Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тил (анатомия)

Тил — ооз көңдөйүндө жайгашкан булчуңдуу орган. 
left|thumb
thumb
 Функциясы жана түзүлүшү 
Ал сыртынан былжырлуу кабык менен капталган. Тамак-ашты чайноодо, жутууда, сүйлөгөн учурда тыбыштарды пайда кылууда тилдин кызматы зор. Ошондой эле тил даам сезүү органы болуп эсептелет.
thumb|400px|Тил: 1— тилдин учу; 2— тилдин узата жылгасы; 3—тил тулку; 4—тил үрпүчөлөрү; 5—тилдин түбү менен тулкусун бөлүп туруучу жылга; 6— тилдин түбү.
Ал узата келип, алды жагы ичкерип — учу, арт жагы жооноюп — негизи же түбү, ал эми орто жери денеси деп аталат. Тилдин үстүңкү бетиндеги (жонундагы) ортолук жылгасы анын оң жана сол бөлүгүнүн кошулушунан пайда болгон. Ал жылга арт жагынан чуңкурча менен бүтөт. Чуңкурчанын эпителий клеткаларынан төмөн карай калкан сымал бези өсүп чыгат. тилдин үстүндө, эки капталында жана учунда былжырлуу кабыкчадан пайда болгон көп сандаган соргучтары бар. Алардын формасы, көлөмү ар түрдүү (жип сымал, козу карын сымал, жалбырак сымал жана башкалар) болот. Анын ичинде жайланышкан нерв жана кан тамырлары даамды жана ар түрдүү сезимдерди кабыл алып, борбордук нерв системасына өткөрүүгө ылайыкталган.
Тилдин түп жагында соргучтар болбойт, бирок ал жерде көп сандаган лимфа түйүндөрү жайгашкандыктан ар кандай өлчөмдөгү дөңчөлөр болот.
Тилдин астыңкы бетинин былжырлуу кабыкчасы жука жана жылмакай болуп, ооз көңдөйүнүн астына өткөндө ортолук бүктөөнү — тил ооздукчасын түзөт. Ал ооздукчанын эки жагында тил алдындагы соргучтар жайгашкан.
Алардын учунда жаактын жана тилдин астындагы шилекей бездеринин түтүкчөлөрү ачылат.
 Тил оорулары 
Тил булчуңдарынын талчалары анын абдан кыймылдуу болушуна жана формасынын өзгөрүп турушуна шарт түзөт. Тил артериясы сырткы күрөө тамырдан чыгып, тилди кан менен жабдыйт. Анын кыймылы тил алдындагы нерв аркылуу булчуңдардын жыйрылуусунун негизинде ишке ашырылат. Айрым учурда тилдин үстү терең издүү болуп, ага тамак-аш калдыктары калып, тил эрозияга учурайт, жарылат. Тилдин булчуңдарынын ашкере өөрчүшүнөн ал өтө чоңоюшу мүмкүн. Кээде тил ооздукчасы кыска болуп эмчектеги бала эмчек соро албай кыйналат, кийин чулдур сүйлөйт. Тилдин айрым оорулары кабылдап абцесс, флегмонага айлануусу мүмкүн. Мындай учурда хирургиялык операция колдонулат. Шишик ооруларында анын мүнөзүнө жараша дарылоо жүргүзүлөт. Тилдин түрдүү сезгенүү оорулары — глоссит көп кезигет. Ал тилди тиштеп алуудан же майда сөөк кирип кетүүдөн, дары ичкенден болушу мүмкүн. Тилдин былжыр челинин сезгениши көп учурда ички органдардын оорусунун белгиси болот. Ошондуктан тили дайыма сезгенген кишилер врачка кайрылып, текшерүүдөн өтүү керек. кара Стоматит макаласын.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Анатомия

kk:Тіл
Публицист

Публицист - өзүнүн негизги ой-пикирин публицистикалык чыгарма аркылуу жайылткан калемгер, жазуучу, журналист, коомдук ишмер. Ал өз доорундагы жана андан мурдакы доорлордогу олуттуу факттар, окуялар, кишилер, көрүнүштөр тууралуу маалыматты талдап, кеңири калайыкка (аудиторияга) публицистикалык чыгарма түрүндө жеткирет. 

Публицистика (латынча publicus — "коомдук") коомдун көйгөйлөрүнө арналган чыгармалардын түрү. Коомдук маанайдагы плюралисттик ар кыл пикирлерди чагылдырууда жана саясий жана идеологиялык ой жорумдарды калыптандырууда публицистикалык чыгарманын ролу чоң. 

Өтө кадыр-барктуу журналисттик тармакта иштегендер (серепчилер, коламнисттер, жазуучулар, коомдук ишмерлер) публицистикалык ишмердик менен алектенишет. Алар тигил же бул окуяга карата кандайдыр-бир коомдук пикирди калыптандырууну мүдөө кылышат. Алардын чыгармалары мамлекеттик бийликтин тийешелүү кадамдарына таасир тийгизет. Мамлекеттик бийлик менен коомдун ортосунда көпүрө кызматын да аркалашат. Ушунун негизинде калыс журналистиканы "төртүнчү бийлик" деп шарттуу атап коюшат.

Жамаагаттык маалымат каражаты үчүн иштеген фотограф жана видео оператор бир эле учурда өз алдынча публицистикалык жүк аркалаган олуттуу мультимедиалык материал даярдашы да мүмкүн. 

 Кыскача адабият 
 Айтматов, Чыңгыз (1978). В соавторстве с землею и водою... (Очерки, статьи, беседы, интервью). Фрунзе: Кыргызстан.
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. - Том 1-6.
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
 Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах. - Бишкек: Главная редакция энциклопедии и Центра госязыка, 2002. - С. 189. (ISBN 5-89750-142-4)
 Есин Б. И. (2000). История русской журналистики (1703—1917), Москва, Флинта, Наука.
 Махонина С. Я. (2008). История русской журналистики начала XX века. Москва, Флинта, Наука.
 Кузнецов И. В. (2006). История отечественной журналистики (1917—2000), Москва, Флинта, Наука.
 Пасти С. (2004). Русский журналист в контексте перемен. Университет Тампере (диссертация).
 Краткая литературная энциклопедия, т.6, стлб.72. — М.: Сов. энциклопедия, 1971).

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.azattyk.org/content/humour_Kyrgyzstan_jokes_by_Salijan_Jigitov_Publicist_2/2227982.html
 http://www.azattyk.org/content/Kyrgyzstan_Jigitov/1955372.html
 http://www.azattyk.org/content/article/1279429.html

 
Категория:Журналисттер
Категория:Кесиптер
Категория:Басма сөз
Биом

thumb|right|400px|
Наземные биомы, классифицированые по типу растительности
Биом – белгилүү ландшафтын – географиялык зонада жайгашкан, өсүмдүктөр дүйнөсү окшош экосистемалардын жыйындысы. Биом - чоң биогеоценоз. Биомдор экологиалык географиянын негизги объектиси болуп саналат. Алар климаты, фаунасы менен флорасы боюнча айырмаланып турат. Жер бетиндеги чоң, негизги биомдор - тундра, тайга токойлору, жазы жалбырактуу токойлор, субтропик токойлору, нымдуу тропик токойлору, чөлдөр, талаалар, а. ч. талаалары ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Экология‎
Тилме

thumb|300px|Тилме
Тилме (француз тилинен rouge — кызыл) (латын тилинен erysipelas) — теринин, кээде былжыр челдин сезгениши менен мүнөздөлгөн жугуштуу оору. 
 Себептер 
Стрептококк козгойт. Козгогуч денеге айрылган, тытылган, жабыркаган тери аркылуу кирет. Кээде сыздоок жана башкалар ириңдүү жаранын кабылдоосунан пайда болот. 
 Түрлөрү 
Тилменин бир нече түрү белгилүү. 
 Оорунун жеңил түрү (эритомоздук тилме) дарылоосуз эле 3—7 күндө жакшы болуп кетет. 
 Айрым учурда оору созулуп, бир жерден экинчи жерге өтүшү мүмкүн (жылып жүрүүчү тилме). Ыйлаакчалуу тилмеде жабыркаган териде ириңге же түссүз суюктукка толгон ыйлаакчалар пайда болот. Флегмоналуу тилмеде тери астындагы булчуң эт ириңдейт. 
 Тилменин андан оор гангреналуу түрүндө тери жансызданат. Эч нерсе сезбей калат. 
 Кээде эң жөнөкөй түрү кабылдап, сепсиске айланат (канга тарайт), бетке жакын жерде болсо мээ кабыкчасы сезгениши (менингит) мүмкүн. 
 Симптомдору 
Адатта оору капысынан катуу кармайт. Оорулуунун эти ысып (39 — 40°), чыйрыгат, башы ооруп, кээде кусат. Катууланганда эсин жоготуп, жөөлүйт. Теринин жабыркаган жери шишип, оттун жалынындай кызарып, чыңалып чыгат, кармаганда ооруйт. Ага жакын жайгашкан лимфа түйүндөрү чоңоёт. Оорунун алгачкы белгилери билинери менен врачка кайрылуу керек. Врач керектүү дарылоону сунуш кылат. Өз билгендей үйдө дарыланууга (компресс коюуга, йод, түрдүү майларды сыйпоо) болбойт, себеби сүйкөгөн май теринин өңүн өзгөртүп, оорунун диагнозун коюуга жолтоо болот. Тилме бир эле жерде бир нече ирет кайталашы мүмкүн.
 Алдын алуу 
Оорунун алдын алуу үчүн кокусунан сүрүлгөн, тытылган терини, майда жараат болсо тезинен йод менен сүртүү зарыл (Жара). Ар бир адам терини таза кармап, аны жабыркоодон сактоосу талапка ылайык. Муну өзгөчө тилме менен ооруп айыккан адам эсинен чыгарбашы зарыл. Тилме анча жугуштуу болбосо да оорулууга жакындоого, жараатты кармалоого болбойт. Оорулууну баккандар колун самындап жууп, спирт менен сүртүп, тазалап турууга тийиш. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Зоогеография

thumb|Зоогеография.
Зоогеография, жаныбарлар географиясы - географиянын жана зоологиянын жер бетиндеги жаныбарлардын геогр. таралышын изилдөөчү бөлүгү. Ал систематика, палеонтология, экология ж. б. биологиялык илимдер менен тыгыз байланыштуу. 18-кылымда зоогеографиялык экспедициялар уюштурулуп, чогулган материалдар 19-кылымда жыйынтыкталган. 3оогеографиянын өсүшүндө Ю. И. Семашко, Н. А. Северцов жана А. П. Семёнов-Тян-Шанский ж. б. орус илимпоздорунун эмгеги зор. 3оогеографиянын мааниси жаратылыш байлыктарын сарамжал пайдалануу зарылдыгына негизделген. Анын негизги ыкмасы зоологиялык карта түзүү жана андагы түрлөрдүн жашаган ареалын тактоо. Түрлөрдүн таралышы, курамы боюнча жыйынтыктар ошол өлкөнүн фаунасы жөнүндө жалпы маалымат берет. Белгилүү бир аймакта гана жашаган түр эндемиктер деп аталат. Акыркы жүз жылда адамдын иш-аракетине байланыштуу табиятты өзгөртүү (айдоо, токой кыюу, саз кургатуу, кырып жок кылуу, курулуш ж. б.) фаунанын өзгөрүшүнө, айрым түрлөрдүн тукум курут болушуна, ошондой эле кээ бир жаныбардын адамга көнүп же мителик кылып жашап, ылайыктанышына алып келди. 3оогеография түрдүн пайда болуу жолдорун жана себебин изилдөө, аңчылык, балык кармоо, токой жана айыл чарбанын зыянкечтерин жоготуу, пайдалуу жана териси баалуу айбанаттарды коргоо ж. б. маселелерди чечүүдө практикалык мааниси чоң. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:География 
Категория:Зоология
Диффузиялык ууландыруучу богок

thumb|400px|Диффузиялык ууландыруучу богок (көк)
left|thumb||Диффузиялык ууландыруучу богок менен ооруган аялдын көзү
Диффузиялык ууландыруучу богок (Базедов оорусу, тиреотоксикоз) — калкан сымал безинин иши күчөп, канга гормонду көп бөлүп чыгарышынан болуучу оору; мында бездин көлөмү чоңоёт. 
 Себептери 
Аны менен көбүнчө аялдар ооруйт. Психикалык жабыр чегүү, нервге күч келүү, жугуштуу оорулар, аялдын жаш өзгөчөлүгүнө жараша ички секреция бездеринин ишинин өзгөрүшү, тукум куума ыңгайлануусу жана башка түрткү болот. Диффузиялык ууландыруучу богокто калкан безинин гормондорунун канга көп келиши зат алмашууну бузат (Зат жана энергия алмашуу). 
 Белгилери 
Оорулуу ачуулуу болуп, жүрөгү тез-тез согот, жүрөгүнүн тушу ооруйт, кара жумуш жасаганда деми кыстыгат, уйкусу бузулат, тер басат, ичеги-карындын иши начарлайт, колун сунганда манжалар калтырайт. Көзү тостоюп (экзофтальм), жалтырап турат. Оору көпкө созулат, абдан күчөгөндө оорулуу арыктайт, жүрөк, боор, жыныс бездери жабыркайт. Нерв-психикалык чарчоо, күндө көпкө болуу жана башка ооруну күчөтөт.
 Дарылоо 
Дарылоону доктур жүргүзөт. Калкан сымал безинин ишин калыбына келтирүүчү, нерв системасын тынчтандыруучу каражат берилет. Врачтын көзөмөлүсүз дары ичүү коркунучтуу. Оорулуу өтө чарчабай, абдан тынч жерде эс алып, уйку 7—8 сааттан кем болбоого тийиш. Түрдүүлөп витамин, белок жана углеводу көп тамакты күнүнө 4 маал ичүү сунуш кылынат, ичкилик ичүүгө, тамеки тартууга болбойт. Таза абада болуу пайдалуу, бирок түштүктөгү курортторго баруу тескери таасир берерин эстен чыгарбоо зарыл. Керек болсо өз убагында жүргүзүлгөн хирургиялык дарылоо ооруну толук айыктырат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Биоталык катнаштар

Биоталык катнаштар – тирүү организмдердин ортосунда азыкка, жашоо ареалын, коргонууга же кол салууга байланышкан түрдүү мүнөздөгү катнаштары. 
Мисалы, жырткычтык, митечилик, комменсализм, мутуализм, нейтрализм, аменсализм, симбиоз, зоохория ж. б. Биоталык катнашдын натыйжасында бир түрдүн популяциясынын санын жөнгө салып, башка бир үчүнчү түрдүн популяциясынын жашоосун, өсүүсүн камсыз кылат, башкача айтканда ушул биоталык катнаштын натыйжасында белгилүү бир тарыхый эволюциялык убакытта кызмат аткарып (заттарды биол. жол менен айландырып) чексиз жашоочу биол. системага айланат. Түрлөр аралык биоталык катнашдын типтери, таблицада берилген.

 Таблица 
 Биоталык катнаштардын типтери 1 (түрү) 2 (түрү) Жалпы мүнөздөмө 1. Жырткычтык + - Жырткыч особдор өлчөмү жагынан (1) жем боло турган особдордон чоңураак (2) 2. Митечилик + - Мителер (1) ээсине караганда (2) майда. 3. Комменсализм + - Комменсалдык мамиледе бирөөсү (1) пайда алат, ал эми экинчи түрдүн популяциясы (2) пайда да, зыян да көрбөйт 4. Мутуализм + - Эки популяция тең пайда көрөт 5. Нейтрализм 0 0 Эки популяция тең бири бирине таасир этишпейт. 6. Аменсализм] - 0 Экинчи түрдүн популяциясы (2) биринчи түрдүн популяциясына терс таасир этет, өзү (2) терс таасир албайт.

Эскертүү: 0 – катнаштагы эч кандай таасири жок кубулуш; (+) – көбөйүүгө, өсүүгө ж б . оң таасир этет; (-) – өсүүгө, көбөйүүгө ж б жашоого терс таасир этет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Биология
Консорция

Консорция, борбордук түр (лат. Consortium – коомдоштук) - биоценоздун автотрофтук жана гетеротрофтук организмдерди мейкиндик жана азыктануу байланыштары боюнча бириктирген структуралык бирдиги. Эдификатор дарагы же алардын тобу консорцияга мисал болуп эсептелет. Ал дарак менен фитофагдар, алардын мителери, микориза козу карындары, эпифиттер, уялоочу канаттуулар байланышта болот. Консорция жөнүндөгү түшүнүктү ХХ кылымдын 50-жылдарында В. И. Беклемишев аныктаган. 
 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Биология
Криофилдер

thumb|Xanthoria elegans.
Криофилдер (гр. kryos – суук, phileo – сүйүү) – туруктуу төмөнкү темп-ра шартында жашоочу организмдер. Аларга көбүнчө Түндүк, Түштүк уюл сууларындагы жаныбарлар, ийне терилүүлөр, балыктар, моллюскалар, муздак дарыя жана өзөндө жашоочу балыктар (жилингир, айрым планариялар), ошондой эле уюлдагы кургакта жашоочу жана тоо жаныбарлары кирет. Көпчүлүк криофилдер стенотермдер, мисалы, офиура ophipleura жана голотурия elpidia qlacialis +1оСден жогорку суунун температурасына чыдамсыз келет. Таймен, майканат муздак суу балыктары суунун температурасынын бир аз жогорулашынан алардын жалпы активдүүлүгү жана азыктануусу төмөндөйт. Анткени, суунун температурасынын жогорулашы менен сууда эриген кычкылтек азаят. Ал эми кээ бир арктикалык балыктын канынын курамында биологиялык антифриздердин болушу алардын тканындагы суюктукту тоңуп калуудан коргойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
 Криофилы

Категория:Биология
Неотропиктик флористикалык царство

thumb|Неотропиктик флористикалык дүйнө.
Неотропиктик флористикалык дүйнө (Neotropis) - Түштүк Американын көпчүлүк бөлүгүн, ошондой эле бүтүндөй Борбордук Американын жана ага жанаша жаткан тропик аралдарды камтыйт. Флорасы абдан бай жана ар түрдүү, айрыкча мезофилдик токой өсүмдүктөрү басымдуулук кылып, палеотропиктик флористикалык царствонун флорасы менен тектеш. Ошондуктан Неотропиктик флористикалык царствого бири-бирине жалпы мүнөздүү сүттикендер көптөгөн тукумдарга (лаврлар, чалкандар, бомбакстар, сүттикен, сапиндер ж б) жана 450гө жакын жалпы урууларга ээ. Неотропиктик флористикалыкдүйнө Африка менен болгон миграциялык байланышы үчүнчүлүк мезгилдин башталышына чейин созулушу мүмкүн. Анткени, ага далил катары бормелийлер тукумунун бардык түрлөрү тропик Америкада бир түрү Африкада өсөт. Ошондуктан миграция палеотропик райондордон неотропик райондорго эле жүрбөстөн, тескерисинче жүргөндүгү жөнүндө да жыйынтык чыгарууга болот.
Неотропиктик флористикалык дүйнө 5 областка бөлүнүп, аларга Кариб, Амазонка, Бразилия, Гвиана бөксө тоолору жана Анд тоолору кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Америка‎
Экологиялык пирамида

thumb|Экологиялык пирамида.
Экологиялык пирамида — табигый экосистемадагы процуденттер, консументтер жана редуценттердин ортосундагы биомассалык катышы графиктик модель түрүндө чагылдырылышы. Бардык табигый экосистемада биринчилик өндүрүм менен экинчилик өндүрүмдүн сандык катыштары өндүрүмдүк пирамида эрежесине туура келет, башкача айтканда алдынкы трофикалык деңгээлде белгилүү убакытта пайда болгон биомассанын саны кийинки трофикалык деңгээлдеги пайда болгон биомассанын санынан жогору болот. 

Эгерде график түрүндө моделдештирилип көрсөк,анда алынган график, пирамида түзүлүшүнө ээ. Экологиялык пирамида моделин 1927-ж. англ. окумуштуу Ч. Эльтон иштеп чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Экология‎
Тирсек

thumb|400px|Сол көздүн үстүңкү жана астыңкы көз жапкагына чыккан тирсек. Учу ириңдеген шишик стрелка менен көрсөтүлгөн.
Тирсек — көз жапкагынын четиндеги май бездеринин сезгениши. 
 Себептери 
Тирсек көздүн сырткы катмарынын майып болушунан, өздүк гигиенанын бузулушунан (кир кол, жүз аарчы), организмди алсыраткан узакка созулган оорудан (кант оорусу, карын, ичеги, боор, кургак учук жана башкалар) кийин пайда болот.
 Белгилери 
Тирсек башталганда көз жапкагынын чети кызарып томпоюп чыгат, былжыр чели, тери кабыкчасы шишийт. Ооруган жер кычышат. 3—4 күндөн кийин бул шишиктин башы ириңге толуп, жарылганда ириң чыгат. Бул убакта оорусу бир аз басаңдайт, кызарганы азайып, шишиген жери кичирее баштайт. Кээде оорулуунун башы ооруп, эти ысыйт. Оорунун белгилери билинери менен тезинен врачка кайрылуу зарыл. Врач демейде көзгө тамчылатма дары, май берип ысык нерсе басууну сунуш кылат. Үй шартында жылыткыч пайдаланса болот. Өз алдынча ириңди сыгууга болбойт. Тирсекти сыкканда ириң канга түшүп, аны менен мээге жана башкалар организмге тарап сепсис, менингитке өтүп кетиши мүмкүн.
 Алдын алуу 
Ооруну болтурбоо үчүн өздүк тазалыкты сактап, иштеген жерде чаң болсо көз айнек тагынуу зарыл. Адамды алсыздандырган негизги ооруну таап дарылоо талапка ылайык. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Тиштеги таш

thumb|125px|left|Тиштеги таш
thumb|125px|
thumb|400px|Астыңкы чоң азуунун түбүндө бүйлө алдындагы тиш ташынын чогулушу.
Тиштеги таш — тиштин түбүндө, арасында чогулган саргыч же бозомтук катуу заттар.
left|thumb|Тамеки тарткан кишинин тишиндеги таш. 
 Себептери 
Кээде тиш тамак чайноого катышпаса тишти таш каптайт. Адегенде тишке жумшак көңөр жыйналат. Көңөр тамак-аш калдыктарынан, бактериялардан жана былжырдан турат. Тишти туура тазалоодо, катуу тамакты чайнаганда бул кебер жакшы тазаланат. Тамеки тарткан кишилердин тиш кебери күрөң же кара түстө болот. Андан пайда болгон таш эмалга өтүп, өтө кыйындык менен тазаланат. Тиштеги жумшак кеберди убагында тазалабаса, тиштин акиташ катмарына акырындап сиңип, катуу ташка айланат, ал көбөйөт, айрым учурда таш тиштин бүйлөдө жаткан жээгин, ал тургай тиштин тамырын да каптайт. Мында бүйлө тиштен качып, канайт, сезгенип ([гингивит) ириң, кан чыгат, ооз жаман жыттанат. Тиштеги таш парадонтоздун өөрчүшүнө түрткү берет. Тиштеги ташты атайын аспаптын жардамы менен стоматолог тазалайт.
 Алдын алуу 
Тишке кебердин жана таштын чогулушун алдын алуу үчүн бардык тиш менен чайноо, тамак-аш рационуна каткан нан, сухарь, сабиз, алма жана башкалар киргизүү зарыл. Ошондой эле тишти убагында дарылоо, эгер тиш жок болсо жасалма тиш салдыруу, бүйлөнүн сезгенүүсүн дарылоо чоң мааниге ээ. Тамак жегенден кийин оозду чайкоо, жылына эки жолу тиштеги ташты тазалатуу сунуш кылынат. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Тишти күтүү

300px|thumb|Щетканын жардамы менен тиш тазалоо
Тишти күтүү — ооздун ичин (тишти) таза кармоо. 
 Тазалоочу заттар 
Ал үчүн тиш жуугуч щётка, паста, күкүм жана атайын оозду чайкоочу заттар пайдаланылат. Тиш жуугуч щётканын чоңдугу жана кылдарынын катуулугу да ар түрдүү болот. Жумшагыраак кылдуу щётканы пайдалануу жакшы. Аны 4 айча колдонуп, андан кийин жаңыртуу керек. Ар кимдин өзүнүн щёткасы болуп, кутучада сактоо сунуш кылынат. Тишти жууп бүткөндөн кийин аны самындап коюп, тиш жуурда самынын жууп салуу керек.
Тиш жуугуч күкүмдөргө дарылоочу касиет берүү максатында түрдүү заттар колдонулат. Мисалы, «Жемчуг» күкүмүнө кальций глицерофосфаты, «Особый» күкүмүнө 2%түү натрий бикарбонат кошулат. Бул күкүмдөр тишке кебер жана таш көп чогулган кишилерге сунуш кылынат.
 Тиш пасталары 
Тиш жуугуч пасталардан «Лесная», «Жемчуг» жана башкалар дарылоо жана алдын алуу касиетине ээ. Алардын составында тиштеги кеберлерди эритип, бүйлөнүн сезгенүүсүн азайтуучу, ооздун жытын жакшыртуучу заттар бар. Айрым тиш жуугуч пасталар (Мери, Поморин) тиштин чиришин алдын алуу касиети болгону менен ооздун былжыр челин дүүлүктүрүп, канатат.
 Эрежеси 
Тишти тазалоодо щётканын кыймылы тиштин түбүнөн башын көздөй болуп, бүйлөнүн четин жабыркоодон сактоо зарыл. Тишти жуугандан кийин (озду жакшы чайкоо керек. Тишти эртең менен паста, кечинде пастасыз эле щёткалап жууса болот. Уктарда оозду чайкап жатуу сунуш кылынат. Балдарды 2—3 жашынан тишин жууганга үйрөтүү зарыл.
Тиштин арасына тыгылып калган тамак-аш калдыгын металл менен тазалоого болбойт. Ал үчүн атайын жыгачтан же пластмассадан жасалган тиш чукуурлар сунуш кылынат.
Тишти, ооз көңдөйүн туура күтүү, тиш ооруларын убагында дарылоо, кош бойлуулар менен эмчектеги балдардын жакшылап тамактануусу тиштердин соо болушун камсыз кылат. Оорулуу тиштерди таап дарылоо, ошондой эле алдын алуу чараларын жүргүзүү үчүн жылына 2 жолу врач-стоматологго барып туруу зарыл. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Гигиена
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар

en:Teeth cleaning
fr:Hygiène bucco-dentaire