Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Экология валенттүүлүгү

Экология валенттүүлүгү - тирүү организмдердин чөйрөнүн өзгөрүшүнө жараша ылайыкташышы.
 
Экология валенттүүлүгү кандайдыр бир экологиялык факторго (температура ж. б.) карата айырмаланат. Түрдүү ири өзгөрүүлөрдү көтөрө алган организмдер «эври» (эвритермдик - температуранын өзгөрүшүнө карата) жана бир аз айырмага ылайыкташканы «стено» менен белгиленет. Өзгөргөн факторлордун комплексине кеңири ылайыкташкан организмдер (Экология валенттүүлүгүгү жогору болгон) эврибионттор, аларга карама-каршы келген организм тобу стенобионттор делет. Эврибионттор стенобионтторго салыштырмалуу түрдүү тиричилик өткөзүү ареалдарын ээлейт, к. Экосистема.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Эклогит

Эклогит - метаморфизмделген бүртүкчөлүү тоо тек.
 
Массивдүү, начар сланецтешкен. Негизинен пироксен (омфацит), гранат, кварц жана рутилден турат. Курамында аз санда кианит, бронзит, калийлүү талаа шпаты, плагиоклаз, амфибол кезигет. Акдессор минералдары: сфен, цеозит ж. б. Химиялык курамы боюнча габбро жана базальтка окшош. Тыгыздыгы 3,3-3,7 г/см3, бекем, өңү курамындагы басымдуулук кылган минералга жараша: омфадит басымдуулук кылса жашыл, гранат - кызгылт түстүү келет. Эклогит жердин терең катмарларындагы габбро түрүндөгү тектерден суусуз шартта, жогорку басымда пайда болот. Жаратылышта өтө сейрек учурайт. Уралдын уюлдук бөлүгү менен түштүгүндө кезигет. Эклогит менен рутилдин кени байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоо тектер
Эклектизм

Эклектизм — архитектурада жана көркөм сүрөт. искусствосунда - имаратты, көркөм буюмдарды жасалгалоо үчүн кандайдыр бир маанидеги жана максаттагы стилдик элементтерди айкалыштыруу же стилистикалык жасалгаларды эркин тандоо.
 
Эклектизмге Кайра жаралуу доорунун улуу чеберлери, Болон мектебинин өкүлдөрү кайрылышкан. Эклектизм 19-кылымдын 2-жарымында архитектурада ар түрдүү стилдердин формаларын ылгабай колдонгон зодчийликке (айрыкча интерьерлерди кооздоодо), ошондой эле салондук искусствого мүнөздүү болгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Архитектура
Эки-чат мөңгүлөрү

Эки-чат мөңгүлөрү - Тескей Ала-Тоонун түндүк тармагы - Караколдун чыгыш капталындагы өрөөн тибиндеги жанаша жаткан 2 мөңгү.
 
Көөлү суусунун алабында. Чоң Эки-Чат мөңгүсүнүн уз. 5,0 км, аянты 5,0 км2, абляцияциясынын аянты 2,1 км2. Башы деңиз деңг. 4800 м, этеги 3980 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4340 м. К и ч и Эки-Чат мөңгүсүнүн уз. 4,2 км, аянты 3,6 км.2, абляцияциясынын аянты 2,1 км2. Башы деңиз дедг. 4600 м, этеги 3960 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4360 м. Мөнгүлөрдөн Эки-Чат суусу башталып, Көөлүгө куят.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мөңгүлөр
Экипаж

Экипаж (фр. ftquipage - жабдуу, жабдыктоо) - кыймылдагы (учуп же сүзүп) транспорт каражатын (көбүнчө кеме же самолёт) башкарган адистер тобу.
 
Алгач карета, кабриолет, фаэтон ж. б. башкарган арабакечтерге карата айтылып, кийинчерээк сууда сүзүүчү кемелерди же учуучу аппараттарды тейлеген адамдарга тиешелүү болуп калган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Авиация
Экинчи ресурстар

Экинчи ресурстар - бир жолу өндүрүштө пайдаланылган сырьёнун айрым бөлүгү өндүрүшкө кайра жөнөтүлгөн же бир өндүрүштө иштетилген сырьёнун калдыгы бөлөк бир өндүрүшкө кайрадан колдонуу үчүн жөнөтүлгөн материалдык ресурстар.
 
Экинчи ресурстар катары таштанды-сырьёлор, шлак (күл), металл сүрүндүлөрү ж. б. колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Табият
Экинчи ооздуулар

Экинчи ооздуулар (deuterastomia) - эки жак симметриялуу жаныбарлар тобу.
 
Алгачкы ооздуулардан айырмасы, алардын түйүлдүгүндө алгачкы оозу арткы тешикке айланып, анын карама-каршы жагынан 2-ооз пайда болгон, ошондой эле экинчи көңдөй - целому бар, скелети мезодермалуу, нерв системасы тери алдыңда жайгашкан. Экинчи ооздууларга чала хордалуулар, ийне терилүүлөр, хордалуулар, кылкан жаактуулар ж. б. кирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Жаныбарлар
Экинчилик шартта пайда болгон минералдар

Экинчилик шартта пайда болгон минералдар - башталкы минералдын химиялык убөлөнуусүнөн же анын орун алмашуусунан пайда болгон минералдар.
 
Алар гипергенез процессинде пайда болгондуктан, жер кыртышынын үстүнкү зонасында кеңири таралган. Көбүнчө бир минералдын экинчи минералга айланышын чөйрө менен зат алмашуу жана бөлүнүп чыгуу процесстери коштойт. Мис., халькопириттин (CuFeS2) ковеллинге (Cu2SCuS), малахитке (Си2(С03)(0Н)2) жана атакамитке (CuCl2-3Cu(OH)2), талаа шпатынын каолинге айланышы ж. б. Кээде минералдын заттык курамы өзгөрбөстөн, ички кристаллдык структурасы гана өзгөрөт. Мис., куб системасындагы халькозин ромб системасына өтөт ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Экинчи ипотека

Экинчи ипотека - экинчи ипотекалык кредитке коюлган күрөө (залог), б. а. кредит мурун күрөөгө коюлган кыймылсыз мүлк объектисине берилет.
 
Бирок анда эки кредиттин жалпы суммасы күрөөгө коюлган обьектинин сатыла турган баасынын 80%нен ашпоо керек.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ипотека
Эки үлүштүү өсүмдүктөр

thumb|upright|Sassafras albidum.
Эки үлүштүү өсүмдүктөр ( же Magnoliopsida) - жабык уруктуу өсүмдүктөрдүн түйүлдүгүндө эки урук үлүшү болгон классы.

Алардын жалбырагы торчо тарамыштуу, гүлү 4-5 мүчөлүү, өткөргүч боочолорундагы флоэма менен ксилеманын ортосунда камбий болот.

Эки үлүштүү өсүмдүктөр гүлдүү өсүмдүктөрдүн эн чоң классы; 350дөн ашык тукуму, 10 миндей уруу жана 180 миңден ашык түрү бар. Бир үлүштүү өсүмдүктөргө караганда 3 эсе көп, КМШ өлкөлөрүндө 5000дей, Кыргызстанда З00дөн ашык түрү өсөт. Чөп, бадал, дарак өсүмдүктөр. Бардык континентте таралган. Жер бетиндеги өсүмдүктөрдүн маанилүүсү. Алардын тамак-аш (картошка, кызылча, буурчак, жүзүм, алма ж. б.), май (жер жаңгак, күн карама), була (гозо, зыгыр), дары, боёк, эфир майы ж. б. алынат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өсүмдүктөр
Эки жылдык өсүмдүктөр

Эки жылдык өсүмдүктөр - эки жыл жашоочу өсүмдүктөр.
 
Аларда 1-жылы вегетатив органдар өсүп, азык зат топтойт, 2-жылы гүлдөп, мөмө берет, андан кийин куурайт. Э. ж. ө-гө көптөгөн чөп өсүмдүктөр, коңгуроо гүлдүүлөр, капуста, сабиз, кызылча ж. б. кирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Эки грандуу бурч

Эки грандуу бурч - бир түз cызыктан чыккан жарым тегиздиктер менен түзүлгөн мейкиндиктеги фигура, ошондой эле ал жарым тегиздиктер менен чектелген мейкиндиктин бөлүгү (к. Чийме).
 
Жарым тегиздиктер Эки грандуу бурчтун грандары, ал эми алардын жалпы түз сызыгы кыры деп аталат. Эки грандуу бурч сызыктуу бурч менен ченелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Экзофтальм

Экзофтальм (гр. exophthalmos - тосток көз) - көз чарасынан көз алмасынын тостоюп алдын карай чыгып турушу.
 
Ага Базедов оорусу, мээнин шишиги жана травмасы, мээ кан тамырларынын тромбозу, көз чарасынын шишиги ж. б. себеп болот. Дарылоодо гормонрор, рентгентерапия жана хирург. жол колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Анатомия
Экзогендик процесстер

Экзогендик процесстер (экзо... жана ...геп) - жер бетинде жана жер кыртышынын эн үстүнкү катмарларында болуучу геологиялык процесстер (тоо тектердин үбөлөнүүсү, эрозия, мөңгү-муздун аракети ж. б.); негизинен күн радиациясынын энергиясынын, тартылуу күчүнүн таасиринен жана организмдердин тиричилик аракетинен болот.
 
Экзогендик процесстер эндоген процесстери жараткан рельефтин ири формаларын тегиздеп, морфоскульптурасын жаратат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Туарег тили

Туарег тили - туарегдердин тили.
 
Мали, Нигер, Буркина-Фасо, Алжир аймактарына тараган. Семит-хамит тил уясынын бербер тобуна кирет. Жазмасы тифинаг консонант жазуусунун жана араб алфавитинин негизинде калыптанган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тилдер

Категория:Бербер тилдери
Туамоту

thumb|Туамоту.
Туамоту, Паумоту - Тынч океандын түштүк чыгыш бөлүгүндөгү 78 шуру аралдарынан жана рифтерден турган архипелаг.
 
Франция Полинезиясынын курамында. Аянты (Гамбье а. менен бирге) 810 км2. Эң ири аралдары - Рангироа жана Факарава. Климаты тропиктик, пассаттык. Ири аралдарында панданус, баньян өсөт. Кокос пальмасы, нан дарагы, банан өстүрүлөт. Мал чарбасы бар. Балык кармалат. Деңизден бермет чогултулат. Негизги шаары - Ротоава (Факарава аралында). Аралдарды 1606-ж. португалиялык деңиз саякатчысы П. Кирос ачкан.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар‎
Категория:Франция
Т-Схема

Т-Схема - сабак өтүү ыкмаларынын бир түрү.
 
Бул бир эле концепциянын эки өңүтүн (аспектисин) салыштыруу үчүн пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Педагогика
Трясин Ерминингельд Васильевич

Трясин Ерминингельд Васильевич [15. 11. 1911, Жети-Суу областы, Верный (азыркы Алматы) ш. - 5. 11. 1982, Кыргызстан, Токмок ш.] - Советтик Союз. Баатыры (1945), капитан.
 
1933-жылдан Советтик Армияда кызмат өтөгөн. Трясин Улуу Ата Мекендик согуш башталганда Фрунзе шаарынын Биринчи Май аскер комиссариатынан армияга чакырылып (1941, сентябрь), Батыш, 2-Белорус жана 1-Украин фронтторунда салгылашкан. 1-гвардиялык артиллериялык дивизиянын 16-миномёттук бригадасынын 1-дивизионунун 1-батареясына командир. 1945-ж. апрелде Одер д-нан өтүүдө анын батареясы душмандын 5 контр чабуулунун мизин майтарып, бир рота аскерин, 4 станкалык пулемётун, 2 пулемёт очогун, 3 миномёт батареясын талкалап, жөө аскерлерге плацдармды кармоого жана кеңейтүүгө шарт түзгөн. 2-даражадагы Ата Мекендик согуш, Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Трумэн доктринасы

Трумэн доктринасы - 2-дүйнөлүк согуштан кийин АКШ президенти Г. Трумэндин 1947-ж. 12-мартта конгресске жиберген катында баяндалган АКШ өкмөтүнүн тышкы саясатынын программасы.
 
Анда Грекия менен Түркияга 1947-48-ж. 400 млн доллар аскердик жана экономикалык «жардам» берүү каралган. Трумэн доктринасы демократия менен социализмдин өнүгүшүн чектөө, СССР жана социалисттик башка өлкөлөргө кысым жасоо, ошондой эле реакциячыл күчтөрдү жана тартипти колдоо максатын көздөгөн. АКШ өкмөтү Трумэн доктринасын башка өлкөлөрдүн ички ишине кийлигишүү, эл аралык абалды оордотуу үчүн колдонгон. Ал башка өлкөлөрдө аскер базаларын түзүүнү көздөгөн АКШнын аскердик кеңири «жардамдарынын» башталышы болгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Доктриналар
Трумэн Гарри

Трумэн Гарри (8. 5. 1884, Миссури штаты, Ламар ш. - 26. 12. 1972, Канзас-Сити ш.) - АКШныв мамлекеттик ишмери жана 33-президенти (1945-53).
 
1-дүйнөлүк согушка (1914-18) катышып, Батыш фронтто салгылашкан. АКШнын сенатору (1935-45), Вице-президенти (1945), президенти (1945-53) болуп иштеген. Ал АКШ өкмөтүнүн ички саясатында Ф. Рузвелыптин “Жаңы багыт” реформасын колдогон. Өлкөнүн тышкы саясатынын программасы 1947-ж. 12-мартта Трумэн доктпринасы деген ат менен конгресске жиберилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Труба

thumb|Трубадар.
Труба (нем. trumba - түтүк) - үйлөмө музыкалык аспап.

Трубанын вентилдүү азыркы түрү 1830-ж. пайда болгон. Добушу боюнча эң бийик аспал катары симф., үйлөмө, эстрадалык оркестрлерде колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Музыкалык аспаптар
Трофимов Михаил Иванович

Трофимов Михаил Иванович (5. 4. 1929-ж. т., Москва) - педагог, филология илимдин доктору (1992), профессор (1993). 1953-ж. Москвадагы Чыгыш таануу институтун бүтүргөн.
 
Казакстандагы орто мектепте мугалим (1954), СССР ИАда илимий кызматкер (1955-76), Самарканд шаарындагы окуу жайда окутуучу, доцент (1977-92), ОшМУда профессор (1993-2003) болуп эмгектенген. 70тен ашык илимий эмгектин автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Трофика тизмеги

Трофика тизмеги, азыктануу тизмеги - организмдердин өз ара мамилелери, ал аркылуу экосистемада заттардын жана энергиянын трансформациясы (айлануусу) жүрөт.
 
Адатта ар бир турдун азыктык курамын бир эмес, бир нече түрлөр түзүп, ошол эле учурда өзү да башка бир канча түрлөргө азык болот. Биоценоздогу азыктык байланыш же Трофика тизмеги организмдерди бири бирине энергиялык жактан көз каранды кылып, биоценоздук системанын туруктуулугун камсыз кылууда чоң роль ойнойт. Трофика тизмеги канчалык жыш болсо, биоценоздун туруктуулугу ошончолук жогору болот. Ошондой эле биоценоздогу Трофика тизмегин түзгөн организмдер сандык жана сапаттык жактан белгилүү бир катышта болуп, бири бирине көз каранды болот. Эгерде бир түрдүн саны көбөйүп же азайып кетсе, анда экинчи бир түрдүн санынын азайышына же көбөйүшүнө алып келет. Мис., энтомофаг жаныбарлардын санынын азайышы, алар азыктануучу фитофаг курт-кумурскалардын санынын көбөйүшүнө алып келет. Эгерде биоценоздо бир түр азайып же жок болсо, анда ошол эле биоценоздо анын ордун башка түрлөр ээлейт, к. Биоценоздогу организмдер байланышы.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Экология‎
Тростник

Тростник, бал камыш (Phraqmites) - дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу.
 
Бийикт. 3,5, кээде 6 жге жетет. Көп гүлдүү, машагы шыпыргы топ гүлгө чогулган. Негизинен вегетациялык жол менен көбөйөт. Тростниктин 5 түрү Арктика менен Антарктидан башка бардык жерде, 2 түрү Азия, Африка жана Австралиянын тропигинде, 1 түрү Чыгыш Азия жана Аргентинада кездешет. Көлмө жээгинде, сазда жана саздуу токойлордо калың өсөт. КМШ өлкөлөрүндө 2 түрү (түштүк жана жапон Тростниги) Ы. Чыгышта өсөт. Ал кагаз-целлюлоза өнөр жайында сырьё катары пайдаланылат. Өстүрүлгөн түрүнөн кант алынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Тропиктик чөл климаты

thumb|Намиб чөл
Тропиктик чөл климаты - ысык (орточо айлык температурасы 35°Сга чейин) жана өтө кургак, кескин континенттик климат.
 
Ички суулары жокко эсе. Жылдык жаан-чачыны 100-200 мм. Т. ч. к. көбүнчө Африкада (Сахара, Намиб чөлдөрүндө), Азияда (Араб жарым аралында), Австралияда (Чон Кум, Виктория чөлдөрүндө), Түндүк жана Түштүк Америкада (материктердин батыш жээктерин бойлой) кездешет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Климат
Категория:Чөлдөр
Тропик

thumb|Тропиктер жана экватор.
Тропик (гр. tropikos - бурулуш тегереги) - Жер шаарынын экватор сызыгынын түндүк жана түштүк тарабындагы 23° 26' 13'' кеңдиктериндеги (Күн бир жылда эки жолу дал төбөгө келүүчү) аралыкты ээлеп жаткан географиялык параллелдер.
 
Ошондой эле, Түндүк жана Түштүк Тропиктердин аралыгында кеңдик боюнча созулуп жаткан зона.

Тропик алкагы
Тропик алкактары - Жердин эки географиялык алкагы.
 
Түндүк жана түштүк жарым шарда субтропик жана субэкватор алкактарынын аралыгында жайгашкан. Тропик алкактарынын материктик бөлүгүнө чөл жана жарым чөл ландшафты, океанына суунун жогорку температурасы менен туздуулугу мүнөздүү. Аба массасынын антициклондук айланышы үстөмдүк кылып, аймагынын көп бөлүгүндө салыштырма нымдуулук төмөн жана булуту өтө аз. Эң жылуу айынын орт. температурасы түздүктөрдө 30-35°С, эң салкын айыныкы 10°Сден темен эмес; абс. максимуму 61°С (Жер шарындагы эң жогорку температуpa), минимум 0°Сден төмөн.
 
Жылдык жаан-чачыны 50-200 мм (муссон климаттуу чыгышында жылына 1000-2000 ммте чейин жаайт). Тропик алкактары материкте 4 секторго бөлүнөт: Чыгыш океан жээги - нымдуу, токой ландшафты басымдуу; чыгыш өтмө - сейрек токой жана бадал ландшафты; ички материктик жана батыш океан жээги - чөл жана жарым чөл ландшафты басымдуу.
 
Тропик алкактары кургактыкта тропиктик нымдуу токой, тропиктик саванна, сейрек жана кургак токой, тропиктик чөл жана тропиктик жарым чөл зоналарына бөлүнөт.

 Байланыштуу макалалар 
 Тропиктик чөл климаты
 Тропик оорулары

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:География
Тритон

thumb|Тритон.
Тритон – Нептун планетасынын табигый жандоочусу.
 
Нептунга чейинки аралыгы 394700 км. Айлануунун синодикалык мезгили 5 сутка 21 саат 3 мин, диаметри 2706,8 км, бетинин аянты 23018000 км2, салмагы 2,14-Ю22 кг, тыгыздыгы 2,06 г/см3 жетет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Күн системасы‎
Тристан-да-Кунья

Тристан-да-Кунья (Tristan da Cünha) - Атлантика океанынын түштүк бөлүгүндөгү аралдар тобу.
 
Улуу Британиянын «деңиздеги алыскы аймагы». Пасха жана Питкэрн а. сыяктуу дүйнөдөгү калк отурукташкан эң алыскы аймактардын бири. Ал Түштүк Америкадан 3360 км Ыйык Елена а-нан 2161 км жана ТАРдан 2816 км арлыкта жайгашкан. Аянты 201 (эң ири аралыныкы 117) км2. Калкы 260тай киши (2008). Жанар тоо конусунан пайда болгон 4 аралдан турат. Аянты км2. Анда Эдинбург калктуу конушу жайгашып, анын тургундары дүйнөнүн континенттик бөлүктөрүнөн эң алыс жашагандардан болуп саналат. Калган аралдарында илимий базалар жана метеостанциялар бар. Балык кармалат. 1506-ж. аралды ачкан португалиялык деңиз саякатчысынын ысымынан аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аралдар
Трипанозомоздор

Трипанозомоздор - малдын Kinetoplastida тибине кирген жөнөкөйлөр козгогон ылаңдары.
 
Бардык жаштагы жаныбарлар ылаңдайт. Инвазиянын булагы - ылаңдаган, ылаңдап айыккан, чала айыккан жаныбарлар. Козгогучту таратуучулар - көгөөн жана башка кан соргуч чымын-чиркейлер, кенелер. Ылаң төөдө эң оор өтөт. Ыландын букма мезгили 1-3 жума. Ылаң негизинен өнөкөт, кээде курч (катуу кармоочу) же өнөкөт өтөт. Негизинен төөлөрдө катуу кармайт. Ылаңдаган мал калтырайт, температурасы бир көтөрүлүп, кайрадан түшүп турат, тез чарчайт, эриндери жана эки жаагы, жаагынын асты, кабагы, төшүнүн алды, жыныс органдары шишийт, былжыр челдери саргаят, арыктайт, коньюнктивит, кератит (көздүн айнек чели сезгенгендиктен толук көрбөй калышы мүмкүн), ирит (түстүү челдин сезгениши) пайда болот. Кээде териси жабыр тартат (экзема, бөрү жатыш), жаактын астындагы лимфа бездери чоңоёт. Парез жана шал болушу мүмкүн. Диагнозу эпизоотол. маалыматтардын, клиникалык белгилердин, микроскоптук жана серол. изилдөөлөрдүн негизинде коюлат. Дарылоо үчүн наганин же азидин, соварсен жана новарсенол сунуш кылынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар
Тринидад

Тринидад - Кубадагы музей-шаар.
 
Санкти Спиритус провинциясында. Кариб деңизинин жээгинде жайгашкан. Калкы 51,9 миң (2010). Тамеки өндүрүшүнүн борбору. Бал камыш иштетүү ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. 18-19к-дагы барокко жана неоклассицизм стилиндеги курулуштар сакталган. Музейлер ж. б. бар. 1514-ж. негизделген. 1988-жылдан шаар жана анын айланасындагы Валье-де-лос-Инхениос өрөөнү (бал камыш иштетүүчү з-дор жайгашкан жер) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Куба