Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Норадреналин

thumb|Норадреналин.
Норадреналин - катехоламиндер тобундагы биол. активдүү зат.
 
Ал симнат нерв системасынан нерв импульсун иштөечү клеткаларга өткөрүүчү медиаторлордун бири. Дары катарында Норадреналин кан басымы төмөндөгөндө, коллапста, кан көп акканда эритме түрүндө глюкоза менен венага жай куюлат.
Ноопаз, оопаз — асыйына чейинки бычмал уй. Жайытта тез эттенип, күнүнө 750—800 г эт кошот жанa бордогондо бат семирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Биология
Категория:Медицина
Норвегия илим жана адабият академиясы

Норвегия илим жана адабият академиясы - Норвегиядагы жогорку илимий мекеме.

1857-ж. Ослодо негиздел­ген. Матем.. табият таануу илимдери жанa тарых, филос. илимдери деген 2 секциясы бар. 1971-ж. Академияда 299 анык мүчө, 161 чет элдик адис болгон. 

Анда «Эмгектер», «Докладдар», «Бир жылдыктар» сыяктуу илимий эмгектер басмадан чыгарылып турат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Билим
Норвегия коммунисттик партиясы

Норвегия коммунисттик партиясы — Норвегия жумушчу партиясы (1887-ж. негизделген; 1919—23-ж. Коминтернге кирген) бөлүнгөн сол солчул с.-д. өкүлдөрүнөн 1923-ж. ноябрда Осло шаарында негиз­делген. 

 НКП түзүлгөндөн эле жумушчу табынын мүдөөсүн жактап, өз катарын марксизм-ленинизм негизинде чыңдоо үчүн күрөшкөн. Норвегияны фаш. Германия оккупадиялап (1940—45) турганда жашырын иштеп, өлкө душмандан бошотулган соң (1945, май) коалиция өкмөтүнүн составына кирген. 
 50-жылдарда өлкөдө чет элдик монополиялык капи­тал таасири күчөшүнө, Норвегиянын НАТОго киришине карты күрөшкөн. 
 1963-ж. НКП жады программасын кабыл алый, 13-съездинде (1971, аир.) эмгекчилердин содиалдык-экон. жана демокр. укугу үчүн күрөшүнүн конкреттүү максатын аныктаган. 
 НКП- нин 16-съезди (1978, аир.) БКнын саясий докладын, өлкөдөгү ички саясий кырдаалды талкуулап, партиянын кезектеги милдеттерин белгиледи, НКПнин жетекчи органдарынын жады составын шайлады.
 НКПнин делегациялары Коммунисттик жанa жумушчу партиялардын эл аралык кедешмелерине (1957, 1960, Москва) катышып, алардын документтерин жактырган. 1969-жылдагысына катышуу менен гана чектелген. 
 НКП демокр. централизм принцибинде курулат. Жог. органы — съезд, алардын аралыгында — Борб. башкарма (БК). Борб. органы — «Фрихетен» газетасы.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Саясат
Норденшельд архипелагы

thumb|Норденшельд архипелагы.
Норденшельд архипелагы - Карск дедизинин (СССР) түш.-чыгыш бөлүгүндөгү аралдар тобу.
 
Батыштан чыгышка 93 км аралыкта созулуп жатат. Архипелаг бир нече топтогу (Вилькидкий, Циволько, Пахтусов, Литке, Восточный аралдары) 90 аралдан турат. Эң ири аралы—Русский. Норденшельд архипелагын 30-жылдарда сов. экспедициялар изилдеген. Швециялык изилдөөчү Э. Норденшельддин ысмынан аталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Аралдар‎
Категория:Орусия
Категория:Арктика‎
Нордкап агымы

Нордкап агымы - Скандинавия жана Кола жарым аралдадарынын түн. жээктериндеги жылуу агым, Норвег агымынын салаасы. 

Суусунун орт. темп- расы 4—8°С. Ылдамд. 2,5 см/сек. Тузд. 34—35%о. Нордкап агымы Баренц деңизи­нин түш.-батыш бөлүгүнүн тоңбоосуна шарт түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Агымдар
Нормадан тышкары запас

Нормадан тышкары запас — сод. ишканалардын (уюмдардын) белгиленген норматив менен орду толукталбаган жанa банк аркылуу кредиттелбеген өндүрүшкө жумшаган каражат бөлүгү. 

Нормадан тышкары запас ишканалар ишти начар жүргүзгөндүктүн натыйжасында түзүлөт. Өнөр жай жанa айыл чарба ишканаларында, курулуш уюмдарында Нормадан тышкары запас чыгарылган продукциясын сапатынын вачарлыгыва, керек-аз товарлардын пландан сырткары 1дынып келишине, өндүрүүчүлөрдүн күнөөсү боюнча даяр продукциянын кармалышына ж. б. байланыштуу болушу мүмкүн. 

Соода уюмдарында товардын Нормадан тышкары запасы өтүмсүз товарларлар топтолушу, тиричиликти тейлөө тызматынын начарлыгы менен түшүндүрүлөт. 
Нормадан тышкары запасты азайтуу менен ишкананын финансылык абалы жакшырып, эл чарбасына керектүү карама-каттары бошойт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Экономика
Нормалдуу бөлүштүрүү

Нормалдуу бөлүштүрүү - ыктымалдыктардын негизги бөлүштүрүүлөрүнүн бири. 

«Нормалдуу бөлүштүрүү» термини кокус чоңдуктардын ыктымалдыктарынын бөлүштүрүлүшүн, о. эле бир нече конус чоңдуктун ыктымалдыктарынын бирге бөлүштүрүлүшүн мүнөздөө үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Нормалдуулук (химия)

Нормалдуулук (химия) — 1 л эритмеде эриген заттын грамм-эквивалентинин саны менен туюнтулган эритменин концентрациясы. 

Эритменин концентрациясын Нормалдуулук менен түгөнтүү аналит. химияда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Нормалдуу потенциал

Нормалдуу потенциал (стандарттык потенциал) — электроддук реакцияга катышкан заттардын стандарттык абалында электрод менен эритменин ортосундагы потенциалдын тең салмактуу айырмасын мүнөздөөчү физ.-хим. чоңдук. 

 Элек­трод менен эритменин ортосундагы потенциалдардын абс. маанилерин ченөө кыйын болгондуктан ар түрдүү электроддордун потенциалдарын өз ара сан жагынан мүнөздөө үчүн по­тенциалы нөлгө барабар болгон нор­малдуу суутек электроду алынат. Мына ушул суутек электродуна салыштырып алынган электроддор терс заряддуу жанa оң заряддуу болушат. 
 Бардык электроддук реакциялар ар дайым кычкылдануу жанa калыбына келүү реакцияларына негизделинет.

 Колдонулган адабияттар =
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Химия
Нормалдуу термелүүлөр

Нормалдуу термелүүлөр - энергиясы азайбоочу сызыктуу термелүү системасындагы гармоникалык өздук термелуу. 

Нормалдуу термелүүлөрдүн саны берилген система үчүн анын термелүүсүнүн эркин даражасынын санына барабар, ал эми алардын жыштыгы системанын параметрлери аркылуу аныкталат да, нормалдуу же өздүк жыштык деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Нормалдуу толкундар

Нормалдуу толкундар, өздүк толкундар — түз сызык боюнча таралышында талаанын туура кесилиш структурасын жанa поляризациясын сактоочу физ. кубулуштардын (электр-магнит, серпилгич ж. б.) гармоникалык толкундары. 

Сигналды же электр-магнит энергиясын аралыкка берүүдө колдонулуучу толкун өткөргүч системадагы электрмагниттүү Нормалдуу толкундардын практикалык мааниси чоң, о. эле акустикалык толкун өткөргүчтө да маанилүү. 
Серпилгичтүү Нормалдуу толкундар айрым учурда катуу нерселердин серпилгичтик ж. б. параметрлерин аныктоодо жанa ультраүндүн кечигишин түзүүдө колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Стандарттуу шарттар

Стандарттуу шарттар ― таасир кылуучу чоңдуктар (температуpa, берил­ген чыңалуу ж.б.) стандарттуу (белгиленген) мааниде же ошол мааниден четтөөнүн жол берилген чегинде болгондой өлчөө приборлорун колдонуу шарттары. Стандарттуу шарттар өлчөө приборунун шкаласынын жанында же анын техникалык жобосунда жазылат. Электр өлчөөчү приборлор үчүн стандарттуу шарттар төмөнкүчө: температуpa 20±2°С, берилген Электр чыңалуусу ±2%, электр термелүү жышт. 49—51 гц ж. б. 
 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Нормалдуу элемент

Нормалдуу элемент - электр кыймылдаткыч күчү (э. к. к.) убакыт боюнча өтө туруктуу гальваникалык элемент.
 
Нормалдуу элемент электролиттин концентрациясына жараша каныккан жанa каныкпаган болуп айырмаланат. Ото туруктуулукка жанa калыбына келүүчүлүккө Вестондун каныккан үлгүлүү Нормалдуу элементи туура келет. 

20°Сге барабар болбогон t температура кезиндеги Нормалдуу элемент төмөнкү формула менен аныкталат: Et = =Е20 —0,00004(t—20) — 0,000001 (t — —20) 2Ь, мында Е2о —Н. э-тин 20°С деги э. к. к. 
Каныккан Нормалдуу элемент так электр өлчөөлөрүндө э. к. к-нүн үлгүлүү өлчөмү катары, ал эми каныкпаган Нормалдуу элемент өндүрүш жанa көчмө электр өлчөөчү приборлорунда э. к. к-нүн таяныч булагы катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Нормаль кесилиш

Нормаль кесилиш - М чекиттүү S беттин ошол М чекити аркы­луу жүргузүлгөн нормалдык тегиздик менен кесилнин. 

 Нормаль кесилиштин жардамы ар­кылуу S беттин if чекптинен чыккан ар кандай багыттагы ийрейиши изилденет. 
 Булардын ичинен эки негизги багыт үчүн нормаль ийрилиги (б. а. Нормаль кесилишке дал келген ийрилиги) эң чоц (ti) жанa эң кичине (Аг2) маанисине жетет. 
 Эгер кесилиштин ийрилигинин багыты бетке багытталган нормаль менен дал келсе, оң белги (+) менен, дал келсе терс белги (—) менен белгиле­нет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Нормаль тегиздик

Нормаль тегиздик - сызык­тын берилген чекити аркылуу өткөн жаныма сызыкка перпендикуляр бо­луп, ошол эле чекит аркылуу өтүүчү тегиздик. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Нормаль туунду

Нормаль туунду - мейкиндикте (же тегиздикте) берилген функциянын нормаль боюнча алынган туундусу.

Кандайдыр бир S беттеги Р чекиттин аймагында / функциясы берилсин. Анда функциясынын Р чеки­тиндеги Нормаль туундусу f(A)—f(P) айырмасынын А дан Р га чейинки аралыкка катышынынын пределине барабар. 

Нормаль туунду айрыкча чектик маселелерди чыгарууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Нормандия-Неман

thumb|upright|
thumb
Нормандия-Неман — экинчи дүйн. согушта (1935—45) 1-аба армиясынын 303-авиац. дивизиясынын составында 1943—45-ж. совет-герман фронтунда «Салгылашып жаткан Франция» деген ат менен согушкан 1- өзүнчө истребителдик авиация полкунун ылакап аты. 

Эскадрильянын өздүк составы СССРге 1942-ж. 28- ноябрда келип, 1943-ж. мартта согушка кирген. 1943-ж. 5-июлда полк бо­луп түзүлгөн. Литваны бошотууда жанa Неман д-нан өтүүдө артыкчылыгы үчүн ага «Неман» полку деген ардак наам берилген. 1943—45-ж. франц. учкучтар 5 миңден ашуун согуштук учуш жасап, душмандын 273 самолётун талкалаган, 80 самолётуна зыян келтирген. Полк сов. жанa франц. ордендер, медаль (франц.) менен сыйланган. 

Учкучтар М. Альбер, Р. де ла Пуап, Ж. Андре жанa М. Лефевр (өлгөндөн кийин) Сов. Союз. Баатыры болушкан. 1956-ж. Москвадагы мурдагы франц. аскер миссиясына со­гушта курман болгон франц. 42 учкучтун аты жазылган мемориал так­та орнотулган. 

1964-ж. Москвадагы Введенский көрүстөнүндө «Нормандия-Неман» полкунун белгисиз учкучуна эстелик коюлган. 
Францияда «Нормандия-Неман» полку­нун ветеран учкучтарынын ассоциациясы, «Нормандия-Неман» авиация бөлүгү, СССРде «Нормандия-Неман» ветеран техниктеринин совети бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Экинчи дүйнөлүк согуш
Категория:Авиация
Норматив

Норматив - ишканалардын (бирикмелердин) жанa уюмдардын өндурүштүк жанa чарб. ишин нормалоо, пландоо жанa башкарууда колдонулуучу жумуш убактысы, материал жанa акча чыгымын эсептөө чени. 

Ал натуралай. буюмдата жанa нарк формада белгиленип, абсолготтуу же салыштырма турдө көрсөтүлөт. 
СССРде Норматив жумуш убактысынын, материалдын, күйүүчү майдын, энергияньтн ж. б. ресурстардын продукция бирдигине же жумушка чыгымдалуучу норманы эсептөө үчүн колдонулат. 
Норматив пайдалануу чөйрөсүнө карата тармак аралык, тармактык (ведомстволук), заводдук, мөөнөтү боюнча узак жанa кыска, деңгээли боюнча типтүү жанa маалыматтуу болот. 
Илимге негизделген Нормативдин ма­териал, эмгек жанa акча ресурстарын баланстоо жанa ишканалар менен өндүрүш бирикмелеринин ишин контролдоо үчүн мааниси зор.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:эсептөө
Норсульфазол

Норсульфазол - сульфаниламид дарыларынын бири. 

Күкүм жанa таб­летка түрүндө, кээ бир ооруларда (ангина, өпкөнүн сезгениши, тилме ж. б.) колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Медицина
Санзо Носака

thumb|Носака Сандзо.
Санзо Носака (30. 3. 1892-ж. т., Хаги - 14 ноябрь 1993) — жапон жанa эл аралык жумуш­чу кыймылынын ишмери. 

 1917-ж. Кейо унверситетин (Токио) бүткөн, 1922- жылдан жумушчу кыймылына катышкан, 1922-жылдан Жапония компартиясынын (ЖКП) мүчөсү. 1922— 24-ж. Жапон эмгек федерациясында иштеген. 
 1930-жылдан ЖКП БКнын мучөсү. 
 1931-ж. Коминтерндеги (Моси­на) ЖКПнин өкүлү. Коминтерндин 7-конгрессинде (1935) анын Аткомунун жанa Президпумунун мүчөлүгүнө шайланган. 
 1946-ж. ЖКПнин 5-съездинде ЖКП БКнын, Саясий бюросунун жанa Секретариатынын мүчөлүгүнө шайланган. 
 ЯКПнин 6-улуттук конференциясынан (1955) кийин ЖКП БК­нын биринчи секретары 1958-жылдан ЖКП БКнын председатели. 
 1946—50 жана 1956-жылдан жапон нарламентинин депутаты.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Саясат
Категория:Жапония
Нубия

thumb|upright|Нубия.
Нубия - Африкадагы Нилдин 1- жана 6-босоголорунун аралыгындагы тарыхый областардын биринин аты; алгачкы эскерүү 10-кылымда кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Категория:Африка
Нур

Нур - геометраялык оптика (жарык нуру) менен геом. акустикадагы (үн нуру) жарыктын же үндүн чекит булагынан белгилүү багытка таралыгын туюнтуучу түшүнүк. 

Бир тектүү чөйрөдө Нур түз таралат; оптикалык (же акустикалык) касиеттери акырындык менен өзгөрүүчү чөйрөдө ийриленет. Анын ийрилиги чөйрөнүн сындыруу көрсөткүчторүнө пропорциялаш. «Нур» термини бөлүкчөлөрдүн ичке агымын белгилөөдө да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Геометрия
Нура (дарыя)­

Нура (дарыя) - Казак ССРиндеги дарыя, Ка­раганды жана Целиноград областтарынын аймактары аркылуу агат.
 
Уз. 978 км, алабынын аянты 60 800 км2. Казак Сары-Арка дөңсөөлөрүнөн башталып, Теңиз көлүнө куят. Булак жана жаан-чачын сууларынан куралат. Жылдык орт. чыгымы Целиноград шаарынын тушунда 14,2 м/сек. Ноябрдын башында тоңуп, апрелде муздан арылат. 

Башкы куймалары: Ашы-Суу, Шерубай-Нура, Чоң-Кундуздуу. Нурагы суу сактагычтар: Самаркан (Ка­раганды жанa Темир-Тоо шаарларын суу менен камсыз кылат), Самара (сугатка пайдаланылат).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Казакстандын дарыялары‎
Нурдан зыянга чалдыгуу

Нурдан зыянга чалдыгуу, радиациялык зыянга чалдыгуу - иондоштуруучу жанa кээ бир ион доштурбаган электр магниттүү нурлардын таасиринен организмде пайда болгон өзгөрүү. 

Бул нур терапиясын алганда анын кабылдоолору катары, рентгенологдор жанa радиологдор коопсуздук техникасынын эрежелерин бузганда, атомдук өнөр жайлардагы кокустуктарда учурайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Физика
Нурек суу сактагычы

Нурек суу сактагычы - Тажикстандагы Нурек дарыясыннда. 

Нурек ГЭСнин плотинанынан пайда болгон. Аянты 98 км2, көлөмү 10,5 км3, уз. 70 км, эң жазы жери 1 км, орт. тереңдиги 107 м. Деңгээли 53 жге чейин өзгөрөт. 

Нурек суу сактагычынан кошумча 1 млн га жер сугарылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Суу сактагычтар‎
Категория:Тажикстан
Нур жылуулук алмашуусу

Нур жылуулук алмашуусу - нерселердин электр магнит нур чыгарышынан жана сиңирип алышынан пайда болгон өз ара жылуулук алмашуулар. 

Нур жылуулук алмашуусу ортодогу чөйрө жок кезинде да болушу мүмкүн. Мис., күндүн чыгарган нурун жутуп алуу менен жердин жылышы. Адатта Нур жылуулук алмашуусу менен конвекцнялуу жылуулук алмашуу жана жылуулук беруу кубулуштары кошо жүрөт жана жетиштүү жог. температурада өзүнүн таасирдүүлүгүн көрсөтөт. 
Нур жылуулук алмашуусу метеорологияда, ра­кета техникасында, гелиотехникада, хим. технолооркуясында, жылуулук энергетикасында, кургатуу техникасында чоң роль ойнойт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Физика
Нур илдети өсүмдүктө

Нур илдети өсүмдүктө - ар түрдүү иондоштуруучу нурдун кесепетинен өсүмдүктө болуучу патологиялык процесс. 

Альфа-бөлүкчөлөр менен нейтрондор өсүмдүктөрдүн нук­леин. углевод жана май алмашуусун бузат. Илдет өсүмдүктүн өсүшүн токтотот, түрүнө, сортуна жараша чүнчүтөт. Ага чалдыккан өсүмдүк жугуштуу илдеттерге туруксуз келет, тамак-аш жана малга тоют катары колдонууга жарабайт, анткени адам менен мал нур оорусуна чалдыгат. 

Өсүмдүктү Нур илдетинен коргоо ыкмалары аз.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Нур тетроду

Нур тетроду — тетроддун бир ту­ру; 

анда атайын конструкциялуу электроддор аркылуу экрандаштыргыч торчо менен аноддун ортосундагы потенциал минимумга түшүрулүп, диоддон чыккан электрондордун зыяндуу экинчи эмиссиясынын таасири жок кылынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Нускет

Нускет, Нузкет — Чүй өрөөнүндөгу байыркы шаар чалдыбары, орто кылымдарга таандык шаар.

Нускет жөнүндө жаалымат Ибн-Хордадбектин (9-к.) жана Макдисинин (10-к.) эмгектеринде кездешет. Бирок орто кылымдык авторлор Нускеттин жайгашкан орду жөнүндө жазган эмес. 

В. В. Бартольд Нускет азырты Беловодский кыш. жайгашкан жерде деп болжолдосо, А. Н. Берндштам аны азыркы Кара-Балта шаарынын алмагындагы байыркы Шиш-Төбө ш. болуш керек деген пикирди айткан. 

И Н. Кожемяко Чуй өрөөнүндөгү кылымдагы шаарлар менен тургун журттарга жургүзулгөн архитектуралык нздлдөөлөргө таянын, Нускеттин орду жөнүндөгү В. В. Бартольд менен А. Н. Берншдтамдын ппкирлерин четке кагат. изилденип так орду табыла элек.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргыз археологиясы‎‎
Нутация

Нутация — катуу нерсенин прецес­сия менен кошо боло турган кыймылы; бул кыймылда нерсенин өзүнүн айлануу огу менен ошол прецессия болуп жаткан октун ортосундагы бурч өзгөрүп турат.
 
Ал бурч Нутация бурчу деп аталат. Оордук күчүнүн аракети менен айланып жаткан гироскоптун (чимириктин) Нутациясы деп гироскоптун огунун термелүүсү алынат, бул термелүүдө гироскоптун огунун өзүнүн айлануусунун бурчтук ылдамдыгы канчалык чоң болсо, анын амплитудасы жанa айлануу мезгили ошончолук аз, ал эми айлануу тездиги ошончолук жогору болот. Жалпы алганда гироскоптуу сиетеманын Нутациясы деп, системанын абалын аныктоочу бурчтун аз амплитуда жанa өтө тездик менен өзгөрүшү айтылат.

2) Нутация астрономияда — Жер огунун Жердин прецессиялык кыймылына беттешкендеги термелүүлүгү. 
Аны 1737-ж. Ж. Брадлей ачкан. Бул термелүүлөр Ай жанa Күндүн Жерди тартуусунун өзгөргөндүгүнүн натыйжасында пайда болуп, ал Ай — Күн Нутациясы же аргасыз Нутация деп аталат. Бул Нутациянын көп факторлорго жараша боло тургандыгы аныкталды.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Астрономия
Нутромер

Нутромер — тетиктердин ички сызыктуу өлчөмдөрүн ченегич курал. 

 Өлчөө 180° бурчта жайгашкан эки сферанын учтары аркылуу жүргүзүлөт. Нутромер микрометрдүү жанa индикатордуу болуп бөлүнөт. 
 Биринчи Нутромер 16— 17-кылымда пайда болгон. 
 Нутромердин жөнөкөй түрү — штихмасс. Өтө так өлчөөлөр үчүн ынкрометрдүү Нутромер колдонулат. Ал диаметри 50дөн 2500 м. чейинки көзөнөктөрду өлчөйт. 
 Индикатордуу Нутромер рычагдуу жанa шына түрүндөгү кыймыл бергичтүу чыгарылат. Ры­чагдуу Нутромердин өлчөө чеги 3—1000 мм, шынаа түрүндөгүсүнүкү 18—50 мм. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Нутталлиоз

Нуталлиоз - пироплазмидалар тукумундагы бир клеткалуу мите - нутталлия козгоочу сыңар туяктуулардын протозойлуу ылаңы. 

Дүйнөнүн бардык бөлүгүндө; 
Нутталлиоз дарт тараткыч кенелердин актпвдуулүгүнө байланыштуу көбүнчө жазында жана жайында чыгат. Дарттуу малдын температурасы көтөрүлуп, шалдайып, начарлайт. Көзүнүн, оозунун ичи саргарып, эритроциттин жанa гемоглобиндин саны азаят. Диагноз клиникалык, эпизоотологиялык маалыматтардын, микроскопиялык изплдөөлөрдүн негизинде коюлат. Химия-тераппялык дарылар колдонулат. 
Профилактика: дарт тараткыч кенелерди жок кылуу. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Зоология
Нушибилер

Нушибилер - 7—8-кылымда Батыш Турк кагандыгына кирген уруу бирпкмелеринин жалпы аты. 

Алар Түргөш кагандыгынын түзүлүшүндө маанилүү роль ойногон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых