Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Боордун циррозу

thumb|Боордун циррозу.
Боордун циррозу — боор клеткалары өлүп, анын ордуна бара-бара туташтырма ткань жайылып өсүп, боордун түзүлүшү жана функциясынын бузулушу менен мүнөздөлгөн өнөкөт оору.

 Дартын себептери 

Вирустуу гепатит менен ооруганда, айрыкча догдурга өз убагында кайрылбай, дарылоо кеч башталса, догдурдун көрсөтмөсүн бузганда, туура эмес тамактанууда болушу мүмкүн. Көбүнчө боордун цирриозу менен алкоголь ичкиликтерин ичкен кишилер көп ооруйт (к. Өнөкөт аракечтик). Боорго зыян келтирүүчү уу заттардын (хлороформ, мышьяк, фосфор жана башка) организмге таасир этиши, кээ бир дарыларды (антибиотиктер, сульфаниламиддер) контролсуз ичүү, өт жолдорунун бүтөлүп калуусу, алардын сезгениши да боор циррозуна алып келет. 

 Дарты аныктоо 

Белгилери оорунун формасына, стадиясына жараша ар кандай болот; көп жылдар бою оору кишиге сезилбейт, текшергенде гана боордун катуу тартып чоңоюшу жана башка байкалат. Дарт күчөгөн кезде оорулуунун алы кетип, арыктайт, денеси ысыйт жана саргаят, ич көңдөйүнө суу толгондуктан ич чоңоёт. Анын өтө оор кабылдоолорунда кызыл өңгөч менен карын веналарынан кан агат, эстен танат. 

 Дарылоо 
Боор циррозун дарылоо узакка созулат, күчөп кармаган кезде сөзсүз ооруканада дарылануу зарыл. Догдур сунуш кылган дары-дармек менен катар майы жана тузу аз, витаминдүү тамак ичүү зор мааниге ээ. Сүт азыктарын, кайнап бышкан эт, балык, жашылча-жемиштер, ширелер сунуш кылышат. Оору күчөгөн кезде оорулууга тынч шарт түзүү керек. Боор циррозун алдын алууга вирустуу гепатиттен сактануу, туура тамактануу, алкоголь ичимдиктерин ичпөө, оор ооруларын өз убагында туура дарылоо зарыл.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар‎
Жатын

thumb|Жатындын жара кесилиши: 1— жатындын түбү; 2— жатын түтүгү (оң жагындагысы жара кесилген); 3— жатын түтүгүнүн оозу; 4— энелик без; 5— энелик бездин байламтасы; 6— жатын денеси; 7— жатын моюнчасы; 8— жатын кыны; 9— жатын оозу; 10— жатын моюнчасыиын көңдөйү; 11— жатын көңдөйү. 
Жатын — аялдын жамбаш чарасында табарсык менен көтөн чучуктун ортосунда жайгашкан көңдөй, булчуңдуу, түгөйсүз орган; анда кош бойлуу мезгилде түйүлдүк жетилет. Жатын түбү, тулкусу жана жатын моюнчасынан турат. Жатындын формасы демейде алмурут сымал болуп, тулкусун жара кескенде үч бурчтуктай көрүнөт, жогорку бурчтары жатын түтүгүнө, төмөнкү бурчу жатын моюнчасынын каналына кошулат. Жатындын капталы ички былжырлуу челден (эндометрий), ортоңку булчуң катмардан (миометрий) жана сырткы жылма катмардан (периметрий) турат. Кош бойлуу убакта Жатын булчуң катмарынын талчаларынын көбөйүшүнүн жана чоюлушунун натыйжасында көлөмү жана формасы өзгөрөт. Төрөгөндөн кийин жатын кичирейип өзүнүн мурунку көлөмүнө келет. Жатындын былжырлуу чели этек кир циклине жараша ыргактуу өзгөрүп турат. 

Аны нерв системасы, энелик бези жана гипофиздин алдыңкы бөлүгү кармалып турат. Жатын моюнчасынын каналынын ички бети былжыр чел менен капталып, ал бөлүп чыгарган жегичтүү секрет бактерияга каршы таасир этип, жатынга инфекциянын түшүшүнө тоскоол болот. Ошондой эле сперматозоиддин кыймылына таасир тийгизип, уруктанууда да мааниси бар. 
Жатын — кыймылдуу орган; кош бойлуу, табарсык жана көтөн чучук толтура учурда жана башка физиологиялык шарттарда ордун которуштуруп турат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Анатомия‎
Категория:Медицина
Ботулизм

thumb|Ботулизм.
thumb|Clostridium botulinum.
Ботулизм ( – колбаса) – ботулис микробу бөлүп чыгарган уудан (токсин) пайда болуучу, капысынан башталып, катуу кармаган оору. Ботулизмдин козгогучтары жаратылышта кеңири таралган жана анаэробдук шартта жашап, споралары айлана-чөйрөдө өтө чыдамдуу. Инфекциянын булагы жаныбарлар. Алардын ичегисинде көбөйгөн бацилла заң менен сыртка чыгып, айлана-чөйрөнү булгайт. Киши оорунун козгогучтары менен булганган тамак-аш аркылуу (чала бышкан эт, балык, колбаса, ар түрдүү консерваланган тамак) жугузуп алат. Ботулизмдин жашылча (бадыраң, кызылча, баклажан жана башка), жер-жемиш, козукарын жана башка өсүмдүктөрдөн үй шартында консерваланган азыктардан болгон түрү коркунучтуу. Себеби жылчыксыз жабылган идиштеги, таза жуулбаган жана жетишерлик кайнатылбаган өсүмдүктөгү козгогучтар анаэробдук шартта тез көбөйөт. Бул тамак-ашты жегенде кишилер ууланат. Уу ичегиге тез сиңет, андан кан менен бүт денеге тарап, түрдүү органдарды, өзгөчө нерв системасын жабыркатат. Оорунун жашыруун (инкубациялык) мезгили 2 сааттан 1 жумага чейин. Ал адатта булганган тамакты жегенден 12–24 сааттан кийин капыстан башталат. Оорулуу алсызданат, башы айланып ооруйт, денеси ысып, кусат, оозу жана эрини кургайт, суусайт, ичи өтөт же катат, уйкусу качат, нерв системасы жабыркагандыктан, парез жана паралич (шал) белгилери, көзгө кош көрүнүү байкалат. Көз жапкагы жабылып (птоз), карек чоңоёт, аба жетпей деми кыстыгат, муунат, денеси көгөрүп, 23 сутканын ичинде өлүмгө учурашы мүмкүн. Ботулизмдеги алгачкы (экстрендик) жардам: ичеги-карынды клизма аркылуу тазалоо жана тезинен канга антитоксин (кан сарысуусу) куюлат. Ботулизмди алдын алуу тамак-аш азыктарын даярдоодо, ташууда, сактоодо жана бышырууда санитария-гигиеналык эрежелерди, жашылчаларды, жер-жемиштерди үй шартында консервалоодо технологиялык талапты сактоо керек.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Оорулар
Жатындан кан агуу

Жатындан кан агуу - түрдүү гинекологиялык ооруларда (жатындын шишиги, жатын кошумчасынын өнөкөт сезгенүүсү), бойдон козголгондо, ошондой эле жалпы организмдин кээ бир ооруларында (кан уюунун бузулуусу менен коштолгон кан оорусу) болот. Жатындан кан көп жана аз (бир аз булгаган) агышы мүмкүн. Кан көп келгенде өмүргө коркунуч туудурат. Мындай учурда тезинен медициналык жардам чакыруу керек. Жатындан кан агуу айрым убакта этек кир келген убакытка туура келип (Этек кир цикли) калышы мүмкүн. Бирок эң көп жана уюган кан түрүндө келет. Кээде кан анча көп кетпегени менен узакка (10—12 күнгө чейин) созулуп, этек кир аралыгындагы убакыт кыскарат же баш аламан беймаал келет. Кээде бойго бүтпөй эле этек кир кечиккенде да кан көп кетет. Мындай кан агуу жатындын функциясынын бузулушуна байланыштуу болуп, жыныстык жетилүү жана климакс мезгилинде болот. Жатындан кан агуунун себебин өз убагында (эрте) табуу аны туура дарылоого мүмкүндүк берет. Эгерде этек кир токтогондон бир нече жылдан кийин кан келсе тезинен врачка кайрылуу керек. Жыныстык жетилүү мезгилинде кыздардын ден соолугуна көңүл буруп, этек кир жөнүндө түшүндүрүп, кан келгенин уялбай энесине билдирүүсүн түшүндүрүү зарыл. Ошондо гана этек кир циклинде болгон патологиялык өзгөрүүлөрдү өз убагында врачка билгизүүгө болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Көздөн жаш агуу

thumb|Көз жашынын пайда болушу
Көздөн жаш агуу- Жаш көздү жууп, кургап кетүүдөн сактайт, түрдүү микробдордун көбөйүшүнө тоскоол болот. Ал жаш бездеринде пайда болуп, жаш каналчасы аркылуу жаш баштыкчасына чогулат, андан мурун көңдөйүнө өтөт.
Жаш агууга көзгө бөтөн нерсенин түшүшү, көздүн кычыгындагы тешикче бүтөлүп, жаштын мурундун коңулуна өтө албай калуусу же жаштын көп бөлүнүүсү, жаш бөлүп чыгаруучу бездин кызматынын бузулушу, көздүн сырткы кабыкчаларынын сезгениши жана башка себеп болот. Айрым адамдар катуу суукка, шамалга, караңгы жерден өтө жарыкка чыкканда, капа болгондо, сүйүнгөндө жана башка жаш агат. Мындай учурда Жаш агуунун алдын алуу үчүн коргоочу көз айнектерди кийүү сунуш кылынат. Көздөн жаш агып токтобосо убагында врачка кайрылуу зарыл. Врач оорунун себебин таап дарылайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Жашылча

thumb
Жашылча — айдалма өсүмдүктөрдүн тамак-аш катары колдонулуучу бөлүгү. Жашылчалар биологиялык өзгөчөлүгү боюнча төмөнкү топторго бөлүнөт:

 Түймөктүү/клубендүү (картофель, топинамбур, батат)
 Тамырдуу (сабиз, кызылча, сельдерей, хрен)
 Пияз түптүүлөр (жашыл пияз, порей пиязы, батун –пиязы, сарымсак )
 Капусталуу (ак кочандуу, кызыл кочандуу, брюссель, кольраби, савой, брокколи)
 Салат-шпинаттар (салат, шпинат, щавель)
 Десерттик (спаржа, артишок, ревень)
 Татымал жашылчалар (укроп, эстрагон, базилик, майоран)

Мөмөлүү жашылчалар:

 Ашкабактуулар: (бадыраң, ашкабак, кабачки, патисондор, арбуз, коон)
 Томаттар (томат, баклажан, калемпир)
 Чанактуулар (буурчак, фасоль, бобы, соя)
 Дандуулар (кант жүгөрүсү)

Чоң кишинин тамактануу рационунунда суткасына 600 гр дан кем эмес жашылча болушу керек. Курамы жана аш болумдуулугу жашылчанын түрүнө, өстүрүү шартына жараша болот. Жашылчаларда белок менен май жаныбарлардан алынган тамак-ашка караганда аз болот. Алар углевод, клетчатка, витамин, органикалык кислота, минерал заттарга, тамак-аш булаларына бай болгондуктан тамак-аш катары баалуу. Кишинин тамакка табитти жакшырып, тамак сиңирүү безинин секрет иштеп чыгуусун күчөтөт. Жашылчаны көпкө бышыруу, туура эмес сактоо (жылуу, күн тийген жерде) андагы витаминдин азайышына алып келет. Жашылчада суу көп болгондуктан (90—95%) тез бузулат. Ошондуктан узак убакыт сактоо үчүн жашылчаны туздайт, кургатат, консервалайт, тоңдурат. Мындай жолдор менен жашылчаларды сактоодо деле алардагы витаминдер азаят. Булардын ичинен туздоо, тез тоңдуруу, кургатууда витаминдер көбүрөөк сакталат.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Жашылчалар
Категория:Витаминдер
Жеке сактануу каражаттары

thumb|right|Атайын кийимдин түрлөрү: 1, 2—жумушчу комбинезон; 3—өзгөчө метеөрологиялык шартта иштегендер үчүн кышкы кийим; 4—эркектин таар күрмө шымы; 5—суулуу шахтада иштегендер үчүн суу өткөрбөс күрмө шым; 6, 7— кислота таасиринен коргоочу күрмө шым; 8— өндүрүш чаңынан сактоочу күрмө шым ж-а баш кийим; 9, 10— жумушчу халат.

Жеке сактануу каражаттары — өндүрүш факторлорунун коркунучтуу жана зыяндуу таасирин азайтуу же андан сактануу үчүн иштегендер колдонуучу атайын кийим же түрдүү буюмдар. Партиянын белгилеген программасын иш жүзүнө ашырууда, мындан ары да эмгек шартын жакшыртууда жумушчу менен кызматчыларды Жеке сактануу каражаттары менен камсыз кылуу маанилүү роль ойнойт. СССРде Жеке сактануу каражаттарын даярдоого жана аны алууга бөлүнгөн каражат, материалдык фойд жылдан жылга көбөйүүдө.

Жеке сактануу каражаттары колдонушуна жараша бир нече топко бөлүнөт: изоляциялоочу костюмдар (пневмокостюм, гидроизоляциялагыч костюм, скафандр), дем алуу органдарын коргоочу каражаттар (противогаз, респираторлор жана башкалар), атайын кийим (комбинезон, куртка, шым, костюм, плащ жана башкалар), атайын бут кийим, өтүк, ботинка, боты жана башкалар; адамдын колун (кол кап), башын (каска, шлём, баш кийим), бетин (маска, калканч), угуу органдарын (чууга каршы шлём жана башкалар), көзүн (көз айнек) коргоочу каражаттар жана башкалар жеке сактануу каражаттарын колдонуу милдеттүү түрдө техника коопсуздугунун эрежелерин сактоо менен колдонулат.
Жеке сактануу каражаттарын граждандык коргонууда калкты анын организмине, кийимине радиоактивдүү, ууландыруучу заттардын, бактериялык каражаттардын түшүүсүнөн коргоого багытталган. Алар дем алуу органдарын жана тери катмарларын коргоочу болуп бөлүнөт. Дем алуу органдарын коргоочу каражаттарга противогаз, респираторлор, чаңга каршы кездеме маскасы, кебез-даки байлагычы жана башка кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Коргоочу кийимдер
Категория:Медицина
Бөйрөк үстүндөгү без

Бөйрөк үстүндөгү без — киши жана омурткалуу жаныбарлардын ички секреция органы; бөйрөктүн жогору жагынан орун алган. Бөйрөк үстүндөгү без кыртыш (сырткы) жана мээ сымал (ички) катмардан турат. Кыртыш катмары 50дөй ар кандай гормондорду иштеп чыгарат. Анда минерал алмашууга таасир этүүчү альдестерон; углевод жана белок алмашууга катышуучу, ошондой эле организмдин коргоо реакциясын камсыз кылуучу — кортикостерон жана гидрокортизон; жыныс гормондору сыяктуу таасир берүүчү андроген, эстроген жана прогестерон гормондору пайда болот.
 
thumb|Бөйрөк үстүндөгү без: 1— бөйрөк үстүндөгү без; 2— бөйрөк; 3— заара агуучу түтүк; 4— бөйрөк венасы; 5— бөйрөк артериясы. 

Алар жалпы кортикостероиддер деп аталат. Бөйрөк үстүндөгү бездин кыртышынын шишигинде же анын көлөмү чоңоюп кеткенде гормону көп бөлүнүп Иценко-Кушинг:ru:Синдром гиперкортицизма оорусу пайда болот. Ал эми гормондор аз иштелип чыкса Аддисон оорусуна алып келет. Бөйрөк үстүндөгү бездин мээ катмары 2 гормон — адреналин жана норадреналин бөлүп чыгарат. Алар нерв учтарына, жүрөк-кан тамыр системасына, алмашуу процесстерине таасир тийгизет. Бул гормондор мээ катмардын шишигинде өтө көп бөлүнүп чыгат. Бөйрөк үстүндөгү бездин кызматы нерв системасынын көзөмөлүндө өтүп, башка ички секреция бездери менен тыгыз байланышта болот.

 Шилтемелер 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Анатомия
Желдетүү

thumb|right|250px|Соруп алучу желдетүү
 
Желдетүү — имараттардагы, турак жайлардагы абанын алмашуусун жөнгө салуу. Имаратта киши көбөйгөн сайын абанын сапаты начарлайт. Дем чыгарганда бөлүнгөн көмүр кычкыл газынан тышкары абада зат алмашуунун башка продуктулары (аммиак, күкүрттүү суутек, индол жана башка), бактериялар топтолот. Андан тышкары абанын температурасы жана нымдуулугу жогорулайт. Ошондой эле турак жай жана имараттарда турмуш-тиричилик аракеттеринен (тамак даярдоо, кир жуу ушул сыяктуу суу буулары жана башка газдар пайда болот. Абанын составынын бузулушунан адамдын абалы начарлап, организмдеги жылуулукту жөнгө салуу жана жүрөк иши, дем алуу бузулат. Ошондуктан имарат, турак жайдагы булганч абаны таза аба менен алмаштырып, желдетип туруу зарыл. Табигый шартта сырттагы жана үйдөгү абанын температурасынын айырмасына, шамалдын багытына, ылдамдыгына жараша форточканын, терезелердин, тамдын жылчыктары аркылуу аба кирип турат. Бирок абанын мындай алмашуусу жетишсиз. Ошондуктан форточка, эшик, терезелерди ачып желдетүү керек. Суук мезгилинде киши жок кезде желдетүү талапка ылайык. Турак жайларды желдетип, абаны тазартуу менен түрдүү инфекциялык оорулардын (грипп, кызылча, скарлатина) алдын алууга болот.
Жасалма жол менен абаны алмаштыруу атайын желдеткичтердин жардамы менен жүргүзүлөт. Бул максатта чоң имараттарга, мекемелерге атайын кондиционерлер орнотулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Таза аба
Категория:Медицина

ar:تهوية داخلية
Гиперкинез

Гиперкинез (грек. ὑπερ- — үстүндө, сыртынан жана κίνησις — кыймыл) — нерв системасынын органикалык жана функциялык бузулууларындагы эрксиз жасалган кыймылдар. Гиперкинездерге атетоз, хорея, паркинсонизм, миоклония жана башка кирет. 

Атетоздо негизинен кол эрксиз кыймылдайт. Муштум араңдан зорго түйүлүп, жазылбайт же манжалар жайылган бойдон бүгүлбөйт. Гиперкинездин өзгөчө түрүнө миоклония кирет. Гиперкинездин калтырама түрү көп кездешет. Ал нерв системасынын кайсы бир оорусунда, функциялык бузулууларында болот, кээде тукум кууйт. Анда киши кыймылдаса да, кыймылдабаса да, башы калчылдап, колу калтырай берет, бирок уктаганда жоголуп, бир нерсеге капа болгондо күчөйт. Истериялык невроздордо, ошондой эле неврастения, психиастенияда түрдүү эрксиз кыймылдар болот. Алар мээ кыртышында такай патол. козголуу пайда болгону менен байланыштуу. Функциялык гиперкинездерге адистигине жараша түрдүү кыймылдын бузулушу (жазуу спазмы — кол тырышып, жазууга эби келбей калат; скрипкачы, пианисттердин колунун түйүлүшү) кирет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Медицина
Жеңил атлетика

right|thumb|230px

Жеңил атлетика — спорттун негизги түрү. Ага түрдүү аралыкка басуу, чуркоо, бийиктикке жана узундукка секирүү, ыргытуу жана башка кирет.
Жеңил атлетика менен машыгуу булчуңдарды өстүрөт, жүрөк-кан тамыр, дем алуу жана нерв системасын, таяныч-кыймыл аппаратын бекемдейт, зат алмашууну жогорулатат, организмди чыңдайт. Жеңил атлетика менен машыгуу көбүнчө ачык жерде, таза абада өткөрүлгөндүктөн анын ден соолукту чыңдоого артыкчылыгы бар.
Азыркы кездеги жеңил атлетика спорту беш бөлүмдөн: жөө басуу, жүгүрүү, секирүү, ыргытуу жана жеңил атлетиканын көп түрүнөн турат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Спорт
Категория:Жеңил атлетика

ky:Атлетика
Узундукка секирүү

150px|thumb|right|Кайчы стилиндеги узундукка секирүү.
thumb
Секирүү , ыргытуу, түртүү көнүгүүлөрү чуркоого, басууга караганда дем алуу жана кан айланууга азыраак таасир этет. Бирок бул ылдамдыкты жана күчтү талап кылган көнүгүүлөр тез, ийкемдүү, так кыймылдарды өнүктүрөт. Ар тараптан өсүү үчүн жеңил атлетиканын бир нече түрү менен машыгуу (айрыкча балдар) талапка ылайык. Алардын бири Жеңил атлетика спортунун бир түрү катары белгилүү.
Жеңил атлетиканын көп түрү өз кучагына алган көнүгүүлөрдүн санына жараша үч, төрт, беш, алты, жети, сегиз жана он түргө айырмаланат. Аялдар жана балдар үчүн чуркоо аралыктары азыраак, ыргытуучу, түртүүчү снаряддар жеңилирээк болот. Мындай татаал программадагы мелдештер спортсмендерден ар тараптуу даярдыктарды талап кылат. Балдардын Жеңил атлетика менен машыгуусу 11 —12 жашынан акырындык менен чуркоодон (кыска аралыктарга) башталат. Мелдештерге катышууга 1 жана 1,5 жыл такай машыгуулардан кийин уруксат берилет. Жеңил атлетика менен машыгуудан мурун сөзсүз врачтын текшерүүсүнөн өтүү керек. Ар кандай кырсыктардын алдын алууда көнүгүүнү туура аткаруу, кийимдин, бут кийимдердин туура тандалышы, чуркоо, секирүү жана башка үчүн жолдор, аянттар, спорттук атайын шаймандар менен камсыз кылуу чоң мааниге ээ. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Спорт
Категория:Секирүү
Бронхоэктаз

250px|right|thumb|Бронхоэктаз ооруБронхоэктаз — бронхтун айрым бөлүктөрүнүн кеңейиши жана деформацияланышы менен мүнөздөлгөн дем алуу органдарынын оорусу.
 
 Бронхоэктаздын бөлүнүшү 

Бронхоэктаз тубаса жана кийин пайда болгон болуп бөлүнөт. Тубаса бронхоэкстаз аз кезигет. Кийин пайда болгон бронхоэкстазга өнөкөт бронхит, өпкөнүн сезгениши, сасык тумоо, балдардын жугуштуу оорулары (көк жөтөл, кызылча) жана башка себеп болот. Сезгенишинде анын булчуңдуу кабыгы какырык толуп, ошол учурда жөтөлгөндө пайда болгон басым анын капталына таасир этип кеңейтет. 
 
 Оорудун өтүшү жана белгилери 

Оорунун эң алгачкы белгилери сезилгенден баштап, өтүшүп кеткенге чейин үч стадияга бөлүнөт. Биринчи стадиясында бронхтордун ички былжыр чели сезгенет. Экинчи стадиясында бронхтун бардык катмары жабыркап анын тегерегиндеги катмарга чейин жетет. Үчүнчү стадиясында сезгенүү бронхтордон өтүп өпкөнүн ткандарына жайылып, өпкөнүн өнөкөт ириң оорусуна окшоштук байкалат. Анын өнөкөт түрү улам күчөйт. Аз сандагы, көлөмү кичине бронхоэкстаз көпкө билинбейт. Көлөмү чоңоюп, көбөйүп кеткенде, оорулуу чыйрыгып, катуу жөтөлө баштайт. Ириңдүү, сасык какырык өтө көп (айрыкча эртең менен) бөлүнөт (кээде суткасына 1 лге жетет). Күчөп кеткенде кан түкүрөт. Оору күчөп турган мезгилде ооруканага жаткырылат. Сезгенүү процесси басаңдап калганда, эң оболу догдурдун көзөмөлү менен бронхтордон какырыкты чыгаруучу дарылоо жүргүзүлөт. 
 Дарылоо 

Курортто, санаторийде дарылануу сунуш кылынат, ошондой эле жалпы организмди чыңоо зарыл. Бронхтордун бир жагы белгилүү өлчөмдө жабыркаса хирургиялык жол менен дарылайт. Бронхоэктазды алдын алууда дем алуу органдарынын катуу кармаган жана өнөкөт ооруларын өз убагында туура дарылоо зарыл. Бронхтун сезгенүүсүн күчөп кетүүдөн алдын алууда эмгек гигиенасын сактоо, дем алуу гимнастикасын жасоо жана витаминдүү тамактануунун мааниси чоң. 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Категория:Оорулар
Гиперплазия

Гиперплазия (жаңы лат. hyperplasia; байыркы грек. ὑπερ- — сыртынан- + πλάσις — түзүү, түзүлүү) — органдарда жана ткандарда структуралык элементтердин көбөйүп өсүшү. Ал органдардын функциясынын күчөшүнүн же ткандардын түрдүү патологиялык өзгөрүүсүнүн (сезгенүүлөрдө, ракка айлануу алдында) натыйжасында регенерация, гипертрофия убагында болот. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Медицина
Бронхтор

thumb|Трахея менен кекиртектин алдынан көрүнүшү.

Бронтор (гр. βρόγχος — «кекиртек») — дем алуу кекиртегинин (трахеянын) бутакчасы; ал аркылуу өпкөгө аба келет жана өпкөдөн аба чыгат. Трахея көкүрөк көңдөйүнө келгенде оң жана сол биринчилик брохторго бөлүнүп, оң жана сол өпкөгө кирет. Андан ары дагы майда бутактарга — экинчилик брохторго бөлүнүп, бронх дарагы пайда болот. Биринчилик брохтордун диаметри 1,5—2 см, ага диагноз коюу жана бөтөн нерселерди чыгаруу үчүн атайын аппаратты — бронхоскопту киргизүүгө болот. Эң майда микроскопиялык түзүлүштөгү бронтор бронхиолалар деп аталат. Алардын учтарында альвеолалардан түзүлгөн өпкөнүн дем алдыргыч тканы жайгашкан. 

Брохтор кемирчек шакекчелерден жана жылма булчуңдан турат. Майда брохтордун булчуңдары бронх астмасында рефлекстүү жыйрылат. Брохтордун ички бети ыргалма эпителийлүү былжыр чел менен капталган. Бул эпителийдин клеткаларында түкчөлөр болуп, алар дем алуу жолуна түшкөн бөтөн нерселерди (чаң жана башкалар) кыймылы менен кайра чыгарат.

 Ширлтемеле 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ден соолук
Категория:Анатомия