Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шаар агломерациясы

Шаар агломерациясы (лат. agglomero - кошулам, чогулам) аймагы кеңейип жаткан ири шаар айланасындагы башка калктуу конуштар.
 
Шаар агломерациясы өндүрүш күчтөрүнөн, өнөр жай ишканаларынын, инфраструктура объектилеринин, илим жана билим берүү мекемелеринин көптүгү, ошондой эле калктын жыштыгы менен айырмаланат. Бири-бирине жакын жайгашкан Шаар агломерациясылары өсүп отуруп, аймактык жактан биригип кетсе мегаполистер пайда болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шаар
Чырылдак жыландар

thumb|мүйүздүү чарылдак (Crotalus cerastes).
Чырылдак жыландар - жыландардын оюк баштар тукумунун 2 уруусу (кадимки Чырылдак жыландар жана кидик Чырылдак жыландар).
 
Алар коркуп чочуганда куйругунун учу титиреп, анын катуу түрпүлөрү бири-бирине урунуп чарылдаган үн чыгарат; ал 30 м аралыкка чейин угулат (аты ошондон). Эң ирисинин уз. 2,5 мге жетет. Көпчүлүк Чырылдак жыландар Түндүк, Түштүк Америкада жолугат. Күүгүмдө жана түнкүсүн активдүү. Күндүз таш алдында кемирүүчүлөрдүн ийиндеринде жатат. Көбүнчө майда сүт эмүүчүлөр менен азыктанат. Жумуртка-тирүүлөй тууйт. Майда жаныбарларды чакканда өлүмгө дуушар кылат, ири жаныбарлар жана адам үчүн да коркунучтуу. Уусу медицинада колдонулат. 2 түрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Жыландар
Чырчык

Чырчык, чыйырчык - Батыш ТеңирТоодогу дарыя. Сыр-Дарыянын он куймасы.
 
Ташкент облусунда Чаткал менен Пскем сууларынын кошулушунан түзүлөт. Уз. 155 км, алабынын аянты 14,9 мин км2. Агымы Чарбак ГЭСинин суу сактагычы менен жөнгө салынат. Орточо чыгымы жогорку агымында 221 м3/сек. Чырчыктан сугат каналдары башталат. Чырчыкта жана анын каналдарында ГЭС каскады бар. Өрөөнүндө Газалкент, Чырчык, Ташкент ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дарыялар
Чырмоок

Чырмоок (Convolvulus) - өсүмдүктөрдүн чырмооктор тукумунун уруусу.
 
Чөп же бадал. Мелүүн алкакта 250гө жакын, КМШ өлкөлөрүндө 30 (Кыргызстанда 8) түрү белгилүү. Айдоолордо талаа Ч. (С. arvensis) көп кездешет. Ал өтө зыяндуу отоо чөп. Сабагынын уз. 20 слвден 200 смге жетет, башка өсүмдүккө оролуп же жерге төшөлүп өсөт, гүлү мала кызыл, бир аз жыттуу, тамыры жерге 3 жче терең кирет. Отолгондон кийин тамырынан кайра өсөт. Бир өсүмдүктө 400дөн 1000ге чейин урук болуп, эгин жыйноодо данга аралашат. Чөбү башка тоют чөптөр менен аралашса зыянсыз, жалан өзү мал үчүн уулуу. Кыргызстандын бардык жеринде кездешет. Адырларда өскөн айрым түрлөрү малга жакшы тоют. Каршы күрөшүү чаралары: Ч-тун тамырын культиватор, жумшарткыч менен кыркып, айдоо жерди отоп туруу, эгинди сепкенден кийин гербицид чачуу, агротехниканы туура колдонуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Чыпка

Чыпка, фильтр (лат. filtrum - кийиз) -
 
1) тозгучтун жардамы менен катуу жана суюк фазадагы, бирдей эмес системаларды бөлүүчү, коюлтуучу же тундуруучу түзүлүш. Мындан башка Чыпка деп эритмелерди туздардан тазалоочу, полимердик иондорду иониттердин жардамы менен фракцияларга бөлүүчү, кандайдыр бир жыштыктагы үн жана электромагниттик толкундарды өткөрүүчү же кармап калуучу түзүлүштөр дагы Чыпка деп аталат. Бирдей эмес системалардын түрүнө жараша Чыпкалар суюктук Чыпкасы жана газ Чыпкасы болуп бөлүнөт. Суюктук Чыпкасы суспензияларды Чыпкалоо үчүн колдонулат. Газ Ч-лар болсо, аэрозолду жана газды тазалоо үчүн колдонулат. Чыпкалар көбүнчө ишканалардан бөлүнүп чыккан айлана-чөйрөгө булгоочу заттардын көлөмүн азайтуу, мүмкүн болушунча булгообо ж. б. максатта пайдаланылат. Мис., ТЭЦтердин морлоруна кийгизилүүчү Чыпкалар, агын сууларды тазалоочу ж. б. Чыпкалар чыпкалоочу катмарларына ылайык бир, эки жана көп катмардуу; чыпкалоо ылдамдыгы боюнча - жай, тез жана өтө тездиктеги; басым боюнча - ачык (напору жок) жана напорлуу (басым астындагы) ж. б. болуп бөлүнөт.
 
2) электрдик ар кандай жыштыктагы электр термелүүсүн бөлүүчү түзүлүш. Ал сыйымдуулугу жана индуктивдүүлүгү тандалып алынган, конденсатор жана дросселдик катушка менен туташтырылат. Чыпка өткөрүүчү чектен тышкары тилкедеги термелүү жыштыгын акырындатат. Төмөнкү жана жогорку жыштыктуу, тилкелүү, тосуучу Чыпка болуп айырмаланат. Ал байланыш техникаларында (телефон, радио, т. ж-дун көмөкчү станциясы ж. б.) колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Чыңгыш ажы Булан уулу

Чыңгыш ажы Булан уулу (1849-1934) - өз учурунда эл-жери үчүн кам көрүп, калайык-калктын оозуна алынган уюштургуч ишмер, эл башчысы.
 
Тынымсейит тукумунан. Анын келечекти көрө билген ишмердиги тынымсейиттер Ысык-Көлдөн Нарын өрөөнүнө жер которуп барган мезгилинде өзгөчө билинген. Алгачкылардан болуп там салдырып, Кыз-Булак (азыркы Эмгекчил) айылын негиздеген. Өз каражатына диний мектеп ачып, балдардын кат-сабатын жойгон. Айылда булгаары иштетип, самын жасоочу чакан ишкана уюштурган. Кашкар жана Анжиян аймактарына мал айдатып, соода-сатык иштерин жүргүзгөн. 1898-ж. Анжиян көтөрүлүшүнө катышкан деп падыша өкмөтү аны Сибирге айдаткан. Ал жерде Т. Сатылганов менен кездешкендиги жөнүндө малыматтар бар. 1916ж-дагы үркүн окуясы мезгилинде Чыгыш Кытайга качып бара жаткан жердештеринин бир тобун Үзөңгү-Кууш капчыгайынан кайра алып келип, элди ачкачылыктан кырылып калуудан сактап калган. 1929-32-ж. колхоз уюштуруу мезгилинде Ч. манап тукумуна байланыштуу, Совет өкмөтү тарабынан (2-жолу) куугунтукка алынып, Оренбургга айдалган. Оренбургда Шабдан баатырдын балдары (Мөкүш, Самүдүн, Кемел ж. б.) жана атбашылык ырчы Боогачылар менен бирге болгон. Ысмы кийин Эмгекчил айылынын жана Нарын шаарынын бир көчөсүнө берилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чыңалуу

Чыңалуу -
 
1) механикалык - сырткы таасирден деформациялануучу нерседе пайда болгон ички күчтөрдүн чени. Ч-ну изилдөөдө нерсе бир чекит (М) аркылуу кесилет. Ушул кесилиш боюнча тийишип турган нерсенин эки бөлүгүнүн өз ара аракети күч аркылуу (нормалдуу ) белгиленет. Эгер М чекитин курчап турган AS аянтчага ДР ДР күчү аракет этсе, анда lim =р предел катышы AS аянтчасы боюнча М чекитинин Чыңалуусу делет. Бул чоңдук - вектордук чондук. Муну кесилиш тегиздиги боюнча багытталган жаныма (т) жана ага перпендикуляр багыттагы нормаль (а) түзүүчүлөргө ажыратса, анда Р2= а2+т2 болот. Бүт кесилиштеги Ч. векторлорунун жыйындысы ошол чекиттеги Чыңалууну мүнөздөп, Чыңалуу тензору менен аныкталат. Серпилгич деформация үчүн Чыңалуу менен деформациянын ортосундагы байланыш Гук мыйзамы боюнча аныкталат. Тажрыйбада Чыңалуу тензометрия методу менен изилденет.
 
2)электрдик бирдик оң зарядды электр талаасынын бир чекитинен башка чекитке которуу жумушу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Чыныке Төлөбай уулу

Чыныке Төлөбай уулу, Чыныке билгир (1788, Талас өрөөнү, Арал айылы - 1874, ошол эле жер) - кыргыз бийлеринин бири (19-кылымдын экинчи жарымы).
 
Учурунда казак-кыргыздын ортосундагы доолорду, уруулар аралык чыр-чатактарды, башка социалдык мүнөздөгү маселелерди калыстык менен чечүүдө чоң роль ойногон. Кийин Туркстан генерал-губернаторлугуна караштуу жергиликтүү элдин өкүлдөрүнөн түзүлгөн Олуя-Ата уездинин эл аралык мамилелер боюнча жыйынынын мүчөсү болгон. Талас облусунун КараСуу айылына күмбөзү тургузулган (1993).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чынгышпаев Шамиль Мукашевич

Чынгышбаев Шамиль Мукашевич (1948-жылы, Ысык-Көл облусу., Жети-Өгүз району, Жети-Өгүз айылы) - медицина илимдин доктору (2001).Медицина илимдеринин доктору наамын алгандыгы боюнча тастыктама
 
КММИни (1966-1972), Республикалык Клиникалык оорукана (РКО) интернатураны (1972-1973) аяктаган, РКОдо ординатор (1973-1975), ассистент, бөлүм башчы (1975-1986), КММАда доцент, декандын орун басары, контракт менен окутуу Борборунун директору (1986-2000). 2000-жылдан КРСУда кафедра башчы болуп иштейт. КММАнын Медицина институтунун директору(2002-2003). КММАнын профессору(2002-2003) Эл аралык Жогорку Медициналык Мектептин ректору(2003-2018) Жалпы хирургия, хирург. эндокринология, ириңдөө хирургиясы боюнча адис. 120дан ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монографиясы бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чыналиев Улукбек Кожомжарович

Чыналиев Улукбек Кожомжарович (23. 10. 1946-ж. т., Ош обл., Ленин району, Ленин-Жол айылы (азыркы Жалал-Абад обл., Ноокен району, Масы айылы)) - мамлекеттик ишмер, саясат таануу илимдин доктору (2004), проф. (1998).
 
Москвадагы Н. Э. Бауман атындагы МТЖОЖду (1971), Алматы жогорку партиялык мектебин (1985) бүтүргөн. 1971-81-ж. Респ. студенттик курулуш отрядынын штаб башчысы, Кыргн ЛЖКС БКнын бөлүм башчысы, комсомолдун Фрунзе шааркомунун 1-секретары, 1981-83-ж. Кыргызстан КП БКда инструктор, 1983-85-ж. партиянын Балыкчы, 1985-91-ж. Фрунзе шааркомдорунун 1-секретары, 1991-93-ж. КРдин Украинадагы министри - ыйгарым укуктуу өкүлү, 1993-98-ж. КРдин Украинадагы ыйгарым укуктуу жана атайын өкүлү, 1998-2001-ж. КРдин Улуттук коопсуздук министринин орун басары-коомдук коопсуздук башкармалыгынын начальниги, 2001-06-ж. КРдин Өзбекстандагы элчиси, 2006-10-ж. Кыргыз «Тоо-Таш» ААКтын директорлор кенешинин төрагасы, 2010-12-ж. КРдин Россиядагы, Армениядагы, 2012-жылдан Украинадагы ыйгарым укуктуу элчиси жана атайын өкүлү. 4 монография, 7 илимий эмгектин автору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты (1985-91). «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чым көң топурагы

Чым көң топурагы, саздак-чымкөң топурагы - топурактын жаан-чачын, көлчүк суулар ашыкча нымдап, анда өсүмдүк калдыгынын кычкылтексиз шартта чиришинен пайда болгон топурак тиби.
 
Чым көң топурагы кычкыл реакциялуу, ным сыйымдуулугу жогорку жана көлөмдүк салмагы төмөн болот. Чым көң топурагы жайгашкан рельефи жана өөрчүшүнө жараша айырмаланат. Чым көң топурагынын азык зат элементтери аз (өсүмдүк калдыгынын толук чирибей, топтолушунан пайда болсо), өтө кычкыл реакциялуу, ал эми агын же жер астындагы суулар узакка чөөлмөктөп турушунан пайда болсо, микроорганизмдери аз, биологиялык активдүүлүгү төмөн, топурак реакциясы кычкыл же нейтралдуу келет. Чым көң топурагы КМШ өлкөлөрүнүн, Европа бөлүгүнүн түндүк-батыш, түндүк тарабында, Чыгыш Сибирь, Ыраакы Чыгышта ж. б., Кыргызстанда Чүй, Талас өрөөнүндө, Ысык-Көлдүн саздуу жерлеринде ж. б. кездешет. Тоют, жашылча-жемиш, өсүмдүктөрүн шалы ж. б. өстүрүү үчүн пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Топурактар
Чым көң

Чым көң - саз өсүмдүктөрүнүн узак убакыт сууга чыланып жана аба жетишсиз шартта чала чириндиге айланган калдыктарынан пайда болгон күйүүчү көң.
 
Өнү кара, кара күрөң, саргыч. С. салм. 1,1-1,8 г/м?‘. Курамынын 50-60% ин көмүртек, 5-6,5%ин суутек, 30-40%ин көмүр кычкыл газы, 1-3%ин азот, 0,1-1,5%ин күкүрт түзөт. Ным сыйымдуулугу эң жогору (88-96%); көпшөктүгү 96-97%; кургак абалында тыгыздыгы төмөн (0,3 г/см3); күйгөндө 26503120 ккал/кг жылуулук чыгарат. Чым көң отун, жер семирткич жана ар түрдүү химиялык сырьё алуу үчүн пайдаланылат. Ири кендери Россияда, АКШда, Канадада, Кыргызстанда Чымбай чым көң кени ж. б. бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Чымбай турак жайы

Чымбай турак жайы - Өзгөн шаарынын түштүк-чыгыш тарабында жайгашкан коло дооруна таандык турак жай калдыгы.
 
Жалпы аянты 500 м2. Турак жайлардын сыртынан бекемделген чептин белгилери жок. Маданий катмардын калыңдыгы 1мге чейин. Байыркы очоктун, 16 чарбалык маанидеги чуңкурлардын орду, чопо идиштеринин калдыктары жана таштан жасалган куралдар (бычак, чокмор) табылган. Чопо идиштер көлөмдөрү жагынан Чуст жана Дальверзин эстеликгеринде кездешкен идиштерге окшош. 1959-ж. археолог Ю. А. Заднепровский таап изилдеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Чыманов Жеңишбек

Чыманов Жеңишбек (7. 1. 1955-ж. т., азыркы Ысык-Көл обл., Жети-Өгүз району, Жети-Өгүз айылы) - педагог, педагогика илимдин доктору (2010), проф. (2011).
 
КРдин билим берүү отличниги (2000). КМУну бүтүргөн (1981). 1981-жылдан азыркы Ж. Баласагын атындагы КУУда окутуучу. 150дөн ашык илимий эмгектин автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чыйырчыктар

Чыйырчыктар (Stumidae) - канаттуулардын сайрагыч таранчылар тукуму.
 
Уз. 18-43 см. Тумшугу түз, учтуу. Буту күчтүү. Жүнү жылтылдап кулпунуп турат. 36 уруусу, 104-111 түрү чыгыш жарым шардын тропик жана субтропиктеринде таралган. Көбүнчө токой дарактарында, кээ бири талаа жана жарым чөлдө жашайт. Көп түрүнүн эркектери жакшы сайрайт, айрымдары үндү туурайт. Дарак коңулдарына, ийиндерге, үйдүн чатырына же таш алдына уялап, 2-9 жумуртка тууп,14-25 күн басып чыгарат, балапандары 3 жумадан кийин учуп кетет. КМШ өлкөлөрүндө 6 уруусу, 8 түрү, Кыргызстанда 2 түрү кезигет, а. и. 6 түрү уялайт. Азык ылгабайт, көбүнчө ар кандай майда омурткасыздар, курт-кумурска, мөмө-жемиштер менен азыктанат. Келгин куштар. Карачыйырчык зыяндуу курт-кумурскаларды жок кылгандыктан, атайын жасалган уяларга да байырлаштырылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Таранчылар
Чык

Чык - бышкан эттин ширелүү сорпосу.
 
Сорпого пияз, мурч, кошуп, 2-5 мин. демделсе Чык даамдуу болот. Тууралган этке куюлат же бүкүлү этти малып жеш үчүн берилет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тамак аштар
Чыйырчык ашуусу

Чыйырчык ашуусу — Түштук Кыргызстандагы Алай кырка тоосунун түндук капталында. Гүлчө менен Талдык сууларын бөлүп турган Кумбел тоолорунун жапыз бөлүгүндөгү бел. Оштон 65 км аралыктагы Бешконуш өрөөнү аркылуу чыгышты карай жүргөндө башталат. Бийиктиги 2402 м. Капталдары бир кыйла тик болгондугуна карабастан, ийри-буйру кеткен каптал жол (серпантин ) ага чейин бийик эместей сездирет. Ашуу аркылуу Ош — Хорог автомобиль жолу өтөт.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Ашуулар‎
Категория:Тумар-2011
Чыгыш Чоң Чүй каналы

Чыгыш Чоң Чүй каналы - Кыргызстандагы эң ири ирригация каналы.
 
1940-ж. курула баштаган, Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде иши убактылуу токтогон. 1946-ж. кайрадан курула баштап, 1958-ж. курулуп бүтүп, бардык тармагы пайдаланууга берилген. Канал Чүй д-нан (Чым-Коргон айылынын түндүк-чыгыш жагынан) башталып, Батыш Чоң Чүй каналына жарыш Аламүдүн районуна чейин жетет. Уз. 100 км, суу өткөрүмдүүлүгү 350 м3/сек. 1976-ж. каналдагы суу түйүнү телемеханикалаштырылган. Канал Кемин, Чүй, Ысык-Ата, Кант жана Аламүдүн райондорунун 35 миң га жерин жана Бишкек шаарын суу менен камсыз кылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Каналдар
Чыгыш Саян

Чыгыш Саян - Түштүк Сибирдеги тоо системасы. Енисейдин сол өйүзүнөн Байкал көлүнө чейин 1000 кмден ашык созулуп жатат.
 
Чыгыш Саяндын бүктөлүү структурасы түндүк-батыш жана субкеңдик багытында жатып, мегантиклинорийди түзөт да, Сибирь платформасынын түштүк-батыш четине кошулат. Негизинен гнейс, слюда-карбонаттуу жана кристаллдык сланец, мрамор, кварцит, боксит, асбест, фосфорит ж. б. түзүлгөн. Минералдуу булактары (Аршан, Нилова, Пустань ж. б.) бар. Батышында кар баскан жалпак чокулуу кырка тоолор (Ман, Кан ж. б.), борбордук жана чыгыш бөлүктөрүндө альп рельефи мүнөздүү, бийик тоо массивдери (Чон Саян, Тункин жана Кытай жылаңач тоолору ж. б.) жайгашкан. Эң бийик жери 3491 м (Мунку-Сардык чокусу). Тоо аралык ойдундарына мөңгү, суумөңгү жана көл чөгүндүлөрүнөн түзүлгөн аккумуляциялык түрдүү типтеги рельеф мүнөздүү. Чыгышында көп жылдык тоң кыртышы кеңири аймакты ээлегендиктен, ага байланыштуу рельефтин формалары да кездешет. Климаты кескин континенттик, кышы узак, ызгардуу, жайы салкын. 900-1300 м бийиктикте январдын орточо тем-сы -17°Сден -25°Сге чейин, июлдуку 12-14°С. Жаан-чачыны каптал экспозициясына байланыштуу, ыктоо келген чыгыш, түштүк-чыгыш аймактарында жылына 300 мм, ал эми батыш, түш-батыш капталдарында 800 лшге чейин, түндүк этектеринде 400 мм жаайт. Жалпы аянты 30 км2те жеткен 100гө жакын мөңгү белгилүү (көбү төр жана асылма мөңгүлөр). Негизинен Чыгыш Саянга тайга аймагынын 'Лнен ашыгы жана бийик тоо ландшафты мүнөздүү. Тоо тайга алкагында күңүрт жалбырактуу карагай-кедр-көк карагай жана ачык ийне жалбырактуу кызыл карагай өсөт. 1500-2000 жден өйдө бадалдуу тоолуу тундра өсүмдүктөрү өсөт, батышын субальп бадалдары жана шалбаалары ээлейт. Чыгыш Саяндын аймагында, Енисейдин оң өйүзүндө, Красноярск шаарына жакын «Мамылар» коругу жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Категория:Сибирь‎
Чыгыш Памир

Чыгыш Памир - Памир тоолуу өлкөсүнүн чыгыш бөлүгү.
 
Орто бийик тоо тибиндеги байыркы рельеф басымдуу (Сары-Кол, Муз-Кол, Түндүк Аличур ж. б. кырка тоолору). Эң бийик жери - 6233 м. Абс. бийиктиги 4000-6000 м: салыштырмалуу бийиктиги 1000-1500 жден ашпайт. Тоолору жазы келип, алар бөлүп жаткан өрөөндөр менен туюк ойдуңдар (бийиктиги 3700-4200 ж) кенен, таманы жайык.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор‎
Категория:Борбордук Азия‎
Чыгыш Көк-суу өрөөнү

Чыгыш Көк-суу өрөөнү - Алай кырка тоосунун чыгыш учунда.
 
Көк-Суунун аккан багыты боюнча түндүктөн түштүккө жана чыгышка 7075 кмге созулат. Алай районун аймагында. Баш жагы кенен (6-7 км), мөңгүнүн аракетинен пайда болгон. Төмөнкү бөлүгү V сымал капчыгайды түзөт. Өрөөн силурдун жана девондун кумдук, сланец, акиташ ж. б. тектерин суу жеп үбөлөнүүсүнөн пайда болгон. Көк-Суунун таманынын жапыз жери 2980-3000 м, бийик жери 3600-3700 м. Таманында бадал жана шалбаалуу токойлор кездешет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өрөөндөр
Категория:Ош облусу
Чыгыш Көгарт

Чыгыш Көгарт, Көгарт сууcу. Көк-Ирим суусунун оң куймасы.
 
Тогуз-Торо аймагында Фергана тоо кыркаларынын түштүк-чыгыш капталынан башталат. Уз. 50 км. Ири куймалары: Саймалы-Таш, Макмал (он), Атай (сол) суулары. Ч. К. суусу жогорку агымында кууш капчыгайлар аркылуу түндүктү карай, андан Макмал менен кошулган жерден өрөөнү кеңейип, Көгарт ашуусуна баруучу кан жолду (Улуу Жибек Жолдун Тогуз-Торо аркылуу өткөн нугу) бойлой түндүк-чыгыш тарапка агат. Түндүк-Түштүк автожолу Казармандан Чыгыш Көгарт суу жээгин бойлой, Көгарт ашуусунун астындагы Көгарт туннели аркылуу Жалал-Абадга өтөт. Нарын дарыясына 3 км жетпей Көк-Иримге куят. Негизинен кар (25%), мөңгү (13%) жана жер астындагы булак (55%) сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 20,6 м/сек. Эң көп чыгымы июнда, азы февралда байкалат. Майдан кире баштап, сентябрда тартылат. Негизинен сугатка пайдаланылат. Боюнда Чет-Булак кыш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кыргызстандын суулары
Чыгыш Кара-суу өрөөнү

Чыгыш Кара-суу өрөөнү - Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталында, чыгыштан батышты карай дого сымал ийилип жатат.
 
Исфан-Жайлоо, Кен-Кол, Такталык жана КочкорДөбө тоолору менен чектешет. Токтогул районун аймагында. Уз. 75-80 км, таманынын эң жазы жери 6-7 км, кууш жери 500-1000 м. Өрөөндүн башы (2000-2400 м бийиктикте) мөңгүнүн аракетинен пайда болуп, морена ж. б. шиленди тектерден турат. Ортонку бөлүгү (таманынын орточо бийиктиги 1300-1600 м) суу эрозиясы менен аккумуляциясынан пайда болуп, ортонку палеозойдун кумдук, акиташ, сланец ж. б. тектеринен түзүлгөн; V сымал өрөөн. Төмөнкү бөлүгү кенен жана жазы келип, төртүнчүлүк мезгилдин борпоң чөкмө тектерине толгон. Таманында анда-санда бадал-шалбаалуу токойлор кездешип, ландшафтында талаа, шалбаалуу талаа алкактары басымдуу. Өрөөн менен Кара-Суу (Нарындын сол куймасы) агат. Кара-Суу жана Капка-Таш көлдөрү бар. Баш жагы негизинен жайкы жайыт. Өрөөндү Бишкек - Ош автомобиль жолу кесип өтөт.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өрөөндөр
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Чыгыш Каракол өрөөнү

Чыгыш Каракол өрөөнү - Ички Теңир-Тоодо. Кара-Мойнок жана Орток тоолорунун аралыгында түндүк-батыштан түштүк-чыгышка (Кочкор өрөөнү тарапка) созулуп жатат.
 
Уз. 25-30 км, туурасы 7-9 км. Басымдуу бийиктиги 2300-2800 м, эң жапыз жери 2250 м. Таманы баш жагында тепши сымал, төртүнчүлүк мезгилдин борпоң чөкмө тектерине толгон түздүк. Климаты континенттик кургак. Январдын орточо температурасы -10°...-12°С, июлдуку 12-14°С. Жылдык жаан-чачыны 250-350 мм. Өрөөн аркылуу Чыгыш Каракол суусу жана анын куймалары агып өтөт. Талаа (бетегелүү-шыбактуу, 2600 мге чейин), бадалдуу-шалбаалуу талаа (2600-2900 м), субальп жана альп шалбаасы жана шалбаалуу талаа (2400-3600 м), нивалдык-гляциалдык ландшафттар басымдуу. Кочкор ойдуңуна чектеш жаткан төмөнкү бөлүгү сугат жана кайрак дыйканчылыгында, чабынды катары, ал эми батышы жана тоо капталдары жайыт катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

Категория:Өрөөндөр
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Кыргызстандын географиясы‎