Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Май кислоталары

thumb
Май кислоталары - каныккан жана каныкпаган болуп өз ара бөлүнүшөт. Каныккан М. к-ларына стеарин, пальмитин к-талары, каныкпаган М. к-ларына - олеин, линол, линолен, арахидон к-талары кирет. Олеин к-тасы зайтун майынын 85 %, соя пахта, сафлор, күнкарама, жана башка майлар линол к-тасынын 50 %ин түзөт.

алифаттык бир негиздүү карбон к-талар. М. к. шарттуу түрдө каныкпаган жана каныккан (кош байланыштары бар) болуп эки топко бөлүнөт. Табигый липиддерде негизинен М. к. так сандагы жана бутактанбаган түрдө кезедешет. Өтө көп липиддерге каныккан пальмитин к-тасы (С16):СН3 - (СН2)14 - СООН, стеарин к-тасы (С18):СН3 - (СН2)16 - СООН жана каныкпаган олеин к-тасы (С18):СН3 - (СН2)7 - СН=СН - (СН2)7СООН, линол к-тасы СН3 - (СН2)4 - СН=СН - СН2 - СН=СН - (СН2)7 СООН, линолен к-тасы СН3 - СН2 - СН = СН - СН2 - СН = СН - СН2 - СН = СН - (СН2)7СООН кирет. М. к. жаныбардын жана татаал өсүмдүктүн липиддерин түзөт. М. к. липиддердин алмашылышында зор роль ойнойт. Алардын ажырашылышы - организмди энергия менен камсыз кылат. М. к-нын ажырашы митохондрияда өтөт жана М. к-нын b - кычкылдануусу деп аталат. М. к. ацетил КоА, андан ары үч карбондуу к-талардын цикли аркылуу СО2 жана Н2О толук ажырайт. Бир пальмитин к-тасынын толук ажырашы 131 АТФтин молекуласынын пайда кылат. Ацетил КоА М. к-нын биосинтезине пайдаланылат. Бул процесс клетканын цитоплазмасында өзгөчө М. к-нын синтетазасынын комплексинин таасири менен өтөт. Клеткада М. к. линол жана линолен к-таларынан башкасы бул процесс аркылуу синтезделет. Линол жана линолден к-талары эң керек М. к-на кирет. Боордун, бөйрөктүн, булчуңдардын клеткаларында май к-таларынын кычкылдануусу организм талап кылган энергиянын жарымын камсыз кылат. Ачарчылыкка учураганда, чээндеги жаныбарда, келгин кушта липиддер - энергиянын жалгыз булагы. Мээде энергиянын булагы - углеводдор( М. к. такыр ажырабайт же бир аз ажырайт. М. к-нын b - кычкылдануусунан башка негизги эмес (экинчи даражадагы) a- менен w - кычкылдануусу белгиленген.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Майлардын организмде иштетилүүсү жана сорулуусу

Майлардын организмде иштетилүүсү жана сорулуусу — майлар ичегиде фермент липазанын таасири менен, сары зил к-талардын (желчные кислоты) жардамы менен глицеринге жана май к-таларына ажырайт. Үч атомдуу спирт глицерин сууда жакшы эрүүсүнүн негизинде бат эле ичеги-карынга сорулат. Ал эми М. к-лары сууда жакшы эрибейт. Ошондуктан М. к-лары сары зил к-талары менен аракеттенишип, сууда жакшы эрүүчү эмульсияларды пайда кылат. Ацидоз оорусу организмде май алмашуу процесси бузулса, кетон денечелери (ацетон, ацетоуксус к-тасы жана башка). көбүрөөк бөлүнүп чыккан учурда пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Метаболизм

Метаболизм 2 процесстен турат: анаболизм (ассимиляция) жана катаболизм (диссимиляция).

Метаболизм анаболизм + катаболизм

Анаболизм – бул организмдин сырткы чөйрөдөгү өзүнө керектүү заттарды сиңирип алуусу жана керектөөсү.

Катаболизм – заттардын организмде жөнөкөй заттарга ажыроосу жана сыртка бөлүнүп чыгуусу. Бул учурда энергия бөлүнүп чыгат.

Энергиянын негизги алып жүрүүчүсү – электрон болуп эсептелет. Демек, организмдеги биологиялык кычкылдануу процессинин жүрүшүндө электрондорго кармалган энергия бошонот (бул жерде электрон катары д ж-дө айтылып жатат)

2Н2 + О - - - - - - 2Н+ + О-2 - - - -- Н2О + 237 кДж/моль. организмдеги минералдык заттар тоют жана суу аркылуу келет. Эң керектүү минералдык кошулмаларга хлордуу натрий (туз), бор, фосфору бар кычкыл туздар жана микроэлементтер: кобальт, жез, темир, марганец, цинк, селен, фтор жана башка кирет. 

Хлордуу натрий кандын осмостук басымын кармап турат (90 %). Темирдин 60-70 % кан геминин курамына кирет. Сүт эмүүчүлөрдүн сөөктөрүнүн 30 % күл, ушунун ичинде 36 % кальций, 17 % фосфор, 0,8 % магний. Жаныбарлардын организми микроэлементтердин белгилүү бир өлчөмүнө муктаж болушат.

Калий көпчүлүк ферменттик системалардын активатору катары иштейт.

Кальций жаныбарлардан чыккан күлдүн негизги бөлүгү, себеби сөөктүн курамына кирет. Кальцийдин иондору клетканын мембранасынын өтүмдүүлүгүн жогорулатат. Магний организмдин терморегуляциясына катышат. Фосфор сөөк менен тиш ткандарынын негизги заты жана нуклеотиддердин компоненти. Хлор анион катары организмдеги осмос басымын жөндөп турат. Күкүрт белокту түзгөн амин к-талардын курамына кирет.

Микроэлементтерден: марганец организмдеги ферменттик системаларды активдештирет, жаныбарлардын тукум берүүсүндө чоң мааниге ээ. Марганец жетишсиз болсо, сөөк пайда кылуу процесси төмөндөйт. Ошондой эле жумурткалардын сырткы кабыгынын бекемдиги азаят. Жез кан эритроциттеринин пайда болуусуна катышат. Цинк РНК татаал белогунун синтезин күчөтөт. Йод тироксин менен триодитронин гормондорунун синтезине катышат, демек организмдеги зат алмашууну иреттейт. Кобальт витамини В12 (кобаламин) курамына кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Кычкылдануу чынжыры

Кычкылдануу чынжыры - организмде суутектин кычкылтек менен болгон кычкылдануу процесси жана суунун пайда болуусу бат эле болуп кетпейт. Бул процесске чейин бир топ реакциялар жүрөт, бул реакциялардын системасын биологиялык кычкылдануу чынжыры деп аталат. Ал төмөнкүдөй кыскача жазылуусу:

Cубстрат → НАД → ФАД → цитрохромдор → О2

Мында: НАД – никотинамиддинуклеотид, ФАД – флавинадениндинуклеотид цитрохромдор – дем алуу ферменттери. организмде биологиялык кычкылдануунун негизинде бөлүнүп чыккан энергиянын бир бөлүгү жылуулук түрүндө, башка бир бөлүгү АТФнын фосфат байланышынын энергиясы катары топтолот. Мындай байланыштар макроэргиялык (энергияга бай) деп аталып, “~” символ менен белгиленет да 33,5-41,9 кДж/моль же 8-10 ккал/моль энергияга барабар. Бул кошулмалар макроэргиялык, ал эми пайда болуу реакциясы фосфорлоо деп аталат.

АТФ → АДФ+Н3РО4 + 33,5-41,9 кДж/моль

АТФ → Фн ~ Фн ~ Фн

АТФ – аденозинтрифосфор к-тасы, АДФ – аденозиндифосфор к-тасы, АМФ – аденозинмонофосфор к-тасы.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Суу алмашуу

Суу алмашуу - организмдин сууга болгон керектөөсүн чаңкоо сезими билдирип турат. Суу азыраак болгондо кан коюла баштайт, мээ катмарынын кээ бир бөлүктөрү рефлекс боюнча дүүлүгө баштап, чаңкоо пайда болот. Организмге келген суу ичегилерден канга сорулуп, андан ары клетка аралык борпоң байланыштыруучу ткандарга, боорго, тери жана башка өтөт. С. а-ну кээ бир гормондор (вазопрессин, альдестерон) көзөмөлдөйт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Сүт (биология)

Сүт (биология) – лактация, мезгилинде сүт бездери иштеп чыгаруучу жана баласын тоюттандыруучу секрет. С. иштетип чыгаруучу бездери морфол-сы жана функциясы жагынан алганда татаал орган болуп эсептелет. Лактация учурунда С. алвеолдордо, С. толчу атайын жайларда тынымсыз топтолот. С. бездери кан аркылуу келген глюкозаны , амин к-таларды, орг. эмес заттарды сиңирип алып, С-түн негизин түзгөн лактозаны, С. майын жана белокторун иштетип чыгарат, 1 л С. иштетилип чыгуу үчүн С. бездери аркылуу 400-500 л кан өтөт.

С-түн курамына суу, май, минардык заттар, витаминдаер, ферменттер, гормондор, иммундук денечелер жана башка 100гө жакын май к-талары кирет. Алардын ичинен 45 % каныккан, 55 % каныкпаган май к-талары. Майдын курамына мындан бөлөк дагы глицерин кирет. Глицерин көбүнчө С. бездеринде глюкозадан алынат. Лактация учурунда 12-15 л С. берген уйдун сүтү менен минутасында 0,66 г май, 0,80 г лактоза, 0,60 г белок бөлүнүп чыгып турат. С-түн курамында айрыкча аскорбин к-тасы (витамин С) бээнин С-үндө көп болот (33 мг %), кымызда 25 мг %), аялдын С-үндө витамин С 5-6 эсе аз.

Казеин – сүттүн өзгөчө белогу, 4 түрү бар: a b g c - 50:30::5:15

С-тө казеинден бөлөк лактоглобулин, лактоальбумин жана башка белок заттары бар.

Лактоза – сүттүн негизги углеводу, галактоза менен глюкозадан турат. С. менен азыктанган жаныбарда лактоза алардын ичегилеринде керек бактериялардын өсүүсүн камсыз кылат. Лактозанын кычкылдануусунан кийин пайда болгон С. к-тасы өсүп келе жаткан жаш организм үчүн керек кальций жана фосфор менен камсыз кылат. Лактозанын синтези гипофиздин пролактин гормону менен көзөмөлдөнөт.

Тууттан кийин 5-10 күнгө чейин С. безинен ууз бөлүнүп чыгат. Бул түсү өтө саргыч тарткан коюу суюктук. Ууз С-төн физ., хим. касиеттери менен айырмаланат. С-кө караганда ууздун курамында 5 эсе көп белок заттары бар, анын жарымы иммундук глобин белоктору. Бул глобулиндердин курамындагы антителолор жаңы төрөлгөн организмдин иммунитетин пайда кылат. Ууз каротинге, витаминдерге бай.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Жаныбар териси

thumb|Varanus komodoensis.
Жаныбар териси - жаныбардын денесин каптап турат. Т-нин негизги функцияларына: терморегуляция, бөлүп чыгаруу, дем алуу (жана тышкы чөйрөнүн таасиринен организмди коргоо. Т-де жайгашкан түрдүү нерв рецепторлору организмдин сезүү органдарынын бири болуп эсептелет. Т. үч катмардан турат: эпидермис, дерма, Т. астындагы катмар.

Т-нин курамында суу (72-75 %), белоктор, углеводдор, майлар, макро жана микроэлементтер, витаминдер, ферменттер жана башка кошулмалар бар. Т-нин курамына глюкоза, галактоза, гликоген, мукополисахариддер кирет. Полисахариддер көбүнчө дерма менен эпидермистин чегинде жайгашкан. Мукополисахариддердин мааниси чоң, алар коллаген, эластин, ретикулин булаларын түзүүгө катышат.

Т-нин курамында жаныбардын түрүнө, породасына, жашына карата май заттары түрлүү өлчөмдө болот (17-25 %).

Т. витаминдерине: аскорбин к-тасы, тиамин, биотин, пантотен к-тасы, рибофлавин жана башка кирет.

Т-де протеаза, липаза, амилазар ферменттери болот. 

Белок заттары кургак ткандын 80 % түзөт. Т. белокторуна коллаген, эластин, ретикулин, кератин, альбумин, глобулин жана башка кирет.

Коллагендер тарамыштын, сөөктүн, дентиндин, байланыштыруучу ткандын негизин түзгөн фибриллдик белоктор. Мисалы, Т-нин негизги бөлүгү дерманы түзөт. Коллаген – туташтыргыч ткандардын негизги белогу, алар Т-нин негизин түзөт. Эластин чоюлгуч ткань катары Т-нин чоюлгучтугун камсыз кылат. Эластин тарамыштардын жана байланыштыруучу ткандардын курамына кирген структуралык белок. К-та, жегичтердин таасирине жана кайнатууга чыдамдуу, себеби курамында глицин, пролин, лейцин (25-30 %) деген полярдуу эмес амин к-талар көп. 

Ретикулин булалары Т-нин жогорку темп-рага, хим. реагенттерге (жегич, к-та жана башка) карата болгон туруктуулугун күчөтөт. Кератин – эпидермистин катуу катмарын түзүп, малдын мүйүзүнүн, туяктарынын курамына кирет. Кератин белогунда башка белокторго салыштырмалуу цистеин амин к-таларынын калдыктары көп. Демек, бул белокто бекем дисульфид (S-S) байланыштарынын саны жогору. Мисалы, жүндө, чачта 11-12 % цистин амин к-тасы, 9 % жакыны күкүрт. 

Альбумин менен глобулиндер бир аз өлчөмдө эпидермистин илешкек катмарынын курамына кирип, микроорганизмдер үчүн ылайыктуу чөйрө болуп эсептелинет. Т-де ар кандай бездер (тер, май бездери) жайгашат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Жүн (биология)

thumb
thumb
Жүн – кератин группасындагы фибриллярдык белок. Ж-дүн курамында белоктор, углеводдор, майлар, туз, суу, витаминдер, ферменттер жана башка хим. кошулмалар бар. Ж-дүн курамында 18 амин к-тасы табылган. Ж-дүн белогунун өзгөчөлүгү болуп, анын курамында күкүртү көп цистин амин к-тасынын өлчөмүнүн көптүгү. Бул амин к-танын курамындагы дисульфид байланышы Ж-дүн бекемдигин камсыз кылат. Ж-дүн курамындагы күкүрттүн өлчөмү жаныбардын породасына жараша түрдүү болот. Мисалы, меринос прородасындагы койдун Ж-үндө күкүрт 4–5 %, куйруктуу койлордун жүнүндө 3,5 % жана башка.

Ж-дүн чыбашы – бул май жана тер бездеринин продуктусу. Ал Ж-дү сырткы чөйрөнүн ар кандай физ., хим. таасиринен сактайт. Ж-дүн баалуулугу; анын буласынын бирдейлигинде, узундугунда, бекемдигинде, чоюлгучтугунда, гигроскоптуулугунда, түсүндө жана башка.

Меланин пигментинин өлчөмү Ж-дүн түсүн аныктайт. Тирозиназа ферменттери тирозин, адреналин жана кээ бир фенол заттарынын кычкылдануу реакциясын катализдейт. Натыйжада алынган тиешелүү хинон заттары андан ары кычкылданып күңүрт түстөгү меланин заттары алынат. Ж-дүн курамында күрөң кара жана сары-кызыл меланин.

Күндүн ультракызгылт-көк нурлары Ж-дүн структурасына чоң таасирин тийгизет. Мисалы, эксперимент учурунда 50 саат күн нурунун таасири астында болгон Ж-дүн курамында күкүрттүн өлчөмү 2,4 %ке азайган. Күз айынан жаз айларына чейин амин к-талардын саны 81 %тен 76 %ке төмөндөгөн. Бул учурларда Ж. булаларынын физ. касиеттери начарларап, морт болуп калат.

Ж-дүн пайда болуусу үчүн малдын тоютунда организмге сиңирилүүчү протеиндин 8 % курамында күкүрт кармаган амин к-талар болуш керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология
Линия

Линия (сызык, багыт, катар) - айкын белгилери менен мүнөздөлүүчү, бир катар муунда дайыма кайрадан жаралып туруучу тектеш особдор тобу. Мында ушул белгилерди жөнгө салуучу гендер боюнча Л-лардын генотиптик бир өңчөйлүүлүгү божомолдонот. Л. термини жаныбар жана өсүмдүк селекциясы жана генет-сында колдонулат. Микроорганизмдердин селекциясы жана генетикасында Л-нын ордуна "штамм" деген термин кабыл алынган. Кайрадан жаралуу мүнөзү боюнча таза, инбреддик, аутбреддик Л-ларга бөлүнөт. Мындан сырткары берилген түрдүн табигый шартта жашоочу особдоруна мүнөздүү, башкача атйканда жапайы типтеги Л-ларга бөлүнөт. Адатта Л-ларды табигый жана лаб-ялык популяциялардан, сорттордон, породалардан тандоо жана инбридинг ыкмалары аркылуу алышат, ошондой эле көпчүлүк учурда жаңы Л-ларды гибридизация же мутагендерди колдонуу менен кезектеги тандоо аркылуу же мурдатан алынган линиялардын негизинде алынат. Л. - көптөгөн генетикалык маселелерди чечүүдө колдонулуучу алгачкы материал. Л. чарбачылыкта пайдалуу жаныбарда жана өсүмдүктө жаңы, өзгөчө гетерозистүү породаларды жана сортторду чыгарууда материал катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Локус

thumb|
Локус (лат. locus - орун) - белгилүү гендин, анын аллелдеринин хромосоманын генетикалык же цитологиялык картасында орун алган жайы.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:генетика
Модификациялык өзгөргүчтүк

Модификациялык өзгөргүчтүк - фенотиптердин өзгөргүчтүгү, белгилүү генотиптин жашоо-чөйрөнүн ар түрдүү шарттарына жообу. Модификациялардын жүзөгө ашышынын негизи- фенотип. Фенотип - генотиптин жана сырткы шарттардын өз ара аракеттенишинин натыйжасы, ошондуктан сырткы шарттардын өзгөрүшү, генотипти өзгөртпөстөн фенотиптин өзгөрүүсүнө алып келиши мүмкүн. Модификациялардын эволюциялык мааниси, организмдин жеке өөрчүүсүндө сырткы-чөйрөнүн өзгөрүлүп туруучу факторлоруна ыңгайланышын камсыз кылгандыгында. Демек, табигый тандалуу сырткы шарттардын өзгөрүү мүнөзүнө жараша белгилүү кеңдиктеги реакциялардын ченемине ээ генотиптерге ыңгайлуу шарт түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Мозаикалар (организмдер)

Мозаикалар (организмдер) (гр. museion - музаларга арналган) - көп клеткалуу организмдерде ар кандай генотиптерге ээ клеткалардын (мейоз процессиндеги жыныс клеткаларынан сырткары) болушун чагылдыруучу кубулуш. Мындай организмдер М. же химералар деп аталат. М-дын негизги себептери болуп полиплоидия, мутациялар ж-а митоздук бөлүнүүчү клеткалардын рекомбинациясы саналат. Ошондой эле мозаика бир клетканын чегинде өз ара айырмаланышкан бир типтеги органоиддердин болушу жана алардын жаш клеткаларга бирдей эмес бөлүнүшү (мисалы, өсүмдүктөрдүн ала жалбырактуулугунда ар түрдүү хлоропласттардын бөлүнүшү) менен байланыштуу болушу мүмкүн. Генет. мозаикалуулук адамда да байкалган мисалы, көздүн карек айланасындагы челинин (бир көзү кой көз, экинчи көзү көк көз), теринин жана чачтын ар түрдүү пигменттелиши. Медициналык генетикада организмдин клеткалар тобунун хромосомалары аномалдык, адаттан тышкаркы санга же түзүлүшкө ээ болгон, хромосомалык М. көбүрөөк изилденген. Органдардын же клеткалардын тобунун жасалма бириктирилишин; мисалы, трансплантацияны, өсүмдүктөрдү кыйыштыруу, ар түрдүү зиготалардан алынган бластомер тобунун бириктирилишин да мозаика деп эсептөөгө болот. М. организмдердин өнүгүү өзгөчөлүктөрүн, рекомбинацияларды, мутацияларды анализдөө, талдоодо колдонулат. Кээ бир микроорганизмдерде (мисалы, ачыткчытарда) М-га окшош алгачкы бир клетканын бөлүнүшүнөн алынган генотиптик жактан ар түрдүү клеткалардын колониялары байкалган. Жаныбарлардын эмбриол-сында жумуртка цитоплазмаларынын жогорку деңгээлде жиктелишин чагылдыруучу "мозаикалуу жумурткалар" түшүнүгү кездешет. Бул учурда жумурткалардын ар түрдүү зоналарында биохим., физиологиялык, морфол. айырмачылыктары ачып көрсөтүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Моносомия

Моносомия (гр. monos – бир, soma - дене) - диплоиддик организмдин хромосома жыйнагында бир гомол. хромосоманын кем болушу, анеуплоидиянын айрым учуру, бул хромосомалык жыйнак 2n-1 деп жазылат. М. адатта бир гана жыныс хромосомасына ээ, кээ бир чегирткенин эркегинде кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Мутагендер

150px|right
Мутагендер (мутация жана гр. genes - туулган, пайда болгон; туудургуч, пайда кылгыч) - тирүү организмдерге таасири спонтандык мутациялардын жыштыгынын деңгээлинен жыш мутацияларды пайда кылуучу физ. жа хим. факторлор. Физ. М-ге жогорку жана төмөнкү темп-ра, ультракызгылткөк жана иондоштуруучу нурлануулардын бардык түрлөрү (гамма жана рентген нурлары, протондор, нейтрондор ж.б.); ал эми хим. М-ге - алкилдештирүүчү, нуклеин к-таларынын азоттук негиздерине окшош кошулмалар, биополимерлер (чоочун ДНК же РНК) кирет. Мутациялардын жыштыгын 1000 эсе жогорулатуучу М. күчтүү М. (супермутагендер) деп аталат. М-дин көпчүлүгү канцерогендер жана тератогендер болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Мутагенез

Мутагенез — физ. жана хим. мутагендердин таасири аркылуу жасалма жол менен мутацияларды алуу процесси, эксперименттик генет-нын маанилүү ыктарынын бири. Селекцияда М. жаныбардан, өсүмдүктөн жана микроорганизмден перспективалуу мутанттарды алуу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Нуклеоид

Нуклеоид (лат. nucleus - ядро жанагр. eidos - түр) - клетканын борборунда жайгашкан мембраналар менен чектелбеген, прокариот клеткаларынын ДНК-кармоочу зонасы. Н. гистондор менен туташпаган жана клеткалык мембрананын ички капталынын бир чекитине бекитилген ДНКнын бир татаал шакек түрүндөгү молекуласы. Н-дин бөлүнүшү ДНКнын жипчелеринин репликациясы аяктагандан кийин жүрөт, ал эми жаш Н-дин ажырашы клетка мембранасынын өсүшү менен камсыз болот. Кээде Н-ди бактериялык хромосома деп аташат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Нуллисомиктер

Нуллисомиктер (лат. nullus - эч кандай жана soma - дене) - диплоиддик организмдин хромосом fksк жыйнагында эки гомол. хромосомалардын жетишсиздиги, анеуплоидиянын айрым учуру.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Оперон

Оперон (лат. operor - иштеп, кыймылдап атам) - транскриптон, скриптон, транскрипциясы белок (репрессордун жөнгө салуусу астында информациялык РНКнын бир молекуласында өтүүчү, генетикалык материалдын бөлүгү. Оператор концепциясы 1961-ж. зат алмашуу процессинде тирүү клеткада жаралган арабөк заттарда, (метаболиттерде) клетканын керектөөсүнө жараша тигил же бул гендердин "кошулуу" жана "чыгарылуу" ку

булуштарын түшүндүрүүдө, Ф. Жакоб жана Ж. Моно тарабынан иштелип чыккан. Бул метаболиттердин синтезделиши ушул гендер аркылуу жөнгө салынат. О-дук жөнгө салуу (башкача атйканда транскрипциянын деңгээлинде жөнгө салуу) прокариоттордо жана бактериофагдарда гендердин активдүүлүгүн жөнгө салуучу негизги механизм болуп саналат.

О. кайсы-бир метаболиттин биосинтезинин үзгүлтүксүз кайталануучу этаптарын жүзөгө ашыруучу, белокторду коддоочу бир, эки же андан көп тыгыз чиркелишкен структуралык гендерден турушу мүмкүн. Мындан сырткары ар бир О. жөнгө салуучу элементтерден: О-дун башталышында жайгашкан промотордон (транскрипциянын башталышындагы бөлүк), оператордон (булар аркылуу репрессор менен байланышуу жүрөт) жана О-дун аягында жайгашкан терминатордон (транскрипцияны токтотууга сигнал) турат. Промотор - ДНКнын ондогон нуклеотиддеринин кыска, бирок үзгүлтүксүз кайталанышы. Промотор ДНКнын [[Транскрипция (ДНК)|транскрипциясын]] жүзөгө ашыруучу атайын фермент РНК-полимераза менен байланышат. Позитивдүү (оң) жөнгө салууда транскрипцияны натыйжалуу баштоо (инициациялоо) үчүн белоктун промоторуна позитивдик (оң) көзөмөлдү (активаторду) кошуу зарыл. Негативдик (терс) жөнгө салууда оператордун репрессордо жайланышынын натыйжасында РНК-полимераза О-дун уз. боюнча кыймылга келбейт жана структуралык гендердин транскрипциясы жүрбөйт. Эгерде оператор репрессор менен байланышпаса, анда РНК-полимераза оперондун бардык структуралык гендерин транскрипциялайт. О-дун [[Транскрипция (ДНК)|транскрипциясын]] көзөмөлдөөчү репрессорду (бир репрессор бир нече О-дун [[Транскрипция (ДНК)|транскрипциясын]] көзөмөлдөй алат) О. менен чиркелишкен гана эмес, ошондой эле чиркелишпеген жөнгө салуучу ген аркылуу коддолот. Репрессордун молекуласы оператордун таануу участогунан сырткары аны активдештирүүчү (репрессор активсиз формада синтезделсе) же активдүүлүгүн төмөндөтүүчү (эгерде репрессор активдүү формада синтезделсе) эффектордун таануу участогуна ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Панмиксия

Панмиксия (гр. pan - баары жана mixis - аралаштыруу) - кайчылаш чаңдашуучу организмдердин популяциясында ар кандай генотипке ээ айрым жыныстуу особдордун эркин аргындашуусу. Тигил же бул даражадагы П. өсүмдүктүн жана жаныбардын көпчүлүк түрлөрүнө мүнөздүү. Толук П. Харди-Вайнбергдин законуна ылайык особдордо генотип класстарынын жыштыгы тең салмактуу бөлүштүрүлгөн ж-а гаметалары кокусунан бириктирилген үлгүлүү популяцияларда (чексиз чоң, миграциялар, обочолонуунун башка факторлору таасир этпейт, тандоо, мутациялардын басымы жок) кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология