Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чүчкүрүү

Чүчкүрүү — мурун көңдөйүнөн дүүлүктүргүч агенттерди (химиялык заттардын буусу, чаң, бөтөн нерселер, чогулган былжыр жана башкалар) чыгаруу менен организмдердин коргонуу реакциясы. 

thumb|right|200px|Чүчкүрүү

Ал заттардын коко, трахея, өпкөгө өтүп кетүүсүнөн сактайт. Дүүлүктүргүч мурун былжыр челиндеги үч ача нервдин сезгич учтарына таасир эткенде ага жооп кайтарып терең дем алат да, жумшак таңдай көтөрүлүп, мурундун ички тешигин жаап, көкүрөк көңдөйүндө жогорку басым пайда болот. Андан кийин мурундун ички тешиги капысынан ачылып, мурундан тезинен дем чыгат да, абанын агымы менен былжыр челди дүүлүктүргөн зат кошо чыгат. Ошондой эле ал дем алуу жолдорунун жугуштуу ооруларынын (мисалы, Сасык тумоо жана башкалар) белгиси болуп, оорунун козгогучунун таралып кетишине түрткү болот. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Фенол

130px|thumb
130px|thumb|left
Фенол (карбол кислотасы) C6H5OH — антисептикалык каражаттардын бири. 
Абдан күчтүү, өзгөчө жыты бар, сууда начар эрийт. Турак жайды, турмуш-тиричилик оокаттарды дезинфекциялоодо 3—5%түү эритмелери колдонулат. Фенол — уу зат. Ал организмге тери аркылуу оңой өтүшү мүмкүн. Андан ууланганда баш айланып, ооруйт, ал кетет, жүрөк начар иштейт, дем кыстыгат. Жардам бергенде ууланган кишини абага чыгарып, денедеги фенол тийген ачык жерлерди этил спирти менен жууп, тазалоо зарыл (Уулануу).

 Тарых 
Фенол 1834 — жылы Фридлиб Фердинанд Рунге тарабынан ачылган, ал аны көмүр чайырынан ди перегонка жолу менен бөлүп алган, ошондой эле жаңы заттын – карбол кислотасынын аталышын сунуштаган.

Таза түрүндө фенол алгач 1841-жылы Огюст Лоран тарабынан алынган, ал дагы анын сапаттык курамын аныктай алган. Ал Шарль Фредерик Жерар азыркы фенолго чейин кыскарткан фенол кислотасы деген аталышты сунуш кылган. Фенолду кылдат изилдөө чекитин 1858-жылы август Кекуле коюп, анын түзүлүшүн белгилеген.
19-кылымда фенолдун негизги колдонулушу антисептиктерди жана дезинфектанттарды даярдоо болгон. Фенол менен дары-дармектерди зыянсыздандыруу 1860-жылдары британиялык хирург Джозеф Листер тарабынан ачылган жана кеңири киргизилген. Ал операциялык бөлмөнү жана хирургиялык аспаптарды фенол менен стерилизациялаган, жада калса жараатты таңуу алдында бул зат менен бинттерге чыланган. Мунун аркасында операция учурунда каза болгондордун санын 50дөн 15%га чейин кыскартууга мүмкүн болгон.

Фенолго болгон суроо-талаптын өсүшү фенолдон алынган заттардын, айрыкча атап айтканда, 1897-жылы ачылган салицил кислотасын, биринчи дүйнөлүк согуштан кийин бакелит сыяктуу фенол камтыган синтетикалык чайырлардын массалык өндүрүш мезгилинде болгон.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 Шилтемелер 

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Чыйкан

Чыйкан — чач капчалары менен май бездеринин жана анын тегерегиндеги клетчаткалардын ириңдүү сезгенүүсү.

thumb|right|200px

Ириңдетүүчү микробдордун сыйрылган, чийилген, тытылган, башкача айтканда микротравмага учураган тери аркылуу кириши; авитаминоз, зат алмашуунун бузулушу жана башкалар оорунун өнүгүшүнө түрткү болот. Демейде Чыйкан жалгыздан кийим өйкөгөн жерлерде, желке, бел, жамбаш, кээде бут-колго, бетке чыгат. Адегенде териде кызарган катуу бүдүр пайда болот; ал чоңоюп, ооруганы күчөйт. Оорулуунун башы ооруп, температурасы көтөрүлөт. Кызарганы өчүп, боз көгүш тартат; 3—4-күнү анын ортосу сары башыл болуп ириңдеп, кийин ал жарылып ириң чыгат. Чыйкандын жарылган жеринде өзөгү (өлгөн ткандар) калат, ал 2—3-суткада кан ириң менен аралашып ажырап түшөт. Чыйкан кабылдап тилме, сепсис, флегмона, тромбофлебитке өтүшү мүмкүн. Айрыкча бет, мурун, эринге чыккан Чыйкан коркунучтуу, анткени ириң мээге өтүп, ириңдүү менингитке алып келет.

Дарылоодо хирургиялык жолдор колдонулат, ошондуктан дарттын алгачкы белгилеринде эле дарыгерге кайрылуу керек.

Чыйкандын алдын алуу үчүн өздүк гигиенаны сактоо, теринин кесилген, сыйрылган жерин йод, бриллиант жашылы менен дезинфекциялоо зарыл. Ч-ды өз алдынча сыгууга, ысык басууга болбойт. Анткени ал ооруну кабылдатат. Врачтын көрсөтмөсү менен марганцовкадан ванна жасаса болот. Углеводу көп тамактарды (таттуу, ундан жасалган) азыраак пайдаланып, витаминдүү тамак-аш жеп, организмди чыңдоо зарыл.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Чымын

Чымын (L. 1758) — кош канаттуулар түркүмүндөгү курт-кумурскалардын жалпы аты. Табиятта кеңири таралган. Алардын көпчүлүгү үйдө, үйдүн тегерегинде жашайт. Айрымдары өсүмдүк, жаныбар жана киши экскременти, тамак-аш калдыктары менен азыктанат. Киши жана жаныбарлардын каны менен азыктанган кан соргучтары да бар. Алар кишиге, жаныбарларга түрдүү жугуштуу ооруларды (бруцеллёз, күйдүргү, туляремия жана башкалар) таратат. Айрым Чымын көз ооруларынын (трахома, эпидемиялык конъюнктивит жана башкалар) козгогучун жугузат. Чымындын айрым түрү (мисалы, сайгак) жумурткасын тери алдына тууйт.

thumb|Үй чымыны (Musca domestica).

Андан чыккан личинкалар алынбай калса дененин жумшак тканын сөөккө чейин оюп жеп жиберет. Мында дененин жабыркаган бөлүгү сезгенип, канап гангренага айланат . Үй Чымыны, тарпчыл Чымын жана башкалар тамак-аш (сүт, эт, нан жана башкалар), анын калдыктары, кишинин, жаныбарлардын заңы жана башкалар менен азыктанып, ага конуп, тамак-ашты түрдүү оорулардын (туберкулёз, дизентерия, ич келте, холера жана башкалар) козгогучтары менен булгайт.

Чымындын жугуштуу ооруларды таратуусун алдын алуу максатында негизинен эл отурукташкан жайларды жакшыртуу, тазалыкты сактоо боюнча иштер жүргүзүлөт. Ал үчүн тиричилик таштандыларын, тамак-аш калдыктарын жабык идишке чогултуп, убагы менен алынып кетүүсүнө көңүл буруу зарыл. Оорулуунун какырык-түкүрүгүн ачык койбой, үйдө, өнөр жай ишканаларында эшик, терезени тор менен калкалоо, тамак-ашты ачык калтырбай жабык идиште сактоо талапка ылайык. Чымындын личинкаларын жоготуу үчүн 0,2% трихлофостун суудагы эмульсияг сы, 0,5—0,1%түү карбофос, 10%түү преолин колдонулат. Чымынды кырып жок кылууда атайын дарыга сиңирилген жабышкак кагаз же аэрозолдор (дихлофос) жана башкалар пайдаланса болот. Канализациясы жок дааратканага хлордуу акиташ, гексахлоран жана башкалар себилет.

 Дагы кара 
 Миаздар

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Курт-кумурскалар‎
Шарп

Шарп — капыстан кармаган жугуштуу оору. 
thumb|Ооздун жабыркануусу
 Белгилери жана ооруну козгоочулар 
Мында оорулуу ысытма, ооздун, тилдин, мурундун былжыр кабыкчаларында, ошондой эле колдун салааларында, тырмактын тегерегинде жарачалар (афт) пайда болот. Шарпты вирус козгойт. Ал малдын жүнүндө, жемчөптө бир айга чейин сакталат. Күндүн нурунан, 60° жана андан жогору ысытканда, дезинфекциялоочу заттардын таасиринен тез өлөт. Ооруну кемирүүчүлөр (чычкандар, келес, сары чычкандар), ошондой эле сайгактар таратат; көбүнчө ача туяктуулар (уй, кой, эчки, чочколор жана башкалар) ылаңдайт. Мал ылаңды жайыттан, мал сарайдан жугузуп алышат. Оорунун козгогучу булганган кашек, жем-чөп, кык жана суу аркылуу тарайт.

Ылаңдуу мал жем-чөп жей албай, оозунан шилекейи куюлат. Ооздун былжыр челинде көп майда ыйлаакчалар пайда болот. Ыйлаакчалар бат эле жарылып, жарага айланат. Вирус ылаңдуу малдын заңы, заарасы, шилекейи жана сүтү менен сыртка бөлүнүп чыгат. Кишиге ылаңдуу малды бакканда, чийки сүттү ичкенде жана андан даярдалган сүт азыктарын жегенде жугат. Сүттү кайнатканда же пастерлегенде вирус тез зыянсыздандырылат. Ачыган сүт, кефир, ацидофиль, быштак, каймак-май жана ылаңдуу малдын чийки сүтүнөн даярдалган азыктарда вирус көпкө сакталбайт. Вирус кишиге ооздун былжыр чели, айрым учурда дем алуу органдары жана жабыркаган тери аркылуу кирет. Вирус адамдын денесине киргенден кийин 2—12 күнгө чейин оору билинбейт. Оору капыстан башталат, башы, булчуңдары ооруп, калтырак басат, денеси ысыйт (38—39°ка чейин). Мындан көп өтпөй эрин, тил, ооз, жаактын былжыр кабыкчаларында, кол-буттун манжаларынын арасында суюктук толгон ыйлаакчалар пайда болот. Ооздон шилекей куюлуп, сүйлөгөндө, чайнаганда, жутканда ачышып ооруйт. Ыйлаакчалар жарылып жара (афт) пайда болот. Алар 10—14 күндө толук айыгат. Оору 15—20 күнгө созулуп, толук сакаюу менен аяктайт.

 Дарылоо 
Дарылоону дарыгер жүргүзөт. Оорулуу күнүнө 5—6 жолу аз-аздан белокко, А, С витаминдерине бай тамакты (эт, балык, быштак, каймак, май, сабиз, карагат) ичүү сунуш кылынат. Өткүр, куурулган, туздалган азыктарды, консерваларды, ичимдиктерди колдонууга болбойт. Тамак ичкенден кийин, оорулуу оозун марганцовканын мала кызгылт эритмеси, 3%түү суутектин өтө кычкылы менен чайкаса жакшы болот. Шарп чыккан чарбаларда карантин уюшулат. Ылаңдуу малды өз убагында аныктап, өзүнчө бөлмөлөргө бөлүп, дезинфекция жүргүзүлөт. Элдин арасында санитариялык-агартуу иштери уюштурулат.
Ак-Таш

Ак-Таш — топоним. Валиханов жазып алган эпизоддо: 
Козу башы, Копого, 
Койдун жүнүн аламын. 
Үлкөн Ак-Таш барамын 
Үй жаптырып аламын (Валиханов жазып алган эпизод «Ала-Тоо», 1979, № 7, 14-б.),— деп Бокмурун атасы Көкөтөйдүн ашын берерде өзүнө караштуу ногой элин А. Т-ка көчүрүп барарын айтат. Географиялык реалияда Иле же Күңгөй Ала-Тоонун тескейиндеги бир нече. А.-Т-тардын бири. 
Ак таяк — кандардын, бектердин эшик сакчысы. Эпосто Алмамбет баатырдын Көкчөдөн кетишине байланыштуу окуяда төмөнкүчө эскерилет:
Эсине албай эчтеме,
Эр Алмамбет кириптир,
Эшиктеги ак таяк
Эсеттердин Бөкөсү
Эшик ачып ийиптир (Сагымбай Орозбаков, 2. 257).
Актулпар — Темиркандын тулпары. Темиркан өзүнүн ордуна Семетейди кан шайлаганына арнап өткөргөн тойдогу ат чабышта А-ды байгеге кошот. Ал Каныкейдин алтымыш асый Тайтору баш болгон 361 күлүк ат менен чабылып күч сынашат. А. чуркаган сайын кызып сынына келет. Каныкейдин эскерүүсү боюнча:
Атакем Темиркандын Актулпар 
Теги күлүк мал эле. 
Кара байыр, казанат 
Калбыр өпкө, жез билек 
Канаты бар жан эле (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 99),— деп өзгөчө апыртылып сыпатталат. Бирок, А-дын «канаты бар жан экени» жомоктук-фантастикалык маанайда канчалык апыртылып айтылбасын, эпос чагылдырган доор менен шартталган, жерде жашоого ылайыкташкан, кадимки эле күлүк аттардай сүрөттөлөт. А-дын негизги касиети чаалыкпас, чарчабас, күлүктүк сапаты менен байланышкан. Мына ушундай өзгөчөлүккө ээ А. учкаяк күлүктөрдүн күлүгү күч сынашкан бул жарышта марага Тайторудан кийин экинчи болуп келет. Семетей Букардан Таласка биринчи жолу барганда, жаш баласынын алыскы жолго чыкканынан жана Абыке, Көбөш сыяктуу жоосуна жолугушуудагы чырдан кооптонгон Каныкей кадырын салып атасынан А-ды сурап берет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 
Категория:Манас эпосу
Акунбешим ("Манас" эпосу)

Акунбешим ("Манас" эпосу), Акунбешим пааша, Акун шаа— Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, Чүйдү бийлеп турган калмак каны. Кырк беш жыл кан болуп эл бийлеген А. Орго кандын Манастан жеңилгенин уккандан кийин жер-жердеги адамдарына чабарман жиберип кол курап, үч ай он төрт күн согушка даярдык көрөт. Согушта А-дин колу жеңилип, өзүн Манас атынан түшүрө сайып, артынан жете келген Айнакул башын кесип кетет (Сагымбай Орозбаков, 2. 125—145). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 

Категория:Манас эпосу
Акункан

Акункан — каарман, Оогандын каны, Айчүрөктүн атасы. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Манас катаган, тейитти чаап кеткен, оогандын каны Түлкү менен урушуп, жеңип алганда, иниси А-дын адамгерчилигин жактырып калат. А. да Манастын баатырдыгына, айкөлдүгүнө чексиз ыраазы болуп, бел куда болууну сунуш кылат. Манас Бакай, Алмамбет менен кеңешип анын өтүнүчүн кабыл алат да, эгер балаң кыз болсо, бата аягыбыз, эркек болсо кийгизген кийитибиз деп үч миң жылкы тартуу кылат. Саякбай Каралаевдин варианты нда «Көкөтөйдүн ашында» балбан күрөш бүткөндөн кийин А. Манаска Кошойдун батасын алып балалуу боло турган болдуң, Айчүрөк деген кызым бар, келин кылып ал, — дегенде, Манас калың мал берип, бел куда болот (Саякбай Каралаев, 2. 54). Башка варианттарда да Манастын эрдигине, жалпы эле адамгерчилигине тен берген А. ага куда болууну биринчи сунуш кылат. Манас өлгөндөн кийин да А. убадасында турат. Айчүрөктү зордук менен тартып алмак болуп Чынкожо, Толтой шаарын камап келгенде кырк күн (Саякбай Каралаевдин варианты нда сексен күн) мөөнөт сурайт. Айчүрөк ак куу кебин кийип жердин жүзүн кыдырып жүрүп, Семетейди табат. Семетей келип душманын жеңгенде А. чоң той өткөрүп, ага Айчүрөктү берет. Эпосто А-дын убадага бекемдиги көрсөтүлүп, адамгерчилигине жогору баа берилген.
Ал Чынкожо, Толтой сыяктуу күчтүү жоо камап, атайылап басмырлап, кыстоого алганда да качанкы өлгөн Манаска берген эбаккы убадасынан танбайт. Манастын өз атасы Жакып, аталаш инилери Абыке, Көбөштөр, жада калса жоону бирге жоолашкан кырк чоросу Манастын өлгөнүнө кырк күн боло электе чыккынчылык кылышып бүлөсүнө кордук көрсөтүшүп, мал-мүлкүн талап кеткенин эске алганда, А-дын жогоркудай эрдиги анын терең адамгерчилигинин белгиси катары бааланат. Кыргыздардын өзүлөрүнөн алыс, тектеш эмес элдер менен да терең карым-катнашы, эки элдин бири-бирине болгон бийик урматтоосу А. менен Манастын мамилеси аркылуу берилген.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 

Категория:Манас эпосу
Акуш

Акуш (тажикче накш, уйгурча накша — «ыр») — тойлордо, салтанаттуу кечелерде, көңүлдүү отурган убакта кезек менен ырдачу ыр. «Манаста» А. тууралуу «...Барабанын тарттырып, Бала туйгун жолунан, Тегиз акуш айттырып» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 131). «...Баягы арты кучак чоң комуз, Дутарларын тарттырды. Алтымыштай балбанга Тегиз акуш айттырды...» деп айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 

Категория:Манас эпосу
Акшумкардын уясы

Акшумкардын уясы — Ат-Башы кыштагынын батышында Коргон-Таш деген жердеги зоо. Элдик уламыш боюнча ушул бийик зоодон Семетей Акшумкарын уядан алган экен. Ошол Акшумкардын тукумун кийин эле Улуу Ата Мекендик согуштун алдыңкы жылдарында эл көргөн дешет: «Күндөрдүн биринде бир боз шумкар учуп келип, асманда шаңшып туруп кайра жок болуп, бир аздан кийин жер жайнаган жапайы каздарды элдин алдына топулдатып тээп түшүрүп, «мени унутпай жүргүлө» дегенсип эрдемсип шаңшып үн салып кайдадыр учуп кетиптир».

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Акылай

Акылай — Манас эпосундагы каарман, Манастын аялы, Шооруктун кызы. Манас Оогандын ханы Шоорукту жеңип, кызы Акылайды тартууга алат. Жоокерчилик доордун салты боюнча кыз баатырдын «олжосу» болуп турган тарыхый шарттын көркөм элеси эпостун бардык варианттарында учурайт. Түш. Кыргызстандан (Ноокат, Алай райондору) жазылып алынган жана Жусуп Мамайдын вариантында Акылай эмес Накылай. Бардык айтуучулар Акылайдын образын түзүүдө жалпы эпостук салтка ылайык анын портретине, ички сапат-касиетине, кылык-жооругуна таамай мүнөздөмө беришет: Шооруктун кызы Акылай, Шоодураган капырай, Короз моюн, аппак бет, Койкоңдогон кара бет. Карагат көздүү, кардай эт, Какшаңдаган кара бет (Сагымбай Орозбаков, 2. 221). Акылай келишимдүү сымбаты, жасакерленген кыял-жоругу аркылуу Манаска жагууга аракеттенет. Анын колунан иш келбеген чоркоктук, эл тагдырына көңүл кош караган пассивдүүлүк, жеңил ойлуулук, туруксуздук, мансапкорлук жана күнүчүлдүк сыяктуу жагымсыз сапаттарын, акылсыздыгын байкаган Бакай: «Каада билбес катының, Кайдан келген каапырың. Катыным бар деп ойлопсуң, Канкорум Манас бойдоксуң»,— (Саякбай Каралаев, 1. 235),— деп Манаска «тагдырына багышталган», «маңдайына жазылган» аялы башка экенин билдирет. Анткени Акылай Манаска ылайык жар эмес, эпикалык чыгармадагы башкы баатырдын аялына коюлуучу талаптарга жооп бербейт. Манастын жоо кийимин даярдап, сарамжалын көрүү милдетин аткара албаганы — Акылайдын Манаска татыктуу жар эместигинин далили. Манастын Акылайды олжолоп үйлөнүшүнүн жалпылыктары ар бир айтуучунун окуяны берүү бөтөнчөлүгүн, образ түзүү өзгөчөлүгүн жокко чыгарбайт. Акылайдын образынын эволюциялык өнүгүшүндө белгилүү айырмачылыктар учурайт. Саякбай Каралаевдин вариантында Манастын өлгөнүнө кырк күн толо электе Акылай «ал уулга тийбес катындын жети атасы каапыр», — деп Көбөшкө тийип алат. Кайрадан күйөөгө тийип, өз баркын көтөрүү максатын көздөгөн Акылайдын образы таптык коомдогу «канышаны» элестетет. Эпосто Акылайдын жагымсыз образы аркылуу өз элин эл тута албай жат болуп, ички душмандын кызматын кылган, өз кызыкчылыгын баарынан жогору койгон мансапкор аялдын элеси берилген.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 
Категория:Манас эпосу
Акылбек манасчы

Акылбек манасчы (болжол менен 1840-жылдары туулган — өлгөн жылы белгисиз) — эл арасында ысмы кеңири тараган манасчы. Колдо болгон маалыматтарга караганда А. эң таланттуу инсан экен. А-тин өтө таланттуу жомокчу болгондугун ал жөнүндө бизге жеткен кабарлар айгинелейт. Маселен, манасчы Сагымбай Орозбак уулу өзү билген жомокчулардын ичинен А-ти жогору баалайт. Манасчылар жөнүндө Сагымбай мындай ырдаар эле:

Назар менен Нармантай,
Келдибек, Балык, Тыныбек.
Баарысынан байкасам
Артык билет Акылбек
(ЫАВ, Кол жазмалар фондусу, 1150-инв., 3-б.).

Залкар манасчылардын бири Саякбай Карала уулу «Чоң манасчылардын кимисине жолугуп, таалим алып, бирге болгонсуз?»— деген суроого ал: «Чоң манасчыдан Акылбекке кезиктим. Тогуз баласы, жакшы байбичеси өлүп, өзү сексендин беш-алтысына барып калган кези экен. Ошондо да кебелбей айтып турат кайран киши», — деп келип, А-тин айтуусунан Алмамбет менен Чубактын жол талашкан жеринен мындай саптарды келтирет:

Ойлосоң боло ой Чубак
Олоңдогон кысталак.
Каалап билдим дилимди,
Калжырайсың жөнү жок,
Кан кыл дедим кимиңди.
Караалдуу Манас болбосо
Кагар белем капкайда кеткен жиниңди...
Мен талак кылдым бутумду,
Таштап келдим журтумду,
Элимен качып келгени
Жаманыңа жанаштым.
Какылдайсың жөнү жок
Кан кыл деп айтып бу сени
Кимиңден кандык талаштым, 
Мен кай жолумдан адаштым
(Кол жазмалар фондусу, 151- инв., 198-б.).

«Мен өзүмдү бактылуумун деп сеземин, — деп эскерген Ыбырайым Абдыракман уулу — ысык-көлдүк атактуу манасчылардын жетөөнү көрүп калдым, жетөөнүн оозунан тең «Манас» уктум. Мына ушул манасчылардын мыктыларынын бири Акылбекти биринчи ирет он үч жашымда көрдүм. Мен жыйырма сегизге чыкканча Акылбектин «Манасын» көп уктум». Анын А. баш болгон атактуу жомокчулардан таалим-тарбия алгандыгын «Сейтек» эпосунун аягында жазган төмөнкү ыр саптары да ырастайт:

Мен да билем башынан,
«Семетей», «Манас» жомогун,
Ойноо бала жашыман.
Ысык-Көлдүн жеринде,
Уруусу бугу элинде,
Уругу кытай Акылбек
Аксакалдар айтчу эле
«Семетей», «Манас» айтууда,
Акылбек сөзү макул деп.
Акылбектен көп уктум
Өздөштүрүп төп уктум
(ЫАВ, Кол жазмалар фондусу, 189инв., 331 —332-б.).

Ыбырайым Абдыракман уулунун эскерүүсүнө караганда А. «Манас» эпосун калмак тилинде да айта билген. «Акылбек Текесте жылкычы болуп жүргөн учурунда «Манасты» калмактардын ичине кирип барып, калмакча да айтып жүргөн» дешет (ЫАВ Кол жазмалар фондусу, 190 (1150)инв., 4-б.). Мына ушул эскерүүлөрдү эске алганда ысымдары эл арасына уламага айланган атактуу жомокчулардын «баарысынан артык билген Акылбек» манасчынын замандаштары Сагымбай Орозбак уулу менен Ыбрайым Абдыракман уулу тарабынан өтө жогору бааланышы А. сыяктуу «Манасты» толук айткан, абдан таланттуу жомокчулардын чанда чыгарына далил боло алат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 

Категория:Манас эпосу
Акын Шадыкан уулу

Акын Шадыкан уулу (1901, Өзгөн району, Ана-Кызыл айылы —?)— манасчы. А. «Манас» айтканды атасынан үйрөнгөн. Атасы Шадыкан сыяктуу эле ал «Манастын» төрт бөлүмүн («Манас», «Семетей», «Сейтек», «Чийтек») айткан. 1952-ж. анын вариантынын «Манас» бөлүмүнөн Манастын туулушу жана балалык чагы, Манастын кан (башчы) болуп урушка жарап, Кошойго жана Канкожого жолукканы, Манастын мусулмандарга келген калмактарды кууп, эл коргоп кыргыздарды топтогону, Чоң казаттын башталуу себептери, Манастын өлүмү эпизоддорунун кыскача мазмуну жазып алынган.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 
Категория:Манас эпосу
Акынбек (Акымбек, Акунбек)

Акынбек (Акымбек, Акунбек) — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, Меңдибайдын. атасы. Кыргыздардын жыйындарында катарда саналуучу уруу башчысы. Эпосто уруусу өзбек, набат, нойгут делип түрдүүчө берилет (Сагымбай Орозбаков, 1. 250; 2. 24, 68, 94, 383), ошондой эле Меңдибай тууралуу кеп болгондо Акымбек же Акынбек уулу Меңдибай делип айтылат (Сагымбай Орозбаков, 1. 41; 2. 372, 378). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 

Категория:Манас эпосу
«Акындар чыгармачылыгынын тарыхынын очерктери»

«Акындар чыгармачылыгынын тарыхынын очерктери» — кыргыз акындарынын чыгармачылыгына арналган, авторлор коллективи тарабынан жазылган китеп (Фр., 1988). Китепте Октябрь революциясына чейинки жана андан кийин жашаган белгилүү ырчы, акын, манасчылардын чыгармачылык портреттери берилген. Китеп кириш сөздөн, Легендарлык акындар, Төкмө акындар, Куудулдар, Манасчылар деген бөлүктөрдөн турат. «Манасчылар» (471 — 492-б.) деген обзордук макаланы С. Мусаев жазган. Анда манасчылык кесипке ээ болуунун баскычтары белгиленип, манасчылык өнөргө байланыштуу маселелер жөнүндө кеп болот. Манасчылар мектептери туурасында да маалымат берилген. Айтуучулардын өмүрү, чыгармачылык жолу жөнүндөгү төмөнкү макалалар кирген: Шапак Рысмендеев (500—515-б.), Сагымбай Орозбак уулу (515—534-б.), Жаңыбай Кожеков (534—543-б.), Жакшылык Сарыков (551 — 559-б.), Акмат Рысмендеев (595— 602-б.), Мамбет Чокморов (жазган К. Кырбашев); Багыш Сазанов (543—551-б.), Молдобасан Мусулманкулов (559—570-б.), Саякбай Каралаев (602—639-б.) (жазган Р. Сарыпбеков) жана Тыныбек Жапый уулу (492—500-б.), Ыбырай Абдырахманов (578—595-б.), Дуңкана Кочукеев (570-578-б.) (жазгандар Р. Сарыпбеков, С. Алиев).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 
Категория:Манас эпосу
Ак-эрмен

Ак-эрмен — топоним. Алмамбет Көкчөдөн кетип, капаланып келатып, уясын коргоймун деп кайра-кайра жолун торогон ызгычты атып түшүрүп, ага жалгыздыгы жөнүндө арманын айткандан кийин анын сынган канатын дарылап: «Үйүңдү тап деп жаныбар, уяңда балаң дагы бар» (Сагымбай Орозбаков, 2. 299),— деп учуруп жиберген жер. Чүй өрөөнүндө Ашмарага жанаша жаткан өзөн.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 

Категория:Манас эпосу
Ала-айгыр

Ала-айгыр — кытай-калмак балбаны Канжарколдун жоого минген аты. Эпосто: Астыңдагы Ала айгыр, 
Жаман күлүк ал айгыр. 
Жайып ийсем оозунан 
Куштай учуп кетет — деп, 
Кутургурду карасаң 
Кум салынып алыптыр (Саякбай Каралаев, 1. 65),— деп гиперболалык ыкма аркылуу А.-А-дын эпикалык портрети тартылып, жоокерчилик доордун талабына ылайык күлүктүгү, тулпарлык касиетинин күчтүүлүгү, арыбас-чаалыкпастыгы мүнөздөлөт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 

Категория:Манас эпосу