Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Евдем Родостук

thumb|upright
Евдем Родостук (биздин заманга чейин 4-кылымдын 2-жарымы) – байыркы грек философу; перипатетикалык (арис­тотелизмдин жолун жолдоочулар) мектептин өкүлү, Аристотелдин досу жана шакирти. Теофаст менен бир катарда Аристотелдин мурасчысы болуу үчүн Ликейдеги схоларх (филос. мектептин жетекчиси) кызматын ээлөөгө атаандаш болгон. Теофраст шайлангандан кийин (биздин заманга чейин 322-к.) Родоско кайрылып келип, ал жерде филос. мектептин бөлүмүн ачкан да, Теофаст менен тыгыз байланышта кала берген (алардын кат жазышып тургандыктары жөнүндө маалыматтар бар). Байыркы перипатетиктердин ичинен евдем – устатынын ишенимдүү жана эң кыйбас шакирти болгон. евдемдин Аристотелдин трактаттарын изилдеген текстологиялык (герменевтикалык) эмгектери аны антикалык аристотель таануучулардын жана чечмелөөчүлүк салттардын баштоочусу катары таанылткан. Байыркы мезгилдеги өтө баалуу жана көп цитаталанган тарыхый илимий жана дин таануу боюнча эмгектер – Аристотель тарабынан белгиленген «кабылданган ой-пикирлердин» энциклопедиялык жыйындысынын программасын диалектикалык жактан иштеп чыгууну жүзөгө ашыруу евдемдин эмгектеринин орчундуу бир салаасын түзөт. Буларга геометрия менен арифметиканын, астрономия менен теологиянын тарыхы кирет жана андагы келтирилген цитаталар баа жеткис булактар бойдон калууда.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Байыркы грек философиясы‎

Категория:Философия
Категория:Байыркы грек философиясы
Евклид геометриясы

Евклид геометриясы – Евклид системага салган геометрия. Ал аксиомалар системасынын жардамы менен сүрөттөлүүчү мейкиндик геометриясы. Евклид геометриясын сүрөттөгөн аксиомалар системасы Евклиддин «Башталыш» деген философиялык эмгегинде берилген. Евклид геометриясы үч түрдүү объектилердин көптүгү катары сүрөттөлөт. Алар: «чекиттер», «түз сызыктар», «тегиздиктер». Бул объектилердин арасында тиешелүүлүк, иреттүүлүк, конкуренттүүлүк жана үзгүлтүксүздүк катыштары бар. Евклид геометриясынын акыркы эң так аксиоматикасын Д. Гильберт сунуштаган. Евклид геометриясы айлана-чөйрөдөгү көзгө көрүнгөн элестерден (түз сызыктар, керилген жип, жарык нуру жана башка) улам келип чыккан. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Геометрия
Евклид алгоритми

Евклид алгоритми – эки бүтүн сандын эң чоң жалпы бөлүүчүсүн, ошондой эле эки кесиндинин жалпы ченин табуу ыкмасы. Бул ыкманы оң бүтүн aіи сандары үчүн төмөнкүчө сүрөттөсө болот. a санын и санына бөлгөн учурда a=еи+и1 туюнтмасы алынат, мында е – оң бүтүн сан, и1 саны и санынан кичине болгон калдык, башкача айтканда 0Ји1<и. Удаалаш бөлүүлөрдү жүргүзсөк: мында еi – оң бүтүн сандар, 0Јиi<иi+1. Бул бөлүүлөрдү калдыгы нөл болгончо улантса, барабардыктардын (*) катар иk–1 = еk–1иk–1+иk, иk– 1 = еkиk туюнтмалары менен аяктайт. Бул учурда алынган иk саны берилген а жана и сандарынын эң чоң жалпы бөлүүчүсү болот.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Алгебра
Еврей тили

Байыркы еврей тили - семит тилдеринин бири. Библия (Эски осуят, б. з. ч. 12-3-к.) жана Палестинадагы жазмалар (б. з. ч. 8-2-к.) аркылуу белгилүү. Б. з. ч. оозеки түрдө өнүккөн. Байыркы еврей тилинде илгери ханакей, кийин мишнаит (Талмуддун алгачкы үлгүлөрү) тилдери деп аталган. Байыркы еврей тилинде диний, философия-илимдери жана көркөм адабий чыгармалар жаралган. Бул тил кийин көп өзгөрүүлөргө учураган. Анын «мураскору» иврит тилинин лексикасында семит элементтери басымдуу.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы редактор Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Этнография
Категория:Тилдер‎
Категория:Тарых
Категория:Семит тилдери
Еврипид

thumb|right|Euripides

Еврипид , Эврипид (биздин заманга чейин 484-ж. туулган, Саламин а. – биздин заманга чейин 406, Пелла) – байыркы грек драматургу. 92 драмалык чыгарма жазган, бизге 17 трагедиясы жана бир сатиралык драмасы («Киклоп») жеткен. Чыгармаларында (биздин заманга чейин 5-кылымдын 2-жарымы) Афиныдагы саясий жана адеп-ахлак салттарынын бузулушун чагылдырган, көйгөйлөрдүн курч коюлушу аркылуу ал «сахна философу» катары таанылган. Еврейлер Кудайдын ырайымсыздыгын («Ипполит», «Геракл») жана согушту («Троялык аялдар», «Финикиялык аялдар») айыптаган, «Ифигения Авлидада» трагедиясында биринчи болуп аял сүйүүсүнүн психологиясын иштеп чыккан. В. Г. Белинский еврейлерди терең ойчул, афинылык акыркы улуу трагик катары баалаган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Европа жандоочусу

thumb|Европа.
Европа жандоочусу – Юпитердин табигый жандоочусу. Аны 1610-ж. италян окумуштуу Г. Галилей ачкан. Юпитерге чейинки аралыгы 671 миң км, диаметри 3140 км, сидерикалык айлануу мезгили 3 сут 13 с 18 мин, орбитасынын эксцентриситети е=0,000, жантаюусу i=0,01°, орт. тыгыздыгы 3,07 г/см3. Атмосферасы бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Күн системасы‎
Европа аралы

thumb|Европа аралы.
thumb
Европа аралы - Франциянын ээлиги (1897-жылдан). Инди океанындагы Мозамбик кысыгында жайгашкан. Аянты 28 км2. Туруктуу жашаган калкы жок. Аралда анча чоң эмес аскер гарнизону жана метеостанция бар. Кийинчерээк станция автоматташтырылып, анда иштеген кызматкерлер өз мекенине кайтышкан. Убактылуу жай мезгилинде гана иштеген (уз. 1 км) аэропорту бар. Табигый ландшафты өзгөрбөй сакталган арал. Ал мангр токою менен капталган. Кокос пальмасы көп өсөт. Улуттук корук. Жапайы эчки кездешет. Океандан аралга миңдеген жашыл таш бакалар чыгып, жумурткалайт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Франция
Категория:Аралдар‎
Европа биримдиги

thumb|Европа биримдиги (2017).
thumb
Европа биримдиги (ЕБ) — Европа өлкөлөрүнүн аймактык саясий жана экономикалык бирикмеси (1993-ж. чейин Европа Биримдиги). Европанын 27 өлкөсү кирет (2007). Европадагы 40 ашык өлкөнү бириктирген бир уюм. Биримдикке кирген өлкөлөрдүн арасында чек жок болуп, бир паспорт колдонулат. 1999-жылдан баштап өз валютасына ээ болду - Евро.

Австрия, Бельгия, Болгария, Венгрия, Германия, Греция, Дания, Ирландия, Испания, Италия, Кипр, Латвия, Литва, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Польша, Португалия, Румыния, Словакия, Словения, Финляндия, Франция, Хорватия, Чехия, Швеция, Эстония.

Европа Экономикалык Биримдигинин (1957-ж. Рим келишимдеринин негизинде түзүлгөн, ЕЭБ же «Жалпы рынок») жана Атом энергиясы боюнча Европа биримдигинин (1957-ж. негизделген) негизинде түзүлгөн. ЕСтин негизги максаттары Европ. бирдиктүү актынын (1987), Маастрихт (1992), Амстердам (1997) жана Ницца (2003) келишимдеринде (2007-ж. ЕСтин бул келишимдерди алмаштырууга багытталган ЕСтин Конституциясы иштелип чыккан, бирок ал биримдикке мүчө бардык өлкөлөр тарабынан ратификациялангандан кийин гана күчүнө кирет) аныкталган: бирдиктүү европалык жарандыкты киргизүү; эркиндик, коопсуздук жана мыйзамдуулукту камсыз кылуу; экономикалык жана социалдык прогресске көмөктөшүү; Европанын дүйнөдөгү ролун бекемдөө. 1999-жылдан ЕСтин 12 өлкөсүндө бирдиктүү валюта – еврону пайдалануу (еврозонага өтүү) киргизилген. ЕСтин көпчүлүк мүчөлөрү бирдиктүү виза эрежелерин камтыган Шенген зонасына киришет. Расмий тилдери: англис, грек, испан, италян, немис, нидерланд, португал, финн, фламанд, француз, швед тилдери. ЕСтин желеги (1986) жана гимни (Людвиг ван Бетховендин «Кубаныч одасы») кабыл алынган. ЕСтин жогорку саясий жетекчи органы – Европа совети; институттары Европа парламенти, ЕСтин совети, Европа комиссиясы, Европа соту, Европа борбордук банкы. ЕСтин расмий борбору жок, анын институттарынын көпчүлүгү Люксембург, Страсбург, Франкфурт-на-Майне шаарында жайгашкан.

thumb|center|European Commission

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Еврорынок

Еврорынок – операциялары евровалюталарда ишке ашырылуучу ссуда капиталдарынын эл аралык рыногу. Батыш Европада 1950-жылдарда пайда болгон. Еврорынок финансылык глобалдаштыруунун бир түрү болуп саналат. Еврорыноктун катышуучулары: карыздакорлор – көбүнчө ар түрдүү өлкөлөргө капитал салууну финансылоо үчүн кредитке муктаж улуттар аралык монополиялар‚ ошондой эле тартыш төлөм балансына ээ мамлекеттер; эл аралык кредит операцияларын чет өлкөлүк валютада (евровалютада) ишке ашыруучу кредиторлор – менчик коммерциялык банктар. Еврорынок бир нече секторду камтыйт: евровалюта рыногу (кыска мөөнөттүү – бир жылга чейин – банктар аралык депозиттер)‚ еврокредиттер рыногу (кредиттик макулдашуу менен жазылуучу 2–10 жылга орто мөөнөттүү ссудалар)‚ еврофинансы рыногу (орто жана узак мөөнөттүү карыздар‚ 10дон 15 жылга чейин). Еврорыноктун экономикага таасири кош мүнөздө болот. Бир тараптан‚ ал мамлекеттер аралык масштабдарда микрочарбалык байланыштарды‚ өндүрүштүк концентрацияны жана капиталды борборлоштурууну өнүктүрөт. Экинчи жагынан‚ Еврорынок өлкөгө чет өлкөлүк капиталдын өтө агып киришин‚ тескерисинче, улуттук валютанын чет өлкөгө агып чыгышын токтотуу үчүн өкмөттү мезгили менен валюталык жана кредиттик чектөөлөрдү киргизүүгө мажбурлоо менен, айрым өлкөлөрдүн улуттук акча-кредит системасына дезорганизациялоочу таасир көрсөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Экономика
Категория:Европа
Евтушенко Евгений Александрович

thumb|2015
Евтушенко Евгений Александрович [18. 7. 1933-ж. туулган, Россия, Иркутск облусу, Зима станциясы (азыр шаар)] – орус акыны, жазуучусу. 1951–54-ж. Москвадагы Адабият институтунда окуган. Чыгармалары 1949-жылдан жарыялана баштаган. «Болочок чалгынчылар» аттуу туңгуч ырлар жыйнагы 1952-ж. жарык көргөн. «Үчүнчү кар» (1955), «Убада» (1957), «Ар жылдагы ырлар» (1959), «Энтузиасттар шоссеси» (1956), «Махабат лирикасы» (1973), «Менин энем жана нейтрон бомбасы» (1982; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1984), «Граждандар мени уккула...» (1989), «XXI кылымдын ырлары» (2006) жана башка 40тан ашуун ыр жыйнагы бар. Анын лирикаларында адамгерчилик жана эл аралык, саясий маселелер козголот. «Ардабиола» (1981) фантастикалык повести, «Жемиш жери» (1981), «Менден мурда өлбө» (1994) жана башка романдары, мемуарлары, аңгемелери жана башка бар. Анын сценарийи боюнча «Бала бакча» (1984), «Сталинди акыркы сапарга узатуу» (1990) аттуу фильмдер тартылган. Чыгармалары чет тилдерге, бир катар ырлары, поэмалары Ж. Султаналиев, Р. Рыскулов, Б. Карагулов, Т. Арыков тарабынан кыргыз тилине которулган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Евфрат

thumb|Евфрат жана Тигр.
thumb|Евфрат.
Евфрат — Түркия, Сирия, Ирак аймактары аркылуу аккан дарыя. Мурат жана Кара-Суу дарыясынын кошулушунан пайда болот. Узундугу (Мурат дарыясынын башталышынан Тигр менен кошулганга чейинки) 3065 км, алабынын аянты 673 миң км2. Армян тайпак тоосунан башталып, Жезире платосу, Месопотамия ойдуңу аркылуу агат. Төмөнкү агымында Тигр дарыясына кошулуп, Перс булуңуна куйган Шатт-эль-Араб дарыясын түзөт. Жазында ташкындап, жайында тартылат. Орточо чыгымы Хит шаары тушта (ушул жерден баштап кеме жүрөт) 840 м3/сек, төмөн жагында 300–400 м3/секга чейин азаят. Негизинен сугатка пайдаланылат (Месопотамия ойдуңундагы жээктеринде оазистер көп). Евфратка Кебан (Түркия), Табка (Сирия) гидро­түйүндөрү курулган. Боюнан Бирежик (Түркия), Эр-Ракка, Дейр-эз-Зор (Сирия), Эр-Рамади, Эль-Фаллужа, Эль-Куфа, Эс-Самава, Эн-Насирия (Ирак) шаары орун алган.

Евфрат менен Тигрдин аралыгы байыркы цивилизациянын очогу болуп (к. Шумер, Ассирия, Вавилония макалаларын), байыркы Вавилон шаары Евфраттын боюнда турган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Дарыялар‎
Категория:Түркия
Категория:Сирия
Категория:Ирак
Егерь

thumb|370x370px
Егерь — 
1) 18-19-кылымда кээ бир европа жана орус армияларындагы жөө жана атчан аскерлердин бир түрү. 
2) аңчылык чарбасынын кызматкери; мергенчилерди тейлөөчү адис.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Кесип
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Египет тили

thumb|Иероглифтер.
Египет тили — байыркы египеттиктердин тили. Биздин замандын 5-кылымынан сүйлөнбөй калган (өлүү тил). Семит-хамит тил уясына кирет. Байыркы, орто, жаңы жана кийинки Египет тили деп бөлүнөт. Байыркы Египет таануу (биздин заманга чейин 3-миң жылдык) – архаикалык байыркы падышалык жазуу эстеликтеринин тили. Орто Египет тили (биздин заманга чейин 22–16-к.) адабий тилге калыптанып, көркөм чыгармалар жазылган; морфологиялык, синтаксистик, орфографиялык туруктуу формага ээ болгон. Биздин заманга чейин 16–8-кылымды камтыган жаңы Египет тилинде иш кагаздары, расмий документтер, көркөм чыгармалар жазылып, классикалык тил деп аталган да, ошол кездеги өнүккөн тилге айланган: этиштин жакталышы жардамчы этиштер аркылуу берилип, артикль пайда болгон, сөз аягында тыбыштын түшүрүлүп айтылышы фонетикасын кыйла өзгөрткөн. Биздин заманга чейин 8 – биздин замандын 5-кылымынан кийинки Египет тили туура келет. Бул мезгилде тексттер элдик оозеки сөз (речь) аркылуу жазылган. Египет тилиндеги өнүгүүнүн акыркы баскычы – Египеттин христиандашкан эли сүйлөгөн — копт тили. Бул тил биздин замандын 3–4-кылымында пайда болуп, 17-кылымга чейин (араб тили сүрүп чыгарганга чейин) колдонулган. Египет тили толук изилдене элек. Анын фонетикасын изилдөө өтө татаал, анткени үндүү тыбыштар жазууда өзүнчө тамга менен туюнтулбаган.
 
 Булактар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Байыркы Египет
Категория:Тилдер‎
Екатерина II

Екатерина II 21.4 (2.5).1729, Штеттин шаары – 6 (17).11.1796, Царское Село (азыркы Пушкин шаары) – Орус императору (1762–96). Немис принцессасы, өз аты Софья Фредерика Августа Анхальт-Цербстская. 1744-ж. Орусияга келип, Екатерина Алексеевна аталган. 1745-ж. император Пётр III гө турмушка чыккан. 1762-ж. 28-июнда бир тууган Орловдордун жетекчилигинде гвардияга таянуу менен сарай төңкөрүшүн уюштуруп, күйөөсүнүн ордуна бийликке келген. Өз заманынын алдыңкы ойчулдары – Дидро жана Вольтер менен кат алышып турган жана алардын философиясына ылайык башкарууну каалаган. 1775-ж. губерниялык башкаруу боюнча реформа жүргүзүп, жер-жердеги бюрократиялык аппараттарды бекемдеген. 1785-ж. жарыяланган «Дворяндардын сый грамотасы» сыяктуу чаралары дворяндар өкмөтүнүн бийлигин чыңдаган. Крепостнойлук укуктун андан ары бекемделишинен келип чыккан Е. И. Пугачёв баштаган дыйкандар согушун (1773–75) аёосуз баскан. Екатерина IIнин тушундагы Түркия менен болгон согуштардын жыйынтыгында Орусия флоту Кара деңизге чыгууга мүмкүнчүлүк алган, Түндүк Кара деңиз бою, Крым, Кубань каратылган. 1783-ж. Чыгыш Грузияда Орусия протектораты орногон. Екатерина II Речь Посполитаны (Польшаны) үч жолу (1772, 1793, 1795) бөлүүгө катышып, Батыш Ук­раина жана Белфруссиянын көп жери, Литва Орусияга өткөн. 1786-ж. 15-мартта Петербург шаарында Екатерина II Абдырахман Кучак уулу жетектеген кыргыз элчилигин кабыл алган. Алар императорго Атаке бийдин атынан жазылган катты жана баалуу белектерди тапшырышкан. Катта кыргыз бийи орус император айымды урматтай турганы, кыргыз жери аркылуу орус кербендеринин эркин өтүшүнө, алардын коопсуздугун коргоого кепил болору айтылган. Екатерина II жооп катары Атакеге 800 рубль күмүш акча белек берип жиберген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Орусия Императорлору
Елизавета II

Елизаве́та II , толук аты — Елизаве́та Алекса́ндра Мари́я (21-апрель 1926, Лондон, Улуу Британия - 8-Сентябрь 2022, Шотландия, Улуу Британия) — Улуу Британия жана Түндүк Ирландия Бириккен Королдугунун королевасы (Виндзор династиясынан). Мамлекеттик англикан чиркөөсүнүн башчысы. Гуманитардык билим алып, экинчи дүйнөлүк согушта 3 жумалык аскер курсун бүтүргөн. 18 жашында мамлекеттик кеңешчи болуп дайындалып, атасы Георг VI дүйнөдөн кайткан соң такка отурган. Филипп Эдинбургга күйөөгө чыгып (1947), принцтер Чарльз (1948), Эндрю (1960), Эдвард (1964), принцесса Аннаны (1950) төрөгөн. Улуу Британиянын конституциясы боюнча Елизавета II мамлекет башчысы болуп эсептелип, формалдуу түрдө согуш жарыялоо, тынчтык келишимин түзүү, парламентти чакыруу, таратуу, жогорку мамлекеттик кызматка татыктуу кишилерди дайындоо укугуна ээ. Маанилүү маселелер боюнча Елизавета II жума сайын премьер-министр менен жолугуп, кеңешип, өз ой-пикирин айтып турат. Елизавета II – дүйнөдө эң бай адамдардын бири. 1993-жылдан ыктыярдуу түрдө салык төлөй баштаган.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Инсандар
Категория:Улуу Британия
Енисей

thumb|Енисей.
Енисей (эвенк. Иоанеси сөзмө сөз – чоң суу, дарыя маанисинде, хак. Ким суғ, тыв. Улуг Хем) – Азиядагы суусу мол эң ири дарыялардын бири. Россиянын Краснояр крайында, жогорку агымы Тувада. Негизинен Батыш жана Чыгыш Сибирди бөлүп, түндүктү карай агат да, Кара (Карск) деңизинин Енисей булуңуна куят. Чоң Енисей (Бий-Хем) менен Кичи Енисейдин (Ка-Хем) кошулушунан түзүлөт. Узундугу 3487 км (Кичи Енисейдин башталышынан 4102 км, Чоң Енисейдин башталышынан 4092 км), алабынын аянты 2580 миң км2. Тува ойдуңу аркылуу аккан бөлүгүндө Жогорку Енисей (Улуг-Хем) деп аталат. Батыш жана Чыгыш Саяндан өткөндөн кийин Батыш Сибирь түздүгү менен Орто Сибирь бөксө тоосунун чек арасы боюнча агат. Енисей токол тоо­сунун тармактарында Казачье жана Осина босоголорун пайда кылат. Төмөнкү агымында салааларга бөлүнүп, нугунун жазылыгы 15–20 кмге жетет, тереңдиги 15 мден кем эмес. Енисей негизинен кардын эриген суусунан (83 %) куралат; куралышындагы жамгыр суусунун үлүшү 8%, жер астындагы суунуку 9%. Негизги куймалары: Туба, Кан, Ангара, Таштуу Тунгуска, Төмөнкү Тунгуска, Курейка, Хантайка (оң куймалары); Хемчик, Абакан, Турухан, Кичи жана Чоң Хета, Танама (сол куймалары) жана башка Суусунун көп жылдык орточо чыгымы Игарка шаары тушта 18 500 м3/сек, эң көбү 132 000 м3/сек, эң азы 5210 м3/сек. Агымынын жылдык орточо көлөмү 584 км3, Енисей булуңуна куярда 625 км3. Енисейдин көп бөлүгүндө жазында суусу кирип, жайында ташкындайт; жогорку агымында жаз, жай мезгилдеринде кирет. Жайкы межень август – октябрга, кышкысы ноябрь – апрелге туура келет. Октябрь – ноябрдан майдын аягы – июндун башына чейин муз каптап жатат. Дарыя суусунун режимин теске салууда Енисейде жана анын куймаларында курулган Саян-Шушь, Краснояр (Енисейдин өзүндө), Иркут, Братск, Усть-Илим (Ангарада), Хантай, Курейка сыяктуу ГЭСтердин, суу сактагычтардын мааниси зор. Саяногорск шаарынан баштап кеме туруктуу каттайт. Кемелерди төмөнкү бьефтен Краснояр суу сактагычына өткөрүү жана андан кайра жөнөтүү үчүн кеме көтөргүч курулган. Деңиз кемелери Игаркага чейин бара алат. Енисейдин жээгинде Шушь Токою улуттук паркы, Саян-Шушь, Столбы коруктары бар. Боюндагы ири шаарлары, порттору: Кызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. Енисейдин жогорку агымында – Минуса ойдуңунда кыргыздар жашагандыгы алгач биздин заманга чейин 3–1-кылымдагы Кытай булактарында эскерилет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:РФ дарыялары‎
Категория:Сибирь‎
Офелия Еркимбаева

Еркимбаева Офелия (1. 10. 1937-ж. туулган‚ Фрунзе - 11.8. 2017) – театр режиссёру‚ драматург‚ КРдин маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2003)‚ КРдин эл артисти (2008). Ленинграддагы А. Я. Ваганова атындагы хореография окуу жайында окуган (1947–53). 1954–55-ж. Кыргыз опера жана балет театрында балет артисти. 1957-ж. М. Күрөңкеев атындагы муз. окуу жайын, 1962-ж. ГИТИCтин актёрлук факультетин бүтүрүп‚ Кыргыз телекөрсөтүүсүндө режиссёрдун ассистенти‚ 1962–66-ж. Нарын музыка-драма театрында артист. 1970-ж. ГИТИCтин режиссёрдук факультетин бүтүрүп‚ Кыргыз мамлекеттик драма театрында артист‚ режиссёр-коюучу болгон. Театрда Г. Фигейредонун «Эзоп»‚ А. Островскийдин «Күнөөсүз күнөөлүүлөр»‚ Н. Гоголдун «Үй­лөнүү»‚ Т. Абдымомуновдун «Малика»‚ К. Эшмамбетовдун «Эгиздер»‚ Лопе де Веганын «Бий мугалими» жана башка‚ Н. К. Крупская атындагы Орус драма театрында У. Шекспирдин «Азоого чалма»‚ «Король Лир»‚ К. Эшмамбетовдун «Cарынжи» жана башка‚ М. Жангазиев атындагы Куурчак театрында Г. Х. Андерсендин жомогу боюнча «Булбул» спектаклин‚ ошондой эле Башкыр академия драма театрында‚ Тува мамлекеттик музыка-драма театрында‚ «Кыргызтелефильмде» бир катар спектаклдерди койгон. Еркимбаева – «Жазылбаган барактар»‚ «Биздин үй-бүлө»‚ «Таштанды бала»‚ «Эмигранттар»‚ «Тагдыр» жана башка пьесалардын автору. Орус классиктеринин бир катар чыгармаларын которгон. 2002-жылдан А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук опера жана балет театрынын режиссёру.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Ефрейтор

thumb|СССРдин/РФнын аскердик наамдары 1955-жылдан 1991-жылга чейин, бул жерде "ефрейтор" “кургактагы аскерлер" – күнүмдүк кийим формасына погон.
Ефрейтор – бөлүмдүн командири жок мезгилде анын милдетин аткаруучу алдыңкы жоокерге берилүүчү аскер наамы. Ефрейтор наамы 17-кылымдын башында Германияда пайда болгон. Орус армиясына Пётр Iнин аскердик уставы боюнча 1716-ж. киргизилген. Советтик Армияда ефрейтордук наам 1940-жылдын ноябрынан аскердик жана саясий даярдыгы мыкты катардагы жоокерлерге бериле баштаган. Бул наам КРдин куралдуу күчтөрүндө да бар.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Жааксыздар

thumb|Lampetra fluviatilis.
Жааксыздар (лат. Agnatha) – сууда жашоочу омурткалуулардын чоң классы. Омурткалуу жаныбарлардын эң жөнөкөйлөрү. Жаагы жок жана таноосу бирөө. Скелети кемирчектүү. Бакалоору капчык түрүндө болгондуктан, капчык бакалоордуулар деп да аталат. Бакалоор скелети капчыгынын сыртынан орун алган, омуртка түркүгүнүн кызматын хорда аткарат. Жааксыздар байыркы девон жана силур мезгилинде кеңири таралган. Азыркы фаунада жааксыздардан оймок ооздуулар классынын 2 өкүлү – миногалар жана миксиндер кезигет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Балыктар‎