Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Трансформатор

Трансформатор - техникада - энергиянын же объектилердин кандайдыр маанилуү касиеттерин өзгөртүүчү түзүлүш.

Электр Трансформатор жана гидро Трансформатор кыйла кеңири тараган. Трансформатор куруу идеясын биринчи жолу орус илимпозу П. Н. Яблочков иштеп чыккан. 
Трансформатор дун иштеши электр-магнит индукция кубулушуна негизделген.
 1) Чыңалуу Трансформатору - өзгөрмө электр токтун жогорку чыңалуусун стандарттуу приборлор менен ченөөгө ынгайлуу чыңалууга өзгөртүүчү ченегич Трансформатор. Анын биринчи оромосу жогорку чыңалуудагы тизмекке, экинчи оромосу ченегич приборлорго жана сактагыч релесине туташтырылат.
 2) Ток Трансформатору - чоң күчтөгү өзгөрмө электр тогун (чанда - атайын схема боюнча туруктуу токту) стандарттуу ченегич прибор менен ченөөгө ыңгайлуу мааниге чейин өзгөртүүчү (төмөндөтүу) ченегич Трансформатор. Анын биринчи оромосу ченелүүчү токтун тизмегине удаалаш, экинчи оромосу ченегич приборлордун тизмегине жана сактагыч релесине туташтырылат.

Электр Трансформатору - бир чыңалуудагы өзгөрмө токту башка чыңалуудагы өзгөрмө токко өзгөртүүчү электр-магниттүү түзүлүш (аппарат). Ал Трансформатордук тунуке болоттон жыйналган магнит өткөргүч жана жалпы магнит агымы менен курчалган изоляциялуу оромолордон турат. Электр Трансформатор бир жана коп оромолуу болот. Өзгөртүлүүчу токтун түрүнө жараша электр Трансформатору бир жана үч фазалуу болуп бөлүнөт.
Электр Трансформаторунун негизги типтери: электр энергиясын аралыкка берүүчү жана бөлүштрүүчү күч Трансформатору, атайын ишке арналган күч Трансформатору, ченегич Трансформатор, сыноо жүргүзүү үчүн жогорку вольттуу Трансформатор, электрон техникада колдонулуучу кубаттулугу аз импульстук Трансформатор.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Электр энергия
Трансмиссиялуу оорулар

Трансмиссиялуу оорулар (transmission - берүү, өтүү) – кишинин жана малдын оору козгогучтары муунак буттуулар аркылуу таралуучу жугуштуу жана мите оорулары.
 
Оору козгогуч чиркей, бүргө, желимчи, кене сыяктуулардын чаккан жери ж. б. аркылуу кирет. Кишиде Трансмиссиялуу оорулар облигаттуу (оору козгогуч тараткычтар аркылуу жугат, мисалы., безгек, сэры лихорадка, кене кайталапма келтеси ж. б.) жана факультативдүү (оору козгогучу аба-тамчы, ичеги-карын аркылуу кишиден кишиге жугат, мисалы., туляремия, чума, сибирь кулгунасы ;. б.) болуп айырмаланат.
 
Малда Трансмиссиялуу оорулар энзоотия (белгилүү бир жерге, климатгеографиялык зонага байланыштуу) жана мезгилдүү түрдө өтөт. Малдын облигаттуу Трансмиссиялуу ооруларына койдун катарлуу жугуштуу лихорадкасы, гидроперикардит, жугуштуу энцефаломиелит жана жылкынын жугуштуу анемиясы, афрпка чумасы, нейроби оорусу, вирустуу жара дерматит, факультативдүү оорусуна сибирь кулгунасы, чочконун африка чумасы, туляремия ж. б. сепсис инфекциялары кирет.
 
Күрөшүү чаралары - кан соргуч муунак буттууларга адамды жана малды чактырбоо, оору тараткычтарды жана кемпрүүчүлөрдү жок кылуу, адамды жана малды эмдөө ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Медицина
Транзистор

Транзистор (англ. transfer - ташуу жана resistor - каршылык) - электр термелүүлөрүн күчөтүү, дүүлүктүрүү жана өзгөртүү, сигналдарды коммутациялоо ж. б-га арналып, 3 же андан көп чыгыш учу (контакты) бар электрондук жарым өткөргүчтүү прибор.
 
Электрондук лампадан Транзистор кичинелиги, электр энергиясын өтө үнөмдүү керектөөсү, бекемдиги, копко чыдамдуулугу, тез иштеши менен айырмаланат. Транзистор эки уюлдуу жана бир уюлдуу болуп бөлүнөт. Эки уюлдуу Транзистор 2 электрондук-көңдөйлүү өтүш менен бөлүнүп, электр өткөрүмдүүлүктүн электрондук же көңдөйлүү типтеги кезектешүүчү 3 облусу бар жарым өткөргүчтүү кристалл түрүндө болот. Бир өткөөл аркылуу өткөн электр тогунун күчү өзгөргөндө экинчи өткөөлдүн электр каршылыгы өзгөрөт. Бир уюлдуу Транзистордо бир уюлдуу кыймылдуу заряддар пайдаланылат. Алардын иштоо принциби кириш сигналынын чыңалуусу менен түзүлгөн электр талаасы аркылуу пайда болгон 2 контакттын ортосунда орун алган жарым өткөргүч катмардын өткөрүмдүүлүгүнүн өзгөрүшүнө негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Электр энергия
Травма

Травма (гр. trauma - жараат) сырткы факторлордун таасиринен организмдеги болгон майып.
 
Факторлорго жараша Травма механикалык, термиялык (күйүк, үшүк алуу), хим., ошондой эле баротравма (атмосфера басымынын кескин өзгөрүшүнө байланыштуу), электротравма ж. б.; пайда болуу шартына жараша үй тиричилик, өндүрүш, спорт, согуш, транспорт Травмасы болуп бөлүнөт. Механикалык Травма ачык (жарааты бар) жана жабык (жараатсыз) келип, ар кандай кабылдоо (ириңдөө, сепсис, остеомиелит ж. б.) пайда кылышы мүмкүн. Травмада ткандар менен органдардын жанчылышы, үзүлүшү, сөөктөрдүн сынып же чыгып кеташи байкалып, кандын уюшу, агышы, ошондой эле ткандардын шишиши, сезгениши мүмкүн. Оор Травмалар шок менен коштолуп,өмүргө коркунучтуу.

Травманын өзгөчө түрүнө адамдын психикасын ооруга дуушар кылган (мисалы, терең кайгыруу) психикалык Травма кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Медицина
Төшөлмө өсүмдүктөр

Төшөлмө өсүмдүктөр - өркүндөрү горизонталь абалда жерге тошолүп өсүп, тамыр алууга жөндөмдүү өсүмдүктөр.
 
Төшөлмө өсүмдүктөрдүн жаш өркүндөрү жана алардын бүчүрлөрү тик (өйдө) өсөт. Аларга кээ бир дарактар, бадалдар, бадалчалар, ошондой эле өркүндөрү тамырлануучу, сойлоочу жана тамырланбаган чоп өсүмдүктөрү кирет. Дарак Төшөлмө өсүмдүктөрү кобунчо субарктика, субантарктика жана бийик тоолуу райондордо (мисаыл., кыргызстанда жапалак арча) өсүп, ным сактоо жана жылуулук режимине, ывгаардуу аба ырайына туруштук берүү өзгөчөлүгүнө ээ. Төшөлмө чөп өсүмдүктөр көбүнчө көлөкө жана өтө нымдуу жерде өсөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Төмөнкү температуралар физикасы

Төмөнкү температуралар физикасы — физиканын төмөнкү температураларды алуу, өлчөө, колдонуу жана изилдөө методдору менен мыйзамдарын камтыган бөлүмү.
 
Газдардын суюк абалын изилдөөдө төмөнкү температураны колдонуу чечүүчү мааниге ээ. Суюк гелий температурасындагы ар кандай заттардын касиеттерин изилдөөдө жацы, негизги фактылар жана мыйзам ченемдер аныкталды. Бул физиканын атайын бөлүмү — төмөнкү температуралар физикасынын өнүгүшүнө мүмкүндүк берди. Кадимки температурада атомдордун күчтүү жылуулук кыймылынан алардын өз ара аракеттенишине байланыштуу өзгөчө касиеттер төмөнкү температурада көрүнө баштайт. 

Төмөнкү температурада байкалган жаңы мыйзам ченемдер квант механикасынын негизинде тана толук түшүндүрүлөт. Төмөнкү температуралар физикасынын өнүгүшү катуу нерселердин квант теориясын түзүүгө зор түрткү берди. Өтө муздатуу ядро физикасында, жарым өткөргүчтөрдү, молекулярдык кристаллдардын оптикалык касиеттерин ж. б-ды изилдөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Температура
Төмөнкү температуралар

Төмөнкү температуралар, криоген температурасы - суюк абанын кайноо температурасынан (80°Кге жакын) төмөн болгон температуралар.
 
Мындай температураларды абсолюттук нөл температурадан (-273,16°С же 0°Кде) тартып эсептөө кабыл алынган. Төмөнкү температураларды пайда кылуу жана узак убакыт карман туруу үчүн адатта суюк газдар пайдаланылат. Суюк газдар атайын установкада - суюктукка айландыргычта алынат. Бул установкадагы жогорку басымда кысылган газ кеңейип, нормаль басымга жеткенде өтө муздап, суюктукка. Суюк газ Дьюар идишинде же криостатта сакталат. 0,3°Кден томен температураны өтө төмөнкү температура деп атоо кабыл алынган. Мындай температураны пайда кылууда ар кандай метод колдонулат. Муздаткыч система катары парамагнит тузун колдонуп, адиабаталык магнитсиздендируу методу менен ~10_3°К Төмөнкү температураларды алууга мүмкүн. Ушул эле метод менен атом ядролордун парамагнетизмнн колдонуп 10~6°К Төмөнкү температуралар алынган. Төмөнкү температураларды техникада негизинен газды ажыратууда (мисалы, абадан азотту жана кислородду бөлүп алуу), ошондой эле илимий изилдөөдө пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Тохар тилдери

Тохар тилдери - инди-европа тилдеринин өзүнчө бутагын түзгөн жакын тектеш өлүү тилдер.
 
«Чыгыш тохар» жана «батыш тохар» деген эки тилден турат. Чыгыш Түркстанга тараган (6-7-к.). Бул тилдерде кайсы эл сүйлөгөнү белгисиз болгондуктан «Тохар тилдери» деген ат чыгыш Иран тилдеринде сүйлөгөн тохар элинин атынан эле шарттуу коюлган. Ошондуктан Тохар тилдерин түзгөн аталган эки тил да «тохар А» («чыгыш тохар») жана «тохар Б» («батыш тохар») деп шарттуу аталат. Жазма даректери негизинен брахми (инди муун жазуусу) менен жазылганы аныкталган. Алар биринчи жолу (1892) Россияда жарыяланган. Тохар тилдерине изоглосса мүнөздүү; мексикасында инди жана иран тилдерииен кирген сөздөр арбын

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Лингвистика
Категория:Тилдер
Тотулар

thumb|коксары аара (Ara ararauna).
Тотулар (лат. Psittaciformes) - куштар дын бир түркүмү.
 
Уз. 9,5 смден 1 мге жетет. Тотулардын денеси чымыр келип, өңү ар кандай ачык түстө (Кызыл, көк, жашыл). Тумшугужоон, жазы, күчтүү жана учу илмекей келип, даракка чыкканга көмөк берет. Канаттары күчтүү жана кыска. Буту кыска, 4 манжасынын экөө артын, экөө алдын карайт. Кээ бири учпайт. Тотулар 1 тукумга бириккен 316 түрдөн турат. Эң көп түрү тропик менен субтропикте кездешет. Уяларын даракка же аскаларга салып, 2-5, кээде 8ге чейин ак жумуртка тууйт, 18-30 күнчө басат. Тотулар ар кыл өсүмдүк даны, уругу, мөмөсү менен азыктанат, кай бири курт-кумурска жейт. Тотулардын кээ бир түрү үйдө (тордо) кооздук үчүн асыралат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Канаттуулар‎
Артуро Тосканини

thumb|Артуро Тосканини (1938).
Тосканини Артуро (25. 3. 1867, Парма - 16. 1.1957, Нью-Йорк) - италян дирижёру.

 1885-ж. Парма шаарындагы консерваториянын виолончель классын бүткөн.
 1887-98-ж. опера жана симфония дирижёру, 18981903, 1906-08 жана 1921-29-ж. Миландагы «Ла Скала» театрына жетекчилик кылып, 1908-15-ж. Нью-Йорктогу «Метрополитен-операда» дирижёр болгон.
 1928-жылдан АКШда жашаган. Нью-Йорк филармониясынын симф. оркестри менен «Метрополитен-операны» (1926-36) жана Улуттук радио уктуруу компаниясын (1937-53) башкарган.
 Көрүнүктүү опералык жана симф. дирижёр Тосканини темпераменттүүлүгү, аткаруучуларга таасиринин күчтүүлүгү менен айырмаланган. Анын репертуары классикалык жана романтикалык музыкадан турган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Инсандар:Италия
Категория:Музыканттар‎
Категория:Италия маданияты‎
Торчо методу

Торчо методу - дифференциал, интеграл жана интеграл-дифференциал төңдемелеринин чыгарылыштарынын жакындаштырылган методдор тобунун жалпы аты.
 
Торчо методунун кецири колдонулушу анын өтө универсалдуулугу жана ЭЭМде жөнөкөй ишке ашырылышы менен түшүндүрүлөт. Торчо методунда теңдеменин аргументтеринин үзгүлтүксүз өзгөрүү облусу дискреттүү чөкиттердин көптүгү (торчо) менен алмаштырылат;
үзгүлтүксүз аргументтүү функциянын ордуна торчонун түйүнүндө аныкталуучу жана торчо функциясы деп аталган дискрөттүү аргументтүү функциялар каралат;
теңдемеге кирген туундулар, чет жана баштапкы шарттар катыштардын айырмалары менен суммаланат, интегралдар квадраттык (экинчи даражадагы) формулалар менен аппроксимацияланат.
 
Мында алгачкы теңдеме алгебр, теңдеменин системаеы менен алмаштырылат. Эгер ушундай алынган торчо теңдемесинин системасы чыгарылышка ээ болсо, анда ал чыгарылыш изделүүчү теңдеменин жакындатылган чыгарылышы катары алынат. Торчо канчалык майда бөлүкчөлөргө бөлүнсө, теңдеменин чыгарылышы ошончолук тагыраак болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Математика
Тор канаттуулар

thumb|Glenoleon rudda.
Тор канаттуулар (лат. Neuroptera же Planipennia, L. 1758) – курт-кумурсканын толук кубулуу менен көбөйүүчү түркүмү.
 
Денесинин уз. 2-20 мм, канаттарын жайганда жазылыгы 120 ммге жетет. Чоңдорунун ооз аппараты кемирүүчү тибинде, эки жуп тунук тор канаты бар. Личинкаларынын ооз аппараттары сайып соруу тибинде болгондуктан ооздун функциясын орок сыяктуу жаагы аткарат. Тор канаттуулар жырткычтар. Азыр алардын 4500гө жакын түрү белгилүү, көбү тропикте жашайт. Т. к. топуракта, өсүмдүктө, суу жээгинде жана тузсуз суудагы былпылдактардын көңдөйлөрүндө өөрчүйт. Көпчүлүгү токой жана айыл чарба зыянкечтерин кырып пайда келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Курт-кумурскалар
Дистрибуция

Дистрибуция (фр. distribution - бөлүштүрүү) - амер. дескриптивдик лингвистикада белгилүү тил бирдигинин (фонема, морфема, сөз ж. б.) контексттик чөйрөсү, орду, ирети, айкалышы жана анын башка бөлүштү- рүүлөрдө кездешпеген карама-каршылык касиеттери. 

Дистрибуция төмөнкү түрлөргө бөлүнөт: 
 «кошумча Дистрибуция » тил бирдиктеринин ар түрдүү контексттик чөйрөдө айкалышынын натыйжасында лингв, милдеттери бир болуп, физ. мүнөздөрү боюнча гана өз ара айырмаланып колдонулушун («көздөшүүлөрүн») билдирет. 
 «дааналоочу Дистрибуция » ар кандай тил бирдиктеринин бир өңчөй чөйрөдө, окшош шартта айырмалык, белгилик (семиологиялык) милдетти аткарарын түшүндүрөт. 
 көптүк айкалыштардын арасында белгилүү элементтин өз чөйрөсүндө башка элементке орун бериши. Булардын бирөө оң, экинчисп терс сынаттуу болот. 
 эки бирдиктин толук эмес кайчылаштыгы.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Лингвистика
Топурактын суу режими

Топурактын суу режими - топуракта ным топтолушун, оошуусун, чыгымдалышын, пайдаланылышын жана ал нымдын физикалык абалынын өзгөрүшун аныктоочу кубулуштар жыйындысы.

Топурак түзүлүшүнүн жана күрдүүлүгүнүн негизги фактору. Топурак нымдуулугунун негизги булагы - жаан суусу. Агын, жер астындагы, сугат суу да топурак нымын арттырат. Жаан жана эриген кардын суусунун көбү агын, жер үстүнө топтолот, көпчүлүгү топуракка сиңип, өсүмдүктө пайдаланылат. Топуракта нымдын топтолушу анын суу синимдуүлугүнө жараша болот. Топурак копшок болсо, ным арбын сиңет, ал эми күзүндө чылгый ным топурак тонуп калса, ал сууну аз өткөрөт. Жер алдындагы суу жайгашуу тереңдигине жана кыртыштын суу өткөрүмдүүлүгүнө жараша топурак катмарына көтөрулөт. Топурактын суу режими топурактын касиети, климат шарты, өсүмдүк туру, өстүрүү технологиясына жараша болот да, топурактын структурасын сактоодо маанилуу.
 
Топурак cyуcy буу, суток жана катуу (муз) абалда болушу мумкүн. Топурактын суу режими тонмо. жүума, мезгилдүү жууча, жуулбас, ирригациялык сыяктуу бир нече типте болот. Өсүмдүк өстүрүүдөгү технологиялык процесстертер ным менен камсыз кылуу, топурактагы физикалык химиялык, микробиологиялык процесстер топуракта ным болушуна байланыштуу. Айыл чарба өсумдугүнөн мол түшүм алуу үчүн ынгайлуу Топурактын суу режимин сактоо жана түзүү зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Топуракка аки таштоо

Топуракка аки таштоо - топурактын айыл чарба өсүмдүгүнүн көбүнө зыяндуу кычкылдуулугун азайтуу чүн топуракка аки таш жана аки таштуу жер семирткич чачуу; кычшл топуракты химиялык жол менен мелиорациялоо.
 
Топуракка аки таштоодо топурактын кычкылдуулугу азайып, кальций көбөйөт; пайдалуу микроорганизмдердин өсүшу күчөп, топуракта өсүмдүккө сиңимдүү азык заттар көбөйөт. 
Торурактын физикалык касиети, органикалык, минерал жер семирткичтин таасирдүүлүгү жакшырат. Көбүнчө күл топурак, чымдуу күл, чым кен, кээ бир токой боз топурагы аки ташталат. 
Кычкыл топуракты айрыкча кызылча, капуста, пияз, сарымсак, беде, карагат сыяктуу өсүмдүктөр көтөрө албайт. Аки таштуу жер семирткич топурактын кычкылдуулугуна жана механикалык курамына жараша айыл чарба өсүмдүгүнүн 10-12 жыл кадимкидей өсүшүн камсыз кылуучу топурак реакциясы пайда болгудай өлчөмдө чачылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Дистен

Дистен (гр. di - эки жана гр. sthenos - күч), кианит - силикаттар классына кирүүчү минерал. 

Хим. формуласы Al20Si04. Триклин системасында кристаллданат. Өңү көгүш, жашыл, бозомтук, агыш; чопо жана көмүрлүү зат аралашуусунан кээде кара түстө болот. 

Катуулугу Моос шкаласы боюнча 4,5-7. Салышт. салм. 3,56- 3,67. Кристаллдуу сланецтерде кезигет. 

Дистен отко жана кислотага, жегичтерге туруктуу буюмдарды ж. б. даярдоодо, кремний менен алюминийдин куймасы (сплавы) - силуминди алууда пайдаланылат. Ири кени Кола жарым аралында бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Химия
Топурак таануу

thumb|Топурак таануу.
Топурак таануу - топурак, анын курамы, касиеттери, түпкү теги, өнүгүшү, жайгашуусу жана рационалдуу пайдаланылышы жөнүндөгү илим.
 
Топуракты табигый нерсе, өндүрүш каражаты жана эмгек заты катары изилдейт. Негизги бөлүмдөрү: топурак генезиси, геохимиясы, топурактын физ., коллоид, биол. химиясы, физикасы, гидрологиясы, географиясы, картографиясы.
 
Топурак 18-кылымдын аягында Германияда изилдене баштап, өсүмдүктүн чиринди (гумус) менен азыктанышы жөнүндөгу теория пайда болгон. 19-кылымдын 40-жылдарында аны агрогеол. багыт алмаштырган. Бул багыт топуракты геол. түзүлүш катары гана карап, андагы биол. процесстерди эске алган эмес.

 Байланыштуу макалалар 
 Топурак географиясы
 Топурактын физика-механикалык касиеттери

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

 
Категория:Табият илимдери
Топурак түзүмү

Топурак түзүмү — топурактын түрдүү өлчөмдөгү, формадагы, мазмундагы бүдүр бөлүкчөлөрү.
 
Ал бүдүр татаал түзүлүштүү механикалык элементтердин жыйындысынан турат. Бүдүрлөр гумин жана ульмин туздары, чиринди, коллоид, өсүмдүк тамыры аркылуу макрожана микроагрегаттарга биригет. Агрегаттардын өлчөмүнө жараша макро(10 ммден чоң), микроструктура (0,25 ммден кичине) болуп бөлүнөт. Агрегаттардын формасы боюнча-куб сымал, призма сымал жана плита сымал түзүмдөр. Көбүнчө топурак түзүмү аралаш келет. Түзүмдүү топурактын суу, аба, жылуулук, азыктануу режими топуракка Караганда жогору. Механикалык, физикалык, химиялык жана биологиялык себептерден топурак түзүмүнүн бузулушу мүмкүн. Аны калыбына келтирүү үчүн жерге көп жылдык чөп эгүү, топуракка гипс, аки таш, органикалык жана минерал жер семирткич чачуу керек.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Диссонанс

Диссонанс (лат. dissonans - ар кандай үңдүү ) - эки же бир нече үндөрдүн айкалышынан келип чыккан кулакка жагымсыз угулуш. Интервалдардын ичинен диссонанстарга секунда,септима,ноналар киришет. Мажордук жана минордук үч үңдүүлүктөр жана алардын айланыштарынан башка аккорддордун бардыгы диссонанс аккорддор деп эсептелинет. Музыкада диссонанстар толкундоонун чыңалышын күчөтүүгө шарт түзүү менен катар,туруктуу консонанстарга өтүүнү талап кылат. XX кылымдагы ар кайсы музыкалык стилдердин өзгөчөлүк белгилеринин бири гармониялык диссонанастардын аябай көп түрлөрүнүн кеңири колдонулушу. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
 Өзбек Абдылдаев. Кыскача Музыкалык Сөздүк. — Бишкек. Кыргызстан, 2016. — С. 4. — 119 с. — ISBN 978-9967-432-99-4.

Категория:Музыка
Топурак морфологиясы

Топурак морфологиясы - топурак таануу илиминин топурактын ички генетикалык касиетин, мурунку жана азыркы нроцесстерин, түзүлүү шартын сырткы белгилери аркылуу изилдөөчү тармагы.
 
Жаратылышта топурактын көп түрдүү морфологиялык касиети байкалат. Негизги морфологиялык белгилерине топурактын түсү, түзүлүшү, структурасы, жаңыча пайда болуу формасы, топурактын жалпы жана айрым генетика катмарларынын калыңдыгы, катмарлардын бири бирине өтүүдөгү белгилери кирет. Топурак морфологиясынын топурактын түпкү тегин, күрдүүлүгүн, тибин ж. б. касиетин аныктоодо илимий мааниси зор. Ошондой эле топурактын географиялык таралышын, топурак картасын түзүүдө, жер кыртышына баа берүүдө керектүү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Топурак күрдүүлүгү

Топурак күрдүүлүгү - топурактын семиздүүлүгү - топурактын өсүмдүктү сезимдүү азык зат, суу менен камсыз кылуу, түшүм берүү жөндөмдүүлүгү.
 
Потенциалдуу (табигый) жана натыйжалуу (таасирдүү) болуп бөлүнөт. Потенциалдуу Топурак күрдүүлүгү топурактагы азык зат, нымдын жалпы запасы, ошондой эле өсүмдүктүн өсүшүндөгү башка шарт менен аныкталат. Натыйжалуу (актуалдуу, экон.) Топурак күрдүүлүгү белгилүү жылы өсүмдүктүн топурактан керектүү элементтерди пайдаланышы. Бул көбүнчө агротех. чараларды жүргүзүүдө болот. Топурак күрдүүлүгү нешзинен өсүмдүккө керектүү азык заттын мол болушу, нымдын туруктуулугу, топурак аэрациясынын артыкчылыгы, топурактын механикалык курамы, структуралык түзүлүшү, реакциясы, рельеф, климат ж. б. шартка байланыштуу. Бул касиеттердин жыйындысы Топурак күрдүүлүгүн аныктайт. Топурак күрдүүлүгүнүн бардык элементи бири бирине байланыштуу. Топурактагы өсүмдүккө керектүү азык заттын запасын үнөмдүү пайдаланууда негизинен минерал жана органикалык жер семирткичти колдонуу чоң мааниге ээ. Жерге чанактуу өсүмдүктөрдү которуштуруп эгүү, топуракты аки таштоо, топуракты гипстөө ж. б. Топурак күрдүүлүгүн жакшыртууга шарт түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Топурак коллоиди

Топурак коллоиди - топурактын 0,2ден 0,001 мкм чейинки майда бөлүкчөсү.
 
Ал топурак суусу менен коллоиддүү эринди түзүп, топурактын бир катмарынан башка катмарына өтүп, озүпчө катмарланат. Топурак коллоиди opганикалык, минерал жана органикалык-минерая бирикмелерден турат. Коллоиддүү фракция жеңил топуракта 2%, оор топуракта 30-50% болот. Топурак коллоидинин агрономияда мааниси зор. Ал топурак эриндисинен аммоний, калий, кальций, магний, фосфат ионун сиңирип, аларды агып кетүүдөн сактайт, топурактын структуралык түзүлүшүнө көмөктөшөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия