Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ысык алкак

Ысык алкак - абасы өтө ысык температуралуу географиялык алкактардын жалпы аталышы; ал экватор, субэкватор, тропик алкактарын камтыйт.
 
Анын чеги катары түндүк жана түштүк кеңдиктердин 30° аркылуу өткөн 20°С изотерма алынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Суулар
Ысар-Алай көмүрлүү облусу

Ысар-Алай көмүрлүү облусу - Орто Азиядагы көмүрдүн ири кендери жайгашкан аймак (Ысар-Дарбаз көмүр бассейни).
 
Тажикстан, Өзбекстан жана Кыргызстандын аймактарында. Уз. 500 км, туурасы 50-200 км. Көмүр кендери (Сүлүктү, Шураб, Кызыл-Кыя, Фан-Ягноб, ошондой эле Ысар кырка тоосунун түштүк капталындагы кендер) юра мезгилинин чөкмө тектеринде жайгашкан. Ысар-Алай көмүрлүү облусунда 40ка жакын көмүр катмарлары бар; жергиликтүү керектөөлөргө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Орто Азия
Ысар өрөөнү

Ысар өрөөнү — Ысар-Алай тоо системасындагы тоо аралык ойдуң.
 
Ысар кырка тоосунун түштүк чети менен Бабатаг, Кара-Тоо тоолорунун түндүк четтеринин ортосунда, Тажикстанда. Уз. 115 кмдей. Бийиктиги 700 .мден 1000мге чейин. Кафирниган д. жана анын куймалары агып өтөт. Чон Ысар каналы сугат үчүн курулган. Түзөң бөлүгүндө пахта, кунжут, буудай эгилет. Тоо этектерин субтропиктик талаа, бадал, жазы жалбырактуу токой (жаңгак, алма, зараң) ээлейт. Өрөөндө Дуйшөмбү шаары жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өрөөндөр
Ысар тоо кыркасы

Ысар кырка тоосу Орто Азиядагы Ысар-Алай тоо системасындагы кырка тоо.
 
Түштүгү Зеравшан кырка тоосу жана түндүгү Дүйшөмбү аркылуу Тажикстан менен, түндүк бөлүгү Сурхан-Дарыя обл. (Өзбекстандын аймагы) аркылуу өтөт. Уз. 200 кмдей. Бийиктиги 4643 мте чейин. Өзбекстан менен Тажикстандын чек арасында жайгашкан. Рельефи бийик тоолуу. Криссталдык тектерден, сланец кумдуктарынан турат. Түштүк-батыш тармактарында (Багатаг, БайсУниверситетоо, Каратегин ж. б.) жана кырка тоонун түндүк этектеринде карст үңкүрлөрү бар. Борбордук бөлүгүндө Искендер көлү жайгашкан. Рамит коругу уюшулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кыркы тоолор
Ысар-Алай

Ысар-Алай - Орто Азиядагы тоо системасы, Памир менен Фергана өрөөнүнүн аралыгында, Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстанда.
 
Түштүк Карши талаасы, Тажик депрессиясы жана Алай өрөөнү менен чектешет. Батыштан чыгышты карай 900 кмге созулат, туурасы 150 кмге чейин (батышында). Басымдуу бийиктиги 5000 м, Матча тоо тоомунда - 5621 м. Ысар-Алай - герцинде пайда болгон бүктөлүү аймагы. Чөкмө жана метаморфизмделген тоо тектерден турат; гранит, диориттер да кездешет. Вольфрам, молибден, мышьяк жана алтын, ошондой эле сымап (Айдаркен, Чабай, Кадамжай), коргошун (Шиң-Магиан, Жижикрут) кендери интрузиядан пайда болгон. Көмүр кени (Сүлүктү, Шураб, Кызыл-Кыя) бар. Дарыялары негизинен Заравшан жана Аму-Дарыянын алаптарына таандык. Көлдөрү: Маргузор, Искендер-Көл ж. б. Мөнгү бар. Матча тоо тоомунда Заравшан мөнгүсү (уз. 25 кмдей) жайгашкан. Кырка тоолордун капталдарында жарым чөл жана субтропиктик талаа өсүмдүктөрү орто бийиктиктеги тоолуу токой-шалбаа талаа зонасына, андан жогору бийик тоолуу шалбаа жана гляциялдык-нивалдык ландшафтка өтөт. Ысар-Алайдын аймагында Заамин, Рамит коруктары уюштурулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Ырысов Кенешбек Бакирбаевич

Ырысов Кенешбек Бакирбаевич (28. 3. 1967, Фрунзе ш.) - медицина илимдин доктору (2005). КММИни (1994) бүтүргөн.
 
Саламаттык сактоонун (2007) жана Билим берүүнүн отличниги (2012). Эмгек жолун Жалал-Абад обл. ооруканада врачнейрохирург болуп баштаган (1993-94), Улуттук госпиталда врач-нейрохирург (1994-2001), врач-стажер-нейрохирург «XXI кылымдын кадрлары» программасынын степендианты (Ганновер ш., Германия) (2001-03), КММАда додент (2003-08), клиникалык окутуу жана илимий иштер боюнча проректор (2008-11), 2008-жылдан нейрохирургия кафедрасында профессор. Көптөгөн дүйнөлүк нейрохирургдар ассоциациясынын мүчөсү. 278дан ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монографиясы, 3 ойлоп табуусу, 46 рационалдык сунушу, 10 окуу-методикалык китеби бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ырысдөөлөт Дооран уулу

Ырысдөөлөт Дооран уулу (Котур уулу деп да жазылып жүрөт; 1896, азыркы Жалал-Абад обл., Ноокен району, Шайдан өрөөнүнүн Көлмө деген жери - 1929, Чүй өрөөнү, Кара-Балта ш.) - кыргыз эл ырчысы.
 
Мундуз уруусунун дарга деген бутагынан. Ал 17 жашынан эл алдына ырдап чыккан. Кийин Арстанбап, Аксы аймагына белгилүү ырчы Карамырзага шакирт болуп, аны менен Аттокур деген бийдин тоюнда ырдаган. Ошондой эле атактуу Молдо Бекназар менен Сузактын Жийде деген жеринде өткөн тойдо айтышып, аны жеңип чыкканы жөнүндө узун сабак сөз айтылып калган. Анын «Ак Дилгир», «Өзгөчөм» деген ашыктык ырлары КР УИАнын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ыраакы Чыгыш

thumb
Ыраакы чыгыш - Азиянын чыгышындагы мамлекеттердин жана аймактардын жалпы аталышы.
 
Россиянын Приморье жана Хабаров крайлары; Амур, Камчатка, Магадан, Сахалин обл., Кытайдын чыгыш бөлүгү, Корея (КЭДР жана Түштүк Корея), Япония кээде Филиппин да кирет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Азия
Ыр түзүлүшү

Ыр түзүлүшү - ырдын тыбыштык курамынын түзүлүш ыгы. Ал бул же тигил тилдин өзгөчөлүгүнө ылайык калыптанат.
 
Метрикалык ыр түзүлүш созулма (-) жана кыска (U) муундардын ырааттуу кайталанышына негизделет. Созулма жана кыска муундардын кайталанышы стопаны түзөт. Негизги стопалар: ямб (U -), хорей (U), трибрахий (U U U), стондей (---------), дактиль (U U) ж. б. Байыркы Ыр түзүлүшү антикалык доордо поэзия менен музыка али тарамдала элек мезгилде пайда болуп, көбүнчө созулма жана кыска үндүүлөр маани ажыратуучу касиетке ээ болгон тилде (мис., араб) кеңири тараган. Муунчул (силлабикалык) ыр түзүлүшү ыр саптарындагы муундардын бирдейлигине негизделет. Бул туруктуу басымга ээ тилдерге мүнөздүү (мис., франдуз, поляк, кыргыз). Муунчул-басымчыл (силлабикалык-тоникалык) Ыр түзүлүшү басым түшкөн жана басымсыз муундардын ырааттуу кайталанышына шартталган. 

Негизги түрлөрү: эки муундуу хорей, ямб, үч муундуу дактиль, амфибрахий, анапест. Тоникалык Ыр түзүлүшүндө басымдуу муун бирдей, басым түшпөгөн муун ар кыл санда болот. Бул күчтүү динамикалык басым жана үндүүлөрдүн редукцияланышы мүнөздүү тилдерде өнүккөн (мис., немис, англис).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Музыка
Ыр таануу

Ыр таануу - филологиянын ыр түзүлүшүн изилдөөчү тармагы.
 
Ыр таануунун бөлүктөрү - фоника (ырдагы тыбыштардын айкалышуусу жөнүндө), метрика жана ыргак, строфика (ырлардын строфага биригүүсү жөнүндө).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Музыка
Ыр өлчөмү

Ыр өлчөмү - ырдын аягына чейин сакталган ыргактын формасы.
 
Ыр өлчөмү басымчыл (силлабикалык) ыр түзүлүшүндө муун саны (8, 11 муундуу), муунчул (тоникалык) ыр түзүлүшүндө басым саны (3, 4 басымдуу) метрикалык же басымчыл-муунчул ыр түзүлүшүндө стопа саны (3 стопалуу дактиль) менен аныкталат. Ыргак элементтеринин бири - муун. Муундардын топтолушу стопаны түзөт. Стопа үндөгү тыныгуу боюнча бөлүнбөстөн, ырдагы үндүн белгилүү тартип менен жайгашуусуна, ыргактык толкунга баш иет. 7-8 муундан турган кыргыз ырлары салттуу 5-3 же 4-3 бирдей муун өлчөмдөгү жана аралаш муун өлчөмдөгү ырлар деп ажырайт. Биринчисин саптары 3-5 же 6-15 муундуу, экинчисин 5-11 муундуу ырлар түзөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Музыка
Ыплас сууларды тазалоо

Ыплас сууларды тазалоо - ыплас сууларды эл чарбасында кайра пайдалануу максатында андагы булганч кошундуларды зыянсыздандыруу процесси.
 
Суунун ыпластуулугуна жараша механикалык (тундуруу, чыпкалоо), химиялык, биологиялык тазалоо ыкмалары колдонулат. Тазаланган суу өндүрүштүн түрдүү технологиялык процесстерине, сугатка пайдаланылат. Тазалоого мүмкүн эмее, өтө ыплас суулар терең жерге сиңирилет. Эл чарбасынын, айрыкча өнөр жай ишканаларынын өсүшүнө байланыштуу айлана-чөйрөнүн тазалыгын сактоодо Ыплас сууларды тазалоонун мааниси зор. Ыплас сууларды тазалоо үчүн түрдүү тазалагычтар курулууда, туюк (таштандысыз) же зыяндуулугу аз технологиялык процесстер иштелип чыгууда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Суулар
Ыплас суулар

Ыплас суулар - эл отурукташкан жана өнөр жай тармактары жайгашкан аймактан канализация аркылуу башка жакка агызылуучу турмуш-тиричилик калдыктары менен булганган суулар; органикалык жана органикалык эмес заттар менен булганган суулар.
 
Алар өнөр жайлык, турмуш-тиричиликтик жана айыл чарба агымдары болуп бөлүнөт. Ыплас суулардын булганчтыгы кошундулардын концентр-сы (мг/л, г/мъ) менен өлчөнөт. Ыплас суулардын курамындагы органикалык заттар көлмөлөргө, кыртыштарга топтолуп, чирип, суулардын жана атмосфераны санит. абалын начарлатып, ар түрдүү жугуштуу ооруларды пайда кылышы мүмкүн. Ошондуктан Ыплас сууларды тазалоо, зыянсыздандыруу табиятты коргоодо, санит. гигиенаны камсыз кылууда, айлана-чөйрөнү тазалыкта сактоодо маанилүү, к. Сууну керектөө, Ыплас сууларды тазалоо.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Суулар
Ынтымак деңизи

Ынтымак деңизи - Түштүк океанында, Чыгыш Антарктиданын жээктеринде.
 
Эндерби Жери менен Батыш шельф муздугунун аралыгында жайгашкан. Аянты 260 миң км2те жакын. Тереңдиги 500 жден (түштүгүндө) 3000 мге чейин (түндүгүндө). Жылдын көпчүлүк мезгилинде калкыма муздар менен капталган; айсбергдер көп. Жээгинде австралиялык Моусон жана Дейвис илимий станциялары жайгашкан. 1962-ж. советтик антарктикалык экспедициянын катышуучулары Антарктидада ар кандай мамлекеттердин биргелешип изилдөөлөрүнүн урматына атаган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Деңиздер
Ылымта аралдар

Ылымта аралдар, Түштүк Антил аралдары (голл. Benedenwindse Eilanden Islas Sotavento) - Кариб деңизиндеги топ арал, 64° батыш узундуктан батышка карай жайгашкан.
 
Кичи Антил аралдары архипелагынын түштүк бөлүгү. Ы. а-га Аруба, Кюрасао, Бонайре (Нидерланд Антил а-нын курамында), Авес, Лос Рокес, Орчила, Бланкилья жана Лос-Эрманос (Венесуэланын курамында, федерация укугуна ээ) аралдары кирет. Аянты 1,2 миң км2. Ири аралдарынын көп бөлүгү дөңсөлүү (бийиктиги 372 мге чейин, Кюрасао а-нда). Сорго, батат, банан плантациялары бар; кой, эчки асыралат. Нефть ылгоо (Ы. а-дын Нидерландга таандык бөлүгүндө) өнөр жай бар. 

Ири шаарлары: Виллемстад (Кюрасао а-нда), Ораньестад (Аруба а-нда). Аты аралдын түндүк-чыгыш пассатка карата ыктоо жайкашкандыгынан улам келип чыккан. Лос-Рокес а. - улуттук парк (1973-ж. уюшулган).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аралдар
Ылдамдаткычтар

Ылдамдаткычтар - заряддалган бөлүкчөлөрдү - өтө чоң кинетикалык энергияга (100 КэВ -10 ГэВ жана андан жогору) чейин күүлөтүүчү түзүлүштөр.
 
Бөлүкчөлөрдү ылдамдатуунун түз, индукциялык, резонанстык ж. б. ыкмалары бар. Ылдамдаткычтар бөлүкчөлөрдүн кыймылынын траекториясынын формасы боюнча сызыктуу жана циклдик болуп бөлүнөт. Сызыктуу Ылдамдаткычтарда бөлүкчөлөрдүн кыймылынын траекториясы түз сызык боюнча, ал эми циклдик Ылдамдаткычтарда айлана же спираль боюнча болот. 20-30 МэВ энергияга чейин күүлөнтүүчү Ылдамдаткычтар техникада изотопторду алуу үчүн, материалдардын физикалык касиетин өзгөртүү үчүн, ошондой эле медицинада колдонулат. Негизинен Ылдамдаткычтар ядролук физикада жана жогорку энергиялар физикасында колдонулат. 

Резонанстуу, циклдик Ылдамдаткычтар протондорду, нейтрондорду жана ар кандай химиялык элементтердин атомдорунун көп заряддуу иондорун ылдамдатуу үчүн колдонулат. Ылдамдануучу бөлүкчө өзгөрмө электр талаасы аркылуу туюк траектория боюнча бир нече жолу өткөрүлөт. Улам кийинки өтүүсүндө бөлүкчө өзүнүн энергиясын көбөйтө берет. Бөлүкчөнүн кыймылын башкаруу жана анын ылдамдатуучу электр талаасына мезгили менен келип турушун камсыз кылуу үчүн күчтүү магнит талаасы колдонулат. Резонанстуу Ылдамдаткычтардын эң жөнөкөйү - циклотрон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ылдамдануу

Ылдамдануу - убакыт бирдиги ичинде материалдык нерсенин (чекиттин) ылдамдыгынын чоңдугун жана багытын мүнөздөөчү физикалык вектордук чоңдук.
 
Сан мааниси a гДи/At формуласы менен аныкталат. Эгер материалдык чекит ийри сызык боюнча кыймылдаса анын a вектору ат тангенсиалдык (жаныма боюнча) жана ат нормалдык (борборго умтулуучу) ылдамданууларга ажырайт. Ылдамдануунун бирдиги м /сек2 (СИ). Нерсенин түз сызыктуу кыймылында ылдамдык чоңойсо (же кичирейсе), анда Ылдамдануунун сандык маанисин asAu//At.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ылаң

Ылаң, мал ыландары - мал организминин тиричилик функциясынын бузулушу.
 
Ал сырткы чөйрөнүн зыяндуу (физикалык, химиялык, биологиялык ж. б.) таасиринен же өөрчүүнүн кемтигинин кесепетинен пайда болот. Ылаң организмдин функцияларын бузгандыктан, аны физиологиялык жана морфологиялык жактан ар кандай өзгөрүүлөргө дуушар кылат. Пайда болуу себебине жараша жугуштуу жана жугушсуз Ылаң деп айырмаланат. Жугушсуз Ылаң малдын бир түрүнөн экинчи түрүнө жукпайт. Ылаң бүт организмге таасир этет, бирок белгилүү бир органдын же системанын өзгөрүшүнөн гана билинет. Ошондуктан жугушсуз ички Ылаңдар шарттуу түрдө тоют синирүү, дем алуу органдарынын, жүрөк-кан тамыр, нерв, зат алмашуу ж. б. системалардын Ылаңрына бөлүнөт. Тоют сиңирүү органдардын Ылаңдары (гастрит, энтерит, тимпания ж. б.) сапатсыз тоют берүү, ашыкча тоюттандыруу, булганыч суу менен сугаруу ж. б. учурда пайда болот. Дем алуу органдарынын Ылаңдарына (бронхит, плеврит, ринит ж. б.) малдын суукка урунушу, чаң сарайларда кармоо, сарайлардын начар желдетилиши ж, б. түрткү болот. Теринин механикалык жарааттанышы, сынык, туяктын бузулушу ж. б. тышкы органдардын Ылаңдары да жугушсуз Ылаң болуп эсептелет. Жугуштуу Ылаңдар соо малга ылаңдуу малдан жугат, ошондой эле курт-кумурска, тейлөө буюмдары ж. б. аркылуу таралат. Мындай Ылаң инфекциялуу жана инвазиялуу болуп айырмаланат. Инфекциялуу Ылаңдарга куйдургу, селейме, листериоз, пастереллёз, бруцеллёз, шарп, чечек ж. б. Ал эми инвазиялуу Ылаңдарга фасцеллиоз, дикроцелиоз, эхинококкоз ж. б. кирет. Аларды курткумурскалар таратат. Бул Ылаңдар кишиге да жугушу мүмкүн. Ылаң мал чарбасына чоң зыян келтирет. Мал Ылаңдарын алдын алуу, дарылоо ж. б. иштер вет. мыйзамдарга ылайык жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар
Ыктымалдуулук теориясы

Ыктымалдуулук теориясы - бир кокус окуянын ыктымалдуулугу боюнча кандайдыр бир түрдө аны менен байланышкан башка кокус окуянын ыктымалдыгын табууга мүмкүндүк түзүүчү математикалык илим.
 
Окуя түшүнүгү Ыктымалдуулук теориясында - алгачкы жана ажырагыс түшүнүк. Окуя деп ар кандай кубулуштарды түшүнсө болот. Мис., тыйынды бир жолу көкөлөтүп ыргытканда ал герб же цифра жагынан түшүшү мүмкүн. Бирок тыйындын кайсы тарабынан түшүшүнө кызыкпастан, ошол натыйжанын биринин болушуна же болбошуна кызыксак, анда ал окуя түшүнүгүн берет. Бардык окуялар шексиз (мис., тыйынды ыргытканда же герб, же цифра жагынан түшүшү), кокус (мис., тыйынды бир эле ыргытканда герб жагынан түшүшү) жана мүмкүн эмес (мис., бир айда 36 күн болот деп эсептелиши) окуя болуп бөлүнөт. Ыктымалдуулук теориясы чектүү теоремалар жана кокус процесстер теориялары менен тыгыз байланышта. Ыктымалдуулук теориясында кокус чоңдук, математикалык күтүү, дисперсия, корреляция, ыктымалдуулукка тыгыздыгы, пределдик теорема, Бернулли теоремасы, Лаплас теоремасы, бөлүштүрүү, нормалдуу бөлүштүрүү, Марков процесси, стационардуу кокус процесси ж. б. түшүнүктөр көп колдонулат, к. Математикалык статистика.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ыктымалдуулук автоматы

Ыктымалдуулук автоматы - өтмө жана чыгыш функциялары кокус функциялар болгон чектүү автоматтын жалпыланышы.
 
Ыктымалдуулук автоматы (A, S, В, cp, V|/) системасы менен берилет, A, S, В - чектүү автоматтагыдай мааниге ээ болгон чектүү алфавиттер: A - кириш алфавит, S - абалдын көлүгү, В - чыгыш алфавит; ip, vj/ - кокус функциялар, мында <р - S хА көптүктү Sice которуучу өтмө функция, vj; - S хА көптүктү Вга которуучу чыгыш функциясы. Бул функциялар S жана В көптүгүндө cps , v|/ga, а<=А, seS ыктымалдык чендеринин системалары менен берилет. Бул чендер адатта стохастикалык матрицалардын жардамы менен берилет. Бул ыктымалдык чендер 0 жана 1 деген гана эки мааниге ээ болгон учурда, Ыктымалдуулук автоматы детерминацияланган автомат түшүнүгү менен дал келет. Эгер өтмө функция кириш алфавиттин тамгаларына көз каранды болбосо, анда и= (А, S, В, ф, ф) автономдук автомат деп аталат. Ыктымалдуулук автоматы көптөгөн реалдуу түзүлүштөрдүн математикалык модели болот жана организмдердин ал-абалын изилдөөдө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ыктымалдуулук

Ыктымалдуулук - чексиз жолу кайталанган шартта кандайдыр белгилүү окуянын пайда болуу мүмкүндүгүнүн сандык мүнөздөмөсү.
 
Ыктымалдуулук түшүнүгү кандайдыр бир окуянын болуу мүмкүндүгүн сан түрүндө туюнтуу үчүн киргизилип, ал Ы-тун классикалык аныктамасынан келип чыгат. Кандайдыр бир окуяны (А) кайталанып болгон санынын (т) кайталанууга мүмкүн болуучу бардык санына (п) катышы Ы. деп аталат да, р(А)= т/п деп жазылат. Бул Ыктымалдуулуктун классикалык аныктамасы деп аталат. Мис., мамлекеттик утуш лотереясынын 10 млн облигациясынын бир тиражында бир ири утуш болуп, ал эми кандайдыр шаарга 500 миң облигация таркатылса, анда ал шаарда жашаган адамдардын ири утушту алуу Ыктымалдуулуу 500000/10000000=1/20 ге барабар. Кээ бир учурларда Ыктымалдуулутун сан маанисин аныктоо үчүн статистикалык метод ылайыктуу. Мис., эгер 100 жолу атканда 39 жолу бутага тийсе, анда анын бутага тийүү Ыктымалдуулуугу 39/100«4/10ке барабар. Классикалык же статистикалык метод менен аныкталган Ыктымалдуулу боюнча ыктымалдык теориясынын эрежелерине ылайык жаңы Ы. эсептелиниши мүмкүн. Мис., эгер бутаны атууда бутага тийүү Ыктымалдуулугу 4/14кө барабар болсо, анда 4 жолу атканда жок дегенде бир жолу тиет. Мында Ыктымалдуулу 1-(1-4/10)4»0,87ге барабар. Ыктымалдуулу илимдин ар түрдүү тармагында, техникада жана эл чарбасында кеңири колдонулат, к. Ыктымалдуулук теориясы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ыйык Рим империясы

Ыйык Рим империясы (1512-жылдан баштап – Германдык Элинин Ыйык Рим Империясы) — Рейнден чыгышка чейинки немис аймактарын, ошондой эле Түндүк жана Ортонку Италияны камтыган о. кылымдагы мамлекеттик түзүлүш (962-1806).
 
thumb|upright=1.15|Ыйык Рим империясы (1155–1268-жж)
Империяны 962-ж. герман королу Оттон I Чыгыш-Франк королдугунун негизинде түзгөн жана Улуу Карлдын Франк империясы менен антикалык Рим империясынын түздөн-түз уландысы катары караган. Курамына Германия, Чехия, Италия жана Бургундия аймактары кирген империя Генрих Шнүн тушунда (1050) гүлдөп өнүккөн. 1034-ж. «Рим империясы», 1157-ж. «Ыйык империя», 1254-ж. «Ыйык Рим империясы», 15-кылымдан «Герман улутунун Ыйык Рим империясы» деп аталган. Герман королдору эл аралык аренада мамлекеттин позициясын күчөтүү, эгемендүүлүгүн чыңдоо саясатын жүргүзгөн. Бирок империянын императорлорунун 11-13-кылымда Рим папаларына каршы күрөшү Италиядан айрылышына (13-кылымдын 2-жарымы), император бийлигинин бошоңдошуна жана айрым герман княздыктарынын күчөшүнө алып келген. Отуз жылдык согуштан (1618-48) кийин император бийлиги алдан тайып, формалДУУ түрдө 1806-ж. чейин уланган. Наполеон аскерлери басып кирердин алдында анын акыркы императору Франц II тактан баш тарткан. Римде, гүл берүүнү чечтик. Майрам, туулган, той жана бир датасы: Ошол эле учурда, бул жолу кандай мааниге ээ эмес. Гүлдөр гана өлгөн берилет.Un Italiano Сулайман: италиялыктар - алар эмне болот?

 Жазуулар 

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Германия
Ыйык Лаврентий аралы

Ыйык Лаврентий аралы - Беринг деңизинин түндүгүндөгү түздүктүү арал. Чукча ж. а-нан түштүк-чыгыш тарапта.
 
АКШнын (Аляска) аймагы. Аянты 5 миң км2. Бийиктиги 673 мге жеткен жанартоолуу дөңсөлөр бар. Тундра ландшафты мүнөздүү. Деңиз (жапайы айбандар) промысели өнүккөн. Негизги калктуу конуштары: Гамбелл, Савунга. Аралды 1728-ж. орус деңиз саякатчысы В. Беринг ачкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аралдар
Ызгыт (куш)

Ызгыт (куш) - (vanellue) - маарактар тукумундагы куш.
 
Дене уз. 30 смге, салм. 200 гга жетет, башы, мойну, жемсөөсү кара, төшү, боор жагы ак, жону каралжын күрөң, төбөсүндө узун, ичке таажысы бар. Канаты жазы дунгул, тумшугу кыска, шыйрагы узун. 

4 түрү Евразияда, КМШ өлкөлөрүндө таралган. Кыргызстанда келгин куш, көбүнчө топтошуп, чөптүү жана саздуу жерлерде, ачык талаада, жайлоолордо уялашат. Негизинен курт-кумурскалар, моллюскалар, өсүмдүк уругу менен азыктанат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Куштар