Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Берилиштер пакети

Берилиштер пакети (кадры) (Data frame-Пакет данных, кадр данных). Берилиштерди ташуу үчүн логиктик контейнер сыяктуу каралат. Берилиштер жиберүү алдында чакан фрагменттерге бөлүнөт жана аларга башынын индикатору жана аягынын кабары сыяктуу башкаруучу маалыматтар кошулат. Мындай фрагмент пакет же кадр деп аталып бир бүтүн катары жиберилет. Пакеттин калыбы колдонулган тармак тополо-жисине көз каранды болот.

 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер тактыгы
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштер прожектору

Берилиштер прожектору (чагылдыруучусу) (Data projector-Проектор данных). Бир катар түзүлүштөр компьютер экранында көрсөтүлүп турган сүрөттөлүштөрдү адамдарга чоңойтуп көрсөтүү үчүн колдонулат. Автономдуу суюк кристаллдагы индикаторлорго негизделген прожектордун өзүнүн жарык булагы болот жана жогорку сапатты камсыз кылбайт. Суюк кристаллдагы индикаторлорго негизделген прожектор панелдерди көтөрүүгө жеңил жана киноэкрандан ар түрдүү аралыкта жайгаштырса болот. Кымбат баалуу чоң блоктор телевизордукундай техноложини колдонот жана өзүнчө кызыл, жашыл, көк жарык нурларын экранга топтойт. Бул блоктор чоң аудиторияларга арналып иштелип чыккан.
 
 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер тактыгы
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштер сөздүгү

Берилиштер сөздүгү ― берилиштер базасын башкаруу програмдарында колдонулган түшүнүк. Берилиштер сөздүгү берилиштер базасын колдонгон бардык колдонмолорго тийиштүү болгон файлдардын тизмесин бүтүндөй камтып турат. Булардан сырткары берилиштер сөздүгү берилиштер түзүлүшү сыяктуу берилиштер базасын мүнөздөгөн бардык ага тийиши болгон маалыматтарды камтышы мүмкүн.

 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер тактыгы
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштерди ыкчам анализдөө

Берилиштерди ыкчам анализдөө (Online analytical processing (OLAP)-Оперативная аналитическая обработка). Сактагычта топтолгон берилиштерди анализдө каражаттар тобу OLAP деп аталат. OLAP каражаттары түздөн-түз ыкчам берилиштерге же алардын так көчүрмөлөрүнө (ыкчам колдонуучуларга жолтоо болбостон) анализдөөгө мүмкүндүк берет. Иштетүүнүн бул методу талаптарды иштетүүнү ылдам-датуу максатында колдонулат жана көп суралуучу берилиштер үчүн алдын ала эсептөөнү карайт. Ыкчам берилиштер ар башка булактардан жыйналып, тазалангандан кийин кошулат жана реластык сактагычка топ-толот. Бул жерде алар отчетторду түзүүнүн түрдүү каражаттарынын жардамы менен анализдөөгө жеткиликтүү. Андан кийин берилиштер (бардыгы же бөлүгү) OLAP-анализ үчүн даярдалат. Анын маанилүү элементи болуп метаберилиштер, башкача айтканда берилиштердин түзүлүшү, жайгашышы жана трансформатталышы эсептелет. Мына ушулардын негизинде сактагычтын ар башка компоненттеринин өз ара эффективдүү аракеттениши камсыз кылынат.

 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштердин тактыгы
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштер булагын автоматташтыруу

Берилиштер булагын автоматташтыруу (Scanner-Сканирующее устройство) деп, берилиштерди киргизүүнү эффективдүү уюштурган процедурлар жана жабдуулар аталат, аларда берилиштерди киргизүүдө кол эмгеги пайдаланылбайт. Берилиштер булагын автоматташтыруучу жабдуулар баскычтоп тактасынан берилиштерди киргизген адамдын ордуна берилиштердин баштапкы калыбында түздөн-түз кабылдап, аны жогорку тактыкта атайын түзүлүш менен киргизет. 

 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштердин тактыгы
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштерди жазуу

Берилиштерди жазуу (Data record-Запись данных) деп берилиштерди сактоо процесси аталат, себеби сактагыч түзүлүштөргө маалыматтарды кийин пайдалануу максатында сактоочу жабдууларга жазышат. Берилиштерди калыбына келтирүү процесси берилиштерди окуу деп аталат, себеби, сактагыч түзүлүштөн берилиштер окулат жана алар иштетүү үчүн тез эске жиберилет.

 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштердин тактыгы
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштерди тейлөө

Берилиштерди тейлөө (Data Maintenance-Обслуживания данных). Берилиштер агымын сактоо үчүн колдонулган процедурлар. Берилиштерди тейлөө көп учурда өзгөртүү (модификациялоо) деп аталып жаңы берилиштерди кошуу, берилиштерди өзгөртүү жана эскиргендерин алып салуу процедурларын камтыйт.

 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштердин тактыгы
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштерди кысуу

Берилиштерди кысуу (тыгыздоо) (Data Compression-Сжатие данных). Дискте чоң көлөмдүү берилиштерди сактоонун бир жолу берилиштерди кысуу деп аталган сактоо. Кысууда берилиштерди сактоо талаптары кыскарат, себеби кайталануучу коддор берилиштердин моделдери менен алмаштырылат. Кысуу коэффициенти демейде берилиштердин оригиналынын көлөмүнүн кысылган берилиштердин өлчөмүнө болгон катышы менен аныкталат. Берилиштер кысылганда кайталанган коддордун моделдери жадыбалга катталат. Кысылган берилиштерди баштапкы абалына алып келүүдө ушул жадыбалдагы коддор колдонулат. Жогоруда баяндалган кысуунун бир тиби жоготуусуз кысуу деп аталат, себеби кысуу процесси эч бир маалымат жоготпой аткарылат. Жоготуусуз кысуулар тексттик жана сандык берилиштер менен жакшы иштейт. Мындай берилиштерди кысууда жоготуу болбойт. Жоготуусуз кысуу аткарылганда кысуу коэффициенти орточо алганда 2ден 1ге чейинки (берилиштердин өл-чөмү 50%ке кыскарат) мааниге барабар. Кысуунун башка методу жоготуу менен кысуу деп аталып, кысуу коэффициенти жогору болот ( 200 дөн 1ге чейин), бирок бул метод берилиштерди жоготууга алып келет. Жоготуу менен кысуу методдору демейде аудио жана видео сигналдарын кысууда колдонулат. Видео жана ау-дио сигналдарын кысуу жоготуу менен аткарылат, мында алардын сапаты начарлабайт.

 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштердин тактыгы 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштердин коопсуздугу

Берилиштердин коопсуздугу (Data Security-Безопасность данных) берилиштерди коргоо дегенди билгизет, башкача айтканда. аларды кылдаттык менен сактоо жана жоготпой пайдалануу. Мекемелерде кээ бир берилиштер менен иштөө укугу берилген кызматкерлердин тизмеси жана компьютердик систем иштен чыгып калган учурда аракеттердин ирети аныкталат. Берилиштер жоголууга дуушар болуп же бузулуп калса, берилиштерди өз учурунда калыбына келтирүү максатында берилиштер файлдарынын көчүр¬мөсүн алуу аракеттери резерв¬дөөгө процедуруна кирет. Резерв көчүрмө¬лөр өрттөнбөгөн сейфтерде же башка имаратта сакталууга тийиш. 
 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин тактыгы 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Берилиштердин тактыгы

Берилиштердин тактыгы (Data accuracy-Точность данных). Компьютердик систем камсыз кылган берилиштер ишенимдүү болуш үчүн адегенде маалыматтарды түзүү¬дө пайдаланылган берилиштер так (Data Accuracy) болушу керек. Берилиштердин тактыгы берилиштер булагынын аныктыгы, берилиштердин кабарланышы жана киргизилиши туура дегенди билдирет. Так берилиштер, ошондой эле өз учурунда болуш керек. Өз учурундагы берилиштер деп өзүнүн баалуулугун жана мыйзамдуулугун жогото элек берилиштерди айтабыз. Мисалы, адистин беш жыл мурдагы айлык кирешеси 1000 сомду түзсө, бүгүн бул маалымат учурдагы берилиш болбойт, себеби, өткөн беш жыл ичинде айлыгы көбөйүп же азайып калышы мүмкүн.

 Кошумча маалымат 
 Берилиштердин коопсуздугу 
 Берилиштерди кысуу 
 Берилиштерди тейлөө
 Берилиштерди жазуу
 Берилиштер булагын автоматташтыруу
 Берилиштерди ыкчам анализдөө
 Берилиштер сөздүгү
 Берилиштер прожектору
 Берилиштер пакети
 Берилиштер иерархы

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Билдирүүнүн коммутталган пакети

Билдирүүнүн коммутталган пакети деп кабарларды өзүнчө пакеттерге бөлүштү¬рүү методу, жибериле турган жерге пакетти оптималдуу маршрут менен жиберүү жана берилиштерди кайрадан чогултуу аталат
 Кошумча маалымат 
 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Билим алуу

Билим алуу (Knowledge acquisition-Приобретение знаний). Эксперттик системдерди програмдаганда эксперттен билимд алуу жана системалаштыруу процесси. Билим алуу эксперттик системдерди иштеп чыгуунун учурдагы техноложисинин бирден бир проблеми. Эксперттердин билимдерин алуу эксперттер менен өз ара байланышуу сеансы же автоматташтырылган каражаттардын жардамы аркылуу, түшүнүүгө ыңгайлуу мисалдарды колдонуу менен билим боюнча инженер аткарат. Эксперттен алынган билим компьютердик програм жардамы менен машинеде сактоого жана иштетүүгө мүмкүндүк берген структураланган түрдө баяндалып жазылат. Билимдин формалдаштырылган баяндалышы билимди сунуш кылуу деп аталат. Чектелген табигый тилдеги билимдин формалдаштырылбаган баяндалышын график, диаграм, текст түрүндө иштеп чыгуу билимди структуралаштыруу дешет.
 Кошумча маалымат 
 Билимди көрсөтүү 
 Билим инженери 
Билим

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Билим инженери

Билим инженери (Knowledge engineer-Инженер знаний). Эксперт системдериндеги кесип ээси, предметтик чөйрөдөгү эксперттерден билим алуу менен билимди көрсөтүү модели түрүндө көрсөтүүгө жөндөмдүү. Ошондой эле же эксперт системдеринин аспаптык каражаттарын же жасалма интеллект тилдерин пайдалануу менен эксперт системдерин түзөт. 

 Кошумча маалымат 
 Билимди көрсөтүү 
 Билим алуу 
Билим

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Билимди көрсөтүү

Билимди көрсөтүү (Knowledge representation -Представление знаний). Эксперттик системдерде билимдер базасында билимди коддоо жана сактоо үчүн колдонулган методдор. Билимди сунуш кылуунун бир нече схем же моделдери колдонулат, аларга төмөнкүлөр кирет: 1) билимди ЭГЕР «шарт», АНДА «аракет» сүйлөмү түрүндө билимди сунуш кылган продуктук модели; 2) чокулары түнүшүктү, ал эми кырлары түшүнүктөр арасындагы катыштарды көрсөткөн багытталган графтар түрүндөгү семантикалык тармактар жана аларга бекитилген жүрүш туруш; 3) фреймдик тармакты көрсөткөн обжекттердин абстрактуу түспөлү, касиеттери жана аларга бекитилген жүрүш-туруш; 4) биринчи тартиптеги предикаттарды эсептөөгө негизделген формалдык логиктик моделдер; 5) адамдын мээсинин иштешин түспөлдөө менен үйрөтүүгө жана өзүн үйрөтүүгө жөндөмдүү нейрон тармактары.

 Кошумча маалымат 
 Билим инженери 
 Билим алуу 
Билим

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Биометрик түзүлүштөрү

Биометрик түзүлүштөр адамдын колунун өлчөмүн, манжаларынын изи, коюлган колунун, көзү жана үн моделдеринин үлгүсү сыяктуу жеке белгилерин текшерүүнүн негизинде колдонуучуну таанып, аны системге кирүүгө уруксат берет. Биометрик түзүлүштөр жеке белгилерди сандык кодго которуп, компьютерде сакталган сандык код менен салыштырат. Эгерде компьютердеги сандык код, киргизилген сандык кодго дал келбесе системге кирүүгө уруксат берилбейт. Азыркы учурда коопсуздуктун биометрик түзүлүштө¬рүнүн көп түрлөрү колдонулат. Чыпалак же баш бармактын издери скандоочу түзүлүш менен алынат. Колдун өлчөмү, формасы ж.б. колдун геометриялык системи пайдаланылып өлчөнөт. Кол коюуда аткарылган басымды жана кыймылды биометрик калемдер аткарат. Биометрик түзүлүштөрү көздүн карегин, үндү, сүйлөгөн сөздөрдү сандык берилишке айландырып, алдын ала жазылып койгон сандык моделдер менен салыштырат. 

 Кошумча маалымат 
 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Бит (маалымат)

Бит (Bit-Бит) деп ар бир off же on абалдарынын сандык маанилери 0 же 1 экилик разряддын бири аталат жана компьютерде иштетилүүчү берилиштерди өлчөөнүн эң кичине бирдиги болуп эсептелет. Электрондук схемдерде жеңил көрсөтүлгөндүктөн маалыматтарды компьютерде иштетүүдө 0 жана 1 сандары колдонулат. 0 саны электрден ажыратылган (off) абалды, ал эми 1 саны туташтырылган (on) абалды көрсөтүү үчүн колдонулат. 

 Кошумча маалымат 
 Байт 

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Блок-схема

Блок-схема (Flowchart -Блок схема) маселени чыгаруу чечимдин алгоритмин график түрүндө көрсөтүүчү долбоорлоо аспабы. 1960-жылы блок-схем Американын Улуттук Стандарт Институту (ANSI) тарабынан иштелип чыккан. Бул стандарттар бүгүнкү күндө дагы колдонулууда, анын символдору програмдын логиктик тартибиндеги ар түрдүү аракеттерди билгизет. Алгач блок-схем белгилерин кагазга орнотуу үчүн шаблондорду пайдаланган, азыркы учурда блок-схем элементтери коммерстик програмдык жабдыкты пайдалануу менен коюлат жана орнотулган блок-схемдерди өзгөртүү¬ жана өркүндөтүү жеңил аткрылат. Блок-схемдерди түзүүдө структураланган модел колдонулат, мурда болсо ал колдонулбай келгендигин айта кетели.

 Кошумча маалымат 
 Колдонулган булактар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Матыев Эркинбек Сагыналиевич

Матыев Эркинбек Сагыналиевич (18. 8. 1959-ж. т., Жумгал району, Чаек айылы - 2000) — фармацевт (провизор), биология илимдеринин доктору (1991), профессор (1992). 
1981-ж. Алматы мамлекеттик медицина институтун, 1984-ж. И. А. Сеченов атындагы Москва медицина институтунун аспирантурасын бүткөн. 
1984—89-ж. КММИнин улук окутуучусу, кафедра башчысы, 1990—92-ж. П. Лумумба атындагы эл достугу университетинде улук илимий кызматкер, 1992—93-ж. "Гален препараттары" ишкер долбоорунун генералдык директору, "Кыргызфарминдустрия" мамлекеттик концернинин төрагасы, 1993-жылдан «Кыргызфармация» мамлекеттик фармацевтикалык компаниясынын генералдык директору, ал 1996-ж. "Фармация" акционердик коомуна айланганда анын президенти. 
Фармация жана биология боюнча адис. 120дан ашык илимий эмгектин (анын ичинде 2 монография) автору. 1986-жылдан Кыргыз Республикасынын фармацевтеринин илимий коомунун төрагасы. Эл аралык хронобиология коомунун мүчөсү (1992), Кыргыз Республикасынын Коомдук илимдер академиясынын академиги (1992). Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты (1995-жылдан). 
 Адабият 
 Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. - ISBN 5-89750-100-9.

Категория:Медицина
Категория:Инсандар
Категория:Нарын облусу
Мураталин, Искендер Садыкович

170px|thumb|Мураталин Искендер
Мураталин Искендер Садыкович (24.1.1935-ж. т., Чүй району, Каны-Чек айылы) — Кыргызстан КП Нарын обкомунун 1-катчысы (1985—88). 
1958-ж. К. А. Тимирязев атындагы айыл чарба академиясын бүткөн. 
1958—61-ж. Талас районундагы 113-жылкы заводунда башкы агроном, 1961-жылдан жашылча совхоздор трестинин башкы агроному, Министрлер Советинде улук референт. 
1962-жылдан Кыргыз айыл чарба институтунун окуу-тажрыйба чарбасынын директору, 1971—75-ж. Киров райаткомунун төрагасы, 1975-жылдан партиянын Киров райондук комитетинин 1-катчысы, 1979-жылдан Кыргызстан КП БКнын айыл чарба бөлүмүнүн башчысы, 1988—96-ж. Кыргыз Республикасынын табиятты коргоо боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасы. 
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген агроному (1985). СССР Жогорку Советинин (1984—89), Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 3 жолку депутаты (1975—95). Эмгек Кызыл Туу, Эл Достугу, 2 "Ардак Белгиси" ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
 Адабият 
 Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. - ISBN 5-89750-100-9.

Категория:Мамлекеттик ишмерлер
Категория:Инсандар
Категория:Нарын облусу
Мурзабаев, Асан

170px|thumb|Мурзабаев Асан
Мурзабаев Асан (Асаналы) (1.2.1942-ж. т., Кочкор району, Кара-Күңгөй айылы) — композитор, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1991). 
1949—59-ж. балдар үйүндө тарбияланган. 1959-ж. Токмоктогу республикалык маданий-агартуу окуу жайын, 1965-ж. М. Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайын, 1972-ж. Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтун бүткөн. 
1965— 67-ж. балдардын музыкалык мектебинде педагог, 1981-жылдан искусство институтунда улук окутуучу, азыр консерваториянын доценти. Асан ырдан операга чейинки чыгармаларды жазды: "Ормон менен Балбай", "Беш улак" опералары, симфониялык оркестр үчүн 4 увертюра, 4 симфониясы, "Токтогул менен Калык" ораториясы, 10 бөлүктөн турган реквием, "Керемет" кантатасы, 2 аваздык, 3 фортепианолук түрмөк, ар кыл аспаптар үчүн концерттери, аваздык-симфониялык поэмалары, одасы, камералык-аспаптык квартеттери, сонаталары, баллада, ырлары, хорлору, романстары жана башка. 
 Интернеттеги шилтемелер 
Атай, Муса, Рыспай ким да, А.Мурзабаев деген ким?
"Классикалык чыгармалар бааланбай калды" 
 Адабият 
 Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. - ISBN 5-89750-100-9.

Категория:Композиторлор
Категория:Маданият
Категория:Инсандар
Категория:Нарын облусу
Жылдыздар чогулмалары

thumb|right|300px|Орион жылдыздар чогулмасы
 Кыскача түшүндүрмө 
Жылдыздар чогулмалары - тартылуу күчтөрү жана жаралуу жалпылыгы менен байланышкан жылдыздар тобу; алардын саны бир нече ондогондон жүз миңдеген жылдыздарга чейин жетет.

Жылдыздар чогулмалары чачыранды жана шар түрүндө болот.

Чачыранды жылдыз чогулмасы ондогон, жүздөгөн жылдыздарды бириктирип, өлчөмдөрү бир нече парсекти түзөт. Алар Галактиканын экватор тегиздигинде топтолгон. Химиялык курамы боюнча Күнгө жана галактиканын дискасындагы башка жылдыздарга окшош. Чачыранды жылдыз чогулмасына Букачардын Үркөр жана Гиаддары кирет. Биздин Галактикада миңден ашык жылдыздар чогулмалары бар, бирок алар 20 эсе көп болушу мүмкүн.

Шар сымал жылдыздар чогулмалары жүз миңдеген жылдыздардан турат. Жылдыздар борбордо топтолуп, сфералык же эллипстик формада болот. Өлчөмдөрү 100 –200 пкче. Шар сымал жылдыздар чогулмалары Галактиканын борборуна жакын жайланышкан. Жерге салыштырмалуу ылдамдыгы 100 км/сек гелийдин оор элементтери аз болгондугу менен чачыранды жылдыздар чогулмаларынан айырмаланат. Галактикада азыр 130дай шар сымал жылдыздар чогулмалары белгилүү, бардыгы 500дөй болушу мүмкүн.

 Жылдыздар чогулмаларынын кыймылы 
Жылдыздар чогулмалары Галактика борборунун айланасында кыймылдайт. Чачыранды жылдыздар чогулмаларынын Күнгө салыштырмалуу кыймыл ылдамдыгы анча чоң эмес (орточо 20 км/сек), шар сымал жылдыздар чогулмаларыныкы алда канча чоң (орточо 170 км/сек). Жылдыздар чогулмаларынын ядросундагы жылдыздардын жакындашы алардын кыймыл энергиясынын алмашуусуна алып келет. Ушунун негизинде жылдыздар чогулмаларынын кээ бир мүчөлөрү ашык энергияны алат жана таажы аймагына өтөт же чогулмадан такыр чыгып кетет. Ядро бул учурда кысылат. Ядронун диссипация процесси мүчөлөрү аз чогулмаларында, башкача айтканда чачыранды чогулмаларда өзгөчө тең өтөт. Ошондуктан биздин Галактикадагы эски чогулмалардын эң массивдүүлөрү, б.а. шар түрүндөгү чогулма гана сакталып калган. Мүчөлөрүнүн өздүк кыймылдарында перспектива кубулушу байкалуучу, Күндө эң жакын турган чогулма (мис., Гиаддар) кыймылдоочу чогулмалар деп аталат (перспектива – өздүк кыймылдардын багыттарын асман сферасында улантканда өз ара кесилишет дегенди билдирет). Кыймылдоочу жылдыз чогулмасы аралыктарын аныктоодо өзгөчө мааниге ээ, себеби аларга чейинки аралыкты жөнөкөй геом. ыкма м-н табууга болот.

 Колдонулган адабияттар 
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек. 
Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов.

Категория:Астрономия
Категория:Табият илимдери