Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Таштуу Тунгуска

thumb|Таштуу Тунгуска.
Таштуу Тунгуска, Ортоңку Тунгускa – Россия Федерациясынын Краснояр крайындагы дарыя. Енисейдин оң куймасы. Узундугу 1865 км, алабынын аянты 240 миң км2. Ангар токол тоосунан башталып, Орто Сибирь бөксө тоосу аркылуу агат. Жогорку бөлүгүндө Катанга деген ат менен терең өрөөн аркылуу агып, Тэтэренин чатынан өрөөнү кууштайт; нугунда босоголор, сайроондор көп. Негизги куймалары: Камо, Вельмо (сол), Тэтэрэ, Чуня (оң). Орточо чыгымы 1587,1 м3/сек., кар суусунан куралат. Суусу май – июлда кирип, октябрдан майдын ортосуна чейин тоңот. Кээ бир жылдары ташкындайт. Ортонку жана төмөнкү агымында кеме жүрөт. Чатында Орто Сибирь коругу бар. Калктуу пунктары: Ванавара (1146 м; ушул жерди кеме жүрөт, Байкит, Полигус жана бир нече факториялар. 1908-ж. 17 (30)-июнда Ванавара кыштагынан 80 км түндүктө Тунгус метеорити түшкөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:РФ дарыялары‎
Категория:Сибирь
Марк Твен

Сэмүэл Лэңхорн Клеменс (1835-жыл 30-ноябрь — 1910-жыл 21-апрель) — өзүнүн Марк Твен каймана аты менен таанылган америкалык жазуучу, юморист, ишкер, басмаканачы жана окутуучу болгон. Анын романдарынын арасында "Том Сойердин укмуштуу окуялары" (англ. The Adventures of Tom Sawyer, 1876) жана анын уландысы "Хеклберри Финндин жоруктары" (англ. Adventures of Huckleberry Finn, 1885) бар. Акыркы аталган чыгарма "Американын улуу романы" деп аталат.

Твен Миссуринин Ганнибал жергесинде чоңоюп, бул жер анын "Том Сойер" жана "Хеклберри Финн" чыгармалары үчүн чөйрө түзүп берген. Ал принтерде үйрөнчүк катары кызмат кылып, андан кийин агасы Орион Клеменстин гезитине макалаларды жазуу боюнча кол кабыш кылып, тамга тергич болуп иштеген. Батышта Невадада Орионго кошулганга чейин ал кийинчерээк Миссисипи дарыясында кеме айдоочусу болгон. Ал кен казуу багытында ийгиликке жете албай калганына тамашалуу шылтоо кылып Виржиния шаарынын Territorial Enterprise гезитинде иштөө үчүн журналистикага багыт алган. Анын "Калавера аймагынын атактуу секирген бакасы" (англ. The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County) аттуу күлкүлүү аңгемеси 1865-жылы жарыкка чыккан. Китеп Калифорниянын Энжелс жергесиндеги Angels мейманканасында уккан окуясына негизделип жазылган. Ал жерде Твен бир аз убакыт кенчи болуп иштеп калган. Кыскача аңгемеге эл аралык деңгээлде көңүл бурулуп, ал тургай китеп классикалык грек тилине которулган. Анын прозадагы жана сүйлөгөн сөздөрүндөгү укумчулдугу менен сатирасы сынчылар менен курдаштарынын мактоосуна татып, ал президенттер, сүрөтчүлөр, өнөр жайчылар жана Европадагы падышалыктар менен дос болгон.

Твен өз эмгектери жана лекциялары менен ири суммадагы акчаларды иштеп тапканы менен бирок ал каражатын жоготууга учураган ишканага салган. Өзгөчө татаалдыгынан жана так эместигинен улам ийгиликсиз болгон механикалык жазгыч "Пейждин тамга тергичин" атоого болот. Ал ошол каржы көйгөйлөрүнө байланыштуу банкрот болгонун билдирип, бирок Генри Хаттлстон Рожерстин жардамы менен бара-бара экономикалык кыйынчылыктардан арылган. Ал эч кандай укуктук жоопкерчилик тартпаса да банкрот болгонго чейинки карыздарын толугу менен төлөп берүүнү чечкен.

Твен Галлея куйруктуу жылдызы пайда болгондон кийин көп өтпөй эле төрөлгөн. Ошондуктан ал "аны менен чогуу кетем" деп болжолдогон; ал куйруктуу жылдыз кайтып келгенден кийин көз жумган. Ал "өз доорундагы Американын эң улуу юмористи" деп даңазаланган жана Уилям Фолкнер аны "Америка адабиятынын атасы" деп атаган.

 Өмүр таржымалы 

 Чыгармалары 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

 Шилтемелер 
Том Сойердин жоруктары (Кыргызчага которгон Турусбек Мадылбай)

Категория:АКШ жазуучулары
Категория:Туулгандар 1835-жылы
Категория:Өлгөндөр 1910-жылы
Тебриз

thumb|Тебриз.
Тебриз, Тавриз – Ирандын түндүк-батышындагы шаар, Урмия көлүнүн жээгинде. Чыгыш Азербайжан останынын (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 1,44 млн (2010). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Машина куруу, текстиль, тамак-аш, булгаары – бут кийим, нефть ажыратуу өнөр-жай ишканалары иштейт. Килем токуу өнүккөн. 2010-ж. шаардагы Тебриз базары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Кол өнөрчүлүктүн жана миниатюра искнун көөнө борбору. Университет бар. 3–4-кылымдарда Сасаниддер негиздеген. 13-кылымда Ортоңку жана Жакынкы Чыгыштын ири шаарларынын бири. Бир нече жолу Ирандын аймагындагы ар кандай мамлекеттердин (анын ичинде Хулагулар жана Сефевиддер мамлекеттеринин) алгачкы борбору болгон. Алишах соборлору, мечити (14-к.; 19-кылымдын башынан цитадель), көк мечиттин чалдыбары (15-к.) сакталган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Шаарлар
Категория:Иран
Тегеран конференциясы (1943)

thumb|Тегеран конференциясы: Сталин, Рузвельт, Черчилл.
Тегеран конференциясы (1943) – Экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында союздаш үч өлкөнүн (СССР, АКШ, Улуу Британия) лидерлеринин биринчи конференциясы. 1943-ж. 28-ноябрдан 1-декабрга чейин Тегеранда өткөн. Конференцияга СССР Эл Комиссарлар Советинин (ЭКС) төрагасы И. В. Сталин, АКШнын президенти Ф. Д. Рузвельт, Улуу Британиянын премьер-министри У. Черчилл катышкан. Конференцияда негизги маселе катары экинчи фронтту ачуунун мезгили жана орду белгиленип, 1944-ж. майда Франциянын түндүгүндө десанттык операцияларды баштоо тууралуу чечим кабыл алынган. Иранга көз карандысыздыкты берүү жөнүндө маселе талкууланган. Польшага өз жерин кайтарып берүү жана анын батыш чек арасын белгилөө жөнүндөгү чечимдер ырасталган. Япониянын советтик чек араны бир нече жолу бузгандыгы эске алынып, фашисттик Германия толук талкаланган соң, СССР Японияга согуш ачарын билдирген. Конференцияда фашисттик Германияга каршы биргелешип согушуу, үч державанын согуштан кийинки кызматташтыгы жөнүндө Декларация кабыл алынып, тынчтыкты чындоо жана эл аралык коопсуздук маселелери боюнча алар бирдей көз карашка жетишишкен.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дипломатия 
Категория:Экинчи дүйнөлүк согуш
Категория:1943-жыл
Категория:Иран
Тегиздик

thumb|Тегиздик.
Тегиздик – жөнөкөй бет; геометриянын аксиомалары аркылуу кыйыр түрдө гана берилген геометриялык негизги түшүнүктөрдүн бири. Тегиздиктин мүнөздүү негизги касиеттери: 1) Тегиздик – өзүнүн каалагандай чекиттерин туташтырган түз сызыктардан гана турган бет; 2) Тегиздик – мейкиндиктин берилген эки чекитинен бирдей аралыкта жайгашкан чекиттердин көптүгү. Тегиздик – 1-тартиптеги алгебралык бет. Декарт координата системасында Тегиздиктин жалпы (толук) теңдемеси Ax+By+Cz+D=0, мында A, В, С - бир мезгилде нөлгө барабар эмес туруктуулар, D – каалагандай туруктуу сан. Эгерде М(х, у, z) чекитинин радиус-вектору г, ал эми N(A, В, С) тегиздикке перпендикулярдуу (нормаль) вектор болсо, анда бул векторлордун (г, N) скалярдык көбөйтүндүсү катышкан (r, N)+D=0 барабардыгы Тегиздиктин теңдемесинин вектордук формасын аныктайт. ЭгердеА, В, С коэффицентеринин бири нөлгө барабар болсо, анда Тегиздиктин толук эмес тендемеси алынат. Тегиздиктин теңдемеси алгач француз математиги А. Клеронун (1731) эмгектеринде жолугат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Геометрия
Тегусигальпа

Тегусигальпа – Гондурас Республикасынын борбору. Гондурастын борбордук бөлүгүндө, Чолутека дарыясынын өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 1000 м бийиктикте жайгашкан. Климаты тропиктик пассаттык. Январдын орт температурасы 19,6°С, июлдуку 22,6°Ска жакын. Жылдык жаан-чачыны 1047 мм. Калкы 1,1 млн (2010; агломерациясы менен 2,3 млндон ашык). Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн башкы экономикалык борбору. Тамак-аш, текстиль, тигүү, булгаары-бут кийим, жыгаччылык, эмерек, химиялык өнөр-жай ишканалары иштейт. География жана тарых академиялары, университет, улуттук музей бар. 1978-ж. негизделген.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Шаарлар‎
Категория:Гондурас
Тежен

thumb|Тежен.
Тежен, Герируд – Ооганстан жана Түркмөнстандагы дарыя; айрым жерлеринде бул өлкөлөрдүн Иран менен табигый чек арасы болуп эсептелет. Узундугу 1150 км, алабынын аянты 70,6 миң км2. Афганстандын аймагында Герируд, Иран менен Түркмөнстанда Тежен деп аталат. Ал Афганстандагы Кохи-Баба тоосунун 3000 м бийиктиктигинен башталып, кууш, түздүктөрдө кеңири өрөөн менен агып, Тежен оазисинде соолот. Сугатка кеңири пайдаланылат. Негизинен кар сууларынан куралат. Орточо чыгымы 30 м?/сект& жакын. Ылайлуулугу эң жогору. Март-май айларында кирип, августноябрда тартылат. Дарыяда 4 суу сактагыч курулган. Негизги куймасы Жам-Руд. Жээгинде Герат, Сарахс, Тежен шаарлары жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Агын суулар‎
Категория:Ооганстан
Категория:Түркмөнстан
Категория:Иран
Жапар Текенов

Жапар Текенов (18.3. 1933-жылы туулган, азыркы Жалал-Абад облусу, Сузак району, Сары-Булак айылы) – техника илимдеринин доктору (1991), профессор (1994), Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын (УИА) корреспондент-мүчөсү (1993). Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги, Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери, Кыргыз Республикасынын Илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2006). КМУну (1956), Кыргыз ССР ИАнын Физика жана механика институтунун аспирантурасын (1959) бүтүргөн. Кыргыз ССР ИАнын илимий кызматкер, ОшМУда кафедра башчысы, ФПИде декан, Кыргыз Республикасынын УИАнын Түштүк-кыргыз илимий-окуу борборунда лаборатория башчысы, директордун орун басары, Жаратылыш ресурстарын комплекстүү колдонуу институтунда директор, Кыргыз Республикасынын УИАнын түштүк региондук бөлүмүнүн төрагасынын орун басары, ОшТУда профессор, Кыргыз Республикасынын УИАнын түштүк бөлүмүнүн төрагасы. Дисперс системасынын механикасы жана физикалык химия тармагы боюнча адис. 150дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 5 монография, 25 автордук күбөлүк жана патенттин ээси. «Золотая фортуна-2003» эл аралык сыйлыгынын лауреаты. «Данк», «Манас- 1000» медалдары менен сыйланган.
 Өмүр баяны 
Академик, техника илимдеринин доктору, профессор Жапар Текенов 1933-жылы 18-майда Жалал-Абад облусуна караштуу Сузак районунун Сары-Булак айылында туулган. 1956-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин физика-математика факультетин ийгиликтүү аяктап, аспирантурага кабыл алынып, 1962-жылы кандидаттык диссертациясын коргогон. 1959-1967-жылдары Өзбекстандын жана Кыргыздын илимдер академияларында кенже илимий кызматкер, илимий кызматкер, ага илимий кызматкер кызматтарын аркалаган. 1988-жылы Ош шаарында Түштүк кыргыз илимий окуу борбору түзүлүп, ал лаборатория башчысы жана директордун илимий иштер боюнча орун басары кызматына чакырылат. 1991-жылдан баштап Жаманбаев атындагы жаратылыш байлыктарын комплекстүү иштетүү институтунун директору болуп дайындалат. Жапар Текенов бүт өмүрүн илимге жана жогорку билимдүү адистерди даярдоого арнады. Анын ар түрдүү телолордун, көмүрдүн, аэрозоль бөлүкчөлөрүнүн өз ара байланышуусунда таасирленүүсүн изилдөөсүнүн жыйынтыгында СССРде биринчилерден болуп адгезия күчүн аныктоо усулдары сунушталды. Көмүрдү отун катары гана эмес, башка максаттарда да пайдалануу жагын изилдеген. Кычкылданган көмүрдөн органикалык жер семирткичтерди алуунун технологияларын иштеп чыгып, алардын илимий негиздерин ачып көрсөткөн. Илимий жыйынтыктардын негизинде 7 илимий монография, 250 илимий макаласы жарык көрүп, 20 илимий ойлоп табуулар алынган. Жапар Текенов өмүрүнүн акырына чейин Жаманбаев атындагы жаратылыш байлыктары институтунда башкы илимий кызматкер кызматында эмгектенип келген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
 Эмг.: Адгезия пылевидных материалов. Ф., 1975; Брикетирование углей Кыргызстана (в соавторстве). Б., 1992; Угли Кыргызстана и их технологические свойства. Б., 2003. 

Категория:Инсандар
Теккерей Уильям Мейкпис

thumb|Уильям Теккерей.
Теккерей, Уильям Мейкпис (18. 7. 1811, Индия, Калькутта – 24. 12. 1864, Англия, Лондон) – англис жазуучусу. 19-кылымдагы англис романчыларынын беделдүү өкүлдөрүнүн бири. Таланттуу карикатурист да болгон. Чыгармалары ар кандай жанрда (роман, повесть, юмордук аңгеме, пародия, очерк, баллада ж. б.), бирок бир идеялык багытта жазылган. Теккерейдин «Сары чийкилдин жазмалары» (1840), «Кэтрин» (1840) повести; «Атактуулардын романы» (1847) деген пародиялар түрмөгү, «Ээрчимелер китеби» (1847), «Көйрөңдөр жарманкеси» (1848), «Пенденнис» (1850), «Генри Эсмонддун таржымалы» (1852), «Ньюкомдор» (1855), «Виргиниялыктар» аттуу романдары бар. Теккерей чыгармаларында сатиралык-юмордук романдардын жаңы тибин түзүп, социалдык сатиранын мүмкүнчүлүгүн кеңейткен, реализмди тереңдеткен.

 Байланыштуу макалалар 
 Абийирдүүлүктүн дүйнөсү

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Британия жазуучулары
Категория:Туулгандар 1811-жылы
Категория:Өлгөндөр 1864-жылы
Тектоникалык жарака

thumb|Тектоникалык жарака.
thumb|upright|Тектоникалык жаракалар.
Тектоникалык жарака – тоо тектердин деформацияланышынан пайда болгон жарака. 

 Байланыштуу макалалар 
 Трансформдук жарака

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Геология
Тектоникалык карталар

thumb|Тектоникалык карта.
Тектоникалык карталар — тектоникалык кыймылдардын тарыхын жана жер кыртышынын түзүлүшүн чагылдырат. Тектоникалык карталарда табигый структуралык-формациялык бирдиктер көрсөтүлсө тектоникалык райондоштуруу картасы, стратоизогипстин жардамы менен структуралык формаларын чагылдырса структуралык карта, акыркы 40 млн жылдагы тектоникалык өнүгүүнү чагылдырууда неотектоникалык карта жана вертикалдык, горизонталдык кыймылдарды сүрөттөөдө актуотектоникалык карталар колдонулат. Кичине масштабдагы карталарда – платформалар, калкандар, плиталар, ал эми ири масштабдарда - бүктөлүүлөр, жарылуулар, ийилүүлөр, грабендер ж. б. чагылдырылат. 1953-ж. россиялык окумуштуу Н. С. Шатский «СССРдин жана ага чектеш мамлекеттердин тектоникалык картасын» түзсө, 1964-ж. анын негизинде «Европанын эл аралык тектоникалык картасы» түзүлгөн. 1988-ж. ири масштабдагы (1: 250 000) «СССРдин геодинамикалык картасы» түзүлгөн.

 Геологиялык карталар

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Геология
Тель-Авив

thumb|Тель-Авив
thumb|thumbtime=00:03|Тель-Авив
Тель-Авив – Израилдеги шаар. Жер Ортолук деңиздеги порт. Калкы 404,8 миң (2011, агломерациясы менен 3,4 млн). Алмаз кырдалат. Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн финансы борбору. Химиялык-фармацевтика, текстиль, машина куруу, тамак-аш, булгаары – бут кийим, полиграфия өнөр-жай ишканалары иштейт. Театрлар, музейлер, китепканалар ж. б. бар.

1909-ж. Яффа шаарынан түндүк тарапта негизделип, 1949-ж. экөө бириктирилип, азыркыдай аталып калган. Туризм өнүккөн. 2003-ж. шаардагы «Буурул шаар» архитектуралык ансамбли (1930-50) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Шаарлар
Категория:Израиль
Темза

thumb|Темза (Лондон).
thumb|Темза.
Темза (Thames; кельт тилинен – кара) – Улуу Британиядагы эн ири дарыя. Узундугу 334 км, алабынын аянты 15,3 миң км2. Лондон түздүгү менен агып, Түндүк деңизге куярда жазылыгы 16 кмге жеткен эстуарийди пайда кылат. Темзанын 38дей куймасы бар. Орточо чыгымы 260 м3/сек, кышында кирет. Төмөнкү агымына деңиз ташкынынын таасири тиет. Жүк жана калкты ташууда транспорттук мааниси зор. Балык кармалат. Бристоль булуну, Ирланд деңизи жана өлкөнүн өнөр-жай борборлору менен каналдар аркылуу туташат. Боюнда Оксфорд, Лондон, Рединг шаарлары жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дарыялар‎
Категория:Улуу Британия
Темир жол

thumb|350x350px|2022-жылга карата дүйнөлүк темир жол тармагынын картасы
Темир жол – поезд жүрүүчү рельстүү жол; жүргүнчү жана жүк ташуучу бардык техникалык каражаттары бар комплекстүү транспорттук ишкана. Өлкөнүн темир жол тармагы өнөр-жай комплексинин өнүгүшүн аныктай турган, саясий мааниге ээ, мамлекеттик аскердик-стратегиялык милдеттерди камсыз кылуучу эң маанилүү коммуникациялардын бири. Темир жолдун негизги техникалык каражаттары: кыймылдуу состав (локомотив жана вагон), рельс жолу, жасалма курулмалар (көпүрө, эстакада, виадук), станциялар жана түйүндөр, автоматика жана телемеханика каражаттары (сигналдаштыруу, борбордоштуруу жана блокировка), имараттар (депо, устакана, вокзалдар) ж. б. Арналышы боюнча Темир жол: жалпы пайдаланылма; өнөр-жай транспорту (өнөр-жай ишканаларынын жана уюмдарынын негизги жолго кошулуучу тармагы, анын ичинде карагай, тоо-кен ташуучу, заводго барчу ж. б. жолдор); шаар жолдору (трамвай жана метрополитен); колеянын эни боюнча – кең жана кууш колеялуу; тартуу күчүнүн түрү боюнча – электрдик, газ турбиналуу жана буу кыймылдаткычтуу болуп айырмаланат. Кыргызстанда темир жол тармагынын узундугу 371 кмди түзөт (2013).

Темиржол – укук жагынан алып караганда, жолоочулар менен жүк ташууга арналып, техникалык каражаттар менен атайын курулуштардын биримдигинен турган унаа ишканасы.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Техника
Категория:Өнөр жай
Температура

thumb|upright|Термометр (-17°C).
Температура (латынча temperatura – нормалдуу абал) – макроскопиялык системанын термод. тең салмактуулук абалын мүнөздөөчү скалярдык физикалык чоңдук. Мындай абалдагы обочолонгон (изоляцияланган) системанын бардык бөлүгүндө Температура бирдей. Тең салмактуу шартта Температура нерсенин бөлүкчөсүнүн орточо кинетикалык энергиясына пропорциялаш болот. Температура төмөнкүлөрдү аныктайт: системаны түзгөн бөлүкчөлөрдүн энергия денгээли (к. Больцман статистикасы) жана ылдамдыктары (к. Максвелл бөлүштүрүүсү) боюнча бөлүштүрүлүшүн, заттын иондошуу даражасын, нурлануунун спектрдик тыгыздыгын, нурлануунун толук көлөмдүк тыгыздыгын ж. б. Жалпысынан температура нерсенин энергиясынан (Е) энтропия (S) боюнча алынган туундуга барабар: мындай ыкма менен аныкталган Температура абсолюттук же термодинамикалык температура деп аталат. Бирдиги – кельвин (К). Температураны өлчөөчү курал термометр деп аталат. Температура Цельций, Келъвин, Фаренгейт шкалаларында мүнөздөлөт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Арип боюнча физикалык чондуктар‎
Категория:Температура‎
Теннесси (дарыя)

thumb|Теннесси.
thumb|Теннесси.
Теннесси – АКШнын чыгышындагы дарыя, Огайо дарыясынын (Миссисипинин алабы) сол куймасы. Аппалачи тоолорунун батыш капталынан агып түшкөн Холстон дарыясынын башынан 1470 км. Алабынын аянты 104 миң км2. Кыштын аяк ченинде жана жазында кирет. Орточо чыгымы 1800 м3/сек. Агымы суу сактагычтар (эң ириси – Кентукки) аркылуу жөнгө салынат. Анда ГЭС, ЖЭС, АЭСтер курулган. Канал жана шлюздар курулгандыктан, башынан аягына чейин кеме жүрөт. Боюнда Ноксвилл, Чаттангуа, Флоренс ж. б. шаарлар жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дарыялар‎
Категория:АКШ географиясы
Тең канаттуулар

thumb|Javesella pellucida (ургаачы)
Тең канаттуулар (лат. Homoptera) ― курт-кумурскалар түркүмү. Эрте карбон мезгилинен белгилүү. Алар майда (кокцидиялар, жалбыракчылар, чөп биттери, кээ бир цикадалар) жана ири (сайрагыч цикадалар) формада болот. Вашы кыймылдабайт, ооз аппараты соргуч, тумшугу муунактуу. 2 кош канаты бирдей тарамдуу, көбүнчө астыңкы канаты жакшы өөрчүгөн, чанда эки жуп канаты тен жок болот. Тең канаттуулардын 25000дей түрү бардык материкте таралган. КМШ өлкөлөрүндө 4000дей түрү кезигет. Кээ бир түрлөрүнүн өөрчүү цикли татаал, мында жыныстык мууну партеногенездик мууну менен алмашат. Өсүмдүк ширеси менен азыктанат, көбүнчө галл (түйүнчө) пайда кылып, өсүмдүктөн өсүшүн төмөндөтөт. Көпчүлүк түрлөрү колония түзүп жашайт. Бир катар Тең канаттуулар токой жана айыл-чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечи, айыл-чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечтерин ташуучу түрлөрү да бар.

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:курт-кумурскалар
Теодолит

thumb|Теодолит (1950).
Теодолит – геодезиялык жумуштарды (топографиялык, маркшейдерлик ж. б.) жүргүзүүдө багытты, вертикаль жана горизонталь бурчтарды аныктоочу геодезиялык аспап. Негизги жумушчу чени – градуска жана майда бөлүктөргө бөлүнгөн вертикаль жана горизонталь (лимбден) тегеректерден турат; тегеректерге алидада бекитилет. Көз менен карай турган түтүктүн жана вертикаль тегеректин горизонталь боюнча айлануучу огу алидаданын астындагы таканчыкка барып такалат. 20-кылымдын ортосуна чейин верьнер же микроскоп-микрометрдүү эсептегич металл тегерекчелүү Теодолит колдонулган. 20-ж. оптикалык эсептегич менен жабдылган айнек тегерекчелүү Теодолит колдонула баштаган. Теодолит көп учурда ар түрдүү кошумча шаймандар (ориентирлөөчү буссоль, нокоттоочу марка ж. б.) менен жабдылат. Азыркы кезде гиротеодолит, фотокинотеодолит жана тахеометр Теодолиттери колдонулат. Теодолит геодезиялык, топографафмиялык, маркшейдерлик сьёмкаларда, астрономиялык ж. б. инженердик иштерде кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:География
Теология

Теология ( – кудай жана – сөз, окуу, илим) – кудай жөнүндө диний доктриналардын жыйындысы. Концепцияда кудайдын абсолюттуулугу, өзү жөнүндө адамдарга аян берүү аркылуу билдирери болжолдонот. Теология иудаизм, ислам жана христиан динине тиешелүү. Теологиянын авторитардык мүнөзү, догмалык мазмуну философия жана илимий эркин ой жүгүртүү менен сыйышпайт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дин