Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Четин

thumb|Sorbus aucuparia.
Четин (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн роза гүлдүүлөр тукумундагы күбүлмө жалбырактуу дарак же бадал уруусу. Бийикт. 10-25 м, жалбырагы кезектешип жайгашат. Гүлү ак, кош жыныстуу; калкан сымал топ гүлдүү; чымын-чиркей аркылуу чаңдашат. Мөмөсү тоголок, 2-5 уялуу. Мөмөсүндө сорбит, каратиноид, 69 мг % С витамини, 4-13,7 % кант, орг. к-та болот. Ч-дин дүйнөдө 100, КМШда 40, Кыргызстанда 3 түрү бар. Негизинен Кавказ менен Борбордук Азиянын тоолуу жерлеринде өсөт. Россиянын Европа бөлүгүндө, Кавказда кадимки Ч-и, Түндүк Чыгыш Сибирде сибирь Ч-и, Кыргызстандын тоолорунда Тянь-шань Ч-и, Сары-Челек, Арстанбап мөмө-жемиш токойлорунда алма Ч-и өсөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Шилби

thumb|upright|Lonicera caprifolium.
Шилби (L. 1753) – шилбилер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көпчүлүгү түз сабактуу же чырмалма бадал, чанда анча чоң эмес дарак. Бийикт. 0,5-10 м. Жалбырагы жөнөкөй, сүйрү, туташ жайгашат. Гүлү ак, сары, кызгылт же кызыл түстүү, жуптан жайгашат, айрымдары төгөрөк. Мөмөсү ширелүү жемиш. Дүйнөдө 200дөн ашык, КМШда 50, Кыргызстанда 20дай түрү белгилүү. Көбүнчө токойдо же ачык тоо беттеринде өсөт. Кадимки Ш., Россиянын Европа бөлүгүндө, Чыгыш Сибирде, татар Ш-си Волгадан Енисейге чейин, көгүш Ш. Карпатта өсөт. Ш-нин жыгачы катуу, түрдүү иштерге керектелет. Дары-дармек жасоодо пайдаланылат. Кооз жана жармашып өсүүчү түрү кооздук жана жашылдандыруу үчүн өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Жаңгактар

thumb|Juglans major.
Жаңгактар (L. 1753) - жаңгактар тукумундагы дарак, 20дай (40дай деген маалымат да бар) түрү мээлүүн, субтропик, тропик алкактарында (көбүнчө Түштүк Европа, Чыгыш Азия, Түндүк жана Түштүк Америка), 3 түрү КМШнын жазы жалбырактуу аралаш токойлорунда өсөт. Грек Ж-ы абдан баалуу. Ыраакы чыгышта 2 түрү бар: манжурия Ж-ы жана Зибольда Ж-ы. Кыргызстанда Ж. Фергана жана Чаткал кырка тоолорунун түштүк-батыш беттеринде өсөт. 28,2 миң га жерди ээлейт. Бийикт. 20 мге чейин, сөңгөгү түз, тегиз, кабыгы каралжын боз. Шагынын диаметри 10-12 м. Май айында гүлдөп, мөмөсү сентябрдын 2-жарымында, массалык түрдө октябрда быша баштайт. Мөмөсүндөгү май (75 %ке чейин), белок, (8-12 %), кант жана витаминдердин (А, В1, В2, С) ар түрдүүлүгү боюнча дүйнөдө 1-орунда турат: жегиликтүүлүгү, даамдуу, сиңимдүү, калориялуулугу менен айырмаланат. Жаңгак майы тамак-ашка керектелет, ошондой эле лак, самын жасоодо колдонулат; күнжарасы мал үчүн жергиликтүү тоют; жыгачынан мыкты буюмдар жасалат; мөмөсүнүн көк кабыгынан өңдөгүч заттар алынат жана башкалар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Кайыңдар

thumb|Ак-кайың (Betula pendula).
Кайыңдар (L. 1753) – кайыңдар тукумундагы дарак өсүмдүктөрү. Жалбырагы кезектешип жайгашкан. Бир үйлүү, айрым жыныстуу. Аталык гүлдөрү сөйкөчөгө чогулган. Аталыгы 2-12. Энелик гүл тобу-машак сымал. Мөмөсү 1 уруктуу, жаңгак же жаңгакча канаттуу. К-дын 100 түрдү бириктирген 6 уруусу белгилүү. Түндүк жарым шардын мээлүүн жана суук климатына ыңгайланышкан. Жарык жерде жакшы өсөт. Жыгачынан баалуу эмерек жасалат. Жалбырак бүчүрлөрү дары-дармек жасоодо пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Аккарагай

thumb|upright

Аккарагай - мырза карагайлар тукумундагы дайыма жашыл дарак өсүмдүк. Дарактын бийикт. 30-65 м, сөңгөгүнүн диаметри 2 мге чейин жетет. Кабыгы ачыгыраак боз, жылмакай. Ийнесинин уз. 2-3 см, туурасы 0,2-0,3 см. Бир үйлүү өсүмдүк, айрым жыныстуу. Мөмө берүүчү жаш тобурчагы – жашыл, бышканы – күрөң, уз. 10-16 см. Уругу чоң, уз. 1 смге чейин. Тобурчагы эрте күздө бышып жетилип, уруктары түшөт. Тамыр системасы терең; сөңгөктүү тамыр система жана бир нече күчтүү каптал тамырлары бар. Европанын тоолорунда жапайы түр таралган. Украина менен Белоруссияда өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Ыргай

thumb|Cotoneaster pannosus.
Ыргай (L. 1753) – роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк. Бийиктиги 3 мге жеткен тикенсиз бадал. Жалбырагы кырдуу, жөнөкөй түзүлүштүү. Гүлү майда, ак же мала кызыл, мөмөсү кызыл же каралжын түстө. Жаш сабагы көбүнчө түктүү. Дүйнөдө 100, КМШда 40, Кыргызстанда 15 түрү кезигет. Тоо беттеринде, таштуу белестерде, өзөн жээктеринде өсөт. Топуракты нөшөр, сел жууп кетишинен сактайт. Кургакчылыка байымдуу. Айрым түрлөрү кооздук үчүн өстүрүлөт. Көп гүлдүү жана каратоо Ы-лары коргоого алынган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Токой ресурстары

thumb|Токой ресурстары.
Токой ресурстары – токойдогу жыгач өсүмдүктөр, жапайы мөмө-жемиш, дары-дармек өсүмдүктөр, козу-карын, илбээсин жана башка байлыктары бар табигый ресурстардын бири. Жер шарындагы кургактыктын 30 %тейин токой ээлейт. КМШда дүйнөдөгү токой ресурстарынын 1/3 бөлүгүнөн көбүрөөгү бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Токойлор‎
Аргындаштыруу

Аргындаштыруу – тукум куугучтук касиеттери (генотиби ) боюнча айырмаланган эки организмди катнаштыруу, башкача айтканда бир же бир нече аллелдер же хромосомаларынын саны, же түзүлүшү боюнча айырмаланган организмдерди катнаштыруу. Мында пайда болгон биринчи муун дайым гетерозиготалуу болот да, ал аргын деп аталат. Ар башка тукумдагы, же түрдөгү өсүмдүктөрү кыйыштыруу алыстан А. деп аталат. А. – өсүмдүк жана жаныбар селекциясынын ыкмаларынын бири. Чарбанын пайдалуу белгилери боюнча тандоо жана тандап алуу, ошондой эле жаңы порода, сорт чыгаруу үчүн баштапкы материал болуучу гибрид жана метис, чалыш, аргын алуу үчүн пайдаланылат. А-нун түрдүү системасы бар. Алар тектеш жана тектеш эмес болуп бөлүнөт. Тектеш эмес А-нун түрлөрү: порода аралык (сорт аралык) А., линия аралык А., алыскы теги боюнча А. Мал чарбасында А. жакшыртма А., сиңирме А. өнөр жайлык А-га бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Өсүмдүктүн кышка чыдамдуулугу

Өсүмдүктүн кышка чыдамдуулугу - өсүмдүктүн кыштын жагымсыз шартына туруштук берүү жөндөмдүүлүгү. Өсүмдүк мындай сапатка чыдамкайлануу мезгилинде ээ болот. Ө. к. ч. кыш түшөрдө өсүмдүктүн чыңалышына, анда кант жана башка азыктардын жетиштүү топтолушуна, алардын үнөмдүү керектелишине жана мите козу карын илдетинен сакталышына жараша болот. Өсүмдүктүн жергиликтүү түрү жана сорту ошол аймактагы метерологиялык шартка ылайыкташкан. КМШдагы кышка чыдамдуу өсүмдүктөр: күздүк буудай (-25оС суукка туруштук берет) жана башка Ө. к. ч-гуна анын тукум куума касиеттерин өзгөртүү аркылуу жетишүүгө болот. Селекция ишинде бул боюнча илимий изилдөөлөр жүргүзүлүп, кышка чыдамдуу бир катар өсүмдүк сорттору чыгарылган. Бирок ал жетишкендиктер али да болсо практикалык талапка толук жооп бербейт. Ө. к. ч-на анын тукум куума касиеттеринен тышкары төмөндөгүдөй факторлор таасир этет: өсүмдүктүн жай мезгилинде өсүп, өрчүү шарты; анын туура жергиликтүү шартка жараша райондоштурулушу; өсүмдүк өстүрүүдөгү агротехникалык иштердин туура жүргүзүлүшү; ар кандай илдет менен зыянкечтерге каршы күрөшүү жана башка

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Өсүмдүктүн кургакчылыкка туруктуулугу

Өсүмдүктүн кургакчылыкка туруктуулугу - өсүмдүк ткан жана орган клеткаларынын кургакчылыкта суусузданууга жана өтө ысыкка туруштук берүү жөндөмдүүлүгү. Бул эки касиет филогенез процессинде табигый шарттын жана табигый тандалуунун таасиринен пайда болгон. Ө. к. т. протоплазманын коллоиддик-химиялык өзгөчөлүгүнө, зат алмашуу мүнөзүнө байланыштуу. Ө. к. т. кургакчыл мезгилде талаа шартында текшерилет. Мында жаңы өсүндү, жалбырак өңүнүн өзгөрүшү, жалбырагынын күбүлүшү, түшүм жана анын сапаты эске алынат. Кургакчылыкка туруктуу өсүмдүк сортун чыгаруу, туура которуштуруп эгүү, жер семирткичти (айрыкча микроэлементтери көп жер семирткичти) рационалдуу пайдалануу жана башка агротехникалык иш-чаралардын практикалык мааниси абдан чоң. Ксерофиттер кургакка өтө чыдамдуу келет. Өсүмдүктүн кургакчылыктын жана башка ыңгайсыз факторлорунун таасирине туруктуулугу цитоплазманын түзүлүшүнө жана анын негизги компоненттери – белок менен сууга жараша болот. Ө. к. т. көп учурда клетканын суу кармоо жөндөмдүүлүгүнө, сууну аз жоготушуна, ошондой эле осмос басымына байланыштуу болот. 

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Ботаника
Өсүмдүктүн ысыкка чыдамдуулугу

Өсүмдүктүн ысыкка чыдамдуулугу - өсүмдүктүн жогорку темп-рага туруштук берүү жөндөмдүүлүгү. Айрым көк жашыл балырлар ысыкты жакшы көтөрөт. Кургак мамык чөптөр менен эңилчектер 100°С ысыкка 30 минга чейин чыдайт. Көп өсүмдүктөрдүн кургак уругу да ысыкка чыдамдуу келет. Айрым ксерофиттер, ал эми өстүрүлмө өсүмдүктөрдөн жүгөрү, ашкабак, таруу, гозо ысыкка абдан чыдамдуу. Тез ысып кетүүдөн өсүмдүктүн субмикроскопиялык структурасы, жай ысыганда белогу бузулат. Белогунун бузулушу өсүмдүктүн ысыктан жабыркашынын олуттуу белгилеринен болуп эсептелет. Ө. ы. ч. протоплазмада топтолгон аммиакты залалсыздандыруу касиетине байланыштуу болот. Ысыкка анча чыдамсыз өсүмдүктөрдүн көбү нымды бат бууландырып, темп-раны төмөндөтөт. Бул учурда жалбырак өтө ысыбай өсүмдүк өсө берет. Ө. ы. ч. Ф. Ф. Мацковдун ыкмасы боюнча аныкталат. Белгилүү темп-рага чейин сууда ысытылган жалбыракты туз к-тасынын 0,2 %түү эритмесине салганда, жалбырактын ысыктан бузулган жеринде күрөң так пайда болот. Так канча чоң болсо өсүмдүк ошончо ысыкка чыдамсыз болот. Генеративдик орандар калыптанып жаткан учурда ө. ы. ч. төмөндөйт. Үрөндү 0,1 %түү хлордуу кальцийдин эритмесине нымдап же күкүрт кычкыл цинкти жалбыракка чачып, өсүмдүктүн ысыкка чыдамдуулугун арттырууга болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Инсектициддер

thumb|Окинава, 1954.
thumb|Инсектициддер.
Инсектициддер (лат. insectum – курт-кумурска жана caedo – өлтүрүү, жок кылуу) - айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыянкеч курт-кумурскаларды жок кылууда колдонулуучу химиялык зат. И. зыянкеч курт-кумурсканын организимине кирүү жолдоруна жараша 4 топко бөлүнөт: ичеги-карын И-рине (оозу аркылуу кирет) мышьяктын орг. эмес бирикмелери, кремний фториди жана металл фториди, тиодифениламин жана атайын каражаттардан (эйлан, митин, ирган жана башка) кирет; териси аркылуу өтүүчү И-ге фосфор, хлор, азот жана күкүрттүн орг. бирикмелери, пиретрин жана пиретроиддер кирет; системалуу же ичте өсүүчү И-ди (метилмеркаптофос, фосамид жана башка) курт-кумурскалар азыктанганда өсүмдүктүн тамыры жана жалбырагы менен кошо жутат; фумиганттар же дем алуу И-ри (гексахлорбутадиен, дихлофос жана башка) курт-кумурсканын организмине буу же газ абалында дем алуу учурунда кекиртек аркылуу кирет. И. эмульсия, дуст, аэрозоль, суюктук, карандаш, таблетка, нымдалышма күкүм жана башка түрүндө чыгарылат. И-дин адамга жана малга зыяндуу таасиринен сак болуу үчүн аларды колдонууда коопсуздук эрежелерин так сактоо зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Категория:Химия
Кыйыштыруу

thumb|Кыйыштыруу.
thumb|Кыйыштыруу (Алма).
Кыйыштыруу - бир өсүмдүктү экинчисине калемчеси же бүчүрү (көзчөсү) аркылуу улоо. К-да өсүмдүктөрдүн төмөнкүсү – кыюу асты, үстүңкүсү – кыюу үстү деп аталат. Кыйыштырууда кыюу асты менен кыюу үстүнүн камбийлери бири-бирине кыналып, натыйжада алар биригип өсүп, бирдиктүү өсүмдүк организмин пайда кылат. Багбанчылыкта К. – мөмө өсүмдүгүнүн керектүү сортун вегативдик жол менен көбөйтүүнүн негизги ыкмасы. К-нун максаты: тамыры топурак-климат шартына көнүкпөгөн (тоңгон, ашыкча нымды көтөрө албаган жана башка) кыюу астын алмаштыруу: кыюу үстүн чарбалык жактан баалуу, суукка чыдамдуу, илдет, зыянкечке туруктуусу менен алмаштыруу; бийик же жапыз, кооз же төшөлмө өскөн өсүмдүк түрүн алуу. К-нун жүздөгөн ыкмасы бар, бирок алардын 10-15 түрү колдонулат. Айрым классификация боюнча К-нун 2 түрү бар: 1) бүчүр (көзчө аркылуу К. (окулировка), 2) бир нече бүчүрү бар калемче аркылуу К. (копулировка). Башка классификация боюнча: бүчүр, калемче, түтүк (бүчүрү бар кабык шакекчеси) аркылуу жакындаштырып К., үрөндү кыюу астынын тамырына өстүрүп К., бир уруктун түйүлдүгүн экинчисине көчүрүп К-га бөлүнөт. Булардын алгачкы 5 ыкмасы багбанчылыкта, кийинки 2 чөп өсүмдүктөрүн К-да колдонулат. К. кышкы, жазгы, жайкы болуп бөлүнөт. Кышкы К. өсүмдүктүн тыным мезгилинде, кыштын 2-чи жарымында үйдө, жылытма жерге, жазгы К. аба ырайынын шартына жараша март-июнда, жайкы К. июлдан-сентябрга чейин жүргүзүлөт. Бүчүрү менен К. мөмө дарактарын питомникте көбөйтүүнүн негизги ыкмасы. Кыюу асты үчүн питомникте 1-жылы өстүрүлүп жаткан көчөт алынат. Анын кабыгы оңой ажыраш үчүн камбийдин тез өсүшүнө шарт түзүлүп (илдет, зыянкечтен корголуп, түптөлүп, сугарылып) даярдалат. Калемчелеп К-да кыйгач кесип, “тилче” аркылуу тилкелеп, боорунан тилип, шынаа түрүндө, көпүрөчө, кабык астына улоо болуп бөлүнөт. Түтүк аркылуу кыйыштырууда кыюу астынын кабыгы кыйыштырылуучу жерден эки жолу тегерете шакекче түрүндө кесилип, дарактан ажыратылып, алынып ташталат. Жакындаштырып К. же аблактировкада кыюу үстү өскөн өсүмдүгүнөн ажыратылбастан кыюу асты менен бириктирилет да, алар биригип өскөндөн кийин ажыратылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Өсүмдүктү чыйралтуу

Өсүмдүктү чыйралтуу – өсүмдүктүн суукка, кургакчылыкка жана башка ыңгайсыз шарттарга чыдамдуулугун арттыруу. Ө. ч-да физиологиялык жана биохимиялык өзгөрүүлөр жүрүп, өсүмдүк клеткасы үшүк алуудан, чөйрөнүн ыңгайсыз таасиринен корголот. Өсүмдүктө зат алмашуу өзгөрүп, жаңы касиеттер пайда болот. Мисалы, өсүмдүктүн суукка чыдамдуулугу күзүндө гана арта баштайт. Мында кыска күн таасиринен өсүмдүк өсүшүн токтотуп, тыным мезгилине өтөт. Кургак чөйрөдө өсүмдүктү аз убакыт солутуп, кайра калыбына келтирүү, үрөндүк материалды нымдап кайра кургатуу жолу менен да өсүмдүктү кургакчылыка чыдамдуулугун арттырууга болот. Бул учурда морфол. өзгөрүүлөр жүрөт: өсүмдүктүн жалбырагы майда, үтү кичине, кутикуласы өтө тыгыз болот, протоплазма нымды көбүрөөк сактайт, осмос басымы жогорулайт, натыйжада өсүмдүк кургакчылыка чыдамкайланат. Чыдамкайлануу мезгили өсүмдүктө түрдүүчө өтөт. Мисалы, дарак жана бадалдар күзүндө өсүшү токтолуп, кыш башталганда чыдамкайлана баштайт. Чыдамкайлануу жакшы өткөн карагай кышында –60о С чейинки суукка чыдамдуу болсо, чыдамкайлануу жанып кеткен учурда, башкача атйканда же май айларында кокусунан 7-8° С суук болсо алар үшүйт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Өсүмдүк карантини

Өсүмдүк карантини – өсүмдүктү өтө коркунучтуу зыянкеч, илдет жана отоо чөптөн коргоо боюнча мамлекеттик иш-чаралар системасы.

Ө. к. боюнча алгачкы закон Францияда (1660) кабыл алынган. СССРде карантин кызматы 1931-ж. уюштурулган. Бул ишти мамлекеттик агрардык өнөр жай комитетине караштуу өсүмдүк коргоо боюнча Башкы башкарманын Мамлекеттик карантин комиссиясы тейлеп, ага областтык, райондук инспекциялары баш ийген. К. коюлуучу өсүмдүк зыянкечтери, илдеттери жана отоо чөптөр өзүнчө катталып, көзөмөлгө алынат. Зыянкеч, илдет жана аларды козгогучтарды өлкөгө өткөрбөө максатында үрөн, көчөт, мөмө-жемиш, жашылча, чет мамлекеттен келген жүк, о.эле өлкөдөн алынып чыгуучу экспонаттар кылдат текшерилет. СССР 1965-ж. Ө. к. жана өсүмдүктү коргоо боюнча эл аралык Рим конвенциясына кирген; 1957-жылдан өсүмдүк коргоо боюнча Европа жана Жерортолук деңиз уюмуна мүчө; 1960-ж. Экономикалык өз ара жардамдашуу советине мүчө мамлекеттердин ортосунда Ө. к. жана өсүмдүк коргоо боюнча түзүлгөн келишимди ратификациялаган. Булардан тышкары дагы чектеш 11 мамлекет менен өтө коркунучтуу илдет, зыянкеч жана отоо чөптөргө каршы күрөшүү үчүн эки тараптуу келишим түзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Шабдалы жашыл бити

Шабдалы жашыл бити – 150гө жакын өсүмдүк түрүнүн, айрыкча тамеки, картошка, гозо, капустанын зыянкечи. 70ке жакын вирустуу илдеттерди таратат. Ш. кара бити жазында шабдалынын кабыгы, гүлү, жалбырагы, тамыры, сөңгөгү менен азыктанат. Кайналы, алча, кызыл өрүккө зыян келтирет. Кайналы чаңгыл бити кайналы, алча, шабдалы, кызыл өрүктүн жалбырактарынын астыңкы бетине өтө көп топтолуп, ширесин сорот. Капуста бити кайчы гүлдүү өсүмдүктөргө, өзгөчө капустага зыян келтирет, буурчак бити буурчак жана башка чанактуу өсүмдүккө зыянкечтери. Бакча бити өсүмдүктөрдүн 25 тукумунун 45тен ашык түрү менен азыктанат. Айрыкча гозо, бакча өсүмдүктөрүнө , кене данга өтө зыяндуу. Данчы чоң биттер дан өсүмдүктөрүнүн топ гүлү, жалбырагы менен азыктанып, көп зыян келтирет. Кызылча тамыр бити өсүп жаткан кызылчага жана кызылча сактагычтагы кызылчага зыяндуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Кант кызылчасы

thumb|upright|Кант кызылчасы.
Кант кызылчасы (var. saccharifera) — кызылчанын бир түрү; кант алынуучу эки жылдык өсүмдүк. Биринчи жылы түбүнөн жалбырак, ширелүү, канттуу мөмө тамыр пайда болот. Экинчи жылы жалбырак моюнчасындагы бүчүрдөн гүл сабагы өсүп чыгат. Каптал тамырлары 100 см чейин жетет, К. к-нын паренхима тканына кант жыйналат. К-нын орто (жоон) жеринде кант көп болот (17-18 %). Аба ырайынын ыңгайлуу шартында кант к-сы 6-8 күндө өсүп чыгат. Ар бир түп кызылча 70ке жакын жалбырак байлап, анын өсүү убагы 25-70 күнгө созулат. Вегетация мезгилинин биринчи жарымында К. к-да кургак заттын, көбүнчө канттын пайда болушу күчөйт. Июль-сентябрь айларында жалбырак менен тамырдын өсүшү басаңдап, канттуулугу артат. Кант кызылчасы чиринди катмары калың жана агрофизикалык касиети жогору кара топуракта жакшы өсүп, арбын түшүм берет. К. к. тамак өнөр-жайынын мыкты сырьесу. Андан баалуу тоют, топ шире жана жалбырак алынат. К. к-нан алынуучу кант дүйнөдө алынган канттын 30 %ин түзөт. Анын курамында 75 % суу, 25 % кургак зат, 2,5 % клетчатка, 2,5 % пектин, 0,8 % фруктоза менен глюкоза жана 1,1 % азотсуз зат бар. К. к-нын азык тамырында балкамышындагыдай эле канттын молекуласы (сахароза) бар экендигин немец химиги А. С. Маркграф 1747-ж. айткан. Кыргызстанда К. к. 1925-ж-дан баштап айдала баштаган. Кийин агротехникалык эрежелерди сактоонун, техниканы, минералдык жана орг. жер семирткичтерди колдонуунун натыйжасында түшүм арбып, аянты да көбөйгөн.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Айыл чарба‎
Чие

thumb|Prunus pseudocerasus.
Чие — роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Дарак же бадал. Бийикт. 2-3 м. Жалбырагы жөнөкөй эллипс формасында, кезектешип жайгашат. Учу тишчелүү болуп, үстү жалтырак, өңү күңөрт – жашыл, уз. 5-8 см, жалбырак сабы 5 см. Гүлү ак, кызгылт топ гүлдүү, кайчылаш чаңдашат. Май айында гүлдөйт. Мөмөсү ширелүү, бир данектүү. Дүйнөдө 150, анын ичинде КМШда 25, Кыргызстанда 4 түрү белгилүү. Бат өсүп, кургакка, суукка жана көлөкөгө туруктуу, о.эле газга, түтүнгө чыдамдуу келет, гумуска бай, борпоң, кумдак жерде жакшы өсөт. Эрте мөмөлөп, жыл сайын мол түшүм берет. Мөмөсүндө 7,3-17,5 % кант, 08-2,4 % к-та жана түрдүү витаминдер бар. Жаңы кезинде желет жана кыям, компот, шире кайнатылат. Кадимки чийенин жапайы түрү жок. Өстүрүлмөси дарак жана бадал болуп бөлүнөт. Кыргызстанда Чүй, Ысык-Көл өрөөндөрүндө, Ош областында Ч-нин Люб, Самаркан, Шпанка, Растунья сорттору өсөт. Кыюу асты үчүн бардык сорту пайдаланылат. Балдуу өсүмдүк.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Мүрөк дарактар

thumb|upright|Catalpa speciosa.
Мүрөк дарактар – бигнониялар тукумундагы жалбырагы күбүлмө, анча бийик эмес дарак. Жалбырагы ири, гүлү эки жыныстуу, туура эмес түзүлүштө, чачы же шыпыргы топ гүлгө чогулган. Мөмөсү кутуча, сүйрүрөөк, көп уруктуу. Бийикт. 15-20 м келген, жыш пирамида шактуу, түз сөңгөктүү. Июнь айында гүлдөйт. Ыңгайлуу шартта жаш кезинде жылына 1 м өсөт. Суукка чыдамдуу. Шаар ичинде чаңга, түтүнгө, газга туруктуу болот. Жыгачы жеңил, жумшак, чирикке туруктуу. Уругу, калемчелери менен көбөйөт. Крымда, Украинада, Закавказьеде өстүрүлөт. Ошондой эле Борбордук Азиянын парктарында кездешет. Түндүк Америка жана Чыгыш Азияда 10 түрү тараган. КМШда 4 түрү кооздук өсүмдүгү катары өстүрүлөт. Нымдуу жерде жакшы өсөт, кооз өсүмдүк.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Талдар

thumb|Salix koreensis.
Талдар (L. 1753) – талдар тукумундагы жазы жалбырактуу дарак жана бадалдар. Жалбырагы жөнөкөй 2 үйлүү өсүмдүк. Гүлү 1 жыныстуу, майда сөйкө сымал гүл тобуна чогулган. Т. уруусу негизинен мээлүүн жана суук зоналарда тараган. Бул уруунун көп түрү суукка чыдамдуу, нымчыл өсүмдүк. Негизинен вегетативдик жол менен көбөйөт. Уругу бышкандан кийин өнүмдүүлүгүн тез жоготот (көбүнчө 10 күнгө чейин). Ошондуктан алардын уругун жыйнап бүтөөрү менен себүү керек. Тез өскөндүгүнө жана кооз, ошондой эле шаар шартына туруктуу болгондуктан жашылдандыруу иштеринде кеңири пайдаланылат. Мындан тышкары дарыянын жээктерин бекемдөөдө, топурак эрозиясын токтотуу ишинде кеңири колдонулат. Т. уруусундагы өсүмдүктөрдүн чарбалык мааниси өтө зор. Жыгачы курулуш материалы катары жана химиялык өндүрүшүндө колдонулат. Кабыгы терини иштетүүдө жана медицинада кеңири колдонулуучу самщин затын алууда, жаш бутактары эмерек, себет жасоодо колдонулат. Бул уруу 700 түр, 3 тукумдан турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Өсүмдүктөр