Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Түрдүн пайда болушу

Түрдүн пайда болушу - жаңы түрлөрдүн пайда болуу процесси.
 
Биологиялык илиминин тарыхында узак убакыт Түрдүн пайда болушу жөнүндө метафиз., идеалисттик жана диний агымдар өкүм сүрүп, алардын өкүлдөрү түрдүн жаратылышта объективдүү жашай тургандыгын танып, түр табигый жол менен келип чыкпайт, өзгөрбөйт жана өнүкпөйт, себеби аны кудай даяр бойдон эле туруктуу кылып жараткан деп далилдөөгө аракеттенишкен. Мындай көз караштарды Ч. Дарвиндин эволюциялык теориясы төгүнгө чыгарып, Түрдүн пайда болушунун кадимки себептерин, биологиялык закон ченемдерин аныктады. Бул теорияга ылайык жаратылыштагы Түрдүн пайда болушунун негизинде табигый тандалуу (өзгөргүчтүк, тукум куугучтук жана жашоо үчүн күрөш) жатса, ал эми сорттор жана породалар жасалма тандоонун жардамы менен алынат. Табигый тандалуу жөнүндөгү окуу организмдин түзүлүшүнүн жана функцияларынын акырындык менен татаалданышынын жана өркүндөшүнүн, органикалык дүйнөнүн ар түрдүүлүгүнүн, түрдүн өз ара жана органикалык эмес дүйнөгө ылайыктанышынын чыныгы себептерин жана закон ченемдерин илимий жана матер, жол менен түшүндүрүүгө мүмкүндүк берди. Түрдүн пайда болушу жөнүндөгү Ч. Дарвиндин теориясы азыркы кездеги биологиялык илиминде сакталып, такталды жана өнүктүрүлүүдө. Эволюциялык процесстин эки негизги түрү (микро жана макроэволюция) кездешет. Микроэволюция түрдүн ичинде өтүп, аны өзгөртөт. Ал - татаал эволюциялык процесстин алгачкы этабы. Түр ичиндеги өзгөрүүлөр келечектеги жацы түрдүн башталышы болуп эсептелет да, акыры табигый тандалуу жана дивергенция процесстеринин натыйжасында жацы түргө айланат.
 
Түрдүн пайда болушунун жана биоценоздо орун алышынын бир канча жопу бар. Алардын ичинен кенен таралган жана толугураак изилденгендери-географиялык жана экологиялык жолдор. Жаңы түрдүн түзүлүшү менен микроэволюция аяктайт, бирок ал макроэволюциянын (турдон жогорку систематикалык топтордун түзүлүшү) негизин түзөт. Демек, тур - органикалык жаратылыштын тарыхый өөрчүшүндөгү сапаты жагынан өзгөчө, кайталанбоочу стадиясы.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Биология
Түр

thumb|Кара карагат (уруу: Ribes, түр: nigrum).
thumb|Кызыл карагат (уруу: Ribes, түр: rubrum).

Түр - организмдер системасындагы негизги структуралык бирдик; алардын эволюциясындагы сапаттык этан.
 
Ал - органикалык дүйнөнүн ар кандай түзүлүш деңгээлдеринин (биосфера, биоценоз, популяция, организм, ткань, клетка ж. б.) бири, ошондой эле өсүмдүк, жаныбарлар жана микроорганизм систематикасындагы негизги таксономиялык бөлүм. Ар бир Түр жаратылышта тарыхый жол менен келип чыккан бир бутун нерсе (система) катары жашайт. Түр индивиддерден (айрым организмдер) турат, алардын закон ченемдүү тузулгон жыйындысы болуп саналат. Ар бир индивид өзүнүн жеке өзгөчөлүктөрү менен бирге Түргө тийиштуу жадны касиеттери менен мүнөздөлөт. Түр татаал ички түзүлүштөргө жана көп түрдүү табигый өзгөчөлүктөргө ээ. Анын эң жөнөкөй структурасын популяция түзөт, демек ал популяция формасында жашайт. Түрлөрдүн көп сандагы түрчөсү да бар. Өсүмдүк, жаныбарлар жана микроорганизмдин объективдуу жашаган формаларын ар тараптан изилдөө биологиядагы Түр жөнүндөгү түшүнүктүн түзүлүшүнө өбөлгө болду. Анын илимий негизин Ч. Дарвиндин эволюциялык теориясы түзгөнү менен ал дайыма өнүгүү жана өзгөрүү абалында турат. Түрлөр жаратылышта аралашпайт, себеби алар бири-бири менен тыгыз байланышта болуу менен бирге, бири биринен морфол., физиол., географиялык, экологиялык, генетикалык, биохим., биофиз., биокибернетикалык ж. б. белгилер менен айырмаланат.
 
Ар кайсы Түрлөрдүн өкүлдөрү эреже катары аргындашпайт. Бул же тигил Түрдүн жаратылышта ээлеп турган белгилуу ареалы болот. Ар бир Түргө сан жана формасы боюнча айырмаланган хромосома составы мүнөздүү. Өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын жана микроорганизмдердин кайсы Түргө таандык экенин билуу үчүн кандайдыр бир гана Түрдүк белгини алуу менен чектелбестен, жыйындысын пайдалануу керек. Адабияттарда Түр жөнүндө көп сандаган аныктамалар кездешет, бирок алар - салыштырмалуу чындык, себеби бул илимий түшүнүктүн мазмуну мындан ары да такталып, жаңы маалыматтар менен байышы шексиз.

 Бинардык номенклатура

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
Түндүк жер аралдары

Түндүк жер аралдары - Карск жана Лалтевдер дециздеринин чек арасындагы архипелаг, Таймыр жарым аралынынын түндүгүндө.
 
 Краснояр крайындагы Таймыр (Долган-Ненец) аймагында. Жалпы аянты 37 миң км2. түндүк жер аралдарынын 1/2 бөлүгү муз куполдору менен капталып, алардын бийикт. 965 мге жетет. Рельефинде плато, дөңсөөлүү түздүк, аралдардын жээктеринде тектирлүү түздүк басымдуу. Климаты арктикалык. Жылдык орт. температурасы -14°С, январдыкы - 28°...-30°С, июлдуку - 0,5°С...-1,6°С; кышында -50°Сге чейин.
 Жылдык жаан-чачыны 150-450 мм. Муздуктун жалпы аянты 17472 км2.
 Ири дарыялары: Ушаков, Озёрный ж. б. Арктика жана Антарктика ландшафт алкактары мүнөздүү.
 Өсүмдүктөрдөн мамык чөп жана эңилчектер басымдуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Аралдар‎
Категория:Орусия
Категория:Арктика‎
Түндүк атлантика агымы

thumb|Гольфстрим жана Түндүк атлантика агымы.
Түндүк атлантика агымы - Атлантика океанынын түндүк бөлүгүндөгү жылуу агым, Голъфстримдин, уландысы.
 
Чоң-Ньюфаундленд банкасынан башталып, түндүк-чыгышты карай агат; Фарер-Исланд жана Уайвилл Томсон босоголорунда Батыш Исланд жана Норвег агымдарына бөлүнөт. түндүк атлантика агымы субтропик жана угол сууларынын чеги болуп саналат. Ошого байланыштуу анын түндүк чеги көбүнчө түндүк Атлантика уюл фронту деп аталат. Ылдамдыгы түштүгүндө 1-2 м/сек, түндүк-чыгышында 10-20 м/сек. Агымдын тереңд. 1500 лге чейин, чыгымы 20-40 млн м3/сек. Гольфстримдин интенсивдүүлүгунө жараша кескин өзгөрүп турат. түндүк атлантика агымы Батыш жана түндүк Европанын аба ырайына жана климатына чоң таасир тийгизет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Агымдар‎
Түк баштуулар

thumb|Dipsacus sativus.
Түк баштуулар - өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классындагы тукуму.
 
Көбү чөп. Жалбырактары тушташ жайгашкан. Гүлдөрү майда, топ гүлү - башча, бир нече катмар өркөчтүү. Мөмөсү - урукча. Түк баштуулардын 10го жакын уруусунун 250 түрү Азия, Африкада, Жер Ортолук деңиз жээгинде таралган.
 
кыргызстанда 3 уруунун 10 түрү каксоо адыр, боздоң, шалбаада өсөт. Айрым түрлөрүнүн топ гүлүн түктүү кездемелерди жасоодо тарак катары колдонушкан. Кооздук үчүн өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Түйүлдүктүн өөрчүшү

Түйүлдүктүн өөрчүшү, эмбриондун өөрчүшү - жаныбар жана киши организминин эне дененин ичинде же эне дененин сыртында (жумуртка кабында) өөрчүшү.
 
Энелик клетка уруктангандан кийин организмдин жеке өөрчүшү - онтогенез башталып, бир бүтүн, көп клеткалуу өз алдынча өмүр сүрүүгө жөндөмдүү организмдин түзүлүшү менен Түйүлдүктүн өөрчүшү аяктайт.
 
Түйүлдүктүн өөрчүшү бардык жаныбарларда бир нече процесстен турат: уруктануу, гаструляция, органогенез жана өөрчүгөн организмдин жумуртка кабын жарып сыртка чыгышы же төрөлүшү. Уруктануу аталык жыныс клеткасы - сперматозоид менен энелик клетканын кездешүүсүнөн башталып, ядронун кошулушу менен аяктайт. Уруктануудан кийин майдаланып бөлүнүү мезгили башталат. Уруктанган жумуртка клеткасы адегенде эки бластомерге, андан кийин ал экөө кайрадан бөлүнүп, бирдей чоңдуктагы төрт клетканы пайда кылат. Бластомерлер өспөйт, бирок митоз жолу менен бөлүнүн көптөгөн майда клеткаларды пайда кылат да, бластуланы - көп клеткалуу түйүлдүктү түзөт. Бластуланын пайда болушу менен Түйүлдүктүн өөрчүшүнүн кийинки мезгили башталып, бул стадия гаструляция деп аталат. Ал эми пайда болгон экинчи катмар гаструла делет. Гаструладагы түйүлдүктүн желбирегинин сырткысын эктодерма, ичкисин энтодерма, ортоңкусун мезодерма деп ажыратууга болот. Түйүлдүктүн желбиректери пайда болгондон кийин өөрчүүнүн кийинки мезгили - органогенез башталат. Органогенезде эктодермадан тери эпителийи, нерв системасы жана сезүү органдары; энтодермадан ичеги, карын эпителийи, тамак эритүүчү бездер, өпкө; мезодермадан скелет, булчуң, кан тамыр, бөлүп чыгаруу системалары өөрчүйт. Ошентип, түйүлдүк өз алдынча өмүр сүрүүгө өтүп, жумуртка кабынан сыртка чыгуу менен өөрчүүнүн эмбриондук мезгили аяктайт да, постэмбриондук өөрчүү мезгили башталат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Биология
Түйүлдүк кабы

Түйүлдүк кабы, ургаачылык гаметофит - жабык уруктуу өсүмдүктөрдүн жыныстык мууну.
 
Түйүлдүк кабы урук-бүчүрдүн энелик жыныс клетка калыптануучу ички, борбордук бөлүгүндө калыптанат. Түйүлдүк кабы сүйрү, анын ичинде көбүнчө 7, кээде Зтөн 15ке чейин клетка болот. Түйүлдүк кабынын бир жагында клетка катары жайгашкан. Алардын ортоңкусу энелик клетка, калган экое синергиддер деп аталат; анын экинчи учунда 3 клетка - антиподдор, ортосунда борбордук клетка деп аталган ири бир клетка жатат. Жетилген Түйүлдүк кабында кош уруктануу жүрөт да, уруктанган энелик клеткадан түйүлдүк, уруктанган борбордук клеткадан эндосперм калыптанат. Синергиддер менен антиподдор өлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Түймөкчө бактериялар

thumb|Glycine max & Түймөк бактериялары (Rhizobium).
Түймөкчө бактериялар – айрым өсүмдүктөрдүн (көбүнчө чанактуулар) тамырында түймөктү пайда кылуучу аэробдук бактериялар. Алар абадан азотту сиңирип (фиксациялап), топурактын асылдуулугун жогорулатат.

Алардын чоцдугу 0,5-0,9 же 1,2-3 мк. Түймөкчө бактериялар тамырга тамыр түтүктөрү аркылуу кирет. Алардын таасири менен тамырдын клеткалары тез бөлүнүп, тоголок, жумуру формадагы түймөкчөлөрдү пайда кылат. Бул түпмөкчөлөрдө бактериялар жашайт. Түймөкчө бактериялар өсүмдүктөрдү азоттун кошулмалары менен камсыз кылат, өзүлөрү өсүмдүктөн oprаникалык жана минерал заттарды алат. Түймөкчөлөр бузулганда Түймөкчө бактериялар топуракта бош түрүндө сапрофиттер катары жашашат. Түймөкчө бактериялардын ар бир түрү белгилүү чанактуулар менен гана симбиоз дошот. Түймөкчө бактериялардын жаратылышта азоттун айланышында жана айыл чарбада мааииси зор. Топуракты Түймөкчө бактериялар менен байытуу үчүн чанактуулардын уругун бактериялык жер семирткичтер менен аралаш себет

 Азот топтоочу микроорганизмдер

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:бактериялар
Түз канаттуулар

thumb|Түз канаттуулар.
Түз канаттуулар (лат. Orthoptera же Saltatoria) - курт-кумурскалардын туркуму.
 
Денеси сүйрү келет, ооз органдары кемирүүчү тибинде. Көбү эки жуп канаттуу. Алдыңкы канаты катуу жана кууш келип, паарлары даана байккалат. Арткысы жазы болот да, алдыңкы канатынын астына желпүүр сыяктуу бүктөлөт. Курсагы 10 муунактан туруп, аягы муунаксыз. Көп түрүнүн ургаачысында жумуртка салгычы болот. Түз канаттууларын үн чыгаруучу жана кабыл алуучу өзгөчө анараты бар.
 
Түз канаттуулар узун жана кыска муруттуулар түркүмчөсүнө бөлүнөт. Алардын 20000ге жакын түрү өзгөчө тропикте таралган.
Жумурткаларын бирден же тобу менен топуракка, кээде өсүмдүк сабагына, жалбырагына тууйт. Көпчүлүгү жумуртка түрүндө кыштап, жазында өөрчүп, 4-8 жолу түлөйт. Эгин, жайыт, бак-дарак ж. б-ларга чоң зыян келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Курт-кумурскалар
Тууроо

Тууроо - эстетиканын тарыхында искусствонун маңызын жана Болмушту чагылдыруу милдетин туюндуруу үчүн кеңири колдопулуучу тушүнүк.
 
Тууроо идеясы антикалык эстетикада ар тараптан иштелип чыккан. Аны адегенде Демокрит айтып, Сократ, Платон, Аристотель ж. б. өнүктүргөн. Антикалык эстетикада мимезис көбүнчө жаңы нерсе жаратуучу чыгармачыл процесс эмес. болмуштагы нерсени гана капталоо болгон. Орто кылымда Тууроо идеясы диний мазмунга ээ болгон. Тууроо принцибин чыгармачылыктын принциби катары кароо Кайра жаралуу доорунун ойчулдары менен художниктеринен башталат. Кайра жаралуу доорунун эстетикасында художник табпятты «кайра жаратуу», купулга толорлук кылып өзгөртүү кудуретине ээ. Эстетиканып өнүгүшүнүн кийинки этаптарында Тууроо принциби бирде сындалса, бирде колдоого алынып келген.
Марксчыл эстетика Тууроо концепциясындагы көркөм чыгармачылыкты диалек. түшүнүүнүн элементтери катары белгилеп, бирок тарыхый чектелгендигин айкындап, искусствону болмуштун чагылышы деп карайт

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Искусство
Тутанхамон

thumb|Тутанхамон.
Тутанхамон (сөзмө сөз - Амондун тирүү образы; такты аты - Небхепрура) - Жаңы падышалык мезгилдеги (XVIII династия) египет фараону (б. з. ч. 1400-1392-ж. ченде).
 
Аменхотеп 1 Унүн (Эхнатон) күйөө баласы, мүмкүн баласы же иниси, Тутанхатон деген ат менен 12 жашында бийликке келип, 20га чыкпай өлгөн. Тутанхамон тушунда өлкөнү чындыгында вазир Эйе жана башка ак сөөктөр бийлеген. Эхнатондун диний реформалары жоюлуп, Амон кудайына сыйынуу калыбына келтирилген. Тутанхамон өзү Тутанхатон деген ысымдан баш тартып, резиденциясын Эхетатончон Фивыга көчүргөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Байыркы Египет‎
Доплер эффектиси

Доплер эффектиси - термелүү булагынын же байкоочунун (термелүүнү кабыл алгычтын) бир бирине карата кыймылда болушунун патыйжасында кабыл алынган термелүү жыштыгынын же толкун узундугунун өзгөрүшү. 

Ар кандай толкундук процесстө Доплер эффектиси байкалат. 
Доплер эффектисинин пайда болушунун негизги себеби - термелүүчү булак менен кабыл алгычтын ортосундагы толкун таралуучу аралыкта толкун санынын өзгөрүшү. Алардын ортосундагы аралык азайса, толкун саны азаят, көбөйсө көбөйөт. 

Бардык түрдөгү термелүү жыштыгы булактын жана толкун таралган чөйрөгө карата байкоочунун ылдамдыгына жана кыймыл багытына көз каранды. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Физика
Иван Тургенев

Тургенев Иван Сергеевич (28. 10(9. 11). 1818, Орёл -22. 8(3. 9). 1883, Буживаль (Иарижге жакын жер); Нетербургга коюлган) - орус жазуучусу.
 
Ак сөөк уй-булөдөн. Петербург университетин бүткөн (183/).
Чыгармалары 30жылдардан жарыялана баштаган. 1838-40-ж. Германияда, Италияда болуп, философия, тарых, тил боюнча билимин өркүндөткөн.
1842-ж. философиялык магистри деген наам алган. 40-жылдардагы поэмалары («Параша», 1843; «сүйлөшүу», 1845; «Помещик», 1846) менен прозалык чыгармаларында («Андреи Колосов», 1844; «Үч портрет», 1846; «Бреттёр», 1847) коомдук турмуштун терс жактарын сындаган. ушул эле жылдары эстетикасы Белинскийдин кез карашына жакын бир топ сын макалаларды жазган.
 
Драмалык чыгармаларында («Акчасыздык», 1846; «Бой киши», 1849; «Арам тамак», 1848; «Элет кызы», 1851; «Кыштактагы бир ай») «кичине адам» турмушун сүрөттөп, ак сөөк интеллигенттерине нааразылыгын билдирет. «Аңчынын аңгемелери» (1847-52, кыргызчасы - 1954) - жаш Тургеневдин көрүнүктүү чыгармасы. Ал чыгарма Тургеневдин атак даңкын дүйнөгө жайып, орус адабиятынын өсүшүнө чоң таасир тийгизген. Анда помещиктер менен дыйкандардын рухий кагылыштары, дыйкандардын ички дүйнөсүнүн тазалыгы жөнүндө кенен сөз болот; орус дыйкандарынын типтүү образдары тузулуп, элдин психологиясы таасын талданат.
 
«Му-му» (1854), «Кербен сарай» (1855) - Тургеневдин идеялык жактан «...аңгемелерге» ыктай жазылган чыгармалары. Тургенев 1856-ж. жарык керген «Рудин» (кыргызчасы -1964) романында учурдун алдыңкы көзкараштагы адамынын образын түзсө, «Ак сөөктөр уясы» (1859) романында орус элинин тагдыры жөнүндө маселе козгойт. «Жакын калганда» (1860) романында аң-сезимдуу, кайратман кишилерге мезгил зарыл экени жөнүндөгү ойду айткан. Бирок Тургенев андай кишилерди бир жактуу, чектелген кейипте элестеткен. Бул Тургеневдин либералдык позицияда турганы, революциянын зарылдыгын танып, революциячыл-демократтарга ишенип, Россиянын тагдырын ошолордун ишине байланышта караганы менен тушундүрүлөт.
«Аталар жана балдарында» (1862, кыргызчасы - 1954) идеялык багыттардын күрөшун, эски жана жаңы социалдык-саясий мамилелердиы кагылышын көркөм сурөттөйт.
 
Мындан кийинки чыгармаларында («Элестер», 1864; «Ыраазы болуу», 1865; «Тутун», 1867; «Талаанын король Лири», 1870 ж. б.) мурдагы позициясынан оолактап, пессимизмге берилип кеткен. 70-жылдары Парижде жашап, элдик кыймылдын өкүлдөрү менен (Г. А. Лопатин, П. Л. Лавров ж. б.) байланышта болгон. Ушул жылдары Европа адабиятына чоң таасир тийгизген. Ж. Саид менен Г. Мопассан Тургеневди окутуучубуз деп аташкан.
 
Тургенев чыгармалары менен орус реализмин өнүктүргөн. Орус турмушунун актуалдуу маселелерин мыкты Оилгени, окуялар менен мунөздөрду философиялык жактан туура аддан, турмушту акыйкат сүрөттөшү Тургеневдин чыгармаларын орус турмушунун өзгөчө бир жыл баянына айландырды.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Орусия
Категория:Инсандар
Марк Донской

Донской Марк Семёнович (21. 2 (6. 3). 1901-ж. т., Одесса) - советтик кинорежиссёр, кинодраматург. 

СССР эл арт. (1966), Социалисттик Эмгек Баатыры (1971). 
1945-жылдан КПСС мүчөсү. 
Симферополь университетинин укук бөлүмүн бүтүргөн. 
1926-жылдан кино өнөрү майданында иштейт. 
Алгачкы фильмдери (М. А. Авербах менен бирге): «Чоң шаарда» (1928), «Адам бедели» (1929). 

Донскойдун атын чыгарган - «Бакыт жонүндө ыр» (1934, В. Г. Легошин менен бирге) фильми. М. Горькийдин автобиографиялык трилогиясы боюнча «Горькийдин бала чагы» (1938), «Көрүнгөндүн колунда» (1939, СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1941), «Менин университеттерим» (1940) фильмдерин тарткан. 

Башка фильмдери: «Болот кантип курчуду» (1942, Н. А. Островскийдин романы боюнча), «Кок желе» (1944, В. Л. Василевскаянын повести боюнча, СССР мамлекеттик сыйл., 1946), «Айылдык мугалим» (1947, СССР мамлекеттик сыйл., 1948), «Эне» (1956), «Фома Гордеев» (1959) ж. б. 

60-жылдары Донской лениндик темага кайрылып, «Эне жүрөгу» (1966, СССР мамлекеттик сыйл., 1968), «Эне ишеними» (1967) деген фильмдерди койгон. 
Донскойдун көп фильмдери советтик кино өнөрүнүн классикалык чыгармаларына айланган. 
Эки Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Советтик кинорежиссёрлор
Тунгус метеорити

thumb|Тунгус метеорити.
Тунгус метеорити - зор массадагы метеориттин Жерге түшүшүн элестеткен табиятта өтө сейрек болуучу кубулуштун аты.
 
Ал кубулуш 1908-ж. 30-июнда жергиликтүү убакыт боюнча саат 7де Подкаменная Тунгуска дарыясынын алабында (азыркы Краснояр крайындагы Эвенк автономия округу) байкалган. Кубулуш учурунда асманда бир нече секундага чейин өтө жаркырак болид (из) көрунгөн. Жарык көрүнгөндөн кийин 1000 к.чден ашык аралыкта жарылуу добушу угулган; жер кыртышы жер титирөө учурундагыдай термелип, терезе айнектери сынып, текчеден бугомдар кулап, адамдар, айбанаттар жыгылган.

 
 
Сейсм толкундары Иркутскиде, жарылуунун аба толкуну Петербург. Улуу Британиядагы метеостанцияларда катталган. Эпицентрден 20-30 км аралыкта токой текши кыйраган. Тунгус метеорити менен көптөгөн илимий экследициялар, ал эми эпицентрин биринчи жолу 1927-ж. Л. А. Кулик изилдеген. Тунгустагы кубулушту түшүндүрүүдө комета гипотезасы мерчемдуү орунду ээлейт. Бул гипотеза боюнча Тунгус метеорити жер атмосферасына космос ылдамдыгы менен келип урунган чакан (диаметри 600 м) комета деп болжолдонот. 1975-ж. акад. Г. И. Петров Тунгус метеоритинин заты өтө борпоң жана тыгызд. жер бетиндеги абанын тыгыздыгынан 10 эсе көп экендигин аныктады. Жер бетинен 10 км бийикке жакын бардык тело газга айланып, жарык жана согуу толкуну пайда болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Сибирь‎
Категория:Астрономия
Категория:1908-жыл
Тумар саадак

thumb|upright|Capsella bursa-pastoris.
Тумар саадак - өсүмдүктөрдүн кайчы гүлдүүлөр тукумундагы уруусу.
 
Бир же эки жылдык чөп. Жебедей сапсыз жалбырактары кезектешип жайгашкан, төмөнкү жалбырактары саптуу. Тамыр моюнчасына топтолуп өсөт. Гүлдөрү майда, ак, мала кызыл, саргыч. Топ гүлү жаңыдан гүлдөгөндө жаа сымал, кийин чачыдай. Мөмөсү-саадакча. Тумар саадактын 7дей түрү Жер шарынын мелүүн жана субтропик аймактарында өсөт.
 
Тумар саадактын урутунда май, сабагы менен жалбырагында холин, ацетилхолин ж. б. заттар бар; ширеси жана тундурмасы медицинада колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Ярослав Домбровский

Домбровский Ярослав (13.11.1836, Житомир - 23. 5.1871, Париж) - поляк революционери, Париж Коммунасынын (1871) аскер ишмерлеринин бири. 

1855-жылдан падыша армиясында кызмат өтөгөн. 
1859- 61-ж. Петербургда Генштаб академиясында окуган. 3. Сераковский менен бирдикте революциячыл офицерлер ийримин башкарып, Польша көтөрүлүшүн (1863-64) даярдоодо чоң роль ойногон. Польша Королдугуна кызмат өтөөгө жиберилип, анда көтөрүлүш жетекчилеринин составына кирген жана көтөрүлүш уюмунун («кызылдар» партиясынын) сол тарабын башкарган, аскер-революциячыл уюмдун - Польшадагы Орус офицерлеринин комитетинин жетекчилеринин бири болгон. 

Көтөрүлүштүн орус жана поляк революционерлеринин биргелешип аракеттенүүсүнө негизделген планын иштеп чыккан. 
1862-ж. 2(14)-августта Варшавада камакка алынган. 
1864-ж. 15 жылга сүргүнгө айдалган. Москвадагы түрмөдөн качып, орус революционерлеринин жардамы менен Францияга кеткен жана ал жерде поляк демократиялык эмигранттарынын жетекчилеринен болгон. Париж Коммунасына адегенде фронттун жооптуу участкаларынын командири, андан соң бардык куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы болуп катышкан.

Коммунанын таланттуу жана эр жүрок генералы Домбровский версалдыктар менен салгылашууда курман болгон.

Дольмен (бретончо tol - стол, men-таш) - байыркы көрүстөндүн аталышы; мегалиттик жасалга (к. Мегалит маданияты). 

Архитектуралык казууда табылган. Анын түзүлүшү: тикесинен коюлган таш блоктордун үстү таш плита менен жабылган. Ага бир нече өлүк курал-жарагы, жасалгалары менен коюлган. Д. Европа, Азия жана Африканын дениз кылаасындагы аймактарда коло жана темпр доорунда салынганы архитектуралык казууда аныкталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Франция тарыхы