Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жатакчы

Жатакчы – 19-кылымдын 1-жарымындагы көчмөн кыргыз жамаатындагы дыйканчылык менен кесиптенген адамдар, малы жоктон жайында жайлоого көчө албай, кыштоодо калган кедейлер тобу. Жатакчылар өз жерлерин гана иштетпестен, уруулаш бай туугандарынын да жерин кароого милдеттүү болушкан. Бир нече үй-бүлө чогуу калып, өзүнчө «жатакчылардын айылын» түзүшкөн. Жатакчылар айдалган эгинди карап, сугарып, отошкон, чөбүн чабышкан. Өз эмгектери үчүн жатакчылар саан уй, күч же унаа алып калышкан. Жерди буурсун менен айдашкан, таруу, буудай, арпа себишкен. Жайлоодон келгендер жатакчыларга айран, курут, сүзмө ала келишкен. Жатакылык жер иштетүүчү эмгек куралдарынын жөнөкөйлүгүнө, продукциясынын аздыгына карабастан, кыргыз элинин экономикалык турмушуна кире баштаган. Жатакчы өзүнчө социалдык катмарды түзүү менен, айылдык көчмөн жамаатынын бузулушуна түрткү берген. Совет бийлиги орногондон кийин коомдук-экономикалык кайра куруулар, кыргыз элинин көчмөн жана жарым көчмөн турмуштан отуруктуу турмушка өтүшү жатакчылардын жоюлушуна алып келген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чокмор

Чокмор – атчан, жөө салгылашууда колдонулчу жоокердик курал. Ал бир учуна муштумдай катуу жыгач же металл бекитилген кыска союл. Чокморду табылгы, ыргай, түз арча, жаңгак, четин, арча, өрүккө окшогон катуу жана бекем жыгачтардан жасашкан. Сап жагын бир тутамга ичкертип, бүлдүргө аркылуу ээрдин кашына илишкен. Мылтык, кылыч көбөйгөндөн кийин чокмор колдонуудан чыгып, жекече коргонууларга, кол салууларга пайдаланылып калган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сокулук кенчи

Сокулук кенчи —

1938-жылы Сокулук айылында көпүрө куруу учурунда 0,70–0,80 м тереңдиктен табылган. Анда 17 коло буюм болгон: 3 балта, 3 уңгусу жок керки, 3 көзөөч, 2 найзанын башы, 2 шибеге жана конус түрүндөгү түтүкчө. Сокулук кенчин изилдеген окумуштуу Б. М. Зима ушул сыяктуу буюмдардын Казакстанда, Энесайда, Алтайда кездешерин белгилеп, анын андрон маданиятына тиешелүү экендигин аныктаган.

1958-жылы Сокулук районунан 17 коло орок табылган. Ороктор 1,20 м тереңдикте тобу менен бири-биринин үстүндө жаткан. Окшош буюмдардан турган мындай кенч жергиликтүү усталар жасагандыгынын ошол эле учурда металл иштетүү, соода өнүгө баштагандыгынын далили.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Чогорок

Чогорок, чогра уруусу – 15–17-кылымда Арпа, Алай, Тогузторону мекендеген уруу. Захириддин Бабур «Бабур Намэсинде» (16-кылым) Ош шаарына жамаатташ тоолордо чаграк, чограк, чагрек аттуу көчмөн уруу жашарын эскерет. Этностук аталыштын баштапкы формасы (чогор + ок) бүркүт маанисин туюнтушу мүмкүн. Чогор – бүркүт, ок – жебе, урук, уруу, эл; бүркүт уруусу дегенди аныктайт. Фарсы тарыхчысы Гардизи байыркы кыргыздардын канаттуулардан бүркүткө сыйынышарын эскерген. Чогорок учурда мургабдык кыргыздардын (тейит уруусу) курамындагы ири урук катары белгилүү.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хронология

Хронология (грекче chronos – убакыт; logos – илим) 1. тарыхый окуялардын мезгилдик ырааттуулугу; 2. мезгил ченемдерин изилдөөчү илим. Профессор, илимпоз Вальверденин айтуусуна караганда Хронология тарыхтын эң жакын жардамчысы

 Булактар 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага) Т.Н. Өмүрбеков”
 
Категория:Тарыхый көмөкчү тармактар
Чиркөө

thumb|left|Чиркөө
Чокунак (чокун + ак / турак, жатак сымал.)
Чиркөө (грек kyriakё – кудайдын үйү) – 1. христиан динине ишенгендердин диний ырым-жырымдарды өткөрүүчү жайы; 2. бирдей диний көзкараштагы уюм же союз. Христиан дининдегилер 11-кылымда экиге: чыгышы – греко-православиелик, батышы – римдик-католиктик болуп бөлүнүшкөн. 16-кылымда Батыш европада реформациялык кыймылдардын күчөшүнүн негизинде, католик чиркөөлөрүнөн: лютеран, кальвинизм, англикан жана башка чиркөөлөр бөлүнүп чыккан.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория:Христианчылык
Категория: Тарых
Категория: Илим
Желарык, көрүстөн

Желарык көрүстөнү – эрте темир дооруна таандык 22 көрүстөндөн турган археологиялык эстелик. Бишкек–Балыкчы жолунун 108 кминде Чүй суусунун сол тарабында жайгашкан. 1974-жылы археолог В. П. Мокрынин изилдеген. Үч көрүстөндө маркумдун сөөктөрү ички дубалы таш менен кыналган чуңкур көрлөргө, калгандары жөнөкөй көрлөргө коюлган. Сөөктөрдүн жанынан чопо идиштер, акак шурулар, коло күзгү жана бычактар табылган. Маркумдардын антропологиялык түзүлүшүндө европеоиддик да, монголоиддик да белгилери бар.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чий cогуу

Чий согуу – чийден үй ичине керектелүүчү ар түрдүү буюмдарды жасоо ыкмасы. Кеч күздө чийдин сөңгөгү толук жетилген маалда дүңгөсүнөн ажыратылбай белге салынып бирдей тартылат да, сырткы кабыктарынан тазартылат. Бул акталган чий деп аталат. Чий согуу үчүн аралыгы 1,5 мдей жердин үстүнө эки мамыча орнотулат да, үстүнө бир нече жерден муунакталган туура жыгач бекитилет. Жоондугу 3–4 ммдей чыйратылып даярдалган жүн жиптин эки учуна эки сүйрү таш байланып (салмагы чыйратылган жипти үзүп кетпегендей болуш керек), туура жыгачтагы муунактардын үстүнө ортосунан арта салынып коюлат. Ар бир муунак бекитилген жиптин жылышып кетпесин камсыз кылат. Чырмалган чий кош жаак жиптин ортосуна коюлгандан кийин оң жагына таш байланган жиби солго, сол жагы оңго аркы-терки өткөрүлөт. Чий бир сыйра жип менен оролуп бүткөндөн кийин, анын катарына кийинки чийлер коюлуп жип менен бекитилет. Чийдин эки башына жип шыпырылып кетпес үчүн ийрек бастырылат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чигилдер

Чигилдер, жикилдер – түркий тилде сүйлөгөн байыркы уруулардын бири. 8–10-кылымда Карлук кагандыгына кирген. Ысык-Көлдүн түштүк калаасы менен түндүк-чыгыш аймагын ээлеген. Бир бөлүгү Талас суусунун боюнда жашашкан. Көчмөн мал чарбачылык жана дыйканчылык менен кесиптенишкен, соода-сатык да мыкты өнүккөн. Шаарлары: Барскан, Синкуль жана башка. Борбор шаары Яр – Ысык-Kөлдүн түштүк жээгинде жайгашкан. Чигилдер айрыкча 10-к-дын 2-жарымында дүркүрөп өсүп, түркий тилдеги башка уруулар менен биригип, 940-жылы Караханийлер династиясын түзүшкөн. Бугу уруусунун манабы Боромбайдын 1856-жылы А.Семеновго берген маалыматы боюнча чигилдер – азыркы бугу уруусунун түпкү ата бабалары. Орто кылымдарда Мавераннахрда саясий күрөшкө активдүү катышышкан.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чжу-у Хэсу

Чжу-у Хэсу – 9-кылымдагы кыргыз элчиси; кыргыздын уруу башчысы, эл билерманы. Чжу-у Хэсу жетектеген кыргыз каганынын элчилиги Тан (Кытай) императорунун сарайында 843-жылдын 2-айында (5-март–3-апрель) болушкан. Элчиликти император Уцзун кабылдап, ага кыргыз каганынын расмий каты тапшырылган. Кыргыз каганынын элчилиги өтө жогорку деңгээлде кабыл алынган. Бул маалыматтар Тан династиясынын мамлекеттик министри Ли Дэ-юй тарабынан «Ли Вэй-Гун хойчан ипинь цзи» аттуу булакта катталган. Сүйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө уйгурларга каршы биргелешип күрөшүү, чегара коопсуздугу, Кытайга кыргыз жылкыларын сатуу маселелери каралган. Кытай каганына жөнөтүлгөн мамл. расмий каттардын көчүрмөлөрү орус жана башка тилдерге которулган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хадуд ал-Аалам мин ал-Машрык ила-л-Магриб

«ХУДУД АЛ-ААЛАМ МИН АЛ-МАШРЫК ИЛА-Л-МАГРИБ», «Ааламдын чыгыштан батышка чейинки аймактары» («Дүйнө чектери») – 982-жылы ченде белгисиз автор тарабынан фарсы тилинде жазылган тарыхый-географиялык чыгарма. Академик В. Бартольддун пикири боюнча: «Орто Азия жана Чыгыш Азиянын тарыхы боюнча өтө көп баалуу даректерди, маалыматтарды биздин күнгө чейин жеткирген, мусулмандардын география, адабияты жөнүндөгү бирден бир чоң чыгарма болуп саналат». Чыгарманын кол жазмасын чыгыштаануучу окумуштуу В. Минорский Бухара шарынан таап, орус тилине которгон. Бул чыгарма кыргыздардын орто кылымдагы тарыхы боюнча өтө баалуу булак болуп саналат. 

Жер шарын географиялык зоналарга бөлүү менен анда кыргыздар ээлеген аймактар атайын чектелип көрсөтүлгөн. Чыгарманын авторунун пикири боюнча кыргыздар өз башкаруучусун хакан деп аташып, коңшулаш уруулар жана элдер менен согушуп, айрым учурда келишим түзүп турушкан. Негизинен көчмөн турмушта жашашкан, аңчылык кылышкан, алар отко сыйынышып, өлгөндөрдү жерге көмбөстөн, өрттөшкөн. Кыргыздар Тарбагатай, Алтай тоолору, чыгышта Теңир-Тоодон Ысык-Көлдүн батыш жагына чейинки мейкиндикти ээлеп, тоо арасында жашаган калк экендигин, ошондой эле кыргыз уруулары жашаган тоолордун бири Тулас, ал жерде бугу, багыш, тыйын чычкан жана башка жаныбарлар бардыгын айтып кетет. 

Кыргыздар кимак уруулары менен коңшулаш жашайт, алардын ортосун Кандауртагы бөлүп турат деп көрсөтөт. Ал Иртыш дарыясынын батыш жагындагы Алтай тоолору болсо керек. Айрым шаарлар жөнүндө да маалымат берилген. Кашкар шаары түштүк жагы Тибет, чыгыштан кыргыздар менен Чин мамлекетинин аралыгында жайланышкандыгын белгилейт. Кыргыздардын аймагы деп эсептелген Чүй, Талас өрөөндөрү, Ысык-Көл ойдуңу, Фергана жөнүндө да баалуу маалыматтар берилген. Теңир-Тоодо түркий жана согду тилинде сүйлөгөн калктар, ошондой эле Мавераннахр жана Хорасандан келгендер бар экендиги эскерилип, Фергана өрөөнү Түркстандын «дарбазасы» болуп, түркий тилде сүйлөгөн элдердин аймагы болуп саналат. Ош, Өзгөн шаарлары жөнүндө, көрктүү, таза шаарлар, миңдеген калкы бар, алар аскер ишин мыкты билишет деп жазат. Орус, англис, тажик тилдерине которулган.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Чжан Цань

Чжан Цань (туулган жылы белгисиз – 112-жыл) – кытай саякатчысы, элчиси. Кытайга биринчилерден болуп Теңир-Тоо жана Памир жөнүндө маалыматтарды алып келген. Б. з. ч. 138-жылы Чжан Цань батышка саякат жасап, Усун мамлекетинин ордосу Чигучэнде жана Дабан мамлекетинде болгон. Каңгүй мамлекетинде юэчжилерди иликтеп, Ооганстандын түндүгүнөн Кушан империясынын ордосун тапкан. Б. з. ч. 127-жылы Чжан Цань өз мекенине кайтып барган. Чжан Цань тарабынан ачылган батыш өлкөлөрү жаңы доордогу Батыш жана Чыгыш өлкөлөрүнүн ортосундагы соода сатык, эл аралык саясий кызматташтыктын негизин түзгөн.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чечкор

Чечкор – дыйканчылыкка байланыштуу ырым. Эгин оруп-жыйылып, кырман сузарда дыйкан майда жандыктан (кой-козу, эчки-улак) сойгон. Малды эгиндин үстүнө коюлган күрөктүн бетине мууздап, этин бышырып, элди чакырып тамак берген. Бул ырым түздөн-түз дыйканчылыкка байланышып, жаандын убагында жаашын, түшүмдүн мол болушун дыйканчылык кудайынан өтүнүүнү билгизген.
Кыргыз элинин күркүрөгөн күздө эгин бышып, орулуп, темин бастырылып, кырман сузарда (эгин сапырууда) өткөрүүчү түшүм майрамы. Бул күнү таза кийинишип, тазаланган данды кырманга додолоп үйүп, саманын бөлүп, кырманды тазалашкан. Андан кийин төмөнкүдөй ырым-жырымдарды жасашкан. Кырман ээси додолонгон кызылдын үстүнө чыгып, жыгачтан жасалган чен идиш менен ортосунан сузуп алып, үйүлгөн данды тегерете сээп чыгат. Андан кийин үйүлгөн кызылдын орто ченинен жыгач күрөктүн сабы менен оӊ жагын көздөй туурасынан чиет. Бул Баба дыйкан менен Кыдыр аке келсе, кызылды айлана ушул чийин менен басып береке берсин деген тилеги. Андан соң үйүлгөн кызылдын чокусу аркылуу бел сызыгына чейин кесилишкен эки чийин түшүрөт. Анан кызылдын кыбыла тарабындагы бөлүгүнө чен идишти матырып, күрөктү, айрыны жана шыпыргыны сайып коёт. Кырман ээси дандан толтура сузуп, өзүнчө жерге төгөт, бул бей-бечераларга берилет. Андан кийин кызылдын жанына күрөктүн бетине бир жандык мууздап (кой-козу, эчки-улак), канын кырманга чачып, күрөк, айры, шыпыргыга сүйкөшөт. Этин ошол жерден бышырышып, кошуна-колоӊдор чогулуп жешет. Кырманды түнгө калтырып, эртеси ташып кетишет. Чечкор учурунда кырманга ит келсе кубалашпайт, жылан келсе ак чачып кетиришет. Ушул учурда кырманга келген киши "Чечке береке!" деп айтат. Бул майрам алынган дандын берекесин берсин, токчулук, молчулук кошо келсин деген тилектери. Майрамга катышкандар тилек ырларын ырдашат.

 Адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 Кадыров Ысмайыл. Кыргыз маданиятынан тамган тамчылар. –Б.: 2011. – 208 б.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Четкелтебек археологиялык эстеликтери

Четкелтебек археологиялык эстеликтери Атбашы өрөөнүнүн батышында, Казыбек айылынын түштүк тарабында, Четкелтебек суусунун жээгиндеги тектирлерде жайгашкан. Байыркы көрүс-төндөрдөн жана тургун жайлардан турат. Көрүстөндөрдөгү сөөк көмүү салты доорлоруна жараша айырмаланат. Б.з.ч. 1-миң жылдыктагылар жөн чуңкурларга көмүлүп, туурасынан узун жалпак таштар менен жабылган. Үстүнө дөбө жасалып, жээгине тегерете таш тизилген. Маркум жаткан чуңкурдун капталына же баш жагына чопо идиштер, койдун сөөктөрү, аялдардын жанынан койдун куймулчагы табылган. Көмөөрдүн алдында чопо идишке сүт азыктарын же сорпо куюп, ага тиешелүү устукан салып кошо көмүшсө керек деген божомолдор бар. Хунн доорундагы көрүстөндөрдүн көпчүлүгү уурдалган. Маркумдун сөөгү жарма көрлөргө жайгаштырылган. Четкелтебек суусунун оң өйүзүнөн байыркы тургун жай калдыгы, үйдүн дубалы, чопо идиш сыныктары жана жаргылчак табылган. Мындай табылгалар б.з.ч. 2–1-миң жылдыктарга мүнөздүү. 1988–90-жылы К. Табалдиев изилдеген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жентек

Жентек – бала төрөлгөндөгү той. Бала төрөлүп, ат коюлуп, оозантылгандан кийин келген адамдарга тамак-аш, эт тартылып жентек берилген. Жакын туугандары (көбүнчө балдар) үймө-үй кыдырышып жаңы төрөлгөн баланы сүйүнчүлөп белек алышкан. Туугандары жана айыл ичи башка баш кошулуп жатканына сүйүнүп, баланы көргөнү келгенде наристеге, анын ата-энесине көрүндүк (буюм, кийим, жакын туугандары мал) беришкен.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Черик

Черик — байыркы кыргыз урууларынын бири. Этностук аталыш 7–8-кылымдан белгилүү. Кытай жыл баяндарында эскерилген чэ-ли этноними Л. Базен тарабынан черик формасында окулган. Кытай булактарынан башка маалыматтарда – сак дарегинде чериктердин бүгүнкү Чыгыш Түркстанда жайгашканы эскерилет (7-кылым) Бул процесске башка кыргыз уруулары да катышкандыгы маалым. Чыгыш түрк мамлекетинин каганы Элкаганды Тан династиясынын аскер башчысы кол башчы Ли Цзинь жеңгенден соң, чериктер Юну Чжуну акимчилигинин аймагына жайгаштырылган. Ушул окуялардан соң, чериктер башка түрк (кыргыз) тилдүү уруулар менен бирге, Тан династиясынын императорунун Тайшань аттуу ыйык тоого жасаган сыйынуу аземине катышышкан. Демек, бул мезгилде чериктер күч-кубаттуу Тан империясына убактылуу көзкаранды абалда болушкан. 11-кылымда Махмуд Кашгари Чериктерди (сөздүктө жаруклуг аталышында берилет) Жетисууга игрек жана чомулдардын ортолугуна жайгаштырган. Айрым изилдөөчүлөр Черик уруусунун бир бөлүгү азыркы Ички Монголияда шарылар (сары) менен кошуна жашагандыктарын жазат. Бул маалыматтар Чыгыш Түрк кагандыгы кыйраган соң, чериктердин айрым бөлүктөрүнүн Ички Моңголия, айрымдарынын Жетисуу тарапка оогондугун көрсөтөт. Айрым түркологдордун пикирлерине караганда черик байыркы мезгилдерде кыргыз тилине (түрк тилдерине) санскрит тилинен аскер, кошуун деген мааниде киргени аныкталган. Махмуд Кашгаринин «Диван лугат-ат түрк» сөздүгүндө «черик» – аскер, жоокер деген маанини түшүндүрөт. Орхондогу Моюн Чурдун эстелигинде (756–57-жылы) «Душман Селенгеге чейин черик коюшту» деген жазуу бар. Черүү (санскр. цериг) – аскер, кол, кошуун; аскерлерден куралган согуштук күч, айрым учурда жоортуул маанисинде да айтылат. Ошондон черик этнониминин байыркы формасы менен мааниси азыркы мезгилге чейин өзгөрүлбөй сакталып калгандыгы байкалат.

Черик тукумдары - Гейке, Алдаяр, Жолболду.
Чериктен орто кылымда чыккан белгилуу адамдар Ажыбек баатыр, Матай бий.
Тундук кыргыздардын Орусия падышалыгынын курамына акыркы болуп черик уруусу «бизден артык кыргыз жок деп кирген.
Азыркы учурда КЭР дагы Кызыл-Суу автономиялык районундагы жашаган кыргыздардын 90% черик уруусу тузот.
2000-жылы Чериктердин тарыхын жана санжырасын тактоо иретинде «Черик-Ата» коомдук бирикмеси тузулгон. Демилгечи, уюштуруучу жана биринчи торагасы болуп Ат-Башы районунун тургуну, белгилуу коомдук ишмер Абдылда Оморов болгон. Аталган коом бут республикадагы черик уруусунун тизмесин тузуп, ошондой эле Казахстан жана Кытайдагы чериктер менен иш алып барууда. «Черик-Ата» коомуна «Замандаш» ассоциациясынын негиздоочусу Мухтар Омуракуновдун салымы чон.

 Адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргыз тарыхы
Чеңгел

Чеңгел – 1. кайнап жаткан этти оодаруу, чыгаруу үчүн колдонулуучу жыгач саптуу, үч же төрт ачалуу учу ичин көздөй кайрылган металл буюм; 2. беш манжа камтыган өлчөм.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чен-өлчөм

Чен- өлчөм – кыргыздардын салттуу турмушунда узундукту, бийиктикти, тереңдикти, салмакты өлчөөчү чендер. Калыңдыкты – кылдай, бычактын мизиндей, ийненин сабындай, бычактын сыртындай, бир эли, эки эли, үч эли, төрт эли, таман, жана башка; узундукту, кеңдикти, жоондукту – чыпалактай, бармактай, кийиздин калыңдыгындай, узундугу бир эли, жарым эли, жоондугу бир тутамдай, билектей, сандай, кишинин белиндей, өгүздүн белиндей, чыканак, кары, карыш, кере карыш, мерген карыш жана башка; салмакты – бир кесим эттей, кол кесердей, бир сан эттей, бир койдун же козунун этиндей, төөнүн этиндей жана башка. Кездемени төш жары, кулач, кере кулач деп өлчөшкөн. Аралыкты эшик-төрдөй, бир кадам, эки аттам, бир бута атым (100 мдей аралык), эки бута атым, чакырым (1 кмге чейинки аралык). Убакытты көз ирмем, чай кайнам, эт бышым деп айтышкан. Алыс аралыкты аттын жүрүшү менен эсептешип тай чабым (болжолу 3 км), кунан чабым (5–7 км), ат чабым (25–30 км) жана башка; аянтты – алакандай, үйдүн ордундай, короодой, танап (0,005 га), теше (16 га) жана башка; бийиктикти – тушардай, тизе бою, киши бою, кереге бою, үй бою, укурук бою, аркан бою, төө бою жана башка; тереңдикти – төө бою, укурук бою, тизедей, киши бою деп аташкан. Сапырылчу заттарды – кыпындай, таруудай, бир чымчым, бир ууч, бир кочуш, бир чөйчөк, бир аяк, муунга ченеп өлчөө, кап, тай кап, этек, баштык, тулуп жана башка; суюктуктарды – чака, челек, табак, көнөк, көөкөр, саба жана башка. Ал эми сууну кулак менен эсептешкен – бир кулак суу, эки кулак суу жана башка. Чен-өлчөмдөр алыш-бериш, соода-сатык, өндүрүш мамилелеринде табигый жол менен түзүлүп, бир элдин ичинде жалпыга бирдей колдонууга, түшүнүүгө мүмкүндүк берген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Челпек көрүстөнү

Челпек көрүстөнү – б.з.ч. 6–3-кылым сак урууларынан калган мүрзөлөр.

Пржевальск шаарынан 2 км түштүк-батыш тараптагы Челпек айылынан орун алган. Миңге жакын дөбө мүрзөдөн турат.

1976-жылы коло буюмдар, үстөл жана казандар табылган. Үстөлдүн буттары аялдын бедизи түрүндө жасалган. Казанактардын биринде 2 топоздун сөөгү сакталган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кыргыз Совет энциклопедиясы. Фрунзе, 1980. 373-б.
Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы. Фрунзе, 1990. 194-б.
Category: Кыргызстан
Category: Тарых
Category: Илим
Хундар

thumb|300px|Гундардын Италияга кол салышы
Хундар кайсы жере 

Биздин замандын 48-жылы хунндардын жети уругу кайрадан Кытай императоруна баш ийип, түштүк хунндар деп аталып калган. Түндүк хунндар биздин замандын 1-кылымынын акырында экиге бөлүнгөн. Бир бөлүгү Моңголия аймагында кала берип, кийинчерээк түрк урууларынын өзөгүн түзгөн. Дагы бир бөлүгү Орто Азия тарапка жылган. Батышка жылган түндүк хунндардын айрым топтору Европага чейин журт которуп жана өзүнө башка көчмөн урууларды сиңирип отуруп, жаңы гунндар уруу бирикмесине айланган. Орто Азиянын чыгыш бөлүгүнө журт которгон түндүк хунндардын калган-катканы кийинчерээк Батыш түрк кагандыгынын негизги калкына аралашып кеткен. Түштүк хунндар Кытайда бир катар чакан мамлекетти негиздешкен; 6-кылымга чейин жужан, табгач (тоба), түрк, кытай сыяктуу элдерге аралашып, алардын арасына сиңип кеткен.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Жеңиш майрамы

Жеңиш майрамы – Советтер Союзунун Улуу Ата Мекендик согушта (1941–45) фашисттик Германияны жеңгенин белгилеген дата. 1965-жылы 26-апрелде СССР Жогорку Советинин указы менен 9-май майрам күн деп жарыяланган. Учурда жалпы КМШ өлкөлөрүндө элдик майрам катары белгиленет.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жеңиш парады

Жеңиш парады – Советтер Союзунун Улуу Ата Мекендик согушта фашисттик Германияны жеңгенинин урматына 1945-жылдын 24-июнунда Москвада Кызыл аянтта өткөрүлгөн аскер парады. Ага согуштун аягына чейин катышкан аскерлер, Аскер деңиз флотунун, Коргоо эл комиссариатынын, аскер академияларынын жана Москва гарнизонунун бөлүктөрү катышкан. Жеңиш парадын Г. К. Жуков кабыл алып, К. К. Рокоссовский командалык кылган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим