Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Метрия

Метрия (гр. metreo — өлчөймүн, ченеймин) — татаал сөздөрдүн «өлчөө, ченөө» (мис., геометрия, фото­метрия) деген маани берүүчү жалганма бөлүгү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Метроном

Метроном (метр жанa гр. nomos — закон) — муз. чыгарманын жүрүшүнүн так аткарылын жатканын билиш үчүн убакыт үлүштөрүн кулак менен угууга ылайыкталган аспап. 

17- кылымда пайда болуп, 1816-ж. веналык уста И. Н. Мельцель тарабынан өркүндөтүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Музыкалык аспаптар
Механизмдер кинематикасы

Механизмдер кинематикасы - машина жана механизмдер теория­сынын бир бөлүмү; ал механизм бөлүктөрүнүн кыймылынын геом. жагын гана талдап изилдейт. 

Механизмдер кинематикасын изилдөө ар кандай механизм бпрп бирине кыймыл дуу бириктирилген звенолордон туруп, алар жетелегпч деп аталган бир же бир нече звено менен кыймылга келе тургандыгына негизделген. Мында кыймыл бир же бир нече звенонун кыймылы менен аныкталгандыктан жетелегич деп аталат. Механизмдер кинематикасы кинематикалык анализ жанa кинематикалык синтез маселелерин чечет (Механизмдер синтези). 

Кинематикалык анализдин негизги маселелери: звенолордун ордун, ме­ханизмдин айрым чекиттеринин траекториясын, звенолордун бурчту кылдамдыктары менен ылдамданууларын, механизмдин айрым чекиттеринин сызыктуу ылдамдыктары менен ылдамданууларын аныктоо. Бул маселелердин ар бирин чечүү үчүн механизм­дин кинематикалык касиеттери менен жетелегич звенолорунун кыймыл закондорун аныктай турган туруктуу геом. параметрлер берилүүгө тийиш. Механизмдердин кинематикалык син­тез маселелеринде кинематикалык анализге тескери болгон маселелер каралат. Мында пзделүүчү чоңдук— кинематикалык шартта берилген маалыматтар боюнча аныктала турган ме­ханизмдин туруктуу параметрлери. 

Механизмдердин синтез маселелери кинематикалык анализ маселелеринен өтө татаалдыгы менен айырмаланат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Механика
Механизмдер синтези

Механизмдер синтези ― маши­на жана механизмдер теориясынын бир бөлүмү; анда кинематикалык жана динамикалык касиеттери белгилүү болгон механизмдердин кинематика­лык схемасын долбоорлоо методу ка­ралат.

Кинематикалык касиеттери боюнча Механизмдер синтези ыкмасы толугураак иштелип чыккан. Алсак, муштумчалуу механизмдердин кинематикалык син­тези өтө жөнөкөй, жетеленме звенодо ар кандай кыймыл мыйзамы аткарылат, ал эми рычагдуу механизмдер синтези татаал, кыймыл мыйзамы так аткарылбайт. Шарнирдуу механизмдерди синтездоо ыкмасы П. Л. Чебышевдин функциянын жакындатып эсептөө теориясына негизделген. 

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Механика
Механика

Механика (гр. Μηχανική / mèchanikê — машиналар жөнүндө илим, машина жасоо өнөрү) — материалдык нерселердин мех. кыймылы жанa алардын өз ара аракеттениши жөнүндөгү илим. 

Нерсе­лердин же алардын бөлүктөрүнүн мейкиндиктеги абалынын өзгөрүүсү мех. кыймыл деп аталат. Ага табияттын (планета, жер кыртышы, суюктук, газ, молекуланын) жанa техниканын ар түрдүү кыймылдары мисал болот.

Жалпысынан Механика деп Ньютондун механика закондоруна негизделген классикалык Механика альшат. Анын негиз­ги максаты - жарык ылдамдыгынан аз ылдамдыкта кыймылдаган мате­риалдык нерсенин (элементардык бо- лүкчөлөрдөн башка) кыймылын изилдөө. Ылдамдыгы жарык ылдамдыгына жакын нерселердин кыймылы салыштырмалуулук теориясында, ал эми элементардык бөлүкчөлөрдүн кыймылы жанa атомдордун ичиндеги кубулуштар квант механикасында каралат. Механикада реалдуу нерселердин айрым касиеттерин туюндура турган материалдык чекит, абс. катуу нерсе жанa туташ өзгөрмөлүү чөйрө де­ген абстракттуу түшүнүктөр киргизилет. Ушуга ылайык Механика материал­дык чекиттин. материалдык чекиттер системасынын, абс. катуу нерсенин, туташ чөйрөнүн Механикасы болуп айырмаланат. Изилденүүчү маселелердин мүнөзүнө карата Механика статика, ки­нематика жанa динамика бөлүмдөрүнө ажыратылат.

Механиканын маселелерин чечүүдө матем. методдор менне эксперимент изилдөөлөр кеңири колдонулат. Мех. кый­мыл баш ийүүчү негизги закондор менен принциптер жалпы, б. а. теориялык Механикада окулат. Механиканын өз алдынча маанилүү бөлүмдөрү: термелүүлөр теориясы, тең салмактуулуктун туруктуулугу, кыймылдын туруктуулук теориясы, гироскоп тео­риясы, массасы өзгөрмө нерселердин механикасы, автоматтык жөндөө тео­риясы тео­риясы, сокку теориясы ж. б. Механика физиканын башка бөлүмдөрү, астроно­мия менен тыгыз байланышта болуп, техниканын ил. негиздеринин бирин түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

*
*
Механикалаштырылган аскер

Механикалаштырылган аскер - танкалуу, артиллериялуу, мотоаткычтуу ж. б. бөлүктөрдөн түзүлгөн аскер. 

Механикалаштырылган аскер түшүнүгү 1930-жылдын башында ар түрдүү армияларда пайда болуп, СССРде 1929-ж. Жумушчу-гыйкап Кызыл Армиясын механикалаштыруу жанa моторлоштуруу башкармасы түзүлгөн. Механикалаштырылган аскер көп сандаган танк, ар түрдүү замбирек, мино­мёт, автомашина ж. б. менен куралдандырылат. Улуу Ата Мек. согушта 1941—45) брон-танкалуу жанa мехагикалаштырылган аскер кургактагы аскердин негизги сокку уруучу күчү болду. 

Танкалуу бирикмелердей эле механикалаштырылган бирикмелер да душмандып коргонуусун талкалоо, аны курчоого алып жок кылуу, о. эле куугунтуктоо ж. б. үчүн пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Техника
Механикалаштырылган катар

Механикалаштырылган катар - кол эмгегин жеңилдетүү жанa эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу максатында механизмдер, аппараттар, ар кандай машиналар менен түзүлүштөр кеңири колдонулуучу чубама сис­тема. 

 Дагы кара 
Автоматтык катар

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Механизм
Механикалык өндүрүш

Механикалык өндүрүш - эмгекти жецилдетүү жанa эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу максатында ар кандай машина, аппарат, түзүлүш жанa механизмдер көбүрөөк пайдаланылган өндүрүш түрү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Механика
Механикалык пресс

Механикалык пресс - жумуш аткаруучу бөлүгү түрдүү механизм (кривошип-жылгычтуу, бурамалуу, рычагдуу ж. б.) менен иштей турган ныктагыч. 

Мында электр кыймылдаткычтын айлануу кыймылы жумуш аткаруучу болуктун алга-артка жылма кыймылына өзгөртүлүп түзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Механика
Механикалык ткандар

Механикалык ткандар (өсүмдүктөрдө), өсүмдүктөрдүн арматурасы — өсүмдүктөргө бекемдикти камсыз кылуучу ткандардын системасы. 

Механикалык ткандардын үч түрү (кол­ленхима, склеренхима жанa таштай ткань) бар. Колленхима целлюлозадан турган кабыгы текши эмес калыпдаган тирүтү узун клеткалардан турат. Ал өсүп жаткан жаш органдарга мүнөздүү. Склеренхима калың кабыктуу, эки учу ичкерген узун клеткалардан түзүлөт. Склеренхима тканы кабык жанa жыгач булалары (либриформ) түрүндө учурайт. Таш­тай ткань же склереиддер калыд ка­быктуу клеткалардан турат. 

Клеткаларынын кабыгы сөңгөктөнгөн же минералдашкан. Мис., жадгактын ка­туу кабыгы склереид клеткаларынан турат. Жетилген склеренхима жана склереид клеткалары өлүк болот

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Механикалык түзөткүч

Механикалык түзөткүч, контакттуу түзөткүч — өзгөрмө электр тогун туруктуу электр тогуна өзгөрткүч. 

Механикалык түзөткүчтүн иштоө принциби ток булагынын тизмегиндеги контакттарды бирпктирүүгө негизделген. Азыр Механикалык түзөткүч жарым өткөргүчтүү түзөткүчтөр менен алмаштырылууда

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Механика
Механиканын вариациялык принциптери

Механиканын вариациялык принциптери— мех. системанын чыныгы (анык) кыймылын (абалын) кинематикалык мүмкүн болгон бардык кыймылдардан (абалдардан) айырмалай турган касиеттерди аныктоочу жоболор. 

Мех. кубулуштардын жалпы закон ченемдерин белгилен турган алгачкы жоболор механиканын принциптери деп аталат. 
Мех. системанын кыймылын же тең сал­мактуулугун аныктоочу бардык теңдемелер ошол принциптердин натыйжасы катары чыгарылат. Механиканын өнүгүшүндө мех. кубулуштар­дын көп түрдүү касиеттери менен закон ченемдерин түшүндүргон бир топ принциптер белгиленди. Ал принциптер вариациялык эмес жанa вариациялык болуп айырмаланат.
Вариациялык эмес принциптеги күчтүн ордуна Механиканын вариациялык принциптеринде энергия де­ген физ. түшүнүктүн пайдаланылышы Механиканын вариациялык принциптерин мех. эмес кубулуштарга да колдонууга мүмкүндүк берет. Бул принцип дифференциалдык жанa интегралдык болуп болүнөт. 

Дифференциалдык принциптер: 
1) идеал байланыштуу мех. сис­теманын тең салмактуулук шартын аныктоого мүмкүн болгон которулуу принциби; 
2) Д’А ламбер — Лаг­ранж принциби б-ча идеал байланыштары бар мех. системага аракет кылган активдүү жанa инерция күчтөрунүн мүмкүн болгон ар кан­дай которулушунда аткаруучу элементардык жумуштарынын суммасы чыныгы кыймыл үчүн гана убакыттын ар бир моментинде нөлгө барабар. Интегралдык принциптерге эң кичине аракет принциби кирет. Бул принциптер боюнча системанын көптөгөн кыймылдарынан аракет деп атал­ган физ. чоңдук эн кичине мааниге ээ болгондогу кыймылы гана чыныгы кыймыл болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Механика
Механотерапия

Механотерапия (механика жанa те­рапия)— атайын аппаратта дене тарбия көнүгүүлөрүн аткаруудан турган дарылоо методу. 

 Ал кээ бир муундардын кыймылын жакшыртат. Врачтык Механотерапияга швед врачы Г. Цандар (1835—1920) негиз салган. Түрдүү системадагы аппараттар муун кыймылынын физиологиясына негизделип колдонулат. 
 Механотерапияда кыймыл бул же тигил муун жанa булчуң тобуна так ылайык болуш керек. 
 Аппараттагы жүктү көбөйтүү же азайтуу менен муунга таасир этүүчү күчтү өзгөртүүгө болот. 
 Механотерапия таяныч-кыймыл системасынын айрым белүктөрүн дарылоодо айыктыруу физкультур асы менен бирге колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ден соолук
Мечиев,Кязим Беккиевич

Мечиев, Кязим Беккиевич (1859, Шики айылы, азыркы Кабарда-Балкар АССРп — 25. 3. 1945, Казак ССРи, Талды-Коргонго жакын жер) — балкар совет акыны. 

 Балкар адабиятын баштоочу. Кедей дыйкан үй-бүлөсүнөн. 
 Молдодон кат тааныган; фарс, араб, түрк тилдерин билгея. 1890-жылдан жаза баштаган. 
 Улуу Окт. рев-ясына чейинки ырларында акыбети кайтпаган сүйүү мотиви берилип, анын түпкү себепкери социалдык теңсиздик экени көрсөтүлөт («Зарлоо», «Кыз муңу» ж. б.), элди азатчыл күрөшкө үндөйт («Чындык», «Темир согом, ыр жазам»), Мечиевдин рев-яга чейинки чыгармачылыгында «Жарадар эчки», «Боз жигит»
 
 Алар— гуманизм идеясына каныгып, чебер жазылган ырлардан. «Курал алгыла!» (1919), «Ынандым: жолу айкын большевиктин» (1919) сыяктуу ырларын­да жацы адамды дацазалайт. 
 Акын туулган Бабугент айлында Мечиевге эстелик коюлган.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б. 

Категория:Инсандар
Мещанинов, Иван Иванович

Мещанинов, Иван Иванович (24. 11(6. 12). 1883, Уфа — 16. 1. 1967, Ле­нинград)—сов. тилчи, археолог, СССР ЛАнытт акад. (1932), Сов. Эмг. Баатыры (1945). 

 Петербург университетин (1907), Архитектура институтун (1910) бүткөн. 
 1933-ж. СССР ИАнын Антроп-я, арх-я жана этногр. ин-туна, 1935—50-ж. Тил жанa ойлом ин-туна, 1934—50-ж. 
 СССР ИАнын Адабият жана тил бөлүмүнө акад.- секретарь болгон. 
 СССР мамл. сыйл. (1943, 1946) лауреаты. 
 Эки Ленин ордени жанa Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Инсандар
Мёссбауэр эффектиси

Мёссбауэр эффектиси - атом ядросунун ү-кванг энергияны резонанстык жутушу; бул кубулуш ү-нурун чыгаруучу булак жанa жутуучу чөйро катуу зат болун, ал эми ү-нурунун энергиясы аз (150 кэв) болгондо байкалат. 

Мёссбауэр эффектиси ядролук гамма-резонанс деп да аталат. Затты ү-квант менен нурлантканда, анда кадимки өз ара аракеттенүү процесстери менен бирге ядролор ү-квантты резонанстуу жутат да, ү-квант жоюлуп, ядро дүүлүгөт, б. а. ички энергиясы көбөйөт. 

Резонанстык жутулуштун зарыл шарты төмөнкүчө: ядрону дүүлүктүрүүгө сарпталган квант энергия квант отүштүн энергиясына, б. а. ядронун дүүлүккон жанa негизги абалдарындагы ички энергиянын айырмасына так барабар болууга тиги Р. Мёссбауэр катуу нерселердин ядролору аз энергиялуу өтүштө «тебүүгө» энергия сарптабай эле ү- квантты бөлүп чыгарышы жанa жуту­шу мүмкүн экенин аныктаган. 

Бул кубулуш катуу нерселердин атомдорунун коллективдүү кыймылынаи пайда болот. Катуу нерсенин атомдору өз ара күчтүү аракеттенишкендиктен, тебүү энергиясы айрым ядрого берплбестен, кристалл торчонун термелүү энергиясына айланат. Бул эмгеги үчүн Мёссбауэрге Нобель сыйлыгы ыйгарылган (1961). Мёссбауэр эффектиси металлдарда, жарым өткөргүчтөрдө кошунду атомдордун электрон абалдарын изилдөөдө жанa кристаллдардан,1 кошунду атомдордун термелүү өзгөчөлүктөрүн изилдөөдө ж. б. пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Кванттык физика
Миасс

Миасс – Россиянын Челяб областындагы шаар. Миасс дарыясыннын жээгинде. 

...

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Орусия шаарлары
Миелит

Миелит (гр. myelos — жүлүн) — жүлүндүн сезгениши. 

Түрдүү вирустардын таасиринен, инфекция-аллергиялык процесс жанa травмадан пайда болот. Миелитте жүлүндүн кабыгы жана нервдерднн тамырчасы сезгенет. 

Миелит катуу башталат, эт ысып, буткөн бой ооруйт, нерв системасы бузулат. Акырында шал жанa толук эмес шал болуп, заара, заң токтобой, дене шишийт. Дарылоодо антибиотик, вита- миндер, массаж, гимнастика, баткак ж. б. колдонулат.
Миелит кобунчосу адамдарды органдарын жабыркатып

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ден соолук
Мизансцена

Мизансцена (фр. mise en scene — сахнага жайгаштыруу) — оюндун кырдаалына ылайык актёрлордун сахнада жайгаштырылышы. 

Ал пьесанын ички мазмунун образдуу ачуучу каражаттардын бири жанa режиссёрдук ойдун маанилүү компонент Мизансценанын мүнөзүнө жараша оюндун стили жана жанры аныкталып, системасы аркылуу спектаклдин пластикалык формасы табылат. 

Так Мизансценаларды куруу ре­жиссёр менен жасалгалоочу сүрөтчүнүн ишине тыгыз байланыштуу. Ар бир Мизансцена актёр тарабынан ишенимдүү, эркин жанa табигый түрде чечилип, башкалар менен эриш-аркак болууга тийиш. 

Кинодо Мизансценаны түзүү үчүн киноаппараттардын кандай тургандыгы, планды тандоо ж. б. чоң мааниге ээ. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Микотоксикоздор

Микотоксикоздор (гр. mykes — козу карын жанa toxikon—уу) — уу ко­зу карындар менен булганган жем-чөптүн кесепетинен чыгуучу дарт.

Микотоксикоздор бир убакыттын ичинде жапырт, кокусунан пайда болушу, шектүү жем-чөптү бербей калганда ылаңдын токтолушу жанa ылаң биринен экинчисине жукпагандыгы менен айырмаланат. 

Ылаңдын клиникалык белгилери козу ка­рын уусунун санына, сапатына, күчүнө, организмге таасир тийгизүү мөөнөтүнө жараша болот. Көпчүлүк Микотоксикоздор козу карындардын уруусу же түрү боюнча аталат. Мис., аспергиллотоксикоз, фузариотоксикоз, клавицепстоксикоз ж. б. Мал күздө, эрте жазда грибокко чалдыккан көк чөптүү жайытка, кар астында калган эгинге, маялуу аңызга жайылганда, о. эле нымдуу жерде сакталган жем-чөптү жегенде ылаңдайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Оорулар
Микробарограф

Микробарограф (микро... жанa ба­рограф) — атмосфера басымынын өтө тез жанa кичине эле өзгөрүшүн автоматтык түрдо так жазуучу прибор. 

Бул прибор өтө сезгич келет. Басым 6,1 мм сым. мам-на эле өзгөрсө, ошол өзгөрүү жазыла турган лента 3 ммге чейин жылып кетет. Жөнөкөй барографка Караганда Микробарографтын жазуу мас­штабы 10—30 эсе чоң. Өзгөрүү жа­зыла турган ленталуу барабан 10 минутадан 4—6 саатка чейинн айланып турушу мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Приборлор
Микробөлүкчөлөрдүн чачырашы

Микробөлүкчөлөрдүн чачырашы - чачыраш теориясы — кагылышуунун натыйжасында импульстарын өзгөртүүчү бөлүкчөлөрдүн кагылыш процесси (серпилгич чачыраш); бул учурда импульстары өзгөрүү менен бөлүкчөлөрдүн ички абалы өзгөрөт же башка бөлүкчөлор түгүлөт (серпилгичсиз чачыраш). 

Серпилгич жанa серпилгичсиз чачыраштардын негизги сан мүнөздөмөлөрүнүн бири — чачыраштын туурасынан кесилиш аянты. Чачыраш процесессин аянты бөлүкчөлөрдүн катышы ыктымалдыгына пропорциялаш. Анын чоңдугун өлчөө бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттениш законун окуп үйрөнүүгө жанa алардын структурасын изилдөөгө мүмкүндүк берет. 
Мис., атомдордун бөлүкчөлөрдү чачыратуу тажрыйбасында атомдордун ядролору бар экенин Э. Резерфорд аныктаган; көп энергиялуу электрондун протон менен нейтрондон (нуклонгон) чачыраш тажрыйбасында нуктондун структурасы изилденет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Микроинтерферометр

Микроинтерферометр — мех. иштетүүдөн кийин нерсенин бетиндеги багытталган издердин тегиз эместигин, плёнканьш калыңдыгын жанa кичине жылуунун чоңдуктарын ченөөгө арналган прибор. 

Микроинтерферометрди бирин­чи жолу сов. физик В. П. Линник түзгөн (1933). Микроинтерферометрдин оптикалык схемасында интерферометр жанa микро­скоп пайдаланылган, мунун өзү эле изилденүүчү бетти жанa эки когеренттүү жарык толкундарынын өз ара аракеттенүүлөрүнөн келип чыккан интерференциялык сүрөттү бир убакытта байкоого мүмкүндүк берет. 

Интер­ференциялык сүрөттү монохром жарыгы менен Караганда алмашылып жайгашкан бир нече кара жанa ак тилке түрүндө көрүнөт да, анын чоңойтулган формасы текшерилип жаткан бетке окшош келет. Микроинтерферометр менен 0,03- тон 1 мкмте чейинки бийиктик ченелет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Микрокатор

Микрокатор - калибрдин жанa машинанын тетигинин сызыктуу өлчөмдөрүн салыштырма контакт ыкмасы менен ченегич прибор. 

Микрокатордун өзгөртүп түзүүчү элементи (механизми) орто жери чыйралган тасма пружина чоюлганда белгилүү бурчка бурулуп, анын ортосуна бекитилген жебе да белгилүү бурчка жылат. Ченелүүчү узундук пружинанын бурулуу бурчуна түз пропорциялаш болот. Ченөө учурунда Микрокатор түркүкко бекитилет. Че­нөө чеги ± (4—300) мкм. 

Микрокатордун ме­ханизми микатор, миникатор, оптикатор приборлорунда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Механика
Микрокатуулук

Микрокатуулук - материалдын микроструктурасынып айрым бөлүктөрүнүн катуулугу. Микрокатуулук 2 ден (200 гк) азыраак күч менен алмаз пирамидасын ныктап матырып, так түшүрүү аркылуу өлчөнөт. 

Микрокатуулукка сыноонун кадимки катуулукту өлчөөдөн айырмасы — өтө кичине күч менен эле сыналуучу материалга так түшүрүлгөндүгүндө. Ал тактын өлчөмү микроскоп менен аныкталат. Андан кийин атайын таблица боюнча Микрокатуулуктун сан мааниси — күчтүн тактын аяптына болгон катышы эсептелип алынат. 

Микрокатуулук пластикалык деформацияны изилдөөдө, фазанын тең салмактуулук диаграммасын түзүүдө жана башкаларда пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Микрокыймылга келтиргич

Микрокыймылга келтиргич - кубаттуулугу 500 вгка жеткен электр кыймылдаткычтуу кыймылга келтиргич. 

Автоматика тузүлүшүндө, кино- жана радиоаппараттарда. үй тиричилик приборлорунда ж. б-да колдону­лат. Ал туруктуу жанa өзгөрмө токтун Микрокыймылга келтиргичи болуп бөлүнет. Өзгөрмө токтуп Микрокыймылга келтиргичи магннттуү, магнит-жарым өткөргүчтүү жанa башкарылма вентилдер (тиристорлор) менен башкарылат. Кыймылдаткычтын айлануу ылдамдыгы статорго берплген чыңалуунун чоңдугун жанa симметриясын же жыштыкты өзгөртүү жолу менен жөнгө салынат. Туруктуу токтун Микрокыймылга келтиргичин башкаруу үчүн магниттүү жанa транзисторлуу күчөткүчтөр, транзистор менен тиристордун жыштыкты өзгөрткүчү пайдаланылат. Кыймылдаткычтын мех. мүнөздөмөлөрүн өзгөртпөс үчүн ага айлануу жыштыгы боюнча алынган тескери байланыш киргизилет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Механика
Микрометр

Микрометр - өзгөртүүчү механизми микротүгөйдөн (бурама-ганкадан) жасалып, сызыктуу өлчөмдөрдү абс. контакт ыкмасы менен ченөөчү универ­сал аспап. 

Нерсенин сызыктуу өлчөмү Микрометрде тийиштерин тактоо менен ченелет. Микрометр 2000 ммге чейинки сызык­туу өлчөмдү ченей алат жанa интерва­лы 25 мм, бвжүкчвлөрү 0,001—0,01 мм болгон Микрометрлер жасалат.
Микрометр жылмакай буюмдун сырткы өлчөмдөрүн. түтүктүн капталынын калыңдыгын. металл калдырканынын калдыгынын тиштуу дөңгөлөктун тишинин сай ченөөчү болуп айырмаланат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Аспаптар