Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Титов, Андрей Алексеевич

180px|thumb|Титов Андрей Алексеевич
Титов Андрей Алексеевич (1905, Жети-Өгүз району, Кызыл-Суу айылы — 1981, ошол эле жер) — Советтер Союзунун Баатыры (15.1.1944), гвардиянын ефрейтору. 
Советтик Армияга 1942-ж. октябрдан чакырылган. 60-гвардиялык кавалериялык полкунун (Борбордук фронт, 61-армия, 7-гвардиялык кавалериялык корпус, 16-гвардиялык кавалериялык дивизия) танкка каршы куралынын наводчиги. 
1943-ж. биринчилерден болуп Днепр дарыясынан Брагинск району(Гомель облусу) тушта өткөн. Вяле хутору үчүн салгылашта 3 пулемёт очогун, 1943-ж. 30-сентябрда Галки айлында 2 танкты жана өзү жүрүүчү замбиректи кыйраткан. 
1945-ж. өзү туулган айылга келип, колхоз башкармасынын төрагасы болуп иштеген. 
Ленин, 1- жана 2-даражадагы Улуу Ата Мекендик Согуш, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Советтер Союзунун Баатыры
Категория:Инсандар
Таштак суусу

Таштак суусу — Ысык-Кол районундагы суу. Узундугу 24 км, алабынын аянты 88,8 км2, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2780 м. Күнгөй Ала-Тоонун түштүк капталынан башталып, кууш болот аркылуу өрөөнгө чыгат. Негизинен кар, жаан-чачын жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 1,92 м/сек. Эң көбү майда, эң азы январь-февральда байкалат. Сугатка пайдаланылат.
 
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Ысык-Көл району
Тең-Төр мөңгүсү

Тең-Төр мөңгүсү - Күнгөй Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,2 км, аянты 3,6 км. Мөңгү Чоң-Ак-Суунун оң куймасы Тең-Төр суусунун башында. Башы деңиз деңгээлинен 4240 м, этеги 3460 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3860 м, аянты 2,9 км. Мөңгүдөн Тең-Төр суусу башталат.
 
Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү
ПИАК

"Туруктуу Эл аралык Алтаистика Жыйыны" деп аталган чыогыш таануучу окумуштуулардын жылдык шеринесинин шартуу кыскартылышы.

Бул сөз англисче Permanent International Altaistic Conference (PIAC) аталышынан алынган.

ПИАКты негиздөөчүлөрдүн жана анын жылдык отурумдарын ырааттуу уюштуруучулардын көрүнүктүүсү - теги мажар чыгыш таануучу, профессор Денис Сайнор болгон. 

Соңку жылдары ПИАКтын жылдык отурумдарын немис окумуштуусу, профессор Барбара Келлнер-Хайнкеле жетектеп келет.

ПИАКтын ар кыл жыйындарына Кыргызстандан профессорлор Бүбүйна Орузбаева, Кадыралы Конкобаев, ж.б. чыгыш таануучулар, тарыхчылар, тилчилер, этнографтар, жазуучулар ж.б. катышып келет.

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.azattyk.org/content/blog_denis_sinor_obituary_by_chorotegin/2281330.html

 http://www.azattyk.org/content/History_PIAC/1788496.html 

 http://en.wikipedia.org/wiki/Denis_Sinor 

 http://www.allenfuneralhome.org/obituaries/denis-sinor.aspx 
 Denis Sinor Department of Central Eurasian Studies, Indiana University
 http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_content&task=view&id=2685&Itemid=48

Категория:Алтай таануу
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Борбордук Азия
Категория:Кыргыз таануу
Быжы

Быжы — Кыргыздардын улуттук тамагы. Койдун боорун эзип, ага майда тууралган пияз, бышырылган күрүч кошуп, таза жуулган мөөнгө салып бышырылган чүйгүн тамак. Учурда кулинардык чеберчилик менен аны жумурга салып, андан "өрдөк" жасап бышырат. 
 Даярдоо ыкмасы 
Керектелүүчү азыктар: Койдун кара ичегиси, 1-1,5 кг эт, 350-400 грамм ич май, 400-450 грамм күрүч, 3-3,5 кашык талкан, жарым боор, 1 көк боор, 500-1000 грамм нан, 200 грамм пияз, бир баш сарымсак, бир боо ашкөк, татымына жараша туз, зире, калемпир, мурч.

Даярдоо ыкмасы: быжыны бышыраардан мурда ичеги-карындарды таза жууп, тазалап, туз татытылган муздак сууга чылап коюп, фаршын даярдоо керек. Ал үчүн сулп этти 2-3 литр азыраак туз кошулган муздак сууга салып, бир аз кайнатуу талап кылынат. Кайнаган этти чыгарып, колго майда туурайт. Эттин шорпосуна таза жуулган күрүчтү салып, күрүч жумшаганча кайнатат. Тууралган этти шорполуу күрүчкө кошуп, үстүнө калемпир-мурч, зире, ич май, пияз, сарымсакты туурап, татымына жараш туз салып демдеп коет. Андан кийин боор менен көк боорду жыгач кашык менен эзип, фарштын үстүнө куюп, 1-2 аш кашык талкан же ун салып аралаштырат. Даяр болгон фаршты тузу сиңген ичгегиге куюп, 1-2 саатча жай кайнатып бышырат. Фарш салынган ичегинин ар бир 30-35 см аралыгы жип менен байланып турушу шарт. Бышканча ичегинин көөп чыккан жерлерин ичке ийне менен сайып туруу керек. Антпесе, жарылып кетиши ыктымал.

 Колдонулган адабияттар 
 Маалыматтар Т. Бөрүбаевдин «Кыргыз даамы» китебинен алынды

Категория:Кыргыз ашканасы
Категория:Тамак-аш
Ажыдаар үңкүрү

Ажыдаар үңкүрү - Ноокат районундагы Төөмоюн тоосунун боорундагы карстык үңкүр. Жалпы узундугу 110м, туурасы 20 мге чейин, бийиктиги 3 мдей. Үңкүрдүн эки оозу бар, бир оозу кенен дого сымал келип, жар үстүндө жайгашып, жолдон көрүнүп турат, экинчиси тоо капталында. Үңкүрдө Кызыл китепке жазылган жарганаттардын (тик кулак жана кош эрин жарганаттар) колониясы бар. Ажыдаар үңкүрдө мурда эл ыйык туткан; ал жөнүндө эл арасында көптөгөн уламыштар тараган. 1975- жылдан бери геологиялык заказник.

 интернеттеги шилтемелер 

Категория:Ноокат району
Категория:Үңкүрлөр
Категория:Тумар-2011
Турусбеков, Бейшен Турусбекович

250px|thumb|Турусбеков Бейшен Турусбекович
Турусбеков Бейшен Турусбекович (1928-ж. т., Түп району, Талды-Суу айылы) — физиолог, медицина илимдеринин доктору (1966), профессор (1967). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1991). 
1952-ж. КММИни бүтүргөн. 
1955—58-ж. КММИнин нормалдуу физиология кафедрасынын ассистенти, жалпы гигиена кафедрасынын доценти, 1958—65-ж. Кыргызстан ИАнын Крайлык медицина институтунда бийик тоо физиология лабораториясына башчы; 1965—73-ж. Кыргызстан курортология жана физиотерапия илимий изилдөө институтунун директору. 
1973-жылдан Кыргыз мамлекеттик физкультура институтунун ректору, 1985-жылдан ошол эле институтта кафедра башчысы; профессор. 
Турусбеков Бейшен 185 илимий (анын ичинде 6 монография), 52 илимий-популярдык эмгектин автору. Эмгектери негизинен Кыргызстандын бийик тоолуу шартында адаптациянын формасы менен механизмине, спортко машыккан балдардын организминин физиологиялык жактан өсүшүн, ишке жөндөмдүүлугүн жана функциялык өзгөчөлүгүн изилдөөгө арналган. Ал бийик тоолуу жерде жашаган балдардын вегатив жана соматикалык өсүү нормативин аныктаган. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Медицина
Категория:Инсандар
Ат-Башы суу сактагычы

Ат-Башы, суу сактагыч — Нарын районунда. Нарындын сол куймасы Ат-Башы суусунун нугунда курулган. Суунун чатынан гидротүйүнгө чейинки узундугу 4,6 км. Энергетикада пайдаланылат; суу агымын жума сайын жөнгө салып турат.

1970-жылдан убактылуу, 1974-жылдан биротоло иштей баштаган. Узундугу 7 км, эң жазы жери 230м, эң терең жери 42м, суу толгондогу аянты 0,457км. Суунун запасы 9,6млн м. Плотинасынын эң бийик жери 79м, узундугу 55м. Суунун жерге сиңип кетүүдөн сактоо максатында таманына бүт полиэтилен пленкасы (калың дыгы 0,6мм), төшөлгөн.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2
 Агымдан макала мисалга 

 Интернеттеги шилтемелер 
 Эркин-Тоо гезити, "Кыргызстанда канча ГЭС бар?"

Категория:Нарын облусу
Категория:Суу сактагычтар
Кулматов Кеңеш

Өмүр баяны 
Кулматов Кеңеш (1934-ж.т., Чүй облусу, Чүй району, Акбешим айылы)–партиялык ишмер жана элчи, тарых илимийинин доктору (1984). 1956-ж. КМУну бүткөн. 1960–64-ж. Кыргызстан ЛКЖС БКнын 1-катчысы. 1964-жылдан партиялык кызматтарда. 1970–73-ж. Кыргызстан компартиясынын Бишкек шаардык комитетинин 1-катчысы. 1973–83-ж. Кыргызстан КП БКнын катчысы. 1983-жылдан СССР тышкы иштер министрлигинде иштеген. 1992-жылдан Танзания Республикасында Россия мамлекетинин атайын ыйгарым укуктуу элчиси. Илимий эмгектери Кыргызстан КПнын тарыхына жана улуттар аралык мамилелерге арналган. 100дөн ашык 
илимий эмгектин, а.и. 2 монографиянын автору. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б.,2003 

Категория:Инсандар
Сокулук суу сактагычы

Сокулук суу сактагычы — Сокулук районунда. Сокулук суусунун төмөнкү агымында, Сокулук кыштагынан 12км түндүк тарапта. Сокулук районундагы сугат жерлерди сугат менен камсыз кылуу үчүн 1965-68-жылдары курулган. Совхозный жана Батыш Чоң ЧүйЧүй каналдарынан суу алат. Узундугу 3,61 км, эң жазы жери 1 км, эң терең жери 16 м, суу толгондогу аянты 1,77 км, колөмү 13,24 млн м. Плотинасынын узундугу 3 км, туурасы 6 м, бийиктиги 22,5 м, 4миң га жерди сугарат.

Категория:Суу сактагычтар‎
Категория:Сокулук району
Категория:Кыргызстандын көлдөрү‎
Спартак суу сактагычы

Спартак суу сактагычы — Москва районунда, Спартак кыштагынан 2,5 км түндүк-чыгыш тарапта. Сокулук суусунун нугунда курулган. Жер астындагы суудан да толукталат. Суу агымын сезон боюнча жөнгө салып турат. 1975-жылы ишке киргизилген. Узундугу 2,5 км, эң жазы жери 1 км, эң терең жери 9 м, суу толгондогу аянты 1,57 км, көлөмү 4,3 миң м. Плотинасынын узундугу 700м, бийиктиги 11 м; 16миң га жерди сугарат. Көлөму 22млн м ге жеткирилмекчи.

Категория:Суу сактагычтар‎
Категория:Кыргызстандын көлдөрү‎
Категория:1975-жыл
Чаначсай суу сактагычы

Чаначсай суу сактагычы — Ала-Бука районунда. Чанач суусунун нугунда 1989-жылы курула баштап, 1999-жылы аяктаган. Оодандын борбору - Алабука кыштагынан 20 чакырым, дубандын борбору – Жалал-Абад шаарынан 206 чакырым. Сыйымдуулугу 1600миң м; суу бетинин аянты 190миң м, узундугу 0,63 чакырымга чейин, эң жазы жери 0,35 чакырым, эң терең жери - 20 м. Плотинасынын узундугу 324 м, бийиктиги - 20м. 5651 га жер сугарылат. Суу сактагычты куруунун 2-этабында анын плотинасынын бийиктиги 40мге, сууга сыйымдуулугу 8-9 млн метрге жеткирилмекчи.

Категория:Суу сактагычтар‎
Категория:Ала-Бука району
Башкууганды көлү

Башкууганды- Ички Теңир-Тоодогу тоо көлү, аты окшош суунун алабында, Жумгал кырка тоосунун түштүк капталында жайгашкан. Деңиз деңгээлинен 2860м бийиктиктеги тепши сымал өрөөндүн таманын ээлеп жатат. Аянты 0,264 км, суусунун көлөму 1,72 млн м, эң терең жери 22м. Көл өрөөнү аркылуу аккан Көл суусунун бөгөлушүнөн пайда болгон. Көлдөн суу түз агып чыкпастан, бөгөттөн асты менен сарыгып чыгат. Деңгээли 4-5 мге чейин өзгөрөт. Саргыч-жашыл түстө; тунуктугу 3,5м. Көлдө балык бар. Сугат мезгилинде көлдүн суусу Башкууганды суусуна сордурулуп алынат.

Категория:Кыргызстандын көлдөрү‎
Категория:Теңир-Тоо
Бешташ көлү

Бешташ көлү Талас Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Бешташ капчыгайында деңиз деңгээлинен 3008м бийиктикте жайгашкан көл. Аянты 0,54 км., орточо тереңдиги 13м, эң терең жери 28м. Узундугу 1200м, туурасы эң жазы жеринде 600-700м. Суунун көлөмү 6,6млн м. Жер көчкүдөн кийин өрөөндүн бөгөлүп калышынан пайда болгон. Суусу тунунк, мөң гү жана булак сууларынан толукталат. Июнь, июль айларында деңгээли 1-2 миң ге чейин көтөрүлүп сентябрь- майда кайра бөксөрөт. Октябрда тоң уп, апрельде ачылат. Балык (жилингир, алабуга, севан жилингири ) бар. Көлдөн Бешташ суусу агып чыгат. Көлүн тегереги, айрыкча андан төмөнүрөөк, Бешташ суусунун сол жээгинде жайгашкан 2 чакан көлдүн ландшафты өтө кооз. Рекреациялык мааниси зор. 

 Колдонулган адабият 
...

Категория:Кыргызстандын көлдөрү‎
Категория:Талас облусу
Болгонду мөңгүсү

Болгонду мөңгүсү – Какшаал кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 5,4 км, аянты 7,8 км2. Какшаал дарянынын сол курамы Мүдүрүмдүн алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4200 м, этеги 4000 м бийиктикте жатат. Абляция облусунун аянты 1,8 км2. Андан Кеңтөр суусунун (Мүдүрүмдүн алабы) сол куймасы Болгонду башталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Жууку көлү

Жууку көлү — Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы Жууку суусунун башында жайгашкан. Узундугу 450 м, эң жазы жери 250м. Аянты 0,073км, суусунун көлөмү 0,204млн м. Эң терең жери 9,5м. Тепши сымал өрөөндө дең из дең гээлинен 3790м бийиктикте жатат. Чанагы байыркы мөң гүдөн пайда болгон. Чыгыш тарабы анча бийик эмес морена менен тосулган. Жээк тектирлери жана формасы көлдүн аянты мурда 2,5 эсе чоң болгондугун далилдейт. Бөгөттүн жуулуп кетишинен көлдүн дең гээли бөксөргөн. Суусу тузсуз, тунуктугу 2,5м. Көлдөн Жууку суусунун оң куймасы башталат.

Категория:Кыргызстандын көлдөрү‎
Мерцбахер көлү

Мерцбахер көлү - Борбордук Теңир-тоодогу Кантеңир тоосунун батыш капталындагы бийик тоо көлү. Ысык-Көл областынын Ак-Суу районундагы Эңилчек айылдык округуна караштуу Сары-Жаз жайлоосунда деңиз деңгээлинен 3304 метр бийиктикте жайгашкан. Эңилчек өрөөнүнүн батышында, Түндүк Эңилчек мөңгүсүнүн этек бөлүгүндө жайгашкан. Узундугу 2-3 км, туурасы 1,1 км, аянты 4 км2, тереңдиги 60-70 м. Көл чанагы деңиз деңгээлинен 3304 м бийиктикте жатат. Байламтасы мөңгү менен тосулуп, андан омурулуп кулаган муз сыныктары (айсбергдер) көлдүн үстүндө калкып жүрөт. Көл жалпысынан экиге бөлүнгөн. Өйдө жагы муз менен капталып ылдый жагы суу болуп агып турат.

Август–сентябрда көл чанагы сууга толуп, мөңгү бузулганда Түштүк Эңилчек мөңгүсүнүн жаракалары аркылуу 5-7 күндүн ичинде суу агып кетип, көлдө майда чөөттөр гана калат. Кээ бир жайы салкын жылдарда көл чанагы сууга толбогондуктан көлдөн суу агып чыкпай калган учурлар болот. Андан башталган суу Эңилчек суусуна куят. Жээктери муз менен чектелгендиктен, анын узундугу жана аянты өзгөрүп турат. Көлгө 1903-жылы немис саякатчысы Г.Мерцбахер келген.

Мерцбахер «соолуп бараткан» көлдөрдүн катарын толуктап келет. Бирок, дүйнө жүзүндө бул көлдөн башка да көлдөр соолуп жок болуунун алдында турат. Алар Исландия, Швейцария жана Гренландия аралы. Изилөөлөрдүн натыйжасында Мерцбахер көлүнүн соолуп жок болуу мезгили такталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

 интернеттеги шилтемелер 
Озеро Мерцбахера, Кыргызстан 

Категория:Ак-Суу району
Категория:Кыргызстандын көлдөрү‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Жаңы-Жер тоосу

Жаңы-Жер тоосу — Ички Тянь-Шанда Мүдүрүм менен Жаңы-Жер өрөндөрүнүн аймагында. Борколдой тоосунун батыш уландысы. Уз. 104 км, туурасы17 км. Көбүргөдү-Бел менен Келин-Тайгак өрөөндөрү менен батышка Кынды ашуусу Үйүрмө өрөөнүнө чейин созулот. Орточо бийиктиги 4000 м, эң бийик жери 4844 м.

Тоонун аймагы девон жана сланец, кумдук аки таш тектеринен түзүлгөн. Батышка карай жапыздайт, капталдары өрөөндөр (Кең-Суу, Кашка-Суу, Ак-Байтал ж.б) менен тилмеленген. Азыр да түндүк бетеринде (Аюу-Төр, Сусар-Төр) мөңгүлөрү бар. 

Бийик тоолу талаа (3300-3600 м), субалып (3600-3900 м), алып жана тундура (3900-4200 м) ланшафтары мүнөздүү. Түндүк бетинде арча сейрек өсөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Алаш-Тоо

thumb|Алаш-Тоо.

Алаш-Тоо — Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк-батыш тармагы. Майлы-Суу жана Шайдан-Сай сууларынын аралыгында кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 8 км.

Орточо бийиктиги 2700— 3000 м, эң бийик жери 3574 м. 
Кыры аска-зоокалуу, капталдары кыска жана тик (40—50°), кокту-колоттуу.

Силур, девон жана карбон мезгилдериндеги чөкмү тек-тердин (спилит, аки таш теги, конгломерат, кумдук, андезит, порфирит жана метаморфизм делген аки таш теги, мрамор) бүктөлүүлөргө дуушарланышынан пайда болгон.
 
Мисте-бадалдуу талаа жана шалбаалуу талаа (1800—1900 м бийиктикке чейин), шалбаалуу жаңгак токой (2400— 2900 мге чейин), чубалып, альп шалбаасы жана шалбаалуу талаасы (3000—3100 метрге чейин) андан жогору аз аянтты кар мөңгүлүү ландшафт ээлейт.

 Колдонулган адабият 
 Кыргызстандын географиясы . — Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. — 728 б. —ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 Тоолор кулаганда

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Таажы-2012
Кулматов Сатар

Кулматов Сатар (1904, азыркы Чүй облусу, Кемин району, Чоңкемин кыштагы – 1938) – Кыргызстанда Совет бийлигин орнотууга жигердүү катышкандардан. 1919-ж. Токмок, Пишпек уезддеринде комсомол ячейкаларын түзүүгө катышкан. 1921–22-ж. Ташкенде советтик-партиялык мектепте окуган. 1922–28-ж. комсомолдук кызматтарда, Кыргыз АССР БАКтын жооптуу катчысы, 1928–30-ж. Каракол округдук комитетинин катчысы. Кийинки жылдары Талас, Нарын райкомдорунун катчысы, 1937-жылдан Кыргыз ССР жеңил өнөр жай комиссары. Социал-Туран партиясынын мүчөсү жана Ж.Абдрахманов менен байланышта болгон деген жалган жалаа менен репрессияга дуушар болгон. 
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б.,2003 

Категория:Инсандар
Категория:Чүй облусу
Категория:Кыргызстан
Афлатун, чоку

Афлатун чокусу — Чаткал кырка тоосунун эң бийик жери. Дениз декгээлинен б-чнкт. 4503 м. Афлатун суусунун баатынан орун алган. Чоку негизинен жыланач, түштүк капталында гана чакан менту жатат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Б.: 2004, ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Чокулар
Категория:Таажы-2012
Жаакташ суусу

Жаакташ суусу, Тарагай – Жетөгүз районундагы суу, Чоң Нарындын оң курамы. Узундугу 36 км, алабынын аянты 1173 км². 

Кумтөр суусу менен Арабел суусунун кошулушунан пайда болот. Кумтөр Петров мөңгүсүнөн башталат. Жогорку бөлүгүндө Жетимбел жана Акшыйрак кырка тоолорун бөлүп турган капчыгай аркылуу , андан чыкканда байыркы мореналуу түздүк менен түштүктөн- батышка карай агат. Түздүккө чыкканда жай агып, салааларга бөлүнөт. Төмөнкү агымында бир нук менен агып, босоголорду пайда кылат. Мөңгү, кар жана жаан-чачын сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 11,3 м³/сек. Июлда кирип, сентябрда тартыла баштайт.

Категория:Жети-Өгүз району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Оозантууга байланышкан шенимдер

Оозантууга байланышкан ишенимдер
Жаны туулган баланы эмне менен оозандырса, анын өмүр жолу келечеги ошого жараша болот деген ишенимден улам ага байланыштуу ырым жырымдар пайда болгон. Наристени негизинен, май менен оозантышкан мал чарбачылыгы менен кесиптенген эл үчүн май эң мыкты азык болуп саналган. “Жебесе да май жакшы” деген макал бекеринен чыккан эмес. Майсыз тамактын ширеси да, сиңимдүүлүгү да болбойт эмеспи. Бир жакшы кабар угузган, же айткан кишини: “Оозуңа май!” деп алкаган. “Кулагыма майдай жакты” деген сөз да бар. Бөбөктү бөрүнүн шилекейи менен оозантуу ырымы да бар, анын максаты -баланын жаны бекем, дени сак, баатыр болуп чоңоюшу. Бул ишенимди тотемизм менен байланыштырууга болот, анткени бөрү –кыргыздар кадырлап келген жаныбарлардын бири. Кыргыздарда бөрү уруусу да бар. Борү бир эле кыргыздардын эмес, жалпы түрк, моңгол элдеринин тотеми болуп саналат. Жарык дүйнөгө келген чүрпөсүнүн дени сак, өмүрү узун болушун ата эне кандай кааласа, ошончолук денгээлде анын билимдүү, өнөрдүү болушун да эңсеген. Бөбөктү сагызгандын тили менен оозантуу шарты ошол максаттан келип чыккан. Мындай учурда бала бардык жан-жаныбарлардын тилин билип чоңоет деп ишенишкен. 
Маалымат булагы, Мурзакметов. А. "Ырым жырымдар"
Исфана суусу

Исфана суусу — Лейлек районундагы суу. Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы-Алтынбешик тоосунун түндүк капталынан башталат. Узундугу 35 км, алабынын аянты 330 км². Бийик тоолу капчыгайдан Түзжайлоо өрөөнүнө чыкканда жерге сиң ип кетип, Исфана-Карабулак өрөөнүндө кайра чыгатда, ага Тегирмелик суусу кошулат. Төмөнкү агымында Карасуу жана Андарсай депда аталат. Суусунун көбү жергесиң ип кеткендиктен жылдык орточо чыгымы өтө аз (0,2-0,5 м/сек). Негизинен кар, жаан-чачын жана булак сууларынан куралат. Эң чоң чыгымы майиюнь, эң азы февраль-март айларында байкалат. Июндан сугат каналдары башталат. Боюнда Исфана жана башка кыштактар жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы мамлекеттик тил жана энциклопедия. Б. 2004.

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Лейлек району‎
Момун Шамурзак уулу, Абдымомун

Өмүр баяны 
Момун Шамурзак уулу, Абдымомун– 1873–74-ж. Кокон хандыгына каршы чыккан көтөрүлүштүн жетекчилеринин бири. Кокон ордосундагы беделдүү, таасирдүү инсан болгон. Өз мезгилинде Алымкулдун жардамы менен «аталык» даражасына жеткен. 1865-ж. Ташкен Россияга каратылгандан кийин ал Кудаярдын кызматына кирүүдөн баш тартып, курама элинде жашап турган. Ал Полот хандын башкы кеңешчиси жана кол башчысы катары олуттуу роль ойногон. 1875-ж. октябрда Полот хан Коконду ээлеп, кыска мөөнөттө хандык жүргүзгөн мезгилде, Абдымомун бир катар кыргыз бийлери менен бирге Полот хандын жакын жан жөкөрү жана пикирдеши болгон. Полот хан администрация башкарууда Абдымомунга ишеним көрсөтүп, өзүнүн 1-наиби жана кол башчысы кылып дайындаган. 1876-ж. 8-февралда Кокон шаар Скобелев тарабынан каратылганда, бир кезекте көтөрүлүшкө жетекчилик кылууга Исхакка жолдомо берип, далай эрдик көрсөткөн курамалык кыргыз Абдымомун да туткундалган. Абдымомун, Батыр төрө баштаган көтөрүлүштүн жетекчилери март-апрель айларында Кожентке, андан ары Ташкенге айдалган. Момундун андан аркы тагдыры белгисиз. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы -Б.,2003 

Категория:Кокон хандыгы
Категория:Инсандар
Саймалуу-Таш (галлерея)

Ош, Бишкек шаарларындагы “Саймалуу-Таш” көркөм сүрөт галереясы

“Саймалуу-Таш” көркөм сүрөт галереясы 2009-жылы сүрөтчү-дизайнер Мырзаев Арстанбек Маматжанович тарабынан уюшулган. А. Мырзаев 1961-жылы Ош областынын Кара-Суу районундагы Тээке айылында туулган. 1984-жылы Фрунзе шаарындагы С.А. Чуйков атындагы көркөм сүрөт окуу жайын аяктаган. Алматы жана Москва шаарларында көркөм сүрөт окуу жайларынан билимин өркүндөткөн. 1992-2004-жылдары чет өлкөлөрдө (Австрия, Германия, Россия) болуп чеберчилигин өстүргөн. 2005-жылдан тартып Кыргызстандын патриоту катары тууган жерге кайтып келип, Ош, Бишкек шаарларында дизайн-студия, кийинчерээк көркөм сүрөт галерея уюштуруп эмгектенүүдө. 2007-жылы өз жамааты менен эл аралык долбоорго сүрөтчү ишкер катары катышып грант утуп алып АКШнын Огайо штатындагы Кливленд шаарына бир айлык чоң программада окуп өнөрүн өркүндөтүп келген. Башка өлкөлөрдүн жашоочуларынын дүйнөгө көз карашын, көркөм табитинин өзгөчөлүктөрүн билүүгө аракеттенүү көркөм сүрөт галерея жамаатынын иш-аракетинин негизги мазмунун түзөт. Галереянын жамааты унут калган кыргыздын декоративдик-колдонмо сайма өнөрүн сактап калуу менен бирге аларга жаңылык киргизип, өркүндөтүп, стилдештирип жаңы ыкма, жаңы боектор менен чагылдырууга ошол аркылуу дүйнөлүк маданияттын деңгээлине чыгууга аракет жасашууда. Аталган галереяда живопись, кыргыздын улуттук кол өнөрчүлүк буюмдары, айрыкча сайма, курак, оюуга басым жасалат. Патенттелген сайма иштери бар.

Категория: Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Категория: Көркөм өнөр
Категория: Галлерея
Музооке Жаманкара уулу

Музооке Жаманкара уулу (1800, Ак-Талаа району – 1878) – белгилүү ырчы. Музооке эч кимге жалданып ырдабай, жалаң өнөрү менен жан баккан момун адам болгондуктан, анын азабын да тарткан. Кочкордо бир ашта ырдап жүрсө, өнөрүнө суктанып, эки чоң манап “мен ырчы кылам” деп, талашып ашка жолтоо болушат. Аштын ээси Музоокени өлөсөлүү сабатып, бир жесир кемпирдин үйүнө таштап коёт. КРУИАнын Кол жазмалар фондундагы маалыматта Музоокени Чүй жергесине атактуу Бошкой аксакал чакырып, бир айча ырдатып жүрүп, кетеринде “үч тогуз” (27 жылкы), олжо бутасы менен бутунан башына чейин бир сыйра кийинтип, эки жигитин кошуп жөнөтөт. Алар Музоокени Шамшынын белин ашырып коюшат. Жолдон аны Ысман дегендин жигиттери карактап, баарын олжолоп, Музоокени оор жарадар кылып, өлтүрүп салгыла деп, байбичелерге табыштайт. Ошондогу Музоокенин ыры: 
 
Айбалта тийген башымдан корком, 

Атала кылган ашыңдан корком. 

Чий боорсок сайган шишиңден корком, 

Чын калыс кылбас ишиңден корком. 

Чогулган кемпир, кимиңден корком, 

Тээтиги жеңе, сүрүңдөн корком. 

Сүйлөй албай, тилимден корком... 

Байбичелер Музоокенин өнөрлүү, тегин адам эмес экенин биле коюшуп, дарылап таңышып, аман-эсен качырып жиберишет. Бул кабар Бошкойго жетип, ал таланган олжолорун өндүрүп берип, Музооке ошону менен үйлөнүп-жайланат. Музоокенин мураска калган ыры жалгыз гана “Сары Өзөн”. Ырда көрүнүп тургандай жер көрүнүшү абдан кынаптала кынтыксыз сыпатталган. Бул ырда ушул күндө “Кыз-күйөө” деп аталып жүргөн жер жөнүндөгү уламыш да кошо баяндалат. Музоокенин Каспайыр, Коңур күз, Керме тоо, Үн алыш, Кызыл жүз, Күкүк м-н Зейнеп, Муңдуу күүгө окшогон ондогон залкар күүлөрү болгон. Т. Саманчин “Музооке Арстанбек ырчы менен айтыша кетип, ырдан жеңилип, күүдөн жеңип кетет. Экөө шилекей алышкан дос болгон” деп жазган. Кыскасы, Музооке “булбул” аттыккан ири ырчы, чоң комузчу болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Акындар
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:филология
Категория:Кыргыз маданияты