Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Алим хан

1798–1810-ж. Кокон хандыгын бийлеген хан. Өзбектин Миң сулалесинин (династиясынын) өкүлү, Нарбото бийдин уулу. Анын мезгилинде Кокон ээлигинин аймагы бир кыйла кеңейип, хандык атала баштаган. Фергана аймагы толук каратылып, Ташкенди ж-а Чымкентти ээлеген. Кетмен-Төбө, Ош аймактарындагы кыргыздарды баш ийдирүү үчүн жасаган аракеттери ийгиликсиз аяктаган. Бийлик үчүн күрөштө козголоңчулар тарабынан өлтүрүлгөн.

 Маалымат булактары 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Кокон хандыгы
Алтын адам

Иле Алатоосунун түндүк этегинде жайгашкан Эсик көрүс-төнүнөн табылган эрте темир дооруна таандык археол. табылга. Алматы ш-нын чыгыш тарабында 50 км аралыкта жайгашкан көрүстөндөр тобу (45 көрүстөн) 1969–70-ж. ачылып, проф, К.Акишев, А.Акишев тарабынан изилденген. «А.а.» табылган көрүс-төндүн диаметри 60 м, бийиктиги 6 м болгон. Казуу учурунда табылган карагайдан жасалган табытта 18–25 жашар, европеоиддик ж-а монголоиддик аралаш расалык белгилери бар, алтындан жасалган кийимчен жигит көмүлгөн. 
aro 2011 
Маркумдун жанында согуш куралдары, өздүк буюмдары жаткан. Идиштер күмүштөн, жезден, чоподон, жыгачтан жасалган. Баш кийиминде алтындан жасалган аркар статуэтка ж-а рельефтүү түшүрүлгөн илбирс, жылкы, теке, куш ж-а геометриялык фигуралар болгон. Кийимдин жээктери кабылан кейиптүү штамптоочу ж-а басып түшүрүү ыкмасы м-н даярдалган алтын бастырма кооздуктар м-н жээктелип ж-а түрдүү формадагы алтын кооздук-бастырмалар м-н кооздолгон. Маркум териден жасалган жакасыз кыска кафтан кийгизип жаткырылган. Кээ бир сакталган айрындыларына караганда ал кызыл же күрөң түскө боёлуп, сыртынан алтын бастырмалар м-н текши кооздолгон. О. эле куру, маасы-өтүгү дагы алтын бастырмалар м-н капталган. Күмүш идиште 2 катар тизилген 26 белгиден турган өтө курч курал м-н оюлуп жазылган жазуу бар.

16–17 так жазылган тамгалардын ичинен 8–9у арамей алфавитиндеги тамгаларга окшош келип, бирок, арамей тилинде окулбайт. Кээ бир белгилери байыркы түрк руна жазуусундагы тамгаларга окшош. Айрым изилдөөчүлөрдүн болжолунда, Жетисуу сактары арамей жазуусунун негизинде түзүлгөн алфавитти колдонушкан. Бул табылга б. з. ч. 5–4-к-да жашаган байыркы сак элинин тарыхы, маданияты, көркөм өнөрү, руханий маданияты б-ча маалыматтарды берет. Алтын кооздуктарды жергиликтүү уздар жасаган. Ысыккөлдүн Барскон айылынан ушуга окшош колодон жасалган кооздуктар табылган. Жасалыш ыкмасы б-ча кабылан сымал жаныбар баштуу бастырма Эсикте ж-а Барскондо бири-биринен эч айырмаланбайт.

 Шилтемелер 

 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Бегельдинов Талгат Якубекович

100px|thumb|Бегельдинов Талгат Якубекович
Бегельдинов Талгат Якубекович (Казакстан, 5-август 1922-жыл, Ак-Моло облусу, Корголжун) - Советтер Союзунун эки жолку Баатыры (1944, 1945). 
1940-ж. Сов. Армиянын катарына чакырылат. 1942-ж. Чкалов (азыркы Оренбург) атындагы аскердик авиациялык мектепти бүтүргүң, учкуч укугун алат. 305 жолу учуп чыгып, душмандарга каршы согушкан. 
1950-ж.Бегельдинов Авиация академиясын бүтүрүп, полктун командиринин орун басарын жана штабдын начальниги болуп 1956-ж-га чейин иштеген. 
СССР Жогорку Советинин 2-3 чакырылышынын депутаты. 
2 Ленин, 2 Кызыл Туу, 1-, 2-даражадагы Невский, Кызыл Жылдыз, 3- даражадагы Даңк ордендери жана медалдар менен сыйланган. Бегельдинов “305 жолу учуу” (Фрунзе, 1966), “Илдер чабуул коюшат”, “Асмандагы бетешуу” (Алма-Ата, 1966,1967) мемуарларынын автору.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.

Категория:Инсандар
Алтыр

Олтыр улусу – 17–18-к. енисейлик кыргыздардын башкаруусундагы админ. аймактык бирдик. 

Улус Абакандын сол жээгинен, Уйбат жана Таштын дарыяларынын ортосунан орун алып, түштүгүндө Енисейдин жогорку агымындагы аймактарды камтыган. Улустун жашоочулары орус документтеринде «жогорку кыргыздар» деп аталган. А.у-нун чегине Сагай, Четипүүр, Сарыглар, Ичеги, Белтир, Табын, Саян, Чыстар, Иргит, Хахпына ж.б. аймактар, кыштым жерлери – Том, Мрассу, Кондом дарыяларынын, Кузнецк Ала-Тоосунун токойлуу–тоолуу өрөөндөрү, Түндүк Алтайдан Төлөс (Телец) көлүнө чейинки аймактар кирген. 

 Шилтемелер 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Тарых
Аманат

Аманат 
 Зарыл учурда (алыс сапарга, соодага, жоокерчиликке, абакка, мал оторлотууга, жана башка жака кеткендер) байлыгын, буюмун, куралын, малын, үй-жайын, а түгүл үй-бүлөсүн ишенчиликтүү бирөөгө убактысынча таштап кетүү. 

Аманат калтырылган кишинин зоболосу гана көтөрүлгөн. Кокустук болсо ага калтырылган буюмдар толугу менен өткөн. Кокустук болбосо аманат достошуунун, сөөктөшүүнүн башаты болгон. 

 Кыргыздардын өкүлү же элчиси катары башка элдердин арасында убактылуу жашаган киши. Аманат 19-к-дын аягында жоюлган. 

 Маалымат булактары 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Саясат тануу
Бердике баатыр

Бердике баатыр (18-кылымдын ортосу, азыркы Талас району, Бешташ капчыгайы ― 18-кылымдын аягы, Анжиян шаары) — түндүк кыргыздарынын Жунгар хандыгына каршы күрөшүн уюштуруучулардын жана жетекчилердин бири. 

Сырдыбай уулу Бердике 18-кылымдын башында төрөлгөн. Саруу уруусунун алакчын уругунан. Ал эрезеге жеткенде, жуңгарларга каршы согуштарга катышып, баатыр атала баштаган. Бердике баатыр 18-кылымдын ортосуна чейинки мезгилде Талас, Чүй, Нарын, Ысык-Көл аймактарын душмандардан бошотуу жүрүштөрүндө алдыңкы сапта болгон.

Кушчу, жетиген урууларынын башчысы Эр Солтоной, Итим баатыр, солто уруусунан Жайыл менен Кошой, саяктардын эр Садыр, сарбагыштан Атаке баатыр ж. б. менен бирдикте кыргыз жергесин жунгарлардан бошотууда айрыкча таанылган. Санжырачылардын айтуусуна караганда Бердике баатыр жоого киргенде жайдак ат минип, кылыч чаап, айбалта соккон. Жогоруда аталган баатырлар менен Талас ороонунон, Чүйдөн, Кеминден баскынчыларды сүрүп, Ысык-Көлдүн тескейин бошотушкан. 

Бердике баатыр уч жыл кол боюнда туруп, хан Бердике аталган. Ал устаты Эр Солтонойдун өлүмүнөн кийин аскер башчылыкты өзү колго алып, «Бердике берен» деген атакка ээ болгон. Кыргыз-жуңгар согушу бүткөндөн кийин, ал Көл кылаасын бир нече жыл өз алдынча башкарып турган.

Бердике берен андан кийин, кыргыз-кокон чатагына кийлигишүүнү чечип, түштүк тарапка аттанган. Бердике кийин Таласка келип кокон бийи Эрденеге каршы аттанган. Ал Анжиян шаарын кокондуктардан тартып алууга аракет жасап, ошондой салгылаштардын биринде окко учкан. Бердике баатырды Анжиянда Эрдене бийдин тынчылары ууланган жебе менен капысынан атып өлтүрүшкөн. Бердике баатырга байланышкан тарыхый эстеликтар Кыргызстандын бир канча жерлеринде сакталган.

 Булактар 
 Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.

Категория:Инсандар
Саид Бекмуратов

100px|thumb|Бекмуратов Саид
Бекмуратов Саид (1901, Ош облусу, Карасуу району, Жыл келди кыш. -1966, Бишкек) – кыякчы, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1939).
Совет бийлигин чындоодо басмачыларга каршы күрөшкө, жерсүү реформасын ишке ашырууга, коллективдештирууго катышкан. Кыяк тартып, комуз черткенди чоң атасы Калым беттен уйронот. Кийин Нармат, Айдаралы, Ашыр сыяктуу чоң кыякчылардан таалим алган. 1933-ж. Бишкекке чакырылып, музыкалуу драма театрында, 1936-61-ж. филармонияда иштеген. “Сырдаш”, “Кер озон”, “Бек арстан Тайчы”, “Ак токту”, “Ат кетти”, “Шырдак-бек”, “ Паризат”, “Бери чык” ж.б. күүлөрү бар. Кыргыз адабияты менен искусствосунун эки жолу Москвада өткөн он күңдүктөрүңө (1939,1958) катышкан. “Ардак Белгиси” ордени, медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.

 Айрым шилтемелер 
Кыякчы САИД

Категория:Инсандар
Арпа көрүстөнү

б. з. ч. 2-миң жылдыктын ортосуна таандык археол. эстелик. Атбашы р-нунун Арпа суусунун оң өйү-зүндөгү Жалгызүй деген жерден 1944-ж. 2 көрүстөн табылган. Көрүстөндүн диаметри 12–18 м., бийиктиги 0,40–0,60 м. 1-көрүс-төндүн көлөмү төрт чарчы, капталындагы жалпак таштары кырынан орнотулган. Ичинен чопо идиш табылган. 2-көрүстөндөн чоподон жасалган 3 идиш табылган. Экөөнүн бетинде оймосу болгон. Идиштерден тышкары, өрттөп көмүлгөн адамдын сөөк калдыктары табылган. 1945-ж. дагы төрт көрүстөн казылып, алардан өрттөлгөн адамдын сөөк калдыктары табылган. Көрүстөндүн биринин ич жагындагы коргончосунан күлдүн калдыктары, өрттөлгөн адамдын сөөгү, жылдызча түрүндөгү 36 шуру, 2 оюусу жок чопо идиш, 2 коло билерик ж-а шурулар табылган.

 Маалымат булактары 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Археология
Категория:Таажы-2012
Арслан хан

13-к-дын баш чендериндеги карлуктардын Жетисуудагы мамл-нин башчысы, хан. Ал Кайалык (Каялык) ш-н ордо кылган. Карлуктардын кара кытайлардын Тур-ханына, найман элинин ханзаадасы Күчлүккө каршы күрөшкөн. 1210–1211-ж. Чыңгыз ханга баш ийип берген.

 Маалымат булактары 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
 В. В. Бартольд. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер

Категория:Тарых
Категория:Инсандар
Арстанбап күмбөзү

Арстанбап күмбөзү — 16–18-кылымдарга таандык археологиялык эстелик. Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы Арстанбап кыштагынын аймагында, Арстанбап суусунун сол өйүзүндө. Күмбөздүн туурасы 5,7 м, уз.
9,9 м; кумпа чатырлуу. Күмбөздүн дубалына жалбырактардын, бутактардын сүрөттөрү, оймо-чиймелер түшүрүлгөн. Арстанбап күмбөзү Орто Азия элдеринин соңку феодализм дооруна таандык курулуш үлгүлөрүнө кирет.

 Маалымат булактары 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Археология
Категория:Базар-Коргон району
Категория:Таажы-2012
Археологиялык булактар

Археологиялык булактар- алгачкы адамдардын турак-жайлары, шаар чалдыбарлары, эмгек куралдары, көрүстөндөр, аска-таштардагы сүрөттөр, жазуулар ж.б. Археологиялык булактар байыркы элдердин, коомдордун социалдык-экономикалык, саясий тарыхы, этногенези, элдердин байланышы, руханий маданияты, каада-салты б-ча маалымат берет. Бул маалыматтарды бекемдөө, тактоо үчүн материалдык калдыктардын үстүндө иштөөнүн өзүнчө ыкмасы иштелип чыгат.

Мисалы, типологиялык изилдөө, классификациялоо, доорун аныктоо, археол. маданияттарды бөлүү, салыштырма анализ жүргүзүү. Натыйжада калдыктардан археолог үчүн зарыл маалымат алынат. Ушундан кийин археологиялык табылга-буюм материалдык калдыкка айланат. Ошол «материалдык калдыкты» Археологиялык булактар деп атоо орундуу. Археологиялык булактар илимден тышкары күн көрүшү мүмкүн эмес. Ал эми археол. эстелик илимдердин тышкары деле күн көрө берет (изилдөөгө объект болгонго чейин).

 Маалымат булактары 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Тарых
Категория:Археология
Категория:Таажы-2012
Археологиялык мезгилдерге бөлүштүрүү

Археол. илиминде колдонгон эмгек куралдарына жараша тарыхый мезгил таш, коло, темир доору деп бөлүштүрүлөт. Таш доору үчкө бөлүнөт: палеолит – байыркы таш доору (б. з. ч. 2 млн. 600–10 миң жылдыктар), мезолит – ортоңку таш доору (б. з. ч. 10–7 миң жылдыктар), неолит – жаңы таш доору (б. з. ч. 6–4 миң жылдыктар). Байыркы таш доору – төмөнкү таш доору (2 млн. 600 миң ж-тар), жогорку таш доору (40–10 миң жылдыктар аралыгы) болуп экиге бөлүнөт. Төмөнкү таш доору олдувай, ашель, мустье доору болуп үчкө бөлүнөт. Таш доорунан кийин жез таш доору (энеолит) деген өткөөл мезгил бар. Ал б. з. ч. 4–3 миң жылдыктарды, коло доору б. з. ч. 3-миң ж-тан 1-миң ж-ка чейинки аралыкты камтыйт. Эрте темир доору 1-миң жылдыктан б. з. ортосуна чейинки учур. Кийинки А. м. б. тарыхта орто кылымдар доору деп уланып кетет. Археол-да айрым аймактар үчүн этностордун аты м-н аталган шарттуу мезгилдерге бөлүштүрүү да колдонулат. Мис., Орто Азия археол-нда сак доору (б. з. ч. 8–3-к.), Борбордук Азия археол-нда байыркы түрк мезгили (б.з. 6–10-к-ры), Түштүк Сибирь археол-нда кыргыз мезгили (840-ж.–10-к- дын ортосу), моңгол мезгили (13–14-к.) ж.б. Археол.маданияттын аты м-н колдонулган шарттуу аталуучу мезгилдер да кездешет. Мис., андрон мезгили.

 Маалымат булактары 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Тарых
Категория:Археология
Категория:Таажы-2012
Археологиялык эстеликтер

thumb|Археологиялык эстелик (Кения).
Археологиялык эстеликтер - Адам баласынын турак-жайлары (алгачкы адамдардын турагы, алар жашаган үң-күрлөр, кийинки доорлордогу кыштакчалар, шаар чалдыбарлары), колдонгон буюмдары (эмгек ж- а согуш куралдары, кийим-кече калдыктары, ат жабдыктары, идиштер), өндүрүш ишмердигин чагылдырган жерлер (кол өнөрчүлүк, тоо-кен ишканалары), көркөм өнөрүн чагылдырган эстеликтер (кооздук буюмдары, аска-таш бетине, териге, металлга түшүрүлгөн сүрөт-оюулары), өлгөн адамдын сөөгү коюлган жерлер, маркум- га тургузулган эстеликтер (көрүстөндөр, күмбөздөр, балбалдар, кенотафтар, менгирлер), диний ырым- жырымдар аткарылуучу жерлер (храм, мазар, мечит), эпиграфикалык эстеликтер (ташка, жыгачка, металлга ж. б. түшүрүлгөн жазуулар) нумизматикалык табылгалар (тыйындар), атайын жерге көмүлгөн кенчтер ж. б. Алар археологиялык маданий катмарда сакталат. Кыргызстанда аталган А. э-дин бардык түрү кездешет.

 Маалымат булактары 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

 Айрым шилтемелер 
 А. Н. Бернштам. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы жана археологиясы боюнча тандалма эмгектер. Б., 2004

 
 
Категория:Таажы-2012
Дайыр Асанов

thumb|Даир Аса́нович Аса́нов, 1944.
Асанов Дайыр - (30. 5. 1922-ж. т., Нарын облусу, Ат-Башы району, Баш-Кайыңды айылы) - Советтер Союзунун Баатыры (1943), генерал-майор (1994). Ульяновскидеги танкалык окуу жайын (1945), Ташкендеги танкисттердин жогорку окуу жайын (1947), Москвадагы В. И. Ленин атындагы аскердик-саясий академияны (1956) бүтүргөн. 1941-ж. Советтик Армиянын катарына чакырылып, Улуу Ата Мекендик согушта Түштүк-Батыш, Дон, Сталинград, Талаа, 2-Украина фронтторунда салгылашкан. 1943-жылдан Жогорку Башкы Командованиенин 11-артиллериялык жарып өтмө дивизиясына 31-жеңил артиллериялык бригадасынын 1208-истребителдик танкага каршы артиллериялык полкунда наводчик ж-а замбирек командири болгон. Пятницк кыштагында (Харьков облусу, Чугуев району) үчүн салгылашта эрдик көрсөтүп, душмандын 3 жолку танка менен чабуулунун мизин кайтарууда ал немецтердин 8 танкасын ж-а 6 бронетранспортерун жок кылган. 1945-ж. танк взводунун рота командири, 1958-62-ж. Кыргыз ССР Аскер комиссариатынын саясий бөлүмүндө пропагандист, 1962-70-ж. Токмок шаардык, 1970-84-ж. Бишкек шаарынын Ленин райондук аскер комиссары, 1985-жылдан КРнын офицер кесибине даярдоочу атайын мектеп-интернатынын директору, аскер окуу жайынын начальниги болуп иштеген. 2001-жылдан Бишкек шаардык согуш, эмгек жана куралдуу күчтөрүнүн ардагерлер кеңешинин төрагасы. Д. Асанов «Военно-патриотическое воспитание молодежи» (Ф., 1976), «Ради жизни на земле» (Б., 2002), «Святой долг и призвание командира» (Б., 2006) аттуу эскерүү китептердин автору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (1951-55) депутаты. Кыргыз мамлекеттик улуттук аскер лицейине 2005-ж. Асановдун ысмы ыйгарылган. Ленин, эки 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, 4 Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси», 3-даражадагы «Манас» ордендери ж-а медалдар менен сыйланган.

 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Атантай

Нарын аймагындагы кыргыздардын Цинь династиясынын аскерлерине ж-а Кокон хандыгына каршы көтөрүлүш-төрүнүн кол башчысы. Тайлак баатырдын агасы. Атантай м.н Тайлактын колу 19-20- жылдары Жааңгер Кожону кууп келген кытайлык баскынчыларды толугу м-н талкалашкан. 1831-ж. кыргыздардын Кокон хандыгына каршы күрөшүндө да Атантай м-н Тайлак жетекчилик кылган.

 Маалымат булактары 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Қыргызстандын баатыры аталган Тайлак баатыр Нарын облусунда XVIII кылымдын 1796-жылы жарык дүйнөгө келет. Ал Тайлак баатырдын Атантай аттуу тууганы болот, ал аябай күштүү экен андан баары коркот экен/

бүтө элек
Баабедин

Баабедин (Бахауддин ысмынын кыргызча айтылышы) – 1. диний уламыш боюнча Бухара шаарынын пиринин аты. Кыйынчылык убакта Баабединге кайрылып жардам суроо Орто Азия калкына мүнөздүү. Диний мүнөздөгү ырым-жырымда адамдар түрлүү кырсыктан, жамандыктан кутулуу үчүн тилек тилеп же коркунучтуу апаттан аман калгандыгы үчүн Баабединге атап курмандык чалган, ошондой эле жети, тогуз нан Баабедин берилген. «Манаста» негизги оң каармандардын тагдырына, алардын жоокердик жүрүштөрүнө байланыштуу ар түрлүү кырдаалдарда (жоого аттанарда, жекеге чыгарда, эпикалык душмандын курчоосунда калган учурларда жана башкалар коркунучтарда же түшүндө берилген жакшы, жаман аян, белгилерге карата) Баабединге жардам суроо иретинде кайрылышкан. Мисалы, «Баабединге бата айтып, Коросонго кой айтып, Баабединин бакырып» (Саякбай Каралаев, «Семетей», Кол жазмалар фондусу, 108—109-инв.). Элдик уламыш боюнча Бабедин өз мезгилинде дыйканчылык кылып, буудай жана буурчак эгип тиричилик өткөргөн, кийин шайы кездемелерге түр, миске оймо-чийме түшүрүү менен кесип кылган. «Манас» эпосунда Бабедин дыйканчылыктын пири Баба-Дыйкан катары Манас баатырдын буудай эгип мол түшүм алышына колдоо көрсөтөт (Саякбай Каралаев, 1. 174).  Баабединге  атоо же  Баабедин берүү ырым-жырымы азыркы мезгилге чейин эл арасында сакталып келе жатат. 

2. салтка айланып кеткен табынуу, сыйынуу. Чоң коркунуч, алаамат (өрт, көчкү, сел, катуу оору, жер титирөө, жоо тийген, жырткычтар камаган, адашкан ж.б.) учурда аман-эсен кутулууну тилеп Баабедин өткөрүшкөн. Айтылган Баабединди (9 токоч, кой, эчки, тай, торпок, бээ ыроолоп) ошо замат же кийинчерээк сөзсүз ишке ашырышкан. Антпесе «бат эле дагы бир коркунуч, кырсык болуп, андан чоң зыянга учурап калабыз» деген ишенич күч болгон.

 Маалымат булактары 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Балбал

Балбалдар, буркан таштар – байыркы жана орто кылымдарга таандык көчмөн түрк тилдүү уруулары мүрзө үстүнө коюучу таш айкелдер (скульптура). Бийиктиги 0,5–4 метр. Алардын көпчүлүгүнө адамдын айкели, кийим–кечесинин деталдары, канжары, кылычы же колуна кармаган чөйчөгү менен кошо чегилген. Чөйчөк молчулукту, ырыскыны чагылдырган. Балбалдардан көчмөндөрдүн антропологиясын, аскердик жашоо салтын байкоого болот. Айрым учурларда балбалдар жеңилген жоонун башчысына карата да жасалган. Балбалдар Моңголиядан, Европанын түштүк-чыгыш талааларынан, Борбордук Азиядан, Түштүк Сибирден, Алтайдан кездешет. Алгачкы Балбалдар байыркы көчмөн элдерге (скиф, хунн, авар жана башка), көпчүлүгү 6–13-к. кыргыз, огуз, кыпчак жана башка түрк тилдүү элдерге таандык. Мындай балбалдар Кыргызстандын Талас, Чүй, Ысык-Көл өрөөндөрүнөн көп табылган.
 Тарыхы жана мааниси 
Балбалдар көчмөн түрк урууларына тиешелүү жылмаланып иштетилбей эле тигинен орнотулган таш мамычалар. Орхон жана енисей рун жазууларында «балбал» деп жоокердин согуш талаасында өлтүргөн душманына атап орнотулган кой таш айтылат. Балбал түшүнүгү жана анын жасалыш өзгөчөлүгү таш айкелдерден (к. Айкел) кескин айырмаланат. Таш айкелдер байыркы түрк маданиятын чагылдырган искусство үлгүсү эсептелинип, анда аны жасаган уста каармандын тыш келбетин, баш кийимин, кемер жана жоо куралы сыяктуу белгилерди ташка чегүүгө аракет жасаган. Балбал өлтүрүлгөн душманга атап коюлгандыктан, ага көркөм шөкөт берүүнүн кажети деле болгон эмес. Ошондуктан байыркы түрктөрдүн журт башчыларына, баатыр жоокерге багышталып, адегенде таш айкелдер орнотулуп, андан соң адамдын колу тийбеген жана көркөмдөлүп иштетилбеген жумуру тaштap коюлган. Рун жазууларында, айрыкча кытай жазма булактарында белгиленгендей: «эгер ал бир адам өлтүрсө, анда бир таш коюлат... Айрымдардын мындай таштары жүзгө, кээде миңге жетет». Рун жазма эстеликтеринин эч биринде Балбал аталышы көркөмдөлүп иштетилген айкел деп берилбейт жана аларда айтылган маалымат түрмөгүндө Балбал деп кодура, койташ аркылуу душмандын образын туюнтуу байкалат.
 Колдонулган адабияттар 
« Б Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы редактор Асанов Ү. А. К 97.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Кыргызстан
Категория:Коом
Категория:Тарых
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Инсандар
Категория:Илим
Балтабейит эстелиги

Балтабейит эстелиги — Каракужур өрөөнүндөгү Туурасуу ж-а Жеркөчкү айылдарынын ортосундагы дөңсөөгө жайгашкан. Бейиттин күн батыш тарабындагы түздүктө байыркы түрк дооруна мүнөздүү (6–10-к.) маркум болгон адамга арналган төрт чарчы таш коргончолор жайгашкан. Ар бир коргончонун аянты 3,4–3,8 м. Маркумга арналган ырымдар ушул коргончонун ичинде аткарылган. Күлдүн калдыктарына ж-а малдын сөөктөрүнө караганда, ырымдарды аткаруу учурунда отту колдонушкан ж-а малды маркумга арнап садага чабышкан. Коргончолордун күн батыш тарабына адамдын бет келбети түшүрүлгөн таш балбалдар орнотулган (кээсинде сүрөтү жок, жөн гана таш мамы). Балбалдардагы ар бир адамдын бет келбети бири-биринен айырмаланат. Болжолу ар биринде маркумдун сүрөтүн түшүрүүгө аракет кылышкан. Көбүнчө муруттуу эркектин сүрөтү арбын. Кыргызстанда ж-а ага коңшулаш аймактарда буга чейин кездешпеген аял келбеттүү, үч мүйүздүү баш кийими бар балбал табылган. 1990-ж. К. Табалдиев археол. изилдөө ишин жүргүзгөн.

 Маалымат булактары 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз археологиясы‎
Категория:Тарыхый эстеликтер‎
Бүргө баатыр

Бүргө Итим бий уулу (болжол м-н 1763–1831-ж. чен)– манап, элдик баатыр. Талас өрөөнүндөгү кыргыздардын кушчу уруусунан. Кыргыз элин чет элдик баскынчылардан сактоодо көрсөткөн эрдиктери үчүн баатыр атакка жетишип, кушчу уруусунан хан көтөрүлгөн. Б. б-дын эрдиги казак ханы Абылайдын кыргыз жергесине уюштурган жортуулдарында өзгөчө көрүнгөн. Казак ханынын колун Балхаш көлүнүн аймагына чейин сүрүп барган. Б. б. Кокон хандыгынын саясий окуяларына да жигердүү аралашкан. Кокон хандыгы сунуш кылган датка наамынан баш тартып, Олуяата, Сайрамдагы чептерге кол салган. Цинь императорунун чакыруусу м-н Кашкарга чейин барып, баалуу сый алган. Көз карандысыз саясаты үчүн аны Кокон ш-нын башчысы тымызын тыңчы жиберип, ууландыртып өлтүргөн. Кыргыздардын белгилүү баатырлары Атаке, Эсенгул, хан Садыр, Жаманак баатыр, Жайыл хан, Кошой баатыр, Түлөберди баатыр, Ажыбек баатыр м-н үзөңгүлөш, замандаш жашап, кыргыз элинин биримдиги үчүн кызмат кылган. Б. б. жоокерчилик м-н катар эле чарбачыл адам болгон. Азыркы Мерке облусундагы өзү жердеген жерге арык каздырып, суу чыгарткан, ал арык «Бүргөнүн Тогонду сайы» деп аталган. Б. б-дын өзүнө таандык кызыл кочкул түстөгү туусун, мөөрүн, жортуулда кийүүчү темир зоотун ж-а жоокердик кылычын урпактары азыркы кезге чейин сактап жүргөн.

 Маалымат булактары 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Буткана

Бутпарас динин туткандардын табынган жайы. Бул тууралуу «Зийа ал-кулуб» аттуу суфийлер жөнүндөгү кол жазмада маалыматтар келтирилген: кыргыздар өзүлөрүнүн оорулуу жол башчысы Серйуктун маңдайына олтурушуп, тамак алдыга келгенде ар кимиси эттен бир тилимден кесип алышып, идишке салышкан. Эт салынган идишти дарактын түбүнө коюшуп, анын алдына ийилип турушкан. Даракта күмүш бут (идол) илинип турган, анын айланасында жыгачтан ж-а таштан чегилип жасалган эки миңге жакын буттар коюлган. Бул жер кыргыздардын Бутканасы болгон. Кол жазмада буттун аты «талбийа – йижакар» деп аталган.

«Бут» термини кыргыздарда «кут» түрүндө да айтылган. Кут – күмүш, коргошун же калайдан жасалып, көк же кызыл чүпүрөк кийгизилген адамдын келбетин элестеткен. Аны мал-жандыктарды ырымдаганда сууга салып, сууну малга чачышкан. Бутпарас түшүнүгү кыргыздар исламды толук кабыл алганда унутулуп калган.

"Манас" эпосунда да буткана жогоруда айтылган мааниде колдонулат:
«Бутканага чокунуп,
Булуттай кара ат токунуп,» 
(Сагымбай Орозбаков, 3. 239). 
 Дагы кара 
 Бурканчылык

 Маалымат булактары 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Тарых