Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бүлөө

thumb|250px|Бүлөө
Бүлөө — кесүүчү куралдарды (бычак, устара, маки, шамшар, жуушаң жана башка) бүлөп курчутуучу жылма таш. Бүлөө үй-тиричилигинде, устачылыкта кеңири колдонулат. 

 Дагы караңыз 
Кайрак

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Аспаптар
Бүткүл дүйнөлүк мурас

thumb

Бүткүл дүйнөлүк мурас – бүткүл адамзаттын энчисине айланган көрүнүктүү маданий жана табигый баалуулуктар. 1972-ж. 16-ноябрда ЮНЕСКОнун Генералдык конференциясы Бүткүл дүйнөлүк маданий жана табигый мурастарды коргоо тууралуу конвенция кабыл алган (1975-ж. 17-декабрда мамлекет тараптардын саны 20га жеткенде күчүнө кирген). 180 өлкө Конвенцияны ратификациялаган (2005).

thumb|Таж-Махал.
Конвенцияны ратификациялаган мамлекет тараптар өздөрү жайгашкан аймактагы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесин алардын көрсөтүүсү боюнча шайлашкан Бүткүл дүйнөлүк мурас комитетине беришет (1978-жылдан). 2005-жылдын аягында дүйнөнүн 137 мамлекетинен 160 жаратылыш, 628 маданият жана 24 жаратылыш-маданият объектилери Тизмеге кирген. Алардын ичинде: айрым курулмалар жана ансамблдер Мемфистин урандысы жана көрүстөнү, Гиза-Дахшур районундагы пирамидалар, байыркы Фивы (Египет), Афиныдагы Акрополь, Вестминстер аксарайы, ыйык Маргарита аббатчылыгы жана чиркөөсү (Улуу Британия), Версалдагы жана Фонтенблодогу аксарайлар жана парктар (Франция), Москва Кремли, Кызыл аянт, «Кижи» тарыхый-архитектуралык ансамбли, Троица-Сергий лаврасы, Нерлидеги Покров чиркөөсү (Россия), София собору, Киев-Печёра лаврасы (Украина), Таж-Махал (Индия), Ватикандын архитектура эстеликтери, Эркиндик статуясы (АКШ), Улуу Кытай дубалы (Кытай); Рим жана Флоренция (Италия), Гавана (Куба), Краков жана Варшава (Польша), Дамаск (Сирия), Стамбул (Түркия), Исфахан (Иран), Санкт-Петербург (Россия), Бухара (Өзбекстан) жана башка шаардын тарыхый бөлүктөрү; археологиялык коруктар Киригуа (Гватемала), Дельфы (Грекия), Пальмира (Сирия) жана башка; улуттук парктар Чоң Барьер рифиндеги деңиз паркы (Австралия), Казиранга (Индия), Аскалуу тоолор жана Вуд-Баффало (Канада), Ньяса көлү (Малави), Беловежа чер токою (Беларуссия) жана башка бар. Тизмеге Освенцим (Польша), Стонхенж жана Сент-Килда аралы (Улуу Британия), Валь-Камоникедеги аскадагы сүрөттөр (Италия), Чжоукоудяндагы (Пекин) алгачкы адамдар жашаган жай жана Тайшань тоолору (Кытай), Алттагы аскадагы жазуу-чиймелер (Норвегия), Величкадагы туз шахтасы (Польша), Везер дарыясынын өрөөнүндөгү аскага тартылган сүрөттөрү бар үңкүрлөр (Франция), Тассилин-Аджер (Алжир) бөксө тоолору сыяктуу объекттер киргизилген. Конвенциянын чегинде ресурстары чектелүү өлкөлөргө финансылык жана техникалык жардам көрсөтүүчү Бүткүл дүйнөлүк маданий жана табигый мурастарды коргоо фонду түзүлгөн. Фондго бардык мамлекет тараптар ЮНЕСКОнун бюджетине милдеттүү төлөмдөрүнүн 1% өлчөмүндөгү төлөм төлөшөт; өкмөттүк эмес уюмдардан жана жеке адамдардан кошумча төлөмдөр кабыл алынат. Комитетте объекттердин сакталышын көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берүүчү мониторинг системасы түзүлгөн. Конвенцияда Бүткүл дүйнөлүк мурас объектилери аймактарында жайгашкан мамлекеттердин өкмөттөрү аларды сактоо боюнча милдеттенме алары көрсөтүлгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Архитектура
Категория:ЮНЕСКО
Бүткүл Орусиялык кинематография институту

thumb|260px|right|Бүткүл Орусиялык кинематография институту (2008)
Бүткүл Орусиялыкк кинематография институту – Орусиядагы кинонун ар түрдүү адистерин, чыгармачылык кызматкерлерин даярдоочу жогорку окуу жайы. Мурдагы аталышы Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институту (ВГИК). 1919-ж. 1-сентябрда Москвада дүйнөдө биринчи болуп Мамлекеттик кино мектеби катары уюштурулган. 1922-ж. бул мектеп Жогорку типтеги мамлекеттик мастерскойго айландырылып, 1925-ж. Мамлекеттик кинематография техникуму деп аталат, 1930-жылдын 5-августунда Мамлекеттик кинематография институтуна кайра уюштурулган. 1934-жылдын 25-октябрынан тартып Бүткүл союздук кинематография институту аталат. 1992-жылдан азыркы аталышында. Институтта кинорежиссура, киноактёрдук чеберчилик, кинодраматургия, кинооператордук чеберчилик, фильмди монтаждоо, редакциялоо кинонун тарыхы менен теориясы, көркөм фильмдин чеберчилиги өңдүү сабактар өтүлөт. Андан тышкары, адабият менен искусствонун тарыхы боюнча курстар окулат. Институттун студенттери койгон фильмдер чоң экранда көрсөтүлүп, атүгүл Эл аралык кинофестивалдарда байгеге арзыган учурлар болгон. Институт кино боюнча атайын жыйнактарды чыгарат. Анын окутуучуларынын арасында азыркы Россиянын мыкты кино ишмерлери бар. Россиянын, КМШ өлкөлөрүнүн студияларынын чыгармачылык кызматкерлеринин курамынын негизин ушул институттун бүтүрүүчүлөрү түзөт. Кыргыздын чыгаан режиссёрлору, сценарийчилери, операторлору да (Мисалы, М. Убукеев, Т. Океев, Б. Шамшиев, К. Өмүркулов, К. Кыдыралиев, М. Мусаев, Д. Асанова, Г. Базаров жана башка) ушул окуу жайын бүтүрүшкөн. 
Категория:Искусство жана маданият
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Бүтөө

thumb|upright|Delphinium scaposum.
Бүтөө (L. 1753) – байчечекейлер тукумундагы бир жана көп жылдык чөп. Казык тамырлуу, тамыр сабактуу, кээде түймөктүү. Сабагы тик өсөт. Жалбырагы манжадай, жөнөкөй. Топ гүлү чачы же шыпыргы сымал. Гүлү туура эмес, көк түстүү, зигоморфтуу, гүл коргону 5 мүчөлүү. Мөмөсү жалбыракча, бир же бир нече уруктуу. Дүйнөдө 250дөй түрү бар. Түндүк жарым шардын мелүүн алкактарында өсөт.

Кыргызстанда 15 түрү кездешип, анын ичинен тегерек жалбырактуу, жыш түктүү Б. кеңири тараган. Андан алкалоид заты алынып, дары жасалат, медицинада колдонулат, андан алынган алкалоиддер кураре сымал таасирге ээ. Айрымдары жүн, жибек боёодо колдонулса, кээси кооздук үчүн өстүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Өсүмдүктөр
Бүтүн сандар

Бүтүн сандар – оң бүтүн сандардан, нөлдөн жана терс бүтүн сандардан түзүлгөн же ± түрүндөгү сандар, мында п натуралдык сан же нөл. Белгилениши – Z . Бүтүн сандар. байыркы убакта эле нерселердин санын же катарын мүнөздөөдө колдонулган. 

 

Категория:Математика
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Быков Василь

thumb|215px

Быков Василь - (Василий Владимирович) (19. 6. 1924, Витебск облусу, Умшач району, Бычки кыштагы – 22. 6. 2003, Минск) – жазуучу, Беларусь эл жазуучусу (1980), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1984), СССР мамлекеттик сыйлыгынын (1974), Лениндик сыйлыгынын (1986), Элдик адабият фонду сыйлыгынын лауреаты (1997). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. Анын чыгармаларынын негизги темасы согушаары «Адамдын өлүмү» (1967), «Жыйырманчы» (1958), «Турналар үнү» (1960), «Үчүнчү ракета» (1962), «Круглянск көпүрөсү» (1969), «Сотников» (1970), «Обелиск» (1973), «Барып кайтпай калуу» (1978), «Кайгынын белгиси» (1982)повесттеринде согуш жылдарындагы адамдын жүрүм-турумун, адеп-ахлак маселелерин чагылдырган. Соңку жылдары «Катюша», «Политрук Коломиев» (1999) аттуу чыгармалары жарык көргөн. Ленин ордени менен сыйланган. 
Категория: Инсандар
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Бэр мыйзамы

thumb|upright|К. М. Бэр.
Бэр закону – меридиан багытында аккан дарыя Түндүк жарым шарда оң жээгин, түштүк жарым шарда сол жээгин жемирип агат деген так жыйынтык. Бул процесс Жердин суткалык айлануусунун дарыя суусунун кыймылына тийгизген таасиринен пайда болот деп далилденет. Аны 1857-ж. орус академиги К. М. Бэр иштеп чыккан. Анткени айлануу кыймылындагы системада ар бир зат Кориолис ылдамдануусуна ээ болот. Ошол себептен суюктук менен аба массалары жердин кыймылына карама-каршы багыт алат да, Түндүк жарым шарда оң, түштүктө сол жакка карай аракеттенет. Бэр законуна Днепр, Дон, Волга, Обь, Иртыш, Лена дарыясынын жээктери далил боло алат. Дунай менен Нил дарыясынын оң жээктери бийик, жарлуу келип, сол жагы жапыз, жайык.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:География
Бээ

thumb|Бээ (Саан, Кыргызстан).
Бээ – төл берүүчү жана саала турган ургаачы жылкы. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Карл Фридрих Гаусс

thumb|Гаусс.
Иоганн Карл Фридрих Гаусс - (30.04.1777, Брауншвайг - 23.02.1855, Гёттинген) немис математиги, астрономия жана геодезияга негиз салуучулардын бири. 1807-ж. Гёттинген университетинин профессор жана Гёттинген астрономия обсерваториясынын директору. Гаусстун эмгектери жогорку алгебраны, сандар теориясын, дифференциалдык геометрияны, тартылыш теориясын, электр жана магнетизмдин классикалык теориясын, геодезияны, теор. астрономиянын бир катар тармактарын өркүндөтүүгө зор таасирин тийгизген. Анын алгачкы эң көлөмдүү эмгеги сандар теориясы менен жогорку алгебрага арналган. Астрономияда Грусстун (1800-20) эмгектери кичине планеталардын орбиталарын аныктоо проблемаларын чечүүгө жана алардын козголушун изилдөөгө байланыштуу болгон. Немис илимпозу В. Вебер менен бирдикте электр-магниттик телеграфты ойлоп чыгарган. Ал Евклиддик эмес геометрияны (1818) түзгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
 

*
Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Арип боюнча окумуштуулар
Категория:Арип боюнча атрономдор‎
Категория:Арип боюнча математиктер‎
Категория:Арип боюнча физиктер‎
Категория:Туулгандар 1777-жылы
Категория:Өлгөндөр 1855-жылы
Гаyсс теоремасы

Гаyсс теоремасы - электр динамикасында — электр-статикадагы негизги теорема. Ал ар кандай туюк бет (S) аркылуу өткөн электр-индукциясынын (D) ошол бетти камтыган көлөм (V) ичиндеги зарядга (Q) пропорциялаштыгын байланыштырат. Бирдиктер системасында (СГС) төмөнкүчө берилет: div E=4nG=4n , мында Е электр талаасынын чыңдалышынын агымы, эркин заряддардын көлөмдүк тыгыздыгы. Гаусс теоремасын 1830-ж. электр статикалык талаа үчүн К. Гаусс аныктаган (1930). Гаусс теоремасы Кулон законунан келип чыгат. Диэлектрикте Гаусс теоремасы электр индукция векторунун агымы D үчүн туура болот. Div D=4gq, мында q S туюк беттин ичиндеги эркин заряддардын суммасы, бул формула Максвелл теңдемелеринин интегралдык түрү жана электр заряды электр талаасын пайда кыларын билдирет. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Электродинамика
Категория:Физикалык теоремалар
Категория:Карл Фридрих Гаусс
Гаухати

thumb|Гаухати.
Гаухати, Гувахати Индиянын түндүк-чыгышындагы шаар. Ассам штатында. Калкы 1,0 млн (2007). Брахмапутра дарыясынын сол жээгинде, Шиллонг платосунун этегинде жайгашкан. Жолдор тоому. Порт. Эл-аралык аэропорту бар. Алгач 4-кылымдан эскерилет. Индиядагы тантристтик (йога методдору) башкы храмдардын бири Камакхья-Мандир (индустардын зыярат кылуучу борбору), Наваграха астрология храмы, музей, унмверситет, инстититут бар. Гаухати ири соода борбору (чай, жут, күрүч, пахта). Нефть ажыратуу, тамак-аш (андан ичкери суумай), жут, кебез-кездеме, бугаары өнөр жай ишканалары, фанера жана самын кайнатуучу заводдору иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Индия
Георгий Гачев

thumb|Георгий Гачев(фото: Леонид Латынин, 2005)
Гачев Георгий Дмитриевич (1929 -- 2008) - болгар тектү орусиялык адабиятчы, маданият таануучу, философ, филология илимдер доктору (1983), Россия ИАнын корр. мүчөсү. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Г.Гачев 1929-жылы Москвада бозгундагы болгар коммунисти Дмитрий Гачевдин үй-бүлөсүндө туулган. 
ММУнун филология факультетин бүтүргөн. 

Москва шаарындагы Дүйнөлүк адабият инстититутунда, Россия ИАнын Славянтаануу жана балканистика инстититутунда иштеген. 

2008-жылы электр поюзунун алдында калып кайтыш болгон. 

 Илимий жана адабият таануудагы ишмердиги 
«Адабияттын тездетилген өнүгүшү» (1964) китебинин, «Көркөм формалардын мазмундуулугу. Эпос. Лирика. Театр» (1968), «Көркөм аңсезимдин жашоосу. Образдын тарыхы боюнча очерктер» (1972), «Орус көркөм маданиятындагы образ» (1981) аттуу теориялык эмгектердин автору. 

Ч. Айтматовдун чыг-лыгы боюнча «Сүйүү, адам, доор» (1965), «Чыңгыз Айтматов жана дүйнөлүк адабият» (1982), «Дүйнөнүн улуттук образдары» (1988) сыяктуу эмгектерди жазган. 

 Сыйлыктары. Наамдары 
Болгар Эл Республикасы Кирилл жана Мефодий ордендеринин (1980) ээси. 

Болгар ИАнын София университетинин, Паисиа Хилем Дорский атындагы сыйлыгынын ээси (1980). 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Философтор‎ 
Категория:Адабият таануу‎ 
Категория:Туулгандар 1929-жылы
Категория:Айтматов таануу
Категория:Кыргызстан‎
Категория:Орусия‎
Категория:Инсандар‎
Категория:1929-жыл‎
Категория:2008-жыл‎
Гвадалквивир

thumb|Гвадалквивир (Кордова).
Гвадалквивир ― Испаниянын түштүгүндөгү дарыя. Узундугу 657 км, алабынын аянты 57 миң км2. Андалусия тоолорунан башталып, Андалусия ойдуңу аркылуу акканда салааларга бөлүнүп, Атлантика океанынын Кадис булуңуна куярда эстуарийди пайда кылат. Февраль-март айларында кирет. Орто чыгымы 164 м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Төмөнкү агымында кеме жүрөт. ГЭСтер курулган. Боюнда Кордова, Севилья шаары жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Испания
Категория:Дарыялар‎
Гваделупа

Гваделупа - Франциянын деңиздеги алыскы депертаменти (1946). Кариб деңизиндеги Кичи Антил архипелагынын (Айдарым аралдар тобуна) борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Жакын жаткан аралдары менен (Мари-Галант, Дезирад, Ле-Сент, Сент-Бартельми, Птит-Тер, Сен-Мартин аралынын түндүк бөлүгү) Гваделупанын курамына кирет. Аянты 1,8 миң км2. Калкы 453,9 миң (2006). Административдик борбору Бас-Тер шаары Расмий тили француз тили. Калкынын 95% католиктер, 4%ке жакыны индуисттер жана салт болуп калган жергиликтүү динди туткандар. Административдик-аймактык жактан 3 округга бөлүнөт. Акча бирдиги евро.
 thumb | 220x124px | right | Гваделупанын желеги
 Арал жөнүндө 
Гваделупа аралдары акиташ тоотегинен турган платодон (бийиктиги 130 мге чейин) жана жанартоо массивинен турат. Аракеттеги Суфриер жанартоосу бар (бийикт. 1467 м). Аралдарын шуру (коралл) рифтери курчап турат.
thumb|Гваделупа департаментинин картасы.
 Климаты 
Климаты тропиктик пассаттык. Жылдык жаан-чачыны 1500-2000 мм, тоолорунда 3000 мм. Февралдын орто температурасы 24°С, августтуку 27°С. Нымдуу дайыма жашыл тропик токою, мангр өсүмдүктөрү ээлейт, жалпы аянты 34,8 миң га келген коргоого алынган 8 табигый аймак уюштурулган (андан ичкери Гваделупа улуттук паркы). Кайра иштетүү өнөр жайы өнүккөн. Анын негизги тармагы ром жана кант өндүрүү. Жеринин 15% иштетилет. Балкамыш, банан, цитрус өсүмдүктөрү, коон, буурчак, маниок, баклажан жана башка өстүрүлөт. Мал чарбасы өнүккөн. Балык кармалат. 
 thumb | 220x124px | right | Гваделупанын желеги
 Тарыхы 
1493-ж. X. Колумб тарабынан ачылган. 1674-ж. арал Франция ээлиги деп жарыяланган. 1810-ж. англичандар басып алган, бирок Париж келишими боюнча 1816-ж. Францияга кайтарылып берилген. 1946-ж. Франциянын «деңиздеги алыскы депертаменти» деген статуска ээ болгон. ИДПнин көлөмү 3,5 млрд долларды (АКШ) түзөт; аны киши башына бөлүшгүргөндө 7,9 миң доллардан туура келет (2003). ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 68%, өнөр жайыныкы 17%, айыл чарбаныкы 15%. Туризм (дайвинг, яхтинг жана башка; жылына 675 миң турист келет) активдүү өнүгүүдө. Темиржолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 950 км (2003). Негизги порттору: Бас-Тер, Густавия, Пуэнт-а-Питр. Эл-аралык аэропорту бар. Сыртка банан, кант, ром, коон чыгарат. Сырттан азык-түлүк, отун, машина курууга керектүү продукция, кийим-кечек, күндөлүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: Франция, Мартиника, АКШ (экспорт); Франция, Германия, АКШ (импорт).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Франция 
Категория:Аралдар‎
Гвадирна

thumb|Гвадирна.
Гвадирна - Испания менен Португалиядагы дарыя. Узундугу 820 км, алабынын аянты 68 миң км2. Ла-Манча платосунан башталып, көбүнчө Жаңы Кастилия бөксөтоосундагы кууш жана терең өрөөн аркылуу агат да, Атлантика океанынын Кадис булуңуна куят. Орто чыгымы 80 м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Ири Сихара суусактагычы, ГЭС курулган. Төмөнкү агымында кеме жүрөт. Боюнда Бадахос шаары (Испания), чатында Вила-Реал-ди-Санту-Актониу (Португалия) порту жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Испания 
Категория:Португалия
Категория:Дарыялар‎
Гватемалалыктар

thumb|Гватемалалыктар.
Гватемалалыктар - эл, Гватемаланын негизги калкы. Жалпы саны 12,0 млн киши (2006). АКШ, Мексика, Белизде да жашашат. Испан тилинде сүйлөшөт. Көпчүлүгү католиктер, протестанттар да бар. Гватемалалыктардын этностук негизин испан-индей аргындары ладино, испан креолдору түзгөн. 16-кылымда испан колониячылары Гватемаланы басып алып, көптөгөн урууларды кырган жана колониясына айландырган. 1821-ж. республика түзүлгөндөн кийин, гватемалалыктардын калыптануу процесси аяктаган. Испан тилдүү элдер өлкөнүн түштүкчыгышындагы экономикасы өнүккөн райондордо, ири шаарларда жашап, өнөр жайларда иштесе, кедей (жери аз же жери жок) катмарлары (ладино) жерлерди ижарага алып жана плантацияларда жалданып иштешкен. Гватемалалыктарда колөнөрчүлүк өнүккөн. Кездеме токуп, бетине көчөт түшүрүлгөн оймо-чиймелүү карапа, таштан, сөөктөн, үлүл кабыктарынан түрдүү буюмдарды жасашкан. Гватемалалыктар дыйканчылык менен кесиптенип, дубалы камыш, адобадан тургузулуп, сырты ылай менен шыбалган, чатыры саман, пальма жалбырагы менен жабылган алачыктарда, жер үйлөрдө, колунда барлары кыштан салынган чатырлуу үйлөрдө жашашкан. Гватемалалыктардын улуттук кийимдеринде испан жана индейлердин кийимдеринин айкалышкан элементтери кездешет. Тамак-ашы негизинен эт, ун азыктары, андан ичкери маис унунан бышырылган нан, ашкабак, төөбуурчактан даярдалган тамак, сууга маис уну же бал кошулуп даярдалган суусундуктарды кеңири пайдаланышат. Гватемалалыктарда дыйканчылык, чиркөө майрамдары улуттук майрам катары майрамдалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Америка‎ 
Категория:Дүйнө элдери

Категория:Неороман элдери
Гвиана

Гвиана же Франция Гвианасы — Франциянын деңиздеги алыскы депертаменти (1946). Түштүк Американын түндүк-чыгышында жайгашкан. Батышынан Суринам, түштүгүнөн жана чыгышынан Бразилия менен чектешет. Түндүгүн жана түндүк-чыгышын Атлантика океаны чулгайт. 
 Негизги маалымат 
Аянты 91 миң км2. Калкы 199,5 миң (2006), негизинен креол, метис, негр, ички аймактарында индейлер жашайт; алар негизинен океан жээктеринде отурукташкан. 

Административдик борбордук жана негизги деңиз порту Кайенна шаа Расмий тили француз тили. административдик-аймактык жактан 2 округга бөлүнөт. Акча бирдиги евро. Франция парламентинде Улуттук чогулуштун 3 депутаты жана 2 сенатору Гвиананын өкүлү. Гвиана бөксөтоосунун четки түндүк-чыгышын жана Гвиана түздүгүн ээлейт. Аймагы тоолуу түздүк (бийиктиги 850 м); аны түндүгүнөн ичке жээк ойдуңу курчап турат. Климаты субэкватордук, ысык жана нымдуу, айлык орточо температурасы 25-28°С. Жылдык жаан-чачыны 2700 ммден 3700 ммге чейин. Дарыялары көп, босоголуу. Ири дарыялары Марони, Ояпок, Апруаг. Кызыл-сары ферралит топурагы басымдуу. Аймагынын 90%тен ашыгын нымдуу жыш дайыма жашыл тропик токою (түндүгүндө жана борбордук бөлүгүндө бийик чөптүү саванна жана 500дөн ашык дарак өсүмдүктөрүнүн түрү жана башка) ээлейт. Океан жээктерин сейрек кездешүүчү деңиз ташбакалары мекендейт. 19 табигый аймак коргоого алынган.

thumb|Куру космодром.
Гвиянанын аймагында алгач француздар 1604-ж. отурукташкан. Плантацияларында Африкадан алынып келинген кул негрлер иштеген. 18-кылымдын аягынан сүргүнгө айдалчу жерге айланган. 1946-жылдан Франциянын деңиздеги алыскы департаменти. Гвияна экономикасы артта калган агрардык өлкө. ИДПнин көлөмү 1,5 млрд долларды (АКШ) түзүп, аны киши башына бөлүшгүргөндө 8,3 миң доллардан туура келет. Экономикасында Франциянын космос борборунун мааниси зор (Куру космодромунан түшкөн киреше ИДПнин 25% ин түзөт). Чет өлкөлүк туризм өнүгүүдө. Ишке жарамдуу адамдын 61% тейлөө чөйрөсүндө, 21% өнөр жайда, 18% айыл чарбасында эмгектенет. Алтын казылып алынат. Жыгачтын баалуу түрү даярдалат. Креветка жана балык кармалып, беленделет. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү: балкамыш (толугу менен ром өндүрүшүнө пайдаланылат), банан, шалы. Бодомал, чочко, үй куштары асыралат. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 800 км, суу жолунуку 460 км чакан кемелер үчүн. Башкы деңиз соода порту Дегра-де-Кан. Экспортко алтын, креветка, ром, жыгач чыгарылат. Сырттан азык-түлүк, отун, машина куруу жана химиялык өнөр жайы үчүн продукция алат. Негизги соода шериктештери: Франция, Швейцария, АКШ (экспорт); Франция, АКШ, Тринидад жана Тобаго (импорт).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Мамлекеттер арип боюнча
Категория:Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттер
Категория:Франция