Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Америций

thumb|Америций.
Америций (лат. Americium) Am – жасалма жол менен алынган радиоактивдүү элемент. Атомдук номери 95, атомдук массасы 237-246, бир нече изотоптору белгилүү, туруктуу изотобунун атомдук массасы 243. Америцийди 1945-ж. америкалык илимпоздор Г. Сиборг, Р. Джеймс, Л. Морган жана Гиорсо Am241изотобу түрүндө плутонийди нейтрон бөлүкчөлөрү менен нурлантуудан алып, өз өлкөсүнүн атынан аташкан. Америций - күмүш сымал ак түстөгү жумшак металл, салыштырмалуу тыгыздыгы 13,6 г/см3. Таза металл түрүндөгү Америций 850°Сде жумшара баштап, 1200°Сде толук эрүүсү байкалбагандыктан, балкып эрүү темпратурарасынын так мааниси белгисиз. Амерций 3төн 6га чейин өзгөрмөлүү валенттүүлүккө ээ. Көпчүлүк бирикмелеринде валенттүүлүгү 3кө барабар. Атомдук радиусу 1,82 А, үч валенттүү абалындагы ионунун радиусу 1,00 Амерцийбардык эле актиноиддер сыяктуу ал газ абалындагы суутек менен өз ара аракеттенишип, гидридди пайда кылат. Кычкылтек менен реакцияга кирип, бир нече оксиддерди AmO, Am2O3, AmO2 берет. Ал эми галогендер менен үч валенттүү Амерцийдин галогендүү бирикмелерин - AmF3,AmCl3,AmBr3пайда кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Химия
Амин спирттери

Амин спирттери амин алкоголдор – мол-сында амин жана гидроксил топтору бар бирикмелер. Мол-сындагы амин жана гидроксил группасы жайгашуусуна жараша алар a-, b-, g - ж. д. у. с. А. с. бөлүнүшөт. Аминдер сыяктуу А. с. биринчилик, экинчилик жана үчүнчүлүк амин топтору болот. Жогорку темп-рада кайноочу негиздик касиетке ээ, аммиак жыты бар, сууда эрүүчү май сыяктуу суюктуктар. Алар олефиндер оксидинин аммиакты же биринчилик жана экинчилик аминдерди кошуп алуусунан, нитроспирттер нитрогруппаларын калыбына келтирүүдөн ж. б. ыкмалар менен алынат. Молекуласында гидроксил жана аминтоптору болгондуктан алар спирттер менен аминдердин хим. касиеттерин толук кайталайт. Мол-сындагы функционалдык топтор бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасында алардын өзгөчө касиеттери да бар. Мис., I-аминспирттерине күкүрт к-тасын таасир кылганда алардын мол-сынан суу бөлүнүп чыгып, иминдер пайда болот:

А. с. практикада эң маанилүүсү этаноламиндер. Алар суу менен бардык көлөмдө алмашуучу коюу суюктуктар. Этаноламиндин ичинен техникада эң маанилүүсү -триэтаноламин [N(CH2-CH2-ОН)3]. Ал СО2 өзүнө жеңил сиңирип алууга жөндөмдүү болгондуктан, газдарды тазалоодо, кездеме өнөр жайларда жана киржуугуч заттар даярдоодо колдонулат. Триэтаноламинден ууктургуч зат «азоттуу иприт» [N(CH2-CH2-Cl)3] алынат. Боор оорусуна даба болуучу холин, негизги гормондор бири адреналин жана кээ бир алколоuддер - (эфедрин, кокаин) дагы А. с. кирет. Холин — организмде зат алмашууга чоң жардам берет. Ал сууда оңой эрүүчү, өтө гигроскоптуу кристалл.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Аммиак

thumb|Аммиак.
Аммиак – азот менен суутек жөнөкөй бирикмеси. Түссүз, кескин жыттуу, тумчуктургуч газ. Жаратылышта А. орг. заттардын чирип ажырашынан пайда болот. Эрүү t 80°С, кайноо t 33,35°С, сууда жакшы эрийт. Спиртте, ацетондо, хлороформдо жана бензолдо начар эрийт. Төмөнкү темп-рада суюктукка айланат, темп-раны андан ары төмөндөтсө кристаллды пайда кылат. Суюк А. эриткич катары колдонулат. А. суудагы эритмеси нашатырь спирти деп аталат. Жогорку темп-рада А. азот жана суутекке ажырайт. А. криссталдар менен сууда жакшы эрий турган туздарды берет. А. туздарын ысытканда жеңил ажырайт. А. к-лар менен аммиакаттарды, кээ бир металлдар менен нитриттерди же амиддерди берет. А. күкүрт, көмүр кычкыл газы менен ысытканда N4S4, HCN жана NH2COONH4 пайда болот. Пайда болгон NH2COONH4 140°С жана 150 ат. м. басымда сууга жана карбамидке ажырайт. А. кычкылтекте күйгүзүүдөн суу, азот жана азот оксиди пайда болот. А. окистендирүүдөн азот к-тасын, эгерде метан кошулса синил к-тасын алууга болот. А. алуу ыкмалары көп. Мис., Несслер реактиви менен кара түстөгү заттарды пайда кылат. А. азот менен суутек аракеттенүүсүнөн же көмүрдү кокска айландырганда бөлүнүп чыккан газдан алууга болот. А. аба же кычкылтек менен белгилүү өлчөмдө аралашканда жарылууга жөндөмдүү аралашмалар пайда болот. А. менен иштөө чеберчиликти талап кылат. А. башка элемент щелочтор сыяктуу эле денеге же колго тийсе, күйгүзүп кетиши мүмкүн, о.эле абада концентрациясы көп болсо, дем алдырбай муунтат. Мындай учурда атайын жасалган противогаз колдонуу керек. Азот к-тасын, карбамидди, орг. заттарды синтездөө, жер семирткичтерди даярдоодо, медицинада жана хим. ө.ж-да кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Антрахинон

thumb|Антрахинон.
Антрахинон, С14Н8О2 – орг. бирикме, ачык сары түстүү кристалл. Балкып эрүү t 286оС; кайноо t 379-381оС; d20 (катуу) 1,419-1,438, ысык толуолдо, анилинде жана нитробензолдо эрийт. Спиртте начар ээрийт. А. антраценди окистендирүүдөн же фталь ангидриди менен бензолдон синтезделинет. А. 130оС хлорду таасир эткенде 1,4,5,8-тетрахлоранттрахинон пайда болот, ал эми 60оС бромдоо тетрабромбирикмесин берет. А. белгилүү шартта нитрленет. А. сулфирлөөдө антрахинонсульфок-талар алынат. А. КСIO3, KNO3 же Na2CrO4 щелочтуу эритмелерин таасир эткенде ализарин пайда болот. А. карбонил топтору кетон же хинон топтору ортосундагы касиеттерге ээ. А. боёкторду алуудагы негизги зат. А. сульфирлөө реакциясы өнөр жайларда боёк заттар синтездөө үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Антрацен

thumb|Антрацен.
Антрацен, С14Н10 - конденсацияланган ароматтык углеводород, түссүз кристалл. Балкып эрүү t 216,6°С, кайно t 351°С. Орг. эриткичтерде аз эрийт. Эритмеси кызгылт көк түстө. Техникада А. ташкөмүр чайырынын 300-350°С кайноочу фракциясынан (антрацен же жашыл май аттуу) бөлүнүп алынат. Синтездик ыкма менен Фридель-Крафтс же Фиттинг реакциясы б-ча алынат. О. эле анын фталь ангриди менен бензолдон пайда болгон антрахинондон андан ары калыбына келтирүүдөн алууга болот.

1-жолу 1832-ж. ташкөмүр чайырынан табылган. Аны 1867-ж. Ю.Ф.Фрицше таза түрүндө алып, изилдеген. Хим. жактан А. нафталинге караганда көбүрөөк каныкпаган мүнөздө болот. А. мезо-көмүртек атомдору реакцияга оңой кирет, анын окистенишинен антрахионон алынат. 9-, 10-абалдарына суутекти, бромду, малеин ангидридин оңой кошуп алат. 9-, 10-абалдын активдүүлүгү - эки бензолдук ядронун таасири болуп саналат. А. негизинен антрахинон, андан түрлүү түстөгү боёктор алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Ароматтык бирикмелер

Ароматтык бирикмелер – туюк чынжырлуу, жалпак түзүлүштүү, жогорулатылган термодинамикалык касиеттерге ээ болгон, мол. циклиндеги p- электрондун саны 4n+2 формуласына (n=0,1,2,3...) туура келген орг. мол-лар менен иондор (Хюккел эрежеси). Мындай мол-лар менен иондор өтө каныкпаган бирикмелерге тиешелүү болгондуктан, оңой кошуп алуу жана оңой окистенүү реакцияларына кириши керек. Бирок алар кошуп алуу эмес, орун алмашуу реакцияларына оңой кирип (негизинен электрофилдик, айрым учурларда нуклеофилдик), окистендиргичтерге туруктуу келет. Алардын «ароматтык» деп аталып калышынын себеби – биринчи белгилүү болгон мындай бирикмелер жакшы жыттанган. Кийинчерээк жыты жок же начар жыттуу, бирок касиеттери б-ча жогоруда келтирилген Хюккел эрежесине баш ийген бардык бирикмелер үчүн «ароматтык» деген ат сакталып калган. А.б. бензол, анын гомологдору менен туундулары, нафталин, антрацен сыяктуу бензол конденсацияланышынан пайда болгон углевородород, алардын гомологдору менен туундулары, фуран, тиофен, пиррол, пиридин, индол сыяктуу гетероциклдүү бирикмелер, алардын гомологдору менен туундулары, циклопропенил – катиону, циклопентадиенил – аниону, трополит-катиону сыяктуу иондор тиешелүү:

thumb|Бензол.

Бул бирикмелер менен иондор циклиндеги p-электрондор саны 2 (IX), 6 (I, IV-VII, X-XI), 10 (II, VIII), 14 (III) барабар. Бензол, конденсацияланган ароматтык углеводород, фуран, тиофен, пиррол, пиридин жана алардын бензол менен конденсацияланышынан пайда болгон ароматтык гетероциклдүү бирикмелер таш көмүрдү кургак буулантып айдоодон пайда болгон чайырлар. Ароматтык иондор негизинен синтездик ыкма менен алынат. А.б. практикада дары-дармек, боёк, жарылгыч заттарды жана ири мол. массалуу бирикмелерди (полимерлерди) алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Ароматтык углеводороддор

thumb|upright=0.5|бензол.
Ароматтык углеводороддор (арен) - молекулаларында көмүртек менен суутек атомдору гана болуп, бир же бир нече бензол ядролорунан турган, капталдарында каныккан же каныкпаган углеводороддордун радикалдары бар бирикмелер. Аларга бензол, толуол, ксилолдор, стирол, нафталин, антрацен жана башкалар тиешелүү.

 Дагы караңыз 
 Ароматтык бирикмелер

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Химия
Атомдук номер

thumb|Изотоптор C, N, O.
Атомдук номер (катар номер) - элементтер мезгилдик системасындагы хим. элементтер катар номери. А.н. атом ядросунун оң заряддуу протондорунун санына жана нейтралдуу атом электрондук катмарындагы терс электрондор санына барабар болот. А.н. атом физ. жана хим. касиеттерин аныктайт. Менделеев мезгилдик закону азыркы кездеги аныктамасына ылайык элементтер жана бирикмелеринин касиеттери алардын атом заряддарына (катар номерине) мезгилдүү көз каранды.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Ачык таштар

Ачык таштар – кристаллдык абалга оңой өтүүчү изоморфтуу заттар - сульфат туздары кристаллогидраттары, жалпы формуласы:

Me12 SO4.Me(SO4)2 .24H2O же

Me1 SO4.Me(SO4)2 .12H2O (Me1 = Na, K, Rb, Cs, NH4 жана башка Me = AI, V, Cr, Mn, Fe, Co жана башкалар) 

Структуралык формуласы:

[Me1 (H2O)6]( SO4)2 [Me (H2O)6] 

Кычкыл даамдуу, кадимки шартта турактуу, ысытканда суусун жоготуп, бышкан А. Т. пайда кылат. А.т. суюлтулган эритмелерде толугу менен иондорго ажырайт. Мис.,

KAI(SO4)2 –K+ +AI3+ + SO42-.

А.т-ды бир же үч валенттүү металлдар сульфаттары суудагы ысык эритмелерин аралаштыруудан алынат, Алардын кеңири белгилүүлөрү: а) алюминий- калийлүү K2 SO4  AI2(SO4) 3. 24 H2O- түссүз кристалл; б) хром- калийлүү K2 SO4  C r2(SO4)3 24 H2O – кызгылт түстүү; в) темир – амонийлүү (NH4)2 SO4  Fe2(SO4)3 24H2O – ачык кызгылт түстүү. А.т. тери өңдөөдө, сүрөт ишинде, кездеме боёодо, кагаз жасоодо жана медицинада антисептик катары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 
Категория: Химия
Ачытуу

Ачытуу – орг. заттардын окистенишинин жашоого керек болгон кошумча энергияны пайда кылышы жана газдарга айланышы. А. – спирттик, сүткычкыл жана майкычкыл болуп бөлүнөт. Мындай процесстерде целлюлоза ажырайт. А. микроорганизмдин да таасири менен өтөт. Спирттик А. – этанол, шарап алуу жана камыр А.; сүткычкыл-айран, кефир жана сүт к-тасын алуу; жүгөрү силосун даярдоо; пропион кычкыл процесстери сыр жасоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 
Категория: Химия
Барий

thumb|Барий.
Барий (лат. Baryum; гр. barys - оор, Ba) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIА группа элементи, к.н. 56, ат. м. 137,34, щелочтуу жер металлдарына кирет. Жаратылышта Б. ат. м. 130Ва, 132Ва, 134Ва, 137Ва жана 138Ва болгон туруктуу жети изотобу бар. Б.К. Шееле биринчи жолу (1774) барий оксиди (ВаО) түрүндө тапкан. Металл түрүндөгү Б. Х. Дэви Ва(ОН)2 электролиздөөдөн алган (1808). Барий – күмүш түстүү ак, жумшак металл; эрүү температурасы 710 °С; кайноо температурасы 1640 °С. Бирикмелеринде II валенттүүлүктү көрсөтөт. Щелочтуу жер металлдарына кирет. Хим. касиети б-ча кальций, стронцийге окшош. Ва - активдүү металл, абада тез окистенет да, жука кабыкчаны пайда кылат. Суу менен реакцияга кирип Ва(ОН)2 айланат. Барий галогендер менен реакцияга кирип галогениддер, күкүрт менен сульфид (ВаS), суутек менен гидрид (ВаН2) пайда кылат. Өнөр жайларда металл түрүндөгү Б. ВаОну алюминий күкүмү менен калыбына келтирүүдөн алынат:

4ВаО + 2Аl = 3Ba + BaO + Al2O3

же 6BaO + 4Al = 6Ba + 2Al2O3

Ва жана анын Мg, Al менен болгон куймалары вакуум техникасы, металлургия, коргошун менен болгон куймасы басмаканада ариптер даярдоодо колдонулат. Барий пероксиди – BaO2 суутек переоксидин алуу, өсүмдүк булаларын агартуу, сульфиди – BaS тери жыдытуу үчүн, ВаО – айнек, BaF2 – оптикалык айнек жана башка көптөгөн бирикмелери, цемент, түрдүү эмалдарды алууда жана медицинада да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Бензол

thumb|Бензол.
thumb|Бензол.

Бензол — мол. масс. 78,11; өзгөчө жыттуу, түссүз, тез учма суюктук; балкып эрүү t 5,53оС, кайноо t 80,1оС; d204 0,879, n204 1,5011; ароматтык углеводороддун эң жөнөкөй өкүлү. Бензин, эфир жана башка орг. эриткичтер менен бардык көлөмдө аралашат; майды, каучукту, гидронду, иодду, фосфорду жакшы эритет. Сууда начар эрийт. Б-ду 1825-ж. М. Фарадей кит майын пиролиздөөдө ачкан. 1833-ж. Э. Мичерлих бензой к-тасын декарбоксилдөөдөн синтездеп алган. 1865-ж. Кекуле анын түзүлүшүнүн формуласын сунуш кылган:

Б. сульфирлөө жана нитрлөө реакцияларына кирип, бензолсульфо к-таларды жана нитробензолдорду галогендөөдөн галоген Б. алкилдөөдөн алкил Б. пайда кылат. Б. жогорку темп-ранын жана окситендиргичтердин – H2CrO4 менен KMnO4 түн таасирине туруктуу. Катализатор таасиринде (V, Mo) 350-450оС малеин ангидридин пайда кылат. Катализатор (Ni, 120-200оС) таасиринде циклогексанга, суюк аммиакта щелочтуу металлдар таасиринде 1,4-циклогександиенге чейин калыбына келет. Хлор таасиринде хлорду кошуп алып, гексахлорциклогександы пайда кылат. Б. негизинен ташкөмүрдүн кокс газынан, кокс чайырынан жана катализатордун таасиринде алифаттык углеводороддорду дегидрлөөдөн, ацетилендин тримерлешүү реакциясынан алынат. Өндүрүлгөн Б. 80 % этил Б., кумолду жана циклогександы синтездөөдө; ал эми калган бөлүгү анилинди, малеин ангидридин алууда, күйүүчү майлардын о. с. жогорулатуучу компонент, эриткич жана экстрагент катарында, лак боёочу заттарды өндүрүүдө эриткич катары колдонулат. Б. физиологиялык активдүү зат, терини дүүлүктүрөт. Анын аз сандагы концентрациясы менен узак убакыт иштөөгө туура келсе, канда жана канды пайда кылуучу органдарда өзгөрүүнү пайда кылып, иштөө функциясын начарлатат. Б. мол-сынын түзүлүшү такталгандыгына карабастан, Б. түзүлүшүн так көрсөткөн бирдей формула колдонулбайт. Мис., анг. химиктер (Робинзон, Ингольд):

формуласын сунуш кылса, Полинг жана башка 

формуласын сунуш кылышат. Негизинен тарыхый мүнөзгө ээ Кекуле формуласы колдонулат. Электрофилдик орун алмашуу реакциясына жөндөмдүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Бериллий

thumb|Бериллий.
Бериллий (лат. Berillium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIА группа элементи; к.н. 4; ат. м. 9,0122. Бериллий күмүшкө окшош боз түстөгү, белгилүү катуулуктагы, өтө майда бөлүккө майдаланып кете турган металл. Туруктуу 1 изотобу бар 9Be, жасалма изотоптор ичинен радиоактивдүү индикатор катарында колдонулуучу 7Be (Т1/2 = 53 күн) өтө маанилүү. Бериллий 1798-ж. Л.Воклен тарабынан берилл минералы курамынан ачылган. Металл түрүндөгү бериллий 1-жолу 1828-ж. Ф.Велер жана А.Бусси бир убакта бериллий хлоридин металл түрүндөгү калий менен калыбына келтирип алышкан. Бериллий сейрек учуроочу элемент. Ал 1285°С эрип, 2790°С кайнайт; металлдардын ичинен жылуулук сыйымдуулугу жана өткөргүчтүгү жогору, электр каршылыгы төмөн, морт металл. Химиялык бирикмелеринде II валенттүү, химия жактан абдан активдүү, бирок ,ериллий оксидинин (BeO) жука кабыгы менен капталган абалда туруктуу. М. б-ча жер кыртышында 6×10-4%, океан, деңиз сууларында 6×10-7 мг/л өлчөмдө кездешет. Бериллийди кошо кармаган 54 минералы белгилүү. Алардын ичинен Be3Al2(SiO2)6 – берилл; Be2SiO4 – фенакит көп учурайт. Плавик, туз, күкүрт кислоталары суюлтулган эритмелеринде эрийт. Концентрацияланган суюлтулган азот кислотасында жогорку температурада аракеттенет. Щелочтор менен реакцияга кирет, ошондуктан амфотердүү мүнөзгө ээ:

2 KOH + Be → K2BeO2 + H2­

Суутек менен түздөн туз кошулбайт. Жогорку температурада бериллий көпчүлүк металлдар менен кошулуп бериллиддер, азот менен нитрид – Be3N2, көмүртек менен карбид – Be2C пайда кылат. Бериллий берилл минералынан алынат. Бериллий фторидин магний менен калыбына келтирүү же бериллий хлориди менен натрий хлориди аралашмасын электролиздөө аркылуу алынат:

Na2BeF4 + 2Mg = Be + 2Na + 2MgF2

Бериллий ар түрдүү куймаларды алууда, атом реакторлорунда, авиацияда, ракета жана космос техникасында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Берклий

thumb|Берклий.
Берклий (лат. Berkelium, Bk) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин III В группа элементи. К. н. 97, ат. м. 247. Б. массалык сандары 240Bk, 242Bk – 251Bk болгон 11 изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу болуп 247Bk. Б. 1949-ж. амер. физиктер Г.Сиборг, А.Гиорсо жана С.Томпсон жана башка окумуштуулар тарабынан америций элементин a-бөлүкчөлөрү менен бомбалоодон алынган:

95241Am + 24Не = 97243Bk+ 201n 18р00оС 56,2 г. Аны орг. заттар менен аралаштырып сүрүүдө күйөт жана жарылат. Медицинада Б.т. чайкоо үчүн, (1 ч. кашык Б.т. 1 стакан ысык сууга эритет), сифилис оорусун, сымап менен дарылоодон пайда болуучу сымап стоматитин, тиш кариес оорусун алдын алуу үчүн колдонуучу зат. Б.т. канды ажыратуучу өтө уулуу зат болуп эсептелет. Ал кандагы гемоглобинди метагемоглобинге өткөрүү менен кызыл кан денелери ажыроосунан пайда болгон заттар тромбду пайда кылат. Аны менен ууланганда дем алуу органдары иштебей калат. Б.т. менен ууланганда төмөнкү концентрациядагы щелочтор эритмеси колдонулат, (о. эле ашказанды тазалоо, организмден суюктукту бөлүп чыгаруу үчүн суюктукту көп өлчөмдө ичиш керек).

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Боксит

thumb|Боксит.
thumb|Боксит.
Боксит (фр. bauxite, Франциядагы Ле-Бо деген жердин атынан) негизинен алюминий гидроксидинен (35-85%), чопо менен карбонаттуу минералдардын кошундуларынан, темир, кремний жана титандын бирикмелеринен турган чөкмө тоотек. Бокситти түзүүчү минералдарга диаспор, бемит, гиббсит, гётит, гидрогётит, гидрогематит, каолинит, хлориттер, кальцит, галлуазит жана башка кирет. Өңү ар түрдүү, көбүнчө кызыл, боз. Климаты нымдуу келген тропиктик шартта жегичтүү, кычкылдуу, кээде негиздүү тоотектердин латериттик талкалануу процессинен жана көл менен деңиздерде чөкмө түрүндө пайда болот. Ири кендери Урал, Сибирь, Казакстан жана башка; чет өлкөлөрдө Венгрия, Румыния, Франция, Индия, Гана, Америка (Ямайка, Гайяна, Бразилия) жана башка жерлерде бар. Боксит алюминийдин негизги кенташы (к. Алюминий кенташтары). Ошондой эле ал боёк, цемент жасоодо жана металлургия менен нефть өнөр жайында пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы»: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Геология‎
Борий

Борий (Bohrium, Bh) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIIВ группа элементи; к. н. 107, ат. м. - 262; туруктуу изотоптору жок. Хим. касиеттери б-ча рений аналогу болуп саналат. Көбүрөөк туруктуу болгон окистенүү даражасы +7. 261Bh жана 262Bh массалык сандарга ээ болгон эки изотобу белгилүү. Физиканын түзүүчүлөрүнүн бири, Нобель сыйлыгынын лауреаты, Дан. окумуштуусу Нильс Хендрик Давид Бор (1885-1962-ж.) урматына аталган. Б. 209Bi 54Сr ядролору менен өтө тез (дээрлик «сыйкырдуу» - 125 нейтрону) бомбалоодон 261Bh изотобу алынган. Синтезделип алынган 261Bh - туруксуз Эч жерде колдонулбайт. Хим. бирикмелери алынган эмес.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

 
Категория:Химия
Бром

thumb|Бром.
Бром (латынча Bromum), Br – элементтердин мезгилдик системасынын VII тобунан орун алган элемент. Атомдук номери 35, атому 79,904, галогендерге кирет. 1826-ж. франциялык химик А. Ж. Балар ачкан. Жаратылышта 2 туруктуу изотоптон 79Br, 81Br турат. Жер кыртышында 1,6 10–4%ти түзөт. Ал кызыл-күрөң түстөгү, жагымсыз жыты бар, оор суюктук. Кайноо t 58,78°C, балкып эрүү t 7° С. Бромдуу туздар (KBr, NaBr, MgBr2) түрүндө көл, деңиз, нефть сууларында жана суу өсүмдүктөрүнүн курамында кездешет. Спиртте, эфирде, бензолдо, хлороформдо жакшы, сууда аз эрийт. Бромдун 3%түү эритмеси бромдуу суу деп аталат. Химиялык активдүүлүгү боюнча хлор менен иоддун ортосунда турат. Иодду бирикмелеринен сүрүп чыгарат. Ал эми бромду анын бирикмелеринен хлор сүрүп чыгат. Бирикмелеринде валенттүүлүгү –1ден+7ге чейин. Көпчүлүк элементтер менен реакцияга активдүү кирет. Көмүртек, азот, кычкылтек менен түздөн-түз кошулбайт, ошондуктан алардын бирикмелери кыйыр жолдор менен алынат. Суутек менен ысытканда гана реакцияга кирип, бромдуу суутекти пайда кылат. Анын суудагы эритмеси бромдуу суутек кислотасы. Бул кислотанын туздары бромиддер деп аталат. Бром кислотасынын туздары броматтар, түссүз кристаллдар, жогорку температурада кычкылтекти бөлүп чыгаруу менен ажырайт. Бром кислотасы жана анын туздары күчтүү окистендиргич касиетке ээ болуп, эркин бромго чейин калыбына келет. Деңиз сууларынан, суу өсүмдүктөрүнөн, ошондой эле калийдин бромдуу бирикмелеринен химиялык жол менен алынат. Бром органикалык синтезде, анализдик химияда жана окистендиргич катары колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория: Химия
Бромиддер

thumb|CuBr.
Бромиддер — бром менен башка элементтер бирикмелери. He, Ne, Ar бромид, пайда кылбайт. Ag+, Cu+, Hg+ жана Pb+2 Б-и сууда начар эрийт. Металл эмес элементтер Б-и металлдар Б-ине караганда коваленттүүрөөк болот. Кычкылтек бромидди окистендирет да, Br2ни бөлүп чыгарат. Суу же анын буусу менен (ысытканда аракеттенишип) гидролизденип оксид, окси же оксобромид, гидроксид жана суутек бромидин пайда кылат. Б-ди түдөн-түз элементтерден, бромдуу же бромдуу суутек к-лары менен элементтер, оксиддер, гидроксиддер же туздар аракеттенишүүсүнөн. ошондой эле орун алмашуу реакциясы менен алат. Б. техникада бромду, щелочтуу металдар жана щелочтуу жер металдарын, айнек жана башка орг. эмес материалды алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Бура

Бура, тинкал,Na2B4O7[1|0H2O – тетрабор кислотасынын натрий тузу. Табиятта ак, сары кээде күңүрт түстө кездешет; суудагы эритмеси негиздик реакцияны көрсөтөт. 350–400°Сге чейин ысытканда суусуз Na2B4O алынат. Таза бураны кайрадан кристаллдаштыруу менен алууга болот. Ошондой эле табигый бораттарга жана бор кислотасынын эритмесине соданы таасир этүүдөн алынат. Эриген бура металл оксиддерин жакшы эритет. Ошондуктан каңдоо ишинде, металлдын бетин тазалоодо, чопо өндүрүшүндө, оптикалык айнек чыгарууда, тери иштетүүдө колдонулат. 
Категория: Химия
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4