Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Скайлайн матрицасы

Илимий эсептөөдө, Skiline матрицасын сактоо же SKS, же өзгөрүлмө тилке матрицасын сактоо, же конверт сактоо схемасы-бул матрицанын сакталуу талабын тилкелүү сактоого караганда көбүрөөк азайтуучу сейрек матрица сактоо форматы матрицасынын бир түрү. Тилкелүү сактагычта диагоналдан (жарым тилке туурасы деп аталат) белгиленген аралыктагы бардык жазуулар сакталат. Колоннага багытталган асман тирегиндеги сактагычта ар бир тилкедеги биринчи нөлдөн башка жазуудан акыркы нөлдөн башка жазууга чейинки жазуулар гана сакталат. Ошондой эле, саптарга багытталган асман тиреген сактагыч бар жана симметриялуу матрицалар үчүн, адатта, бир гана үч бурчтук сакталат.
thumb|560x560px| Мамычага багытталган skyline матрицасы (жогорку жакта). Төмөндө салыштырмалуу сактоо түзүмү болуп саналат. Аты нөл эмес жогорку баалуулуктардын асман тиреген асман сызыгына окшоштугунан келип чыккан.
Скайлайнды сактоо структуралык механиканын чексиз элементтик коддорунда абдан популярдуу болуп калды, анткени асман сызыгы Чолескинин бузулушу менен сакталат (симметриялуу, оң аныкталган матрица менен сызыктуу теңдемелер системаларын чечүү ыкмасы; бардык толтуруу асман сызыгына кирет), ал эми чексиз элементтердин теңдемелер системалары салыштырмалуу кичинекей асман сызыгына ээ. Мындан тышкары, skyline Cholesky коддоо аракети Cholesky үчүн тилкелүү матрицалар үчүн бирдей (тилкелүү матрицалар үчүн жеткиликтүү, мисалы, LAPACK; skyline кодунун прототиби үчүн, караңыз ).

Матрицаны асман сызыгы форматында сактоодон мурун, саптар жана тилкелер, адатта, асман сызыгынын көлөмүн азайтуу (сакталган нөлдөн башка жазуулардын саны) жана асман сызыгындагы операциялардын санын азайтуу үчүн кайра номурланат Чолески алгоритми. Ошондой эле, ошол эле эвристикалык номерирлөө алгоритми, ал тилке туурасын азайтат, ошондой эле асман тирегин азайтуу үчүн колдонулат. Негизги жана эң алгачкы алгоритмдердин бири–бул тескери Катилл-Макки алгоритми.

Бирок, Асман сызыгын сактоо өтө чоң системалар үчүн анчалык популярдуу эмес (миллиондогон теңдемелер), анткени асман сызыгы Чолески массалык параллель эсептөө үчүн оңой эле ылайыкташа албайт жана матрицанын нөлдөн башка жазууларын гана сактаган жалпы сейрек ыкмалар, толтуруунун аздыгынан улам, өтө чоң көйгөйлөр үчүн натыйжалуу болуп калат.

 Ошондой эле караңыз 

 Сейрек матрица
 Band матрицасы
 Frontal чечүүчү

 Шилтемелер 

 
 
 . The book also contains the description and source code of simple sparse matrix routines, still useful even if long superseded.
Годие (эл)

Годие — Кот-д'Ивуардын түштүк-батышында жашаган этнос.
Саны 26 миң адам (1993ж.).
Годье жана француз тилдеринде сүйлөшөт.
Ишенгендер католиктер жана протестанттар (евангелисттер, методисттер).
Калк айыл чарбада жана балыкчылык тармагында иштейт.
Маданият салттуу бийлер жана ырлар менен чагылдырылат.

 Шилтемелер 

Djagnan Raymond Degri, Organisation sociale des Godie, EPHE, Paris, 1965, 220 p. (mémoire)
Kouassi Lowa Jonas, « Origines des Godié du Tigrou (sous-préfecture de Lakota) », in Bulletin d'information et de liaison des Instituts d'ethno-sociologie et de géographie tropicale (Abidjan), 1967/2, p. 13-39
(en) James Stuart Olson, « Godié », in The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary, Greenwood Publishing Group, 1996, p. 200 (ISBN 9780313279188)
(M.F. Tappa, Les rites funéraires chez les Godié (Côte d'Ivoire), Ecole normale William Ponty, Sébikhotane, 1945, 52 p.
Ch.Kokra, « Notion de spiritisme chez les Godié de Fresco », Notes Africaine, 70, 1956, pp. 52–54.
R. Degri de Djagnan, Organisation sociale chez les Godié de Côte d'Ivoire, Ecole Pratique des Hautes études (Mémoire no 80), VIesection, Paris, 1964.
Degri de Dadjan, « Organisation familiale des Godié de Côte d'Ivoire » (La structure du Gö, la parenté, les « Iolopka » (clan), le mariage, la polygamie, les « Zopka »), Cahier d'études Africaines, VII, 3, no 27, 1967, pp. 399–433.
K. J. Loowa, « Origine des Godié de Tigrou (sous-préfecture de Lakota) », Bulletin d'Information et de Liaison des Instituts d'Ethno-Sociologie et de Géographie tropicale, Université d'Abidjan, no 2, 1967, pp. 13–39.
Lobognon Dobé, « Les Dida-Godié et leur cadre de vie », Annales de l'Université d'Abidjan, Géographie, t. IX, Abidjan, 1980, pp. 95–196.

Годье тили

Категория:Африка этностору

Категория:Кру элдери
Канембу

Чаддын батышында жана түштүк-батышында жашаган эл. Аз сандуу топтор Нигерде жана Нигерияда бар.
Саны 1,8 млн адам (2023ж.).
Буга чейин канембу эли канури элинин бир бөлүгү деп эсептелген. Бирок, алар бири-биринен айырмаланган эки башка эл. 

ЭТИМОЛОГИЯ

Канембу этимологиясы "Канемдин эли" деп которулат.

ТИЛ 

Канембу тилинде сүйлөшөт. Ошондой эле араб жана француз тилдерин колдонушат.

ИШЕНИМДЕР 

Ишенгендер сүннөттүк Исламдын маликит мазхабын тутушат. Жергиликтүү салттуу ишенимдердин элементтери сакталууда. 

ТАРЫХ 

Канембу эли Канем империясынын калкынын тукумдары деп эсептелет.
8-кылымда негизделген Канем империясы Сахаранын борбордук аймактарын көзөмөлдөгөн.
I миң жылдыктын аягынан баштап ал жерге Ислам кире баштады. Канем империясы күчтүн туу чокусуна 13 кылымдын ортосунда жеткен. Империя Египет менен соода жүргүзүп, Александрияга чейин ислам мектептерине демөөрчүлүк кылган. Империянын территориясы коңшу жерлерге (хауса жерлери, Феццан ж.б.) ийгиликтүү аскердик экспансия менен кеңейтилген. 14-кылымдын аягында ички чыр-чатактардан улам алсыраган империяны көчмөн билалалар талкалашкан.
Талкалангандан кийин империянын борбору Чад көлүнүн аймагына көчүп, ал жерде Канемдин негизинде канури жетектеген жаңы Борну мамлекети пайда болгон. 

ЭКОНОМИКА 

Көпчүлүк соода менен алектенишет. Көлдүн жанында отурукташкандар дан эгиндерди өстүрүшөт жана мал багышат.
Кургакчылык, чаңдуу бороон, талаа чегирткеси жана цеце чымындары айыл чарбасына олуттуу зыян келтирет. Бул ачкачылык коркунучун жаратат.

ГЕНЕТИКА 

Канембу элинде Ү-хромосомалык R1b гаплогруппасынын жыштыгы 50% чейин жетет. R1b гаплогруппанын жогорку концентрациясы Евразия калкынын Африкага кайтып келген байыркы миграциянын натыйжасында пайда болгон деп эсептелет.

 Булактар 

https://www.101lasttribes.com/tribes/kanembu.html

https://joshuaproject.net/people_groups/12489/CD

https://kanembou.net/

Категория:Африка этностору

Категория:Сахара тилдеринде сүйлөгөн элдер
Канембу тили

Канембу — канембу элинин эне тили. Чадда таралган. Нигердин түштүк-чыгышында канембу тилинде сүйлөгөн аз сандуу топтор бар.
Канембу тили Канем империясынын расмий тили болгон.

Канембу тили каркаву, мандо жана нгури диалектилерге бөлүнөт.

Мурда тил канури тилинин диалектиси деп эсептелген. Бирок, лингвистикалык изилдөөлөрдүн натыйжасында канембу диалектиси өзүнчө тилге бөлүнгөн.

Жазуунун эки түрү колдонулат: араб графиканын жана латын алфавиттин негизинде.

 Булактар 

https://www.ethnologue.com/language/kbl/

https://old.bigenc.ru/linguistics/text/3538507 

https://sinonim.org/t/%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%83

https://kartaslov.ru/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%83

Категория:Нил-сахара тилдери
Канури тили

Канури эли сүйлөгөн диалект континууму. Канури мурда бир тил катары каралса, азыр бири-бирин салыштырмалуу түшүнө алган тилдердин тобу катары каралууда.

 Тарыхы 
Канури тили Канембу жана Борну империяларынын тили болгон деп эсептелет. Ал лингва франка катары колдонулган. Европалык колонизаторлордун келиши менен тил өз позициясын жогото баштады.

 Колдонуу 
Нигериянын Борно штатында канури тили мектепте билим берүү системасында, жергиликтүү администрациянын ишмердүүлүгүндө колдонулат, радио жана телеберүүлөр жүргүзүлөт, мезгилдүү басылмалар чыгарылат.

 Диалектери 
Канури төмөнкү диалектилерге бөлүнөт, бирок айрым лингвисттер аларды өзүнчө тил катары карашат:

Борбордук канури

Манга-канури

Тумари-канури

Билма-канури

Канембу (өзүнчө тил катары каралат)

 Грамматикасы 
Кадимки сөз тартиби — SOV. Типологиялык жактан тилде постпозитивдүү да, препозитивдүү да аныктамалар кеңири таралган. Тилде үч тон айырмаланат: бийик, төмөн, ылдый. Номиналдуу аффикстердин бай системасы бар, курама аталыштар кеңири таралган.
Тилде үнсүздөрдүн ассимиляциясы өтө өнүккөн, мисалы: sa - «алар»+ - buna''' «жешти»>za-wuna'' «алар жешти».

 Жазуу 
16-кылымдан баштап араб алфавитинин африкалык версиясы («аджами») негизинен диний же соттук максаттар үчүн колдонулган.Латын алфавитинин негизинде жазуу акыркы мезгилдерден бери колдонула баштады.Канури үчүн латын алфавити: А a, В b, С c, D d, E e, Ǝ ǝ, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ny ny, O o, P p, R r, Ɍ ɍ, S s, Sh sh, T t, U u, W w, Y y, Z z.

 Булактар 
https://africa.academic.ru/1454/%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B8_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA

https://tapemark.narod.ru/les/212a.html

https://megabook.ru/article/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B8%20(%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA)

https://linguapedia.info/ru/languages/kanuri.html

Категория:Нил-сахара тилдери
АКШ тышкы кичи аралдары

right|thumb|250px|Бардык тышкы кичин аралдарда колдонулган АКШ желегиАКШ тышкы кичи аралдары — курамына Тынч океанында жайгашкан сегиз арал аймагын, ошондой эле Кариб деңизиндеги Навасса аралын камтыйт. Бул термин 1986-жылы ISO 3166-1 өлкөлөрдүн жана баш ийген аймактардын аталыштарынын коддору аныкталган стандартынын колдонуу киргизилгенде пайда болгон.

Пальмирадан башка бардык тышкы кичи аралдар АКШнын инкорпорацияланбаган (курамына кирбеген) уюшулган аймактар, башкача айтканда, алар өлкөнүн бирдиги эмес жана ээликтери. Пальмира атоллу — АКШнын инкорпорацияланган (курамына кирген) уюшулбаган аймагы.

Учурда бир дагы тышкы кичи аралынын туруктуу жашоочулары жок, убактылуу негизде жайгаштырылган аскердик жана илимий объекттердин жумшчулары гана бар. 2000-жылдагы эл каттоонун маалыматтарына ылайык тышкы кичи аралдарда 316 адам иштегенUnited States 2000 Census of Population and Housing. Table 1. Population and Housing Units: 1980 to 2000; and Area Measurements: 2000.

Навасса аралы Гаити менен, ал эми Уэйк атоллу Маршалл аралдары менен талашта жана толук макамы аныкталган эмес.

1997-жылы тышкы кичи аралдарга .um жогорку деңгээлдеги интернет домени ыйгарылган, бирок бул домендик аталышка талап жоктугуна байланыштуу 2007-жылы өчүрүлгөнАКШ тышкы кичи аралдарынын колдонулбаган домендик аталышы..

ISO коду — UM.

 Тышкы кичи аралдар 
Атолл/АралАянты, км²Лагуна, км²КоординаттарКартаТынч океанынын түндүгү, чачыранды обочолонгон аралдарУэйк атоллу7,46175x175pxЖонстон атоллу2,52130175x175pxТынч океанынын түндүгү, түндүк-батыш Гавайи аралдарыМидуэй атоллу6,2340175x175pxТынч океанынын борбордук бөлүгү, түндүк Лайн аралдарыКингмен рифи0,01100175x175pxПальмира атоллу6,5615175x175pxТынч океанынын борбордук бөлүгү, борбордук Лайн аралдарыЖарвис аралы4,45—175x175pxТынч океанынын борбордук бөлүгү, түндүк Феникс аралдарыБейкер аралы1,24—175x175pxХауленд аралы1,62—175x175pxКариб деңизиНавасса аралы5,2—175x175pxАКШ тышкы кичи аралдары35,23291161x161px

 Дагы окуңуз 

 АКШ административдик-аймактык түзүлүшү

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 United States Pacific Island Wildlife Refuges 

Категория:АКШ арал аймактары
Фижинин административдик-аймактык түзүлүшү

thumb|350px|Фижинин административдик-аймактык түзүлүшүнүн картасы
thumb|350px|Фижинин провинциялары
Административдик жактан Фижи Республикасы округдарга бөлүнөт. Жалпысынан өлкөдө төрт округ жана бир көз каранды аймак бар:

 Чыгыш округу;
 Батыш округу;
 Түндүк округу;
 Борбордук округу
Округдар өз кезегинде 14 провинцияларга бөлүнөт: Кандаву, Лау, Ломаивичи, Мба, Мбуа, Матуата, Наитасири, Намоси, Нандронга-Навоса, Ра, Рева, Серуа, Таилеву жана Такаундрове.
 Негизги архипелагдын түндүгүндө жайгашкан Ротума аралы ички автономиялуу көз каранды аймак макамына ээр.

+Округ№ПровинцияАянты,км²Калкы,2007-жылкы калкты каттоо маалыматтарыадам (2007)Калктын жыштыгы,адам/км²Административдик борбору Чыгыш округу 1 Кандаву47810 16721,27 Вунисеа 2 Лау48710 68321,94 Тубоу 3 Ломаивичи41116 46140,05 Левука Батыш округу 4 Мба2634231 76087,99 Мба 5 Нандронга-Навоса238558 38724,48 Сингатока 6 Ра134129 46421,97 Ваилека Түндүк округу 7 Матуата200472 44136,15 Ламбаса 8 Мбуа137914 17610,28 9 Такаундрове281649 34417,52 Савусаву Борбордук округу 10 Наитасири1666160 76096,49 Насину 11 Намоси570689812,10 Навуа 12 Рева272100 787370,54 Сува 13 Серуа83018 24921,99 Серуа 14 Таилеву75555 69273,76 Наусори Көз каранды аймак 15 Ротума46200243,52 Ахау Баардыгы18 074837 27145,82 Орточо1204,9355 818,0659,116875+

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

Категория:Фижинин административдик-аймактык түзүлүшү
Амхара

Амхара (амара) — Эфиопиянын түндүгүндө жана борборунда жашаган семит эли.

Саны 20 млн адам.

Эфиопиядан тышкары алар Судан, Сомали, Эритрея, АКШ, Канада, Щвеция жана башка өлкөлөрдө жашашат.

Антропология боюнча эфиоп расасына кирет.

Амхара тили семит уясына кирет.

Дин жактан монофизиттик христианчылыкты тутушат. Амхара арасында мусулмандар, католиктер жана протестанттар бар.

Элдин калыптануу процесси 13-14-кылымдарда Амхара-Сайнт жана Шоа княздыктарында болгон. 14-кылымда амхара Эфиопия мамлекетинде үстөмдүк кылган этноско айланган жана алардын тили өлкөдө расмий тили болуп калган.

Айдоо жер чарбасы (дан эгиндер, жүгөрү, буурчак) жана малчылык (ири жана майда мүйүздүү мал, эшек, тоок) менен алектенишет. Балчылык.

Кол өнөрчүлүктөрдөн темир устачылык, зергерчилик, карапачылык, токуучулук өнүккөн.

Коомдук структуранын негизи — айылдык жамаат. Касталык типтеги кол өнөрчүлөрдүн корпорациялар болгон.

 Булактар 

 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1819551 
 http://etnolog.ru/people.php?id=AMHA 

Категория:Африка этностору

Категория:Семиттер
Кыргызстан 2024 жайкы Паралимпиада оюндарында

Кыргызстан 2024 жайкы Паралимпиада оюндарына спорттун 3 түрү боюнча 4 спортчусу менен катышат. Кыргызстан эгемен тарыхында сегизинчи жолу Паралимпиада оюндарына катышуусу. 

Паралимпиада оюндары 28-августан 8-сентябрга чейин Франциянын Париж шаарында өтөт .
 30px|alt=|link= Жеңил атлетика 

 

Швейцариянын Ноттвиль шаарында өткөн жеңил атлетика боюнча лицензиялык мелдеште параспортчу Гүлназ Жүзбаева (коштоп жүрүчү Юлия Фернас менен) 1500 метр аралыкты 6 мүнөт 18 секундда чуркап өтүп, алтын медалга ээ болгон, ошондой эле Паралимпиадага жолдомо алган. 

Спортчулар Аралыгы Биринчи раунд Финал УбактысыОрунуУбактысыОрунуГүлназ Жүзбаева1500 м Коштоочу: Юлия Фернас
 30px|alt=|link= Дзюдо 
Спортчу Категориясы 1/8 финалЧейрекфиналЖарымфиналФиналОрунуАтаандашыЖыйынтыгыАтаандашы ЖыйынтыгыАтаандашыЖыйынтыгы Атаандашы Жыйынтыгы Маматибраим Суранов — 73 кг —
30px|alt=|link= Пауэрлифтинг

СпортчуСпорттун багытыЖыйынтыгыОрунуМиргүл Болоталиева— 86 кг

Дагы караңыз 
 Кыргызстан 2024 жайкы Олимпиада оюндарында 
Булактар
Сахо (эл)

Сахо — Эритреяда жана Эфиопияда жашаган кушит эли.
Сахо эли субэтникалык топторго бөлүнөт:
идда, иддифер, ироб, манифере, меля, тероа, хазу, асаортанын беш уруусунун биримдиги ж.б.
Жалпы саны 300 миң адам.

ТИЛ

Сахо тилинде сүйлөшөт. Араб, тигре жана тигринья тилдери кеңири таралган.

ИШЕНИМДЕР

Ишенгендердин көбү мусулмандар (сүннөттөр). Христиандар (монофизиттер, чыгыш католиктер) да бар.

ЧАРБАЧЫЛЫК ИШТЕР

Илгертен бери сахо эли көчмөн жана жарым көчмөн малчылык (төө, уй, кой) менен алектенишкен.
Өрөөндөрдө буудай, теф, буурчак эгишет. Адырлар жана тоолордун капталдары террассалоо ыкмасы менен өздөштүрүлөт.
Зула булуңунда балыкчылык өнүккөн.

ТАМАК-АШ

Ачыткысыз теф наны, буудай, жашылча.
Эркектер чийки бууланган этти, атайын камыр азыктарын, бууланган жана чийки буудай данын жешет.

САЛТТУУ ТУРАК ЖАЙ

Тик бурчтуу таш үйлөр, жалпак чатыры бутактардан жана самандан, топурак менен себилген.

КООМ

Сахо үчүн патриархалдык үй-бүлө негизделген бутактуу уруулук структуралар мүнөздүү.
Айыл жамааттарын уюштурууда аксакалдар жана жергиликтүү дин кызматкерлери чоң роль ойношот

МАДАНИЯТ

Элдик фольклор поэзияга, музыкага, бийге бай. 
20-кылымда пайда болгон тиграи классикалык адабияты сахо маданиятына таасирин тийгизген.

 Булактар 

https://peoples_religion.academic.ru/70/%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/099/987.htm

http://bse.sci-lib.com/article099987.html

Категория:Африка этностору

Категория:Кушиттер
Сахо тили

Сахо — сахо элинин эне тили. Кушит тилдерине тиешелүү. Эритреяда (Дэбуб, Дэбуб-Кэй-Бахри и Сэмиэн-Кэй-Бахри провинциялары) сүйлөгөндөрдүн саны 235 миң адам түзөт. Эфиопияда (Тыграй региону) 33 миң.

Тилдин өнүгүшүнө семит жана итальян (айрыкча Эритреяда) тилдери таасир эткен.Мурда, лексикалык окшоштугунан улам афар жана сахо тилдери бир тилдин диалектилери деп эсептелген.Жазуусу латын алфавиттин (Эритреяда) жана эфиоп жазмасынын (Эфиопия) негизинде. Айрым аз сандуу топтор араб графикасына негизделген жазууну колдонушат.

Сахо үчүн эфиопиялык жазуу төмөнкү тамгаларды камтыйт:
ЭФАɛuiaɨ/-ohሀሁሂሃህሆlለሉሊላልሎħሐሑሒሓሕሖmመሙሚማምሞrረሩሪራርሮsሰሱሲሳስሶʃሸሹሺሻሽሾkʼቀቁቂቃቅቆxʼቐቑቒቓቕቖbበቡቢባብቦtተቱቲታትቶt͡ʃቸቹቺቻችቾnነኑኒናንኖɲኘኙኚኛኝኞʔአኡኢኣእኦkከኩኪካክኮxኸኹኺኻኽኾwወዉዊዋውዎʕዐዑዒዓዕዖzዘዙዚዛዝዞjየዩዪያይዮdደዱዲዳድዶd͡ʒጀጁጂጃጅጆɡገጉጊጋግጎtʼጠጡጢጣጥጦt͡ʃʼጨጩጪጫጭጮɖ/ɽጸጹጺጻጽጾsʼፀፁፂፃፅፆfፈፉፊፋፍፎpፐፑፒፓፕፖvቨቩቪቫቭቮЭФАɛuiaɨ/-o

 Булактар 

https://www.ethnologue.com/language/ssy/

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/082/356.htm

https://tapemark.narod.ru/les/054b.html

http://www.sahoarchive.org/366/

Категория:Кушит тилдери
Беджа (эл)

Беджа (будша, бедауйе, бедавир) — Судандын чыгыш аймактарын (1,9 млн), Мисирдин түштүк-чыгыш аймактарын (145 миң) жана Эритреянын түндүк-батыш аймактарын (125 миң) байырлаган кушит эли.

Жалпы саны 2,17 млн адам (2005ж.).
 Уруулар 
Бишарин (бисарин, бисариаб), хадендоуа (хендава), амарар (үчөө биригип беджа элин түзөт), ха­лен­га, абаб­де, бе­ни-амер. Абабде уруусун теги араб, бени-амер урусунун теги — тигре.

 Тил 
Беджа тилинде сүйлөшөт. Бени-амер — тигре. Араб тили да кеңири таралган. Беджа тили кушит тилдердин бири. Беджа тили уруулук диалектилерге бөлүнөт.

 Ишенимдер 
Ишенгендер сүннөттүк Исламдын шафит мазхабын тутушат.

 Тарых 
Беджа — байыркы автохтондук эл. Байыркы Египет булактарында алар "маджаи" этноними астында эскерилет. Алар Мероит жана Аксум падышалыктарынын, нубиялыктардын бийлиги астында болушкан. Беджа падышалыгы 7-8-кылымдарда болгон. Беджа эли узак убакыт бою араб экспансиясына каршы турушкан. 8-кылымда беджалар Эритреянын жерлерин басып алышкан. 9-10-кылымдарда ислам дини жайыла баштаган. Түштүктө христианчылык 15-кылымга чейин сакталып калган. 19-кылымдын аягында махдисттердин көтөрүлүшүнө катышкан. 20-кылымдын аягынан бери саясий көз карандысыздыктын талаптары коюлуп келет. Алар куралдуу кагылышууларга (Дарфур, Эритрея менен Эфиопия жана Судан менен Эритрея ортосундагы конфликтер) катышкан.

 Экономика 
Салттуу чарба көчмөн (меридионалдык багытта көчүп жүрүшөт) мал чарбасына (төө, майда мүйүздүү мал) негизделген. Эң престиждүү төө чарбасы (өзгөчө түндүктө бишарин менен амарарда өнүккөн). Беджанын жарымы (төмөнкү касталык) — дыйканчылык бөлүгү. Кызыл деңиздин жээгинде жашаган абабде — балыкчылык менен алектенишет. Айрымдары (халендоуа) пахта плантацияларында иштешет. Кээ бирлери табигый жыпар жыттуу чайырларды чогултушат.

 Тамак-аш 
Салттуу тамак-ашы: төөнүн жана эчкинин сүтү. Кофе. Ботколор.

 Салттуу кийим 
Эркектердин салттуу кийими — узун көйнөк (галабея), кенен шым, чалма. Аялдардыкы — узун кара көйнөк, кенен шым, жоолук.

Эркектердин салттуу чач жасалгасы (тиффа) баштын төбөсүндө чач үйүлмө түрүндө болот. Ошондуктан, махдисттик көтөрүлүш учурунда британдыктар аларга «‎фуззи-вуззи»‎ (англ. «‎fuzzy-wuzzy»‎ — «‎үлпүлдөктөр»‎) деп каймана ат коюшкан.

 Коом 
Патрилинейлик кландар, салт укугу (салиф), касталык-уруулук система сакталып калган.

 Маданият 
Улуттук фольклор (мифтер, жомоктор, эпостор, макалдар) сакталып калган.

1994-жылдан бери Кызыл деңиз университетинде (Порт-Судан шаары) беджа элинин маданиятын изилдөө борбору иштейт.

 Булактар 

 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1858489 

 https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/103/234.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Кушиттер
Тубу (эл)

Тубу (тиббу, теда) — Борбордук Сахарадагы эл. Алар Тибести тайпак тоосунун аймагында жана ага жакын аймактарында жашашат. Саны 1,3 млн адам, анын ичинде 1,1 млн жакын Чадда (түндүк-батышта), калгандары Нигерде (түндүк-чыгышта), Ливияда (түштүктө) жана Суданда (түндүк-батышта). Эки субэтникалык топко бөлүнүшөт: теда (түндүктө) жана даза (түштүктө).

Тил

Теда жана даза субэтностор сахара уясына кирген теда жана даза тилдеринде сүйлөшөт.

 Ишенимдер 
Ишенгендер мусулмандар. Исламга чейинки элементтер сакталып калган.

 Тарых 
Тубу жөнүндө биринчи эскерүүлөр 8-9-кылымдарда араб тилдүү булактарда кездешет. Тубу эли 8-14 кылымдарда Канем империясынын курамында болгон. 19-кылымдын аягында жайылган сенуситтердин суфий орденинин таасири Тибести аймагынын исламдашуусуна өбөлгө түзгөн. 1914-жылы Тибести аймагын француздар басып алышкан.

Мамлекеттик төңкөрүштөр жана куралдуу кагылышуулар элдин өнүгүүсүнө тоскоол болууда.

 Экономика 
Тубу — жарым көчмөн малчылар (теда төө кармашат, даза — ири мүйүздүү мал). Дыйкандар буудай, арпа, таруу, буурчак, тамеки, пахта вади нугуна эгишет. Сугат үчүн убактылуу суу агымдары колдонулат.

Туз өндүрүү. Жыйноочулук (жапайы жемиштерди чогултуу) жана аңчылык.

Кол өнөрчүлүктөрдөн токуучулук, темир устачылык, булгаары иштетүү, зергерчилик өнүккөн. Базарларда мал, туз жана тамеки сатышыт.

 Турак жай 
Турак жайы тегерек, чопо же таштан саман менен жабылган, көчмөндөрдө көчмө, килем, кийиз же тери менен жабылган. Кээ бирлер пальма жалбырактары менен жабылган жыгач алачыктарда (ферринг) жашашат.

 Тамак-аш 
Финик, таруу, кокос соусу, жүгөрү майы. чөп жана тамыр чайлары. Этти аз жешет.

 Коом 
Коом ак сөөк (м'банг), эркин (н'гар) жана көз каранды (бере) бөлүнөт. Мурда келип чыгышы жана кесиптери боюнча касталык бөлүнүүлөр болгон. Коомдук уюмдун негизинде патронимиялар жана көп үй-бүлөлүк жамааттар. Көп аялдуулук практикаланат, бирок көпчүлүк моногамдык үй-бүлөлөр. Кландарга кудуктар, жайыттар, кичинекей оазистер таандык. Тибести аймагында жашаган уруулар шайланган башчы (дерде) жана кеңеш (нгарта) тарабынан башкарылат. Тубу аялдары эркектер менен бирдей укуктарга ээ. Алар жамааттын иштерине кийлигишишет. Аялдар бейтааныш эркектерден коргонуу үчүн бычак же курчутулган мүйүз алып жүрүшөт.

 Өзгөчөлүктөр 
Организмдин өзгөчөлүктөрү +55° чейин ысыкка чыдоого мүмкүндүк берет. Тубунун жашоо узактыгы коңшу элдерге караганда жогору.

 Генетика 

Y-хромосомалык гаплогруппалар:

R1b — 34%
T1a — 31%
J — 1%

Мындан тышкары, тубу элинде неандерталдык гендер (0,5%) аныкталган. Неандертал гендеринин жогорку концетрациясы Европа жана Алдыңкы Азия калкына мүнөздүү. Евразиялык гаплогруппалардын жана неандерталдык гендердин болушу тубу элинин Евразиядан келип чыгышын көрсөтөт.

 Белгилүү инсандар 

Хиссени Хабро — Чаддын президенти (1982-1990). 
Гукуни Уэддей — Чаддын президенти (1979-1982).

 Булактар 

 https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/112/648.htm

 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4218540 

 https://travelask.ru/articles/tubu-muzhestvennye-kochevniki-pustyni

 https://rogotneva.ru/articles/afrika/kochevniki-chada-tubu/

Категория:Африка этностору

Категория:Сахара тилдеринде сүйлөгөн элдер
Максим Лисицын

Максим Лисицын — Орусиялык машыктыруучу, Кыргызстандын курама командасынын жана Бишкектин Дордой клубунун башкы машыктыруучусу.

 Өмүр баяны 
«Кубань-2» резервдик командасында футболчу катары ойногон. Аскердик кызматты өтөгөндөн кийин машыктыруучулук карьерасын баштаган.15 жыл Краснодар крайынын Футбол академиясында иштеген. «Кубани-2» машыктыруучулар штабынын мүчөсү болгон, андан кийин Краснодар клубунун тандоо бөлүмүндө, кийинчерээк ал «Урожай» клубун жетектеген .

2020-жылы Кыргызстандын Премьер-Лигасынын “Илбирс” клубун жетектеген .

2022-жылдан бери Кыргызстандын жаштар курамасын жетектеп келет. Максим Лисицындын жетекчилиги астында 2022-жылы команда квалификациядан ийгиликтүү өтүп, Азиянын эң мыкты 16 командасынын катарына кирген, ал эми 2023-жылы бул команда Азия Кубогунун финалдык оюндарына катышып, тайпадагы атаандаштары Сауд Арабия, Жапония жана Кытай командалары болгон. 

2022-жылдан бери Кыргызстандын олимпиадалык курама командасын жетектеп келет. 2023-жылдын декабрында ал «Дордой» клубун жетектеген. Адис курама командадагы жана клубдагы кызматтарды бириктирет. 2024-жылдын 13-июнунда Кыргызстандын курама командасынын башкы машыктыруучусу болуп дайындалган. 

 Булактар 

 Шилтемелер 

 Машыктыруучунун профили Transfermarkt сайтында