Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Миллер, Орсон Напп

Орсон Напп Миллер (англ.Orson Knapp Miller; 1930—2006) — америкалык миколог.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Орсон Напп Миллер 1930-жылдын бештин айынын 19-күнү Массачусетс штатынын Кембридж шаарында туулган. 1948-жылы Миллер Массачусет унивеститетин аяктаган. Ал эми 1953-жылы Орсон, Хоуп Хартиганга үйлнгөн. Орсон жана Хоуп аз убакыт Германияда иштешкен. Андан соң Миллер Америкага келип Мичиган университетине иштей баштаган. 1956-жылы Орсонго токойчулук боюнча бакалавр даражасы ыйгарылган. Бир нече ай, Орсон менен Хоуп Айдаходо жашашат. Андан соң Филадельфияга көчүп кетишет. 1963-жылы Орсон Миллер, Мичиган университетинде микология боюнча философия илимдеринин доктору наамын алат. Ошол эле жылы ал, Айдахо университетинде башталгыч-профессор даражасында иштей баштайт. 1963-жылдан 1995-жылга чейин Оксон Напп, Монтана унивеситетинде микологиядан сабак берген. 1970-жылы Миллер Виргиния Политехникалык университетинде башталгыч-профессор даражасын алат, ал эми 1973-жылы профессорлукту алат. Орсон Напп Миллер кулжа айынын 9-күнү 2006-жылы көз жумган.
 
 О. Н. Миллердин атына коюлган козу-карындар 
 Amanita orsonii Ash.Kumar & T.N.Lakh., 1990
 Clitocybe milleri H.E.Bigelow, 1985
 Crepidotus milleri Hesler & A.H.Sm., 1965
 Entoloma milleri Noordel., 2004
 Pholiota milleri A.H.Sm. & Hesler, 1968
 Plectania milleri Paden & Tylutki, 1969
 Rhizopogon milleri A.H.Sm., 1965
 Tylopilus orsonianus Fulgenzi & T.W.Henkel, 2007

 Адабияттар 
http://ru.wikipedia.org/wiki/Anon.

 Шилтемелер 

Категория:Инсандар
Категория:Ботаниктер
Категория:Табият илимдери
Категория:Биология
Категория:Окумуштуулар
Биологиялык классификация

200px|thumb|right|Биологиялык классификация
Биологиялык классификация — бул тирүү организмдердин классификациялоо принциптерин иштеп чыгуу жана ал принциптерди система түзүүдө түздөн-түз колдонууну максат кылган илимий дисциплина. Классификация деп бул жерде бардык бар болгон жана жок болуп кеткен организмдерди системалаштырып жайгаштыруу түшүнүлөт.

Систематиканын негизги максаттары:

 Таксондордун аталышын жана сүрөттөлүшүн камсыздоо
 Аныктооо – системадагы ордун табуу, аныктоо
 Экстраполяция, б.а. организмдин тиги же бул таксонго кире тургандыгынын негизинде анын аныктагыч белгилерин божомолдоо. Мисалы, тиштеринин түзүлүшүнүн негизинде, биз так билбесек дагы, жандыкты кемиргичтер отрядына киргизсек, анда анын мөөнү жана бут кетмени бар деп божомолдой алабыз.
Систематика ар-дайым буларды божомолдойт:

Бизди курчаган тирүү организмдердин көп түрдүүлүгү аныкталган ички түзүлүштөн турат,бул түзүлүш иерархиякалдуу уюшулган же ар түркүн таксондор бирине-бири баш ийишет, бул түзүлүш аягына чейин билип-таанууга мүмкүн, демек органикалык дүйнөнүн толук, чыпчыргасын бери камтыган системасын – табигый системаны, түзүү мүмкүн. 
 
Бардык таксономикалык иштердин өзөгүндө жаткан бул божомолдорду систематиканын аксиомасы деп атаса болот.

 Таксономикалык даражалар 
Тирүү организимдердин азыркы классификациялары иерархиялык принципте түзүлгөн. Иерархиянын деңгээлдеринин(рангдар) өз аталыштары бар (жогоркудан төмөнкүгө): домен, дүйнө, тип же бөлүк, класс, түркүм, тукум, уруу, түр. 

 Негизги таксономикалык даражалар Latin English Кыргыз Орус regio domain домен домен regnum kingdom дүйнө царствоphylum (divisio)phylum (in zoology), division (in botany)тип (зоология), бөлүк (ботаника)тип/отдел classis class класс классordo order түркүм отряд/порядок familia family тукумсемейство genus genus уруурод species species түрвид

Жадыбалдын булагыTaxonomic rank.

Ар бир организм кезегинде бардык категориялардын сапаттык белгилерине ээ болушу керек. Ар бир таксондун белгилүү даражасы болуш керек же б.а. таксономикалык категорияга кириши керек. Адатта, татаал системаларда кошумча категориялар өзүнчө бөлүнүп көргөзүлөт: жогорку (super) – чоң класс; инфра - (infra); төмөнкү (sub) - классча. Мындай категорияларды көргөзүү системалоо учурунда сөзсүз эмес.
Система түзүүнүн мындай принциби Линейдин иерархиясы деп аталат. Эмгектери азыркы илимий систематиканын негизинде жаткан швед табийгат таануучусу Карл Линнейдин (Carolus Linnaeus) наамынан аталган.

Домен (жогорку дүйнө) салыштырмалуу түрдө жаңы түшүнүк болуп эсептелет. 1990-ж. Карл Воезе (Carl Woese) тарабынан сунушталган жана Жер жүзүндөгү болгон биомассаны үч доменге бөлгөн:

 эукариоттор;
 бактериялар;
 археялар.

 Булактар 

 Алдашев А. А. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Б.: «Кыргызстан - Сорос» фонду, 1998, ISBN 9967 - 11 - 027 - 9 

Категория:Биология
Жүлүн

thumb|upright|Жүлүн.
Жүлүн — борбордук нерв системасынын бир бөлүгү. Ал диаметри 1 смге жакын цилиндр формасындагы узун жипче. Жүлүн омуртка түркүгүнүн ичиндеги жүлүн каналында жайгашкан. Жүлүн сыртынан мээ кабыгы менен капталган. Жүлүндүн жогорку жагы сүйрү мээге биригет, ал эми төмөнкү учу I—II бел омурткасынын тушунда ичкерип, андан ылдый акыркы жипчелерге айланат. Ал жипчелер II чычаң омурткасынын ички бетине бекийт. Жүлүндүн моюн жана бел көчүк бөлүгү бир кыйла жоонурак келип, андан кол жана бутту нервдештирүүчү жүлүн нервдери башталат. Ошондуктан жүлүндүн бул бөлүктөрүндө анын башка бөлүктөрүнө караганда нерв клеткалары жана нерв талчалары көп болот. Жүлүндүн ортосу боз, ал эми сырты ак заттан турат. Боз заты арткы, алдыңкы, каптал өсүндүлөрдөн жана аралык заттан турат. Бул өсүндүлөрдө көп сандаган нейрон денелери жайгашкан. Бул нейрондор сезүү жана кыймылдатуу ишин аткарат, ошондой эле ички органдар менен тыгыз байланышып, алардан тынымсыз кабар алат жана ишин жөнгө салат. Жүлүндүн боз затынын ортосунан аны узунунан бойлоп узун ичке жүлүн каналы өтөт. Ал жүлүн суюктугу менен толгон. Сырткы катмары (ак заты) сезгич жана кыймылдаткыч талчалардын тобунан турат. Ак заттын нерв талчалары борбордон четтөөчү жана борборго умтулуучу импульстарды өткөрүүчү жал деп аталат. Нормада кишинин жүлүнү 31 сегменттен (бөлүктөн) турат. Жүлүн сегменттеринин саны андан чыгуучу 31 жуп жүлүн нервинин санына барабар. Жүлүн сегменттери: 8 моюн, 12 көкүрөк, 5 бел, 5 куймулчак, 1 чычаң сегменттеринен турат. Жүлүндүн ар бир сегменти дененин белгилүү гана бөлүктөрүн нервдештирет. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Анатомия
Ылаачын

Ылаачын — кара ылаачын; шумкарлардын бир түрү. Falco peregrinus илимий аталышы англис окумуштуусу Танстелл, Мармадюк тарабынан киргизилген. Ал 1771 ж. ылаачынды өзүнүн "Ornithologia Britannica" эмгегинде систематикалуу сүрөттөп чыккан.

Ылаачындын чоңдугу ителгиден кем эмес. Алардын өңдөрү кара чаар, кызыл чаар, көк чаар болот. Ылаачындын алкым жүндөрү ак болот. Баш жүндөрү кара. Кара "муруту" бар. Денесинин узундугу 34-50 см, канатынын чабыты - 80-120 см. White, C. M. (1994): 60. Peregine Falcon. In: del Hoyo, J.; Elliott, A. & Sargatal, J. (editors): Handbook of Birds of the World, Volume 2 (New World Vultures to Guineafowl): 274—275, plate 28. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-15-6. Башка куштардай эле ылаачындын ургаачылары эркектеринен чоңураак келип, 910 -1500 г. салмакта болушат. Эркектеринин салмагы 440-750 г. Snow, D. W.; Perrins, Christopher M.; Doherty, P. & Cramp, S. (1998): The complete birds of the western Palaearctic on CD-ROM. Oxford University Press. ISBN 0-19-268579-1
Ылаачын Антарктидан башка баардык континеттерде таралган. Болумуна жана түспөлүнө жараша 17 түрчөсү бөлүп таанылат. 

Дүйнөдөгү эң ылдам канаттуу, дегин эле, эң ылдам жандык. Адистердин баалосунда ылаачын шукшурулуп тепкенде ылдамдыгы 322 км/с же 90 метр/сек. Bernard Grzimek Grzimek’s Animal Life Encyclopedia. Boston, MA: Macmillan, 1968: 422 чейин жетет. Бирок, сызып учуу ылдамдыгы боюнча карлыгачка жете албайт - 120-180 км/с. The Common Swift: Records and Phenomena. 

 Мүнүшкөрчүлүктө 
left|thumb|Ылаачындын башы.
left|thumb|Ылаачындын шаңшыганы.
Ылаачын ителгиден да учкул. Ителги алгандын баарын алат. Мүнүшкөрлөр ителги сыяктуу эле ылаачынга да томого катып салышат. Эгер томогосу жок болсо, алса-албаса да, жетсе-жетпесе да, алыс-жакынына карабай, көзүнө көрүнгөнгө жулуна берип, мүнүшкөрдү убара кылат. Аңды көргөндө асманга атып чыгып, кайра тик ылдый сайылып, бүттарын бүгүп, денесине кысып келип тебет. Тепкендеги күүсү ушунчалык катуу болгондуктан чоң эле чымчыктардын башы үзүлүп кетет.

Көбүн эсе орто көлөмдүү чымчыктарга аңчылык кылат: көгүчкөндөр, чыйырчыктар, өрдөктөр. 
Жыныстык жетилиши эки жашында. Жуптар түбөлүк сакталат. 
Көбүнчө жалама аскаларды, кээде саздын өңгүл-дөңгүлдөрүн жана таш курулуштардын төбөсүн уялашат. «Сапсан Falco peregrinus »Cade, T. J., M. Martell, P. Redig, T. Septon & H. Tordoff: Peregrine Falcons in urban North America. In: D. M. Bird, D. E. Varland & J. J. Negro (eds.): Raptors in Human Landscapes. London, San Diego; 1996: S. 3-13 

thumb| Falco peregrinus
thumb| Falco peregrinus madens
 Түшүндүрмөлөр 

 Колдонулган адабияттар 
 Алдашев А. А. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Б.: «Кыргызстан - Сорос» фонду, 1998, ISBN 9967 - 11 - 027 - 9 

Категория:Канаттуулар
Категория:Алгыр куштар
Категория:Мүнүшкөрчүлүк
Хаким Бебезов

Бебезов, Хаким Сулаймакович илимпоз, медитцина илимдеринин доктору, профессор
1939-жылы Казак Республикасы, Жамбыл району, Жалпак-Төбө айылында туулган. Кыргыз мамилекеттик медициналык институтнун бүтүрүп ушул эле институтта иштеп калган. Азыр жалпы хирургия кафедрасынын башчысы. Торакалды, абдоминалдык хирургия, эндокринология жана гематология боюуняа ири адис. 60тан ашык илимий эмгектери, анын ичинде монографиясы жана окуу китептери бар. Анын жетекчилиги менен 4 кандидаттык диссертация жакталган.

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Категория:Казакстан
Категория:Туулгандар 1939-жылы
Механикалык ткань

thumb|4:Луб. 5:Склеренхима.
Механикалык ткандар — Өсүмдүктөргө бекемдик берүүчү калың каптуу клеткалардын тобу. Механикалык ткандар жаш клеткаларда болбойт. Көп жылдык өсүмдүктөрдө көп кездешет. Сууда өскөн өсүмдүктөрдө начар өөрчүгөн. Нымдуу жерде өскөн өсүмдүктөрдө жокко эсе. Механикалык ткандар 3 - бөлүнөт:
 Колленхима. 
 Склеренхима.
 Склереиддер же таштай клеткалар.

 Колленхима 
Колленхиманын - 2 өзгөчөлүгү бар.
 клеткалары тирүү.
 клеткаларынын калың кабы жакшы калыңдабайт.
Жаш өсүп жаткан органдарда болот. Клеткалары тирүү өсүп турат. Сабакта, жалбыракта, гүлдүн мүчөлөрүндө колленхиманын 3 түрү бар, клетканын калыңдашына жараша.
 Бурчтуу.
 Жалпак.
 Көпшөк. 
Бурчтуу колленхима - калың кабынын бурчтары калыңдайт.
Жалпак колленхима - ички, сырткы керегеси калыңдайт.
Көпшөк колленхима - буларда аралык боштуктар көңдөйчөлөр, ошол көңдөйчөнү караган керегеси калыңдайт.

 Склеренхима 
Механикалык ткандардын ичинен эң кеңири таралган вегетативдик органдардын баарында кездешет. Сабак, гүл, жалбырак. Мисалы, мачалка склеренхимадан турат. Клеткалары узун, капталдары калың, кээде ичинде көңдөй калат. Буларды була талдар д.а. Склеренхима 2-бөлүнөт.
 Кабык склеренхимасы.
 Жыгач склеренхимасы.
Кабык склеренхимасы - сабактын, тамырдын кабыктарында болот. Склеренхиманын кабыгы лигнинденбейт, же начар лингинденген, ошон үчүн була алынат. Мисалы, зыгырдан кездемелер алынат, лингиндеринен кап, жиптер жасалат. 

 Склереиддер 
Паренхима клеткаларынан турат. Керегелери өтө калың ичинде тешикчелери бар. Склереиддер ар кайсы органдарда кездешет. Көпчүлүк учурларда мөмөлөрдө кездешет. Бул таштай клеткалар. Мисалы, алмурут, булардын каптарында минералдык заттар сиңип текши калыңдагандан кийин таштай катуу тогологураак келген клеткалар. Айва, алмурут, чайдын жалбырактары, маслинкаларда, чычырканактын ашында, кара өрүктө, жаңгакта кездешет. Булардын калың кабынын курамында кремнизем, акиташ болот. Булар өлүк клеткалар.

Абылкасымова Гулиза

 Булактар 
 Селезнева Н. В. Ботаника. //§ 3 Механикалык ткандар .

Категория:Ботаника‎

cs:Kolenchym
de:Kollenchym
en:Ground tissue#Collenchyma
es:Colénquima
fr:Collenchyme
gl:Colénquima
it:Collenchima
nl:Collenchym
pl:Kolenchyma
pt:Colênquima
sk:Kolenchým
sr:Коленхим
Стоматология

thumb|Стоматология.
Стоматология — медицинанын ооз көңдөйүндөгү органдардын жана жаак бет ооруларынын пайда болуу себебин, клиникалык белгисин жана аларды дарылоо, алдын алуу ыкмаларын иштеп чыгуучу тармагы. Стоматология терапиялык, хирургиялык жана ортопедиялык (жасалма тиш салуу) болуп бөлүнөт. Стоматология мындан башка ооз көңдөйүнүн былжыр челинин (к. Стоматит), жаак беттин сезгенүү процесстерин, тиш ооруларын (к. Тиштин чириши, Пародонтоз, Периодонтит, Пульпит), жаак, тиш, тил, эрин травмаларын, шилекей бездеринин ооруларын дарылайт жана изилдейт. Ортопедиялык стоматология тиш жана жаактын жабыркоолорун, кемтигин оңдоочу жасалма тиш жана жаак салуу методдорун иштеп чыгат.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/ Башкы ред. Борбугулов М. Б.; 
 Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Лира (топ жылдыз)

250px|thumb|right|Лира топ жылдызы
Лира (Lуra) – Вега жаркырак жылдыздуу Түндүк жарым шардагы топ жылдыз. КМШнын аймагынан жазында, жайында жана күзүндө жакшы көрүнөт. 

Жайкы жана күзгү кечте асмандын Түндүк жарым шарында үч бурчтук түрүндө жайгашкан үч жарык жылдыз бөлүнүп турат. Алар: Лиранын Вегасы, Аккуунун Денеби, Бүркүттүн Альтаири. 

Лира байыркы грек мифи Орфей менен тыгыз байланышкан. Лира – музыкалык аспап. Орфей Лираны коштоп ырдап жатканда анын уккулуктуу жагымдуу үнүнөн жырткыч айбандар жоошуган, таштар жылган, дарактын бутактары ийилген деп айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Топ жылдыз
Топ жылдыз

thumb|300px|Орион топ жылдызы.
Топ жылдыз – асман сферасын аныктоо жана жылдыздарды белгилөө үчүн ыңгайлаштырып бөлүнгөн жылдыздуу асман бөлүк. 

Жылдыздуу асман 88 топ жылдызга бөлүнүп, аларга мифтик баатырлардын, жаныбарлардын, буюмдардын жана башкалардын аттары коюлган. Кээде топ жылдыздан айырмалап, астеризм деп аталган топ жылдызга бөлүнөт. Топ жылдыздагы эң жарык жылдыздарга топ жылдыздын аттары кошулуп грек тамгалары ( a, b, g, .... алардын жаркырактыгынан улам азайышна карата) менен, начарыраактары латын тамгалары жана цифралары менен белгиленет. Топ жылдыздын чеги асман параллелдери менен жантаюу тегерегин бойлой өтөт. Топ жылдыздын аттарынын пайда болуу тарыхы толук изилденген эмес. Асман чүмкөгүн топ жылдыздын бөлүү – миңдеген жылдар созулган түрдүү илимий жана диний багыттардын күрөшүн чагылдырган татаал процесс.
thumb|300px|Жылдыздуу асмандагы Орион топ жылдызы (XVII к)
Топ жылдыз менен катар өзгөчө орунду Зодиак топ жылдызы же зодиак алкагы ээлейт. Зодиак алкагы эки жагынан тең эклиптикага туташ. Зодиак топ жылдызы пайда кылган алкактын ичинде Күн, Ай жана планеталар айланып жүрөт. Бир жылдагы Күндүн кыймылында Күн 12 топ жылдызды удаалаш кесип өтөт. Алар Балык, Кой, Букачар, Эгиздер, Суу Чаян, Арстан, Бийкеч, Тараза, Чаян, Жаачы, Текечер жана Суу куйгуч. Так айтканда Күн бир жылдык кыймылында 13 топ жылдызга туш болот. Чаян топ жылдызнан өтүп, 20 күнгө жакын Жыланчы топ жылдызында болуп, андан кийин гана Жаачы топ жылдызнан өтөт. Бирок Жыланчы топ жылдыз зодиак жылдыздарына кирбейт. 

Байыркы убакта жана орто кылымда зодиактын белгилери бонча адамдардын тагдырына таасир кылуучу жашырып жана кубаттуу сырын айтып келишкен. Ушунун негизинде астрология илими пайда болгон. Анын өкүлдөрү – астрологдор топ жылдыздын жайгашуу таблицасы бонча туулган адамдардын тагдарын айтып берүүчү гороскопторду түзүшкөн.

 Дагы караңыз 
 Жылдыздар чогулмалары

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов
Луноход

thumb|upright=1.2|Луноход (1996).
Луноход - айда өзү жүрүүчү аппарат – айдын бети бонча өзү жүрүүчү жана иш аткаруучу автоматтык же башкарылма түзүлүш. 

Айда өзү жүрүүчү 1-автоматтык Жерден башкарылма аппарат-советтик «Луноход-1» (1970) болгон. 1970 – 75-жылдары советтик эки луноход учурулган. Анын салмагы 840 кг болуп, 1 жылга жакын иштеген. «Луноход-1» 80 000 м2 Айдын бетин так изилдеген. Жерге 20 000ден ашык сүрөттү телесистема аркылуу берген. 

1971–72-жылдары Айга «Аполлон-15-, 16- жана 17» космос кемелери менен 3 «Ровер» жеткирилген. Ал астронавттардын иштерин кыйла жеңилдеткен, конгон жерден 27–35 км аралыкка алыстоого мүмкүнчүлүк болгон. Луноход – планетоходдордун бир түрү. Азыр Марста жүрүүчү аппараттын долбоору бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Магнит бороону

300px|right|thumb|Күн шамаалынын Жердин магнит сферасы менен өз ара аракеттешүүсү

Магнит бороону – Жердин магнит талаасынын күчтүү дүүлүгүшү. Мындай дүүлүгүү учурунда Жердин магнит талаасынын кадимки өлчөмү бузулуп, Магнит бороону бир нече сааттан бир нече суткага созулат. Ал Күн плазмасынын Жердин магнит сферасына келген күчтүү агымынын таасиринен Жер шарынын бардык бөлүгүндө пайда болот. Магнит бороонунун эң чоң интенсивдүүлүгү жогорку кеңдикте байкалат. Ал эскерткич, башталгыч, башкы жана калыбына келтиргич фазалардан турат. Магнит бороону магнит куюну деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:Табият илимдери
Магнит сферасы

thumb|Күн шамалы менен Магнитосфера.
Магнит сферасы, Магнитосфера (magnetosphere) – Жердин жана планеталардын Күн шамалынын бөлүкчөлөрүнүн геомагниттик талаа менен тездетилишинен түзүлүп Жерди курчап турган цилиндрдик область, башкача айтканда планетанын айланасындагы мейкиндиктин бөлүгү.

Магнитосферасынын физикалык касиети планетанын магнит талаасы жана ал талаанын космостон келген заряддуу бөлүкчөлөрүнүн агымы менен өз ара аракеттениши бонча аныкталат. Жердин Магнит сферасы күндүз 8 – 14 Rге созулат (R – Жердин радиусу), ал эми түнкүсүн бир нече жүз Rге жетет да Жердин магниттүү куйругун пайда кылат. Магнит сферасында радиациялык алкактар бар. Чолпон, Марс, Меркурийде даана эмес.

 Магнит тынымы 
Магнит тынымы (magnetopause) – магнит сферасынын тышкы чеги. Магнит тынымы боюнча корпускула агымдарынын бөлүкчөлөрү (Күн шамалы) магнит сферасын айланып өтөт. Магнит тынымындагы талаанын чыңалышы Жер бетине караганда миң эсе кичине.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Астрономия
Категория:Метеорология‎
Магниттүү жылдыздар

thumb|Магниттүү жылдыз.
Магниттүү жылдыздар – А спектрдик класстагы, күчтүү магнит талаасына жана химиялык курамындагы аномалияларды көрсөтүүчү спектрдик өзгөчөлүктөргө ээ жылдыздар. 

Магниттүү жылдыздардын магнит талаасынын пайда болушу жылдыз жаралган жылдыз аралык газдардын баштапкы талаасына байланыштуу болот. Магнит талаасынын өзгөрмөлүүлүгү талаанын чыныгы өзгөрүүсүнө көзкаранды болбостон, магниттүү жылдыздардын айлануусуна көзкаранды. Бул жылдыздардын магнит талаасынын чыңалышы ондогон миң эрстедге (~106 А/м) жетет.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Мезосфера

thumb|upright|Атмосферанын катмарлары.
Мезосфера (мезо… жана грекче spfira – шар) – атмосферанын ортонку катмары. Стратосферанын үстүнөн орун алган 50 кмден 80–85 кмге бийикте. Улам бийиктеген сайын температура төмөндөйт. Үстүнкү чегинде –70... –130°Ска (орточо –90°С) жетет. Физикалык касиеттери (температура, басым ж. б.) метеорологиялык ракетага орнотулган аспаптар менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Атмосфера‎
Волопас

250px|thumb|Волопас
Волопас – Түндүк жарым шардагы байыркы гректер белгилешкен 48 топ жылдыздын бири; өтө жарык жылдызы Арктур. 

Негизги жарык жылдыздары бонча парашют менен асмандан калкып түшүп келе жаткан адамдын сынын, начар көрүнгөн жылдыздарын бирге алганда бийлеп турган аялдын көрүнүшүн элестетет. Спектрдик классы КО болуп, чыныгы жарыктыгы Күнгө салыштырганда 76 эсе жарык. Волопас топ жылдызынын бир далайы Е, П жана башка кызыктуу кош жылдыздар. 

Волопас топ жылдызынын l жылдызына жакын жерде жыл сайын январда байкалган радианты a=211° жана d=+47° метеор агымы бар. КМШнын аймагынан кыштын аягында, жазында жана жайында көрүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Топ жылдыз
Меридиан

thumb|right|250px|Меридиандар сары түстө көрсөтүлгөн. Экватор — көк. Параллелдер - үзүк сызыкча

Меридиан (meridian) – асман сферасынын дүйнө уюлу жана надир аркылуу өткөн чоң тегереги, кыскача Асман меридианы.

Меридиан башталышы – Гринвич астрономиялык обсерваториясы аркылуу өткөн географиялык меридиан, Гринвич меридианы деп да аталат.

Меридиан тегереги – асман жарык чыгаруучуларынын экватордук координаталарын аныктоочу астрономиялык курал. Экватордук координаталар жарык чыгаруучулардын асман меридианы аркылуу өтүшүнө байкоо жүргүзүү бонча аныкталат. Меридиан тегерегинде астрономиялык түтүк бурч өлчөө үчүн шкалалуу тегерек орнотулган горизонталь октун айланасындагы меридиан тегиздигинде айланат.

Меридиан чекити – Жер бетинин каалаган меридиан чекити аркылуу өтүүчү тегиздик жана Жердин айлануу огу жер бетинде түз сызык бонча кесилишет. Ал Меридиан чекити деп аталат. 

 Кошумча макалалар 
Параллель
Экватор
Географиялык координаталар

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:География‎
no:Lengdegrad
Параллель

lang=ru|400px|thumb|Параллель.
Параллель, жердин параллели (rpекче parallelos – жарыш, катар жүрүүчү) – жердин экватор тегиздигине паралель жүргүзүлгөн сызык. Бир Параллелде жаткан бардык чекиттер бирдей географиялык кендикке ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:География
Географиялык координаттар

thumb|Координаталар сферасы.

Географиялык координаттар – Жер бетиндеги чекиттин ордун аныктоочу кеңдик жана узундук. 

Географиялык кеңдик (φ) – берилген чекиттен өтүүчү түз сызык менен экватор тегиздигинин арасындагы бурч, ал экватордун эки жагына тең 0°тан 90°ка чейин эсептелинет. 

Географиялык узундук (λ) - берилген чекит аркылуу өткөн меридиан тегиздиги менен баштапкы меридиан тегиздигинин арасындагы эки грандуу бурч, ал меридиандын башталышынан чыгышты көздөй 0°тан +180°ка (чыгыш узундук) жана батышты көздөй 0°тан – 180°ка чейин (батыш узундук) эсептелет. 

Гринвич обсерваториясы аркылуу өткөн меридиан нөл же башталыш меридиан деп аталат.

Геоборбордук координаталар системасы – асман телолорунун абалын Жердин борборуна салыштырылып аныктоочу координаталар системасы.

 Кошумча макалалар 
 Меридиан
 Параллель
 Экватор

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:География‎