Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Экспрессивдүүлүк

Экспрессивдүүлүк (лат. expressio - билдирүү, айтылыш, сүйлөм) - пикир алышууда сүйлөөчүнүн мазмунга же угуучуга болгон мамилесин билдирүүсүн камсыз кылуучу тилдик бирдиктердин семантика- стилистикалык белгилеринин жыйындысы.
 
 
Тилдин экспрессивдик каражаттарынын актуалдашуусу, алардын айкашуусу, өзара аракеттенүүсү тилдик бирдиктердин Экспрессивдүүлүккө ээ болуусун шарттайт. Пикир алышууда тилдин экспрессивдик каражаттары менен бирдикте сөздүн экспрессивдүүлүгүн арттыруучу көптөгөн паралингвистикалык каражаттар (үндүн тембри жана бийиктиги, кептин темпи, мимика, жест) колдонулат. Экспрессивдүүлүк тилдик бирдиктин бир өзгөчөлүгү катары эмоционалдык баалоо категориясы жана жалпы эле адамдын эмоциясынын чагылдырылышы менен тыгыз байланышта келет.
 
Тилдик система аркылуу түптөлгөн экспрессивдик каражаттар, троптор жана кептик формалар, ошондой эле ыр түзүүчү ыкмалар генетикалык жактан кептеги эмоционалдык түс берүүчү (аффективдүү) сөздү жасалгалоо өзгөчөлүгүнөн келип чыккан. Экспрессивдүүлүк менен эмоционалдуулук категорияларына окшоштук мүнөздүү. Конкреттүү тилдердеги экспрессивдүү каражаттарды изилдөө, адаттагыдай эле, фонетиканын, грамматиканын, лексиканын жана стилистиканын тийиштүү бөлүмдөрүндө жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Үнсүздөр

Үнсүздөр - өпкөдөн чыгып келе жаткан абанын агымы ооз көңдөйүндө тоскоолдукка учурап, ал тоскоолдукту күч менен жарып же ага сүрүлүп өтүүдөн пайда болот.
 
Үнсүз тыбыштар негизинен шыбыш аркылуу жасалат да, бири-биринен өзүнө мүнөздүү шыбышы аркылуу айырмаланат. Кыргыз тилинде 20 үнсүз бар: б, п, г, к, х, д, з, с, ж, ш, ч, м, н, ң, л, р, й, в, ф, т. 

Алар артикуляциялык аспектиде төмөнкүчө классификацияланат:
Сүйлөө органдарынын чыңалышынан пайда болгон тоскоолдукту аба агымы күч менен (алсыз) жарып чыгышына карата 1) каткалаң (күчтүү) үнсүздөр: п, т, с, ш, ч, к, ф, х; 2) жум-шак (алсыз) үнсүздөр: б, в, д, з, ж, г; 3) уяң (сонант) үнсүздөр: л, м, н, ң, р, й болуп бөлүнөт. Ү. каткалаң-жумшактыгы менен корреляцияны түзүшсө, уяңдар бул корреляцияга кирбейт. Уяң үнсүздөр акустикалык жактан үндүүлөргө жакын турат, бирок муун түзүү жөндөмдүүлүгүнө ээ эмес.
 
Тоскоолдукту пайда кылган сүйлөө органдарына жана тоскоолдуктун ордуна карай эринчилдер жана тил-тишчилдер болуп бөлүнөт. Эринчилдер өзара кош эринчил (б, п, м) жана эрин-тишчил (в, ф) болуп бөлүнөт. Тилдин катышуусу менен үнсүздөр тилдин арткы, түпкү, ортоңку бөлүктөрүндө жана учунда жасалат. Уччулдар тилдин учунун астыңкы тиштин бүйлөсүнө тийишинен (с, з, т, д, н); тилдин учунун катуу таңдай менен бүйлөгө тийишинен (л, ж) жана тилдин учунун бир аз жогору көтөрүлүшүнөн (ш, р) болуп бөлүнөт. Артчылдар тилдин арткы бөлүгү жумшак таңдайга тийишүүдөн жасалса (к, г, х. ң); орточулдар тилдин ортоңку бөлүгү жогору көтөрүлүп, катуу тандайга тийишүүдөн жасалат (ч, й); ал эми түпчүлдөр жумшак таңдайдын төмөн түшүп, тилдин түбүнө тийишүүсүнөн пайда болот (кь, гь).
 
Үнсүздөр жасалуу ыгы боюнча жарылмалар, жылчыкчылдар, дирилдемелер болуп үчкө бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Уңгу (лингвистика)

Уңгу (лингвистика) – сөздүн лексикалык маанисин туюнтуп, тыбыштык түзүлүш менен маанилик түзүлүштүн ажырагыс биримдигин түзүп, сөз тутумунда андан аркы майда бөлүктөргө бөлүнбөй, морфологиялык деривацияга учурабай турган өзөк морфема, б.а. сөз формасынын же лексеманын мүчөлөр менен өзгөрбөй турган баштапкы формасы.
 
Тилдин тарыхый өнүгүшү Уңгунун табиятына белгилүү даражада таасирин тийгизет. Ошондуктан Уңгу түшүнүгүнүн табиятын аныктоо, структуралык жактан жиктөө, тарыхый жактан иликтөө бир топ оорчулукту жаратат. Тилдин бүгүнкү өнүгүш абалында Уңгу түрүндө турган морфема, тилдик өнүгүүнүн мурунку абалында Уңгу болбой туунду сөз болуп калган фактылар тилде өтө арбын. Тилде уңгу сөзгө караганда туунду сөз өтө көп. Бул Уңгунун тилдин сөз өзгөртүү, сөз жасоо системасы менен тикеден-тике карым-катышта экендигин көрсөтөт.
 
Уңгу сөз тутумундагы эң кичине маанилик бирдик болгон морфемалардын бири катары лексикалык маани туюнтуу менен калган лексикалык маани туюнткан да, андай маани туюнтпаган да морфемалардан өзгөчөлөнөт. Мис., оку-уу-чу-лук-тун. Мында оку –негизги өзөк морфема катары уңгуга дал келет. Калгандары – уу-чу-лук-тун баары көмөкчү морфема катары Уңгуга улануу аркылуу этиш Уңгудан кыймыл атооч туунду сөз жасап, лексикалык маани уюштурду. -чу көмөкчү морфемасы кыймыл атоочтон зат атооч жасап, лексикалык маани уюштурду. Калган эки кошумча морфемалар -лук, -тун лексикалык жаңы сөз жасабастан, сөз өзгөртүү системасына мүнөздүү грамматикалык маани уюштурушту.
 
Демек, Уңгу бир эле сөздүн бир нечелеген формаларын жасоого негиз болуу менен, сөз жасоо, сөз өзгөртүү системасындагы өзөк категория катары лексиканын баюу, толукталуу мүмкүнчүлүгүн арттырат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Узус

Узус (лат. usus – колдонуу, пайдалануу, салт) – тилдик бирдиктердин, каражаттардын алардын окказионалдык же жеке, убактылуу эле колдонулушунан айырмаланып жалпы коомчулук, ошол тилде сүйлөгөн жалпы эл тарабынан кеңири, салттуу колдонулушу.
 
Тилдик каражаттарды Узустук колдонуу элдик салтта көндүм адат, тигил же бул бирдик-каражаттардын көптөн бери колдонулгандыгы аркылуу мүнөздөлөт. Ошондуктан тилде жаңы жаралган көрүнүштөр, кубулуштар тил колдонуу өңүтүнөн караганда Узустук колдонуу боло албайт. Мындай касиетке неологизмдер да жатпайт. Тилдик колдонуунун ушул өзгөчөлүгүнө ылайык Узус түшүнүгү тилдик системанын нормасы, тилдик структуранын нормасы жана норманын кодификациясы менен тыгыз байланышта болот. Демек, тилдик тигил же бул бирдик-каражаттын Узустук колдонулушу ар кандай типтеги, мүнөздөгү сөздүктөрдө берилет, б.а., У.тук колдонулуш адабий норманын эрежесинин талабына ылайык колдонулуш катары аныкталат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Таандык категориясы

Таандык категориясы – заттардын, нерселердин кимдир бирөөгө таандык болуп айтылыш маанилерин билдирет.
 
Кыргыз тилинде таандык категориясы үч ыкма аркылуу берилет.
 1. Морфологиялык жол. Сөздөргө таандык мүчөлөрдүн жалганышы аркылуу уюшулат жана жакчыл таандык жана жалпы таандык болуп экиге бөлүнөт.
 2. Синтаксистик жол. Илик жөндөмөлүү ат атооч менен таандык мүчөсүз зат атоочтун айкашы аркылуу уюшулат.
 3. Морфологиялык-синтаксистик жол. Илик жөндөмөдөгү атоочтор менен таандык мүчөлүү зат атоочтун айкашы аркылуу туюндурулат.
 
Таандык категориясынын бул ыкмасында кээде аныктагычтын илик жөндөмөсүнүн мүчөсү түшүп да колдонулат: айыл өкмөтү, Кыргыз жери, бак мөмөсү.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сценикалык кеп

Сценикалык кеп - көркөм адабияттын тилинин сценада, экранда, радио-телеберүүлөрдө актерлор тарабынан үн аркылуу жүзөгө ашырылышы.
 
Сценикалык кеп бир канча компоненттен турат: кептик фон, каармандардын кептик мүнөздөмөсүнүн каражаттары (кептик мүнөздөөчү каражаттар), каармандардын кебин эмоционалдуу, экспрессивдүү мүнөздө берүүнүн каражаттары ж.б.

Сценикалык кеп нормалаштырылган адабий сүйлөөгө негизделет, аткарылып жаткан чыгарманын көпчүлүк каармандарынын сүйлөшүүсү, б.а., кептик фон адабий нормага ылайык болот. Чыгарманын сюжеттик-композициялык, көркөмдүк бөтөнчөлүктөрүнө байланыштуу адабий нормага ылайык келбеген элементтер да кездешүүсү ыктымал. Бир түрдүү кептик фондо нормадан четтөөлөр айкын байкалып, каармандын мүнөзүн ачууда көркөмдүк күчкө ээ болот.
 
Каармандын кебин экспрессивдүү, эмоционалдуу туюндуруунун каражаттары болуп интонация, эмфатикалык басым, тыбыштарды, сөздөрдү так-даана айтуу эсептелет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сүйлөшүү лексикасы

Сүйлөшүү лексикасы — адабий тилдин сөздүк курамынын стилистикалык жактан шөкөттөлгөн, сүйлөшүү кебинин функционалдык-стилистикалык категориясы менен карым-катышта турган катмары.
 
Сөздүк составдын стилистикалык жактан шөкөттөлгөн башка катмарлары сыяктуу эле Сүйлөшүү лексикасы бейтарап лексикадан өзгөчөлөнүп турат.
 
Оозеки сүйлөшүү сөздөрү адабий тилдин лексикалык курамына кирет, бирок, негизинен, оозеки кепте, күндөлүк тиричиликте колдонулат. Сүйлөшүү лексикасынын сөздөрүнө эркин колдонулуу, фамильярдуулук мүнөздүү. Оозеки сүйлөшүү сөздөрүнүн иштиктүү же илимий кепте атайын максатсыз колдонулуп калышы адабий тилдин стилистикалык нормаларынан четтөө катары каралат. Ал эми көркөм адабиятта, публицистикада көркөмдүк максатта кеңири колдонулат. Сүйлөшүү лексикасынын катмары өзүнүн курамы боюнча бир түрдүү эмес, ага ар кандай морфологиялык түзүлүштөгү, кеңири семантикалык алкактагы жана эмоционалдык-экспрессивдик боекко ээ болгон сөздөр, лексикалык эллиптизмдер, айрым айрым бейтарап сөздөрдүн өтмө маанилери кирет: (Мис., балакай, байкеси, кыйын болбо, валерьянка, зачетка-зачеттук китепче, базар-вокзал, ызы-чуу, өчүп калуу, унчукпай моюн сунуп же таң калып калуу ж.б.).
 
Азыркы мезгилде Сүйлөшүү лексикасы бейтарапташып, адабий тилдеги бейтарап, китептик лексика менен Сүйлөшүү лексикасынын чеги айырмаланбай бара жатат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4

Категория:Лингвистика
Сүйлөмдү актуалдуу мүчөлөштүрүү

Сүйлөмдү актуалдуу мүчөлөштүрүү. Сүйлөм өзүнүн коммуникативдик максатына ылайык эки бөлүккө бөлүнөт: тема жана рема.
 
Тема - айтылып жаткан ойдун баштапкы бөлүгү. Айтылган ойдун баштапкы бөлүгү (тема) көпчүлүк учурда угуучуга белгилүү болот же болбосо жалпы ситуациядан, же контексттен белгилүү болуп турат. Рема - тема жөнүндө билдирилген кабар, жаңылык. Рема айтылып жаткан ойдун негизги коммуникативдик максатын түзөт. Сүйлөм тутумунда тема көбүнчө ремадан мурун орун алат: Сүйлөмдү тема жана ремага бөлүштүрүү актуалдуу мүчөлөштүрүү деп аталат, себеби сүйлөөчү же жазып жаткан адам үчүн мына ушул контекстте же ошол конкреттүү ситуацияда (жагдайда) сүйлөмдү ошондой мүчөлөштүрүү актуалдуу, маанилүү болуп эсептелинет. Актуалдуу мүчөлөштүрүүнү билдирүүчү негизги каражаттар - сөздөрдүн орун тартиби жана интонация (фразалык басым). Бул экөө дайыма бирге, өзара тыгыз байланышта кызмат кылат.
 
Кыргыз адабий тилинде Сүйлөмдү актуалдуу мүчөлөштүрүүдө, биринчиден, сөздөрдүн орун тартиби кызмат кылат. Адатта тема биринчи орунда, рема кийинки орунда айтылат. Эгерде сүйлөмдөгү сөздөрдүн орун тартиби өзгөрсө, аны актуалдуу мүчөлөштүрүү да өзгөрүлөт. Сүйлөмдү актуалдуу мүчөлөштүрүүнүн экинчи маанилүү каражаты - интонация (фразалык басым). Фразалык басым сүйлөмдүн башкы коммуникативдик бөлүгү болуп эсептелген ремага түшүрүлүп айтылат. Эгерде рема бир нече сөздүн тизмегинен турса, фразалык басым реманын акыркы компонентине түшөт:
 
Касым | Жалалабат областына кетти. Тема көтөрүңкү тон менен айтылат: Зуура | "Артекке" барган. Артекке барган | Зуура.
 
Мында биринчи сүйлөмдө Зуура көтөрүңкү тон менен айтылат, экинчисинде ... барган көтөрүңкү тон менен айтылат. Актуалдуу мүчөлөштүрүүнү билдирүүчү каражат болуп эсептелген сөздөрдүн орун тартиби жана интонация бири-бири менен өзара тыгыз байланыштуу. Ошондуктан алардын бирин экинчисинен ажыратып кароого болбойт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сүйлөм мүчөлөрү

Сүйлөм мүчөлөрү – өз ара грамматикалык байланышта туруп ,сүйлөмдүн структуралык бөлүктөрүнүн ортосундагы катышты билдирүүчү синтаксиситик каражат .

Адамдын ой-пикирин башкаларга билдирүүчү негизги каражат болуп эсептелген сүйлөм көбүнчө бир канча сөздүн жана сөз айкаштарынын тизмегинен уюшулат. Сүйлөм тутумундагы ал сөздөр, сөз айкаштары грамматикалык жагынан сүйлөм мүчөлөрүнүн милдетин аткарышат.
 

мүчө. 

 
Сүйлөм мүчөлөрү сүйлөм ичинде аткарган кызматына карай төмөнкүдөй бөлүнөт:

 Баш мүчөлөр -ээ,баяндооч 
 Айкындооч мүчөлөр-аныктооч,толуктооч,бышыктооч 

Сүйлөмдү уюштурууда сүйлөм мүчөлөрүнүн кызматы ар түрдүү.Ээ менен баяндооч предикативдик катышта келип ,сүйлөмдүн негизин,сүйлөмдү уюштуруучу борборду түзөт .Көбүнчө ээ менен баяндоочтон гана туруп сүйлөмдүк касиетке жетишип ,бүткөн бир ойду билдире алат .М:Жаз келди .Ит үрдү .

Ушул белгилерине карай ээ менен баяндооч сүйлөмдүн баш мүчөлөрү деп аталат .

Айкындооч мүчөлөр болсо, грамматикалык жана маани жактан ошол ээ, баяндооч менен байланышып келип, алардын ар кандай белгилерин толуктап, тактап көрсөтөт. Мисалы: Каарман жоокерлер мекенин баатырларча коргошту.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сүйлөм

Сүйлөм — синтаксистин изилдей жана үйрөтө турган негизги маселелеринин бири.
Ал коомдук турмушта пикир алышуунун, башкача айтканда байланыш, катнаштын эң негизги каражаты болуп эсептелинет.
 
Сүйлөм ар кандай эле сөздөрдүн жыйындысынан түзүлө бербейт. Ал лексикалык-семантикалык маанилери боюнча жакындыгы бар, ошонун негизинде грамматикалык жактан байланышкан синтаксистик чакан бирдиктерден, б.а. сөз тизмектеринен жана сөздөн түзүлөт. грамматикалык жана интонациялык жактан уюшулган, белгилүү өлчөмдө жыйынтыктуу ойду билдирген сөз же сөздөрдүн тизмеги сүйлөм деп аталат. Бирок кадыресе сөз жана сөздүн айкашынан айырмаланып, сүйлөмдүн өзүнө гана мүнөздүү белгилери бар. Сүйлөмдүн эң негизги белгилеринин бири - предикативдүүлүк, б.а., сүйлөмдүн жалпы мазмунунун чындыкка болгон карым-катышы.
 
Предикативдүүлүктүн грамматикалык жалпы мааниси модалдуулук, синтаксистик чак жана жак аркылуу берилет. грамматикалык бул категориялардын ажырагыс биримдиги пикир алышуунун эң негизги каражаты болгон Сүйлөмдүн жаралышын шарттайт.

Булактар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Супплетивизм

Супплетивизм (лат. suppletivus - толуктоочу, кошумчалоочу) - бир сөздүн бир эле формасынын ар башка уңгулардан жасалышы.
 
Мындай сөз формаларынын уңгу морфалары формалдык (фонематикалык) жакындыкка ээ эмес, ошондуктан бир морфемага бириктирүүгө болбойт. Супплетивизм ыкмасы менен жасалган сөз формалары супплетивдүү болушат. Кыргыз тилинде супплетивдүү формалар сейрек түрдө зат атоочтордун, жактама ат атоочтордун жекелик жана көптүк сандарында (мен, биз, сен - силер), жактама ат атоочтордун айрым жөндөмө формаларында (мен - мага, сен - сага) гана кездешет. Кыргыз тили агглютинативдүү тил болуп, бир сөздүн формаларынын бардыгы бир уңгудан жасалгандыктан, супплетивдүү формалар грамматикалык системада эрежеден сырткаркы өзгөчө көрүнүштөр катары каралат.
 
Супплетивдик формалар алгач түрдүү парадигмаларга тиешелүү болгон формалардын кийин бир парадигмага биригишинен жана уңгу морфаларынын баштапкы фонематикалык жакындыгынын бузулушунан келип чыккан фонетикалык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында пайда болгон. Супплетивизм флективдүү тилдерде көбүрөөк кездешет, ал эми агглютинативдүү тилдерге анчалык мүнөздүү эмес.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Суперстрат

Суперстрат (лат. super - үстүндө, stratum - катмар) – тигил же бул берилген тилдин ички мыйзамдарына туура келбеген жана ошол тилге, жергиликтүү элге ассимиляцияланып кеткен келгин этникалык топтордун тилинин сиңип кетүүсүнөн келип чыккан тилдик белгилердин жыйындысы.
 
"Суперстрат " түшүнүгү В.фон Вартбург тарабынан (1936-ж.) субстрат түшүнүгүнө антоним катары киргизилген. Суперстрат субстрат сыяктуу эле көбүрөөк фонетикадан жана грамматикадан, бир аз деңгээлде лексикадан байкалат. "Субстрат" түшүнүгүнө караганда " Суперстрат " түшүнүгү лингвистикада сейрек колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Субъект (лингвистика)

Субъект (лингвистика) - (лат. subjectum) - ой жүгүртүүнүн негизинде турган предметти билдирген логикалык термин.
 
Предикат менен карым-катышта. Логикалык теорияларда С. объектинин чагылдырылышы же чындыктагы объектинин өзү катары түшүндүрүлөт.
 
грамматикалык традицияларда " Субъект " термини ойдун (ой жүгүртүүнүн) предметин билдирүүчү сүйлөм мүчөсүнө карата колдонулган. Көптөгөн тилдерде бул термин калька менен алмаштырылып (кыргыз: "ээ", орус: "подлежащее"), логикалык жана грамматикалык категориялардын терминологиялык жактан аралашып кетүүсүнө жол берилген эмес. Батыш европа синтаксистик терминологиясында ойдун негизин ээлеп турган сүйлөм мүчөсү " Субъект " термини менен белгиленип келе жатат.
 
Субъект грамматикалык (сүйлөмдүн синтаксистик түзүлүшүнө тиешелүү болуп, ээни билдирет), семантикалык (сүйлөмдүн маанисине тиешелүү болуп, кыймыл-аракетти же белгини алып жүрүүчү), коммуникативдик (кабардын темасы, маалымат), психологиялык (баштапкы элес), логикалык (сүйлөмдүн ой жүгүртүүнүн субъектисине дал келген бөлүгү) болуп бөлүнөт. Субъект сүйлөмдүн семантикалык жактан уюшулушунда маанилүү роль ойнойт. Анын негизги семантикалык функциясы болуп чындыктын сөз болуп жаткан предметин идентификациялоо эсептелет. Бул фукцияны аткаруу үчүн денотативдик мааниге ээ сөздөр: шилтеме жана жактама ат атоочтор, энчилүү аттар жана айрым жалпы аттар кызмат кылат. Өзүнүн мааниси (сигнификат) боюнча С. предикатка багытталат. Мындан сырткары, Субъект предметти аспектилөө (анын тектик же жекелик белгилерин көрсөтүү) жана анафора (кептин предмети жөнүндө буга чейин белгилүү болгон маалыматтарды билдирүү) функцияларына ээ. Бул үч функция: идентификациялоо, аспектилөө, анафора конкреттүү сүйлөмдүн Субъектне тиешелүү. Жалпы ой жүгүртүүлөрдүн калыптануусуна жана предметтик чындыктан алыстоосуна жараша Субъектинин ролу өзгөрөт да, аныктоочу ролго идентификациялоочу функция эмес, предикаттык багыт ээ болот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Субстрат (лингвистика)

Субстрат (лингвистика) ( – астында, - катмар) – тигил же бул тилдин ички мыйзамдарына туура келбеген жана белгилүү лингвогеографиялык аймакта мурда таралган тилге мүнөздүү, тиешелүү болгон тилдик белгилердин жыйындысы.
 
Субстрат кабыл алуу, өздөштүрүүлөрдөн айырмаланып, жергиликтүү эл менен келгиндердин этникалык аралашуусун жана тилдик ассимиляциясын көрсөтөт. Жеңүүчү тил катары тектеш тил да, тектеш эмес тил да саналышы мүмкүн. Субстраттын көрүнүштөрү тилдик системанын бардык деңгээлдеринде: фонетикадан лексикага чейин тилге кирген бирдиктер жана категориялар түрүндө же жеңүүчү тилдин системасында жеңилген тилдин диахрондук мыйзамдары менен шартталган тарыхый өзгөрүүлөрүнүн спецификалык процесстери түрүндө кездешет. Субстрат теориясына 19-к. Я.Бредсдорф тарабынан негиз салынып, Г.И.Асколи, Г.Шухардт, андан кийин В.Брендалем, А.Мейе, О.Есперсен, Б.А.Таррачини, И.А.Бодуэн де Куртэне, А.А.Шахматов тарабынан өнүктүрүлгөн.
 
Субстрат теориясы индоевропеистиканын тарыхында көрүнүктүү роль ойногон. Азыр да башка тил топторун изилдөөдө кеңири колдонулат. Кээде "Субстрат" термини тар мааниде адабий тилдин вариантын же идиолектини мүнөздөөдө пайдаланылат.
 
"Субстрат" түшүнүгү лингвистикада суперстрат жана адстрат түшүнүктөрүнө караганда кеңири колдонулууга ээ.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Субстантивация

Субстантивация (лат. substantivum - зат атооч) - башка сөз түркүмдөрүнө тиешелүү сөздөрдүн заттык мааниге, зат атооч классына өтүшү.
 
Субстантивация ар кандай даражада болот: толук Субстантивация (сөздү заттык мааниден башка мааниде колдонууга мүмкүн эместик -
 
кесинди, талапкер, замандаш); толук эмес Субстантивация (сөздү заттык мааниде да, өзүнүн нагыз лексикалык маанисинде да колдонуу мүмкүнчүлүгү- акылдуу, намыскөй); окказионалдык Субстантивация (сөздү конкреттүү кырдаалда же конкреттүү контекстте гана заттык мааниде колдонуу). Толук жана толук эмес Субстантивация тилдик көрүнүштөр, окказионалдык Субстантивация кептик көрүнүш болуп саналат.
 
Субстантивация сөз жасоонун морфологиялык-синтаксистик түрүнө кирет, конверсия процесси ишке ашат, мында субстантивдер (Субстантивациянын натыйжасында пайда болгон зат атоочтор) атайын сөз жасоочу аффикске ээ болбойт.
 
Кыргыз тилинде сын атоочтор, сан атоочтор, атоочтуктар көбүрөөк субстантивдешет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Стилдештирүү

Стилдештирүү - белгилүү бир коомдук чөйрөнүн, тарыхый доордун, адабий агымдын, жанрдын, жазуучунун жеке манерасынын өзгөчөлүктөрүнө ылайык келген тилдик материалдын жана кептик белгилердин негизинде көркөм баяндоону атайылап уюштуруу.
 
Объектиге жараша Стилдештирүү элдик оозеки чыгармачылыкка, белгилүү бир тарыхый доорго жана диалектилик өзгөчөлүктөргө ж.б. багытталышы мүмкүн.
Стилдештирүү түрдүү идеялык-эстетикалык максатта (тарыхый баяндоо, коомдук катмарлардын турмушун чагылдыруу, сатира, пародия) колдонулат. Баяндоонун милдетине карай Стилдештирүүдө белгилүү бир тилдик элементтер жана ыкмалар актуалдаштырылат (М: тарыхый чыгармаларда лексика-семантикалык, фразеологиялык жактан эскирген сөздөр актуалдашат). Жанрдык Стилдештирүүдө биринчи планга тексттердин композициялык-кептик түзүлүшүнүн принциптери, синтаксистик курулушунун өзгөчөлүктөрү чыгат. Коомдук-кептик Стилдештирүүдө тандалып алынган коомдук чөйрөнүн кебинин фонетикалык, лексика-фразеологиялык, синтаксистик өзгөчөлүктөрү актуалдашат. Стилдештирүүнүн варианты болуп пародия эсептелет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сөз формасы

Сөз формасы – белгилүү бир грамматикалык формада алынган сөз (лексема).
 
Сөз формасы - эки жактуу бирдик. Анын сырткы жагы - фонемалардын удаалаш жайгашуусу жана басым; ички жагы - бир нече элементардык мааниден турган татаал мааниси. Ар бир Сөз формасы белгилүү бир синтаксистик касиеттерге, б.а., башка Сөз формасы менен айкашуу жөндөмдүүлүгүнө ээ. Сөз формасынын синтаксистик белгилеринин жыйындысы анын синтактикасын түзөт. Синтаксистик белгилер менен маанинин элементтеринин ортосундагы байланыштар абдан татаал жана көп санда. Сыртынан айырмаланган, ал эми ички мааниси дал келген Сөз формасылары варианттар деп аталат (бейкүнөө - күнөөсүз, үмүткөр - үмүттүү, найүмүт -үмүтсүз, ж.б.).

Кээде Сөз формасыда омонимия да байкалат ("кара" - этиш, "кара" - сын, "кара" - зат). Сөздүн (лексеманын) бардык Сөз формасынын жыйындысы ошол сөздүн парадигмасын түзөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика