Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ядролук ракета

Ядролук ракета - ядро кыймылдаткычынын тартуу күчү радиоактивдүү ажыроодо же ядро реакция учурунда бөлүнүп чыккан энергиядан пайдалануучу ракета.
 
Анын тартуу күчү химиялык кыймылдаткычтуу ракетага караганда өтө жогору. Ядро ракета кыймылдаткычынын энергия булагы - ядро отуну. Ядро реакторлуу ракета кыймылдаткычында ядронун бөлүнүүсүнүн уланма реакциясынын натыйжасында пайда болуучу жылуулук жумуш аткаруучу нерсеге (мис., суутекке) берилет; ядро реакторунун активдүү (реакция жүрүүчү) зонасы катуу, суюк же газ фазалуу нерседен жасалат. Радиоизотоптуу ядро ракета кыймылдаткычында радиоактивдүү ажыроонун энергиясы пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ядролук отунду кайра иштетүү

Ядролук отунду кайра иштетүү - химиялык тазалоо жолу менен иштетилген ядролук отундан уран, плутоний жана радиоактивдүү изотопторду бөлүп алуу процесси.
 
Ал өнөр жайлык, илимий же медициналык максаттарда андан бөлүнүүчү радионуклиддерди (барыдан мурда уран-233, 235 жана плутоний-239ду) бөлүп алуу, уранды жутуучу кошундулардын нейтрондорунан тазалоо, нептунийди жана айрым башка трансуран элементтерин бөлүп алуу, айрым изотопторду алуу максатында жүргүзүлөт. Ядролук отунду кайра иштетүү деп энергетикалык, илимий же трансп. реакторлордун твэлдерин (жылуулук чыгаруучу элемент) кайра иштетүүнү, ошондой эле көбөйтүүчү реакторлордун бланкеттерин кайра иштетүүнү да түшүнөбүз.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ядролук жарылуу

Ядролук жарылуу - ички ядролук энергиянын бөлүнүп чыгышы менен коштолгон жарылуу.
 
Ядролук жарылуу оор ядронун бөлүнүшүнүн уланма реакция учурунда же ядро куралындагы заряддын ичинде болуп өтүүчү тержоядролук реакциянын натыйжасында пайда болот. Ядролук жарылуу кезинде темпра 10 млн градус, ал эми басым миллиард атмрага жетет. Бул учурда Ядролук жарылуунун кыйраткыч күчтөрү болуп согуу толкуну, жарык нурлануусу жана өтмө радиация эсептелинет. Биринчи атом бомбасы АКШда даярдалып, ал 1945-ж. 16-июлда Аламогордого жакын (Нью-Мексико штаты) жерде сыналган; 1945-ж. 6 жана 9-августта америкалык эки атом бомбасы Хиросима жана Нагасакиге ташталган. Биринчи атом бомбаларынын энергиялары болжол менен 10г1эрг 10иДж, бул 20 миң т тротил жарылганда бөлүнүп чыккан энергияга барабар (эквиваленттүү), КМШ өлкөлөрүндө биринчи атом бомбасы 1949-ж. августта, ал эми 1953-ж. 12-августта мындан да кубаттуу водород бомбасын алган. к. Тротил эквиваленти.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ядро-энергиялык орнотмо

Ядро-энергиялык орнотмо - ядронун бөлүнүүсүнөн алынган энергия (мис., уран изотобу) менен иштөөчү транспорт каражаты.
 
Ал негизинен атомоходдо колдонулат. Ядро-энергиялык орнотмо реактордо бөлүнүп чыгуучу жылуулук энергиясын механикалык же электр энергиясына өзгөртүүчү буу же газ-турбиналуу орнотмо менен жабдылган ядро реакторунан турат. Кемеде, биринчи иретте суу астында сузуүчү кайыкта пайдаланылат. Ядро-энергиялык орнотмо иштөө мезгилинде кычкылтекти талап кылбагандыктан, суу астында сүзүүчү кеменин суу астында узак убакыт болушука шарт түзөт. 1959-ж. КМШ өлкөлөрүндө биринчи жолу аскердик эмес Я.-э. о-луу кеме - «Ленин» атом муз жаргычы, кийинчерээк кыйла кубаттуу «Арктика» (1874), «Сибирь» (1977) атом муз жаргычтары курулган. 1960-70-ж. чет өлкөдө да аскердик эмес Я.-э. о. менен жабдылган эксперименттик транспорт кемелери «Саванна» (АКШ), «Отто Ган» (ГФР), «Муцу» (Япония) курулган. Азыркы мезгилде Ядро-энергиялык орнотмосу аба-транспорт каражаттарына (самолёт, дирижабль) жана космос кемесине да орнотулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ядро отуну

Ядро отуну - ядро реакторунда ядронун бөлүнүшүнүн уланма реакциясында пайдаланылуучу зат.
 
Ядро отунунун курамында уланма реакциянын жүрүшүн камсыз кылуучу заттын изотоптору гана болбостон, ядролордун нейтрондор менен болгон өз ара аракеттенишинен экинчи ядро отунун түзүүгө алып келүүчү изотоптор (сырьёлук зат) да болот. Табигый ядро отунунун бир гана түрү 235U белгилүү. Ядро отуну химиялык курамы боюнча металл (куймаларды кошо эcептегенде), кычкыл, карбид, нитрид ж. б. болушу мүмкүн. Ядро отуну ядро реакторлорунда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ядро (биология)

thumb|Ядро
Ядро, өзөк ― жаныбарлар менен өсүмдүк клеткаларынын туруктуу курамдык бөлүгү.
 
Ал адатта клетканын борборунда жайгашып, формасы тоголок, кээде сүйрү ж. б. Клеткалардын көпчүлүгү бир Ядролуу, эки же көп Ядролуулары да учурайт. Ядро сыртынан капталган эки катмар мембранадан, Ядро ширесинен (кариоплазма, кариолимфа) бир же бир нече ядрочодон жана хромантин жипчелеринен митоздо хромосомалар калыптанат. Ядро бөлүнүү жолу менен көбөйөт.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
Яблочкина Александра Александровна

240px|thumb|
Яблочкина Александра Александровна (3.[15]-ноябрь 1866, Санкт-Петербург — 20-март 1964, Москва) — орус совет актёру.
 
РСФСРдин эмгектин сиңирген артисти (1922), СССРдин эл артисти (1937). 1888жылдан Москвадагы Кичи театрда, 1915-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Бүткүл россиялык театрлар коомун жетектеген. Аткарган ролдору: Софья (А. Грибоедов, «Акылдан азап»), «Дездемона» (У. Шекспир, «Отелло»), Варвара (А. Корнейчук, «Богдан Хмельнидкий») ж. б. Яблочкина классикалык ролдорду мыкты аткарган. Ысмы Москвадагы Актёрлор үйүнө берилген. 1995-ж. анын ысмында сыйлык уюштурулган. СССР мамлекеттик сыйл. лауреаты (1943). Үч Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:1866-жыл
Категория:1964-жыл
Юшкинит

Юшкинит (орус минералогу Н. П. Юшкиндин ысмынан аталган) - минерал, ванадийдин сульфиди, (Mg, Al)(OH)2VS2.
 
Өңү: кызгылт, кара кочкул. Тунук эмес, металлдай жылтырайт. Юшкинит - өтө жумшак оңой менен сынбай турган ийилгич минерал, тыгыздыгы 2,94 г/см3. Туз жана азот к-таларында ажырайт. Кадмийлүү сфалерит, фл100рит жана сульванит менен чогуу кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Ютландия

thumb|upright|Ютландия.
Ютландия (дан. Jylland) - Европадагы жарым арал.
 
Балтика жана Түндүк деңиздери чулгайт. Дания (көп бөлүгү) менен Германиянын аймагында. Уз. 300 кмдей, аянты 40 миң км2дей. Чыгыш жээги булуң-буйткалуу, батышы түз. Ийне жана жазы жалбырактуу токой, вереск өсүмдүктөрү ээлейт; аймагынын көп бөлүгү айдалат. Ю-да Орхус (Дания), Фленсбург ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дания
Категория:Германия
Юткевич Сергей Иосифович

Юткевич Сергей Иосифович (15 (28). 12.1904, Петербург - 23. 4. 1985, Москва) - совет кинорежиссёру, сүрөтчү, искусство таануу илимдин доктору (1941), проф. (1940). РСФСРдин эл артисти (1957), СССРдин эл артисти (1962), Социалисттик Эмгекке Баатыры (1974), 1921-23-ж. Москвадагы мамлекеттик жогорку режиссёрдук өнөрканаларда (жетекчиси В. Э. Мейерхольд) жана Жогорку көркөм техникалык өнөрканада (ВХУТЕМАСта) билим алган.
 
Юткевич театр режиссёру жана сүрөтчүсү катары да белгилүү. 1929-38-ж. Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтунда (ВГИК) педагог, 193646-ж. Ички иштер эл комиссариатында (НКВД) ыр-бий ансамблинин башкы режиссёру болуп эмгектенген. Фильмдери: «Кружева» (1928), «Мылтыкчан киши» (1938), «Яков Свердлов» (1940), «Отелло» (1956, Шекспирдин трагедиясы боюнча), «Ленин жөнүндө ангеме» (1958) ж. б. СССР мамлекеттик сыйл. лауреаты (1941, 1947, 1967, 1983). Үч Ленин, Октябрь революциясы, Эмгек Кызыл Туу, Эл достугу ордендери жана медалдар менен сыйланган. 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Юсупов Фуркат Абдулахатович

thumb|Юсупов Фуркат АбдулахатовичЖалпы маалымат Аты-жөнү: Юсупов Фуркат АбдулахатовичТуулган жылы: 1966-жылы 16-майТуулган жери: Жарандыгы: КыргызстанИлимий чөйрөсү: Медицина, Медицина илимдериИштеген жери: ОшМУ, Медицина факультети, неврология, психиатрия жана нейрохирургия кафедрасынын башчысы.Илимий даражасы :медицина илимдеринин доктору, профессорИлимий наамы: профессор
Кыскача өмүр баяны
Юсупов Фуркат Абдулахатович 1966-жылы 16-майда Ош облусуна караштуу Кара-Суу районунун Кашкар-Кыштак айылында туулган - медицина илимдин доктору (2006), профессор. Кыргыз Мамлекеттик медицина институн бүтүргөн. Бир канча сертификаттардын ээси, 50дөн ашык илимий эмгектин автору, азыркы учурда Ош Мамлекеттик университетинин медицина факультетинин неврология, психиатрия жана нейрохирургия кафедрасынын башчысы.

Эмгек тажрыйбасы

Кыргыз Мамлекеттик медицина институнун нерв оорулар кафедрасында клиникалык ординатор (1989-91) жана Борбордук ИИИнин лабораториясында кенже, улук илимий кызматкер (1991-97). 1997-жылдан КММАнын Ош филиалында кафедра башчысы. 1997-жылдан тартып, азыркы учурда Ош Мамлекеттик университетинин медицина факультетинин неврология, психиатрия жана нейрохирургия кафедрасынын башчысы кызматында эмгектенүүдө.

Диссертациялары
50дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 1 монография 1 рационалдык сунуш, 1 ойлоп табуу, 7 методикалык колдонмолору бар.
Медицина илимдеринин кандидаты: неврология боюнча адис. Эмгеги "К возможности лечения больных с острыми нарушениями мозгового кровообращения на догоспитальном этапе" 1997.
Медицина илимдеринин доктору: неврология боюнча адис. Эмгеги "В-клеточная активация при СКВ и РА с поражением нервной системы" 2005.

Окутуучунун жетекчилиги астында жакталган диссертациялар:
Грошев С.А. - медицина илимдеринин кандидаты: неврология боюнча адис "Клинико-иммунологические особенности неврологических проявлений ревматоидного артрита" 2009

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Юсупов Төлөгөн

Юсупов Төлөгөн (1934, Талас обл., Талас ш. - 1995, Бишкек) - айыл чарба илимдин доктору (1991), Кыргыз ССРинин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1976).
 
КМУну бүтүргөн (1956). 1956-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Топурак таануу бөлүмүндө улук илимий кызматкер, Кыргызстан дыйканчылык ИИИде бөлүм башчы, Кыргызстан тажрыйба-селекциялык стандиясында директор, Бүткүл союздук сугат сиетемасын комплекстик автоматташтыруу ИИИде (ВНИИКАМС) бөлүм башчы, Суу проблемасы институтунда лабораториялык башчысы, КР ИАнын Too топурак таануу институтунда директордун орун басары, 1995-жылдан КРдин Суу чарба министрлигинде башкармалыктын башчысы болуп иштеген. 150дөн ашык илимий эмгектин, а. и. 10 монография жана 24 автордук күбөлүктүн автору. Эмгек Кызыл Туу, Ардак белгиси ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Юсупов Рысбек

Юсупов Рысбек (1948-ж. т., Казакстан, Жамбыл обл., Жамбыл району, Абай кыш.) - саанчы, Социалисттик Эмгекке Баатыры (1991).
 
Кыргыз ССРинин Мамлекеттик (1989) жана ВЛКСМ сыйлыктарынын (1976) ээси. Эмгек жолун 1961-ж. Казакстандагы Жамбыл тажрыйба станциясында иштеп баштаган. 1966-жылдан Кыргызстан кант кызылчасы тажрыйба - селекциялык стандиясында сүт товар фермасында саанчы. 1990-ж. 20 уйдан 20 музоо алып, ар бир саан уйдан 7225 гсгдан сүт саап алган. 1970-87-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Үч Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Юрченко Александра Алексеевна

Юрченко Александра Алексеевна (1909, Чүй облусу, Панфилов району, Вознесеновка кыш. - өнөр жай б., ошол эле жер) - кызылчачы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948).
 
1926-42-ж. Панфилов районундагы «За линию ЦК. ВКП(б)» колхозунда колхозчу. 1942-жылдан кант кызылчасын өстүрүү звеносунун башчысы. 1947-ж. анын звеносу 2 га жердеги кант кызылчасынын гектарынан 821 дден түшүм алган. Ленин ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Юрий Долгорукий

Юрий Долгорукий (1090 - 15. 5.1157, Киев) - Ростов-Суздаль князы жана Киевдин улуу князы (1149-51), Владимир Мономахтын уулу.
 
Салттуу түрдө Москва шаарынын негиздөөчүсү деп эсептелет. 1113-жылдан (айрым маалыматтарда 1096-жылдан) өмүрүнүн аягына чейин РостовСуздаль княздыгын башкарган. 1120-ж. половецтерге жана Волга боюндагы булгарларга каршы Киев Русунун жүрүшүн жетектеген. 1125-ж. Ростов-Суздаль княздыгынын борборун Ростовдон Суздалга көчүргөн. 1132-жылдан түштүк Переяславль жана Киев үчүн күрөшкөн (ушундан улам Долгорукий - Узун кол деп аталып калган). Киев Русунун түндүк-чыгыш бөлүгүнө көптөгөн шаарларды, Спасо-Преображенский соборун, Борисоглебск чиркөөсүн, Кидекша резиденциясын ж. б. курулуштарды курдурган. Москванын Тверь аянтына, ошондой эле Дмитров, Кострома, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский шаарына эстелиги тургузулуп, ысмы Россиядагы атомдук суу астында жүрүүчү кемеге ыйгарылган (2007). Москванын 800 жылдыгына карата анын сүрөтү түшүрүлгөн эстелик медалы чыгарылып, «Князь Юрий Долгорукий » аттуу кино тасма тартылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Юньнань тайпак тоосу

thumb|Юньнань тайпак тоосу.
Юньнань тайпак тоосу - Кытайдын түштүгүндө. Юньнань -Гуйчжоу тайпак тоосунун батыш бийик бөлүгү.
 
Уз. 1000 кмдей, жазылыгы 400 кмге чейин. Батышында Меконг, Салуин, Хонгха ж. б. д-дын терең өрөөндөрү менен бөлүнгөн, 1800-4000 м бийиктиктеги субмеридиан багытында созулуп жаткан кырка тоолор басымдуу. Чыгышы 1000-1200 мге чейин жапыздап, иретсиз жапыз кырка тоолор жана массивдер мүнөздүү. Негизинен кристалдык жана акиташ тектеринен турат; карст өөрчүгөн. Дайыма жашыл жалбырагы күбүлмө жана сейрек токойлор ээлейт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Категория:Кытай
Юнона

Юнона (символ: 16px|⚵, лат. Iuno) астрономияда - кичи планеталардын эң чоңдорунун бири (№ 3). Өлчөмү 290x245 км, Күнгө чейинки орточо аралыгы 2,67 а. б., орбитасынын эклиптикага болгон жантаюусу 13,0°, эксцентриситети 0,256, орточо жылдыз чоңдугу 8,7, диаметри 233 км, альбедосу 0,23.
 
Күндөн Юнонага чейинки аралык 1,99-3,55 а. б. Юнона 4 ири кичине планетанын өтө жарыгы. Күндүн чыгышын эсептөө жазгы күн-түндүн теңелишин көрсөтүүчү чекиттин жайгашуусун жана жылдыздар каталогдорунун экваторунун жайгашуу абалын аныктайт. 1804-ж. немец астроному К. Хардинг ачкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Астрономия
Юматова Анна Тихоновна

Юматова Анна Тихоновна (1924, Ысык-Көл обл., Түп району, Николаевка кыш. - 1988, Фрунзе) - колхоз өндүрүшүнүн новатору, Социалисттик Эмгекке Баатыры (1966). 1942-ж. Ысык-Көл айыл чарба техникумун бүтүрүп, Түп районундагы жер бөлүмүндө улук агроном болуп иштеген.
 
1948-жылдан Покровка (азыркы Жети-Өгүз) райондук жер бөлүмүнүн башчысы. 1953-55-ж. Покровка райаткомунун төрагасынын орун басары, Жети-Өгүз МТСинин директору (1955-60). Ал 28 жыл (1960-88) ошол райондогу «Коммунизм» колхозунун башкармасы болуп иштеген. Ал башкарган колхоз жети жылдыкта (1959-65) айыл чарба продуктуларын өндүрүүдө жана мамлекетке сатууда бир кыйла ийгиликтерге жетишкен. Дан эгиндеринин түшүмдүүлүгү гектарынан 5-6 дден (1960) 31 цге жогорулаган (1966). 1959-84-ж. Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин (5-10-шайланышынын) депутаты. Ленин, Октябрь Революциясы, 2 Эмгек Кызыл Туу, Эл достугу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Юкон

Юкон (Yukon) -
 
1) Түндүк Америка Кордильера тоо кырчоосундагы бөксө тоо. АКШ (Аляска штаты) менен Канадада. Бийикт. 1500-2000 м. Too массивдери негизинен кристаллдык жана жанартоо тектеринен түзүлгөн. Ойдуңдардын таманы антропогендик борпоң чөкмөлөргө толгон. Жез, коргошун, таш көмүр, нефть, алтын кендери бар. Климаты субтропиктик континенттик, батышы Тынч океандын таасиринде. Көп жылдык тоң таралган. Тектирлерин жана өрөөндөрдүн капталдарын (400 м бийиктикке чейин) ийне жалбырактуу токой, тоо тундра өсүмдүктөрү ээлейт.
 
2) Канада менен АКШдагы (Аляска штатында) дарыя.. Уз. (Льюис дарыянын башатынан) 3700 км, алабынын аянты 855 миң км2. Негизги башаты - Льюис, Кордильера тоолорунан башталат. Ю. жогорку агымында Юкон платосундагы терең тоо өрөөнү, көп бөлүгү Алясканын түздүктөрү боюнча агып, Беринг деңизинин Нортон булунуна куят. Ири куймалары: Танана (сол), Пелли, Поркьюпан, Коюкук (оң). Жазында кирет. Деңиз ташкындары дарыянын жогорку агымын карай 160 кмге чейин жетет. Орт. чыгымы 6,5 мин м/сек. Октябрда тоңуп, апрелдин аягы - майда ачылат. Майдан сентябрдын аягына чейин 3200 км аралыкка кеме жүрөт (Уайтхорс босогосунан чатына чейин). Негизги порттору: Танана (АКШ), Уайтхорс, Доусон (Канада).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Юкатан

thumb|Юкатан.
Юкатан - Борбордук Америкадагы жарым арал.
 
Аны Мексика булуңу менен Кариб деңизи чулгайт. Негизинен Мексикага (Юкатан штатында), түштүк чыгыш бөлүгү Гватемала жана Белиз мамлекеттерине караштуу. Көп бөлүгү ойдуңдуу түздүк, түштүк-чыгышында Майя тоосу (бийиктиги 1122 мге чейин) жатат. Карст процесси өөрчүгөн. Ксерофит бадалдары, сейрек өскөн токой; борбордук бөлүгү менен түштүгүн тропиктик дайыма жашыл токой ээлейт. Агава-хенекен өстүрүлүүчү негизги аймак (Мексикада). Порттору: Кампече, Прогресо (Мексика).

 Дагы караңыз 
 Канкун

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Мексика
Категория:Гватемала
Юкагирлер

Юкагирлер (өздөрүн деткиль, одул, ваду, алаи деп аташат) - Чыгыш-Сибирь эли. Саны 2 809 киши, а. и. Россияда 1 509, Саха Республикасында 1 097, Чукотка автономия округунда185, Магадан областында 79, Санкт-Петербургда 22 (2010).
 
Юкагир, ошондой эле орус, якут, эвенк, чукот тилдеринде сүйлөшөт. Динге ишенгендери - православныйлар. Тарыхый изилдөөлөр боюнча Ю. Чыгыш Сибирдин байыркы калкынын тукумдары. 1-2-миң жылдыкта Чыгыш Сибирге тунгустар (эвенк жана эвендер) жана түрк элдери (якут) жер которуп келип, алар менен ассимиляцияланышкан. 17-кылымдаЮ. Индигиркиден Анадырга чейинки аймакты ээлеген. 17-19-кылымдарда алардын Россиянын курамына кириши, якуттар, эвендер, орустар, коряктар жана чукчалар менен болгон чырчатактар, жугуштуу оорулар ж. б. себептерден улам Ю-дин саны азайып кеткен. Негизги кесиби - аңчылык, бугу өстүрүүчүлүк, балык уулоочулук. Ит унаа катары пайдаланылат. Салттуу кийимдери эвенк жана эвендерге жакын. Тамакашы негизинен эт, балык жана козу карын, өсүмдүктөрдүн тамыры, мөмө-жемиштер.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Арктика элдери

Категория:Палеоазиат элдери
Юкагир

Юкагир — Сибирдин түндүк-чыгышындагы бөксө тоо.
 
Колыма менен Омолон дарыянын аралыгында жайгашкан. Эффузив (түндүгүндө) жана метаморфизмделген тектерден (түштүгүндө) турат. Жапыз тоолуу рельеф басымдуу. Бийикт. 1128 мге чейин (Чубукулах токол тоосу). Кызыл карагайлуу сейрек токой, 400-600 жден жогору жапалак бал карагай жана бадал-эңгилчектүү тоо тундрасы ээлейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Южно-Сахалинск

Южно-Сахалинск (1915-46-ж. Тойохар а) – Россиянын Ыраакы Чыгышындагы шаар.
 
Сахалин облусунун адм. борбору. Сахалин а-нын түштүк жагында жайгашкан. Калкы 190,2 миң (2013; агломерациясы менен 315,6 миң). Жолдор тоому. Т. ж. түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Нефтьгаз, курулуш материал, энергетика, тепловозвагон оңдоо, мебель, тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖ, театрлар, музейлер бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары
Борис Югай

thumb|Борис Югай
Югай Борис Александрович (15. 11. 1957, азыркы Казакстан, Жамбыл обл., Кордой кыш. - 12. 3. 2010, Бишкек) - генерал-майор (2004). Ленинграддагы жогорку артиллериялык командалык окуу жайын (1979), РФ Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын аскердик академиясын бүтүргөн (2001).
 
Одесса аскер округунда (1979-80), Афганистан Демокр. Республикасында взвод, рота командири (1980-82), Германиядагы (ГДР) советтик аскерлер тобунун мотоаткычтар полкунда артиллериялык (1982-86), Ленинград аскер округунда миномёттук батареялардын командири (1986-88), Ош облусунун Ноокат райондук (1988-89), Чүй облусунун Аламүдүн райондук аскер крмисеариаттарында бөлүм башчы (1989-94), КР Коргоо министрлигинин уюштуруу-мобилизациялоо башкармалыгында бөлүм башчысынын орун басары, бөлүм башчы (1994-99), КР Мамлекеттик күзөт кызматында взвод командири, начальниктин орун басары (1999-2000), Башкы уюштуруу-мобилизациялоо башкармалыгынын башчысы (2000-02), КР Коргоо министринин орун басары (2002-08), 1-орун баеары, ошол эле учурда КР Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги (2007-08) болуп иштеген. Медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар