Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жайташ

Жайташ — аба ырайынын өзгөрүшүнө таасир кылуучу сыйкырдуу күчкө ээ таш. Коомдук өнүгүштүн алгачкы учурларында адам табияттын сырын билип, баш ийдирүүгө кылган аракетинен келип чыккан, жайташтын магиялык касиетке ээ экендиги жөнүндөгү шамандык түшүнүктүн пайда болушуна, биринчиден, эң алгачкы эмгек куралынын болушу, ал таштын көбүнчө суунун түбүндө же башка нерселерде орун алышы түрткү болгон. Жайташ моңголдордо "жада", "яда", казактарда "жайтас", якуттарда "сата" деп аталып, сыйкырдуу магиялык күчкө ээ таш катары сүрөттөлөт. Байыркы кыргыздардын ишениминде жайташ көбүнчө койдун же уйдун карынынан табылган. "Манас" эпосунда жайчылык өнөр жылан-ажыдаар менен байланыштырылат. Мифтик мындай ишенимди дүйнө элдеринин оозеки чыгармаларында кеңири кездешкен суунун ээси жылан, ажыдаар болуп эсептелген белгилүү салттык сюжеттин бир элеси, көрүнүшү катары кароого болот. Жайташты пайдалана билүү үчүн анын окуусун окуу керектиги түрк-моңгол элдеринин оозеки чыгармаларында көп айтылат. Бирок, башка элдердин эпикалык чыгармаларына караганда "Манас" эпосунун байыркы катмарында жаткан шамандык жайташ өтө кеңири баяндалат. Саякбай Карала уулунун айтуусунда жайташтын (жайчылыктын) эпикалык душман тарапка түшүргөн алааматы элестүү сүрөттөлөт:

Алтын айдар, чок белбоо,

Азизкандын жалгызы,

Карыкандын жай ташын

Чап жанынан алды эле,

Бир чөйчөктөй кара суу

Кур дегизе салды эле.

Жаканын баары жамгырлап,

Бөксөнүн баары мөндүрлөп

Жайдын күнүн кыш кылып ( Саякбай Каралаев, 2. 194).

"Семетейде" да жайташ согуш мезгилдеринде же бир зарыл учурларда колдонулат. Коңурбай, Мурадыл, Карагулдар кысталыш учурларда күндү жайлап, алай-дүлөй түшүрүп, изин жашырып кутулуп кетишет. Жайташты колдонгондо жайчылардын атайын окула турган магиялык күчкө ээ дубасы болгондугу да айтылат:

Жай ташты көлгө урду эле, 

Күндү жайлап турду эле, 

Булут ээси Бууракан, 

Мунун атын чакырып 

Жердин аты Жершамал, 

Мунун атын чакырып ( Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 554 ИНВ., 375-б.), 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дыңша

Дыңша — топоним, эпостун варианттарында дуңша, дыңша, туңша, дуңшаң деген формаларда айтылып, негизинен эл жана жер (шаар, чөл.талаа маанисинде айтылат: "Беги качкан берен журт Бейпай Туңша деген журт" (Сагымбай Орозбаков, 4. 275), "Кытайлар Дыңша дээр экен, Кырк күнчүлүк чөл экен" ( Саякбай Каралаев, 1, 11). "Качып кетер жолуна, Дыңша талаа боюна, Он эки чоро жиберген" ( Саякбай Каралаев, 1. 210). Мында "дыңшаң" же "дуңшаң" термини менен Кытайдын Гансу провинциясында жашаган моңгол тилинде сүйлөгөн эл (дунсян) жана ошол эл жашаган реалдуу аймак аталат. Дагы бир учурда:

Чынмачынга, Бээжинге

Чын Каканга, Туңшага

Алоокенин Коңурбай

Улук болду мынчага ( Саякбай Каралаев, 1. 166),— деп айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жаанбай

Жаанбай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Валиханов, Чокан жазып алган эпизоддо Нурдун уулу Ж. Манастын кырк чоросунун бири катары айтылат ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 79-б.).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жаангер Кожо

Жаангер Кожо — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Сагымбай Орозбаковдун вариантында эпикалык өмүр жолу толугураак берилген. Ж. к. Иса пайгамбарга 40 жыл кызмат кылып, батасын алгандан кийин Мухамед пайгамбарга кезигип анын да батасын алат. 850 жыл жашаган Ж. к. жер кезип жүрүп, баласы Билерик экөө Нескаранын колуна түшүп калат. Нескара аларды Кырмус шаага тапшырат. Кырмус шаа Ж. к-нун баласын барымтага алып калып, зынданга салат да атасын коё берет. Туткундагы баласына айланчыктаган Ж. к. ал жерге жакын кумга ырабат салганы үчүн Кумарайым падыша атыгат, ал жерде кудайга жети жыл зар айтат. Ошондо ага Кызыр келип, сенин зарың Алдага угулуп, тилегиң орундалмак болду, катагандын кан Кошоюна бар дейт. Кошой Ж. к-нун өтүнүчүн орундатып, Кашкар, Котон, Жаркен жана башкалар бир катар шаарларды нечен айлаамал, сыйкыр, эрдик менен каратып, Билерикти туткундан куткарат. А. А. Валитова "Манастагы" Ж. к., анын баласы Билерик жөнүндөгү эпизодду 1822 — 28-жылдардагы Жаангер кожонун Цин династиясына каршы көтөрүлүшүнө тийиштүү Чыгыш Түркстандагы тарыхый окуялар менен байланыштуу караган. Бирок, бул В. М. Жирмунский белгилегендей байыртан келе жаткан эпикалык баянга кийинки кошулган жаңы катмарлардан. "Зийа-ал-кулуб", "Жалис-и Муштакин" сыяктуу тарыхый булактарга караганда Жаангердин тибиндеги кожонун образы 16-кылымда түзүлө баштаган болуу керек. Себеби, Махдум-и Азам, Кожо Искахтар ушул кездерде Чыгыш-Түркстандагы бутпарас дининдеги элдерди, анын ичинде кыргыздарды мусулман динин алгач кабыл алдырган. Ошол мезгилдерге чамалаш Орто Азиядан жаңыдан ооп барган катаган уруусунун өкүлдөрү мамлекеттик иштерде активдүү роль ойногондугу, а түгүл бийлик башында тургандыгы катагандын кан Кошоюна байланыштырылып, кожо жөнүндөгү мотивдин эпоско киришине шарт түзгөн болуу керек, к. Кошой .

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жаба ( жабай)

Жаба ( жабай) — этноним. Эпос боюнча кырк кан кытай элинин бир уруусу. Алмамбет Бээжинде жүргөн кезинде "жаба журту" менен жоолашып, аларды "жадатып сүргөн" болот. "Чоң казатка" жөнөп баратышканда Манас Бээжиндин жолун, эл-жерин билгендер жөнүндө сурамжылап көрсө, андай киши Алмамбет болуп чыгат:

Ант урган кытай элинде

Жүргөн чороң мен бармын.

Жаба журтун жадатып

Сүргөн чороң мен бармын (Сагымбай Орозбаков, 4. 68).

Алмамбеттин Бээжиндин жайын баяндап айтып берген сөздөрүнүн арасынан Ж. учурайт. Кийин Алмамбет баштаган Манастын колу Бээжиндин жерине жеткенде да ошол Ж-га дуушар болушат: "Андан өтүп Алакең ( Алмамбет ) Аңгүктүн жабай журтуна Аралап кирип барганы" (Сагымбай Орозбаков, 4. 269). Ошондой эле Алмамбеттин кеңеши боюнча Манас Кенжут шаарындагы Айганды (Айган-канды) чапканы барганда да ал жерде "жаба калмагы" бар экендиги эскерилет:

Кигит, жаба журтунун, 

Кишиси арбын ушунун... 

Кенжуттуктан улугу 

Кигиттен болгон уругу, 

Кигит өзү калча экен, 

Оюнда жаба калмагы 

Ойлоп турсак канча экен (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 1794-инв., 95, 9-б.).

Эпостогу Ж., жабагы деген душман элдин кимдер экендиги жөнүндө Манас таанууда эки ТҮРДҮҮ көз караш бар: 1) Манас чаап алган "Кенжут", "Кигит" деген эпикалык топонимдерди Индиянын (Кашмирдин) түндүк жагындагы Канжут, Гильгит княздыктарына окшоштурулат жана ошол жерде жашаган Ж„ жабагы дегенди "жаба эли" деп карайт аны иран тилиндеги "джабали" ("тоолуктар") сөзү менен маанилеш деп эсептейт. Бирок Манастын "Кенжут" шаарындагы Айган канга каршы жасаган чабуулу, ал жердеги ар түрдүү элдер (Ж. жабагы жана башкалар) жөнүндөгү маалыматтар чыныгы тарыхый окуялардын (согуштук кагылышуулардын) негизинде жаралбастан Чыгыш Түркстанда (Кашкар, Жаркен, Котон шаарларынын аймактарында) жана Памирде жашаган жергиликтүү кыргыздар аркылуу, ошондой эле Индиянын түндүк тарабындагы өлкөлөр (Кенжут княздыгы жана башкалар) менен кабардар болгон манасчы Сагымбай Орозбак уулу тарабынан эпоско киргизилиши мүмкүн деген. Ошондой эле ал эпикалык окуянын өнүгүшүнө географиялык адабияттардын таасири да тийгени болжол кылынат (Э. Абдылдаев). 2) Манас, Бакай, Алмамбет баш болгон кыргыз жоокерлеринин Ж„ жабай менен эки жолу эки башка жерден — Бээжинден жана Кенжуттан кездешип жоолашканы жөнүндөгү маалыматтар кыргыз элинин башынан өткөргөн турмуш чындыгы катары божомолдонот. Манастын Бээжин, Каңгайга жасаган казаттарын, эпостогу жана башкалар көптөгөн эпизоддорду 11-кылымдын ортосунда (1050—1051-ж.) Кара Иртыштан баскынчылык жортуул жасап келген калмак-кыпчактардын сырдарыялык огуз мамлекетин (9— 11-кылымдарда) биротоло талкалаган согушу менен байланышта карайт да, ошого жараша Ж. жабай дегени Махмуд Кашкар (11-к.) тарабынан катталган огуздардын "ива", "йива" (Толстов, Короглы) же "заба", "зыба" (Орузбаева) деген уруусунун атынан келип чыгышы мүмкүн деп белгиленет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жабагы

Жабагы — этноним. Борбор жана Орто Азиядагы түркий уруунун аты. Ж. уруусунун бир бөлүгү кыргыздарга да жуурулушкан. Түрктүн улуу аалымы Махмуд Кашкар (11-к.) йабаку, кыргыз, кыпчактардын көк кылычты алдыга коюп шерттешүү салты жалпы болгондугу тууралуу эскерген. Ошондой кылымдардагы фарсы булактарында "йабаги" аттуу түркий этноним жолугат. "Манас" эпосунда Ж. адамдын энчилүү аты катары эскерилет: "Аскардын уулу Жабагы" (Сагымбай Орозбаков, 1. 238). Бул ысым кыргыз урууларынын бири үчүн этноним болуп калган.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жагалбай

Жагалбай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Алмамбет менен Көкчөнүн ортосуна чагым салгандардын бири Жанбайдын атасы экени гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 243).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жадигер

Жадигер — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Багыштын Жедигерден кийинки бабаларынын бири (Сагымбай Орозбаков, 3. 101).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жажуж-Мажуж

Жажуж-Мажуж — этноним. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Ж.-м. пери элинен болот. Көкөтөйдүн ашына ал элдин Киеңкис менен Кишидаш деген дөөлөрү чакырылат. Диний жомокто Искендер Зулкарнайн оттуу чокмор менен айдап, Кап тоосунун нары жагына бекитип салган жандар (кыямат-кайым болгондо чыгат имиш. Кыргыздар аны "ит жээр, бит жээр" деп да айтат).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жазире

Жазире — топоним, бел. 

Ала-Тоонун бетинде, 

Анжыяндын ары жагы 

Мыргаптын туура четинде 

Жазире, Жет-кайт белинде 

Аркы атасы Жедигер, 

Берки атасы Жадыгер, 

Уюктун уулу Багышка айт (Сагымбай Орозбаков, 3. 101),— деп Бокмурун жаш Айдарга Мааникерди мингизип, Көкөтөйдүн ашына кабарга жибергенде айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жайдар

Жайдар — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Көкөтөйгө аш берүү кеңешине катышкандардын бири Акбайдын атасы катары ысымы гана аталат (Сагымбай Орозбаков, 3. 76).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жай-Дөбө

Жай-Дөбө — топоним. Манас баштаган кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчүп баратып сегиз ай туруп калган жер (Сагымбай Орозбаков, 2. 161). Географиялык реалияда Кашкардан түндүк-чыгышта, Кара-Теке тоосунун этегинде жайгашкан тайпак какыр талаа. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жайнаке

Жайнаке — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Кыястын аялы, Жанаалынын кызы. Кыяс аялдары Ж. менен Каракөздүн төрөбөгөнүн Айчүрөккө айтат (Курама варианты, "Сейтек", 81).

2. Жайнаке — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Эштектин Жамгырчысынын байбичеси. Чачыкейден Акшумкардын дайынын билгени арага түшкөн үч байбиченин бири ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 2. 27 — 29). Үмөтөй Семетейге каршылашып келгендеги эпизоддо Каныкей Ж-ни Темиркандын кызы, өзүнүн эжеси экендигин Семетейге айтат ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 2. 274). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жайсаң Ырчы

Жайсаң Ырчы — манасчы. Жайсаң ырчынын тарыхта болгондугу жөнүндө маалыматтар жок. 14—18-к. Жайсаң деген ат Юань сулалесинин (1260—1368) мезгилиндеги кытайдын "Цзайсян" деген титулуна байланыштуу пайда болгон ысым. Бул титулдук термин кийинчерээк 14—15-кылымдан тартып ойроттор менен моңголдордун арасына кеңири таралып, алардын феодалдык ак сөөктөрүнө да колдонула баштаган. Ал эми кыргыздарга ойрот-моңголдор аркылуу кийин кирип, энчилүү ысым катары колдонулуп калган. Сагымбай Орозбак уулунун вариантында Ж. ы. Манас менен Кайыпдаңдын урушунан кийинки окуяда эскерилет. Манас Кайыпдаңды согушта жеңип анын кызы Карабөрктү алганда тигилген боз үйдүн жасалгасын:

Салтанатын көргөндө,

Жайсаңчы ырчы дегени

Жалаң үйдүн порумун,

Жарым күнү ырдаган (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 572-инв., 554-б.) калмак ырчысы катары айтылат. Советтик белгилүү эпос изилдөөчүлөр М. Ауэзов, К. Рахматуллин жана башкалар эмгектеринде "Манасты" жараткан, айтып, эл арасында сактап келген биринчи манасчы ким болгондугу жөнүндө айрым маалыматтар берилет. Манастаануу илиминде биринчи манасчы ким болгон деген суроону койгон жана бул маселе боюнча өзүнүн жоромолун айткан окумуштуу М. Ауэзов болгон. Ал Сагымбай Орозбак уулунун вариантында "Жалаң үйдүн порумун Жарым күнү ырдаган" Жайсаң ырчы деген адам кезигерин эскерип "Манастын" алгачкы ырларын ушул акын түзүшү мүмкүн деген.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жайчы

Жайчы — жайташтын магиялык күчү менен аба ырайын өзгөртүп жиберүү кудуретине ээ киши. "Манас" эпосунда көбүнчө аярлар жайчылык өнөргө ээ. Түрк-моңгол элдеринин оозеки чыгармаларында күндү жайлоо жөнүндө көп айтылат. Мындай сюжеттик мотив "Манас" эпосунан да орун алган. Жайчылык башкы оң каармандардын ичинен Алмамбетке гана мүнөздүү. Алмамбет бала кезинде Аберген деген көлдөгү укмуштуу ажыдаардан жайчылыктын, аярлыктын окуусун окугандыгы эпосто кеңири баяндалат. Ал Ж-лыгы менен агыны катуу суудан өзү тараптагы жоокерлерди аман өткөрүп, душманды суукка үшүтүп, жеңишке жетишкен учурлары болот. Анын жайчылыгы чоң казатта айрыкча элестүү сүрөттөлөт:

Каптап кытай келгенде, 

Караандуу жоону көргөндө, 

Күндүзү бүркөк, түнү ачык, 

Ала канчык шыбыргак, 

Алмамбет жайын салды эле: 

Ошондо бөксөнүн башы мөндүрлөп, 

Жаканын баары жамгырлап, 

Асмандан булут сабалап, 

Көктөн булут күркүрөп, 

Жер жүзүнө камалып, 

Тик каптаган кытай журт 

Күн көрөргө зар болуп, 

Согуш кылган чоң майдан 

Найза бою кар болуп, 

Жай убакта кыш болуп, 

Жабылган кытай, көп манжу 

Ошондо кыңшылаган кыз болуп ( Саякбай Каралаев, 2. 194).

Душман бир жагынан суукка тоңсо, экинчи жагынанМанас баатыр баштаган кыргыз жоокерлеринин катуу чабуулунан кырылат. Эпосто жайчынынын чагылдырылышы табияттын ар кандай кубулуштарынын ички сырларын үйрөнүүгө, аны адамдын эркине баш ийдирүүгө болгон ой-мүдөө болуп эсептелет.

 Кошумча кара 
 Жайташ
 Алмамбет

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория: Этнография
Жайык

Жайык (Орол, Урал) — топоним. Эпос боюнча түрк уруулары мекендеген жерлердин бири: "Эдил, Жайык жери бар, Эне-атабыз өскөн деп, Бир кыйла элдин кеби бар" (Сагымбай Орозбаков, 2. 16),— деп айтылат. Түштүк Урал жана Каспий бою ойдуңундагы дарыя. Эдил (Волга), Ж. (Урал) дарыялары түркчө мурдагы аталышы менен "Манас" эпосунда гана эмес, казак-кыргыздардын оозеки чыгармаларында алар качандыр бир кездерде мекендеп келген жерлер катары көп эскерилет. Бул Чыңгызкандын тукумдары негиздеген Алтын-Ордонун талкаланып, анын курамындагы айрым уруулардын кийин казак-кыргыздардын арасына келип сиңип кетиши менен байланыштуу.

Географиялык реалияда Урал 1775-ж. чейин Жайык деп аталган. Түштүк Урал жана Каспий бою ойдуңундагы дарыя.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жакут

Жакут — кымбат баалуу асыл таш, яхонт. Жашыл саффир менен кызыл рубиндин кымбат баалуу түрлөрүнүн жалпы аты. Кээде гранит жана асыл шпинель сыяктуу кызыл түстөгү асыл таштар Ж. деп аталган. Эпостон Ж-тун байыртадан эле асем буюмдарга, жасалгаларга, кооздуктарга колдонулганы, нур чачыратып, жарык чыгаруучу каражат катары пайдаланылганы көрүнөт. Мисалы, Алмамбет Бээжиндеги өзүнүн алтын тагын Сыргакка төмөнкүчө сүрөттөйт: "Бу туш менен тиги туш Жакут таштан жабылуу" ( Саякбай Каралаев, 2. 136), "Жакут менен көөкардан Босогого салдырган" ( Саякбай Каралаев, 2. 136). Алмамбеттин атасы Азизкандын сейилдикке кийүүчү жарым кандык чен тонунун жасалгасы төмөнкүчө баяндалат: "Жакут ташты жардырган Көкүрөккө тонунун Асыл таштан салдырган" ( Саякбай Каралаев, 2. 139). Ж-тун баалуулугу төмөнкү саптардан да көрүнөт: "Жакут, көөхар, лагыл таш, Жандар өлүп калган соң Аны эмине кылабыз!" (Сагымбай Орозбаков, 4. 349). Жарык болуп турсун үчүн Каныкей Манастын сөөгү коюлган жайга да Ж-ту колдонот: "Жакут таштан жардырдым, Алтымыш уруу жерине Жакут, көөхар аралаш Чырак гана кылып салдырдым" (Сагымбай Орозбаков, "Семетей", 1. 154).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жаман-Дабаан

Жаман-Дабаан — топоним. Кыргыздар Алтайдан көчүп келатып калмак кандыктарынан Ала-Тоону бошотконунда: Жаман-Дабаан, Кара-Тоо, Мунун баары мурда жоо" (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 646-б.),— деп Ж.-Д-да мурдатан эле жоо жатканы айтылат. Географиялык реалияда Ж.-Д. Кыргызстанда Ак-Талаа районунундагы жер, ашуу, суу. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жамгырчы

Жамгырчы — каарман, уруу башчы кандардын бири. Көпчүлүк учурда эштектердин Жамгырчы делип туруктуу эпитет менен айтылат. Эштек аттуу урууну ичине камтыган бас деген журттун каны, кол башчысы, баатыры катары баяндалат: "Эштектердин Жамгырчы, Бас журтунда бу бир кан" (Сагымбай Орозбаков, 3. 61). Ж. борборунда турган атайын эпикалык сюжет жок. Түрк урууларынын биримдиги, биргелеш өткөргөн жыйындары же казаттары баяндалган эпизоддордун бардыгында Ж. уруу башчы катары көрсөтүлөт. Көкөтөйдүн ашына Ж. өзүнүн колу, эли менен катышат. Ж.— Манаска каршы кутум уюштурган жети кандын бири, күүлөнүп барып, Манастын сүрүн көргөндө аны менен басташмакчы болгон максатынан кайра тарткан кандардын эң алдыңкысы:

Каршы келген Жамгырчы 

Каарына тура албай... 

Улук эрди көргөндө 

Учуп түштү атынан,

Кол куушуруп бооруна (Сагымбай Орозбаков, 4. 47).

"Чоң казатка" да өз колу менен катышып эрдик көрсөтөт, кытай, калмактарды жеңүүдө үлүшүн кошот. Семетей Таласка кайрылып келгенден кийин Ж. Семетейге канатташ жашап, керек учурларда акыл-насаатын айтып турат. Эпостун бүт дээрлик варианттарында кыргыз кандарынын бири катары айтылса, Валиханов, Чокан жазып алган эпизоддо карама-каршы планда берилип, Көкөтөйдүн ашында эр сайышка чыккан "каапырдын каны" Ж. Манастан жеңилип калганы сүрөттөлөт ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 87—88-б.). "Мажму ат-таварихте" Иамгурчи аталып, Фулад менен бирге Манасия шаарына жортуулга барган ногой эмири делет, к. Йамгурчи. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жамыра

Жамыра — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, калмак баатыры, Акунбешимдин топ башчысы. Жекеге чыгып, эр Көкчөнүн колунан өлөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 135). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жанаалы, Карач

Жанаалы, Карач — кейипкер, Чамбыл-Белди жердеген эки эр (к. Карач). Бокмурун Көкөтөйдүн ашына чакыртканы айтылат ( Саякбай Каралаев, 2. 15). Манастын өлгөнүн билген Ж., К. мурунтан касташып жүргөн жоосу Көкбөрүнүн Таласка келгенин билип, көп кол менен жолун тосот. Уруш болуп Ж., К. жеңилет. Жоо кийимин чечип салып уктап жаткан Коёнаалыны Ж. атып өлтүрөт. Ж-нын жоокердик салтты бузган бул жоругу анын намызсыз адам экенин көрсөтүп турат ( Саякбай Каралаев, 2. 254— 255). Семетей Таласка адеп келип Бакайга кезиккенде өзүн К-тын уулумун деп, Бакайдын сырын тартып билмек болот: Бакай Ж., К. менен алты жолу чабышып, Көрпаянды тартып алганын Семетейге айтат ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 226 — 227). Алгач Ж., К. бир эле кейипкердин аты болгон болуу керек: Ж. негизги аты, К. титулу (Карач, Карача байыркы түрк элдеринде кандын башкы кеңешчиси). К. көөнөргөн сөзгө айлангандыктан кийинки айтуучулар анын маанисин түшүнбөй, Ж. менен катар жүргөн кейипкердин аты катары кабыл алган болуу керек.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жанай

Жанай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Кыргыз уруу башчыларынын катарында аты көп эскерилет. Алмамбеттин келишинин урматына өткөрүлгөн тойдогу ат чабышта аты он үчүнчү келип байге алат (Сагымбай Орозбаков, 2. 341). Жакып Каныкейге жуучу түшүп келгендеги кеңешке катышып (Сагымбай Орозбаков, 2. 383), кудага жөнөгөндө калыңга айдалган малды башкарып жүргөндөрдүн бири болуп барат (Сагымбай Орозбаков, 2. 391). Көкөтөйдүн ашында да кыргыз бектеринин катарында "Көчпөс байдын Жанайы" (Сагымбай Орозбаков, 3. 43, 61, 105, 178) катышат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Жантак

Жантак — топоним. Эпос боюнча жалгыз көздүү Макел башында турган ит жээр, бит жээр дөөлөрдүн (Сазаншаң элинин) жери менен кытайлардын жеринин ортосундагы чек болуп турган дарыя (Сагымбай Орозбаков, 4. 227).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жаныбек

Жаныбек — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Валиханов, Чокан жазып алган эпизоддо кырк чоронун бири. Манаска жакын жолдош болгон катары айтылат ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 79-б.).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жанымжан

Жанымжан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөр кыздарынын бири. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоо расмисинде аты жыйырма сегизинчи келип Бөгөл тагдырына буюрган Ж-га үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 418, 426).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу