай ооруса догдур кайрылуу зарыл. Анын себебин таппай, өзү билгендей ооруну басаңдатуучу дарыларды колдонуу, ден соолукка тескери таасир тийгизет. Догдур өз убагында кайрылып, негизги ооруну дарылоо баш ооруну басат же азайтат. Күн тартибин туура уюштуруу маалы менен тамактануу, суу процедуралары, дарылоо гимнастикасы, желдетилген бөлмөдө уктоо, таза абада сейилдөө баш ооруну басууга жардам берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Алоэ

250px|right|thumb|АлоэАлоэ — жапайы жана үйдө өстүрүлүүчү өсүмдүк. Дары өсүмдүк катары Ажарияда өстүрүлөт. Анын маңызында ферменттер, витаминдер көп болуп, андан сырткы ириңдүү жараларды, күйүктү, теринин сезгенүү ооруларын дарылоочу шире даярдалат. Өнөкөт ич катууда күнүнө 2—3 жолу (тамак ичерден жарым саат мурда) 1 чай кашыктан ичүү сунуш кылынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Вульвовагинит

Вульвовагинит — аялдардын жыныс органынын сыртынын (вульвасынын) жана кынынын сезгенүүсү. Мында жыныс кынынан ак суюктук көп бөлүнөт, жыныс органдарынын сырты дүүлүгүп кычышат, ооруйт. Сырткы жыныс органдары, чурай кызарышы мүмкүн. Өз убагында дарыланса тез айыгуу ыктымал. Ооруну убагында дарылабаса өнөкөткө айланып, жыныс кынынын алдыңкы жана арткы капталы бири-бирине жабышуусу, ал эми кыздарда (3—4 жаштагы) жыныс эриндеринин биригип өсүшү мүмкүн. Вульвовагинитти ар кандай микробдор пайда кылат. Ооруга өздүк гигиенаны сактабоо, жыныс органдарынын сырткы терисинин жана жыныс кынынын былжыр челинин жараланышы, өнөкөт оорулар жана зат алмашуунун бузулушу организмдин коргонуу функциясынын начарлашы түрткү болот. Вульвовагинит энелик бездин гормон чыгаруу функциясы төмөн аялдарда, ал бези жетиле элек кыздарда кезигет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Гинекологиялык оору
Категория:Медицина
Аюу мөмө

Аюу мөмө — жапайы өсүмдүк. Дары катары жалбырагы колдонулат. Ал жазында, жайдын башында (май, июнь) чогултулат. Ачытмасы, кайнатмасы заара жолдорунун сезгенүүсүндө заара айдама жана дезинфекциялоочу дары катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 
Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Жадатма абал

Жадатма абал — ноокастын эркинен тышкары ойго келүүчү санаа, эскерүүлөр, коркунучтуу ойлор, аракеттер жана башка Ноокас сарсанаа болуу зыян экенин түшүнөт, бирок андан кутула албайт, ошондуктан бул абал жадатма деп аталат. Жадатма абал нерв-психиканын түрдүү бузулуусунан келип чыгат, кээде соо адамдарда да байкалат, бирок көбүнчө невроз оорулууларда болот. Мындай абалга адам демейдеги абалынан башкача, кандайдыр бир күтүлбөгөн окуяны башынан өткөргөндөн, өтө чарчап-чаалыгуудан, өнөкөт уулануудан (аракечтиктен), түрдүү оорулардан кийин келиши мүмкүн; айрыкча тынчы жок, асан кайгы адамдар кириптер болот. Оору капысынан кармайт (башы айланат, жүрөгү тез кагат, алы кетет жана башка). Адам мындай күтүүсүз абалдан чочулап, анын кайталанышын аңдып, күтүп калат. Жүрөк оорудан мүрт кеткен кимдир бирөөнүн өлүмү жөнүндөгү кабардан улам өз жүрөгү токтоп калуучудай коркуу сезими туулат. Мындай ноокастар «жүрөк пристубу» кармаганда жанында эч ким болбой калышынан кооптонуп, жалгыздыктан коркот. Мында өлүмдөн коркуу, кандайдыр бир жугуштуу дарттан сактануу, бийиктен, тереңден, оттон, суудан, жол жүрүүдөн чочулоо жана башка сыяктуу абалдар өнөкөткө өтөт. Кээде ноокас сезиминдеги коркунучтан сактануу үчүн түрдүү жөрөлгөнү жасайт, мисалы, белгилүү бир түрдө кийинет, жолдун кандайдыр бир тарабы менен гана жүрөт жана башка Мындай нервдик абал создукса, адамдын мүнөзү өзгөрөт: шектенүү, олку-солкулук, кооптонуу пайда болот, тапшырманы туура аткардымбы, эч нерсени унуткан жокмунбу, үйдү бекиттимби жана башка деп сарсанаа болот. 

Мындай ноокастар өз кыймыл-аракетин кайра-кайра текшерет. Көбүнчө өз ден соолугу үчүн тынчсызданат, катуу оору менен ооруп калуудан чочулайт. Кээде акылдан адашуу коркунучу туулат. Мындай абал көбүнчө жүрөк тез кагуу, терчилдик, жүрөк айлануу, баш айлануу, ич оору жана башка менен коштолот. Айрымдары жадатма саноо (терезелерди, үй кабаттарын, тепкичтерди, көчөдөгү адамдарды), жадатма эскерүүлөр (өткөн окуяларды ийне-жибине чейин эсине түшүрүү), жадатма ойчулдук (турмушта болбогон көрүнүштөргө ой жүгүртүү) кыйнайт. Мындай абалды жүрөгү дүкүлдөө, ичи ооруу жана башка коштогондо ноокас врачка кайрылуусу зарыл, анткени убакыт өткөн сайын мындай реакция күчөйт. Оорулууга квалификациялуу жардам канчалык тез берилсе, ал ошончолук тез айыгат. Ырым-жырымга ишенген соо адамдардан жадатма оорулууларды айырмалоо зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Бака жалбырак

250px|right|thumb|Бака жалбырак Бака жалбырак(лат. Plantágo) — көп жылдык чөп өсүмдүк. Жер бетинде кеңири таралган. Кыргызстандын бардык жерлеринде кездешип, айрыкча арык жээктеринде, жол бойлорунда, тоо этектеринде, жайытта өсөт. Жалбырагы дарылык касиетке ээ. Андан плантаглюцид дарысы даярдалып, ичеги-карын оорусунда (гастрит, колит жана башка), кургатылган жалбырактардын маңызы жөтөлгө жана жара оорусунда колдонулат.Элдик медицинада кургатылган жалбыракты чай сыяктуу демдеп, какырык чыгаруучу дары катары, көк жөтөлгө, дем алуу жолдоруна суук тийгеңде, дизентерияда, ич өткөндө кеңири колдонулат. Жай бою өсүп жетилген, бүтүн жалбырактарын сабагы менен чогултуп, көлөкө жерге, үйдүн чатырында кургатуу керек. Кургак жалбыракты (10—15 г) бир стакан кайнак сууга демдеп, суугандан кийин чыпкалап, аш кашык менен күнүнө 5—6 жолу ичсе болот.Тун. жана Туш. жарым шаар алкагында таралган, кээ бир түрлөрү гана тропикте кездешет. Көпчүлүгү көп жылдык чөп, бир жылдыгы да бар, мисалы, лузитан Бака жалбырагы же коён жалбырагы Батыш Жер Ортолук деңиз жээгинде, Батыш Азияда жана Түштук Америкада таралган. Түн. Африка чөлдөрүндө өзгөчө бадал мавритан Бака жалбырагы өсөт. Кыргызстанда өскөн 10 түрү чөп, тамыры чачы жана өзөк. Жалбырагы кезектешип жайгашат. Айрымдарынын сабагы кыска, жерден арад чыгып турат.Тамыр жалбырагы жазы, жарыш тарамыштуу, узун саптуу. Гүлү майда, көрксүз, жашыл, топгүлү башча же машак. Мөмөсү кутуча же жаңгакча. Жол жээгинде, шалбаада, кумдак жерде, боздоңдо өсөт. Маңызынын жана уругунун дарылык касиети бар. Кыргызстандын бардык өрөөндөрүндө, тоолорунда жолугат.
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Баш сөөк

250px|right|thumb|Жаны
250px|right|thumb|алды
Баш сөөк (лат. cranium) — баштын скелети. Ал бири-бири менен тыгыз жиктелип бириккен 23 сөөктөн турат. Баш сөөк мээ жана бет бөлүгүнө ажыратылат

 Баш сөөктүн бөлүмдөрү 
 Мээ бөлүгү 
Мээ бөлүгүнүн сөөктөрү бири-бири менен тыгыз биригип мээ көңдөйүн түзөт. Бул көңдөйдө мээ, ички угуу жана тең салмакты сактоочу органдар жайгашкан. Ал маңдай, төбө, желке, чыкый, кыйык, калбыр сөөктөрүнөн турат. Бул сөөктөрдө көп тешиктер бар. Алар аркылуу көрүү, жыт сезүү, үч ача, бет, угуу, адашкан нервдер жана артерия, вена кан тамырлары өтөт. Чыкый сөөгүнүн ичинде угуу органдары жайгашкан. Негизги сөөктүн үстүндөгү ээр сымал чуңкурда мээнин алдыңкы калдыгы болгон гипофиз бези жайгашкан. Арттагы желке сөөгүнүн чоң тешиги аркылуу сүйрү мээ жүлүнгө өтөт.

 Бет бөлүгү 
Баш сөөкгүнүн бет бөлүгүнө маңдай, үстүңкү жана астыңкы жаак, мурун жана чыкчыт сөөктөрү кирет. Алар бири - бири менен туташып, көз чарасы, жогорку дем алуу жолу менен тамак сиңирүүчү органдардын башталышы жайгашкан атайын көңдөйлөрдү пайда кылат. Үстүңкү жаак адамдын көз чарасын, мурун жана ооз көңдөйүн түзүүгө катышат.

Үстүңкү жаактын ичинде жаак көңдөйү бар. Ал көңдөйдүн негизги милдети — дем алган абаны жылытуу жана нымдоо Үстүңкү жаактын тиш кырында кырка тизилип үстүңкү тиштер жайгашкан. Ал эми астыңкы жаак иймек келип, баш сөөктөрү менен кулак алдындагы жаак — чыкый мууну аркылуу туташат. Адамдын башы желке сөөгү аркылуу биринчи моюн омурткасы (атлант) менен туташат. Бул муундун жардамы менен баш оңго, солго, өйдө жана ылдый карай кыймылга келет.

 Жаңы төрөлгөн баланын баш сөөкгү олчому канча болушу керек 

Жаңы төрөлгөн баланын баш сөөктөрүнүн арасында жука кабыктан турган эмгеги бар (к. Эмчектеги бала). Баш сөөктүн мээ көндөйүн түзүүчү сөөктөр ички жана сырткы эки катмардан турат. Бул эки катмардын ортосунда кемик сыяктуу жумшак сөөктөр болот.

Мээни каптаган сөөктөрдүн ичи бүт бойдон катуу мээ кабыгы менен капталган. Бул кабыктын айрым жерлери баш сөөктөрүнө тыгыз бекип, эки катка ажырайт да, кабыктын көңдөйлөрүн түзөт. Бул көңдөйлөр аркылуу мээден вена каны агып чыгат. Мээ кабыгы баш сөөккө бекиген жерлерде көп майда тешиктер болот. Бул тешиктер аркылуу баштын сырткы жумшак ткандарынан жана терисинен кан чогултуучу кан тамырлар мээ кабыгынын көңдөйлөрү менен катышып турат.

Баш урунганда аталган сөөктөрдө жарака кетиши мүмкүн. Бул учурда баштын ичине кан толуп, мурун, кулактан кан агат. Ошондой эле жогоруда аталган нервдердин кызматы бузулат.

Адамдын баш сөөк сырткы түзүлүшү боюнча өтө эле ар түрдүү (сүйрү, тоголок, жалпак жана узун) болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Череп человека Баш сөөк

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Жакындан начар көрүү

Жакындан начар көрүү (гиперметропия) — көрүүнүн кемчилдиги, буюмду бүдөмүк көрүү (өзгөчө жакындан). Мында буюмдан чагылган нур көздүн тор кабыкчасына түшпөстөн, анын артына өтүп кетет. Жакындан начар көрүү көздүн тунук челинин жана чечекейинин сындыруу күчүнүн начарлыгына же көздүн алдыңкы-арткы огунун кыскалыгына байланыштуу болот. Ал тубаса же кийин пайда болот. Дээрлик бардык балдар төрөлгөндө жакынды начар көрүшөт, бирок өсүү жана өнүгүү процессинде (10 жаш чамасында) көпчүлүгүнүн көрүүсү калыбына келет.
thumb|250 px|right|Линзанын жардамы менен көздүн бузулуусн оңдоо
 
Жакындан начар көрүүнүн бир аз жана орточо даражасында ( + 3 диоптрийге чейин) көздүн курчтугу адатта өзгөрбөйт, ошондуктан атайын көз айнек менен жөнгө салуунун (коррекциялоонун) зарылчылыгы жок. Анын жогорураак даражасында (диоптрий +5тен ашканда) кээде көздүн курчтугу бузулат, көз айнек тагынганда көрүү кадимки абалына келбейт. Жакындан начар көрүү күчөгөндө көз айнекти пайдаланбаган кишилердин көзү бат чарчап башы ооруйт, чекеси уюп, көздө басым байкалат, окуганда тамгаларды ажырата албай калат. Окууну токтоткондо көрүү убактылуу калыбына келет.
Мектеп окуучуларында баш оору пайда болсо, врачка кайрылуу зарыл. Жакындан начар көрүүсү байкалган балдар көз айнек тагынуусу керек. Айрым учурда балдарда ал күчөсө көз чалыр болуп калат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Бийик карындыз же сарындыз

285px|right|thumb|Бийик карындыз
[[Файл:Inula helenium - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-210.jpg|260px|left|thumb|Бийик карындыз]]Бийик карындыз же сарындыз''' — көп жылдык жапайы өсүмдүк. Ал Украина, Кавказ, Белоруссия, Батыш Сибирь жана Орто Азияда кездешет. Кыргызстанда кеңири таралып, бадалдардын арасында, суунун жээгинде жана башка нымдуу жерлерде өсөт. Негизинен тамыры дарылык касиетке ээ. Тамыры күзүндө же жаз алды менен казылат да, дароо муздак сууга жууш керек. Кургатуу алдында тамырларын туурасынан кесип бөлүп, ачык жерге кургатылат. Кургатылган тамырынын маңызы какырык чыгаруучу жана сезгенүүгө каршы зат катары сунуш кылынат. Майдаланган тамырды (15— 20 г) бир стакан сууга 10 мин. кайнатып, чыпкалап, күнүнө 4—5 жолу кашык менен ичүү сунуш кылынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр