Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Төөтикен

thumb|upright|Carduus nutans.
Төөтикен (L. 1753) – татаал гүлдүүлөр тукумуна кирген өсүмдүк уруусу. Эки же көп жылдык тикендүү чөп. Сабагынын уз. 50-100 смге жетет, бутактуу. Жалбырагы тикендүү, сабакка кезектешип жайгашат, жээги тегиз же канаттай тилкелүү. Себетче гүлдөрү ар бир сабактын учуна жалгыздан өсөт. Гүлү эки жыныстуу, түтүкчөдөй. Желекчелери мала, көгүш, кызыл, кээде ак. Гүл ороочтор түрпүчөдөй бир нече катмарлуу, тикенектүү. Мөмөсү данча, агыш, бозомтук үпүлүү. 120 түрү Евразияда , Африкада , Америкада , Австралияда кездешет. Кыргызстанда 3 түрү адырда, аңызда, жол, суу боюнда, мал сарайдын, айдоонун тегерегинде өсөт. Айдоонун, чабынды шалбаанын отоосу катары зыяны бар, бирок балдуу өсүмдүк, гүлүндө ак түстүү нектары көп. Айрым түрлөрүн (ийилген Т.) гүлүнүн ири жана мала кызыл түсүнө карата гүлзарда өстүрсө болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Көкбазин

thumb|upright|Gentiana verna.
Көкбазин (L. 1753) – көкбазиндер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бир, көп жылдык чөп, айрымдары чала бадал. Сабагы түз, тик өйдө өсөт, түксүз. Жалбырагы сапсыз, сабакка тушташ жайгашкан, жээги тегиз, сүйрү же ланцеттей, уз. 5-10 мм. Гүлү 4-5 мүчөлүү, желекчелери биригип өсүп, түтүкчөнү түзөт, түсү көк кээде сары. Дүйнө жүзүндө 400гө жакын түрү жер шарынын бардык областтарында, негизинен түндүк жарымында кездешет. Кыргызстанда 17 түрү бөксө тоодон эң бийик тоолордогу ным жетиштүү жерлердеги бийик жана жапыс чөптүү шалбааларда, боздөңдөрдө, өзөндө, токойдун арасында жана сазда өсөт. Айрымдарынын (сары жана оливье к.б.) дарылык касиети бар. Кээ бир түрлөрү арак-шарап ишканасында да пайдаланылат. Бийик сабактуу түрлөрү гүлзарда кооздукка өстүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Бозкоңорчок

thumb|Nitraria billardierei.
Бозкоңорчок ( L.) – жуп жалбырактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Уз. 0,5-2 мге жеткен. Жерге төшөлүп өсүүчү бадал. Сабагы ак же агыш жашыл, көп бутактуу, көбүнчө тикендүү. Жалбырактары жан жалбырактуу, сабакка кезектешип жайгашат, жээги тегиз, өтө ширелүү, ошондуктан алар калың. Гүлү беш мүчөлүү, саргыч же ак, жалбырак колтугунда жайгашып, бурулча топ гүлдү түзөт. Аталыгы 5-10, энелиги бирөө. Сөөктүү мөмөсү 10 мм, түсү кара, кочкул көк, ширелүү. Жер жүзүндө Б-тун 8 түрү (Австралияда – 1 түр, Африка – 1, Борбордук Азияда – 6 түр) кездешет, Кыргызстанда 2 түрү өрөөндөгү, адырдагы шорлуу, такыр жерде, кургак боздөңдө кездешет. Кыргызстандын эки гана (Алай өрөөнүндө, Балыкчы шаарынын батыш жагында) жерде уникалдуу өсүмдүк жамаатын – бархан өсүмдүктүүлүгүн түзөт. Бул жерлерде дайыма катуу шамаал болуп болуп тургандыктан, кум уча берип, ар бир Б-тун түбүнө чогулуп отуруп, бийик-бийик дөңчөлөрдү пайда кылган. Мөмөсү канаттууларга жакшы жем. Мурда эл арасында самын кайнатууга, боёк (көк, кара) жасоого пайдаланылган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Кызгалдак

thumb|Roemeria refracta.
Кызгалдак – апийимдер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бир жылдык, кирпиктей түктүү чөп. Сабагынын бийикт. 30-50 см, жалбырактары кезектешип жайгашкан, эки ирет тасмадай тилкелүү. Гүлү сабактын учунда бирден жайгашкан, эки жыныстуу, аталыгы көп, энелиги – 1. Желекчелери – 4, өңү чоктой же көгүш кызыл. Мөмөсү саадакчадай кутуча, уругу көп. Быша элек кутучасынын ширеси сары, коюу. К-дын эки түрү (ийилген К., аргын К.) Жунгар-Кашкарда, Иранда, Жер ортолук деңизинин жээгинде кездешет. Кыргызстанда бул эки түр тең эски аңызда, жол боюнда, тоо этегиндеги кургак боздөңдө, айдоодо өсөт. Кооздук үчүн гүлзарларда өстүрсө болот. Кээде аңызда жазында эфемер боздөңдө жыш бир өңчөй өсүмдүктүүлүктү пайда кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Текесакал

Текесакал (L. 1753) – нopичниктер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык чөп, бийикт. 15-30 (45) см., сабагы түбүнөн тартып чокусуна чейин көп бутактуу. Сабактын түп жагындагы жалбырактары тушташ, ал эми жогоркулары кезектешип жайгашкан, жалбырагынын жээги тегиз, уз. 1-5 см, туурасы 3-5 мм, ичке, тасмадай. Гүлдөрү жалгыздан, калемчедей сейрек топ гүлдү түзөт, желекчелери түтүкчөдөй, эки эриндүү, түсү кочкул кызыл, кочкул-кызгылт-көк. Мөмөсү көп уруктуу кутуча. Жер жүзүндө бир гана түрү (чыгыш Т.) адырда, арык, жол боюунда, аңызда өсөт, ошондой эле айдоодо отоо чөп катары зыяны бар. Ич алдырма дары катары колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Аюу чач

thumb|Prangos ferulacea.
Аюу чач (Lindley 1825) – чатырдуулар тукумунун шашыр (Prangos) уруусундагы түр. Көп жылдык чөп. Узун, казык тамырлуу; негизги тамыры бир нече жылда 2 мге чейин жетет. Сабагы тик, бийикт. 60-175 см, бутактуу. Тамырлаш жалбырактары көп, чоң ичке бөлүкчөлөргө бөлүнгөн. Топ гүлү - 10-20 нурчалуу чатырча. Мөмөсү – кош урук, быржыктуу, жаргакча жээктүү. Көктөйүндө мал жебейт, куураганда тоют болот. Бирок тоют катары тамырлаш жалбырактары гана пайдаланылат. Кыргызстандын Чаткал, Фергана, Атойнок кырка тоолорунда кеңири таралган. Борбордук Азияда, ошондой эле Гималай тоосунда өсөт. Жергиликтүү калк тамырынын кайнатмасы менен малдын котурун айыктырууга аракет кылып келишкен. Анын мите кенелерди өлтүрө тургандыгы да илимий жактан далилденген. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

 
Категория:Өсүмдүктөр‎
Ажырык

thumb|Ажырык (Cynodon dactylon).

Ажырык ( (L) Pers) – дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу. Көп жылдык чөп. Тамыр сабагы абдан узун, бутактуу, катуу. Сабагы жерге төшөлүп өсөт. Жалбырагы узун, ичке, кыйгак. Топ гүл бутакчалары топтолушуп, сабагынын учундагы бир жерден манжадай чачырап чыгат. Машакчалары 1-2 гүлдүү. А. – тамыр сабагынан жакшы көбөйүүчү, кеңири тараган отоо чөп. Мал жакшы жейт. Кургакчылыкка чыдамдуу. Жакшы алысындайт. Кыргызстанда бир гана түрү – манжа сымал А. өсөт. А-тын 10 түрү бар, алар негизинен Түш. Африкада, Австралияда тропик, субтропик алкактарында таралган. Стадион аянтчалары дың жана жашыл болушу үчүн А-ты өстүрсө болот. Уругу көбүнчө анын жапайы өскөн жеринен жыйналып алынат. Көчүрүп отургузса, тамыр сабагы аркылуу да жакшы көбөйөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Теңгегүлү

thumb|Теңгегүлү.
Теңгегүлү ( L. 1753) – татаал гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Чала бадал, бир же көп жылдык чөп. Сабагы бутактуу. Жалбырагы жөнөкөй. Гүлү тегерек, сары. Деңиз жээгинде, бадал, чөп арасында, тоодо, талаада кезигет, отоо чөп катары да өсөт. Т. мурдатан эле өстүрүлгөн. Анын көп сорту, негизинен тармал, сары, кызгылт сары. Кооздук үчүн айдалат, айрымы дарылыкка кээ бир өлкөдө кургатылган гүлү тамакка татымал катары колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Сүттикен

thumb|Lactuca tuberosa.
Сүттикен (L. 1753) – татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Бир, эки жана көп жылдык чөп, кээде чала бадал. Майда себеттери шыпыргы сымал топ гүлгө чогулган. Мөмөсү – урукча. Кыргызстанда 8 түрү бар. Сары гүлү күн ачыкта түштүктү карап тургандыктан компас өсүмдүгү. Кээ бирлеринин абада катуучу сүт ширеси – лактукарийи болот, ал уктатуучу дары катары пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Сулу

thumb|Avena sativa.
Сулу ( L. 1753) – дандуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Сулунун 70тей түрү бар. Бир жана көп жылдык болуп бөлүнөт. Тарам тамырлуу, кыпча жалбырактуу, шыпыргы гүлдүү. Даны кылкандуу. Анын эгилме, Византия, бүртүктүү же кылкандуу түрү Евразияда , Австралияда кездешет. Эгилме сулу – жаздык же күздүк өсүмдүк. Тамыры жерге 120 смге кирет. Машагында 1-3, кээ бир түрүндө 2-7 гүлү бар. Вегетация мезгили 80-110 күн. Жылуулукту көп керектебей нымдуу жерде жакшы өсөт. Сулу – негизги тоют өсүмдүгү. Данында 9-19,5 % белок, 21-55 % крахмал, 7-24 % клетчатка, 2,9–5,7 % күл, 2-11 % май жана витаминдер бар. Андан акшак, ун жана башка жасалат, саманы, чөбү жана - силосу малга берилет. Мыкты сорттору: Львов 1026, Орёл, Надежный жана башка. Негизги зыянкечтери – кыл курттар, швед чымыны; илдеттери – дат, кара көсөө.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Дары өсүмдүктөр
Каракыз (чөп)

thumb|upright|Lappula squarrosa.
Каракыз (чөп) (Moench) – эндиктер тукумундагы уруу. Бир, эки же көп жылдык бозомтук түктүү чөп. Жалбырагы сызгычтай – ланцет сыяктуу. Гүлү майда, ачык көгүш, беш мүчөлүү. Топ гүлү – бурулча. Мөмөсү төрт бөлүктүү жаңгакча, илмек тикендүү (ошондуктан малдын жүнүнө уйгактай жабышат). Түштүк Америка менен Африкада, ошондой эле Австралия жана Түндүк жарым шардын мелүүн алкактарында 50гө жакын түрү кездешет. Кыргызстанда 15 түрү тоо этегинде, арык боюнда, аңызда, дың жерде өсөт. К. уруусундагы түрлөрдүн көпчүлүгү – отоо чөптөр. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Анабиоз

Жаратылыштын кысымында (суукта, өтө ысыкта) көптөгөн организмдер убактылуу анабиоз (гр."anabios"-жандануу) абалында болот. Бул учурда организмдин зат алмашуусу жай жүрөт. Кайра жагымдуу экологиялык шартта жанданып, активдүү калыбына келишип, жашоо тиричилиги үчүн кам көрөт.

Анабиоз кубулушу катуу суукта, өтө кургакчылыкта байкалат. Бактериялар, майда козу карындар спора пайда кылышат, алар жаратылыштын ысык суугуна чыдамдуу. Ошондой эле көптөгөн өсүмдүк, жаныбар жана козу карындар жаратылыштын ырайымсыз шартында: урук, жумуртка, спора пайда кылуу. Алар ушундай шартта жашоого ылайыктанып, өзгөрүп, өсүп, өнүгөт.

 Дагы кара 
 Чээнге кирүү

 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. "Биология" энциклопедиялык окуу куралы. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Чээнге кирүү

thumb|Glis glis
thumb|Ambrostoma koreana
Бул жаратылыштын өзгөчө кубулушунун бири. Чээнге кирүүчүлөр чээнге кирүүгө алдын ала камданат. Бул учурда чээнге кирүүчүлөр өз денесинде жетишерлик азык зат топтойт. Жата турган жайларын даярдап, ичеги карындагы курттардан кутулууга кам көрөт. Мисалы, суурлар, сары чычкандар чээнге кирүүнүнгө 20 күнчө калганда митесинен кутулууга аракет кылат. Алар шыбактын айрым бир түрүн жеп шыбак ичин өткөрүп ичеги карындагы калган азык түлүктү, курттарды кууп чыгарат. Андан кийин ичеги карыны бырышып, бүктөлүп кичиреет.

Эмне үчүн жаныбар ичегилерин азык заттардын калдыгынан жана ички мителерден тазаланышат? – деген суроо туулушу мүмкүн. Себеби ичеги карында азык түлүктүн калдыгы жана мителер калса анда алар терең уйкуга кире алышпайт, себеби, азык сиңирүүчү органдарда калган заттар, гельминттер тынч уктатышпайт, ошондуктан жаныбарлар мителерден тынч кутулуусу тынч терең уйкуга кирүүсүн шарт түзөт.

Чээнге киргендердин физиологиясы ар түрдү болот, мисалы, сары чычкан активдүү демилгелүү учурунда жүрөгү бир мүнөттө 200-400, ал эми уктап жатканда 7-10 жолу согот. Жүрөктүн мындай согушу анын зат алмашуусуна байланыштуу. Уктап жаткан организмде зат алмашуу, дем алуу төмөндөйт.

Жаныбар терең уйкуда учурунда, кээ бир маалыматтарга караганда кан жана мээ де пептид заттынын көбөйгөндүгү байкалган. Бул зат чээнге киргендердин абалын жөнгө салып турушу мүмкүн деген пикир бар.

Чээнге кирүүчүнүн анабиоздук кубулуштан айырмасы бар. Биринчилер экинчилерге караганда, толугу менен жансерек болбойт, алар ойгонуп кайра уйкуга кирүүгө жөндөмдүү. Чээнге киргендер болсо уктап жаткан учурларында ууга жана оору сыктоону жуктуруучу микрорганизмдердин таасирлерине туруктуу келишет.

 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. "Биология" энциклопедиялык окуу куралы. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология
Кадимки коко

thumb|Кадимки коко.
Кадимки коко (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Көп жылдык, чанда эки жылдык өсүмдүк. Анын Түн. жарым шарда 200дөн ашык түрү кездешет. К.т. айрым түрү зыяндуу отоо чөп, кай бири ширелүү жана кооз. К.т. көп жылдык отоо чөп, жок кылуу кыйын. Сабагынын бийикт. 50-130 см, жогорку жагы бутактуу. Уругунан жана тамырынан көбөйөт. Даны майда, кабыксыз. Тамыр системасы өзөк жана каптал тамырдан турат. К.т. өсүмдүктү каптап, түшүмдү азайтып, сапатын начарлатат. Күрөшүү чарасы: туура которуштуруп эгүү, эрте тоңдурмалоо, гербицид чачуу жана башка 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Кемирчек тикен

thumb|Cirsium vulgare.
Кемирчек тикен ( (Sievers) С.А. Меу) – татаал гүлдүүлөр тукумунун тикен уруусундагы өсүмдүк. Көп жылдык чөп, чачы тамырлуу, сабагы жана тамыр сабагы эң кыска, кээде бийикт. 30-40 см. Тамыр моюнчасындагы жалбырактары жерге төшөлүп өсөт, уз. 5-20 см, туурасы 1-7 см, каштай, четтери канатай оюктуу, тикенчелүү. Гүлү ак, кээде кочкул кызыл. Себетинин орооч жалбыракчасынын учу тикендүү, четтери кирпикчелүү. Уругу жылмакай, бозомтук же күрөң. Түндүк Монголия, Кытай, Сибирде, Борбордук Азияда кездешет. Кыргызстанда өрөөндөн тоонун альпы алкагына чейинки бардык райондо кеңири таралган. Көл, өзөн боюндагы шалбаарда, саздак жерде өсөт. Тамыр-сабагы желет. Жаш жалбырактарын мал оттойт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Кымыздык

thumb|Polygonum achoreum.
 Кымыздык (L. 1753) – кымыздыктар тукумундагы уруу. Бир же көп жылдык чөп, чанда бадалча жана-бадал. Сабагы тик өйдө, кээде төшөлүп же чырмалып өсөт. Жалбырагы жөнөкөй, түрдүү формада. Гүлү майда, 4-6 мүчөлүү, алар жалбырак колтугунан өсөт. Топ гүлү чачыдай же шыпыргыдай. Аталыгы 4-8, энелиги 2-3. Мөмөсү үч кырдуу же жасмык (буурчак) сымал. Мелүүн жана- тропик областтарда 300дөй түрү таралган. 22 түрү Кыргызстанда өсөт. Кымыздыктын кээ бир түрлөрү ашаткыч, боёк заттарды алууда, ошондой эле дары өсүмдүк катары медицинада колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Карындыз

thumb|Inula helenium.
Карындыз ( L. 1753) - татаал гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Көбүнчө эки, кээде көп жылдык өсүмдүк. Жалбырагы бүтүн жээктүү, кезектешип жайгашкан. Себети бирден же бир нечеси биригип калкандай татаал топ гүлдү түзөт. Гүлү сары, четкилери тил, ортоңкулары түтүктөй түзүлүштө. Жер жүзүндө 200дөй түрү Евразия, Африка жана Жер Ортолук деңиз аймагында таралган. Кыргызстанда 6 түрү белгилүү. Бийик К. Менен чоң К. медицинада да дары катары колдонулат. Алардын тамыр-сабагында инулин, эфир майы, полисахариддер бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Кундузгүл

thumb|Pulsatilla patens.
Кундузгүл – өсүмдүктөрдүн байчечекейлер тукумундагы уруусу. Бийикт. 40 смге жеткен көп жылдык чөп. Жалбырактары тамыр моюнчасына же сабакта шакектеп жайгашкан. Гүлү жалгыздан, ак, мала же кочкул кызыл, 5-6 мүчөлүү. Аталыгы жана энелиги көп. Мөмөсү – жалбыракча. Кыргызстанда К-дүн 2 түрү белгилүү, анын бирөө (Костычев К.) Алай өрөөнүндө гана өсүүчү эндемик. Ал өтө кооз болгондуктан атайын коргоого алынган. К-дүн айрым түрлөрү медицинада пайдаланылат, кооздук үчүн гүлзарда өстүрүлөт. Курамында ранункулин глюкозиди болгондуктан уу. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Коёнтомук

thumb|Perovskia atriplicifolia.
Коёнтомук – өсүмдүктөрдүн эрин гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Бийикт. 1 мге жеткен тарбагай бутактуу, өтө жыттуу чала бадал. Жалбырактары жөнөкөй же канаттай кесиктүү, тушташ жайгашкан. Көгүш-кызгылт гүлдөрү эки эриндүү. Топ гүлү – шыпыргыдай, Мөмөсү – жаңгакча. Кыргызстанда 5 түрү өсөт. Сай, таштак, шагылдуу жерлерде кездешет. Кооз, балдуу, эфир майлуу өсүмдүк. Жер үстүндөгү бөлүгүнөн алынган эфир майы парфюмерия өндүрүшүндө колдонулат, гүлдөрүндөгү пигмент менен кездемелерди кызгылт, мала-кызыл түскө боёого болот. Коңул гүлдөй К. уу өсүмдүк, андан алкалоид алынат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Өсүмдүктөр
Түлкүкуйрук

thumb|Alopecurus myosuroides
Түлкүкуйрук ( L. 1753) – дан өсүмдүктөр тукумундагы уруу. Бир же көп жылдык чөп. Топ гүлү – машак. Мөмөсү – гүл түрпүчөсү менен чогуу күбүлүүчү данча. 50 гө жакын түрү Жер шарынын суук жана мелүүн алкактарында, тропиктик тоолуу райондордо таралган. Кыргызстанда 5 түрү өрөөндөн тартып бийик тоодогу боздөңдүү бетте, шалбаада, өзөндө өсөт. Т-тун бардык түрү – тоют өсүмдүгү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Тыйын чанак

thumb|upright|Hedysarum coronarium.
Тыйын чанак (L. 1753) – өсүмдүктүн чанактуулар тукумундагы уруусу. Көп же бир жылдык чөп, кээси чала бадал. Канаттай татаал жалбырагы кезектешип жайгашкан, жан жалбыракчалуу. Чачыктай топ гүлдөрү мала, ачык же көгүш кызыл, кээси сары же ак. Мөмөсү – тыйындай жалпак чанак. Евразиянын мелүүн областтарында, Түндүк Африкада, Түндүк Америкада 200чө түрү таралган. Кыргызстанда 40 тай түрү өсөт, айрым түрлөрү чабынды шалбаада көп, тоютка пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Топчубаш

thumb|Malva sylvestris.
Топчубаш ( L. 1753) – өсүмдүктүн гүлкайырлар тукумундагы уруусу. Бир, эки же көп жылдык чөп. Кызыл, мала кызыл же ак гүлдөрү жалбырак колтугунан өсүп чыгат, эки катар чөйчөкчөлүү. Мөмөсү 3-5 уялуу кутуча, бышканда уруктуу мөмөчөлөргө ажырайт. Т-тын 40тай түрү Жер шарынын мелүүн жана субтропик аймактарында таралган. 

Кыргызстанда 5 түрү көбүнчө короо-жайга жакын жерде, бак жана бадал арасында, бөксө тоодо өсөт. Т-тын көп түрлөрүндө каротин, С витамини бар, жалбырагы тамак-ашка кошулат. Медицинада , айрым түрү аркан жасоодо, гүлү жүн жана башка боёодо колдонулат. Кээ бири кооздук үчүн өстүрүлөт, көпчүлүгү балдуу, айрымы малга тоют. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Тармал чөп

thumb|Thalictrum flavum.
Тармал чөп ( L. 1753) – байчечекейлер тукумундагы көп жылдык өсүмдүк уруусу. Жалбырагы канаттай, бир нече ирет тилкелүү, кезектешип жайгашкан. Гүлү майда, 4 мүчөлүү, жөнөкөй гүл коргондуу, аталык жипчелери узун. Топ гүлү чачыдай, чатырчадай, шыпыргыдай. Европада, Азияда, Африкада 120дан ашык түрү таралган. Кыргызстанда 6 түрү шалбаа, бадал, токой арасында, тоонун таштак бетинде өсөт. Айрым түрүнүн (сасык Т. ч.) маңызы медицинада кан басымын төмөндөтүү үчүн кеңири колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Чочко жаңгак

thumb|upright|Datura metel.
Чочко жаңгак (L. 1753) – ит жүзүмдөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көбүнчө чөп, кээде чала бадал. Жалбырагы чоң, жемиши – сыртынан тикенчелер менен капталган кутуча. Көбүнчө тропик жана субтропикте өсүүчү 10дон ашык түрү белгилүү. Кыргызстанда 4 түрү өсөт. Кадимки чочко жаңгак отоо чөп катары айдоо четинде, арык, өзөн бойлоп өсөт. Купамында гиосциамин, скополамин, атропин жана башка алколоиддер бар. Кургатылган жалбырагы дары-дармек катары колдонулат. Кээ бир жылдык түрү гүлзарларда өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Чытыр

thumb|upright|Trigonella foenum-graecum.
Чытыр (L. 1753) – чанактуулар тукумунун өсүмдүк уруусу. Бир, кээде көп жылдык чөп, чанада чала бадал. Жалбырагы үч айчыктуу, кыры тиштүү. Сары гүлү чатырча же башка сымал чачы колтугундагы топ гүлгө чогулган, кээде жалгыздан же жалбырак колтугунда экиден. Мөмөсү бир же көп уруктуу чанак. Мөмөсү бир же көп уруктуу чанак. 

Кыргызстанда 4 түрү тоо бетинде жана айдоолордо отоо чөп катары кездешет. Кээ бир түрлөрү – баалуу тоют. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Чырмоок, талаа чырмоогу

thumb|Convolvulus althaeoides.
Чырмоок, талаа чырмоогу ( L. 1753) – чырмооктор тукумундагы өсүмдүк уруусу. Чырмалма жана чырмалбас көп жылдык бадал, чөп. Кадимки талаа Ч. же кайың Ч. - көп жылдык, өтө зыяндуу отоо чөп. Сабагынын уз. 20-100 см. Башка өсүмдүккө чырмалып, оролуп, жерге төшөлүп өсөт. Гүлү мала кызыл, бир аз жыттуу, уругу жарылма кутучада. Бир өсүмдүктө 400-1000 урук болуп, эгин жыйноодо данга аралашат. Мелүүн алкакта 250гө жакын, Кыргызстанда 8 түрү белгилүү. Тамыры 3 мге чейин тик кетет. Отолгондон кийин да тамырынан кайра өсүп чыгат. Өсүмдүк эгилген бардык талаада кездешет. Өсүмдүккө оролуп, аны жапырып чүнчүтөт, түшүмүн коромжуга учуратат. Ч-ту мал көп жесе уугат. Кыргызстандын бардык райондорунда кездешет. Күрөшүү чарасы: Ч-тун тамырын культватор, жумшарткыч менен кыркып, эшилме жери отоп туруу, дан эгинди сепкенден кийин гербицид чачуу, агротехникалык, химиялык чараларды жүргүзүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Уйбеде

thumb|upright|Trifolium montanum.
Уйбеде ( L. 1753) – чанактуу өсүмдүктөр тукумундагы бир, эки жана көп жылдык өсүмдүк. Баалуу тоют. Сабагы жумуру, жалбырагы 3, 5, 9 бөлүктүү. Топ гүлдүү, гүлү кызыл, кызгылт, ак. Сагакта 1-2 (чанда 3-6) уругу болот. Тамырында азот топтоочу уругу болот. Тамырында азот топтоочу түймөк бактериялар болуп, топурактын күрдүүлүгүн арттырат. Европа, Азия, Америка, Австралияда 300дөй түрү белгилүү. Кызыл, кызгылт, ак, перс, александрия У-си эгилет. Кызыл У. – эки жана көп жылдык өсүмдүк. Бийикт. 40-65 см, бутактама. Жалбырагы үчтөн, тегерек, ортосу агыш темгилдүү. Тоют өсүмдүгү катары 14 к-дан Түндүк Италияда маалым. 100 кг чөбүндө 20,00 тоют бирдиги, 2,7 кг сиңимдүү протеин болот. 1 га жерден 400 ц көк чөп, 60-80 ц чөп, 3 цге чейин урук алынат. Тоют үчүн чөп менен аралаш себилет. Ак У. көп жылдык жайыт түзүүдө кеңири эгилет. Негизинен кара топураксыз зонада, Сибирде жана башка райондордо өстүрүлөт. Башка дан өсүмдүктөрү менен аралаш айдалат. Кыргызстандын бардык жерде өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Козу кулак

thumb|Oxyria digyna.
Козу кулак (Hill) – кымыздыктар тукумундагы көп же бир жылдык өсүмдүк. Анын көп түрү мелүүн алкактарда кеңири таралган. Анын эки кадимки жана шпинат түрү өстүрүлөт. Уругу жана тамыры м-ен көбөйөт. Кышкысын жылыткычтарга отургузулат. Даамы кычкыл, тамак-ашка колдонулат. 1 га аянтка 5-7 кг урук эгилет да бир орунда 3-4 жылга чейин өсөт. Жылына 10-12 т түшүм жыйналат. Ал Кыргызстандын жашылча-жемиш совхоздорунда жана жеке огороддо эгилет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр