Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жайнычылыктын этикасы жана дини

Жайнычылыктын этикасы жана дини. Этика жана дин жайнычылыктын жүрүм-турумдарын жөнгө салышат. Туура жүрүм-турум нравалык бийиктикке жетүүгө жана жанды материяга чырмаган сансарадан бошонууга жардам берет.

Жайнычылыктын этикалык концепциясы жайнычылыктын жүрүм-турум эрежелерине “кыңк” этпестен баш ийүүнү талап кылган. Бул окууда инсанды этикалык тарбиялоо – аны болмуштун төмөнкү (материалдуу) сферасынан жогорку (рухий) сферасына өткөрүүнүн негизги фактору. Өзгөчө чымыркануунун натыйжасында гана кармадан кутулууга болот. Карманы жок кылуу узакка орозо кармоо, денедеги кумар азгырыктарын өлтүрүү, ыйык тексттерди окуп-үйрөнүү, жүрүм-турумдун өтө катуу тартиби, башкача айтканда кечилдик жашоо өткөрүү менен гана ишке ашат. Кечилдер тирүү жандыкты өлтүрүүгө, мүлк уурдоого, калп сүйлөөгө, уят иштерди жасоого жана мүлккө ээ болууга тыюу салган беш ант беришет.

Жайнычылыктын негизги этикалык принциби болуп ахимса – тирүү жандыктарга зыян келтирбөө, алардын убалына калбоо эсептелет. Ошондуктан, Жайнычылыктын табынгандарга тамакка этти пайдаланууга тыюу салынган. Ал тургай курт-кумурскалардын өмүрү да кол тийгис болуп эсептелет – жайнычылык кечилдери араң эле байкалган куртту же чымын-чиркейди жутуп албоо үчүн ооздорун даки менен таңып жүрүшөт. Ошондой эле максаттар үчүн ичүүчү сууну чыпкалашат. 

Курт-кумурскаларды басып өлтүрүп албоо үчүн колдоруна атайы шыпыргыларды алып жүрүшөт: алар алгач жолдорун шыпырып, тазалашат да, анан жолун улантышат. Эркин жайнычылыктарга дыйканчылык кылууга тыюу салынган, анткени мындай ишмердүүлүк өсүмдүктөрдү гана жок кылбастан, топуракта жашаган майда жандыктарды өлтүрүү менен да тыгыз байланышкан. Кечил от жага албайт – себеби, ал отундун гана өмүрүн жок кылбастан, курчап турган абаны да өлтүрөт. Кечил отту өчүрө да албайт, анткени, отту өчүрүү менен ал оттун өзүнүн өмүрүн да жок кылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Жайнычылыктын гносеологиясы

Жайнычылыктын гносеологиясы – таанып-билүүнүн эки түрүн ажыратат:

1. Тажрыйбага жана акылга негизделген төмөнкү (кемтиктүү) таанып-билүү; 2. Интуицияга негизделген жогорку (кемтиксиз) таанып-билүү.

Экинчи түрдөгү таанып-билүү материалдуу дүйнөнүн чырмоогунан бошогондордун гана колунан келет. Акылга жана тажрыйбага негизделген таанып-билүү оомалуу-төкмөлүү материалдуу дүйнөнү изилдегендиктен, салыштырмалуу гана мүнөзгө ээ. Жайнычылыктын салыштырмалуу теориясы сьядва деп аталат. Батыш логикасында ой толгоолор ырастоочу (мисалы, Мишель студент) жана тануучу (мисалы., Мишел мугалим эмес) эки тибин ажыратат. Жогоруда аталган эки типти кошуп эсептегенде, жайнычылыкта ой толгоонун жети түрүн (сапта-бханганая) бөлүп көрсөтүшкөн. Жайнычылыкта ой толгоолор чектүү жана салыштырмалуу мүнөзгө ээ, ошондуктан, ар бир ой толгоого сьят (сыягы) деген сөздү кошуу керек деп белгилешкен. 

1. Бардык ырастоочу ой толгоолор символикалуу түрдө “S сыягы Р” (сьят асти) формуласы аркылуу берилет. Мисалы:“кумара сыягы кара түстө”. 

2. Бардык тануучу ой толгоолордун жалпы формуласы: “S сыягы Р” (сьят насти). Мисалы, “кумара сыягы кара түстө эмес”. 

3. Татаал кубулушту сүрөттөөдө: “S сыягы Р, ошондой эле Р эмес” (сьят асти ча, насти ча) формуласы колдонулат. Мисалы, “кумара сыягы кара түстө, кээде ал кара түскө ээ эмес”. 

4. Эгер кубулушту сүрөттөөгө мүмкүн болбосо “S сыягы сүрөттөлбөйт” (сьят авактавьям) формуласы колдонулат. Мисалы, кумара чийки кезинде кара түстө, ал эми аны бышырганда, ал кызыл түскө өтөт. Демек, мындай шарттарда кумаранын чыныгы түсү кандай экенин аныктай албайбыз. 

5.Ой толгоолордун калган типтери алгачкы үч формуланы ар бирин төртүнчүсү менен кезек-кезек жалгаштыруунун натыйжасында алынат. Мисалы, ой толгоонун биринчи тибин төртүнчүсү менен жалгаштыруу аркылуу бешинчи типтеги ой толгоону алабыз: ”S сыягы Р жана ал сүрөттөлбөйт” (сьят асти ча, авактавьям ча). Мисалы, “Кумаранын сыягы кара түстө, ошондой эле ал кээде сүрөттөлбөйт”.
 
6. Ой толгоонун экинчи жана төртүнчү типтерин бириктирүү менен алтынчы формуланы алабыз: “S сыягы P эмес жана ал сүрөттөлбөйт” (сьят насти ча, авактавьям ча). 

7. Ой толгоонун үчүнчү тибин төртүнчүсү менен жалгаштырууда “S сыягы Р, ошондой эле S сыягы Р эмес жана ал сүрөттөлбөйт” (сьят асти ча, насти ча, авактавьям ча) деген формула алынат.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Ботаалы баатыр

Ботаалы, Назар уулу (туулган жылы белгисиз – болжол менен 1880–90-жылдары азыркы Кочкор өрөөнүндө кайтыш болгон) – сарыбагыш уруусунан чыккан баатыр. Ата-теги боюнча төмөндөн жогору карай; Назардын атасы Эсенгул баатыр, анын атасы Болот бий, Анын атасы Маматкул бий, анын атасы Үчүкө баатыр, анын атасы Сарысейит бий, анын атасы Сүтөй, анын атасы Манап бий, анын атасы Дөөлөсбакты, анын атасы Кылжыр (Сарыбагыш), анын атасы Тагай бий болуп эсептелет. 1846–47-ж. казактардын акыркы ханы Кенесары Касымов кыргыздарга кол салган учурдан баштап эл оозуна алынган. 1842-ж. жайында түндүк кыргыздары Орто-Токойго (айрым маалыматта азыркы Балыкчы шаарына жакын Кызыл-Токой) курултайга жыйылып, Ормон Ниязбек уулун хан көтөрүүдө көрүнүктүү роль ойногон. Бирок, борборлошкон бийликтин али калыптана электигине байланыштуу кыргыздын уруу башчыларына Ормон ханды толук колдоого алган эмес. Алардын ичинен өзгөчө бугу уруусунун манабы Боромбай Меңмурат уулу бул урууну бөлүп кетүүгө аракет кылып, орус өкмөтүнүн кол алдына өтүүгө ниеттенип, 1844-жылдан өз атынан кат жолдой баштаган. Андан алгылыктуу тыянак чыкпагандан кийин, 1850-ж. жай айында кытай-цин бийлиги тарабынан жиберилген «кызыл чок» (орусча «красный шарик») жана жылына он жамбы (ал кездеги орус акчасы менен миң сом) сыйлык алып, Кытай императорунун кол алдына өтүүгө макул болгон. Көп узабай,1855-ж. январда, Омск шаарында Боромбайдын өкүлдөрү Качыбек Шераалы уулу менен Жакыпбек Ниязбек уулунун орус букаралыгына өткөндүгү тууралуу ант беришине байланыштуу кыргыздардын ичиндеги саясий кырдаал өтө курчуп кеткен. Ошол эле жылы апрелдин аягы, май айынын баш ченинде Боромбайды капысынан колго түшүрүү үчүн чакан аскер менен аттанып келген Ормон хан Кутургунун белинен бугу уруусунун колуна туш келген. Ал жерден чабыш чыгып, алган жаратынан улам Ормон хан каза болгон. Мындан кийин эки уруунун элчилери жолугуп, байыркыдан келе жаткан салт боюнча Ормон хандын кунун кайтаруу, күнөөлүлөрдү (бугудан Боромбай, Балбай, Ныша, Мурза; саяктан Алыбек) кармап берүү тууралуу маселе каралган. Бирок ал маселе чечилбей, сарыбагыштар менен бугулардын ортосунда чоң чабыш чыгып, алгачкы салгылашууда Ныша, Мурзалардын башы алынган. Алыбекти кармап келүү Ботаалы баатырга тапшырылган. Ботаалы баатыр жанына Базаркул уулунан Сатылган менен Мамедил жана саяктан Чоткараны алып, Алыбектин сыртынан аңдып жүрүп, ал айылы менен журт которуп, жаңы конуштан орун алып жаткан кезде колго түшүргөн. Алыбек кармалып, башы алынгандан кийин, сарыбагыш-бугу уруулары «өткөн өттү-кеткен кетти» деп, ынтымакка келип, жарашышкан. Жарашканыбыз ушул болсун деп, Чыныбай Тилекмат уулу бир кызын Ботаалынын баласына берген. 

 Колдонулган адабияттар 
 Жүсүп Мамай. Тилекматтын баяны. //Кыргыздар. Түз. К. Жусупов. Б., 1996. 
Солтоноев Б. Кызыл Кыргыз тарыхы. 2 том. Б., 1993. 

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Жаткыроо (философия)

Жаткыроо – учурдагы философияда, социологияда, социалдык психологияда кеңири жана ар кандай маанилерде пайдаланылган термин. 

Философияда Жатыркоо – адамдын ишмердүүлүгүнүн ар кандай формаларын жана алардын натыйжаларын адамдын үстүнөн үстөмдүк кылган жана ага каршы күчкө айландыруу процесси. Юриспруденцияда Жатыркоо деп мүлктү башка адамдын менчигине өткөрүп берүүнү аташат.

Коомдук келишимдин теоретиктери Жатыркоо деп инсандын укуктарын мамлекетке өткөрүп берүүнү түшүнүшкөн. Немецтик классикалык философияда Жатыркоо категориясы Фихте, Шеллинг жана өзгөчө Гегель тарабынан иштелип чыккан. Гегель Жатыркоо түшүнүгүн өздүк ишмердүүлүк процессинде өзүн башка болмушта таанып билүү үчүн өзүнөн өзү жатыркаган рухтун өздүк өнүгүүсү менен байланыштырган. 

Фейербах динди сындоо менен Кудай деп өз маңызынан жатыркаган жана өзүнө керемет күчтөрдү ыйгарган адамды атаган. К. Маркс Жатыркоону эмгектин бөлүнүшү, жеке менчик менен байланыштырган да, аны өндүрүштүн буржуазиялык ыкмасынын өзгөчөлүү феномени катары караган. Бүгүнкү батыш илиминде Жатыркоо объективдүү жана субъективдүү өңүттөрдө каралат. 

Жатыркоонун негизин төмөнкүдөй механизмдер түзөт:
 
1) инсандын турмуштагы сырткы күчтөрдүн алдындагы алсыздыгы; 2) жашоонун абсурддугу тууралуу түшүнүктөр; 3) адамдардын социалдык тартипти сактоо боюнча өз берген милдеттемелеринен баш тартышы, ошондой эле баалуулуктар менен байлыктардын үстөмдүк кылган системасын четке кагуу;4) жалгыз бойдокчулук, адамдын коомдук байланыштардан ажырап калышы;5) адамдын «Мен» сезиминин жана кадыр-баркынын тебеленип-тепселиши, инсандын аутенттүүлүктөн ажырашы. 

Тар мааниде Жатыркоо адамдардын үстүнөн үстөмдүк кылган нерселер, товар-акча мамилелери, техника жана технология тарабынан пайда болгон кубулуш болуп саналат. Кең мааниде Жатыркоо социалдык байланыштардын жыйындысынын сапаттык абалы катары бааланат. Жатыркоо учурдагы доордун фундаменталдуу тенденциясы, инсандын экономикалык, саясий, социалдык, экологиялык, рухий жана башка өңүттөрдөн көз карандылыгын жана учурдагы оорулуу цивилизациянын диагнозун сүрөттөйт.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Жаш Гегелчилер

Жаш Гегелчилер же солгегелчилер – гегелчил философиялык мектептин радикалдуу канаты. Алардын Гегелдин философиясын интерпретациялашы жана христианчылыкка сыны ошол мезгилдеги немис шарты үчүн буржуазиялык-демократтык ойду жана жалпы эле саясий кызыкчылыкты ойготуунун өзгөчө бир формасы болгон. 

Солгегелчилердин теориясы диндин моделине коомдук аң-сезимдин социалдык структура (идеология) катары анализдөөнүн эң алгачкы аракети катары кызыктуу. Алардын көңүл борборунда коом жөнүндө жалган түшүнүк кандайча пайда болуп, мажбурлоочу күчкө айланаары тууралуу маселе турган. Жаш гегелдин идеалисттик окуусунун сынчыл анализи алардын коомдук аң-сезимди талдоосунун чектелгендигин көрсөттү жана материалдуу коомдук мамилелерди изилдеп, андан коомдун рухий жашоосун келтирип чыгаруу зарылчылыгын айкындады. Бул маселени белгилүү бир деңгээлде Фейербах туйган. Бирок аны 19-кылымдындын 40-жылдары жаш гегелчилер кыймылына катышышкан, коомдук өнүгүүнү кардиналдуу жаңыча түшүнүүгө – тарыхый материализмге келген К. Маркс менен Ф. Энгельс чечишти. 

Жаш Гегелдиндин буржуазиялык радикалисттик алсыздыгы тарыхтагы эл массасынын ролун төмөндөтүүдөн айгинеленди. Бул анархизмди таратуучуларынын бири болгон Штирнердин эмгектеринен көрүндү. Жаш гегелчилер таптардын күрөшү, коомдун өнүгүшүнүн объективдүү мыйзамдары, экономикалык мамилелердин коомдук турмуштагы ролу жөнүндө ойлошпогон. Алар Германиянын өнүгүшүн тарткынчактаткан үстөмчүл таптардын дарегине либералдуу гана коркунуч келтирген революциячыл фразеология менен чектелишкен. 

Эл Жаш гегелди прогресстин жана «рухтун душманы» иретинде карашкан, тарыхтын кыймылдаткыч күчү «сынчыл ой жүгүрткөн инсан» деп эсептешкен. Жаш гегелдин идеясын Маркс жана Энгельс «Ыйык үй-бүлө» жана «Немецтик идеология» деген эмгектеринде сындаган.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Натурфилософия

Натурфилософия (лат. natura - жаратылыш) – жаратылыш философиясы. Бир бүтүн деп каралган жаратылыштын карандай акыл менен түшүндүрүлүшү, чечмелениши. Табият таануу билимдери менен натурфилософиянын чеги, натурфилософиянын өзүнүн башка философиялык дисциплиналар системасында орду сыяктуу эле улам алмашылып жүрүп отурган. 

Натурфилософия байыркы грек философиясында физика деп аталып, табият таануу илимдери менен жуурулушуп жүрүп отурган. Байыркы натурфилософиясыга жаратылышты байланыштагы тирүү бүтүн иретинде түшүндүрүү, микрокосмос (адам) менен макрокосмостун (жаратылышты) теңдештиги идеясы стихиялуу, мажес-диалектикалык чечмелөө мүнөздүү. Натурфилософиянын органикалык бөлүктөрүн космология жана комогония түзөт. 

Натурфилософиянын элементтерин орто кылымдагы схоластикалык окуулардан да табууга болот. Аристотелдик натурфилософиянын жана космологиянын ошондой эле неоплатонизмдеги жарыктын метафизикасынын айрым принциптеринин геочордондуу (геоцентристтик) дүйнө сыпатына ылайыкташуусунан көрүнөт. Кайра жаралуу доорунда табияттын схоластикалык дүйнө сыпатына каршы күрөштө негизинен антикалык түшүнүктөр менен принциптер сакталды, бирок табият таануу илимдеринин жогорку деңгээлине таянды жана бир катар материалисттик жана диалектикалык идеяларды өнүктүрдү. 
Мисалы: дүйнөнүн чексиздиги жана аны түзүп турган элементтердин сансыздыгы, Николай Кузанский менен Брунонун чексиз кичине менен чексиз чоңдун дал келиши идеялары. 

17-кылымда бир катар математика жана механика сыяктуу илимдер натурфиософиядан бөлүнүп чыкканы менен да аны менен тыгыз байланышта чечилген. Бекеринен Ньютондун негизги эмгеги «Натурфилософиянын математикалык башталышы» деп аталбаган. Француз жана европалык агартуучулукта жана материализмде натурфилософия бардык илимдердин энциклопедиялык байланыштуулугу идеясын көтөрөт. 

18-кылымдын аягы 20-кылымдын башында идеалисттик негизде болсо да, натурфилософия Шеллингдин жаратылыш күчтөрүнүн биримдиги идеясын айтып, өз доорунун табигый илимий бир катар жаңылыктарын жалпылаганы чоң роль ойноду. Анын идеясын колдогон Л. Окен органикалык дүйнөнүн өнүгүүдө болорун айтат.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Категория: Байыркы латын философиясы
Категория: Батыш философиясы
Жок нерсе (философия)

Жок нерсе – бир катар философиялык системаларда конкреттүү маңыздын же болмуштун жоктугун же жашабастыгын белгилеген категория. 

Онтологиянын бар нерсе, маңыз, болмуш өңдүү түшүнүктөрүнө каршы келет. Философиянын тарыхында Жок нерсе көп учурда жок болмуш түшүнүгү менен тең маанилеш түшүнүк катары каралат; айрым учурда бул түшүнүктөр өз ара чектелген эмес. Ал тургай жок болмуш Жок нерсе караганда абстрактуу формада чечмеленип, болмушту четке каккан түшүнүк катары сыпатталган. Жок нерсе категориясы байыркы философияда онтологиянын калыптанышы менен пайда болгон. 

Байыркы грек философиясында алгачкы жолу Жок нерсе өз алдынча категория катары Демокриттин болмуш (атомдор) жана боштук (Жок нерсе) тууралуу окуусунда кездешип, ал көптүктүн, кыймылдын жана өзгөрүүнүн зарыл шарты катары каралган. Софист Горгий Жок нерсени элеаттардын болмуш түшүнүгүнүн тескери жагы катары чечмелеген. Болмушка (башкача айтканда эйдостордун жыйындысына) карама-каршы башаттардын бири катары Жок нерсе Платон менен Аристотелдин онтологиясында маанилүү роль ойнойт. Алар тарабынан болмуш жана ой жүгүртүүнүн көз карашында Жок нерсе жок болмуш, ал эми эйдостордун биримдигинин көз карашында эйдостордон башка, аларга каршы келген материя (сезимдик дүйнө) катары чечмеленет. Өз алдынча турганда Жок нерсе таза мүмкүндүк, идеяларга караганда пассивдүү жана көз каранды болмуш катары аныкталат. Плотиндин окуусунда платондук маанайдагы Жок нерсе сакталат, бирок, анын жамандык (болмуштун кемчилиги, Жок нерсенин болмушка басып кирүүсү) түшүнүгү менен тең маанилиштирилет (кийин бул идея христиандык теодицея тарабынан кеңири колдонулган). 

Патристикада Жок нерсе тууралуу антикалык түшүнүктөр дүйнөнүн кудай тарабынан Жок нерсенин жаратылгандыгы тууралуу идеяны чечмелөө үчүн пайдаланылган (Филон Александрийский, Августин Аврелий жана башка). 19-кылымдагы жана 20-кылымдын башындагы философияда Жок нерсенин кызыгуу салттуу метафизиканын кулашына байланыштуу бир кыйла солгундап кеткен. Шопенгауэр, Ницще Жок нерсе, Берксон Жок нерсе түшүнүгүн ойлоого болбостугун баса көрсөтүшкөн. Ошого карабастан, 20-кылымдын философиясындагы айрым агымдар Жок нерсе проблемасын реставрациялоого умтулушкан (протестанттык ортодоксалдуу эмес теология, православиелик диний философия, экзистенциализм, өзгөчө Хайдеггер жана Сартр.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Интеллигебелдүү

Интеллигебелдүү(лат. intel-ligibilis – түшүнүлгөн, ойлонулган, ойдогу) – Интеллигебелдүү дүйнөгө таандык нерселерди интеллекттин же акыл-эстин жардамы аркасында гана түшүнүү; Интеллигебедүү Канттын пикири боюнча Интеллигебелдүүлүк деп сезимдер аркылуу эмес, акыл-эс менен гана түшүнүүгө мүмкүн болгон нерселер. Интеллигебелдүүлүк дүйнө деп рухий чындыкты чагылдырган идеялардын, идеалдардын, образдардын жана түшүнүктөрдүн дүйнөсү айтылат. Интеллибелдүүлүк Канттын философиясында нукура акыл (чистый разум) Интеллигебелдүү дүйнөгө жаратылыштын кубулушу болуп эсептелген физикалык нерселерди киргизбейт; ал эми тажрыйбалык акыл-эс (практический разум) адамдын жүрүм-турумунун негизин түзгөн идеалдуулуктардын баарын Интеллигебелдүү дүйнөгө киргизет.
 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Агенттик келишим

Агенттик келишим – сыйпул акысы үчүн бир тарап (агент) бир тараптын (принципалдын) тапшырмасы боюнча өз атынан, бирок анын эсебинен, же анын атынан да, анын эсебинен дагы юридикалык ж. б. аракеттерди жасоо милдетин алган жарандык-укуктук келишим. Принципалдын аты бүтүмдө аталганына, же бүтүмдү аткаруу боюнча үчүнчү жак менен түздөн түз катышы бар экендигине карабастан, агенттин үчүнчү жак менен өз атынан, бирок принципалдын эсебинен жасаган бүтүмү боюнча, агент укукка ээлик кылуу менен, анын алдында милдеткер болуп калат. Агент бүтүмдү үчүнчү жак менен принципалдын атынан, жана да анын эсебинен жасаса, укук менен милдеттер принципалга тийешелүү болот. Эгер кат жүзүндө түзүлгөн агенттик келишимде принципалдын атынан бүтүм жасоого агенттин жалпы ыйгарым укуктары каралган болсо, үчүнчү жак менен мамилесинде агенттин тийешелүү ыйгарым укугу жок болчу деп шылтоолоого принципалдын акысы жок, ал үчүн агенттин ыйгарым укугунун чектелгендигин үчүнчү жактын биле тургандыгын, же билүүсү керек экендигин далилдеп берүүгө тийиш. Агенттик келишим белгилүү бир мөөнөткө, же аракет мөөнөтү көрсөтүлбөстөн түзүлөт. А. к-дин айрым түрлөрүнүн өзгөчөлүктөрү мыйзам тарабынан өзүнчө каралышы мүмкүн.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Финансы
Агенттик аткарымдар

Агенттик аткарымдар – бир тараптын (принципалдын) атайын тапшырыгы боюнча көз карандысыз башка тараптын (агенттин) айтылган аймакта товар сатып алууга жана сатууга байланышкан иш жүзүндөгү, же юридикалык иш-аракеттерин принципалдын атынан жана эсебинен аткаруу. Агенттик келишим боюнча агент белгилүү бир катмардагы сатып алуучуларга (тапшырык ээлерине) товар сатат же тейлөө кызматын көрсөтөт, же болбосо, келишимде көрсөтүлгөн аймакта турган, же ошол аймакта жашаган сатып алуучуларга гана товар сатууга, иш жасоого, же кызмат кылууга акылуу шарттар жараксыз деп саналат.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Экономика
Иманкулов, Муратбек Калматович

thumb|Муратбек Калматович Иманкулов. 02.07.2016.

Муратбек Калматович Иманкулов (Muratbek Imankulov) – кыргыздын педагог жана тарыхчы илимпозу, педагогика илимдеринин кандидаты, доцент. 

 Кыскача өмүр таржымалы 
Ал 1960-жылы 30-декабрда Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Ат-Башы жергесинде Кара-Суу кыштагында туулган. 

1978-1983-жж. – Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетинде таалим алган.

1994-1997-жж. – Кыргыз билим берүү институтунда аспирантурада окуп, жалпы педагогика тармагында “тарыхый билим берүү” адистиги боюнча иликтөө жүргүзгөн.

2000-ж. – Кыргыз билим берүү институтунун алдындагы Адистештирилген Окумуштуулар Кеңешинде: «Кыргызстан тарыхы курсунун илимий-педагогикалык негиздери» деген темада педагогика илимдеринин кандидаты наамын алуу үчүн кандидаттык диссертациясын коргогон.

2009-ж. азыркыга чейин – Кыргыз билим берүү академиясынын тарых-коом таануучулук жана эстетикалык предметтер лабораториясынын башчысы.
Кыргыз Тарых Коомунун (2012) мүчөсү.

 Айрым эмгектери: 
Муратбек Калматович Иманкулов орто мектептердин 9-классы үчүн жазылган «Кыргызстан тарыхы» окуу китебинин автору.

Бул окуу китеби кыргыз тилинде (1998, 2003 жана 2004-ж., 2012-ж., Кыргызстан, Бишкек), өзбек тилинде (1996 г., Кыргызстан, Жалал-Абад, 2004-ж. Кыргызстан, Бишкек) жана орус тилинде (2006 гг. Кыргызстан, Бишкек) жарык көрдү.

Иманкулов М. Историко-культурный атлас Кыргызстана. - 2001-ж., Довер (АКШ), Москва (Россия), Бишкек (Кыргызстан).

 Автордошуп жарыялагандарынан: 
Окутуунун интерактивдүү усулдары жана классты башкаруу (Сайназаров К., Иманкулов М., Шультер Б. ж.б.), (кыргыз, орус, өзбек тилдеринде), 2004-ж., Бишкек.

Кыргыз Республикасынын мектептик тарыхый билим берүүнүн мамлекеттик билим берүүчү стандарты (Жумушчу тобунун жетекчиси), Бишкек, 2005-ж.

Кыргыз Республикасынын мектептик «Адам жана коом» курсу боюнча мамлекеттик билим берүүчү стандарты (Жумушчу тобунун мүчөсү), Бишкек, 2005-ж.

Жалпы билим берүүчү мектептер, гимназиялар жана лицейлер 5-11 класстары үчүн тарых боюнча программалары (автордук коллективдин мүчөсү).

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://ktrk.kg/kyr/index.php?newsid=7884 
 http://www.university.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=1570:1983-qq-1982-&catid=498:2010-12-13-13-24-39&Itemid=242&lang=kg

Категория:Кыргыз тарыхчылары‎
Категория:Кыргыз Тарых Коому
Категория:Педагогика
Категория:Туулгандар 1960-жылы‎
Интерпретация

Интерпретация (латын тилинен келген interpretatio – чечмелөө, түшүндүрүү) – математикалык логикада, философияда жана илимдин методологиясында кандайдыр бир теориядагы элементтерге (формулаларга, символдорго, сүйлөмдөргө жана башка) берилген маани-маңыздардын, чечмелөөлөрдүн жана түшүндүрүүлөрдүн жыйындысы; герменевтикада Интерпретация деп тексттерди чечмелөө, алардын маани-маңызын аныктоо же калыбына келтирүү түшүндүрүлөт. Диний ыйык китептерге, ошондой эле байыркы грек философторунун чыгармаларына баяндама, түшүндүрмө берүүнүн доору болуп саналган орто кылымдарда Интерпретациялоо өнөрү калыптанган жана өнүккөн. 20-кылымдын экинчи жарымынан тартып герменевтика теориясына Интерпретацияга карата структуралык-семиотикалык жоболор каршы чыккан. Эгер герменевтика текстти реалдуу же потенциалдуу окурманга карата маалымат катары Интерпретацияласа, структурализм текстти андагы маани-маңыздык элементтердин структуралык шайкештигин анализге тартуунун негизинде Интерпретациялайт. Интерпретацияга карата герменевтикалык жана структуралисттик жоболорду бириктирүүгө карата аракеттер Рикер тарабынан жасалган. Рикердин пикири боюнча тексттин маани-маңызын анын структурасын анализдебей туруп түшүнүү мүмкүн эмес, ошол эле учурда герменевтикалык түшүн-дүрмөсүз структуралык анализ жүргүзүүгө болбойт.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Интерсубъективдүүлүк

Интерсубъективдүүлүк(интерсубъективность) – феноменологиядагы интенционалдуулук аркылуу субъекттердин өз ара алакалашуу процессин жана анын натыйжасын, адамга башка адамдын ички дүйнөсүн ачып берүү процессин түшүндүргөн терминдердин бири. Аталган түшүнүк экзистенциализм, психоанализ, аналитикалык философия жана башка учурдагы ойлордун багыттарында кеңири иштелип чыккан. Башка адамдын ички дүйнөсүнүн адамдын аң-сезиминде ачылып берүү механизми адамдар ортосундагы баардык мамилелердин негизинде жаткан «тиричилик дүйнөсүнүн» концепциясын пайдалануу менен өзү тууралуу эскерүүлөрдү анализдөөгө барып такалат.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия