Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Алур (эл)

Алур (өз аты: жоалур; алуа, алулу, лури) — түштүк луо тобуна кирген нилот эли. Конго Демократиялык Республикасында жана Угандада жашайт. Алар Альберт көлүнүн түндүк-батыш жана түндүк жээгинде мекендейт.Саны КДР 920 миң адам (2000), Угандада 530 миң адам (2002).

Тил

Эни тили — алур же жоалур (анын ичинде йокот, нан, мамбиса, ваниоро диалектилер). Нил-сахара макроүй-бүлөсүнүн курамындагы Чыгыш Судан бутагынын нилот тобуна кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат (ата-бабалар культу, тотемизм).

Чарбалык иштер

Негизги кесиптери кол менен иштетилген тропикалык жер чарбасы (элевсина, жүгөрү, буурчак өсүмдүктөрү, кунжут, маниок) жана малчылык (ири жана майда мүйүздүү мал). Жер чарба түздүктө өнүккөн, малчылык — тоолордо. Аңчылык жана балык уулоо (кургакчылыкта).

Кол өнөрчүлүк

Темир устачылык, жыгачтан оюу, килем жана себет токуу.

Коом

Коомдук түзүлүштүн негизин коңшулук-уруу жамааты түзөт.
Мурда уруулук бирикмелер жана касталык бөлүнүү болгон.

Тарых

15-кылымга чейинки алурдун ата-бабалары. Эль-Газаль менен Ак Нил дарыяларынын кошулган жеринде жашап, андан соң азыркы Уганданын аймагына көчүп, ал жерде жергиликтүү ленду жана мади уруулары, ошондой эле банту элдери (бира, бенди ж. б.) менен ассимиляцияланган.

 Колдонулган адабият 

Попов В. А. Алур // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.

 Булактар 

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/4498

https://joshuaproject.net/countries/CG

https://sanstv.ru/dict/алур

Категория:Африка этностору

Категория:Нилоттор
Гере (эл)

Ге́ре — африкалык эл.
Жалпы саны 700 миң адам. Анын ичинде 520 миң Кот-д'Ивуарда, 180 миң Либерияда. 
Гере воби элине тууган.

Тил

Гере (ве) тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн курамындагы кру уясына кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди (жаратылыш күчтөрүнө жана ата-бабаларга сыйынуу) карманышат. Калгандары — христиандар (католиктер, протестанттар) жана мусулмандар (сүннөттөр).

Чарбалык иштер

Гере элинин салттуу кесиби бул кол менен иштетилген тропикалык жер чарба (күрүч, жүгөрү, ямс, жер жаңгак, таро). Калктын бир бөлүгү кофе плантацияда жалданып иштейт.

Кол өнөрчүлүк

Көркөм кол өнөрчүлүк (таш жана жыгач оюмдары, жыгачтан жасалган айкелдер, туулга-маскалар, тиричилик буюмдары), темир устачылык, карапачылык өнүккөн.

Тамак-аш

Тамак-аштын негизин күрүч боткосу, маниок токочу, кайнатылган, куурулган жана бышырылган жашылчалар, банан түзөт.

Турак жай

Калктуу конуштар компакттуу.
Үйлөр тик бурчтуу, чопо платформада. Дубалдары өрүлгөн жана чопо менен капталган. Рафия пальма жалбырактарынан же самандан жасалган бийик төбөлүү чатыры бар.

Коом

Салттуу коомдук түзүлүштүн негизин айылдык жана чоң үй-бүлө жамааттары, патрилинейлик кландар, курак институттар жана жашыруун бирикмелер түзөт.
Көп аялдуулук, левират, сорорат, сатылып алынган нике жана инициация ырымдары практикаланат.

Тарых

Элдик уламыштар боюнча алар азыркы аймакка (Ве өлкөсү) 14-15-кылымдарда Батыштан (борбордук Либериядан) көчүп келишкен.

 Булактар 

http://www.etnolog.ru/people.php?id=GERE

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/13198

Категория:Африка этностору

Категория:Кру элдери
Бура (эл)

Бура (кводжеффа, хуве, хувийа; өз аты — bura «адамдар») — эл.
Нигериянын түндүк-чыгышында (Мандара тоолорунда, Борно жана Адамава штаттарында) жана Камерундун түндүгүндө жашайт.
Алар түздүктүктөргө жана тоолуктарга болуп бөлүнүшөт.
Жалпы саны 308 миң адам (2005).

Тил

Бура-пабир тилинде сүйлөшөт. Бура-пабир тили Афразия макроүй-бүлөсүнүн чад уясына кирет. 
Хауса жана канури тилдери кеңири таралган.

Дин

Мусулмандар (сүннөттөр) 35%, христиандар 35%.
Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди (ата-бабалар, Ай, крокодил культтары) карманышат.

Чарбалык иштер

Террасалык жер чарба (таруу, жер жаңгак) жана малчылык (ири жана майда мүйүздүү мал).

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүктөрдөн темир устачылык жана карапачылык өнүккөн.

Тамак-аш

Негизги тамак-аш — өсүмдүк тамагы жана сүт азыктары.

Турак жай

Конуштар чачырандуу. Алачыктар тегерек, чатыры конус түрүндөгү, дубалдары чөптөн же самандан токулуп, чопо менен шыбалган.

Кийим

Кийим — белге байланган кездеме (юбка сыяктуу), хауса кийимдери да кеңири таралган.

Коом

Нике патрилокалдык.
Патрилинейлик уруктар, көп балалуу үй-бүлөлөр, жаштар бирикмелери (эркек жана аялдар союздары) сакталган.

Маданият

Салттуу музыкалык аспаптардын ичинен ксилофон эң популярдуу.
Бетти скарификациялоо практикаланат.

Тарых

Колонияга чейинки мезгилде бура эли алгачкы саясий түзүлүштү — Биу эмиратын түзүшкөн.

 Булактар 

http://www.knowledge.su/b/bura-narod

https://www.joshuaproject.net/people_groups/11022/NI

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/002/008.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Чад тилдеринде сүйлөгөн элдер
Кыргызстандагы медреселер тизмеси

Кыргызстан мусулмандар дин башкармасы тарабынан каттоодон өткөн медреселердин тизмесиДиний окуу жайлар Булак Muftiyat.kg.

 Чүй облусу 
 

 Бишкек шаары 
 

 Ош облусу 
 

 Ош шаары 
 

 Баткен облусу 
 

 Жалал-Абад облусу 
 

 Талас облусу 
 

 Нарын облусу 
 

 Ысык-Көл облусу 
 

 Булактар 

 Шилтемелер
Бура-пабир тили

Бура-пабир — чад тилдеринен бири.
Бура-пабир тили бабир, бабур, барбурр, буррах, бура, бурра, хуве, хувия, кводжеффа , мьа бура, пабир аттары менен белгилүү.
Бура-пабир тилинде Нигерияда жана Камерунда 250 миң адам сүйлөйт.
2005 жылдан бери ал тил латын алфавитин колдонууда.
Ал тилде бир нече диалектилер бар: бура хьилхавул, бура пела, хил бура, хьил хавул, бура, пабер.

 Текстин үлгүсү 

Текстин оригиналы: 

Akumata duniya a namtidzi, Ndir ni adi. Ndir ni ata vi duku ka Hyel. Tsuva Ndir ni an Hyel. Tsu akumata duniya a namtidzi, Ndir ni ata vi duku ka Hyel. Atar ni antu Hyel ku namta shanga suayeri, su adi na ku namtidzi wala duku kula tsa akwa wa. Atar Ndir ni antu mpika adi, antu mpika na nggini ku sinta paraku aka mji. Paraku ni ata mbila akwa kuthlu, amma kuthlu adi dar nggeri ni basakani wa. Mda laga adi na tu Hyel an hyenta ni thlimari Yohanna. Tsa ku si kamnyar ka tsa ngkirbila aka mji ata kira paraku ni, kamnyar ka shanga mji nggata labarimi ka da hamta jiri alari. Tsa ka kirari an paraku ni wa, amma tsa ku si kamnyar ka tsa hara seda ata kira paraku ni.

Котормосу: 

Башында Сөз болгон, Сөз Кудай менен болгон, Сөз Кудай болгон. Башында бул Кудай менен болгон. Бардык нерсе Ал аркылуу пайда болгон жана Ансыз эч нерсе болгон эмес. Анда өмүр болгон, ал эми өмүр адамдардын жарыгы болгон. Жана жарык караңгылыкта жаркырап турат, бирок караңгылык аны түшүнгөн жок. Кудайдан жиберилген бир адам бар эле; Анын аты Жакан (Иоанн) болуп саналат. Ал күбөлөндүрүү үчүн, Жарык жөнүндө айтуу үчүн, баары Ал аркылуу ишениш үчүн келди. Ал жарык эмес, бирок Жарык жөнүндө айтуу үчүн жиберилген.

 Булактар 

https://joshuaproject.net/languages/bwr

https://glottolog.org/resource/languoid/id/bura1292

https://wals.info/languoid/lect/wals_code_bpa

https://www.wordwebonline.com/en/BURA

https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai

Категория:Чад тилдери
Само (эл)

Само (самого, сан, ниниси; өз аты — сану) — Батыш Африкадагы эл. Мали жана Буркина-Фасо өлкөлөрүндө жашайтЧисленность населения стран мира: данные на 2023 год.Жалпы саны 1990 жылдардын аягында 319 миң адам түзгөн, анын ичинде 240 миң Буркина-Фасодо.Само элинин курамына Буркина-Фасодогу матья, сембла, само-гуан жана Малидеги дууни джо
субэтникалык топтор кирет.

 Тил 
Само тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн манде уясына кирет.

 Дин 
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат (түшүм жана жаратылыштын күчтөрүнүн культу).Калгандары мусулмандар (сүннөттөр).

 Чарбалык иштер 
Негизги кесиптери — бул кол менен иштетилген жер чарба (сорго, таруу-фонио, күрүч, пахта, жер жаңгак, батат, буурчак өсүмдүктөр), малчылык (ири жана майда мүйүздү мал, үй канаттуулар) жана сезондук аңчылык.

 Кол өнөрчүлүк 
Темир устачылык, карапачылык, токуу.

 Тамак-аш 
Карите майы жана ачуу соустар менен өсүмдүк тамак.

 Кийим 
Салттуу аялдардын кийими — жаркыраган, тигилбеген юбка, эркектер үчүн европалык кийимдер басымдуулук кылат.

 Турак жай 
Калктуу конуштар компакттуу же чачыранды.
Турак жай тик бурчтуу, чатыры жалпак же тегерек, конус түрүндөгү чатыры чөптөн жана пальма жалбырактарынан турат. Мунара сымал кампалардын топтору мүнөздүү. Конуштары бир нече кире бериши бар бийик дубалдар менен курчалган.
Дарбазалар ушунчалык кичинекей жана жапыз болгондуктан, адамдар кире бериште энкейүүгө аргасыз болушкан. Үйлөрдүн бир нече кире бериши бар.

 Коом 
Салттуу үй-бүлө чоң жана патриархалдуу. Нике патрилокалдык. Тууган эсеп патрилинейлик.

 Маданият 
Само элинин маданияты сенуфо, бобо жана башка мандинго элдеринин маданияттарынын элементтерин бириктирет.

Салттуу музыкалык аспаптардын бири ышкырык. Алар топ-топ болуп ойнолчу. Ышкырык маанилүү музыкалык жана ритуалдык роль ойногон.Бул ышкырык сойлоп жүрүүчүлөрдүн терисине оролгон абстрактуу адам фигурасы болгон.

Ата-бабалар культуна байланыштуу ырым-жырымдарды коштоп, чоордун жана барабандын коштоосунда беткапчан бийлер жана ырлар кеңири тараган.

 Тарых 
Само элинин этногенези байыркы Мали мамлекетинин доорундагы мандинголордун кеңейиши (13-16 кылымдар) жана алардын сенуфо жана бобо автохтондук калкы менен аралашуусу менен байланышкан.

 Колдонулган адабияттар 

Broks G.E. 1989. Ecological Perspectives on Mande Population Movements, Commercial Networks, and Settlement Patterns from the Atlantic Wet Phase to the Present. History in Africa. Vol. 16. P. 23 — 40.

Klein M.A. 2001. The Slave Trade and Decentralized Societies. The Journal of African History. Vol. 42. No. 1. P. 49 — 65.

Libin L. 1977—1978. Musical Instruments in the Metropolitan Museum. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, New Series. Vol. 35. No. 3. P. 2 — 48
 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

Категория:Африка этностору

Категория:Манде элдери
Тсаанги (эл)

Тсаанги (канги, ньеби) — эл. Конго Республикасында (борбор аймагында) жана Габондо (чек ара аймагында) жашайт.
Жалпы саны 95 миң адам (1988), анын ичинде КР 50 миң, Габондо 45 миң.

Тил

Тсаанги тили банту уясына кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат (ата-бабалар культу).

Чарбалык иштер

Кол менен иштетилген тропикалык жер чарбасы (ямс, батат, маниок ж.б.) жана жыйноочулук (кола жаңгактары) менен алектенишет. Эркектер май пальмаларында, жер жаңгак, жана кофе плантацияларында иштешет.
Тамак-аш өсүмдүктөрүн негизинен аялдар бакчаларда жана талааларда өстүрүшөт.

Кол өнөрчүлүк

Салттуу кесиби — жыгачтан оюу (тиричилик буюмдары, маскалар, музыкалык аспаптар).

Коом

Патриархалдык-общиналык мамилелер үстөмдүк кылат. Коомдун негизин энелик туугандык эсеби бар үй-бүлө жамааты түзөт.

Турак жай

Тсаанги дарыялардын жана жолдордун боюндагы компакттуу кыштактарда жашашат.
Турак жайлары тик бурчтуу, дубалдары бутактардан жана таяктардан тургузулган, бийик чатыры рафия пальма жалбырактарынан токулган.
Жыгач конструкциялар көбүнчө оюулар менен кооздолгон.

Кийим

Тсаанги европалык үлгүдөгү кийимдерди кийишет. Пахта кездемелери басымдуулук кылат.

Тамак-аш

Тамак-ашы негизинен өсүмдүктөн: камыр сымал пасталарды жана ботколорду банандан, ямстан, маниоктон, бататтан жешет; жашылчалардан жана жемиштерден жасалган соустар.
Алар ошондой эле балык жешет.

Маданият

Музыкалык жана бий фольклору өнүккөн (мисалы, ксилофондун үнүнө бийлөө).

 Булактар 

http://etnolog.ru/people.php?id=TSAA

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/48634

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Куриа (эл)

Ку́риа (кулиа, булиа, тенде) — эл. Танзаниянын түндүгүндө жана Кениянын түштүгүндө жашайтKuria in Tanzania.Жалпы саны 604 миң адамEthnologue report for language code: kuj.

 Тил 
Игикуриа тилинде сүйлөшөт. Тил банту уясына кирет.

 Дин 
Басымдуу көпчүлүк — христиандар (католиктер жана Легия Мария христиан-африкалык чиркөөсү).

 Чарбалык иштер 
Интенсивдүү тропикалык айыл чарба (сорго, элевсина, жер жаңгак, пахта). Ирригациялык каналдарды куруу. Малчылык (кой, эчки). Балык уулоо (Виктория көлдүн жээгинде).

 Кол өнөрчүлүк 
Жыгачтан, чоподон же жасалма темирден бет каптарды, айкелдерди ж.б. жасоо.

 Кийим 
Эркектер европалык үлгүдөгү кийимдерди кийишет, аялдар ачык түстөгү көйнөктөрдү кийишет; ар кандай аялдардын чач жасалгалары.

 Тамак-аш 
Ботколор, сорполор, жүгөрү токочтору, ачуу татымалдар, куурулган жүгөрү жана жержаңгак, мөмө-жемиштер, балыктар.

 Турак жай 
Турак жайлары судандык тибиндеги: тегерек, дубалдары токулган каркастан жасалган, чопо менен шыбалган жана конус түрүндөгү чатыры чөптөн же пальма жалбырактарынан жасалган, килемчелер менен турак жайга, ашканага жана жаштар үчүн бөлмөгө бөлүнгөн.

 Тарых 
15-16 кылымдарда куриянын ата-бабалары луо жана масаилердин кысымы астында Борбордук Африкадан Виктория көлүнүн жээгине келишкен.
Кийин алар түндүк жана түштүк болуп бөлүнүшкөн. Түндүккө (азыркы лухья) жана түштүккө (азыркы гусиилер жана куриялар) кирген.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

http://etnolog.ru/people.php?id=KURI

https://artsandculture.google.com/entity/m0gdrg9?hl=ru

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Бобо (эл)

Бóбо — Батыш Африкадагы эл.
Буркина-Фасодо (600 миң адам), Малиде (220 миң адам) жана Кот-д'Ивуарда (100 миң адам) жашайт.
Жалпы саны 920 миң адам.

Тил

Бобо тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн курамындагы манде уясына кирет. Кээ бирлери дьюла жана марка-дафин тилдеринде сүйлөшөт.

Дин

Бобо жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Башка бөлүгү — христиандар (католиктер) жана мусулмандар 
(Бобо-Диуласодогу зара субэтникалык тобу).

Чарбалык иштер

Негизги кесиби — которуштуруп айдоо ыкмасын колдонуу менен айыл чарбасы, аз өлчөмдө сугат. Сорго, таруу, жүгөрү өстүрүшөт.
Малды аз кармашат.

Турак жай

Бобо үйлөрү эки кабаттуу, тик бурчтуу формада, сыртында тиркелген тепкичтери бар, көбүнчө террасалуу. Урматтуу үй-бүлө мүчөлөрү көмүлгөн кабат көбүнчө жер деңгээлинен төмөн болот.
Чоң үй-бүлөнүн турак-жайы туш келди жайгашкан бир нече имараттардан турат.

Коом

Бобо үй-бүлөлөрү көбүнчө чоң, матрилинейлик элементтери бар патрилинейлик үй-бүлө структурасынын негизинде түзүлөт (эженин уулу малды, курал-жаракты, кийим-кечети мурастайт). Патрилокалдык нике, кайчылаш аталаш нике кеңири таралган, аларды уюштурууда эненин бир тууганы чоң роль ойнойт.
Боболор чоң тектеш топторго — кландарга биригишет, алардын мүчөлөрү жалпы тотемдик тыюулар менен бириккен.
Көп аялдуулук кеңири таралган.
Жесир аял менен анын өлгөн күйөөсүнүн бир тууганынын ортосундагы нике, ошондой эле анын төрөбөгөн же өлгөн эжесинин күйөөсү менен мажбурлап никеге туруу салтка айланган.
Бирок, коомдук түзүлүш салыштырмалуу теңдик менен мүнөздөлөт.

 Колдонулган адабият 

Выдрин В. Ф. Бобо// Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1998. ISBN 5-85270-155-6

 Булактар 

https://illustrated_dictionary.academic.ru/1418/Бобо

https://slovar.cc/enc/bolshoy/2071950.html

https://ru.unionpedia.org/c/Бобо_(народ)/vs/Мали 

Категория:Африка этностору

Категория:Манде элдери
Мака (эл)

Мака (өз аталыштар: макаа, нзем, со, нгумбо, квелег, мбиму, мвали, пол, кака) — африкалык эл.
Жашаган өлкөлөр: Камерун (600 миң адам), Борбордук Африка Республикасы (130 миң), Габон (35 миң), Конго Республикасы (35 миң), Экватордук Гвинея (10 миң).
Жалпы саны 810 миң адам.

Тил

Эне тили — мака (диалектилер менен). Мака тили банту уясына кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди (ата-бабалардын рухтарына жана жаратылыш күчтөрүнө ишенүү) карманышат.
Аз сандагы католиктер да бар.

Чарбалык иштер

Мака эли кол менен иштетилген тропикалык жер чарбасы (ямс, таро, батат, жүгөрү, күрүч, маниок), жыйноочулук (жапайы майлуу пальма жемиштерин чогултуу), аңчылык, малчылык (майда мүйүздүү мал) менен мүнөздөлөт.

Кол өнөрчүлүк

Килем жана себет токуу, карапачылык, жыгачтан оюм жасоо (ата-бабалардын айкелдерин, ритуалдык маскалар, идиш-аяктар).

Кийим

Эркектер белдемчи, аялдар фартук кийишет.

Коом

Мака уруулук түзүлүштү сактап калган. Туугандык эсеп аталык. Нике вирилокалдык.

Маданият

Дыйканчылыкка, аңчылыкка, түрдүү ырым-жырымдарга байланыштуу ыр-бийлер кеңири таралган.

Тарых

Мака элинин ата-бабалары бир нече жүз жыл мурун борбордук Камерундун тоолорунан ички жерлерге көчүп келишкен.

 Колдонулган адабият 

Андрианов Б. В. Мака // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.

 Булактар 

https://slovaronline.com/browse-amp/289e0140-90f9-3682-846c-51bea25b6dda/мака-народ-в-африке

https://joshuaproject.net/people_groups/15017/CM

https://www.ethnologue.com/language/mcp

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Камбари (эл)

Камбари (эвади, камбери, камбали, камберава, яури) — Нигериядагы эл.
Буса шаардын чыгышында, Кадуна жана Нигер дарыялардын ортосунда жашайт.
Камбари элинин курамына кирген субэтникалык топтор:
«агадим», «ауна», «аригида», «ашингинни», «вара», «ибето», «н'гаски».
Саны 250 миң адам.

Тил

Эне тили — камбари (камбери, эвади, ашингинни). Камбари тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн бенуэ-конго уясына кирет. Тил бир нече диалектилерге бөлүнөт.

Дин

Калктын бир бөлүгү — 
мусулмандар (сүннөттөр). Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди (ата-бабаларга жана жаратылыш күчтөрүнө сыйынуу) карманышат.

Чарбалык иштер

Негизги кесиптери кол менен иштетилген жер чарба (жүгөрү, сорго, таруу), малчылык (ири мүйүздүү мал) жана балык уулоо болуп эсептелет.

Кол өнөрчүлүк

Карапачылык, темир устачылык, жыгач оюм.

Турак жай

Алар чатыры конус түрүндөгү саман менен жабылган тегерек жыгач алачыкта жашашат.

Салттуу кийим

Эркектердин кийими шым жана кыска кепка, аялдардын — жалбырактан тигилген юбка.

 Булактар 

https://travel-journal.ru/ethno/38/725/

https://slovar.cc/enc/slovarik/1823673.html

https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/92667/Камбари

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери
Араван (Араван району, С.Юсупов айыл аймагы)

Араван - Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл жана райондун админинистративдик борбору. Улуу Жибек жолунда жайгашкан.

 Калкы 
Калкы - 21 818 кишиКыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).

 Булактар 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын шаарчалары‎‎
Араван (Араван району, Алля Анаров айыл аймагы)

Араван — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Алля Анаров айыл округу составына кирет.
 Калкы 
Калкы — 11 099 кишиКыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Алля Анаров айыл аймагы
Категория:Айылдар
Караван району

Караван району — Кыргыз АССРинин жана Кыргыз ССРинин 1928-1958-жылдары болгон администрациялык бөлүнүш бирдиги. Борбору - Караван айылы.
 Тарыхы 
Караван району 1928-жылы 24-декабрда Кыргыз АССРинин Ош уездинин курамында Кызыл-Жар району болуп түзүлгөн. 1930-жылдан түз Кыргыз АССРине баш ийген. 1936-жылы Караван району болуп өзгөртүлгөн. 1938-жылы 26-февралда район Жалал-Абад округунун курамына кирген. 1939-жылы 21-ноябрда Жалал-Абад облусунун курамына кирген. 1958-жылдын 29-октябрында Караван району жоюлуп, анын аймагы Жаңы-Жол аймагына киргизилген Ведомости Верховного Совета СССР. № 31 (926), 1958 .

1949-жылдагы маалыматтар боюнча районго 6 айылдык кеңештер кирген: Афлатун, Караван, Кызыл-Туу, Падша-Ата, Ринжит жана Успеновка.

 Калкы 
1939-жылдагы эл каттоо боюнча Караван районунда 27769 адам жашаган, анын ичинде кыргыздар – 87,2%, украиндер – 4,3%, орустар – 3,9%, өзбектер – 2,8% .

 Эскермелер
Маданият (Араван району)

Маданият — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Алля Анаров айыл округу составына кирет.
 Калкы 
Калкы — 1700 кишиКыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Алля Анаров айыл аймагы
Категория:Айылдар
Пахта-Абад

Пахта-Абад — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Айыл 1930 жылдары тузулгон, алгачкы аталышы - Жаны-Араван айылы. Алля Анаров айыл округу курамына кирет.
 Калкы 
Калкы — 1577 кишиКыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Алля Анаров айыл аймагы
Категория:Айылдар
Этсако

Этсако — Нигериянын түштүгүндө жашаган эл. 
Саны 274 миң адам (1995).

Тил

Этсако тили бенуэ-конго уясынын эдо бутагына кирет.

Дин

Көпчүлүк мусулмандар (сүннөттөр). Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат.

Чарбалык иштер

Кол менен иштетилген жер чарбасы (ямс, жүгөрү ж.б.). Малчылык (майда мүйүздүү мал, үй канаттуулар). Аңчылык. Балык уулоо.

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүктүн ичинен темир устачылык, токуучулук, жыгачтан оюучулук өнүккөн.

Коом

Коомчулук эки тараптуу туугандык мамиледеги көп балалуу үй-бүлөлөрдөн турат.
Нике вири- жана уксорилокалдык да болот. Көп сандаган ар кандай нике ырымдары бар.
Курактуу класстарынын системасы маанилүү роль ойнойт.

Кийим

Денеге оролгон ак же ак-көк кездеме. Азыр европалык костюмдун элементтери менен.

Турак жай

Жолдордун боюнда жайгашкан сызыктуу типтеги калктуу конуштар.
Мүлк тик бурчтуу, периметри боюнча үч тараптан жайгашкан турак-жай жана коммуналдык имараттардан турат.
Салттуу турак жай тик бурчтуу, бир же эки кабаттуу, көбүнчө көп камералуу, кээде верандалуу. Дубалдары чопо менен капталган мамылардан, чатыры эки же төрт бурчтуу, пальма жалбырактарынан, саман же чөптөн жасалган.

Тарых

Этсако уруулары (9 уруу) азыркы Бенинден көчүп келген. Аларга йорубалар таасирин тийгизген. 
Нупе 19-кылымдын экинчи жарымында басып алган. Нупе элинен Ислам динин кабыл алышкан.

 Колдонулган адабият 

Бондаренко Д.М. Этсако // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.

 Шилтемелер 

https://travel-journal.ru/ethno/57/907/

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери
Якё (эл)

Якё (яко, йако, йакур) — Нигериядагы эл. Кросс дарыясынын орто агымынын сол жээгинде жашашат.
Саны 50 миң адам.
Элдин курамына укор (угеп), идоми, нко, экури, нкпани субэтникалык топтор кирет.

Тил

Локё (лукё, ликё) тилдеринде жана диалектилеринде (айрыкча нкпани жана угеп) сүйлөшөт. 
Ал тилдер бенуэ-конго уясына кирет.

Дин

Калктын көпчүлүгү жергиликтүү салттуу ишенимдерди (ата-бабалардын жана жаратылыштын жандуу күчтөрдүн культу, фетишизм, магия, бакшылык; мурда ритуалдык каннибализм болгон) карманышат.
Ошондой эле христиандар (протестанттар жана афрохристиандык чиркөлөрдүн избасарлары) да бар.

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесиптер:

кол менен иштетилген жер чарбасы (ямс, маниок, жүгөрү, жер жаңгак, банан, буурчак өсүмдүктөр);

аңчылык;

жыйноочулук (майлуу пальма жемиштерин жыйноо);

малчылык (майда мүйүздүү мал, чочко, тоок).

Кол өнөрчүлүк

темир устачылык;
токучуулук;
карапачылык;
жыгач оюм;
өрүү.

Кийим

Якё элинин салттуу кийими — белдемчи.

Тамак-аш

Тамак-аш негизинен өсүмдүктөрдөн (ботколор жана коюу сорполор ачуу татымалдар менен) турат.

Турак жай

Кадимки турак жай — тик бурчтуу жыгачтан жасалган алачык, чатыры пальма жалбырактарынан жана бутактарынан, же кээде конус төбөсү бар тегерек алачык.

Коом

Салттуу коомдук уюм айылдык жана чоң үй-бүлө жамааттарына, матрилинейлик жана патрилинейлик кландарга, курактагы институттарга, корпоративдик мергенчилик бирикмелерине, эркектердин жашыруун “кабылан адамдардын” коомуна (Нкпе), Окенка, Корта, Икпункара, Обама, аялдардын жашыруун коому Экурусо негизделген.
Көп аялдуулук, сатып алынган нике, эки тараптуу кайчылаш нике практикаланат.

Маданият

Элдик оозеки чыгармачылыктын эң кеңири тараган жанрлары — жомоктор, ырлар, космогониялык мифтер.

Тарых

Уламыш боюнча, бул элдин өкүлдөрү Кросс дарыясына чыгыштан келишкен.

 Колдонулган адабият 

Львова Э. С. Этнография Африки. М. : МГУ, 1984.

Орлова А. С. Африканские народы. Очерки культуры, хозяйства и быта. М. : Издательство восточная литература, 1958.

Попов В. А. Якё // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.

 Булактар 

https://artsandculture.google.com/entity/g1236swf1 

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери