Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
«В. В. Радловдун жыйнаган материалдарындагы кыргыз тилинин лексикалык жана граматикалык өзгөчөлүктөрү»

«В. В. Радловдун жыйнаган материалдарындагы кыргыз тилинин лексикалык жана граматикалык өзгөчөлүктөрү» — филология илимдеринин кандидаты С. Кондучалованын эмгеги (Фр., 1964). Көлөмү 5,5 басма табак. Өткөн кылымдын экинчи жарымында В. В. Радлов жазып алган материалдагы көп сөздөрдүн алиге чейин кыргыз лексикасында активдүү колдонулушун белгилеп, аларды маани жагынан негизги топторго бөлүп караган. Эмгектин экинчи бөлүгүндө материалдагы тексттердин айрым грамматикалык фактылары жөнүндө сөз козголот. Бул бөлүктө жөндөмөлөр боюнча ат атооч сөздөрдөгү жана этиштерде учураган өзгөчөлүктөр талдоого алынган. В. В. Радловдун китебинен үзүндү берилген. 
 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
В. В. Радловдун жыйнаган материалдарыдагы кыргыз тилинин фонетикалык өзгөчөлүктөрү»

В. В. Радловдун жыйнаган материалдарыдагы кыргыз тилинин фонетикалык өзгөчөлүктөрү» — филология илимдеринин кандидаты С. Кондучалованын (Фр., 1961) эмгеги. Көлөмү 7 басма табак. Эмгек кириш сөздөн, негизги бөлүктөн, корутундудан турат. Кириш сөздө эмгектин максаты В. В. Радловдун 19-кылымдын экинчи жарымында жыйналып жана жарыкка чыгарган кыргыз тексттерине фонетикалык талдоо жүргүзүп, фактыларды азыркы түндүк кыргыз говорлору менен адабий тилдин материалдарына салыштырылып изилденгенин экендигин эскертет. Ошондой эле кыргыз тексттерин жазууда колдонулган В. В. Радловдун транскрипциясына таблица берилген. Эмгектин негизги бөлүмүндө таблицада колдонулган транскрипциялык белгилердин колдонуш ыктары жана берген маанилери жөнүндө тексттерге фонетикалык талдоо жүргүзүлгөн. Автор В. В. Радлов кыргыз тексттерин жазууда он алты тыбышты белгилей турган тамгаларды, ошондой эле он тогуз фонемадан турган түндүк кыргыз говорлорунун үнсүздөр системасын колдонгондугун айтып, аларды азыркы кыргыз тилинин фактыларына салыштырып изилдеп чыккан. Корутунду бөлүгүндө В. В. Радлов тарабынан жарыяланып бул тексттер 19-кылымдын экинчи жарымында Түндүк Кыргызстанда жашаган жергиликтүү өкүлдөрдүн тилдик өзгөчөлүктөрүн элестетүүчү эң баалуу эстелик болуп саналат деген жана башкалар жыйынтыктарга келген. Бул эмгектин аяк жагына В. В. Радлов жазып алган тексттен үзүндү транскрипциясы эч өзгөрүлбөй берилген. 
 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Эндартериит

thumb|300px|Облитерациялоочу эндартериит: 1— буттун эндартериитинин баштапкы стадиясы (тери жана манжалардын кубарышы); 2— ткандарга азык заттын келүүсүнүн бузулушу (көгөрүү, кубаруу жана бир аз шишимик тартуусу).
Эндартериит (грек. ἔνδον — ичине жана лат. arteria — артерия) — четки артериянын өнөкөт сезгениши. 
Мында артерия кан тамырлардын ички капталдары калыңдап, кан өткөргүчтүгү азайып, ткандарды кан менен жабдуу бузулат. Андан ары артериянын ички көңдөйүнүн бүтөлүшү кандын агуусун бөгөп, денеге (көбүнчө бутка) кычкылтек жана башкалар керектүү азыктарды жеткирбей, ткань өлө баштайт. Эндартерииттин пайда болушуна кан тамырларды туруктуу спазмга дуушар кылган факторлор — муздоо, айрыкча үшүк алуу, өнөкөт уулануу (мисалы, коргошун менен), тамеки чегүү жана башкалар түрткү болот. Эндартериит менен көбүнчө 50 жашка чейинки эркектер ооруйт. 
 Белгилери 
Адегенде бир буттун кан тамырлары жапа чегип, кийинчерээк экинчи бутка өтүшү мүмкүн. Эндартериитте балтыр, басканда бут кетмени, кийинчерээк жатканда да күчөп ооруйт. Булчуң эттери уюп, тарамышы түйүлөт. Бут тез эле үшүйт. Ооруган бут шишимик тартып, какшап, бозорот, кээде көгүш тартат. Бут кетмениндеги артерия кан тамырынын кагышы басаңдап, акырындап жоголот. Мезгили менен жакшы болуп, узакка созулат. Ал өтүшүп кеткенде бармактын, кээде бут кетменинин гангренасына айланат.
 Дарылоо 
Эндартериитти врач дарылайт. Дарылоодо кан тамырларды кеңейтүүчү дары, гангренага айланса хирургиялык жол колдонулат. Мындан тышкары физиотерапиялык жана санаторий-курорттордо дарылоо жүргүзүлөт. Эндартериит узак жана талыкпай дарылоону талап кылат. Анын алгачкы белгилери билинери менен врачка кайрылуу зарыл. Дарылоо канчалык эрте башталса, ошончо натыйжалуу болот.
 Алдын алуу 
Эндартерииттин алдын алууда кан тамырлардын спазмына түрткү болгон үшүк алуудан сак болуу, тамеки тартуудан баш тартуу, тар бут кийим кийбөө, бутту таза кармоо сунуш кылынат.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Портал:Кытай/Саясий түзүлүшү

{| style="width:100%; border:0; background-color:transparent; padding:0; padding-top:1em;" cellspacing="0"
 |Мыйзам чыгаруу бийлиги
 |Аткаруучу бийлик
 |Партиялык органдар
 |Аскердик органдар
 |Сот органдары
 |-
 |Элдик өкүлдөрдүн Бүткытайлык жыйыны
 |КЭР төрагасы (Ху Цзиньтао)
 |Кытайдын элдик саясий кеңеш берүүчү совети
 |Кытайдын Элдик-куткаруучу армиясы
 |КЭРдин Жогорку элдик соту
 |-
 |ЭӨБЖнын туруктуу комитети
 |КЭРдин Мамсоветинин премьери (Вэнь Цзябао)
 |ККПнын борбордук комитети
 |КЭРдин борбордук аскер совети
 |КЭРдин Жогорку элдик прократура
 |-
 |
 |Госсовет КЭРдин Мамсовети 
 |ККП БКнын саясий бюросу
 |
 |
 |}
Эндокардит

thumb|300px|Эндокардит
Эндокардит (жаңы лат. endocarditis; байыркы грек тилинен ἔνδον — ичинде, καρδία — жүрөк, + itis) — жүрөктүн ички кабыгынын (эндокарддын) сезгениши.
thumb|300px|left|Кишинин жүрөгүнүн схемалык көрүнүшү (узунунан жара кесилиши): 1—сырткы кабы (эпикард); 2— булчуңдуу кабы (миокард); 3— ички кабы (эндокард); 4— жүрөк клапандары. Эндокардитте жүрөктүн ички кабы жана клапандары жабыркайт.
Кызыл жүгүрүктөн болгон эндокардит көп учурайт, ошондой эле сепсис, котон жара, кургак учуктан, кээде миокарддын инфарктынын жана башкалар оорулардын кабылдоосунан пайда болот. Эндокардитте жүрөк клапандары сезгенет да, кийин тырыкка айланып, тегиз жабылбай, жүрөк кемтигин пайда кылат. Кызыл жүгүрүктөгү эндокардитте кишинин алы кетип, бир аз эти ысыйт, жүрөк тез-тез кагып, жагымсыз сезим пайда болот. Эндокардитти ооруканада дарылоо керек. Эндокарддагы сезгенүү айыкканча оорулуу төшөктө жатуусу зарыл. Тузу кем, витаминге бай тамак ичүүгө тийиш. Эндокардиттин алдын алууда аны пайда кылуучу ооруларды (ангина, өпкөнүн сезгениши, нефрит, тиштин чириши жана башкалар) өз убагында дарылоо, организмди чыңдоо маанилүү. Оору кайталанбас үчүн ооруп айыккандар врачтын көзөмөл үндө, болот.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Портал:Кытай/Кытайча уикипедиялар

Вики-ресурс Басылыштын тили Макалалар саны 15px| ВП на китайском (中文) Кытайча / Путунхуа 15px| кантондукча ВП (粤语) Кантондукча / Письменный кантонский 15px| ВП на южноминьском (闽南语) Южноминьский 15px| ВП на гань (赣语) Диалект гань 15px| ВП на у (吴方言) Диалект у 15px| ВП на древнекитайском (文言) Вэньянь 15px| ВП на хакка (客家话) Хакка 15px| ВП на восточноминьском (闽东语) Восточноминьский диалект 

Кытайча көрүнгөн башка тилдерде
 15px| тибетче УП 15px| уйгурча УП 15px| чжуанча УП (壮语) 15px| Викиинкубатор на лаху (拉祜语) 15px| Викиинкубатор на носу (и, 彝语) 15px| Викиинкубатор на хмонг (мяо, 苗语) 15px| Викиинкубатор на буи (??) 15px| Викиинкубатор на маньчжурском ( ??) 15px| Викиинкубатор на сон (мяо, ??) 15px| Викиинкубатор на до (мяо,??) 15px| Викиинкубатор на сибо (маньчжурский,??) 15px| Викиинкубатор на саларском (??) 15px| Викиинкубатор на цзинпо (качинский,??) 15px| Викиинкубатор на тай-ныа (дайский,??) 15px| Викиинкубатор на амис (阿美族??)
Дааруу

Дааруу — боло турган иш, окуя жөнүндө жогорку күчтөр тарабынан алдын ала аян берилген белги. Манасчылар — укмуштуудай поэтикалык шыктын ээлери. Алар айтып атканын тарыхый болуп өткөн окуялар катарында, эпикалык каармандарды, айрыкча Манас жана анын чоролорун чыныгы жашап кеткен касиеттүү адамдар катарында санашып, угуучуларды ушуга ишендирүүгө аракеттенишет. Бул адат, ишеним салтка айланып манасчылардын да, угуучулардын да сезимин ээлеп алган. Анткени, ар бир ынтызар адам өз каалоосу менен эпосту аткара албайт. Ал үчүн Манастын же анын чоролорунун даарышы талап кылынат. Залкар чыгарманы үйрөнүп айтуу мүмкүн эмес деген ишеним манасчылардын арасына кеңири тарап, муундан-муунга салт катары өтүп кете берген. Бизге аты белгисиз же кийинки доорлордо жашаган манасчылар мындай турсун, замандаш манасчыларыбыздын бири Саякбай Карала уулу да бул салттан аттап кете албаган. Түш көргөнгө чейин эпосту айтышпаганын, түш көргөндөн кийин гана шык да, эпостун бүткүл мазмуну да көңүлдө дароо эле пайда боло калгандыгын эскеришет. Алар эпосту айтардан мурда белгилүү даярдыктан өтүп, башка айтуучунун көркөм ыктарын, чыгарманын мазмунун өздөштүрүшкөнүн адатта айтышпайт. Тескерисинче, Манастын арбагынын даарышы менен түшүндүрүп, кереметтүү түш көргөндөн кийин манасчы болгондугун айтышат. Бул абал манасчылардын профессионалдык кадыр-баркын көтөрмөлөп көрсөтүү аракети менен байланышкан. Чынында ар бир манасчынын чыгармачылык жолунда Д-га ишенүү өтө күчтүү. Ошондуктан, Манас жана анын негизги чоролорунун бири болочокто манасчы болуучу адамдын түшүнө кирип, даарып аян бериши жөнүндөгү салттык ишеним эл арасында кеңири белгилүү.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дабак

Дабак — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак каны Акунбешим кан Манастан жеңилгенден кийин Олуя-Атага качып барып, андагы жергиликтүү чантууларды кырып өлтүрүү жөнүндөгү кеңешке катышкандардын бири (Сагымбай Орозбаков, 2. 145). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дабаш

Дабаш — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Акунбешим паашанын улуктарынын бири. Чүйдү калмактардан бошотуу үчүн кол курап келе жаткан Манаска каршы аттанууга Акунбешим Д., Тулуш жана башкалар улуктарын чакыртат (Сагымбай Орозбаков, 2. 129). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дагалак

Дагалак — топоним. Кырмус шаанын калаасы, Манас он бир Дуу-дууга каршы жортуулунда Д-ты Кошой менен бирдикте каратат (Сагымбай Орозбаков, 2. 9—10). Кийинки окуяларда Мунардын жана башкалар мекени катары эскерилет. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дагулук

Дагулук — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Көкөтөйдүн ашына кеңешке чакырылгандардан (Сагымбай Орозбаков, 3. 81, 85).

2. Дагулук — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Кашкар беги, Акундун баатыры. Кыргыз менен кашкарлыктардын колу беттешкенде жекеге чыгат. Ага каршы барууга Кыргыл менен Бакай жол талашып калганда, Манас душмандын колунун абалын байкап, урушсуз эле жөн-жай эпке келтирүүгө ортого чыгат. Д. качырып келип Манасты саят, ал тоотпойт, экинчи сапар жарым төш жерден качырып келип сайганда анын кайра-кайра кол салганына ачуусу келген Манас аны шыйрагынан алып, камчы кылып булгалап, душмандын колун аралап жөнөйт. Д. менен тууну кармаган кишисин уруп, экөөнү тең күм-жам кылат (Кол жазмалар фондусу, 1792-инв., 15-б.).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дагыр

Дагыр (моңг. дахур — кара кытайлардан калган уруунун аты) — этноним. "Манас" эпосунда душман тарабындагы (калмак-кытай) эл (уруу) (Сагымбай Орозбаков, 3. 261). 17-кылымга чейин Амур өзөнүнүн бойлорунда жашаган. 1654-ж. айрым бөлүгү Дун-Бэй провинциясына көчүрүлгөн. Бир бөлүгү ички Моңголияда жашайт. 18-кылымдын экинчи жарымында Цин империясы тарабынан чек ара аскери катары бир бөлүгү солон, шибе уруулары менен бирге Синьцзянга (Уйгур автономия району) зордоп көчүрүлгөн дахурлардын атына дал келет.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дажаал (тажаал)

Дажаал (тажаал) — диний түшүнүк боюнча акыр заман болор алдында жерден чыгуучу укмуштуу азыткы. Мусулман мифологиясында акыр заман жакындаганда Көк эшекке минип, жер бетин кыдырып, жолунда учурагандарды талап, талкалоочу, ит жээр, бит жээрдин (Жажуж-Мажуж) башчысы. Негизги варианттардын ар түрдүү окуяларында көбүнчө каардуу, коркунучтуу деген өтмө мааниде колдонулат. Манас баатырдын Аккелтеси "кароолу дажаал, огу ажал" укмуштуу курал катары сүрөттөлөт. Сагымбай Орозбаковдун вариантында терс кейипкерлердин ичинен кытай баатыры Коңурбай "Тажаалдын кара көзү ошо" деп сыпатталат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Далы ачуу

Далы ачуу — койдун далысын карап же отко жагып боло турган окуяны алдын ала билүү ишеними. Д. а. же аны отко жагуу ырым-жырымы чыгыш элдеринин көпчүлүгүндө бар. Тарыхый-этнографиялык маалыматтарга караганда кара кытайлар (кидандар) жортуулга жөнөрдө ак койдун далысын отко күйгүзгөн. Эгер далы жарылып кетсе жортуулга чыккан, жарылбай калса чыкпаган. Кара кытайлар доорунда (10-к.) колдонулган магиялык бул ырым-жырым шаманчылыктын калдыгы катары "Манаста" да учурайт. "Манастын" В. Радлов жазып алган вариантында душман жол башчысы [[ Жолой ]] жортуулга аттанарда Таргылтаз далычыга далы күйгүздүрөт:

Таргылтаз далы жаккан соң, 

Далыга карап алган соң, 

Таргылтаз туруп дагы айтат: 

Капырдын каны чоң Жолой , 

Мен коркомун далыдан, 

Бул далынын ичинде, 

Казанбактай кайран баш, 

Кан алдынан жыгылды 

Туулгадагы кайран баш, 

Туу алдынан жыгылды, 

Ушул быйыл аттанба 

Атка каршы ай экен, 

Эрге каршы жыл экен... 

Ага десең болбосоң

Ай жаңыртып аттангын (Радлов жазып алган вариант, 197).

Сагымбай Орозбак уулу менен Саякбай Карала уулунун варианттарында кытай кандарынын бири Карыкан коркунуч болор алдында "далы жагып" көргөнү (Сагымбай Орозбаков, 2. 113; Саякбай Каралаев, 2. 113) сүрөттөлөт. Эпикалык душман тарап эле эмес, Манастын чоролорунун ичинде да болочокто боло турган окуяларды алдын ала бал ачып, төлгө тартып, Д. а-п билүүчүлөр болгон. Агыдай чоро далыны карап эле боло турган кыйынчылыктарды, жакшылыкты жана башкалар окуяларды алдын ала айтат. Көрүнүп тургандай, "Манаста" душман тарабындагылар далыны отко күйгүзүп, ал эми кыргыздар далыны жөн эле карап көрүп алдыда күтүп турган окуяларды биле алышкан. Мунун өзү түрк элдери менен моңгол жана кытай элдеринин диний ишеним салттарындагы айырмачылыкты айгинелейт. Койдун далысынын магиялык мындай күчүнө ишенүүчүлүк калмактардын "Жангарында" да жолугат.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Далынын кечирин кесүү

Далынын кечирин кесүү — коркунучтуу душманды кыйнап, кордоп жазалоонун бир түрү. Элдик эпостордо мындай жазалоо көбүнчө терс каармандар тарабынан иштелет да, ал аркылуу душмандардын таш боорлугу ашкереленет. "Сейтекте" Күлчоронун колго түшкөндөн кийинки кордолушу: "Оң далыны ойду эми, Оң колунун кечирин, Такыр кесип койду эми" ( Саякбай Каралаев, "Сейтек", 328),— деп сүрөттөлөт. Бул мотив түрк-моңгол элдеринин тарыхый поэма, уламыштарында кеңири жолугат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дамбылда

Дамбылда — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, уруу аксакалдарынын бири (Сагымбай Орозбаков, 1. 41, 44, 47, 48, 56, 59, 86, 127, 161). Өзбек элинин өкүлү (Сагымбай Орозбаков, 2. 68, 94, 149) катары көп жолугат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Даңгир

Даңгир — топоним. Кара кытайлар тарабынан жеринен сүрүлгөн Үсөндүн (Көзкамандын) айылы турган аймак (Сагымбай Орозбаков, 1. 118). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Даңгүлү

Даңгүлү — топоним. "Манас" эпосу боюнча калмак каны Кемин шаанын шаары. Кемин шааны Манас багындырганда Үрбү анын ордун ээлейт. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Даңгыл

Даңгыл — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Орго кан жеңилгенден кийин Акунбешимден Чүйдү бошотуу үчүн барууга курган кеңешке маңгул элинин баатыры Д. дагы катышканы айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 95).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Даңгыт

Даңгыт — этноним. "Манас" эпосунда бирде Дүбүрөкан, Кайыпкан сыяктуу кадимки эле жердик адамдардын, бирде Чоюн алп сыяктуу мифологиялык кейипкердин эли катары айтыла берет. Д. жөнүндөгү кеңири кабар Манастын Дүбүрөкан менен болгон согушунда баяндалат. Манас он бир Дуу-дууну караткандан кийин көп кол менен жортуулга чыгып, пил минип урушкан Д. элин багындырат, айрыкча анын Дөбөт деген баатыры менен жекеме-жеке кармашы катуу болуп күнү-түнү салгылашып жеңет. Д. эли Кашкардан түштүккө жол жүргөндө Ималайдын чыгышында Индыстанга жакын жерде жашашат. Эпостогу бул маалыматтарга таянып Д. эли географиялык-тарыхый реалияда Тибетте жашаган тангут эли экенин болжоого болот. Мында тангут кыргыз тилинин өзгөчөлүгүнө ылайыкташтырылып Д. деп берилсе, алар жашаган чөлкөм Тибет персонофикацияланып Дөбөт баатыр (байыркы кыргыздар Тибетти Түпүт деп айтышкан, демек, Түпүт баатырдын өзгөрүлүшү) деп берилген. Орхон-Эне-Сай жазууларында көрсөтүлгөндөй (мисалы, Алтын-Көлдөн табылган кыргыз элчиси Эрем-Улугдун эстелигиндеги маалыматта) кыргыздардын түпүттүктөр менен ар түрдүү алакасы 8-кылымда башталган. А. Н. Бернштам 8-кылымдын аягында Чыгыш Түркстан жана Тибетке жакын жерлерде кыргыздар жашаганын Тибет документтеринде жазылганын эскерет, С. Абрамзон азыркы мезгилде кыргыздардын айрым бөлүктөрү Кашмир, Тибетке жакын жайгашканын көрсөтөт. Демек, эпосто ушул байланыштар эпикалык планда чагылдырылган.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Даң-Даң

Даң-Даң — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Кампас калаасынын балбаны. Манасты өлтүрмөкчү болуп келген Нескаранын колу менен болгон урушта жекеде кыргыздардын Күнөс деген балбанын өлтүрүп, өзү казак баатыры Айдаркандын колунан өлөт (Сагымбай Орозбаков, 1. 219—222). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Даң-Дуң-Баш

Даң-Дуң-Баш, Даң-Дуң-Тоо — топоним. Уйгур тили боюнча Тагдуң-Баши деген географиялык аттан алынган. Кашкар, Жаркен чөйрөсүндө жашаган уйгурлар Сары-Кол, Памир тоолорун Тоонун-Башы (Тагдуң-Баши) деп аташкан. Ч. Валиханов, Чокан да: "Таш-Коргондун дарыясы агып түшкөн тоо жергиликтүү элде Сары-Кол, Тагдумбаш деп аталат" (Ч. Валиханов, Чокан . Собр. соч. т. 2. Алматы, 1982, 719-б.),— деп жазат. Манасчы Сагымбай Орозбак уулу ошол уйгурча аталышы боюнча кабыл алып, өзүнүн вариантында колдонгон:

Ордо кылган Ополду

Даң-Дуң-Тоонун оюна

Далай журтун которду... (Сагымбай Орозбаков, 1. 117)

Даң-Дуң-Баштын тоо теке

Аң уулап адам көрбөгөн

Сырты кара зоо теке,

Абыкени баш кылып,

Алтымыш мерген аткарып,

Териге залал кылдырбай

Бир-бир көзгө аттырып (Сагымбай Орозбаков, 3. 208).

Каныкей Манастын жоого кие турган шымын (кандагай) ошол Памир, Сары-Кол тоолорун мекендеген текенин терисинен жасайт. Чындыгында Памир, Сары-Кол тоолорунда жашаган тоо эчкилер өтө зор келип, териси калың, бышык болот деп жергиликтүү элдер да айтышат.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Даңза

Даңза (кыт. даңса — тизме, санжыра; белгилүү адамдардын тизмеси жазылган китеп) — эпосто "Атактуу Манас эр чыгып, Бээжинден сурак алат деп, Алдыңдагы чоң даңзага чийилди" ( Саякбай Каралаев, 1. 40),— деп Манастын да катталгандыгы баян этилет.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дарба

Дарба — топоним. Алтайда кыргыздар мекендеген жер (Сагымбай Орозбаков, 2. 174). Географиялык реалияда Моңголиядагы тоолуу аймак. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дарбан

Дарбан — топоним. Эпос боюнча кытай калааларынын бири. Алмамбеттин Бээжинге чалгынга жөнөр алдындагы кебинде айтылат (Сагымбай Орозбаков, 4. 255).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дарган

Дарган — топоним. Кыргыздар эзелтен жашап келе жаткан жерлердин бири катары "Манас" эпосунда көп эскерилет. Алтайдан көчүп келаткан жолдо кыргыздардын калмак кандыктарынан Ала-Тоону бошоткондо: "Баарын алар түк койбой Башы Бабыл, Дарганды, Аягы Намут, Ара-Көл дайраны" (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 606-б.), — деп Манас ата-бабасынан калган мекени катары башка жерлер менен катар Д-ды да бошоторун айтат. Географиялык реалияда Д. (Дарган-Ата) — Түркмөнстандын Чаржоу областына караштуу аймак (Аму-Дарыянын боюнда). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Даркан

Даркан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, белгилүү уста. Валиханов, Чокан жазып алган эпизоддо Манастын тапшырмасы боюнча төкөр уста Д. ак болот кылыч жасап, Жолой менен Коңурбайдын соңунан казатка жөнөмөк болгон Манаска өзү жеткирип берет. Жолойду Манас ошол кылыч менен чаап өлтүрөт ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 93, 95-б.). Башка варианттарда Манастын негизги куралдарын Бөлөкбай уста жасайт, к. Бөлөкбай.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Даркан (Дархан)

Даркан (Дархан) — топоним, эпос боюнча кыргыз урууларынын биринин мекени экени гана белгилүү (Сагымбай Орозбаков, 1. 192; 4. 63, 130). Географиялык реалияда МЭРдин түндүгүндөгү шаар. Кыргызстандын көл кылаасындагы аты уйкаш кыштакка дал келет.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу