Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Даршана

Даршана түшүнүгү (санскриптче दर्शन ”дарш” – көрүнүш, көз караш) көрүү, алгач дүйнөнү көз аркылуу (андан соң акыл, интуиция аркылуу) кабыл алуу идеясы менен байланышкан. Ошондуктан индиялык философиялык адабиятта бул термин “көрүү жөндүмдүүлүгү”, “тажрыйба”, “түшүнүү”, “доктрина”, “диний-философиялык система” деген маанилерде колдонулат. 

Даршана Байыркы Индиядагы протофилософия ( алгачкы) болуп эсептелген.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Индус философиясы
Девианттуу жүрүм-турум

Девианттуу жүрүм-турум – коомдо кабыл алынган укуктук же адеп-ахлактык нормаларга каршы келген кылмыш же мыйзам тарабынан жазаланбай турган жүрүм-турум сыяктуу 

Девианттуу(нормалардан четтеген, бузулган) жүрүм-турумду изилдеген окууларда негизги көңүл анын мотивдери, себептери менен шарттары, аны алдын алуу жана жөнгө салуу маселелерине бурулат. Кылмыш Девианттуу жүрүм-турум катары психологиялык изилдөөлөрдү пайдалануу менен криминология илими тарабынан иликтенет. Укуктук жазаланбай турган Девианттуу жүрүм-турум да адепсиз иш-аракеттерди жасоону шарттаган туруктуу психологиялык касиеттердин калыптанышына алып келген тарбиянын жетишсиздиги менен түшүндүрүлөт. 

Балалык жана өспүрүмдүк курактарда жасалган Девианттуу жүрүм-турум инсандын калыптануу процесси толук аяктай электиги, үй бүлөнүн тескери таасири жана жаш адамдын өзүн курчаган девианттуу жүрүм-турумдагы өспүрүмдөрдүн таасиринен көз карандылыгы менен шартталат.

Жетилген курактагы адамдардын Девианттуу жүрүм-турум инсандын туура эмес өнүгүүсүнүн же адамдын турмушундагы айрым жагымсыз жагдайлардын кесепети болушу мүмкүн. Девианттуу жүрүм-турумду алдын алуу үчүн адамды бала чактан тартып эле моралдык нормаларга сый мамиле кылууга тарбиялоо жана адеп-ахлактуу адаттарга көндүрүү эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Криминология
Адам укугунун эл аралык укугу

Адам укугунун эл аралык укугу — 1990-жылдарга карата калыптанган эл аралык укуктун жаңы тармагы. Улуттук укук үчүн эл аралык стандарт болгон жана жеке адамдын негизги эркиндиктери менен укуктарын эл аралык коргоону жөнгө салуучу ченемдердин жана принциптердин тармагы. Ушул эле тармакта элдердин укугу каралатЮридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7.

 Булактар 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Айыптоо (укук)

Айыптоо (күнөлөө) – жасалган кылмыштын мүнөзү менен оордугуна жараша сотто жекече, жекече-жарыя жана жарыя тартибинде жүргүзүлөт. Жабырлануучу өлүп калган учурда же жаш курагына байланыштуу жарамсыз болсо, же ден-соолугуна байланыштуу кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө өз эркин билдире албаса, анын эрезеге жеткен жакын туугандарынын биринин КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган тартипте кылмыш-жаза иши боюнча күнөөлөнүүчүнүн артынан түшүүгө, ал эми жекече айыптоо иши боюнча тийешелүү жакка каршы айыптоо талабын сунуштоого жана аны колдоого акысы бар. Айыптоо жабырлануучунун даттануусу боюнча гана козголуп, тараптардын өз ара элдешүүсүнөн кийин токтотулат. Элдешүү өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенге чейин болууга тийиш. Жабырлануучу же анын мураскору сот өндүрүшүнүн кайсы маалында болбосун өз Айыптоосунан баш тарта алат. КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган учурларда, жабырлануучунун тутунган көз карашына карабастан, прокурор жекече-жарыя А. иши боюнча кылмыш-жаза ишин козгой берүүгө акылуу. Прокурордун айыптоодон баш тартышы жабырлануучунун колдоо укугунан ажыратпайт.
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Айыптоо корутундусу

Айыптоо (күнөлөө) корутундусу – аныкталган кылмыш жагдайы баяндалып, чогултулган далилдер талдануучу жана алардын негизинде айыпталып жаткан жакты сотко өткөрүп берүүгө далилдердин жетиштүүлүгү жөнүндөгү тергөөчүнүн (алгачкы тергөө органы) жыйынтыгы чыгарыла турган алдын ала тергөөнүн аягында жүргүзүлүүчү процесстик документ.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Айыптоо өкүмү

Айыптоо өкүмү – соттолуучу адамдын күнөөсүн аныктай турган өкүм. Соттолуучу адамдын жасаган кылмышы боюнча күнөөлүүлүгү иликтенген далилдердин жыйындысы аркылуу бекемделгенде гана Айыптоо өкүмү кабыл алынат жана ал ар кандай жоромолдорго негизделбейт. Сот жазага тартуу жана камактан бошотуу тууралуу айыптоо өкүмүн кабыл ала турган учурлар: ошол өкүм боюнча соттолгондорду жазадан бошото турган кечирим берүү мунапысы жарыяланса; соттолуучу адамдын алдын ала камакта жаткан мезгили сот тарабынан белгиленген жаза мөөнөтүнө кошулганда. Сот төмөндөгүдөй учурларда жаза чарасы көрүлбөй турган айыптоо өкүмүн кабыл алат: адам коомчулукка коркунуч туудурбай калганда; камакта жаза мөөнөтүн өтөөгө мүмкүндүк бербей турган оор дартка чалдыкканда; адамды бул кылмыш боюнча кылмыш жоопкерчилигине тартуу мөөнөтү эскиргенде. Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук

de:Urteil (Recht)
en:Sentence (law)
eo:Verdikto
es:Sentencia judicial
it:Sentenza (diritto italiano)
kk:Үкім
lt:Nuosprendis
nl:Vonnis
pl:Wyrok
pt:Sentença
uk:Вирок
zh:刑罚
Аккредитив

200 px|right
Аккредитив (– ишеним берүүчү) - келишим боюнча кардардын контрагентинин пайдасына анын тапшыруусу боюнча берилүүчү банктын шарттуу акчалай милдеттенмеси болуп саналат, ал боюнча аккредитив ачкан банк (эмитент-банк) берүүчүгө төлөмдөрдү жүргүзөт, же аккредитивде каралган документтерди тапшырган жана аккредитивдин башка шарттары аткарылган учурда андай төлөмдөрдү жүргүзүүгө башка банкка ыйгарым укук берет.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Аккредитивдин түрлөрү 

Артка чакырылбас аккредитив – каражатты алуучунун макулдугусуз алынып ташталуусу мүмкүн болбогон аккредитив. Аккредитивди аткаруучу банк эмитент-банктын өтүнүчү боюнча артка чакырылбас аккредитивди бышыктоосу мүмкүн (ырасталган аккредитив ). Мындай ырастоо аткаруучу банктын Артка чакырылбас аккредитив шарттарына ылайык төлөмдөрдү эмитент-банктын милдеттенмесине кошумча милдеттенме алат дегенди билдирет. Артка чакырылбас аккредитивдин шартына ылайык, ал аткаруучу банктар тарабынан бекемделсе, анын макулдугусуз өзгөртүлүүсү же жокко чыгарылуусу мүмкүн эмес.

Артка чакырылбас ырасталбаган аккредитив – сатуучунун банкы аны аккредитивдин ачылганы тууралуу гана кабарландырып, бирок аны төлөөнү кепилдебеген аккредитив. Мындай учурда милдеттенмелердин аткарылышы боюнча сатып алуучунун банкы гана жоопкерчиликтүү болот.

Артка чакырылбас ырасталган аккредитив – сатып алуучу өз банкына сатуучунун банкы аркылуу аккредитивди ырастоону тапшырган аккредитив. Б. а. сатуучунун банкы төлөөнүн шарттарынын аткарылышын кепилдейт.

Артка чакырлуучу аккредитив – каражатты алуучуну алдынала эскертүүсүз эле эмитент-банк тарабынан өзгөртүлүшү же бузулушу мүмкүн болгон аккредитив. Аккредитив кайра чакырып алуу каражаттарды алуучунун алдында эмитент-банкты эч кандай милдеттенмеге кириптер кылбайт. Аткаруучу банк эгер алар ишке ашырыла баштаганда артка чакырлуучу аккредитив өзгөргөнү, же кайра чакырылганы тууралуу кабарландырылбаса, артка чакырлуучу аккредитив боюнча төлөмдөрдү, же башка аткарымдарды ишке ашырууга милдеттүү. Эгер анын текстинде түздөнтүз башка жагдай белгиленбесе, кайра чакырылган болуп саналат.

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Финансы
Категория:Банк иштери
Аккредитивди жабуу

Аккредитивди жабуу – аккредитив боюнча акчаларды берүүнү токтотуу тууралуу жазуу. Аккредитив аткаруучу банкта: аккредитивдин мөөнөтү бүткөндө; эгер аккредитивдин шарттарында андай баш тартуу мүмкүнчүлүгү каралса, каражаттарды алуучунун анын аракет мөөнөтү бүткөнгө чейин аккредитивди пайдалануудан баштарткан арызы боюнча; эгер аккредитивдин шарттары боюнча андай чакырып алуу мүмкүн болсо, төлөөчүнүн аккредитивди толук же жарым-жартылай чакырып алуу талабы боюнча жабылат. Аккредитивдин жабылганы тууралуу аткаруучу банк эмитент-банкты кабарландыруусу тийиш. Депондолгон аккредитивдин пайдаланылбай калган каражаттары аккредитивдин жабылышы менен бир убакта эмитент-банкка кайтарылуусу керек. Эмитент-банк кайтарылган каражаттарды төлөөчүнүн каражаттар депондолгон эсебине кайтарууга милдеттүү.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Финансы
Категория:Банк иштери
Оксиморон

Оксиморон, оксюморон (гр. – чукугандай сөз тапкандык, акылмандык, кемакылдык, келесоолук деген сөздөрдүн айкалышынан алынган) – бири-бирине карама-каршы маанидеги сөздөр; антонимдердин айкалышынан, биригишинен жасалган стилистикалык каражат. Бирикпегендердин биригиши “бар экен, жок экен” же “тилдүү дудук”, “тирүү өлүк” деген сөз айкаштары оксиморон болот. Мисалы:
 

Ал сөздү айтып Алооке,
 
Калкынын көөнүн басыптыр.
 
Тирүү өлүк болбойм деп, 

Түн киргенде качыптыр. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Классика

Классика классикалык чыгарма идеялык-көркөмдүк дараметинин бийиктиги менен мезгилдин чегин билбей, адам баласына бийик эстетикалык таасир берип, дайыма рухий зарылдык деңгээлинен түшпөгөн чыгарма.

Мисалы: Фирдоуси – “Шахнааме”, Ж. Баласагын – “Кут алчу билим”, А. С.Пушкин “Евгений Онегин” ж. б. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Маданият (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004

Категория: Маданият
Масел

Масел – санат-насыят ырлары ушундайча да аталган учурлар бар.
Мисалы:
 
“Калыгулдун масели” мындай:
 
Атын баккан азамат катын багар. 

Итин баккан аялдар элге жагар. 

Элге жаккан ал аял эрге жагар. 

Шатыратып күн жааса, жерге жагар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Кыргыз адабияты
Категория:филология
Категория:Адабият таануу
Категория:Тил илими
Кожеков, Жаңыбай

Кожеков, Жаңыбай (1869–1942, Жумгал өрөөнү) – манасчы. Анын жети атасы (Айдарбек, Сүйүмбай, Сакечүк, Теңирбай, Сары, Жаманкара, Кожек) “Манас” айтып, манасчылык атадан балага өтүп, мурас катары сакталып келген. 

Кожеков Жаңыбай “Манасты” атасы Кожектен үйрөнүп, 16 жашынан айта баштаган. “Манастан” – “Көкөтөйдүн ашы”, “Чоң Казат” эпизоддорун жана “Семетей”, “Сейтек” эпосторун толук айткан. Кожеков Жаңыбай Мифтаков тарабынан Кожековдын 1936-жылдын аяк оона айынан тартып, 1937-жылдын жалган куран айына чейин 100 басма табак көлөмүндө “Семетейди” толук жана “Манастан” үзүндү жазылып алынган, көлөмү 19445 сап ыр. Кожеков Жаңыбай манасчыдан эпостун биринчи бөлүмү боюнча жазылган тексттердин арасында чыгарманын алгачкы окуялары да бар. Бирок аягына чыга жазылбай калган. Кожеков Жаңыбай Мифтаков “Манастын санжырасы” деген тема коюп жазган материалдар кара сөз түрүндө. Муну манасчы кара сөз менен айтканы, же мурда өзү ыр менен баяндоочу окуяларды кыска берүү максатында (кийинки ыр менен айтылган тексттер да кыскартылган үлгүдө берилгени даана байкалып турат) гана ушул түрдө айтканы белгисиз.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз адабияты (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Манасчылар‎
Категория:Туулгандар 1869-жылы
Категория:Өлгөндөр 1942-жылы
Омонимдик уйкаш

Омонимдик уйкаш – омоним сөздөрдү катыштырып, уйкаштык түзүү. Мисалы:
Алтындуу ээр атка бап
Атка тынчы жок болсо,
Алтынын алып отко жак.
Акылдуу тууган болбосо,
Акырын айтып жатка жак.
(Калыгул Бай уулу)
 

Бул мисалдагы “отко жак” деген сөз айкашындагы “жак” дегендин биринчи мааниси тамызуу, күйгүзүү, тутантуу, жандыруу, күйүү процессине кабылуу маанисинде айтылса, экинчи учурда “жатка жак” деген жерде “жак” деген купулга толуу, көңүлгө төп келүү, жагымдуу таасир берүү, жакшы элес калтыруу, түзүк катарында эсептелүү маанисинде колдонулууда. Мындай уйкаш өтө сейрек кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
 
Категория:Адабият
Категория:Кыргыз тили
Онегиндик сап

Онегендик сар, Онегиндикукаш, же онегиндик строфа – он төрт саптан турган а-б-а-в-в-г-г-д-е-е-д-ж-ж түрүндө уйкашкан ыр же куплет. А. С. Пушкин поэзиядагы генийлигин дагы бир мертебе көрсөтүп, “Евгений Онегин” романын бүтүндөй ушул формада жазып чыккан. Мисалы:
 

Айдын жүзүн карап турду эле, а
Алып учту кыздын жүрөгү. б
Селт эткизе кыял урду эле а
“Келе калем, келе бир барак, в
Үстөлдү кой бери, сыйдараак в
Кечир эми, анан жатармын, г
Сен өзүң да барып эс алгын...” г
Айлуу түндүн бейкут куту бар, е
Азгырылып жаш кыз азыр да, д
Ойлобостон жазган катында, д
Озуйпалуу сүйүү жыты бар. е
Кат да бүтүп ыктуу чапталат, ж
Кана, Таня, кимге арналат? ж
 (Которгон Э. Турсунов) 

Мисалдан көрүнүп тургандай, мында уйкаштыктын бир топ түрлөрү колдонулган, деги эле аны башка тилдерге которуу да өтө машакаттуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты

ja:ソネット#オネーギン・スタンザ
Мыйзам чыгаруу жыйын

Мыйзам чыгаруу жыйын Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин палатасы – Конституциялык түзөтүүлөр жөнүндө 1994-жыды 22-октябрындагы референдумдун (бүткүл элдик добуш берүүнүн) жыйынтыктарына ылайык, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 96-статьясынын талап-тарына негизделип, Кыргыз Республикасынын Конституциясына өзгөртүүлөр жана толуктоолор жөнүндө конституциялык кеңешме түзүлүп, сунуштарды иштеп чыккан. 

Анда Жогорку Кеңеш төмөнкүдөй эки палатадан турат: туруктуу иштөөчү жана республиканын бүткүл калкынын таламдарын билдирүүнүн негизинде шайлануучу 35 депутаттын составындагы Мыйзам чыгаруу жыйын; сессиялык жол менен иштөөчү жана аймактык таламдарды билдирүүнүн негизинде шайлануучу 70 депутаттын составын-дагы Эл өкүлдөр жыйыны (54-статья). 58-статьяда көрсөтүлгөндөй Мыйзам чыгаруу жыйындын бийлик-укугуна төмөнкүлөр кирет: мыйзамдарды кабыл алуу; өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү, ошондой эле алардын аткарылышына көзөмөлдүк кылуу; мыйзамдарга официалдуу түшүнүк берүү; эл аралык келишимдерди ратификациялоо жана денонсациялоо; аскер наамдарын, дипломаттык, даражаларды, класстык чиндерди башка атайын наамдарды белгилөө; мунапыс жарыялоо; шайлоо жана референдумдарды өткөрүү боюнча 

Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасын жана мүчөлөрүнүн үчтөн бирин шайлоо; контролдук-эсептөө палатасынын төрагасын, орун басарын жана анын аудиторлорунун составынын жарымын кызматка дайындоо жана кызматтан бошотуу; Кыргыз Республикасынын Президентин кызматтан четтетүү үчүн ага каршы айып коюу ж. б.
63-статьяга ылайык, Мыйзам чыгаруу жыйын Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан таркатылышы мүмкүн. 1995-жылы 5-февралдагы Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоо жогоруда көрсөтүлгөн конституциялык кеңешменин иштеп чыккан сунуштарына ылайык жүргүзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Саясат таануу
Оромо уйкаш

Оромо уйкаш– куплеттин биринчи төртүнчү (соңку) сабы жана ортодогу эки сабы өз-өзүнчө үндөшкөн уйкаштык. Схемасы а-б-б-а. Мисалы:
Бул дүйнөнүн кайгысын көп ойлобой, а 
Жалаң эле бакыт коштоп жашаба б
Анда тагдыр келет сага жаш ала, б
Баарын камдап сага арнап койгондой. а
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Медитативдик лирика

Медитативдик лирика, медитативдүү лирика (лат. тереңдетилген жана максатка багытталган ой жүгүртүү) – турмуштун бул же тигил маселелери боюнча акындын ой жүгүртүүсүн билдирген, ой жүгүртүү формасында жазылган лирикалык жанр. Ал көбүнчө философиялык поэзия менен айкалышат. Мындай лириканы сентименталисттер менен романтиктер көп колдонушкан. Кээде кургак ой жүгүрткөн, маңызсыз ырларды да какшыктап ушул термин менен атап коёт. Медитативдик лирика кыргыз поэзиясында 60-жылдардан кийин бир кыйла жакшы өнүккөн.
Мисалы:

Адамдар төрөлөт түндөрдө,
 
Адамдар көбөйөт түндөрдө,
 
Адамдар сүйүшөт түндөрдө, 

Адамдар өлүшөт түндөрдө, 

Түн – чоң сыр, 

Түн – дүлөй турмуш, 

өз балдарын жутуп 

жана тынымсыз 

кайра ордуна 

төрөп жаткан Мезгилдей. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:филология
Категория:Адабият таануу
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Тил илими
Кордоо айтышы

Кордоо айтышы – акындардын бири-бирин кордоп, мазактап, мыскылдап ырдашы. Мында бири-биринин жеке сапаттарын шылдыңдашкан, жерин, элин кемсинтишкен, уруу-уруктарын сындап, айтыш уюштурушкан. Арзымат менен жаш Токтогулдун, Барпы менен Бала ырчынын (Сыдык Алайчы уулу), Назарбай менен Барпынын айтышы кордоо максатында ырдалган. Назарбай Барпынын инсандыгын кордоп, минтип айтат: 

Акмаксың, кедей, оолукпа, 
Бир балаага жолукпа. 
Таманың тилип кан алсам, 
Анан, ачылып көзүң соолукпа. 
Тойгонуңа торпоңдоп, 
Сүйлөйсүң мага ороңдоп. 
Өлүп кетсең мейлиге, 
Жүрө бер, сокур, чолоңдоп. 
Жумшайын сендей кулумду, 
Төлөтүп алам пулумду. 
(Барпы менен Назарбайдын айтышы) 

Кордоо айтышы көбүнчө таптык мүнөздө болуп, байлык менен жокчулукка байланыштуу арбын аткарылган. 

Мисалы: Байдын кызы менен жардынын кызынын айтышынан: 

Менин атам сурасаң, 
Дөөлөтүнө кубанат. 
Сенин атаң сурасам, 
Жалчы болуп суранат. 
Менин апам сурасаң 
Кийим кийип сыланат. 
Сенин апаң сурасам, 
Тезек терип, суу алат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият таануу
Мэрия

Мэрия (– чоң, улуу) — бир катар мамлекеттердеги муниципалитеттердеги жогорку кызмат адамы. Мэрди шайлоо же түздөн-түз калк тарабынан, же муниципалитеттин өзү аркылуу жүргүзүлөт. Кээ бир өлкөлөрдө мэрдин кызматына борбордук өкмөт тарабынан дайындалат же бекитилет. 

Мэрия муниципалдык администрацияны башкарат. Ал муниципалдык бюджеттин даярдалышына жана аткарылышына жооп берет, муниципалдык кызматтарга адамдарды дайындайт, аппараттын иш аракетин багыттайт. Кээ бир өлкөлөрдө жана алардын шаарларында Мэрия өзүнчө өкүлчүлүк жана төрагалык функцияларды аткарат. Андан башка төмөнкүдөй да муниципалдык башкаруунун формасы жайылган: калк шайлаган Кеңеш шаардын чарбасын квалификациялык жетектөө үчүн башкаруучу жалдашат.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Саясат таануу

sk:Parížska radnica
Абаны кондициялоо

thumb|upright=1.3|Имараттын сыртындагы кондиционерлер
Абана кондициялоо — жабык имараттарда, транспортто адамдардын саламаттыгы, технологиялык процесстердин жүрүшү, жабдуулардын иштеши, маданият жана искусство байлыктарын сактоо үчүн техникалык каражаттын жардамы менен керектүү шарт түзүү жана аны бир калыпта кармоо. Ага таза аба чөйрөсүнүн температурасын, салыштырма нымдуулугун, газдын составын, аба басымын жана анын кыймыл ылдамдыгынын эң ыңгайлуу параметрлерин түзүү менен жетишилет. Абана кондициялоо системасы да абаны чаңдан тазалоо, жылытуу, муздатуу, кургатуу, нымдоо, абаны алмаштырууга, ошондой эле аларды автоматтык жөнгө салуу, башкарууга ылайыкталган жабдуулары бар. Айрым учурларда Абана кондициялоо системаларынын жардамы менен одорация (абага жыттуу заттарды чачыратуу), дезодорация (жагымсыз жыттарды кетирүү), ионизация (ион составын жөндөө), ашыкча көмүр кычкыл газын чыгаруу, кычкылтек менен байытуу ж. б. жүргүзүлөт. Абана кондициялоо үчүн өнөр жай түрдүү аппараттарды, каражаттарды (желдеткич, нымдаткыч, абаны иондоштургучтар, дезодоранттар) чыгарат. Турак жайда абанын температурасы кышында 19—21°, жайында 22 — 25° жылуу, абанын нымдуулугу 60— 40%, аба кыймылынын ылдамдыгы 30 см/сек болгону ылайык. Кондиционер орнотулган бөлмө менен кондиционер жок бөлмөнүн температурасынын айырмасы 8—12°тан ашпоого тийиш; температурадагы чоң айырма ден соолукка зыян келтирет.

 Кондиционер 
Кондиционер (латынча condicio – шарт, абал) – имараттын (же башка жабык жерлердин) ичине берилген абаны айланышына жараша белгилүү температурада жана нымдуулукта жөнгө салып туруучу түзүлмө. Кондиционер автономдуу (муздаткыч машинасы жана аба жылыткычы бар) жана автономдуу эмес (жылуулукту жана муздактыкты сырттан, ал эми абаны борбордук Кондиционерден алган) болуп айырмаланат. Бул система өзүнө муздаткыч, ысыткыч, нымдаткыч, кургаткыч, аба чыпкасы жана шыкагыч желдеткичти камтыйт. Аба имараттын ичине жайгаштырылган киргизүүчү система аркылуу бөлүштүрүлөт жана иштелген аба кайра айлантып киргизүүчү система аркылуу кайра колдонулат. Адам өзүн жакшы сезип, дем алуусуна жакшы шарт түзүлөт. Ысык климаттуу жерде, күнөс жайларда Кондиционерди колдонуу туруктуу жана чоң энергия талап кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 
Категория:Техника
Абанын булганышы

Абанын булганышы — кишинин тиричилигинин натыйжасында калк отурукташкан жайлардагы аба составынын өзгөрүшү. Калк отурукташкан жерлерди көрктөндүрүү (асфальттоо, жашылдандыруу, санитариялык тазалоо) начар болсо, шамалдан, транспорт жүргөндө, киши басканда чаң көтөрүлүп абаны булгайт. Суук мезгилде үйдү жылытуу үчүн меш жагылганда мор аркылуу абага түтүн, көө жана башкалар бөлүнүп чыгат. Андан тышкары ири шаарларда өнөр жай ишканаларынан, транспорттон чыккан газ, чаң, буу дагы башка ушул сыяктуудан аба булганат.
Кийинки мезгилде автотранспорттордун саны өсүп, алардын кыймылдаткычтары бөлүп чыгарган зыяндуу заттар абаны көбүрөөк булгоод Ошондой Алсак, айрым маалыматтар боюнча 1 миң автомашина бир күндүн ичинде 3,2 т көмүртек кычкылын, 200—400 кг чала күйгөн отун продуктуларын, 50— 150 кг азот бирикмелерин абага бөлүп чыгарат. Абанын булганышы кишинин (жаныбарлардын) ден соолугуна, өсүмдүктөрдүн өсүшүнө -зыяндуу таасир тийгизет. Мындай булганган абада жашаган кишилердин ден соолугуна зыян келтирилип, айрым оорулардын саны көбөйүп, өмүрдү кыскартат. Абадагы зыяндуу заттар жана чаңдар организмге өпкө аркылуу киргендиктен, биринчи кезекте дем алуу органдары жабыркайт. Ошондуктан өпкөнүн, жогорку дем алуу органдарынын оорулары (бронхит, бронх астмасы, сезгенүү жана башка) көп кездешет, ошондой эле алардын рак оорусу да көбөйүүдө. Абадагы чаң, түтүн, ыш күн нурунун, андагы ультракызгылт көк нурдун өтүшүн азайтып, организмдин ар түрдүү ооруларга туруктуулугун төмөндөтөт. Абанын радиоактивдүү заттар менен булгануусу кишинин ден соолугу үчүн өтө зыяндуу. Ошондуктан, абаны булгануудан сактоого багытталган чаралар өтө чоң мааниге ээ. Ал үчүн Советтер Союзунда табиятты коргоо мыйзамынын негизинде тийиштүү чарбалык жана санитариялык чаралар жүргүзүлүп, оң натыйжаларды берүүдө, ошондой эле Абаны тазалоо, Абаны санитариялык коргоо.

 Булактар 

 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8
Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Таажы-2012