Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Аляскит

thumb|Аляскит.
Аляскит - (Аляска жарым аралынын атынан) - курамы калийлүү талаа шпатынан (ортоклаз же микроклин) жана кварцтан (25-55%) турган ачык түстүү (лейкократтуу) гранит тибиндеги магма тоотеги. 1900-ж. америкалык геолог Дж. Спёр аныктаган. Структуралык түзүлүшү бүртүктүү, чанда порфир сымал, өңү кызгылт, ак, бозомук. Аляскит менен сейрек кездешүүчү металлдардын кендери байланыштуу. Аляскит имараттардын дубалын кооздоодо, каптооч курулуш материалдары катары пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Геология
Амазонка

thumb|Амазонка ойдуңу.
Амазонка (индейлердин тилинде амазуну «чоң толкун») — Түштүк Америкадагы дарыя. Суусунун молдугу жана алабынын чоңдугу боюнча дүйнөдө 1-орунда. Мараньон жана Укаяли дарыясынын кошулушунан түзүлөт. Узундугу Мараньондун башталышынан 6400 км, Укаялинин башталышынан 7000 кмден ашуун. Алабынын аянты 7180 миң км2 (башка маалыматтар боюнча 6915 миң км2). Алабынын көп бөлүгү Бразилияда, түштүк-батыш жана батыш бөлүгү Боливия, Перу, Эквадор, Колумбияда. Көп бөлүгү Амазонка ойдуңу аркылуу субкеңдик багытта агып (экваторго жакын жерде), Атлантика океанына куярда дүйнөдөгү эң чоң ички дельтаны (100 миң км2ден ашык) пайда кылат. Куймалары көп. Алардын 20сынын ар биринин узундугу 1500 кмден ашуун. Эң чоң куймалары: Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс (оң), Иса, Жапура, Риу-Негру (сол). Орточо чыгымы төмөнкү агымында 220 миң м3/секдай, орто эсеп менен жылына 7000 км3 суу агып өтөт (Жершарындагы бардык дарыялардын жалпы агымынын 15%). 1 млрд одай шиленди-агынды алып келет. Деңиз ташкыны дарыя боюнча 1400 кмге чейин жетет. Амазонка куймалары менен бирге жалпы узундугу 25 миң кмге жеткен ички суу жол системасын түзөт. А-да 4300 кмге, башкача айтканда Анд тоолоруна чейин кеме жүрөт. Манауска океан кемелери жетет. Балык кармалат. Амазонка гидроэнергияга бай (280 млн кВт), бирок ал өтө аз пайдаланылат. Негизги порттору: Белен (Пара), Сантарен, Обидус, Манаус (Бразилия), Икитос (Перу).

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Түштүк Америка‎
Категория:Дарыялар‎
Амазонкалар

thumb|Геракл жана амазонка.
Амазонкалар — грек мифологиясындагы Арес кудайы менен Гармониядан таркаган согушчан аялдардын уруусу. Уламыштар боюнча амазонкалар Кичи Азиядагы Фемискир тоосунун жанындагы Фермодонт дарыясынын жээктеринде жана Меотида көлүнө (Азов дарыясы) жакын, Кавказ тоосунун этектеринде жашашкан. Алар Арес жана Артемидага сыйынышкан. Амазонкалар жөнүндөгү уламыштарда алардын эркектерди жек көрүшөөрү, бирок өз уруусун сактап калуу, тукум калтыруу үчүн гана башка уруулардын эркектери менен байланышка барышаары тууралуу айтылат. Жаңы төрөлгөн эркек балдарын аталарына берип салышкан же төрөлгөндө эле өлтүрүшкөн, ал эми уруу арасында кыздарды гана калтырышып, аларга согуш өнөрүн үйрөтүшкөн. Жаа, айбалта, жеңил калкандар менен куралданышып, курал колдонууга ыңгайлуу болуш үчүн, кыздардын сол жак (кээде оң жак) көкүрөгүн күйгүзүп же баса таңып салышкан. Амазонкалардын ханышасы Ипполита тагынып жүрүүчү Арес кудайынын кемерин өз кызына алып берүү үчүн, Эврисфей падыша Гераклды жөнөтөт. Геракл Фемискирди курчап, Ипполитаны өлтүрүп, кемерине ээ болот. Бул жортуулга Геракл менен кошо аттанган Тесей амазонка Антиопаны (айрым версия боюнча Ипполита жана Меланипаны) уурдап кетет. Ушундан кийин амазонкалар Афиныга кол салышып, бирок жеңилип калышат. Антиопа Тесейге уул төрөп берет. Байыркы грек искусствосунда амазонкалардын ажайып сулуулугу, ошондой эле грек жоокерлери менен салгылашып жаткан учурлары (башкача айтканда амазономахия) чагылдырылган. Амазонкалар менен олимпиялык баатырлардын салгылашуулары жөнүндөгү мифтерде матриархат доорунун элементтери камтылган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Грек мифологиясы‎
Амазонка ойдуңу

thumb|Амазонка ойдуңу.
Амазонка ойдуңу - Түштүк Америкадагы табигый аймак. Амазонка дарыясынын алабын ээлейт. Негизинен Бразилиянын, ошондой эле Колумбия, Эквадор жана Перунун аймагында. Аянты 5 млн км2ден ашык. Амазонкага Амазонка ойдуңу бүт, Гвиана (түндүгүндө) жана Бразилия (түштүгүндө) бөксөтоолорунун жапыз капталдары кирет. Ойдуң тектоникалык ийилүүдөн (синеклизадан) орун алган. Экватор алкагынын табигый ландшафты толук сакталган кенен түздүктөрдөн турат. Батыш Амазонкага накта экватордук ландшафт мүнөздүү. Мында жылдык жаан-чачын 3000 ммге чейин түшүп, дайыма суусу мол дарыялар көп, өсүмдүктөр менен жаныбарлардын эндемик түрлөрү бар экватордук токой (гилей) өсөт. Чыгыш Амазонка дөңсөөлүү (бийиктиги 350 мге жетет), дарыялары босоголуу, терең капчыгайлар менен агат. Жалбырагы күбүлмө токой басымдуу, айрым жеринде саванна кездешет. Калк сейрек отурукташкан, алар негизинен токой чарбасы, аңчылык, балык кармоо, ошондой эле дыйканчылык менен кесип кылат. Кен байлыктары марганец (Сьерра-ду-Навиу), калай (Рондония аймагы), алмаз жана алтын (Мадейра бассейни). Негизинен дарыялар аркылуу катташат. Амазонканын түштүк бөлүгүнөн Бразилиядагы эң чоң жол Трансамазонка автомобиль жолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Түштүк Америка‎
Амёбалар

thumb|Amoeba sp.
Амёбалар (лат. Amoebina) – жөнөкөйлөр тибинин тамыр буттуулар классына кирүүчү организмдер. Микроскоп аркылуу караганда өлчөмү 20дан 700 мкмге жетет. Дене формасы туруктуу эмес. Тузсуз, кээде деңиз сууларында, ылайлуу көлмөдө, кээ бири жер кыртышында жашайт. Бактериялар, бир клеткалуу балырлар жана майда жөнөкөй жаныбарлар менен азыктанат. Жыныссыз, бөлүнүү жолу менен көбөйөт. Ал кыймылдоо жана азыктануу учурунда цитоплазмалык денесинен убактылуу өсүндү-псевдоподияларды пайда кылат. Алар ошол жалган буттары (псевдоподиялар) менен жылат жана жемин кармайт. Жалган буттары менен кармаган жеминин айланасына цитоплазмадан азык сиңирүү зили бүлүнүп, сиңирүү вакуоласы пайда болот. Азык ошол вакуоланын ичинде эрип, цитоплазмага сиңет. Сиңген азык калдыгы жана суу жыйрылуу вакуоласы аркылуу сыртка чыгарылат. Жашоого оңтойсуз шартта (азыктын жетишсиздиги, суук, көлмөлөрдүн соолушу) Амёбалардын денеси тоголоктолуп, сырты тыгыз кабык (циста) менен, капталат. Оңтойлуу шартта циста жоюлуп, Амёбалар мурдагы калыбына келет. Амёбалардын жүзгө жакын түрү омурткалуу жаныбарларда мителик кылат. Протей амёбасы: 1эктоплазма; 2-эндоплазма; 3-сиңбей калган азык калдыгы (сыртка чыгарылат); 4-жыйрылткыч вакуоль; 5-ядро; 6-азык сиңиргич вакуоль.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Зоология
Бабаш-Ата кырка тоосу

Бабаш-Ата кырка тоосу — Фергана тоо тизмегинин түндүк-батыш бөлүгү. Унтама, Алаш-Тоо, Ангырактоо массивдеринен турат. Батышынан Нарын дарыясы, чыгышынан Кара-Үңкүр суусунун алабы, түштүгүнөн Фергана өрөөнү менен чектешет. Орточо бийиктиги 3480 м, эң бийик жери — 4427 м, Вебер чокусу. Узундугу 70 км, туурасы 25 км. Түндүк-чыгыш бөлүгү түштүк-батышына салыштырмалуу бийик жана зоокалуу чокулары мөңгүлүү; түштүк-батыш жагы жапызыраак. Каптал беттери аскалуу, шагыл таштуу жана урандылуу. Тектоникалык түзүлүшү боюнча горст-моноклиналь. Палеозойдун сланец жана акиташ тектеринен түзүлгөн. Кышы узак жана суук, жайы салкын. Жылдык жаан-чачыны 500–800 мм.

Алаштоо массивиндеги кыркаларда саздар жана башаттар көп. Майлуу-Суу, Кара-Үңкүр, Кайынды жана башка дарыялар Бабаш-Атадан башталат.

 Климаты 
Кырка тоонун түштүк жана түштүк-чыгыш капталдарында төмөнкү ландшафт алкактары мүнөздүү:

 кургак талаа (800–1000 м),
 талаа жана шалбаалуу талаа (1000–1700 м),
 токой жана бийик чөптүү шалбаа (1700–2800 м),
 субальп (2800–3000 м),
 альп шалбаасы (3000–3500 м),
 гляциалдык-нивалдык (3500 мден жогору).

Түндүк-батыш капталдарында болсо төмөнкү алкактар кездешет:

 талаа (1000–1700 м),
 шалбаалуу талаа жана шалбаа (1700–3000 м),
 субальп жана альп шалбаасы (3000–3500 м),
 гляциалдык-нивалдык (3500 мден өйдө).

Аймакта алма, алча сыяктуу жапайы дарактар, ошондой эле жаңгак токою (Арстанбап, Кызыл-Үңкүр өрөөндөрүндө) жыш өсөт. Мал чарбачылыгы үчүн жайлуулугу менен өзгөчөлөнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Бабизм

thumb|
Бабизм - диний сектанттык окуу жана саясий кыймыл. 19-к-дын 40-50-жылдарында Иранда шахтын жеке бийлигине жана чет өлкө капиталына каршы нааразычылыктан улам пайда болгон. Баб атка конгон шираздык соодагер Али Мухаммед (181947) негиздеген. Бийлик тарабынан Баб камалып, түрмөдө «Баян» деген китебин жазган. Анда адамдардын теңдиги, алардын укугун коргоо, бабилердин бийлигин орнотуу, баби тууралуу идеясы айтылган. Бабдын окуусун анын шакирттери Мухаммед Али Барфуруши, Куррат алАйн андан ары улантышып, салыктын бардык түрлөрүн, жеке менчикти жоюу, аялдар теңдигин үгүттөшкөн. 1848-52-жылы Бабилердин көтөрүлүшү басылган соң Бабдын окуучусу Бехал жаңы окуу Бехаизмди негиздеген.
Категория:Дин
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Баб-эль-Мандеб кысыгы

thumb|Баб-эль-Мандеб кысыгы
Баб-эль-Мандеб кысыгы — Араб жарым аралынын түштүк-батыш учу менен Африканын аралыгында. Кызыл деңизди Араб деңизиндеги Аден булуңу менен туташтырат. Узундугу 109 км, эң кууш жери 26 км, эң тайыз жери фарватеринде 31 м. Перим аралы кысыкты эки өткөөлгө (Чоң жана Кичи) бөлөт. Кысык жана Суэц каналы аркылуу Европаны Чыгыш жана Түштүк Азия, Австралия менен байланыштырган эң кыска суу жолу өтөт.

 Булактар 

 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Кысыктар арип боюнча
Багама аралдары (архипелаг)

thumb|Багама аралдары (архипелаг).
Багама аралдары (архипелаг) - Атлантика океанындагы архипелаг, Вест-Индияда. Флорида жарым аралынан түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай Куба жана Гаити аралына чейин 1500 км аралыкта созулуп жатат. Флоридадан Флорида кысыгы, Кубадан Эски Багама кысыгы аркылуу бөлүнөт. 700гө жакын аралдан, 2300дөн ашык шуру рифтеринен жана аскалардан турат. Эң ири аралдары: Андрос (4,1 миң км2), Чоң Абако (2 миң км2), Чоң Багама (1,1 миң км2). 20 аралында гана эл жашайт. Б. а-нын бири Сан-Сальвадор Х. Колумб Жаңы Дүйнөдөн алгачкы ачкан (1492-ж. 12-октябрда) кургактык. Мында Багама аралдары мамлекети жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Аралдар
Бадыраң

thumb
Бадыраң - ашкабактар тукумундагы бир же көп жылдык чөп өсүмдүк. Өзөк тамырлуу (1 мдей), сабагы (1-2 м) жерге төшөлүп же оролуп өсөт. Жалбырагы жазы, беш бурчтуу, учтуу; кезектешип жайгашат. Гүлү коңгуроо сымал, өңү сары. Негизинен бир үйлүү, айрым ;жыныстуу өсүмдүк. Мөмөсү сүйрү, көп (100-400) уруктуу. Анын 30дай түрү негизинен Африкада, айрым түрү Азияда кезигет. Ал жарык, нымдуу, жылуу жерде жакшы өсөт. Эгилме бадыраң Индиядан таралган. Бардык жерде өстүрүлөт. Жаңы кезинде, туздалган, маринаддалган түрдө желет. Курамында суу, кургак зат, андан ичкери кант, белок, май, клетчатка, С, В2 витаминдери, органикалык к-та, эфир майы жана башка болот. Жылытылмада (теплицада) да өстүрүлөт. Кыргында Түшүмдүү-86, Назик, Берешен-118, Жеңүүчү жана башка сорттору эгилет. Зыянкечтери: бадыраң желелеме кенеси, бадыраң бити. Илдеттери: бактериоз, чаңгыл кебер, ак чирик, антракноз.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

 Шилтемелер 
 Бадыраңдын тарыхы жана өнүгүшү

Категория:Өсүмдүктөр‎
Базальт

thumb|Базальт.
thumb|Базальт.
Базальт - [лат. Basaltes, гр. Basanos сыналуучу таш, эфиоп. Basal тамырлуу таш] агылып чыккан жанар тоо теги. Эффузив тоотектеринен жербетине эң эле көп таралганы (алардын ичинен базальт сапаты боюнча кургактыкта 40%, океан түбүнүн 90% ээлейт). Курамынын негизги бөлүгү плагиоклаздан (лабрадор, битовнит же анортит), авгиттен жана оливинден турат. Адатта кошумча иретинде пироксен, магнетит, ильменит жана башка кездешет. Тоотек, кээде тыгыз же абдан майда бүртүкчөлүү массадан, кээде оливин, негизги плагиоклаз жана базальттык роговой обманкалуу авгиттин порфирдик бөлүкчөлөрүнөн турат. Базальт Жерде гана эмес, жер тобуна тийешелүү планеталарда, Айда эң кеңири таралган тектерден болуп эсептелет. Алардын кеңири таралган түрү толлеит базальттары нормалдуу же начар жегичтиги менен башка жегичтик жана кремнийге кедей базальттардан айырмаланып, океандардагы дээрлик бардык аралдарда, суу алдындагы жанартоо курулмаларында, материктердеги платформалар менен рифтерде таралышы мүнөздүү. Базальттарда жез, никель, платина жана башка кендери учурайт. Базальт эң жакшы курулуш материалы.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Геология‎
Базилик

thumb|Ocimum basilicum.
Базилик - өсүмдүктөрдүн эрин гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Бадал же чала бадал. Тропик жана субтропик алкактарда 150гө жакын жапайы түрү кездешет. Мелүүн климаттуу аймакта эфир майын алуу үчүн айрым түрү өстүрүлөт. Грузия, Краснодар крайында эвгенол базилик тоют өсүмдүгү катары эгилет. Анда эфир майы, эвгенол болот. Майы менен эвгенол парфюмерия жана тамак-аш өнөржайда, ванилин препаратын чыгаруу үчүн медицинада колдонулат. Базилик катар аралыгы иштетилүүчү өсүмдүктөр сыяктуу айдалып, жер семирткичтер менен азыктандырылат. Жашыл массасы чанагы саргайып, уругу быша баштаганда жыйналат. Огород базилик негизинен КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө өстүрүлүп, тамак-ашка татымал катары кондитер өнөржайда жана ликер чыгарууда пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр‎
Амперметр

thumb|1975-жылдагы аналогдук амперметр
Амперметр – турактуу жана өзгөрмө ток күчүн ченөөчү прибор. Ток күчүн өлчөө чегине карай кило-, милли-, микроамперметрге айырмаланат. Ток чынжырына амперметр. удаалаш туташтырылат. Өзгөрмө токтун күчүн өлчөөдө амперметр. түзөткүч приборлор менен жабдылат. Күчтүү ток шунт же ток трансформатору же кошумча түзүлүштөрү бар амперметр, ал эми аз чоңдуктагы токту өлчөө үчүн токтун күчөткүчү жана күчөтүлгөн сигналды кабыл алуучу электр өлчөгүч механизмдер менен жабдылган амперметр. колдонулат. Азыркы кездеги ар түрдүү амперметрлердин ченөөчү чеги 10-15А–100к Амперметрден жогору. Техникада цифралуу амперметрлер кеңири колдонулат.
Категория:Физика
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Амритсар

thumb|Амритсар.
Амритсар – Индиянын түндүк-батышындагы шаар. Пенжаб (Панжаб) штатында. Калкы 1,1 млн (2004). Жолдор тоому. 1577-ж. Өлбөстүк көлүнүн (санскритче – амрита сарас) тегерегинде негизделип, сикхтердин башкы диний жана маданий борбору болгон. Армистарда сикхтердин эң ыйык «Алтын храмы» (Харимандир; 16–18-кылым) жайгашкан. «Алтын храм» 1761-ж. кыйроого учурап, кийин кайра калыбына келтирилген , индустардын Дургиана храмы да бар. А. өлкөнүн өнөр жай жана соода борбору; текстиль, химиялык, машина куруу, болот, прокат, кант өнөр жай ишканалары иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүк (килем токуу, металлдан, сөөктөн, булгаарыдан буюм жасоо) өнүккөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Индия
Категория:Шаарлар‎
Аму-Дарыя

thumb|Аму-Дарыя.
Аму-Дарыя – Орто Азиядагы дарыя; айрым бөлүгү Тажикстан, Өзбекстан, Түркмөнстан менен Афганстандын чегаралары аркылуу агат. Панж жана Вахш дарыясынын кошулушунан пайда болуп, Арал деңизине куярда дельтаны пайда кылат. Узундугу 1415 км (Панж дарыянын башталышынан 2540 км), алабынын аянты 309 миң км2 (Керки шаарына чейин). Алабы тоолуу, түздүктүү бөлүктөрдөн турат, түздүктөрдө Аму-Дарыя Каракум жана Кызыл-Кум чөлдөрү аркылуу агып, нугун өзгөртүп турат. Негизги куймалары: Сурхаб (сол), Кафирниган, Сурхандарыя (оң). Орт. чыгымы Керки ш. тушта 2000 м3/сек (эң чоң чыгымы 9060 м3/сек, эң азы 420 м3/сек). Жаз-жай айларында суусу кирет. Суусу өтө ылайлуу (3,3 кг/м3). Төмөнкү агымында тоңот (Нукус шаары тушта 4 айга чейин). Сугатка кеңири пайдаланылат, Аму-Дарыяда Төө-Моюн жана Тахиа-Таш гидротүйүндөрү курулган, андан Кара-Кум жана Аму-Бухара каналдары башталат. Төмөнкү агымында балык кармалат. Чаржоу шаарынан тартып такай кеме жүрөт. Боюнда Термез, Керки, Нукус шаары жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Дарыялар‎
Категория:Борбордук Азия‎
Руаль Амундсен

thumb|Амундсен.
Руаль Амундсен (16.7.1872, Борге шаары, Томта хутору, Осло шаарына жакын – 18.6.1928) – норвегиялык уюл саякатчы жана изилдөөчү. Борге шаарында Вервен кеме верфинин ээси, кеме капитанынын үй-бүлөсүндө туулган. Кристиания (азыркы Осло) шаарындагы университеттин медицина факультетин бүтүргөн. 1897–99-ж. Амундсен Жерлаш жетектеген Антарктиканы изилдеген бельгиялык экспедицияга алгач штурман, 1901-жылдан капитан болуп катышкан. Чакан «Йоа» моторлуу кемесинде үч жолу кыштап, Түндүк-Батыш өткөөл аркылуу өтүп, Гренландиядан Аляскага чейин Түндүк Американы биринчилерден болуп айланып өткөн. Антарктидада Росс шельф муздугу (800 кмден ашык) аркылуу өтүп, Королева Мод жерин ачкан. «Фрам» кемесинде Антарктикалык экспедицияны башкарып, Р. Скотт жетекчилик кылган англ. экспедициядан бир ай мурда, 1911-ж. 14-декабрда Түштүк уюлга жетет. 1918–20-ж. «Мод» кемеси менен Евразия материгин жээктеп, 2 жолу кыштап, Норвегиядан Беринг кысыгына чейин барат. Челюскин тумшугунун так координатын аныктаган. 1926-ж. Шпицберген – Түндүк уюл Аляска маршруту боюнча «Норвегия» дирижаблинде учкан 1-трансарктикалык экспедицияга жетекчилик кылып, Түн. уюл менен Барроу тумшугунун ортосунда кургактыктын жок экенин аныктаган. Түндүк Муз океанында кыйроого учураган италиялык саякатчы У. Нобиленин экспедициясына жардам берүү үчүн Амундсен 1928-ж. 18-июнда «Латам» гидросамолётунда учуп чыгып, бүткүл экипажы менен Баренц деңизинде өлөт.

Амундсендин ысмы менен Антарктидадагы деңиз, тоо, Амундсен Скотт атындагы америкалык илимий станция жана Түндүк Муз океандагы булуң, чуңкурдук аталган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Географтар‎
Амундсен-Скотт

thumb|Амундсен-Скотт атындагы илимий станция.
Амундсен-Скотт атындагы илимий станция – АКШнын Түштүк географиялык уюлдагы антарктидалык ил. станциясы. Уюл платосунда 2800 м бийиктикте жайгашкан. 1957-ж. январда ачылган. Континенттин ички аймактарына маршрут боюнча жүргүзүлчү изилдөөлөрдүн базасы. Түштүк уюлду биринчи ачышкан норвегиялык Р. Амундсен жана англиялык Р. Скоттун ысмынан аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Антарктида‎
Категория:Илим
Амфиболдор

thumb|Амфибол.
Амфиболдор – тоотектерди түзүүчү минералдардын тобу. Алар жаратылышта кеңири Амфиболдор роговая обманкалуу габбро, диорит, амфиболит, горнблендит, амфиболдуу сланец сыяктуу магмалык жана метаморфизмделген тоо тектердин көпчүлүк курамын түзөт. Өңү курамындагы темирдин өлчөмүнө жараша түссүз, жашыл кара. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 56. Салыштырма салмагы 3,1–3,3. Кристаллографиялык түзүлүшү менен химиялык курамына карай ромбалуу жана моноклиндүү амфиболдор болуп бөлүнөт. Ромбалуу амфиболдорго антофиллит, моноклиндүү амфиболдорго – тремолит, актинолит, роговая обманка, глаукофан жана арфведсониттер кирет. Амфиболдор геологиялык кубулуштардын таасиринен бузулуп, хлорит, эпидот, монтморпллонит, карбонаттарга жана башка минералдарга айланат. Амфиболдордун асбест деп аталган түрү кислоталарга туруктуу жана отко чыдамдуу болгондуктан химиялык өнөр жайларда кеңири пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Минералдар
Амфиболит

thumb|Амфиболит.
Амфиболит – көбүнчө амфибол жана плагпоклаздан турган, метаморфизделген тоотек. Курамында кээде гранат, эпидот, биотит, диопсид, кварц жана башка катышат. Өңү кара, бозомук, кочкул жашыл. Амфиболит ар кандай магмалык (габбро, диабаз, базальт, туфтар жана башка ), ошондой эле карбонат чөкмө тоотектердин өтө метаморфизделишинен пайда болот. Амфиболиттер негизги кошумча минералдары боюнча – биотиттүү, гранаттуу, кварцтуу, кианиттүү, скаполиттүү, цоизиттүү, эпидоттуу жана башка деп айырмаланат. Амфиболит майда кооз буюмдарды жасоо үчүн жана курулушта имараттарды кооздоодо пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология
Америка-Мексика согушу

thumb|Мехико, 1851.
Америка-Мексика согушу - АКШнын Мексикага каршы согушу (1846-1848). 1835-ж. Мексиканын Техас штатында америкалык плантаторлор козголоң чыгарышып, 1836-ж. Техас Мексикага көз каранды эмес мамлекет деп жарыялашкан. 1845-ж. Техас АКШнын курамына кошулган. АКШ ал аймактын чегин андан ары кеңейтүү максатында 1846-ж. 13-майда Мексикага каршы согуш ачат. Согуштун башталышында америкалык аскерлер Нью-Мексиканы, Калифорнияны каратып алышкан. Ал эми Түндүк жана Борбордук Мексикада жергиликтүү эл катуу каршылык көрсөтүшүп, көп жоготууларга учураган. 1847-ж. Веракрус портуна америкалык десант түшүрүлүп, мамлекеттин борбору - Мехико шаарына чабуул башташкан жана ошол эле жылы шаарды басып алышкан. 1848-ж. февралда эки мамлекеттин ортосунда Гуадалупе-Идальго келишими түзүлгөн соң согуштук аракеттер токтотулуп, келишимдин шарты боюнча Мексика жарымынан көбүрөөк аймактарынан ажыраган (алар кийин Нью-Мексико, Аризон жана Калифорния штаттары деп аталып калган), ал эми АКШ Мексикага 15 млн доллар өлчөмүндө компенсация төлөгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Америка тарыхы
Категория:Согуштар
Категория:АКШ
Категория:Мексика
Категория:XIX кылым‎