Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Несслер реактиви

Несслер реактиви – калий тетраиодомеркурат (II) дигидрат эритмеси - К2 [HgI 4]. Ал аммиак жана аммоний туздары, биринчилик жана экинчилик спирттер, альдегиддер менен өз ара аракеттенип, кызыл-күрөң чөкмөнү:

пайда кылат. Аны даярдаш үчүн 50 г КI 50 мл дистирлиленген сууда эритип, ага НgCl2 каныккан эритмесин акырындык менен HgI чөкмөсү пайда болгончо кошот. Андан кийин NaOH 6 н эритмесинен 200 мл кошуп, көлөмүн 500 млге чейин суу менен толтурат. Реактивди караңгы жерде сактайт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нефелин

thumb|Нефелин.
Нефелин – минерал, калий жана натрий алюмосиликаты (NaK)AlSiO4. Алюминий жана сода өндүрүүдө, айнек, тери ө. ж-ларында колдонулат. Аппатит кендерин иштетүүдөн алынат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Минералдар‎
Нефелометрия

Нефелометрия – суспензия аркылуу өткөн нур чачырашынын интенсивдүүлүгүн өлчөөгө негизделген. Н. 1912-ж. Ф. Кобер сунуштаган. Чачыраган нур интенсивдүүлүгү ID зат бөлүкчөсүнүн өлчөмүнө жана санына көз каранды: ID =КС Н. жардамы менен сууда эрибеген жана туруктуу суспензияны пайда кылуучу зат концент. аныктайт. Фотонефелометриялык изилдөөлөрдө стандарттык эритмелер пайдаланып калибровкалоочу графикти түзөт. Изилденүүчү суспензия интенсивдүүлүгүн өлчөгөндөн кийин анын концентрациясын график боюнча аныктайт. Суспензияны туруктуу агрегаттык абалда кармоо үчүн коргоочу коллоидди кошот, мисалы, крахмал, желатин эритмелерин. Оптикалык тыгыздык менен эритмедеги зат концентрациясынын жана жарык нурунун сиңирилишинин ортосундагы көз карандылык Бугер-Ламберт-Бээр закону боюнча аныкталат. It =I 0·10—ECI теңдеменин оң, сол жагын I0 бөлүү менен төмөнкү теңдемени алат: It/I0 =10 —ECI ; It/I 0 катышы оптикалык тунуктук деп аталат да, Т менен белгиленет же өткөрүүнүн коэффициенти: I=1/см. T= It/I0 =10 —ECI ; Тескерисинче I 0/It тунуксуздукту же сиңирип алуу дегенди билдирет. D-оптикалык тыгыздык D=ELC формуласы менен туюнтулат. Мында, Е-зат молдук сиңирүү коэффицентти, L-сиңирүү калыңдыгы, С- концентрация. Демек, оптикалык тыгыздык түстүү эритменин концентрациясына жана катмар калыңдыгына түз пропорционалдуу.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мунайды тазалоо

Мунайды тазалоо, чийки мунайда кум, чопо, чаң, газдар, минералдык туздар жана суу болот. Минералдык туздар гидролизге учурап, к-таны пайда кылып, аппараттарды дат басууга алып келет. Чопо, чаң жана кум аппараттар жылуулук өткөргүчтүгүн төмөндөтөт. Суу мунайдын ректификация аркылуу бөлүнүшүнө тоскоол болот. Ошондуктан мунай кайра айдоого чейин тазаланышы керек. Эриген газдар атайын машинанын жардамы менен бөлүнүп алынат. Басым төмөндөгөндө газдар менен бирге жеңил углеводдор аралашмасы бөлүнүп чыгат. Газ бензини кошумча мунайды газынан соляр майы аркылуу ажыратылат. Мунайды тундурууда катуу заттар чөктүрүлөт. Жылуу суу менен бир нече ирет жууп, нефтини минералдык туздан тазалайт. Суу мунайы менен туруктуу эмульсияны пайда кылгандыктан, ага эмульсияны буза турган заттар кошулат. Мисалы, нафтен к-тасы натрий тузун кошуп ысытууда эмульсия бузулат, мунай суудан ажырайт. Эгерде жылытылган нефть аркылуу электр тогун өткөзсө, эмульсия тезирээк ажырап, суу тундуруудан кийин жеңил эле бөлүнүп чыгат. Нефть тазалангандан кийин андагы суунун саны 0,1-0,3 %, хлорид туздар саны 10-40 мг/л ашпоо керек. 1 м3 нефтиден орточо 30-50 м3 газдар аралашмасы бөлүнүп алынат. Алар химимялык  өнөр жайда негизги сырье болуп эсептелет. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мунай майлары

Мунай майлары — кыймылдаткычтар, ө. ж. тетиктерин, жабдыктарын майлоо үчүн, гидросистемаларда жумуш-чу суюктук катары, металлды иштетүүдө, медицинада колдонулуучу ар түрдүү класстагы жогорку мол-луу углевозороддор аралашмасы. Н. м. касиети, сапаты, курамы алгачкы заттар курамына жана аларды кайра иштетүүнүн методуна жараша болот. Негизги сапаттарына анын илээшкектиги, жабышкактыгы, эрип кетүү жана катып калуу жөнөмдүүлүктөрү кирет. Колдонулушуна жараша төмөнкү топторго бөлүнөт: Машиналар үчүн; 2. Автотранспорт; авиация үчүн; 3. Компрессор, цилиндрлер; 4. Өзгөчө сапаттуу майлар. Аз илээшкектүү майлар көп тегеренүүчү, кыймылдоочу механизмдерде — кийим тигүүчү машиналарда, илээшкектиги жогору майлар подшипниктерде, станоктордо, эң жогорку илээшкектүү май — автол автотрактор, авиация, буу машина-ында колдонулат. Атайын аралашмалары бар майдын кээ бир түрлөрү солидол, консталин жогорку температурада басымда иштөөчү механизмдер, металл материалдарын даттан сактоодо пайдаланылат; өзгөчө сапаттуу майлар медицинада, парфюмерияда жана башка колдонулат. Кыймылдаткычтар иштеген учурда майлар окистенүүгө туруктуу болушу үчүн анын курамына амин-фенолдор кошулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мунай азыктарын ароматташтыруу

Мунай азыктарын ароматташтыруу — мунай азыктарында ароматтык углеводородду көбөйтүү максатында ачык чынжырлуу углеводородду циклдүү углеводороддорго айландыруу. Ароматташтыруу мунайдын жана анын фракцияларын иштетүү процессинде ишке ашырылат. Тандап таасир кылуучу катализаторлор колдонуу менен Н. п. а. ө. ж. денгээлинде ишке ашырылат. Мунай-химиялык өнөр жайында ароматташтыруунун, эки методу коддонулат. Чектүү углеводороду көп Н. п. а. үчүн гидроформинг процесси, нафтен углеродороду көп болгон Н. п. а. үчүн гидрирлөө пайдаланылат. Мисалы, бензолду алууну С6Н12 = С 6Н6 + ЗН2 жана С6Н,4 = С 6Н6+ + 4Н2 реакциялары менен ишке ашырса болот. Ушул эле ыкма менен бензол гомологдорун да синтездеп алууга болот. Көпчүлүк учурда бир эле алифаттык же мунайлуу углеводороддон ар түрдүү ароматтык углеводород пайда болушу мүмкүн. Азыктын аз же көп алынышы температурага жана катализаторлор тандап таасир кылуучу өндөмдуүлүгүнө жараша болот. Н. п. а. нефть-хим. ө. ж. үчүн мааниси чоң. Пластмассалар, жуугуч заттар, боёктор, жарылгыч заттар алуу үчүн керектеле турган ароматтык угглеводороддор 80-90 % ушул ыкма менен алынат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Никель куймалары

Никель куймалары – никель негизинде алынган куймалар, Н. к. ысыкка туруктуу, өтө жогору механикалык, антикоррозиялык, магниттик, электрдик касиеттери менен башка куймалардан айырмаланат (мисалы, хром-никель куймасы дат баспоочу болоттор, электротехникалык куймаларга – константан, манганин, нихром, никелин, хромель жана башка кирет).
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Никель оксиддери

Никель оксиддери – никель оксиддеринин ичинен так изилденген маалыматтарынын көбүрөөгү (II) NiO, ал эми Ni2O3, Ni3О4 типтеги оксиддери ж-дө божомолдоп гана айтууга болот. Кадимки шартта булар термодинамикалык туруксуз заттар. NiO бөлмө темп-расында ромбоэдрлик торчолуу жашыл-сымал кристаллды: а = 2,9518 = 60°, 2 (180) пайда кылат. Тыгызд. 7,45 (200)г/см3. 2000С жогору кубдук модификацияга өтөт: а = 4,1946 (275°С), NiO сууда эрибейт, к-тада жеңил эрийт. Суутек жана көмүртек (II) оксиди ысытууда металлга чейин жеңил калыбына келтирет. Жаратылышта NiO бунзенит минералы түрүндө кездешет. Ni(OH)2 же NiCO3 (600°С) же Ni(NO3)2 (1000°C) абасыз чөйрөдө ысытууда Н. о. алынат. NiO боёк, эмалдар, катализаторлор жана жарым өткөргүч материалдар даярдоодо пайдаланат. Никель гидроксиди Ni(OH)2 никель туздарына щелочту таасир кылганда чөгөт. Мунун жашыл гексоганалдык кристаллдары: а = 3,123, в = 4,604, тыгызд. 4,09г/см3, пайда болуу жылуулугу DН0298 = -128,7 ккал/моль. Никель (II) туздарына күчтүү окистендиргичтер катышуусунда (NaOCl, NaOBr, O3) щелочту таасир кылса, Ni(OH)3 кара чөкмөсү түшөт. Бул күчтүү окистендиргич болгондуктан, щелочтук аккумуляторду даярдоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Никель сульфаты

Никель сульфаты, NiSO4 – саргыч ромб кристаллдар, тыгызд. 3,652г/см3 (250С), пайда болуу жылуулугу DН0298 = 218 ккал/моль. Нымдуу абада сууну сиңирип алып, жашыл түскө өтөт. Сууда эригичтиги 21,40 (0оС); 29,99 (30оС), 23,59 (50оС); 43,42 (99оС). СН3ОН менен С2Н5ОН эригичтиги 0,01% жана 0,01% (15оС). 3,150С 31,5оС чейин суудагы эритмесинен Mg, Mn, Fe, Co, Zn, гептагидрат менен изоморфтуу никель купоросу NiSO4·7Н2О кристаллдары бөлүнөт. 31,5-53,6оС көк-жашыл түстөгү тетрагоналдуу a-NiSO4·6Н2О, ал эми 53,6 – 99оС чейин b-NiSO4·6Н2О пайда болот. Темп-ра жогорулаган сайын суу молекулалары  саны азайып, стабилдүү NiSO4·Н2О пайда болуп, 280о С жогору суусун толук жоготот. Н. с. щелочтуу металлдар сульфаттары менен кош туздарды: Ме 2Ni(SO4)2· 6Н2О, Ме-К+, Rb+, Сs+, NH4+ берет. Булардын ичинен никель-аммоний сульфатын практикалык мааниси чоң. Өнөр жайда Н. с. металлды күкүрт к-тасында эритүүдөн алынат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Никель сульфиддери

Никель сульфиддери – күкүрт менен никель курамы ар түрдүү бирикмелер: NiS, Ni2S, NiS2, Ni3S2, Ni3S4 жана Ni6S5 жана башка пайда кылат. Жаратылышта NiS (миллерит минералы), Ni3S4 (полидимит), NiS2 (ваэсит) кездешет. Ni3S2 менен Ni6S5 никелди алуудагы эритүүдөн же кобальт өндүрүшүнөн калган сульфаттык эритмелерден алынат. Н. с. таза никель алууда, гальванотехникада, никель менен металлды жабууда, аккумулятор жасоодо, катализаторлор даярдоодо жана башка колдонулат. аралык продукт, Файнштейн негизги компоненттери. Никель моносульфиди NiS күкүрт менен NiO ысытууда же никель туздарына суутек сульфидин же аммоний сульфидин таасир кылуудан алынат. NiS үч модификацияга ээ: a-NiS -аморфтуу; b-NiS (жогорку темп-рада); g-NiS (төмөнкү темп-рада). Табигый g-NiS (миллерит) саргыч жалтырак учтуу кристаллды пайда кылат. Балкып эрүү t 7970С, пайда болуу жылуулугу DН0298-17,5 ккал/моль, сууда НСl эрибейт. Абада акырындык менен окистенет. Суутек менен калыбына келбейт. Ni2S Ni менен NiS пайда болгон катуу эритме деп эсептешет. Ал NiSO4 менен Sтин аралашмасын Н2 агымында ысытканда, же Ni2S көмүртек менен электр мешинде калыбына келтирүүдө алынат. Ni2S тыгызд. 5,52-6,05 г/см3, балкып эрүү t 645оС, сууда эрибейт. Туз к-тасы менен начар аракеттенишет, азот к-тасы менен күкүрттү бөлүп чыгаруу менен ажырайт. Ni3S4 (полидимит) - күмүш сымал жалтырак кубдук кристаллды пайда кылат. NiS2 (ваэсит) – боз жалтырак, кубдук торчо пайда кылган тыгызд. 4,45 г/см3 болгон зат. Ni3S2 Ni-S системасында катуу эритме диссоциацияланганда пайда болот. Балкып эрүү t 790оС. Акырындык менен муздатканда Ni6S5 пайда кылуу менен ажырайт. Н. с. катализатор, нитрил жана нитробирикмелерди калыбына келтирүүдө кеңири колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ниобаттар

Ниобаттар – беш валенттүү ниобийге туура келүүчү ниобий кислотасынын туздары. Эң негизги Н. метаниобаттар МеNbO3, ортониобаттар Ме3NbO4 же Ме5NbO5 түрүндөгү туздар кирет. ( Ме - шелочтук металл). Ортониобаттар жана Ме5NbO5 туздары сууда эригенде гидролизге учурап, татаал аквополи Н. 4Ме2О·3Nb2О5, 7Ме2О·6Nb2O5 пайда кылышат. Щелочтуу металлдар жер металлдары ниобаттары термикалык жактан туруктуу жана жогорку температурада (1200 оС) бууланбайт. КNbO3 жана NaNbO3 400-800оС вакуумда кычкылтекти бөлүп чыгарып, ниобий “колосу“ касиетине ээ болуучу катуу фазаларды пайда кылуу менен ажырайт. 800-1200о C вакуумда эркин абалдагы щелочтуу металл бөлүнүп чыгат, ал эми толук ажыроонун негизинде NbO 2 пайда болот. Кээ бир Н. балкып эрүү темп-ралары LiNbO3 – 1164о, NaNbO3 – 1250о, KNbO3 – 1184о, R6NbO3 – 1200о, Cs5NbO5 – 1200о, Na5NbO5 – 980о . Щелочтуу металлдар бардык суусуз метаниобаттары жана башка элементтер кээ бир Н. сууда начар эрийт. Калий туздары натрий туздарына караганда бир далай жакшы эришет. Көпчүлүк металлдардын Н. сегнетоэлектрдик, ал эми кээ бир шарттарда пьезоэлектрдик касиетке ээ. Н. ниобий гидроксидин щелоч эритмелери менен иштетүүдөн алынат. Ниобий жана тантал технологиясында Н. тоо тек концентраттарын ажыратууда пайда болот. РН³13 жеткенде эритмеден Ме2О Nb2О5 = 4:3 кристаллдашат. Кээ бир металлдар Н. керамикалык буюмдар, сегнетоконденсаторлор, пьезоэлектрдик блоктоочу жана көлөмдүк конденсаторлорду даярдоодо колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ниобий

thumb|Ниобий.
Ниобий (лат. Niobium), Nb – элементтердин мезгилдик системасынын V тобунда жайгашкан элемент, к. н. 41, ат. м. 92,9064. Табигый туруктуу изотобу 93Nb. 1801-жылы англиялык окумуштуу Ч. Хатчет ачкан. Табиятта эркин түрүндө кездешпейт, ал көбүнчө минералдардын курамында тантал менен бирге кездешет. Ниобий жер кыртышында массасы боюнча 2.10–3% таралган. Маанилүү минералдары – колумбит, танталит, лопарит жана пирохлор. Ниобий жогорку температурада эрүүчү, боз түстөгү металл, тыгыздыгы 8,57 г/см3, абада туруктуу. Б. эрүү t 2487˚С, кайноо t 4930˚С. Tаза ниобий муздакта жана басым алдында жакшы иштетилет. Механикалык мыкты касиеттерин жогорку температурада сактайт. N2, C, H2, O2 сыяктуу элементтер аралашканда анын ийкемдүүлүгү азайып, катууланат. Химиялык касиети боюнча танталга окшош. Плавик комитетасында эрийт. Көпчүлүк Ta)O4 (мында Nb2O5 38–58%), эвксенит Y(Nb, Ti, Ta)2O6 (курамында Nb2O5 21–34%) сыяктуу минералдар кирет. Эгер кенташтын курамында Nb2O5 0,15–0,2%тен кем болбосо, ал өнөр жайлык мааниге ээ. Чачынды кенде колумбит 0,1– 0,15 кг/м3ге жетсе, ниобий өндүрүлөт. Ниобий к. карбонатит, гранит, граносиенит, сиенит тектери менен байланышкан. Ниобий ракета курууда, авиацияда, атом реакторлорунда, электроникада жана башка тармактарда кеңири колдонулат. Эң ири кени Бразилияда (Араша), Канададан (Ока, Сент-Онор), Урал тоолору менен Кола ж. аралында табылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

 
Категория:Химия
Нитраттар

Нитраттар – азот кислотасынын туздары, түссүз кристалл заттар. Кадимки температурада туруктуу. Сууда жакшы эришет. Ысытканда щелочтуу металлдар жана щелочтуу жер металлдары Н., Ag жана Ni Н. алардын балкып эрүү температурасынан жогорку температурада ажырайт. Көпчүлүк суусуз Н. балкып эрүү температурасынан төмөнкү температурада ажырайт. Активдүү металлдар Н. ысытканда нитриттерге өтөт. 2КNО 3 ® 2КNO2 + О2 – Калган металлдар Н. көпчүлүгү ысытканда металл оксидине, кычкылтекке жана азот (IV) оксидине ажырайт: 

2Сu(NO3)2 = 2СuO + 4NO2­ + О2

 Активдүүлүгү начар металлдар Н. (мисалы, күмүш, алтын) ысытканда, эркин металлдарга чейин ажырашат: 

2AgNO3 = 2Ag + 2NO2­ + O2

Н. жогорку температурада кычкылтекти бөлүп чыгарат да, күчтүү окистендиргичтер болушат. Ал эми алардын суудагы эритмелери окистендиргич касиетке ээ эмес. Практикада натрий, калий, аммоний жана кальций Н. мааниси өтө чоң. Натрий нитраты NaNO3 (натрий селитрасы) жаратылышта көп кезигет (Чилиде). Калий нитраты КNO3 (калий селитрасы) жаратылышта аз санда кездешип, негизинен натрий нитратын калий хлориди менен өз ара аракеттендирүүдөн алынат. Бул туздар экөө тең жер семирткич катары колдонулат. Калий нитратынын курамында өсүмдүк үчүн зарыл болгон азот жана калий элементтери бар. Натрий жана калий селитралары айнек алууда, жарылгыч заттар (аммо-ниттер) даярдоодо, тамак-аш өнөр жайында продуктулар консервациялоодо колдонулат. Кальций нитраты Са(NO3)2 (кальций селитрасы) негизинен азот кислотасын акиташ менен нейтралдаштыруудан алынат, жер семирткич катарында колдонулат. Аммоний нитратында NH4NO3 өсүмдүктөр жеңил өздөштүрө турган азот саны башка нитраттарга же аммоний туздарына салыштырганда өтө жогору, жер семирткич катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитриттер

Нитриттер – азоттуу – нитрит к-танын НNО2 туздары, түссүз кристаллдар, нитраттарга караганда жогорку темп-рага туруксузураак. Н. ысытканда ажырайт: 

2AgNO2 =AgNO 3+Ag+ NO

Н. Бардыгы сууда жакшы эришет. Кээ бир Н. аммиак эритмесинде эрийт, LiNO2·2Н2О башка нитриттер баары спиртте начар эришет. Н. окистендиргич да, калыбына келтиргичтик да касиеттерин көрсөтүшөт. Күчтүү окистендиргичтер (КМnО4, Н2О2, О3 жана башка) начар кычкыл чөйрөдө Н. нитраттарга чейин окистендирет. Щелочтуу чөйрөдө Н. аммиакка чейин калыбына келет (калыбына келтиргичтер: Н2S, Девард куймасы, Zn жана башка),

NaNO2+ 3Zn + 2NaOH + 2H2O = NH3+ + 3NaHZnO2 

Начар кычкыл же нейтралдуу чөйрөдө Н. NO чейин калыбына келет (калыбына келтиргичтер: Fe2+, Ti3+, I-, H2S ) Н. NO жана NO2 аралашмасын оксидге жана гидроксидге таасир этүүдөн жана нитраттар калыбына келтирүүдөн алынат (калыбына келтиргичтер: Pb, CaSO3, PbS + CaO жана башка); NaNO3+ Pb = PbO + NaNO2 Н. боёк алууда жана медицинада колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитрлөө

Нитрлөө — нитрлөөчү реагенттер таасири астында органикалык  мол-нын кура-мына NО2 тобун киргизүү. Мындай нитрлөөчү реагенттерге НNО3, НNО3+ Н2SO4 (нитрлөөчү аралашма), АsОNО2, N2О4, N2O5, нитроний туздары (NО2 )+Х-(Х- = ВF, SbF- жана башка), NО2На1 (На1 = С1, F, Вr), А1kONО2, С(NО2)4. Чектүү углеводородду Н. үчүн НNО3 колдонулат жана реакция радикалдык орун алмашуу механизми менен ( NO2 — радикалы), ароматтык углеводородду жана гетероциклдик бирикмелер, аминдер, спирттер Н. реакциясы иондук механизм менен, ал эми олефиндер Н. реакциясынын шартына жараша аталган эки механизм менен тең жүрөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитробензол

Нитробензол, С6Н5NО2 – ароматтык нитробирикмелер эң жөнөкөй өкүлү. Ачык сары-жашыл түстөгү сыяктуу майлуу суюктук; балкып эрүү t 5,80С, кайноо t 210,8оС; тыгызд. 1,987 г/cм3 (25о С) сууда эригичтиги 0,19 %, органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт; өз алдынча тутануу t 482 оС, от алуу t 83оС. Бензолго нитрлөөчү аралашманы (НNО3 жана Н2SО4 аралашмасы) таасир этүүдөн алынат. Калыбына келтиргичтер менен реакцияга кирип, реакциянын шартына жараша анилинге же гидразобензолго чейин калыбына келет. Анилинди, азоту бар ароматтык органикалык  бирикмелерди (мисалы бензидин, хинолин, азобензол) өндүрүүдө, эриткич, металлды жылмалоочу каражат катарында колдонулат. Н. уулуу зат. Гемоглобинди метгемоглбинге чейин окистендирет. Ошондуктан анын абадагы концентрациясы 3 мг/м3 ашпоого тийиш.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитробирикмелер

Нитробирикмелер — мол-сында бир же бир нече NО2 -нитротобу көмүртек атому менен байланышкан органикалык  бирикмелер. Алар курамындагы нитро-тобу санына жараша моно-, ди-, три-ж-а поли- Н. бөлүнөт. Алар алифаттык (нитропорафиндер, нитролефиндер), ароматтык (нитронилин, нитробензол, нитронафталин, нитротолуол жана башка) жана майлуу ароматтык Н. бөлүнөт. Ароматтык Н. сары түстөгү суюктуктар же кристалл түрүндөгү заттар. Эң жөнөкөй алифаттык Н. түссүз суюк заттар. Сууда начар эрийт. Алифаттык Н. эки таутомердик формада кездешет. Ароматтык Н. гемоглобинди метоксигемогло-бинге чейин окистендирет, нерв системасын, боорду бузат, тери ооруларын пайда кылат. Көпчүлүк полинитро-бирикмелер — жарылуучу заттар (ЖЗ — ВВ). Алифаттык Н. гидроксиламинге жана аминдерге чейин калыбына келет. Негиздер менен реакцияга кирип, туздар пайда кылат. Ароматтык Н. аминдерге чейин калыбына келет, аминдер, щелочтор жана башка продуктулар менен аддукт пайда кылат. Ядродогу -NО2 тобу жана суутек атому башка функционалдык топторго орун алмашууга жөндөмдүү. Алифаттык Н. парафинди суюк же буу фазасында суютулган азот к-тасы менен 140-150°С нитрлөөдөн; ароматтык Н.— ароматтык углеводородду нитрлөөчү аралашма менен нитрлөөдөн алынат. Н. жарылгыч заттар. Алар боёкторду, жарылгыч заттарды алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитробоёктор

Нитробоёктор — NO2 тобу, молекуладагы ОН- же NН2-тобуна карата орто-ж-а пара-абалында жайгашкан аро-маттык ди- же тринитробирикмелер. Алар аминнитро- же оксинитробоёктор деп аталат. Оксинитробоёктор: пикрин к-тасы, Марциус сарысы (2, 4-динитронафтол), нафтолдуу сары (2, 4-динитронафтол-1дин 7-сульфоктасы) — жүндү, терини, табигый жибекти ачык сары түскө боёочу к-талык боёктор катарында колдонулган. Күн нурунун таасирине туруктуулугу төмөн болгондуктан, акыркы мезгилде практикада колдонулбайт. Амин-нитробоёктор —дифениламин бирикмелери. Булардын көпчүлүгү күн нурунун таасирине туруктуу сары түскө ээ жана дисперстик боёктор катарында ке-ңири колдонулат. Мисалы, дисперстүү сары бышык 2К (2,4-динитро-4'-оксидифе-ниламин).
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитроглицерин

thumb|Нитроглицерин.
Нитроглицерин (глицеринтринитрат) O2NOCH(CH2ONO2)2 – глицерин жана азот кислотасынын толук эфири; мол. массасы 221,1,; түссүз, коюу, жытсыз, май сыяктуу суюктук; техникалык Н. саргыч түстүү; d415 1,696, nд201,4736. Эки модификацияда кристаллданат: туруктуу (ромбикалык бипирамида түрүндө), тоңуу t –13,4оС жана лабилдик (үч тилке түрүндө) тоңуу t 2,8о С. Ацетон, эфир, метил спирти, концент. уксус к-тасы, бензол, толуол, ксилол, нитробензол жакшы, глицерин, бензин, лигроинде начар эрийт; сууда – 0,14 % (25оС), 0,4 % (50оС) эрийт. Күчтүү жарылгыч зат (механикалык таасирлерге сезгич келет, динамит жана башка жарылгыч куралдар курамына кирет). Н. глицеринди нитрлөөдөн алынат:

СН2(ОН)-СН(ОН)-СН2ОН + 3HNO3 CH2(ONO2)-CH(ONO2)-CH2ONO2 + 3H2O

Өндүрүштө Н. өтө жарылгыч болгондуктан, аны алыс аралыкка ташууга тыюу салынган. Бардык өндүрүлгөн Н. жарылгыч заттар жана түтүнсүз жарылуучу дарылар алууда, аз өлчөмдө суюлтулган эритме жана таблетка түрүндө медицинада кан тамырларды кеңейтүүчү каражат катары пайдаланылат. Н. уулуу зат, тери аркылуу канга өтүп, өтө катуу баш оорууну пайда кылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Нитрозобирикмелер

Нитрозобирикмелер — кемүртек атому менен түздөн түз, байланышкан ни-трозотобу — N=O бар органикалык  бирикмелер. Мисалы, нитрозобензол С 6Н5-N=О, три-фторнитрозометан СF3N=О жана башка Н. реакцияга өтө активдүү. Окистенүүдөн тиешелүү нитробирикмеге, калыбы-на келүүдөн аминге же гидроксиламинге өтөт. Диен углеводороду менен 1,4 кошулуу реакциясына кирет. Алифаттык Н. аминдер жана М-алкилгидроксил-аминдер окистенүү реакциясынан, ароматтык Н. — ароматтык бирикмелерди нитроздоо реакциясынан алы-нат. Н. боёктор, аминкислоталарды, гетероциклдик бирикмелер синтездөөдө, алифаттык фтордуу Н. жогорку темп-рага чыдамдуу каучуктарды алууда, ошондой эле органикалык  синтезде аралык зат катарында жана аналитикалык реагент катары колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия