Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
«Манас» Секциясы

«Манас» Секциясы — Кыргызстан жазуучулар союзунун алдындагы «Манас» эпосу боюнча иш алып баруучу бөлүм, 1982жылдын 15-сентябрында Кыргызстан КП БКнын токтому менен ачылып, аткарчу милдети белгиленген: «Манас» эпосун («Манас», «Семетей», «Сейтек») кара сөзгө айландырып, кыргызча, орусча басып чыгаруу менен эпосту СССР элдерине жана башка чет элдерге кеңири таанытуу; орусча поэтикалык котормосунун төрт томдугун даярдоо. Бул иш-чаралар келечекте «Манастын» миң жылдыгын өткөрүүгө карата алдын ала каралган даярдык болмокчу. Эпостун «Манас» бөлүмүн кара сөзгө айландырууну жазуучу А. Жакыпбеков (1-китеби К. Жусупов менен бирге; к. «Манас») иш жүзүнө ашырды. М. с-нын ишин бир окумуштуу секретарь алып барат. Ал эпосту кара сөзгө айландыруучу жазуучулардын, орусча котормосун\ жүзөгө ашырып жаткан котормочулардын, сөзмө-сөз котормосун даярдоочу окумуштуулардын, кеңешчилердин ишин көзөмөлгө алат, багыттайт. Эпосту, манасчыларды пропагандалоону жүргүзөт. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

 Интернеттеги шилтемелер 

http://www.eposmanas.ru/

Категория:Манас эпосу
Категория:Жыйындар
Категория:Таажы-2012
Манас Сериялары

«Манас Сериялары» — «Манас» эпосунун айрым эпизоддору боюнча түзүлгөн китепчелер. 1940—45-ж. белгилүү манасчылардын варианттарынан алынган айрым эпизоддордон он бир китепче кыргыз тилинде жарык көргөн: Манастын балалык чагы — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Ыбырайым Абдыракманов (Фр., 1940), Алооке кан — Сагымбай Орозбак уулунун боюнча басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1941), Каныкейдин жомогу — Саякбай Карала уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1940), Каныкейдин Тайторуну чапканы — Саякбай Карала уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Өмүркул Жакишев (Фр., 1941), Макел Дөө — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1941), Манастын өлүмү — Саякбай Карала уулунун айтуусунда басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1940), Манастагы элестер — мектеп жашындагы балдар үчүн, түзгөн — Кубанычбек Маликов (Фр., 1941), Семетейдин Букардан Таласка келиши — Тоголок Молдонун (Абдыракманов Байымбет) айтуусунда басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1941), Үргөнч — Акмат Рысменде уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1941), Алгачкы айкаш (Чоң казаттан үзүндү) — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда басмага даярдаган Жамий Бейшекеев (Фр., 1942), Майдан («Семетейден») — Тоголок Молдонун (Абдыракманов Байымбет) айтуусунда басмага даярдаган Ж. Бейшекеев (1942), Биринчи казат — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда басмага даярдаган Калим Рахматуллин (Фр., 1944).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Манас-Супа

Манас-Супа, Манастын чокусу, Кароол-Чоку — топоним. Кеңколдун сол жагында, Талас суусунан 1,5 км түндүктө жайгашкан, өзүнчө обочо турган бийик дөбө, чоку. Абсолюттук бийиктиги 1428 м. Сүйрүчө түспөлдө: түштүк түндүккө карай 450—500 м созулат. Айлана-чөйрөдөн 70—80 м-че өйдө көтөрүлүп турат. Үстү кичинекей, бир боз үйдүн ордуна жетпеген, тегиз супача. Бетеге, тулаң, көөдө жана башкалар жамынган чоку жазда, жайда көркүнө келет. Эл оозундагы уламышта, Манас бул чокуда кароол кармаган, айлана-чөйрөгө көз салдырган. Манастын күмбөзү дал ушул тоонун түштүк-батыш этегинде. Аны жергиликтүү эл М-с., Манастын чокусу, Кароол-Чоку деп айтат. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Манастагы элестер

«Манастагы элестер» — «Манас» серияларынан жарык көргөн китепче (Фр., 1941). К. Маликов мектеп жашындагы балдар үчүн түзгөн. Бул китепченин өзгөчөлүгү ага топтоштурулган үзүндү материалдар өз доорунун жомокчуларын жакшы билген жана алардын варианттарындагы мурдатан салт катары айтылып келген артык үлгүлөрдү чыгармачылык менен өркүндөтө алган Тыныбек Жапый уулунун, Сагымбай Орозбак уулунун , Саякбай Карала уулунун, Тоголок Молдонун , Ыбырайым Абдыракман уулунун айткандарынан алынган. Бирок, «үзүндүлөрдү жомокчулар кандай айтса, ошондой коё бербестен бир канча жерлери адабияттык жагынан мүмкүн болушунча каралып жана иштелип чыкты» дейт түзүүчү. Текст араларынан редакторлук максат менен Манас баатыр, анын жакын жоокер адамдары, минген аты, урунган курал-жарагы жөнүндөгү мурдатан иштелип чыккан даяр, элестүү ыр саптарын, таасирдүү сүрөттөөлөрдү тандап, топтоп берген. Мисалы, Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Манастын портрети, Аккуланын сын-сыпаты, Аккелте, Айбалта, Кылыч, Күрсү, Сырнайза, Манастын соот чапаны, жалгыз көздүү Макел дөөнүн сыпаты, Жолой, Коңурбайдын портрети, Мааникердин сын-сыпаты, Чубак баатырдын портрети жана Манастын Ак-Сайда ууда жүргөнү сүрөттөлөт. Саякбай Каралаевдин вариантынын жана Тоголок Молдонун варианты боюнча алп Кошойдун, акылман Бакайдын, атка жеңил, тайга чак, уйкусу жок, жолго сак Сыргактын, ошондой эле Тыныбек жомокчунун айтуусунда «Семетей» бөлүмүнөн Үргөнчкө жакын жердеги жер көрүнүшүнүн кооздугу түшүнүктүү, терең маанилүү ыр саптары аркылуу тартылып, окуучуларга өтө күчтүү таасир кылат Ар бирөө бири-бирине окшобой берилген образдар жомокту окуганда көзгө тирүү адамдай көрүнөт. Жогорку идеяны көксөгөн оң каармандардын элестүү тартылган сырткы көрүнүшүнө жаш өспүрүмдөр жан тартып, ички сезимдери козголот. Тетирисинче, терс каармандардын портрети жөнүндөгү ырларды окуганда аларга наалат айткысы келип, жек көрүүчүлүк сезим пайда болот. Мектеп жашындагы балдар үчүн түзүлгөн бул китепченин таалим-тарбиялык таасири, эстетикалык күчү мына ушунда.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Манас таш

Манас таш, Манастын ташы — топоним. Кыргызстандын (Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району) аймагындагы тоонун боору, алыс сырт жер. Көөлү кырка тоосунун түндүк капталындагы жантайма бет. Көөлү суусунун оң (түштүк-чыгыш) өндүрү, Борду-Төрдөн (Көөлүнүн оң куймасы) өйдө, 3400—3600 м бийиктикте жаткан чакан аймак. Уз. (батыштан чыгышты карай) 3—4 км, туурасы 1,5 — 2 км. Топографиялык картада аймак «ур. Манастын ташы» деген жазуу менен берилген. Топонимдин тарыхы, этимологиясы изилдене элек. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
«Манасты» жыйноо

'«Манасты» жыйноо' — тиешелүү мекемелерде сактоо, иликтөө, жарыялоо максаты менен эпосту эл оозунан жазып алуу. Кыргыз жергесине келген окумуштуулардын көпчүлүгү кыргыз элинин үрп-адаты менен оозеки чыгармачылыгына, өзгөчө «Манас» эпосуна аябагандай кызыгышкан. «Манас» эпосу жөнүндө биринчи жолу «Мажму ат-таварихте» эскерилет.

Казак окумуштуусу Ч. Валиханов кыргыз жерине үч жолу келген (1856, 1857, 1858). Ал саякаттарында кыргыз элинин оозеки адабиятын, тарыхын, этнографиясын изилдеген. «Манас» эпосунан «Көкөтөйдүн ашы» эпизодун жазып алып, жарыялаган. В. В. Радлов ''кыргыздарга үч жолу келип кеткен (1862, 1864, 1869). «Манас» эпопеясынын үч бөлүмүн тең жазып алып, 1885-ж. кыргызчасы орус алфавитинин транскрипциясы менен Санкт-Петербургда, немисчеси өзүнүн котормосунда Лейпцигде жарык көргөн. «Манас» эпосунун В. В. Радлов жазып алган текстинин жалпы көлөмү 12454 сап ыр, анын 9449 сабы «Манас» эпосуна, калган 3005 сабы «Семетей» менен «Сейтек» эпосуна таандык. 1925-ж. Москвадагы СССР элдеринин борбордук басмасынан «Семетейден бир бөлүм» (Тыныбек жомокчунуку) деген китеп араб ариби менен жарык көргөн. Китепти басмага Ишеналы Арабай уулу даярдап, ага баш сөз жазган. Чындыгында эле китептин тексти Тыныбектики болсо анда ал жомокчунун көзү тирүүсүндө (ал 1902-ж. өлгөн) жазылган болот. Тексттин качан, ким тарабынан жазылып алынганы да көрсөтүлбөгөн. Тыныбектин өзүнүн эскерүүсүндө 1898-ж. Нарын участковою «Манас», «Семетейди» жазып бер деп буюрганда «Семетейден» айрым үзүндүлөрдү жаздырып берген. Мүмкүн, китеп ошол тексттен алынып басылган болушу да ыктымал

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
«Манастын балалык чагы»

«Манастын балалык чагы» — «Манас» серияларынан ТМВ боюнча латын ариби менен жарык көргөн үзүндү китепче (Фр., 1940). Басмага Ыбырайым Абдыракманов даярдаган (кара сөз аралаш). Манастын ата-энесинин карыганча балалуу болбой жүргөндөгү муң-зары, Жакып менен аялдарынын көргөн түштөрү, Бакдөөлөттүн түшү, Манастын туулушу, туулгандагы тою, ат коюлушу, Жакып Манасты койчулукка бергени кыскача баяндалат. Манастын биринчи жолу Алтайдагы калмактардын зордугуна каршы чыгышы, Нескара Манасты кармап алам деп барып жеңилип, качышы, уйгур кандарынын жиберген баатырларын Манас жарым жан кылып жибериши, Эсенкан экинчи жолу жиберген Нуукер дөөнүн Манастан өлүшү, Манастын кан болушу жөнүндөгү эпизоддорду камтыйт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
"Манас" эпосун изилдөөнүн кээ бир маселелери

"Манас" эпосун изилдөөнүн кээ бир маселелери — фольклорчу окумуштуулар 3. Мамытбеков менен Э. Абдылдаевдин эмгеги (Фр., 1966). 

 Эмгек эки бөлүмдөн турат. 
З. Мамытбеков жазган «Октябрь революциясына чейин «Манас» эпосун жыйноонун жана изилдөөнүн тарыхы» деген бөлүмдө «Мажму ат-таварих» («Тарыхтардын жыйнагы») аттуу жыйнактын «Манас» эпосуна тиешелүү болгон материалдарына, ошондой эле 19-кылымдын орто ченинде

Ч. Валиханов менен В. В. Радлов тарабынан жазылып алынган «Манас» эпосунун үзүндүлөрүнө тарыхый-этнографиялык жана адабияттык жактан талдоо жүргүзүлгөн. Автор изилдөө процессинде чыгарманын тарыхый-этнографиялык жагын талдоого көбүрөөк көңүл бурган.

З. Абдылдаев жазган «Манас» эпосу менен алтайлыктардын баатырдык поэмаларынын эпикалык катышы» деген бөлүмдө негизинен «Манас» эпосунун байыркы катмарлары алтайлыктардын баатырдык эпостору менен тарыхый типологиялык салыштыруу жолу аркылуу белгиленет, анын эволюциялык өнүгүү процесстери көрсөтүлгөн. Ошону менен бирге кыргыздар менен алтайлыктардын тарыхый байланышы жана эпикалык чыгармаларды аткаруучулар жөнүндөгү маселелер илимий талдоого алынат.

М. Мукасов

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Манас эпосундагы топонимдер
"Манас" эпосундагы баатырдык мотивдердин эволюциясы

"Манас" эпосундагы баатырдык мотивдердин эволюциясы — Р. Сарыпбековдун монографиясы (Фр., 1987).

Китеп кириш сөз жана «Манас» эпосунун тарыхый өнүгүшү», «Эпикалык каармандарды идеализациялоочу мотивдердин эволюциясы» деген эки бөлүмдөн турат. Эмгекте баатырдык мотивдердин эволюциясын ачуу аркылуу «Манас» эпосунун алгачкы баатырдык жомоктордон монументалдуу тарыхый эпоско айланышы көрсөтүлгөн. Эпостун тарыхый өнүгүшү каралып, анын эпикалык борборун түзүүгө түрткү болгон тарыхый мезгил кеңири иликтөөгө алынган, башкы каармандардын ысымына этимологиялык талдоо берилет. Иш түрк-моңгол, дүйнөнүн жана башкалар элдеринин фольклордук, лингвистикалык, этнографиялык көптөгөн материалдарынын негизинде тарыхый салыштырма планда жазылган.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN 5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Манас эпосундагы топонимдер
Арифметика

thumb|right|200px|«Арифметика», Ганс Себальд Бехам, XVI кылым
Арифметика — сандар жана алар менен болгон амалдар жөнүндөгү илим; математиканын бир бөлүмү. 

Мында сан түшүнүгүнүн келип чыгышы жана өнүгүшү, эсептөө ыкмалары жана каражаттары, ар кандай сандар менен амалдарды жүргүзүү, сан көптүктөрүнүн аксиомалык түзүлүшүн анализдөө, сан касиеттери жөнүндөгү маселелер каралат. Арифметика Египет менен Вавилонияда өзүнчө илим болуп калыптанган. Арифметиканын негизин түзүшкөн математиктер болуп Евклид, Никомах, Диофант ж. б. эсептелет. Арифметика көбүнчө теориялык арифметика же сандар теориясы деп аталат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арифметикалык квадрат тамыр

Арифметикалык квадрат тамыр. санынын арифметикалык квадрат тамыры деп, квадраты ага барабар болгон терс эмес сан аталат. Белгилениши Мис., .

81;64;100
 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арифметикалык орто сан

Арифметикалык орто сан — бир нече сандын суммасын алардын санына бөлүүдөн алынган сан. 

,.... сандарынын арифметикалык орто саны . Мис., сандарынын орто саны 2,5. 1821-жылы Коши арифметикалык орто сан геометриялык орто сандан чоң же барабар экендигин далилдеген.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арифметикалык прогрессия

Арифметикалык прогрессия - экинчи мүчөсүнөн баштап улам кийинки мүчөсү өзүнөн мурдагы мүчөгө ушул прогрессия үчүн турактуу болгон бир эле санын кошуудан алынуучу сан удаалаштыгы.d саны арифметикалык прогрессиянын айырмасы деп аталат.

Арифметикалык прогрессиянын эң жөнөкөй мисалы — натуралдык сандардын катары. 1-мүчөсү айырмасы болсо, анда арифметикалык прогрессия түрүндө жазылат. Арифметикалык прогрессия чектүү да, чексиз да болушу мүмкүн. Эгерде болсо, арифметикалык прогрессия өсүүчү, болсо — кемүүчү деп аталат. болсо, ал турактуу удаалаштык болот. Анын каалаган мүчөсү: формуласы менен табылат. мүчөсүнүн суммасынын формуласы:
; 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Арифметикалык прогрессиянын айырмасы

Арифметикалык прогрессиянын айырмасы — арифметикалык прогрессиянын каалаган мүчөсүнө кошкондо ушул прогрессиянын кийинки мүчөсү келип чыгуучу турактуу , саны. Башкача айтканда, ал сан арифметикалык прогрессиянын ар кандай кийинки мүчөсүнөн андан мурда турган мүчөсүн кемитүүдөн алынган натыйжа болуп эсептелет: . 

 Дагы кара 
 Арифметикалык прогрессия

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004 
Категория:Математика
Арифметикалык сан

Арифметикалык сан—терс эмес сан.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004 
Категория:Математика
Арифметикалык тамыр

'''Арифметикалык тамыр'81'64'100 — теңдемесинин терс эмес чыгарылышы. Ар кандай a ≥ 0 санынын бир гана арифметикалык тамыры болот. Ал деп белгиленет. 

Иррационалдык теңдемени чыгарууда теңдемеге кирүүчү тамырлар ар дайым арифметикалык тамыр катары каралат. Мис., ал эми нин арифметикалык тамыры болбойт.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Долбоор:Ислам

__NOTOC__

Бул долбоорду өнүктүрүүгө сиз дагы көмөк көрсөтө аласыз, өз оюңузду кеңеш-талкуу бетине калтырыңыз.
Долбоордун максаты порталды өнүктүрүп, Ислам тууралуу макалаларды көбөйтүү.

Категория:Портал:Ислам

ar:ويكيبيديا:مشاريع ويكي/الإسلام
en:Wikipedia:WikiProject Islam
es:Wikiproyecto:Islam
id:Wikipedia:ProyekWiki Islām
ja:Wikipedia:ウィキプロジェクト イスラーム
no:Wikipedia:Underprosjekter/Islām
pl:Wikiprojekt:Islam
pt:Wikipedia:Projetos/Islão
sv:Wikipedia:Projekt Islām
Арифметикалык үч бурчтук

thumb|300px|Паскалдын биринчи үч бурчтугунун 15 сабы (n = 0, 1, …, 14)
thumb|right|250px|Ян Хуейдин үч бурчтугу кытайдын орто кылымдык манускриптинде, 1303 жыл
Арифметикалык үч бурчтук - бином коэффициенттерин түзүүчү үч бурчтуу сан таблицасы:
 
Бул таблица тең капталдуу үч бурчтук түрүндө болуп, капталдарында 1 деген сандар, ал эми калган сандар үстүндөгү эки сандын суммасынан турат. Ал Паскаль үч бурчтугу деп да аталат. Анткени аны Б. Паскаль 1654-ж. «Арифметикалык үч бурчтук жөнүндө трактатында» сунуш кылган. Арифметикалык үч бурчтук Паскалга чейин Германияда Стифель үч бурчтугу, Италияда Тарталья үч бурчтугу ж. б. деп да аталган.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арифметиканын негизги теориясы

Арифметиканын негизги теориясы — ар кандай натуралдык санын жөнөкөй сандардын көбөйтүндүсү түрүндө көрсөтүүгө боло тургандыгын далилдөөчү теорема.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика

de:Primfaktorzerlegung#Fundamentalsatz der Arithmetik
Арифмометр

right|thumb|250px|Арифмометр 1932 жылкы чыгарылышы.
Арифмометр — арифметикалык амалдарды (кошуу, кемитүү, көбөйтүү, бөлүү) аткарууну механикалаштырып эсептөөчү кол машина. 

Биринчи эсептөө машинасын 1623-жылы Шиккард ойлоп таап, 1641-ж. Б. Паскаль суммалоочу машинаны жасаган. Аны 1671-ж Г. Лейбниц өркүндөткөн. 1878-ж. П. Л. Чебышев көбөйтүү жана бөлүү амалдарын аткаруучу машинаны түзгөн. 1890-ж. В. Т. Однер жасаган арифмометр кеңири тараган. Ал «Феликс» деген ат менен чыккан. Эсептөө техникасынын өнүгүшүнө байланыштуу азыр арифмометр колдонулбайт. 

Феликс эсептөө машинасы (Суу Музейи, Санкт-Петербург)|thumb|right
Арифмометр Facit CA 1-13|thumb|right
Арифмометр Mercedes R38SM|thumb|right

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арккосеканс

Арккосеканс — аралыгында косеканска тескери функция. Аныкталуу областы {x:||x|≥1}; мезгилдүү эмес, чектүү, жуп функция. Белгилениши: у=агссоsесx.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арккосинус

thumb|Арккосинус.jpg

Арккосинус — аралыгында косинуска тескери функция. 

Ал берилген косинусу боюнча жааны (бурчту) табуу маселесин карайт. Аныкталуу областы ; үзгүлтүксүз жана кемүүчү функция. Белгилениши: у = arcсоsx.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Кыргызстан
Категория:Азия
Категория:Таажы-2012
Категория:Математика
Арккотангенс

Арккотангенс — аралыгында котангенске тескери функция. 

Ал берилген котангенси боюнча жааны (бурчту) табуу маселесин карайт. Аныкталуу областы ]— ∞;∞ [; чектүү, кемүүчү, оң жана так да, жуп да эмес функция. Белгилениши: у = агссtgx.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арксеканс

Арксеканс — аралыгында секанска тескери функция. Аныкталуу областы ]— ∞ ; — 1] ᴜ [1|∞ [. Белгилениши: у=arcsеcx.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арксинус

Арксинус — аралыгында синуска тескери функция. 

Ал берилген синусу боюнча жааны (бурчту) табуу маселесин карайт. Аныкталуу областы жуп, чектүү жана өсүүчү функция. Белгилениши: у = arcsinx.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Арктангенс

Арктангенс — aралыгында тангенске тескери функция. 

Ал берилген тангенси боюнча жааны (бурчту) табуу маселесин карайт. Аныкталуу областы ]— ∞;∞ [ жуп, чектүү жана өсүүчү функция. Белгилениши: у=arctgx.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Категория:Таажы-2012
Архимед аксиомасы

thumb|Кесиндилерге Архимед аксиомасы

Архимед аксиомасы — ар кандай жана терс эмес чыныгы эки саны үчүн барабарсыздыгы аткарылуучу натуралдык саны. 

Бул аксиома кесинди, аянт, көлөм ж. б. үчүн колдонулат. Арифметика менен геометриядагы удаалаш бөлүү процесси Архимед аксиомасына негизделген. Архимед аксиомасы эки сандын эң чоң орток бөлүүчүсүн, эки кесиндинин жалпы ченин табууда ж. б. пайдаланылат. Бул аксиоманы Архимедден мурда Евдокс Книдский колдонгондуктан, ал кээде Евдокс аксиомасы деп да аталат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
«Манастын» сюжети

«Манастын» сюжети — «Манас» эпосунун мазмунундагы камтылган маалыматтар менен окуялардын атайын ык аркылуу баяндалган жалпы суммасы. Көп варианттуу (к. «Манастын» варианттары), татаал сюжеттүү, өтө көлөмдүү «Манастын» тексттериндеги окуялар менен маалыматтарды бүт камтыган вариант жок. Эпостун сюжети менен бир эле учурда кенен тааныштыруунун жалгыз жолу чыгарманын туруктуу салттык окуяларын толугураак камтыган жана окуяларды баштан аяк кенен баяндаган, жогорку көркөмдүктөгү бир вариантты негиз катарында пайдаланып, анда айтылбаган окуяларды башка варианттар менен толуктоо, варианттар арасындагы айырмачылыктарды белгилеп көрсөтүү. Ошондуктан, «Манастын» сюжети негиз катары алынган Сагымбай Орозбак уулунун варианты Саякбай Карала уулу айткан вариант жана В. В. Радлов жазган текст менен толукталуу аркылуу берилди. Эпостун башка негизги варианттары да зарылчылыгына ылайык салыштыруу түрүндө пайдаланылды.

«Манастын» сюжетин түзгөн окуялар өзгөчө зор көлөмдүү чыгарманын оозеки жашоосунан жана аткарылышынан пайда болгон зарылчылыкка ылайык чоң-чоң эпизоддорго бөлүнүп түзүлгөн. Мындай чоң эпизоддор көптөгөн майда окуялардан, маалыматтардан куралат. Ушуга ылайык композициялык курулушу жактан чоң эпизоддор өзүнчө чыгармага таандык белгилерге ээ, ар биринин аталыштары да бар. Мисалы, «Көкөтөйдүн ашы », «Чоң казат » жана башкалар.

Эпостун башталыш окуялары «Манастын туулушу жана балалык чагы» (кээде «Баатырдын туулушу жана балалык чагы»), — деп аталуучу чоң эпизодго топтоштурулган.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Манастын туулушу жана балалык чагы

Манастын туулушу жана балалык чагы — эпостун башталыш окуяларын камтып турган чоң эпизод, чыгармадагы туруктуу салттык окуялардын бири. Адатта баатырдын теги жөнүндөгү маалыматтардан башталып, Манас эр жеткенге чейинки окуяларды бүт баяндайт. Көптөгөн маалыматтардан, майда окуялардан турат. Аларды мазмунуна карай шарттуу түрдө ар бирин өзүнчө атоого болот. Мисалы, баатырдын теги, күчтүү жоодон жеңилген кыргыздардын чабылып-чачылышы, баласы жок Жакыптын зары, жана башкалар

Бөлүм «Манастын» белгилүү тексттеринин дээрлик бардыгында бар. Булар бир манасчыда түрдүүчө аталышы жана камтыган окуялары ар башка болушу мүмкүн: Радлов жазып алган вариантта «Манастын туулганы» — деп аталып, эпостун биринчи окуясы катары белгиленген. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча тема башка аталганы менен окуянын жалпы нугу жана мазмуну негизинен салттык түрдө берилген.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу