Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Гамета

thumb|жумуртка клеткасы + сперматозоид.
Гамета - (гр. gamētе - ургаачы, gamttēs - эркек) өсүмдүк жана жаныбардын жыныс клеткасы. Ал тукум куума белгилерди укумдан тукумга берет. Гамета хромосомалардын жалпы (гаплоид) жыйнагын алып жүрөт жанагаметогенез процессин камсыздайт. Уруктанууда эркек жана ургаачы гаметалар кошулуп, ата-эненин экөөнүн тең белгилерин алып жүрүүчү диплоиддүү зигота пайда болот. Зиготадан жаңы организм калыптанат. Ургаачы жыныс гаметасы энелик же жумуртка клеткасы, эркек жыныс гаметасы сперматозоид деп аталат. Энелик клетка кыймылсыз келет да, эркек гаметадан чоң болот. Сперматозоиддер чөйрөнүн шартын (температура, осмос басымы жана башка) өтө сезгич келет. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Зоология‎ 
Категория:Ботаника‎
Гамзатов Расул

Гамзатов Расул - (8. 9. 1923, Дагстан, Хунзах району, Цада айылы 3.11. 2003, Москва) авар акыны, коомдук ишмер, Дагстан эл акыны (1959), Социалдык Эмгек Баатыры (1974). 
thumb|Расул Гамзатов.
 Гамзат Цадасанын уулу. 1945-50-ж. Москвадагы М. Горький атындагы Адабият институтунда окуган. Ырлары 1937-жылдан жарыяланып, 1943-ж. туңгуч жыйнагы чыккан. «Биздин тоолор» (1947), «Менин жерим» (1948), «Тоолуктун мекени» (1950), «Улуу агам жөнүндө баян» (1952), «Дагстан жазы» (1955), «Жүрөгүм менин тоолордо» (1959) жыйнактарында, «Тоолук кыз» (1958) поэмасында Дагстандын жаңы турмушун, тоолуктардын психологиясындагы өзгөрүштөрдү, эл достугун даңазалаган. Граждандык пафос, улуттук жана интернационалдык көркөм салттардын айкалышы, назик юмор жана лиризм, социалдык сергектик, туулган жеринин табиятын, адамдардын ички дүйнөсүн жандили менен таасын сүрөттөө акындын поэзиясынын негизги өзгөчөлүгү. Анын «Мен туулган жыл» (1950; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1952), «Бийик жылдыздар» (1962; Лениндик сыйл., 1963), «Жазуулар» (1963), «Жылдызга жылдыз кеп салат» (1964), «Мулат кыз» (1966), «Очок жанында» (1978) жыйнактары, «Менин Дагстаным» (1-2-китеби, 1968, 1971) лирикалык-философиялык повести белгилүү. Гамзатов балдар үчүн да чыгармалар жазган («Менин чоң атам», 1967). Гамзатовдун поэзиясы Дагстан элдеринин турмушуна арналып, ырларында Кавказ фольклорунун салттары сезилип турат. А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, В. В. Маяковский жана башкалардын чыгармаларын авар тилине которгон. Гамзатовдун ырлары чет тилдерге, андан ичкери кыргыз тилине да которулган. «Менин Дагстаным» повести акын А. Токтогуловдун котормосунда кыргыз окурмандарына кеңири белгилүү. СССР Жогорку Советине (6-9-шайланышынын) депутат. Үч Ленин, Октябрь Революциясы, Ыйык Андрей Первозванный (2003) ордендери жана медалдар мененсыйланган. Адабият: Огнев В. Расул Гамзатов. М., 1964; Антоколъский Л. У очага поэзии. М., 1972. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
 К.Артыкбаев.,Б.Исаков. Биздин адабият. Бишкек "Кыргызстан", "Басма үйү" - 1998.

Категория:Инсандар 
Категория:Маданият
Категория:Туулгандар 1923-жылы‎
Категория:Акындар
Категория:Адабият
Гамильтон

thumb|Гамильтон.
Гамильтон — Улуу Британия ээлиги Бермуда аралдарынын административдик борбору (1815-жылдан). Калкы 0,9 миң (2006). Бермуда аралынын борбордук бөлүгүндө. Аралдагы башкы порт (негизинен туристтердин кемелери менен яхталарын тейлейт; контейнер терминалы). 1790-ж. негизделген. 1897-жылдан шаар статусуна ээ. Деңиз жээгин бойлой курулган курулуштар, ратуша, кафедралуу собор (1911), Ыйык Эндрю чиркөөсү (1846), Виндзор аксарайы, Гамильтон форту (19-кылымдын ортосу) сакталган. Музей, улуттук галерея, король яхта-клубу бар. Шаардын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү түзөт. Чет өлкөлүк камсыздоо жана финансы компаниялары (салыктан жеңилдетилген) иштейт. Турист бизнеси жана чекене соода өнүккөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Гамлет

thumb|upright
thumb|upright|Гамлет (1839).
Гамлет - У. Шекспирдин аты окшош трагедиясынын каарманы (1603-жыл). Гамлеттин ысмы ички дүйнөсү карама-каршы, олку-солку адамды мүнөздөөчү сөз катары колдонулат. «Гамлетизм» конкреттүү коомдук жагдайга жараша эрки боштуктан максаттуу чечкиндүүлүккө чейинки маанини түшүндүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Театр
Категория:1603-жыл
Ганг

thumb|Ганг.
Ганг, Ганга — Индия менен Бангладештеги дарыя. Узундугу 2700 км, алабынын аянты 2200 миң км2. Гималаи тоолорунан башталат. Инд-ганг түздүгүнүн чыгыш бөлүгү аркылуу агып, Инди океанынан Бенгал булуңуна куярда Брахмапутра жана Мегхна дарыялары кошулуп жалпы дельтаны пайда кылат. Негизги куймалары Жамна, Сон, Дамодар (оң), Гомати, Гхагхра, Гандак, Коси (сол). Режими муссондук, жайында деңгээли 15 мге чейин көтөрүлүп, ташкындайт. Орто чыгымы 13 миң м3/сек; чатынан 300 кмге чейин деңиз ташкыны таасир тийгизет. 1450 кмге (Гималайдын этегине) чейин кеме жүрөт. Ганг жана анын куймалары сугатка кеңири пайдаланылат. Боюнда Аллахабад, Варанаси, Патна шаары, дельтасында Калькутта (Индия) деңиз порту жайгашкан. Ганг индустардын ыйык дарыясы катары эсептелет, жээктеринде зыярат жайлары бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Дарыялар 
Категория:Индия
Гандисышань

thumb|Кайлас тоосу.
Гандисышань Трансгималай — Тибет тайпак тоосунун түштүгүндөгү тоо системасы. Кытайда Гималай тоолоруна жарыш 1600 кмге созулуп жатат. Гранит, кварцит, сланец, акиташ тоотектеринен түзүлгөн. Негизги кыркатоолору Кайлас, Алинг-Гангри, Ньэнчен-Танглха. Алар Гималай тоолорунун түштүгүндөгү Цангпо (Брахмапутра), Инд дарыясынын жогорку өрөөндөрү менен бөлүнүп турат. Басымдуу бийикт. 5000-5500 м, эң бийик жери 6696 м, Кайлас тоосунда. Түндүк капталы анча тилмеленген эмес, түштүгү тик. Тектоникалык жактан Альп Гималай кыймылдуу зонасында жайгашкан. Тоо аралык өрөөндөрдө көл (Намцо жана башка) көп. Бийик тоолуу талаа, суук чөл; нымдуу Түштүк капталдарында шалбаа жана бадал өсөт. Анча чоң эмес мөңгүлөр бар. Негизинен жайыт катары пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Тоолор‎ 
Категория:Кытай
Ганнибал

thumb|right|

Ганнибал (Аннибал Барка) - (биздин заманга чейинки 247 же 246, Карфаген биздин заманга чейинки 183, Вифиния) Карфаген аскер башчысы жана мамлекеттик ишмери. Гамилькар Барканын уулу. Атасынын согуштарына, кийин жездеси Гасдрубалдын Испания менен болгон уруштарына катышкан. 225-жылдан Испанияда карфагендик атчандардын командачысы. 221-ж. (Гасдрубал курман болгон соң) жоокерлердин талабы боюнча Карфаген армиясынын башкы командачысы. 219-ж. Ганнибал Римдин союздашы Сагунт шаарына кол салган. Бул чынында 2-Пуни согушуна (218-201) алып келген. Ганнибал 218-ж. аскерлери менен Альп тоолорун өтүп, Цизальпы Галлиясына жана Италияга кирип, Тицин, Треббия өзөндөрүнүн (218), Тразименкөлүнүн (217) жанында душманга катуу сокку урган. 216-ж. Ганнибалдын аскери Каннда чоң жеңишке жетишкен. 212-жылдан римдиктер күч алып, Сицилия, Испания, Италияда бир нече жолу жеңишке ээ болгон. 211-ж. Карфагенди басып алган. Жардамга келаткан бир тууганы Гасдрубал Метаврдын жанында талкалангандан кийин (207), Ганнибал өтө алсыраган. Зама шаарынын жанында Ганнибалдын аскери толук талкаланып (202), Карфаген жеңилген (201). Согуштан кийин Ганнибал суффет (мамлекеттик жогорку бийлик) болуп дайындалып, Карфагенди башкарган. Жаңы согушка даярдык көрүп жатат деп шектенген римдиктердин кысымынан Ганнибал 195-ж. Сирия падышасы Антиох IIIгө качып барып, аскер кеңешчиси болгон. Рим менен болгон согушта (192-188) Антиох IIIдөн жеңилип, римдиктер Ганнибалды кармап берүүсүн талап кылганда Ганнибал Арменияга, кийин Вифинияга барып жашырынган. Римден корккон Вифиния падышасы Пруссий карматтырмак болгондо, уу ичип өлгөн. Ганнибал байыркы дүйнөнүн ири аскер башчылардын бири. Римден жеңилип калса да, Ганнибал согуш искусствосунун тарыхында олуттуу из калтырган. 
Категория:Саясат таануу 
Категория:Тарых 
Категория:Инсандар

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Гармониялык термелүү

Гармониялык термелүү — кандайдыр физикалык чоңдуктун убакыт ичинде синус же косинус закондору менен өзгөрүшү. Ал эң жөнөкөй термелүүлөр болуп эсептелет. Механикалык термелүүдө гармониялык термелүү жылыш аралыгы x=Asin(t+) же x=Acos(t+) теңдемеси менен туюнтулат. Мында xубакыттын берилген t моментинде термелүүчү чоңдуктун маанпсп, A термелүү амплитудасы, (t+) — термелүү фазасы, айлануу же циклдик жыштык, — баштапкы фаза. Графикте гармониялык термелүү синусоида же косинусоида менен мүнөздөлөт. Ал серпилгичтүү же ага окшош өзгөрүүчү күчтөрдүн аракети менен дайыма тең салмактуу абалдын айланасында болот. Гармониялык термелүү түрдүү формадагы термелүүлөрдүн эң маанилүүсү. 
Категория:Физика
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Гаронна

thumb|Гаронна.
Гаронна - Франциядагы дарыя (башаты Испанияда). Узундугу 647 км, алабынын аянты 56 миң км2. Пиреней тоолорунан башталып, Гаронна түздүгү аркылуу агат да, Атлантика океанынын Бискайя булуңуна куярда Жиронда эстуарийин пайда кылат (Дордонь дарыясы менен кошо). Жайында ташкындайт, орто чыгымы 680 м3/сек. Кеме жүрөт (Бискайя булуңун Жерортолук деңиз менен туташтырган суу системасынын бир бөлүгү). ГЭСтер курулган. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Тулуза, Бордо шаары жайгашкан. 

Жылдын 23-июнунда, Тулуза шаарында 1875 оор суу ташкыны болду. Гаронна дээрлик толугу менен сол банкты inundating, 9.47 метрге чейин туруп, көпүрөлөрдү көбү жок. 208 адам каза болуп, 25 000 киши үй-жайсыз калган жөнүндө, 1200 үй да жок болчу.Жылдын 23-июнундагы 1875-жылы Тулуза. Гаронна массалык сел жогорулатуу. 

 Жазуулар 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Франция 
Категория:Дарыялар‎
Гаруа

thumb|Гаруа (Чили).
Гаруа - Түштүк Американын Тынч океандык (Эквадор, Перу, Чили) чөлдүү жээктерине бриз менен келүүчү тыгыз, муздак туман. Бул аймактагы топурак менен өсүмдүктөрдүн ным алуусунун негизги булагы. Гаруа Түштүк жарым шарда кыш жана жаз мезгилдеринде деңиз абасынын Перу муздак агымынын таасиринен муздашынан пайда болот. Муздак деңиз агымдары чулгап туруучу жээк тилкелериндеги чөлдөрдүн климатын жалпысынан «Гаруа климаты» деп аташат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Түштүк Америка 
Категория:Метеорология‎
Велд

thumb|Велд.
Велд - (голландча veld талаа) Түштүк Африкадагы ксерофиттүү кылкан өсүмдүктөрү жана бадалдар менен капталган түзөң же дөбө-дөңсөөлүү жерлер; мисалы, Бийик Велд. Негизинен жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Африка‎
Великий Новгород

thumb|Новгород.
Великий Новгород – Россиядагы шаар. Новгород облусунун административдик борбору. Калкы 219 миң (2005). Облустун батышында, Ильмен көлүнөн 6 км түндүктө жайгашкан. Волхов дарыясындагы пристань. Жолдор тоому, аэропорту бар.

Алгач 12-кылымдын башынан эскерилет. 1136-1498-ж. шаар Новгород Республикасынын борбору болгон. 14-кылымдын аягында Великий Новгоро деп аталган. 1708-27-ж. Новгород Санкт-Петербург губерниясынын курамына кирип, 1719-75-ж. провинциянын, 17271927-ж. Новгород губерниясынын, Түндүк-Батыш крайдын, райондун жана Ленинград облусунун (1927-44) борбору болгон. Улуу Ата Мекендик согушта толугу менен талкаланып, 1945-ж. указ менен калыбына келтирилген. 1999-жылдан азыркыдай аталат. Шаар орто кылымдагы кайталангыс археологиялык байыркы эстеликтери менен даңкталат. 2005-ж. шаардын аймагынан табылган 11-15-кылымга таандык береста (кайың кабыгы) грамотасы (956, анын ичинде 450дөн ашыгы 11-15-кылымга таандык) орус археологдорунун 20-кылымдагы ири табылгасы. 2000-ж. момдолгон жыгачка жазылган славяндардын эң байыркы окуу китеби (10-11-к.) табылган. Шаар тарыхый-архитектуралык музей-корук. Волхов дарыясынын оң жээгинде София собору (15-17-к.), епископ сарайы (1433), саат мунарасы (1673), «Россияга миң жыл» эстелиги (1862), чиркөөлөр (Нередицедеги Спас, Николо-Дворщенск, 1113-ж.чен; Успенье, Воскресенье ж. б.), монастырлар (Хутын, Сырков, Никольск, Клонск, Георгиевск Юрьев) бар. В. Н-дун тарыхый-маданий эстеликтери жана алардын айланасы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Шаар облустун ири өнөржай борбору. Түстүү металлургия, машина куруу («Сплав» корпорациясы АЭСтер жана куурлар үчүн арматура), химия («Акрон» заводу минералдык жер семирткичтер, айнек буласы заводу), жыгаччылык жана тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Университет (1993; 4 институту, айыл чарба жана жаратылыш байлыктары академиясын, 5 коллежди камтыйт), китепкана (1833), музейлер (анын ичинде «Витославицы» жыгач зодчийлиги, 1964; жыгач чиркөө, 16-18-к; желтегирмен ж. б.), театрлар (анын ичинде академиялык, «Малый» балдар жана жаштар үчүн) бар. 1992-жылдан «Жомок паашасы» театр, 2002-жылдан «Европа боюнча музыка сейили» фестивалдары жана эларалык ири шахмат турнирлери (1995, 1996, 1997) өткөрүлүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Орусия шаарлары
Веллингтон

thumb|Веллингтон.
Веллингтон - Жаңы Зеландиянын борбор шаары. Түндүк аралынын түштүгүндө, Кук кысыгынын жээгинде жайгашкан ири порт (жылына 15 млн тдай жүк ташылат). Калкы 182,3 миң (2006). Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. 1853-ж. шаар өзүн-өзү башкаруу укугуна ээ болгон. 1848 жана 1855-ж. жер титирөөдөн жабыркаган. 1865-жылдан Жаңы Зеландиянын борбору. Көптөгөн көпүрөлөр, виадуктар, тоннелдер, парк, скверлер бар, соборлор, чиркөөлөр, неоклассикалык стилде салынган өкмөт үйү, эдвардиан стилиндеги парламент үйү (20-к.) бар. Жыгачтан курулган курулуштар басымдуу. Эстеликтер, Жаңы Зеландия Королдор коому, Виктория университети (1899; анын астында музыка мектеби), Улуттук архив, Улуттук китепкана жана Улуттук музей (1998, маори искусствосу), Шаар музейи, К. Мэнсфилд мемориалы, Улуттук сүрөт галереясы, опера театры, Улуттук бий мектеби, Картер обсерваториясы, зоопарк, ботаникалык бак бар. Веллингтон өлкөнүн башкы экономикалык борбору. Тамак-аш (анын ичинде эт, сүт), жеңил, кагаз, эмерек, жыгаччылык, транспорт, электр-техника, машина куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Туризм өнүккөн. Веллингтонго жакын шарап даярдоочу Мартинборо жана Мальборо аймактары жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Жаңы Зеландия
Категория:Шаарлар
Вена Конгресси (1814-15)

thumb|Вена Конгресси.
Вена Конгресси (1814-15) - Наполеон жеңилгенден кийин Европадагы кырдаалды жөнгө салуу үчүн өткөрүлгөн эл аралык тынчтык конференциясы. 1814-ж. сентябрь 1815-ж. июнда Венада өткөн. Вена Конгрессине Европа өлкөлөрүнүн бардыгы (Түркиядан башка) катышкан. Конгрессте Орусия (Александр I), Улуу Британия (Каслри), Австрия (Меттерних), Пруссия (Фридрих Вильгельм III) чоң роль ойногон. Анда Француз революциясынын жана Наполеон согушунун учурунда жоюлган феодалдык тартипти, кулаган династияларды кайра калыбына келтирүү, революциялык жана улуттук-боштондук кыймылдарга каршы күрөшүү, Наполеонду бийликке кайра келтирбөө жана жеңген державалардын аймактык таламдарын канааттандыруу маселелери каралган. Падыша өкмөтү Польшаны бүт Орусияга кошуп алуу маселесин койгон. Буга Франция, Улуу Британия менен Австрия каршы турган. 1815-ж. 3-январда жеңилген Франциянын атынан атайын өкүл катары конгресске катышкан Ш. М. Талейран күч алып бараткан Орусия менен Пруссияга каршы Улуу Британия жана Австрия менен жашыруун келишимге кол койгон. Конгресстин чечими боюнча Россияга Польшанын бир бөлүгү (Варшава менен чогуу Польша падышалыгы деп аталган); Пруссияга Польшадагы жана Саксониядагы айрым аймактар, Вестфалия жана Рейн провинциялары; Австрияга Ломбардия, Тироль, Далмация, Венеция; Улуу Британияга стратегиялык маанидеги Гельголанд, Мальта, Ионика жана Цейлон, ошондой эле Африканын түштүгүндөгү Кап колониясы да өткөн. Франция Саар облусунан жана бир нече чек ара чептеринен айрылган, контрибуция төлөөгө милдеттенген жана аймагында 5 жылга оккупациялык аскерлер калтырылган. Германиянын коопсуздугун камсыз кылуу үчүн Франциянын Түндүк чек арасында Голландия менен Бельгиянын аймагынын эсебинен Нидерланд королдугу түзүлгөн. Жалпысынан, Вена Конгресси Европада стабилдүүлүктү орноткон. Вена Конгресси кабыл алган чечимдеринин аткарылышын көзөмөлдөөнү камсыз кылуу үчүн Орусиянын, Австриянын жана Пруссиянын монархтары 1815-ж. сентябрда 
Ыйык союзду түзүшкөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Тарых
Категория:Вена
Мажарлар

Мажарлар - (өздөрүн мадъялар деп аташат) улут, Венгриянын негизги калкы. Румыния, Словакия, Сербия, Черногория, Украина, ошондой эле АКШ, Канада, Түштүк Америка, Германия, Австрия, Хорватия, Россия ж. б. өлкөлөрдө да жашашат. Жалпы саны 15 млн адам, анын ичинде Мажарстанда 9,4 млн. (2001) Мажар тилинде сүйлөшөт. Негизинен католиктер. 
Азыркы Венгриянын аймагынын 
байыркы калкы — иллирий уруулары. Б.з.ч. 4-кылымда батыштан келген кельт уруулары аймакка отурукташкан. Б.з.ч. 1-кылымда дактар Дунайдын чыгышындагы жерлерди басып алышты. 1-2-кылымдарда Дунайдын чыгыш жээгинен келген сарматтар Рим провинцияларына жортуул жасашкан. Кийинчерээк, Элдердин улуу көчү доорунда германдар (готтор, лангобарддар, гепиддер), гунндар, аварлар, 6-кылымдан славян уруулары көчүп келген.9-кылымда көчмөнмалчы мажар уруулары Кама дарыясынын боюн, кийин Кара деңиздин түндүгүн мекендеп, хазар менен болгарлардын бийлиги астында болушкан. 895-896-ж. мажарлар 
печенегтердин кысымы астында 
Карпат аркылуу өтүп Ортонку Дунай түздүгүндө отурукташкан.9—10-кылымдарда Батыш жана Түштүк Европага кыйраткыч жортуулдарды жасашкан.11-кылымда Венгрия мамлекети пайда болуп, католик динин кабыл алышкан. Мажар уруулары Ортонку Дунай түздүгүндө жашаган славяндар, валахтар жана авар калдыктары менен аралашуусунун негизинде венгр эли калыптанган. Венгриянын аймагына печенегтер, берендейлер, кыпчактар, ястар, түрктөр, немистер, француздар, италиялыктар ж. б. ар түрдүү элдердин өкүлдөрү көчүп келишкен. Алар менен болгон байланыш мажарлардын материалдык жана рухий маданиятына таасирин тийгизген. Мажарлардын көпчүлүгү өнөр жай тармактарында иштешет. Негизги кесиби дыйканчылык жана мал чарбачылык. Мажарлардын турак жайы өлкөнүн ар кайсы бөлүгүндө ар түрдүүчө. Мурда дубалы сокмо ыкмасы менен топурактан, айрым аймактарда камыштан, жыгачтан тургузулуп, сырты ылай менен шыбалган үйлөрдө, учурда кыштан, таштан ж. б. курулуш материалдарынан салынган үйлөрдө жашашат. Кийими аялдар этеги кенен, бели кыналган юбка, жеңи кенен, кыска тигилген көйнөк кийишкен. Элдин арасына башына чепец же жоолук салынмайынча чыгышкан эмес. Эркектер боз кендирден жасалган көйнөк, жилет, шым, башына чий калпак, губа (нооту пальто), сюр (арты тилик, саймаланган плащ), тон кийишкен. Тамак-ашы негизинен эт (гуляш, паприкаша), дан азыктары, жашылчалар. Жүзүмдөн жасалган шарап, жемиш арагы палинка, суусундук катары кара кофе колдонулат. 
Категория:Дүйнө элдери

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Финн-угор элдери
Венгрлердин (мажарлардын) батышка журт которуусу

Венгрлердин (мажарлардын) батышка журт которуусу — венгрлердин өз алдынча улут катары калыптанынышындагы чечүүчү окуя. Азыркы венгр окумуштууларынын (Немет, Барги, Лигети) пикири боюнча байыркы мажар уруулары азыркы Россиянын Ханты-Манси автономия округунун түштүгүн, Батыш Сибирди мекендешкен. Элдердин улуу көчү мезгилинде алар азыркы Башкыртстан аймагына, кийинчерээк Мугажар жана Жайыктын аймагына көчүп келишкен. Мажар уруулары ушул мезгилде түрк уруулары менен жакындашып, Эдил (Волга) жана Дон сууларынын аралыгында, кийин Днепр жана Дунайдын төмөнкү агымына барып отурукташкан. 870-ж. араб булактарында Леведия (Ливедия) союзу менен кунду уруусунун күчү биригип, анын падышасы Алмаш Арпаддын ээлиги кеңейгендиги айтылат. Аны Византия императору Константиндин кол жазмаларындагы даректер бекемдейт. Алмаш Арпад династиясы бийлеген мажарлар 862-жылдан Борбордук Европадагы согуштук иштерге активдүү кийлигише баштайт. Алар алгач фракиялыктарга каршы моравалар тарабында, 894-ж. моравалар жана византиялыктар менен союз түзүп, фракиялыктар менен Дунай булгарларына каршы күрөшкөн. 900-ж. Италиянын түндүгүнө чейин жеткен мажарлар Дунай боюн толук ээлеп, 902-ж. фракиялыктар менен болгон кезектеги согушунан кийин, Батышка жылуусун токтоткон. Ошентип, алар табигый шарттары ыңгайлуу Карпат тоолорун этектей биротоло жайгашып калган. Уламыш боюнча ал жерде мажарлардын жети уруусунун башчылары Елод, Онд, Конд, Таш, Хуба, Тохотом, Алмаш чыгыш салты боюнча кан чыгарып, теңирге, арбакка ант беришет. Жаңы мекенге жайланышкандан кийин, мажарлар көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенип, акырындап дыйканчылыкка оой башташат. Айрым маалыматтар боюнча бул мезгилде алардын саны жарым миллиондой болгон. 955-ж. герман королу Оттондон катуу жеңилгенден кийин жоокерчиликтен, көчмөндүктөн баш тартышкан. Кийин христиан динин кабыл алышып, европалыктарча өмүр кечире башташкан. Мажар тарыхында «Мекенге отурукташуу» деп аталган бул окуянын чечүүчү учурлары менен көч салтанаты 1896-ж. Венгриянын 1000 жылдык мааракесин белгилөө учурунда көркөм чыгармаларда чагылдырылган. 20 сүрөтчү катышкан узундугу 120 м, бийиктиги 15 м панорама даярдалып, ал 199195-ж. толугу менен кайра калыбына келтирилген. 
Категория:Тарых

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Мажар тили

thumb|300px|Европа-жылы мажар тили жайылышы

Мажар тили — мажарлардын тили, Мажарстандын мамлекеттик тили. Фин-угор тилдеринин угор тобуна кирет. Мажарстандан башка Румыниянын, Чехословакиянын, Югославиянын айрым райондоруна тараган. Мажар тили 8 диалектиге бөлүнөт. Байыркы жазма эстеликтери 12-кылымга таандык.
Категория:Тил илими

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4