Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Демография

Демография ( – калк жана – жазамын) – калктын коомдук-тарыхый шартка жараша өнүгүү мыйзам ченеми жөнүндөгү илим; коомдук илимдерге кирет. Ал негизинен калктын өсүшүн, муун алмашуусунун негизинде элдин жаңыланып турушун изилдейт. 

Элдин саны өлүм-житим, жаңы төрөлгөндөр жана башкалардын натыйжасында өзгөрүп турат: айрым аймактын калкына эл кошулат (иммиграция), башка жакка көчүп кетет (эмиграция). Андан тышкары: адам үйлөнөт, ажырашат, балалуу болот, улгаят, билими жогорулайт, адистиги, социалдык абалы алмашат. Демография калктын жана анын айрым топторунун жаңыланышынын динамикасын демографиялык процесстерди (калктын табигый кыймыл процесстери) талдоо аркылуу айкындайт. 

Ошондой эле демография калктын курактык-жыныстык, нике жана үй-бүлөлүк түзүлүштөгү өзгөрүүлөрүн, калк санынын жалпы мыйзам ченемдүү өзгөрүүлөрүн да изилдейт. Демография илиминин негиздөөчүсү англиялык илимпоз Жон Граунт (1620-74) болгон. Россияда биринчи демографиялык эмгек Д. Бернуллиге таандык. Демографиялык изилдөөлөр анда жүрүп турган процесстердин тенденциялары менен факторлорун белгилүү аймакта жана түрдүү мезгилде изилдөөгө багытталган. Демография төрөлгөндөр менен өлгөндөрдүн санынын өзгөчөлүктөрүн изилдеп, прогноз түзөт. Калктын саны менен түзүлүшү жөнүндө болжолдуу жана чыныгы материалдар демографиялык саясаттын өзөгүн түзөт. Демографияда калк жөнүндө маалыматты топтоп, аны тандап жана өзгөчө бөлүмдү (демографиялык статистика) түзгөн статистикалык ыкмалар негизги орунга ээ. Демографиялык процесстердин байланышы жөнүндө сандык мүнөздөмөлөр матем. түрдүү ыкмалар менен жүзөгө ашат. 

Ошондой эле графиктик ыкмалар кеңири колдонулат. Ал эми демографиялык процесстер менен айрым аймактардын түзүлүштөрүн салыштыруу картографиялык изилдөө ыкмасы аркылуу ишке ашырылат. Андан тышкары демография калкты иликтеген илимдердин изилдөөлөрүяүн жыйынтыгы менен ыкмаларын да колдонот. Мисалы, демографиялык процесстердин социалдык мүнөздөгү аспектилери демографиянын социология, антропология жана медициналык география менен тыгыз байланышта экендигин айгинелейт. Калктын отурукташуусу, миграциясы жана башка. Демографиялык процесстер демографияны калк географиясы, этностук өзгөчөлүктөрү, этнография, аймактарда калкты отурукташтырууга багытталган изилдөөлөр геодемография (калк географиясы менен демографиянын айкалышынан пайда болуп, геодемографиялык абалды илимий изилдөөгө арналган жаңы илимий багыт) менен байланыштырат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5

Категория:Тарых
Категория:Коомдук илимдер
Дарий I

thumb|Дарий I.

Дарий I, Дарая вауш – Биздин заманга чейин 522–486-жылы байыркы Персия падышасы; Ахеменилер династиясынан. Б. з. ч. 522–521-жылы «Өлбөстөр» деп аталган 10 миң армиясы менен Вавилон, Мидия, Персия, Маржана, Элам, Мысыр, Парфия аймактарындагы жана Орто Азиядагы скиф урууларынын көтөрүлүштөрүн басып, бир катар чарбалык, маданий реформаларды жүргүзгөн. Персиянын мурунку падышасы Кир IIнин Орто Азияда жашаган сактарга каршы басып алуучулук саясатын улантып, эки жолу жортуулга чыккан. Анын тушунда грек-перс согушу (б. з. ч. 500–499-жылы) болуп өткөн. Эл аралык сооданы өнүктүрүп, Ахеменилер дөөлөтүн чыңдаган.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Инсандар
Махмуд ибн Вали

Махмуд ибн Вали (1595 же 1596-ж. - өлгөн жылы белгисиз) – орто кылымдардын соңку мезгилинде Балх аймагында жашап жана эмгектенген окумуштуу тарыхчы. 

 Кыскача өмүр таржымалы 
Махмуд ибн Вали 1595 же 1596-ж. Азыркы Түндүк Ооганстан аймагында туулган. Фарсы тилдүү тарыхчы жана акын болгон. 

1634-1640 же 1641-ж. фарсы тилинде жазган “Бахр ал-асрар фи манакыб ал-ахйар” (“Айкөлдүн чыгаандыгы тууралуу сырлар деңизи”) эмгегин Балхтын ханы Надр Мухаммад ханга багыштаган. 
Бул эмгегинен тышкары ырлар жыйнагын, адеп-ахлак, насыят, диний, поэтикалык мүнөздөгү чыгармаларды жазган. Махмуд ибн Валинин “Сырлардын деңизи” чыгармасынын алтынчы томунун төртүнчү бөлүмүндө кыргыздарга байланыштуу маалыматтар бар.

 Адабият 
 Махмуд б. Вали, Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар, фотокопия рукописи ИВАН СССР № 82; рук. India Office, №1496.

 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – Рецензент: тарых илиминин доктору Өмүркул Караев. - ISBN 5-89750-028-2. 

 Б. Ахмадов, Махмуд ибн Вали, Тошкент, 1966. 

 Б.Ахмедов, Махмуд ибн Вали и его энциклопедический труд, — ОНУз,. 1969, № 11, стр. 62—65.

 Интернеттеги шилтеме 
 http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Curas/lit.phtml?id=1809

Категория:1596-жыл
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Тарыхчылар
Категория:Булак таануу
Категория:Кыргызстан
Категория:Ооганстан
Категория:Борбордук Азия
Категория:Түркология
Категория:Иран
Мары шаары

Мары шаары - Түркмөнстандын Мары вилайетинин ордо шаары.

 Кыскача тарыхы 
thumb|left|Көөнө Мерв шаарына ислам динин таркаткан бир тууган асхабдарга тургузулган көрүстөн.

Мары (Mary) шаарынын мурдагы тарыхый аталыштары - Мерв жана Маргиана болгон.

Мары шаары Борбордук Азиядагы Кара-Кум чөлүндө жайгашкан оазис жерде орун алган. 
Шаар Мургап (Мургаб) дарыясында жайгашкан. 

2009-жылы шаар калкы 123 000 тургундан турган (1989-жылы 92 миң киши жашаган).

Мары шаары байыртадан эле Улуу Жибек Жолунун таманында жайгашкан. 
1884-жылы шаарды падышалык Орусия каратып алган. Ошол жылы орустар шаарда өздөрүнүн бекемделген жайын тургузган.

1918-жылы августта Мары шаарынын жанында Кызыл аскерлер менен пенжабдык жоокерлерден турган британдык кошуун салгылашкан. 

1968-жылы шаардан батышыраак 20 чакырымдай жерден газ кени табылган.

 Чарбасы 
Мары шаары Түркмөнстандагы чоңдугу боюнча төртүнчү ири шаар.

Анда газ жана пахта иштеп чыгуу, ж.б. ишканалар жайгашкан. 

 Маданияты 
Мары шаарында аймактык ири музей жайгашкан.

Шаарда байыркы Мерв шаар чалдыбары бар. 

Шаардын башкы футбол клубу "Мерв Мары" деп аталат.

 Марыда туулган же байырлаган тарыхый инсандар 

Бул шаарда дарыгер жана тарыхчы Шараф аз-Заман Тахир Марвази туулгандыгы жоромол кылынат.

 Агаджанов, Сергей Григорьевич — чыгыш таануучу http://bukinist1.narod.ru/vostok/a/agadjanov-s-g-bio.html;
 Алиханов-Аварский, Максуд — орусиялык кол башчы, генерал, Мерв жана Тифлис губернатору;
 Асадов, Эдуард Аркадьевич — орус совет акыны, прозаик;
 Ата Салих — түркмөн эл акыны ;
 Ата Атажанов (Атаджанов) — түркмөн совет жазуучусу ;
 Ахмедов, Вели — түркмөн композитору Биография.ру | Biografija.ru | А | Ахмедов Вели;
 Багиров, Эдуард Исмаилович — орусиялык жазуучу;
 Боннэр, Елена Георгиевна (Лусик Алиханян) — совет жана орус коомдук ишмери, укук коргоочу (академик Андрей Сахаровдун жубайы);
 Гордеев, Владимир Дмитриевич — СССРдин спидвей боюнча чемпиону, спортчу;
 Сатунц (Сатян), Арам Мовсесович] — армян совет композитору;
 Шакирова, Элен Рафаэловна|Шакирова (Бунатьянц), Элен Рафаэловна — орусиялык (мурда - советтик) баскетболчу айым.

 Адабият тизмеси 
 Ал-Марвази Шараф ал-Заман Тахир. Глава о тюрках из трактата / Публ., 
пер. и введ. А. Храковского // Труды сектора Востоковедения АН КазССР. 1959. – Алма-Ата, 1959. - Т. 1.
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – Рецензент: тарых илиминин доктору Өмүркул Караев. - ISBN 5-89750-028-2.
 Заходер Б.Н. Каспийский свод сведений о Восточной Европе. T.II. Булгары, ма­дьяры; народы Севера, печенеги, русы, славяне. - М.: Наука, 1967. - С.35, 36, 39, 63.).

 Шериктеш (бир тууган) шаарлары 
 Стамбул, Түркия
 Жидда, Сауд Арапстаны
 Самарканд, Өзбекстан

 Интернеттеги шилтемелер 

 Ахалтеке аргымагы
 Агаджанов, Сергей Григорьевич
 Салих — түркмөн эл акыны
 Туризм жайлары
 Биография.ру | Biografija.ru | А | Ахмедов, Вели — түркмөн композитору 

Категория:Түркмөнстан
Категория:Шаарлар
Жыйырма сом

20 сом — Кыргыз Республикасынын банкнот номиналы.
 Банкноттор 
Жүгүртүүгө чыгарылган күнүӨлчөмүТүсүСүрөтүАлдыңкы бетиАрткы бети10-май 1993-жыл140х70Көк150px 150px11-апрель 1994-жыл135х65Кызыл150px 150px15-август 2002-жыл135х65Кызыл150px 150px1-июль 2009-жыл150х58Кызыл150px 150px10-май 2024-жыл150х58Кызыл150px150px
 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
 Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы. Банкноттор 

Категория:Акча бирдиги
Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Каржы
Чолпонбек Базарбаев

Чолпонбек Базарбаев 
200px|right|thumbЖалпы маалымат:Төрөлгөндө берилген аты: Чолпонбек БазарбаевТуулган жылы: 4-февраль, 1949-жыл Каза болгон жылы: 2-сентябрь, 2002-жыл Туулган жери: Чолпон айылы, Кочкор району, КыргызстанКаза болгон жери: Бишкек шаары, КыргызстанИшмердүүлүгү: театр бийчиси, киноартистНаамдары: СССРдин эл артисти, Кыргыз ССРинин эл артисти, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти Иштеген театры: Кыргыз улуттук академиялык А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрыЧыгармачылык активдүүлүгү: 1966-жылдан 1988-жылга чейинYй булоосу:Жубайы: Надежда Салчаковна жана эки уулу… 

Чолпонбек Базарбаев - КРнын эл артисти (1979), СССР эл артисти (1982). Солто уруусунун Талкан уругунан.

 Таржымалы 
1958-жылы М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык жана хореографиялык окуу жайына кирип, аны 1967-жылы бүтүрүп чыккан.
1966-1993 - жылдары Кыргыз мамлекеттик академиялык А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрынын солисти, генералдык директору.
1993-96-жылдары Кыргыз Республикасынын маданият министри.
1996-жылдан 1997-жылга чейин Кыргыз Республикасынын билим берүү, илим жана маданият министринин 1-орун басары.
Ушул эле мезгилдерде 1987-жылдан 1995-жылга чейин Кыргызстан театр ишмерлер союзунун президенти болуп иштеген.
1997-2001-жылдары "Достук" коомунун төрагасы.
2001-2002-жылдары кайрадан Кыргыз мамлекеттик академиялык А.Малдыбаев атындагы опера жана балет театрынын башкы директору.

 Чыгармачылыгы 
Ч. Базарбаев улуттук жана классикалык бийдин техникасын мыкты өздөштүрүү менен балет спектаклдеринде ар кыл мүнөздөгү образдарды психологиялык жактан терең ачып берген.
Базарбаевдин репертуарындагы «Шопениана», «Жизель», «Аккуу көлү», «Уйкудагы сулуу» классикалык балеттер бий өнөрүн өздөштүрүүнүн эң жогорку мектеби болгон.
СССР эл артисти Базарбаев Б. Бейшеналиевадан таалим алган.
1970-жылы Польшада «Дон Кихот» балетинен үзүндүнү Б. Бейшеналиева менен бийлеген.
АКШ, Кытай, Япония, Франция, Түркия, Швейцария, Дания жана башка дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө гастролдо болгон.

 Аткарган ролдору 
 Альберт (А. Адан, «Жизель»)
 Зигфрид (П. Чайковский, «Ак куу көлү»)
 Спартак (А. Хачатурян, «Спартак»)
 Нурдин (М. Раухвергер, «Чолпон»)
 Вацлав (Б. Асафьев, «Бахчисарай фонтаны»)
 Жигит (Ф. Шопен, «Шопениана»)
 Солор (Л. Минкус, «Баядерка»)
 Макбет (Молчанов, «Макбет»)
 Чолпонбай (Н. Нурымов, «Өлбөстүк») жана башкалар.

 Сыйлыктары 
Кыргызстан Ленин комсомолу (1977)
Эл аралык «Мин он» (Япония, 1993) сыйлыгы.

 Атын калтыруу 
Бишкектеги Кыргыз мамлекеттик хореографиялык окуу жайына анын ысмы берилген (2004).Бишкекте эстелиги коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
 Уразгилъдеев Р. Киргизский балет. Ф., 1983.
 Кыргыз тарыхы энциклопедия. Бишкек, 2003-ж.
 Жамийла Кочкорбаева. Тунугу өчпөйт жылдыздын. Бишкек, 2005-ж.
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз театры
Категория:Театр
Категория:Маданият
Категория:Кыргызстан
Категория:Искусство
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Туулгандар 1949-жылы
Категория:Өлгөндөр 2002-жылы
Категория:СССР
Категория:Тарых
Категория:СССР эл артисти
Актан Тыныбеков

Актан Тыныбеков Жалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Актан Тыныбек уулуТуулган жылы: 1888-жыл Өлгөн жылы: 1951-жылТуулган жери: Тегерек-Булак айылы, кийинки Тянь-Шань, азыркы Нарын району, КыргызстанӨлгөн жери: Тегерек-Булак айылы, азыркы Миң-Булак айылдык округу, Тянь-Шань району, КыргызстанСөөгү: Тегерек-Булактын көрүстөнүнө коюлган, Тянь-Шань району,КыргызстанӨлкө: 22px|border|CCCР желеги СССР→22px|border|Кыргызстан желеги КыргызстанИшмердүүлүгү: акын, төкмө, комузчу, манасчыНаамдары: 
 
Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти 
Актан Тыныбек уулу - манасчы, акын жана комузчу.

 Өмүр баяны 
Актан Тыныбек уулу (1888, азыркы Нарын району, Мин-булак айылы - 1951, ошол эле жер) - манасчы, акын жана комузчу.

19-кылымда өткөн улуу манасчы Тыныбектин уулу.

Жаштайынан атасы айткан «Манасты» угуп чоңойгон.

Актандын сөз өнөрүнө шыктуулугу он үч жашында эле байкалган. Адегенде комуздун коштосууунда элдик ырларды аткаруучу катары таанылып, өзү да ыр чыгарып, элдик ырчылардын катарына кошулган.

1936-1947ж;. Кыргыз мамлекетик филармониясында иштеген.

Көптөгөн күүлөрдү анын ичинде «Манас» эпосунун обонунун негизинде «Чоң кошуун», «Семетей күү» деген күүлөрдү жараткан.

«Манас» эпосунан «Көкөтөйдүн ашынан» үзүндү, «Семетей» бөлүгүнөн «Семетейдин жетим калып Букарга барышы» жана «Семетей Букардан Таласка келип Манастан калган мүлктөрдү алып жаткан жери» деген эпизоддорду жаздырып, Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясынын Кол жазмалар фондусуна өткөргөн.

Актан айткан «Манас» менен «Семетей» үзүндүлөрү идеялык жактан таза, өз алдынча көркөмдүүлүккө жана оригиналдуулукка ээ. Актандан жазылып алынган үзүндүлөр башка варианттар менен негизги сюжеттик өзөгү окшош.

Эпостун башталуу эпизоддору, андагы окуялар турмушттук чындыкка жакындаштырылып баяндалат.

Актан «Манас» эпосунун айрым үзүндүлөрүн гана эмес, кыргыздын баатырдык кенже эпосу «Эр Табылдыны» толук айткан.

Актандын «Эр Табылдысы» колдогу варианттардын ичинен толугу жана идеялык мазмуну, көркөмдүгү жагынан көрүнүктүүсү.

Актандын "Асан-Жамал" деген поэмасы көркөмдүк жактан өтө жогору иштелген чыгармалардын катарына кирет.

 Айрым шилтемелер 
Кыргызстан, Селкинчек, Бешик ыры

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Манас эпосу
Категория:Акындар
Категория:Төкмө акындар
Категория:Манасчылар
Категория:Маданият
Категория:Комузчулар
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Туулгандар 1888-жылы
Категория:Өлгөндөр 1951-жылы
Категория:Нарын облусу
Абдырына

Абдырына — Төшөктүн аяк-башына жазданууга атайын ылайыктала жасалган жыгач буюм. Бул кыргыздар отурукташуудан кийин көбүрөөк колдонула баштап, жыгаччылар муну сыйдалап кармап, кооз буюм катарында урунууга аракеттенишкен. Көчмөңдүү жана жоокерчилик турмушта төшөктүн аягы жапыс көрүнсө, ээр анын үстүнө желдик же тердик, кийиз өңдүүлөрдү коюшкан. Улуулардын айтымдарында, ат үстүндөгүлөрдүн кан тамырлары жүгүрүп, буттун эс алышына шарт түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Үзөңгү

Үзөңгү — ат жабдыгынын бир бөлүгү. Ат үстүндө тыкан, түз жана тең салмакта жүрүүдө, аттанып түшүүдө бутка таканч болуп, теминүүгө ылайыкташат да, ээрдин эки капталына тагылат. «Коло үзөңгү», «жез үзөңгү», «күмүш үзөңгү» (күмүш жалаткан) деп аталат. Үзөңгү жыгачтан да, мүйүздөн да жасалган. Мунун бутка таканч таманы (теминчеги), эки жак капталы (жаактары), боо өткөрүүчү тешикчеси таралгасы болот. Үзөңгүнүн ээрдин оң жак жана сол жак капталына кайыштан каттай боосу (үзөңгү боо) болот. Үзөңгү көбүнчө калыпка куюлат. Үзөңгү куюу үчүн жасалуучу калып негизинен беш бөлүктөн турат. Аны усталар үч күндө куюп бүтөт. Ошол бир нече бөлүк темир кайра жик-жиги менен куралып кепшерленет. Калып жасалгандан кийин усталар аны 400—500° та ысытат. Жезди чопо чөйчөктө эритет. Эгер үзөңгү калып муздак болсо, эритилип куюлуп жаткан суюктук анча чуркай албайт. 
thumb|Үзөңгү
Калыптагы («жатак») суюктук куюлуп жатканда буга илгери сорпо куюшчу. Мунун калыптан чыгарууга оңойлугуна карап, азыркы усталар автолинди колдонот. Үзөңгү колодон да эритилет. Бирок, куюлуп жаткан колонун суюктугу муздап келе жатканда да сынбасы үчүн буюм эки бөлөк куюлат. Үзөңгүгө сары жездин жана колонун тазасы керек. Таза жез тунук келет. Үзөңгүнү туюк куйбоо керек. Мында жез муздаганда кысылып, үзөңгү сынып да калат. Усталар үзөңгү куюлуучу металлдардын ич ара айырмачылыктарын айра таанып, иштетүү сырларын таасын өздөштүрүшкөн. Үзөңгү да түрдүүчө кооздолот. Мунун ар кандай формалары кездешет. Күмүш жалатылган үзөңгүлөргө кадимкидей көркөм оюм-чийимдер түшүрүлөт. Үзөңгү таманы жазыраак келип, өзүнчө сызыкча болуп, үстүнкү бут кое турган жагы «араа тиштении», асемделе келтирилип, бул да өзүнүн жекече көркөмдүгүн тартуулайт. Анын жаагы мүмкүн болушунча ичке келет. Үзөңгүнүн кайыш аркылуу бириккен жери төрт чарчыланып, ага да «сыя төгүү» өңдүү кооздуктар берилет. Элдик оюм- чийимдин түрлөрүн элестеткен көркөмдүктөр кесилип, жабыштырылып да шөкөттөлөт. 

Үзөңгү таманынын алды тегерек тешиктүү, жалпак тешиктүү болот. Колдо куюлган үзөңгүгө күмүш жана башка түстүү металлдарды жалатууга, анын бетин торчолоого болот. Мында үзөңгүнүн кайыш өткөрө турган көзү менен таманына өзүнчө форма беришкен. Чеберлер заттарды эритүүдөгү алардын ич ара айырмачылыктарын мыктап билишет. Мисалы, кызыл жез коюу келгендиктен ысыкка өтө чыдамдуу келет. Ал көптө барып эририн зергерлер туят. Коло ысыкты анча сүйбөйт, бат эле мөлт эте түшөт. Болжолдо, коло 400—500° та (жыйырма минутада), сары жез 600° та (жыйырма беш минутада), ал эми кызыл жез 800—900°та (отуз минутада) эрийт. Минтип, заттарды таасын эритүү чоктонуучу көмүргө, көөрүктүн басымына байланышат. Үзөңгүнү чоюп, жезден сомдоп туруп, никелдештирип кооздоого да болот. Буга күмүш жалатып, анын үстүнө күмүш зым аркылуу кооз оюм түшүрүү салты да болгон. Үзөңгүнү «теминги» деп айтабыз. Ал теминүүдөн, унааны айдоодон айтылышы мүмкүн.

Пайдаланылган адабиятттар:

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9

Категория:Ат жабдыктары
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Устара

200px|thumb|Заманбап устара
right|250px|thumb|Устара
Устара — «Мурундарын карасаң, Айбалтанын сабындай. Муруттарын карасаң, Устаранын кабындай» («Манас»), Бул — атайын чач алуучу бычактын бир түрү. Муну жасоодо усталар курч темирден (ак курч, кара курч) жердигин тандап, чоктонтуп табы менен сугарып, аны бүлөөгө бүлөп курчутуп алышкан. Кыргыз устарасынын сабы катуу жыгачтан тандалат да, түп уңгусу иймейиңки болот. Мунун мизи менен сырты балык сымал эндүү келет да, темири жана сабы үшкүлөнүп, астына жука темир коюлуп, эки тарабы биротоло бекитилип, бүктөп коюуга, мизин ачууга шартташкан. Кээде устаранын уңгусундагы илмекейи өзүнчө шакекчеге чыйратылган жиптен же кайыштан боо тагылат да, ал кереге башына же мыкка илинген. Чеберлер устарага көндөн (кол булгаары), кап (тыш), же жыгачтан куту жасашкан.

 Маалыматтын булагы 
 Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Узануу

Узануу— зергерчилик, темирчилик, жыгаччылык, мүйүзчүлүк, терини иштетүүчүлүк, таш чегүүчүлүк. Тактап айтканда, көбүнчө эркектердин металлдан, жыгачтан, мүйүздөн, сөөктөн, таштан, териден жана башка жердиктерден кооз буюмдарды жасоо аракеттери.
Тушамыш

thumb|300px|Тушамыш
Тушамыш (чидер) — Ат жабдыктарынын бир бөлүгү. Унаа отко коюлганда алыс кетпес үчүн атайын анын алдыңкы эки бутун (кишен, тушоо) же алдыңкы эки жана арткы бир бутун белгилүү узундукка байлап коюучу ат жабдыгынын бир түрү. Тушамыш алгач жердиктен (кайыш, жип, кыл аркан) жасалып, унаанын алдыңкы бутунун бакайынан бир аз өйдөрөөк жерине (тушарына), алдыңкы буттар менен шилтенбей тургандай кылынып байланган. Мындай чидердин узундугу 1,5—2,5 карыштай болуп, эки учу унаанын алдыңкы буттарына мүйүз, жыгач тээктери (узуну 4—5 см) менен бекитилген. Өзгөчө азоо унаалардын алдыңкы эки буту менен бир буту чидер менен тушалган. Тушамышты (тушоону) же чидерди чеберлер майда тал кайыштардан өрүп да, кайып да жасалат. «Чидерлеп кой» (үч бутун тушоо), «тушап кой» (эки бутун тушоо). Чидер үч буттуу, тушоо эки буттуу тушамыш болуп саналат.

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Категория:Ат жабдыктары
Гатино

Гатино Gatineau 250px
|-
|colspan=2 style="text-align:center;" | шаар
|-
|align="center" bgcolor="red" colspan=2 style="font-size: small" |Жалпы маалымат
|-
|colspan=2 style="text-align:center;" |
|-
|Өлкө: || Канада 22px|border|Канада желеги
|-
|Провинциясы: || Квебек 22px|border|Квебек желеги
|-
|Негизделген: || 1800-жыл
|-
|Мэри: || Марк Бюро
|-
|align="center" bgcolor="red" colspan=2 style="font-size: small" | Демография Калкы: 247 500 адам (2009)Жыштыгы: 722 адам/км² адам Географиясы
|-
|Аянты: || 342,32 км²
|-
|Чекиттер: || эң төмөн: 37 м эң бийик: 144 м
|-
|Саат аймагы: || -5
|-
|Телефон коду: || (819)
|-
|Расмий сайты: || 
|-
|colspan=2 style="text-align:center; color:blak" | Гатино шаары картада 220px
Гатино ...

 Шилтемелер 
 Гатино шаарынын расмий сайты (француз жана англис тилдеринде)
 Оттавадагы Квебек университети (Гатино) (французча)

Категория:Канада
Категория:Шаарлар‎
Куюшкан

Куюшкан — ат жабдыктарынын бир бөлүгү. Токулган ээрди эңкейиште аттын (унаанын) моюнуна кетүүдөн сактайт. Мунун эки учу ээрдин арткы актасындагы чыгарагына бекитилет. Куюшкан да кайык, өрүм аркылуу бүткөрүлөт. Анын шөкөттөлгөн «кошундусун» төрт-алты-сегиз талаа чыгарып көркөмдөгөн зергерлер чыккан. Мунун чок ортосуна күмүш жалатылган томпогой темирди көмкөрүп, анын четтери чегеленет. Ага асыл таштарды чөгөрүп да шөкөт тешчү. Андан алтыга чейин талааланган «кошундунун» беттери «чымын канат», «жылдызча», же «байчечек» өңдүү оюм-чийимдерге жыш толгон. Айлакер усталар куюшкандын «кошундусун» сегиз талаалата да бере турган. 

Ат жабдыктарынын бул бөлүгү аттын бели менен соорусуна жайыла салаалап, күнгө чагылыша түшкөн. Куюшкандын куткуну (чычаңы) 20 см ден 40—42 см ге барабар. Анын «кошундусу» куткундун ортосу 24 см ден 48—50 см ге жетет. Ал кошунду менен чагармактын байланышкан аралыгы 70—70=140 см болот. Мында куюшкандын солоңдорунун бирөө 10—12 см келип турат. Айрым зергерлер ат жабдыктарына узанышууда өзүнүн бөлөгүрөөк чыйырын салат. Куюшкандын эле ондон ашуун көркөм шөкөттөрү бар. Мунун «кошундусунун» бир канатынын эле ар бири үчтөн-төрттөн, үч-төрт жерден бутактанып чыгышы да мүмкүн. Алардын ар бирине ар түрдүү өңдөгү таштар чөгөрүлгөн. Жалаң куюшканга бир нече кошунду шөкөттөрдү кармагандар чыккан. Ошондо ал солоңдорлор ат соорусунун эки тарабынан жарашыктуу түшүп, сынакей көрүүчүлөр токулгалуу атты тегерене карап чыгышкан. Куюшкан — токулгалуу жылкынын сынын чыгаруучу ат жабдыктарынын көркөм бөлүгү. 

Азыркы куюшкандын алты сүзмөсү эки чагармак аркылуу бекийт. Чагармак — айлана түрүндөгү шөкөт. Анын бат жешилип кетпөөчүдөй болгон быдыр жолдору бар. Куюшканды өрүүдө жана анын бөлүктөрүн бири-бирине кошууда татаал аракеттер жүргүзүлөт. Аны айрым эле өрүмчүлөр жүзөгө ашыра бербейт. Мында 16 тал (тилим) 32 тал (тилим) болуп түшсө, «калмак өрүм» (айрым жерлерде моңолдор өрүм) өңдөнүп кетет. Антип айтканыбыз, өрүм «кош өрүм» болуп көрүнөт. Мында адегенде биринчи оң колдон солду карай имерилет. Солдон экөө оңду карай имерилет. Оңдон үчөө солду көздөй бири «жээк» болуп түшөт. Ошондо өрүм бөлүктөрү кошулуп келе жатканда анын эки чети «суйсал өрүм», ортосу «жээк өрүм» болуп түшөт. 

 Пайдаланылган адабиятттар 

Булак 1: Кыргыз Инфо 
Булак 2: Биздин 

Категория:Ат жабдыктары
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү