Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ителги

thumb|Falco cherrug 

Ителги – шумкарлар тукумундагы жырткыч куш.

Шумкар сымалдуулар тукумундагы, шумкарлар уруусуна кирүүчү кыраан куштардын бир түрү. 
Мунун төмөнкү түрчөлөрү белгилүү: Индистан ителгиси, Тибет ителгиси. Кыргыздар мүнүшкөрчүлүктө пайдаланышат.

Денесинин узундугу – 60 см, канатынын жайгандыгы узундугу – 130 см ге чейин жетет. Жонунда күрөң, боз, боорунда агала жүнү бар. Уясын аскага салат, 2-4 жумуртка тууйт. Зыяндуу кемирүүчүлөрдү жеп, токой жана айыл чарбага пайда келтирет, майда чымчыктар менен да азыктанат.Азиянын, Түштүк-Чыгыш Европанын тоолорунда жана токой, токойлуу талаа зоналарында жашайт. Кыргызстандын бардык райондорунда кездешет.Суу ичпей бир нече саат журо алат 

 Мүнүшкөрчүлүктө 

Ителгини таптап коён, куш ж .б. майда жандыктарга аңчылык кылат. Кыргыздар эзелтен ителгини аңчылыкта, улуттук оюндарда пайдаланып келген. Ителгиге томого катып салынат. Шумкар белгиси жок ителгилердин кыраандары да тоодак, аңыр, каз, кузгундарды ала берет. Ителги менен ылаачын качырганын ала албай калса, андан ары жактан көзүнө эмне көрүнсө, ошол көрүнгөндү кубалап кете берет. Ылаачын менен ителги салган мүнүшкөрлөргө аттын аты керек. Куу-куулап кыйкырып, артынан чыргааңды сүйрөп же далбааңды булгалап жүрүп олтурасың. Ошондо кайрылып келсе жакшы, келбесе ошондон ары жоголот.

Шумкар топтуу тоодак, куу, казды алууга жарайт. Эски сөздө ителги (шумкар) тегирмендин ташын сындыра тээптир дейт. Аныгында кыраан шумкар бүркүттү жыга тебет. Түлкү алганы болот. Коёнду тепкенде башы жарылып кетет. Туйгун, куш, чүйлүк салганда бирди алып гана отуруп калат. Шумкар, ителги, ылачындын кыраандары эч убакта азга ыраазы болбойт. Өлтүрө тээп, жүзү болсо да кырып таштайт. Эң соңунда тепкенинин жанына түшүп олтуруп, этинен тоё жеп тим болот. Жапайы ителги, шумкардын кырандарын ээрчип (мен өз көзүм менен көрдүм), тамак жемекке жүргөн ителгилер көп болот.

 Адабият: 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Фрунзе, 1978. 3-том, 37-б.С. Рыскулов. Кара шумкар - Ф.:Адабият, 1994,ISBN 5-660-00532-2 

Категория:Канаттуулар
Планета шакектери

thumb|Юпитердин шакеги. "Галилео" спутнигинен тартылган.
Планета шакектери — планета жана анын экваториалдык жалпактыктын тегерегинде айланган чаң жана муздан турган концентрацияланган заттардан турган система.

Мындай шакектер Күн системасынын баардык газ гиганттарына таандык: Сатурн, Юпитер, Уран, Нептун жана, балким, Сатурндун Рея спутнигине дагы.

Зор планеталар үчүн алардын жандоочуларынын көп санда болушу эмес, алардын тегерегинде көп сандаган шакектердин болушу өзгөчө мүнөздүү. Бирок Жер шарынын бетинен телескоп аркылуу Сатурнду курчаган калыңдыгы бир нече жүздөгөн метрден ашпаган жарым шакектердин үчөө-төртөөнү гана көрүүгө болот. Ал шакектер 17-кылымда эле Галилей, Гюйгенс тарабынан ачылган. 

1980-жылы автоматтык космостук станция «Вояджер» аркылуу тартылып алынган сүрөттө өтө көп сандаган ичке тилкелүү шакектердин бар экендиги да аныкталган. Сатурн шакегинин негизги тегиздиги Сатурндун өзүнүн орбиталык тегиздигине карата 29°ка өзгөрүү менен жантайып, 14–15 жыл убакыт өткөндөн кийин көрүнбөй калган учуру да болот. Ал учурда Жердеги байкоочуга карата шакек кырынан көрүнүп, 10 метрге жакын калыңдыкты гана түзөт. Шакектер негизинен миллиарддаган майда бөлүкчөлөрдөн туруп, алардын арасында ири көлөмдөгү телолор бар экендиги байкалат.

1979-жылы Юпитер планетасынын айланасында да Сатурн планетасы сыяктуу шакектердин бар экендиги биринчи жолу автоматтык станция «Вояджер» аркылуу сүрөткө тартылып алынган. Ал шакектер өтө жука болгондуктан, Жер бетиндеги өтө кубаттуу телескоптор менен да көрүүгө мүмкүн эмес.
Мындай шакектер 1977-жылы автоматтык станциялар тартып алган Уран планетасынан жана 1986-жылы Нептун планетасынан да табылган. Азыр илимпоз астрономдордун пикири бонча зор планеталардын бардыгынын тегерегинде шакектер бар деген жыйынтыкка келүүгө болот.

thumb|1100px|center|Сатурн шакектери. "Кассини" спутнигинен тартылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Метеорит

thumb|250px|right|Вилламетт метеорити
Метеорит — чоң асман телонун бетине түшкөн космостук тегиндеги тело.

Планеталардын гравитациялык тартылуу күчүнүн таасиринде кичине планеталардын орбиталары өзгөрүп, бири-бири менен кесилишкен абалга чейин барат. Натыйжасында алар өз ара кагылышып, андан соң быркыроого дуушарланышат. Жер бетине түшкөн темир жана таш метеориттер кичине планеталардын майдаланган сыныктары болуп эсептелет.

Мындай кичине планеталардын бөлүктөрү Жер атмосферасына киргенде жогорку басымдуу күчтүү толкунду пайда кылып, андагы өтө кысылган абанын темп-расы ондогон жана жүздөгөн миң кельвинге чейин жетет. Айрым бир метеориттер жогорку ылдамдык менен келип планеталарга түшүп жарылат да, Айдын бетин элестеткен чуңкурларды - метеорит кратерлерин - пайда кылат. Жер бетинде жакшы сакталган өтө чоң чуңкурлардын бири АКШдагы Аризон кратеринин диаметри 1200мге, тереңдиги 200мге жетет. Илимпоз астрономдордун баамдоосуна караганда ал Жерге түшкөн метеориттин массасы 200000 тга жакын болгон.

1908-жылы 30-июнунда Борбордук Сибирге түшкөн Тунгус метеорити 2000ден ашык чарчы километр токойду жок кылып, оптикалык, үн жана толкун кубулуштарын пайда кылган. Натыйжада толкун Жер шарын толук 1 айланып чыгып, метеорит түшкөн аймакта 3 – 4-июлдун түнүндө кадимкидей жарык болуп, китептин бетиндеги тамгалар даана көрүнгөн.

1947-жылы 12-февралда Ыраакы Чыгыштын Сихотэ-Алин районуна белгилүү Сихотэ-Алин темир метеорити түшүп, андан бир нече ондогон тонна метеорит заттары жыйналган. Таш метеорити 47% кычкылтек, 21% кремний, 16% темир, 14% магний жана 2%и башка химиялык элементтерден турары аныкталган.
Таш-темир метеоритинин курамында 55% темир, 19% кычкылтек, 12% магний, 8% кремний, 5% никель жана 1%ке жакын башка элементтердин бар экендиги далилденген.

Темир метеоритинин жаратылышында 91% темир, 8% никель, 0,5% кобальт, жез, фосфор, күкүрт, кремний бар экени белгилүү болгон.
Азыркы күндө дүйнө бонча массасы ондогон тоннадан бир нече граммга чейинки 3000ден ашык метеорит катталган. Метеориттер Жер бетине гана түшүп турбастан, башка асман телолорунун бетине да – планеталарга жана алардын жандоочуларына, кичине планеталарга да үзгүлтүксүз түшүп турат.

 Булактар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

категория:Астрономия
Метеорит кратери

thumb|Аризона кратери.
thumb|Сокку кратеринин схемасы.
Метеорит кратери – өтө чоң метеорит келип түшкөндө бир нече метрден ондогон километрге чейин пайда болгон чуңкур.

2–5 км/сек жана андан да чоң ылдамдык менен келип согулган метеорит катуу абалынан өтө кысылган газга айланып, кубаттуу жарылуу толкунун пайда кылат. Метеориттен бир аз гана чачыраган бөлүктөрү сакталышы мүмкүн. Ири метеорит кратерлеринен бизге белгилүүсү АКШдагы Аризон метеорити. Анын диаметри 1 207 м, тереңдиги 174 м. 

Каали метеорит кратери Эстон мамлекетинде Сааремаа аралында жайгашкан. Анын узундугу 110 м, тереңдиги 16 м.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Адонис

thumb|Адонис планетасынын Күн системасындагы жайгашуусу.
Адонис – туурасы 1 кмге жакын кичине планета.

Көрүнгөн жылдыз чоңдугу m=19m, орточо аномалиясы М=22,1, эклиптика тегиздигине карата орбита тегиздигинин жантаюусу i=1,5° жана чоң жарым огу а=1,9692 а. б-ке барабар. Анын орбитасы Жердин Күндү айланып чыгуу орбитасына жакын жайгашкан. Жерге 2 млн. кмге чейин жакындайт.
1936-ж. Э. Дельпорт ачкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек. Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Күн системасы‎
Планеталардын жандоочулары

thumb|upright=1.2|Кээ бир планеталардын жандоочуларынын Жерге салыштырмалуу чоңдуктары. Үстүндө планеталардын аттары көрсөтулгөн.

Меркурий жана Чолпон планеталарынын жандоочулары жок. Жердин бир гана табигый жандоочусу бар, ал – Ай. Плутон планетасынын да жалгыз жандоочусу – Харон кийинчерээк аныкталып, анын өлчөмү планетанын өз өлчөмүнө салыштырганда эки эсеге жакын кичине экендиги ырасталган. Ал эми Марс планетасынын Фобос жана Деймос деген эки жандоочусунун көп мүнөздөмөлөрү абдан белгилүү болду.

Калган планеталардын жандоочуларынын саны көп, бирок планеталардын өзүнө салыштырмалуу алардын өлчөмдөрү алда канча кичине. 

Юпитер планетасынын азырынча 95 жандоочусу аныкталып, алардын 4 ири жандоочусу Галилей тарабынан 1610-жылы айында ачылган. Булар: Ио, Европа, Ганимед жана Калисто деп аталган. Ганимеддин өлчөмү Меркурий планетасынан чоң, ал эми Калистонун өлчөмү так эле Меркурийдин өлчөмүнө барабар.

Ио жандоочуда 7 жанар тоонун атылып турганы байкалган. Сатурн планетасынын 146 жандоочусу аныкталып, алардын өтө чоңу Титан. Аны жөнөкөй эле мектептик телескоп аркылуу да көрүүгө болот. Өтө жакын тартылып алынган Сатурндун Энцелак, Гиперион жана Мимас жандоочуларынын беттеринен чуңкурчалар даана көрүнүп турат. 

Ал жандоочу Сатурнду 15 сут 22 с 41 мин эллипс бонча толук 1 айланып чыгат. Анын чоң жарым огу а = 1222•103 км жана эксцентриситети е = 0,029га барабар. Айга салыштырганда 1,5 эсе чоң, диаметри 5100 кмге барабар.

Урандын 28, Нептундун 16 жандоочусу бар. 

Урандын жандоочусу Миранданын көрүнүшү өтө кызыгууну туудурат. 

Нептундун өтө чоң жандоочусу Тритондун диаметри 2705 кмди түзүп, аны курчаган азот элементинен турган атмосфера табылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия 

ru:Спутники в Солнечной системе
Күн энергиясы

thumb|Күн энергиясы.
Күн энергиясы — Күн миллиарддаган жылдан бери ар бир секунда сайын өтө чоң энергияны нурлантып чыгарат. Бардык физикалык процесстер сыяктуу эле Күндүн нурлануусу да жаратылыштын негизги закону болгон энергиянын сакталуу жана айлануу законуна баш ийет.

Азыркы учурдун түшүнүгү бонча, Күндүн жана башка жылдыздардын түпкүрүндө термоядролук реакция процесси жүрөт. Бул реакциянын жүрүшүндө эң чоң энергиянын бөлүнүп чыгарылышы, бир химиялык элементтин экинчи элементке айланышынын натыйжасы болуп саналат. Күндө эң негизги элемент – суутек орун аларын жакшы билебиз. Күндүн түпкүрүнөн орун алган суутек химиялык биригүү реакциясынын негизинде гелий элементине айланып, чоң сандагы энергияны бөлүп чыгарат. 

Күн – энергиянын кубаттуу булагы, энергия андан электромагниттик толкун катары рентген, ультракызгылт-көк нурлардан радиотолкундарга чейин үзгүлтүксүз чыгып турат. Бул нурлануулар күн системасындагы бардык телолорго түшүп, алардын атмосферасына таасирин тийгизет жана Жердеги жашоо-тиричиликтин болушу үчүн зарыл болгон жарыкты жана жылуулукту берет.

Күндүн нурлануу кубаттуулугу болжол менен 4•1023 КВт энергияны түзөт. Күн энергиясы атайын Күнгө ылайыкталып жасалган, объективинин фокус аралыгы өтө чоң, көп күзгүлүү Күн телескоптору аркылуу аныкталат.

Жердин Күндөн алган энергиясынын агымы болжол менен анын толук энергиясынын 1/2 000 000 000 бөлүгүнө барабар.

 Дагы караңыз 
 Күн батареясы

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек, Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

 Интернеттеги шилтемелер 

 https://vuphong.vn/

Категория:Астрономия
Абды Сүйөркулов

Абды Сүйөркулов (12-декабрь 1912, Төркен кыштагы, Ош уезди, Фергана облусу, Орусия империясы; азыр Токтогул району, Жалал-Абад облусу, Кыргызстан — 10-октябрь 1992) — Кыргыз ССРинин советтик мамлекеттик жана партиялык ишмери, Кыргыз ССР Министрлер Кеңешинин төрагасы (1950—1958). 

 Өмүр баяны 
Сүйөркулов 1912-жылы 12-декабрьда Токтогул районундагы Төркен айылында туулган. 

1940-жылдан тарта КПСС мүчөсү. 1932-жылга чейин орто жана жогорку окуу жайларда окуган. 1932-1941-жылдары райондук жана областык чарбалык уюмдарда жетекчи кызматтарда. 1941-1942-жылдары Эмгекчи депутаттарынын Жалал-Абад областык советинин аткомунун председатели, 1942-1944-жылдары Кыргызстан БКнын секретары. 1946-ж. ВКП(б) БКнын Партиялык жогорку мектебин бүтүргөн. 1946-1949-жылдары Кыргызстан КП(б) БКнын үчүнчү жана экинчи секретары. 1947-1950-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин, 1950-1959-жылдары Кыргыз ССР Министрлер Советинин председатели. 1959-1969-жылдары Кыргыз ССР соода министри. 1946-1962-ж. СССР Жогорку Советинин депутаты. 

Сүйөркулов 1992-жылы 10-октябрьда дүйнөдөн кайткан. 

 Сыйлыктары 
Эки Ленин ордени, 2 Эмгек Кызыл Туу ордени менн сыйланган.

 Колдонулган адабият 
Борбугулов М. "Ош областы энциклопедия" Фрунзе 1989-жыл.

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Токтогул району
Категория:советтик мамлекеттик жана партиялык ишмер
Күн таажысы

thumb|11 август 1999 жылы тартылган толук Күн тутулуудагы көрүнгөн Күн таажысы.
Күн таажысы — хромосферанын жука өткөөл катмарынын сыртында башталган, температурасы 100 эсе жогорулаган Күндүн атмосферасынын тышкы катмары. 

Күн таажысы фотосферадан Күндүн радиусундай өлчөмгө барабар болгон аралыктагы катмардан турат. Анын көрүнүшү Күндүн толук тутулуу учурунда жакшы байкалат. Таажыга астрономдор Күн тутулбаган учурда да хронограф деп аталган, деңиз деңгээлинен атайын 2000 м бийиктикте жайгаштырылган көп күзгүлүү телескоптор аркылуу байкоо жүргүзө алышат.

Таажынын формасы турактуу эмес. Анын өзгөрүшү Күндүн бетиндеги тактардын санына байланыштуу болот. Күндүн бетиндеги тактардын саны көбөйгөндө, таажынын формасы дээрлик тегерек болот. Тактардын саны азайганда же алар такыр эле жок болгондо таажы Күн экватору бонча созулган абалда болот.

Күн таажысын түзгөн бардык көрүнүштөрдүн бурчтук ылдамдыгы фотосферанын бурчтук ылдамдыгына барабар айланууну жасайт. Таажылар жалпысынан асман мейкиндигинде алыска созулуп, Күн дискасынын бир нече радиусун түзөт.

Күн бетинен бөлүнүп чыккан айрым плазмалар Күндүн өтө жогорку таажысы (сверхтаажысы) деп аталып, алардын созулушу Жер орбитасына чейин жетет. Өтө жогорку таажы радиоастрономиялык ыкмалар аркылуу аныкталып, анын өтө алыс аралыкка созулушу далилденген. Бул түрдөгү Күн таажысы оптикалык телескоптор аркылуу байкалбайт. Күн таажысынын бул түрү ага кирген бөлүкчөлөрдүн жогорку ылдамдыгы жана температурасынын жогору болушу менен түшүндүрүлөт. Таажыдагы газдар дайыма Күндөн чыгып турган плазманын ысык агымын жана Күн шамалын пайда кылат. Хромосферанын, таажынын түзүлүштөрү жандоочулардын орбиталык космостук станциялардын жардамы менен ультракызгылт-көк жана рентген нурларынан турары аныкталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек, Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Плазма

thumb|Плазмалык эң татаал кубулушун сүрөттөгөн плазмалык лампа. Лампанын жыркыроосу иондор менен рекомбинация болгондон кийин, электрондордун жогорку энергетикалык абалынан төмөнкү энергетикалык абалга өтүүшү менен түшүндүрүлөт. Бул шооланун өңү ошол козголуучу газга туура келүүчү спектрге жараша болот.

Плазма (plasma) – заттын бөлүкчөлөрүнүн иондошуусу көп болгон өзгөчө агрегаттык абал. 

Терс жана оң заряддар бири бирин нейтралдайт. Иондошуу даражасына жараша начар иондошкон, жартылай иондошкон жана толук иондошкон плазмага бөлүнөт. Жер атмосферасынын жогорку ионосфера катмары табигый шарттагы начар иондошкон плазмага кирет. Күн, ысык жылдыздар, жылдыз аралык чөйрө өтө жогорку температурада пайда болгон толук иондошкон плазманын мисалы. Жасалма жол менен алынган газ разряддарындагы жана газ разряд лампалардагы плазмалар түрдүү даражадагы жартылай иондошкон плазма. Космос плазмасында электрондор жана оң заряддалган атом ядролору гана болбостон, кээде терс иондор да болот. 

Плазма – заттын төртүнчү абалы.

 Плазма химиясы

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия 
Категория:химия
Леониддер

thumb|250px|1966-ж. Леониддер жааны
Леониддер (Leonids) – жыл сайын ноябрь айынын ортосунда 33 жылга жакын мезгилде байкалуучу метеор агымы.

Асманда метеордун пайда болушунун көптүгү жана анын таралышы бирдей эмес. Метеор агымына системалуу байкоо жүргүзгөндө убакыттын белгилүү бир мөөнөтүндө асмандын бир эле областында пайда болот.
Көпчүлүк Леониддер мезгилдүү кайталанат. Леониддерге байкоолор жүргүзүүнүн натыйжасында 1799-ж. радианта түшүнүгү киргизилген.

1833-ж. 13-ноябрдын түн ичинде 7 саат бою байкоо жүргүзүүдө 240 миң метеор катталган. Алардын 1866-ж-га кайтышы туура божомолдонгон. Метеордук агымдын орбиталарына жүргүзүлгөн эсептөөлөр 1866 I кометасынын орбитасына абдан окшош болгон. Бул болсо метеордук агымдар - бул кометалардын майдаланышынын (распад) продуктусу деп жыйынтык чыгарууга түрткү берген.

Метеордун радианты кайсы топ жылдызда жатса, ошол жылдыздын аты менен аталат. Метеор агымынын активдүүлүгү ар кайсы жылдарда ар түрдүүчө. 1966-ж. ноябрь ортосунда күчтүү Леониддер жааны байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Экватор

thumb|Экватор кызыл сызык менен белгиленген.
Экватор (equator) — Жер бетинин борбору аркылуу өтүүчү жана Жердин айлануу огуна перпендикуляр болгон элестетилген кесилишүү сызыгы. 

Ал Жер шарын Түндүк жана Түштүк жарым шарга бөлөт. Географиялык кеңдикти эсептөөнүн башталышы катары кызмат кылат. Экватордун узундугу 40075696 м.

 Экватордук координаталар 
Асман жарык чыгаруучусунун жантайышы жана саат бурчу (же тик чыгышы).

 Экватордук күн сааты 
Күн сааты жөнөкөй түзүлүштүү түрү. Анын көрсөткүчү Жердин айлануу огуна параллель жайгашат жана дүйнөнүн уюлуна багытталган, ал эми циферблаты бул багытка перпендикуляр болот. Көрсөткүчтөн түшкөн көлөкө циферблатта айлананы сызат. Циферблаттагы цифралар кадимки сааттагыдай эле бирдей аралыкта жайгашат, айырмасы – айлана 12 эмес 24 саатка бөлүнөт.

 Булактар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия 
Категория:География‎
Плутон

Плутон 20px|⯓thumb|centerЖалпы маалыматЭкваториалдык радиусу 1195 кмБетинин аянты (S) 1,795×107 км²Көлөмү (V) 7,15×109 км³Массасы (m) (1,305 ± 0,007)×1022 кгОрточо тыгыздыгы (ρ) 2,03 ± 0,06 г/см³Өз огун айлануу убактысы 6,387230 сид. күн Күндү айлануу убактысы 90 613,3055 күн (248,09 жыл) 
Плутон (Pluto; символдору: 16px|⯓ же 16px|♇) – күн системасындагы чоң планеталардын бири. 

Аны 1930-жылы америкалык астроном К. Томбо ачкан. Плутондун физикалык мүнөздөмөлөрү толук изилдене элек. Массасы Жердин массасынын 0,002 бөлүгүнө барабар деп болжолдонот. Күндөн аралыгы 39,5 а.б. Жерден байкаганда 15-жылдыз чоңдугунчалык чекит объектиндей болуп көрүнөт. Плутон Күндү өз орбитасы бонча 247,7 жылда бир айланат, эклиптика тегиздигине кыйшаюу бурчу 17°. Башка планеталарга салыштырганда Күндөн өтө алыс жана жарыктанышы начар болгондуктан Плутонду изилдөө өтө татаал. Плутондун диаметри 3000 кмге жакын, бетинин температурасы -220°. Атмосферасы сейректелген жана негизинен газ абалындагы метандан турат. Плутондун 1 жандоочусу бар. Анын диаметри 3 эсе кичине жана анын айланасында 20 000 км аралыкта айланат. 1 айлануусу 6,4 суткага барабар.

Плутон планетасынын радиусу 2500 км, тыгыздыгы 7,4 г/см³. Күндү 248 жылда толук 1 айланып чыгат. Өз огунун айланасында толук 1 айлануусу 6 сут 9с. 17 минутага барабар.

Бул жагынан Плутон планетасы зор планеталардан бир аз гана айырмаланат. Кийинки күндөрдө планеталар аралык автоматтык станциялардын жардамы менен планетанын табигый жандоочусу Харон ачылып, Плутонду радиусу 17500 км болгон орбита менен айланып жүрө тургандыгы аныкталган. Плутондун беш жандоочусу Харон, Стикс, Никта, Кербер, жана Гидра.

thumb|Нептун жана эгет орбиталарда салыштыруу.
thumb|Эгет кичине спутник.

Плутон – Күн системасындагы Күндөн санаганда аралыгы боюнча тогузунчу планета. Аны америкалык астроном К. Томбо 15-жылдыз чоңдугу катары аныктаган (1930). Плутондун орбитасы өзүнө жакын жаткан чоң планеталардын орбитасына окшобойт. Анын эксцентриситети е=0,248. Плутондун Күндөн орточо аралыгы 39,75 астрономдук бирдик. Күндү 4,7 км/сек ылдамдык менен 248,09 жылда айланып чыгат. Плутондун массасы 1,31·1022 кг, тыгыздыгы 2,03 ± 0,06 г/см³ температурасы –230°C; диаметри 2015-жылдагы эсептөөлөр боюнча 2370±20 км. Атмосферасы негизинен газ абалындагы метандан турат.
Категория:Асман телолору

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978-9967-14-117-9
Шумкар сымалдуулар

Шумкар сымалдуулар (лат. Falconidae). Күндүзгү алгыр куштардын бир тукуму.

Булардын 60 түрү, 12 уруусу бар. Алардын арасына эң майда алгыр куштар дагы киришет:

 Кыргыз мүнүшкөрчүлүгүндө 
Б. Солтоноев "Кызыл кыргыз тарыхында" шумкарлардын төмөнкү 6 түрүн айрып берген. 

1. Байпактуу шумкар. 
2. Күйкө шумкар. 
3. Канды бүркөр. 
4. Кара шумкар. 
5. Ак шумкар. 
6. Күйкө шумкар.

Күйкө шумкар колго чанда түшөт. Булардын башы сыргак кобулду мурундан саналат. Сөөк сыргак дегени кобулду сыртынан салат. Атактуу кыраан куу кумпай ылачындан чыгат. Балким күйкө шумкардан кыраандыгы артык болсо болор. Тим болбосо тең болот. Ителги менен ылачындын ортосунан баарын туулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Алдашев А. А. "Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү". - Б.: «Кыргызстан - Сорос» фонду, 1998, ISBN 9967-11-027-9

 Интернеттеги шилтемелер 

 С. Рыскулов. Кара шумкар - Ф.:Адабият, 1994, ISBN 5-660-00532-2 

Категория:Канаттуулар
Категория:Алгыр куштар
Жабдуулар ресурстарын бөлүштүрүү

Жабдуулар ресурстарын бөлүштүрүү
(Shared resourses-Совместно используемые ресурсы). Анча көп пайдаланылбаган бир колдонуучу үчүн, баасы акталбаган өтө кымбат баалуу түзүлүштөрдү тармактын ар компьютерине колдонууга мүмкүндүк берүү. Мисалы, тармактын ар компьютери лазердик принтерди пайдаланууга муктаж. Тармакка туташтырылган лазердик принтерге тармактагы ар бир жеке компьютер колдонуучу керек болгон учурда тармак боюнча ага кайрыла алат.
 

 Кошумча маалымат 
 Adobe Frame Maker 
 Adobe Systems 
 Adobe Page Maker
 Adobe Page Mill
 Adobe Photoshop
 Adobe Illustrator

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Жабык ачкыч

Жабык ачкыч
(Secret key-Секретный ключ). Криптографтык түгөйдүн жашыруун бөлүгү. Ал ачык ачкычтарды пайдалануу менен шифрлөөдө колдонулат. Жабык ачкычтар демейде сеанстын симметриялык ачкычтарын шифрлөөсүн чечмелөөдө, сандык кол коюууну түзүүдө жана берилиштерди чечмелөөдө колдонулат.
 

 Кошумча маалымат 
 Adobe Frame Maker 
 Adobe Systems 
 Adobe Page Maker
 Adobe Page Mill
 Adobe Photoshop
 Adobe Illustrator

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим