Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Адамдын конституциялык-укуктук макамы

Адамдын конституциялык-укуктук макамы — конституцияда кепилденген укуктардын жана эркиндиктердин, ошондой эле аныкталган милдеттердин жыйындысы. Заманбап демократиялык мамлекеттерде адамдын конституциялык-укуктук макамынын негизги принциптери: ага таандык укуктарды жана эркиндиктерди ишке ашырууда адамдын укуктарынын жана эркиндиктеринин ажырагыстыгы, укуктардын жана эркиндиктердин кепилдениши, тең укуктуулук, адамдын укуктарынын, эркиндиктеринин жана милдеттеринин бирдиги жана өзара байланыштуулугу.
 Булактар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Ибн Гебироль, Шломо

Шломо бен Иехуда ибн Гвироль thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Шломо бен Иехуда ибн ГвирольТуулган жылы: 1021Туулган жери: МалагаКаза болгон жылы: 1058Каза болгон жери: ВаленсияИшмердүүлүгү: Философ 
Авицеброн, Ибн Геброль, ар Абу Айюб Сулейман Ибн Яхья Ибн Жеброл, (болжолу 1021–1055 же 1070) – европалык акын, философ. 

Анын «Турмуш башаты» деген философиялык трактаты араб тилинде жазылган, түп нускасы сакталган эмес. Авицеброн – неоплатоникалык пантеизмди жактаган, бирок неоплатенчилерден айырмаланып, ал материяга чоң маани берип, аны субстанция катары денеге гана эмес акыл-ойго да жакындаштырып караган. Бул көз караш кийин. Д. Брунодо байкалган. Авицеброн трактаты европалык жана исламдык дүйнөдө таралган эмес, бул табышмактуу арабдын эмгеги катары схоластикалык христиан салтында гана жашоосун уланткан. 19-кылымда гана бул эки адам Авице- брон – Ибн Геброль бир эле адам экендиги далилденген.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:XI кылым
Киреевский, Иван Васильевич

thumb|Иван Киреевский.
Киреевский , Иван Васильевич (1806—1856) — орус философу, лавянофильчиликтин өкүлү. Москвада, помещик-дворяниндин үй-бүлөсүндө туулган, Петербургда холерадан каза болгон.

 Чыгармалары 
Өзүнүн чыгармаларында, орус маданиятынын өзгөчөлүгүн, атап айтканда, анын бир бүтүндүгүн жана жөндөмдүүлүгүн баса белгилөө менен, Киреевский батыш билим жаатын сынга алып, ал жактагы рухтун, илимдин, мамлекеттин, таптардын жана үй-бүлө байланыштарынын эки анжылык абалды башынан өткөрүп жатканына токтолот. Россияда болсо тышкы жана ички руханий дүйнөнүн бүтүндүккө умтулуу, бардык күнүмдүк нерселердин түбөлүктүүлүккө жана адамзаттык нерсенин теңирликке карата мамилеси жөнүндө дайыма унутпай эсте тутуу сыяктуу эски Россиянын жашоо-турмуш белгилери сакталып калды. «Батыш адамы, — деп жазат Киреевский, — өзүнүн адеп-ахлактык маанайына дайыма дээрлик ыраазы: дээрлик ар бир европалык адам сыймыктануу менен колун жүрөгүнө басып, өзүнө жана башкаларга менин кадыр-көңүлүм тынч, Кудайдын алдында да жана адамдардын алдында да... таптакыр акмын деп айтууга дайым даяр. Орус адамы болсо, мунун тескерисинче, өзүнүн кемчиликтерин ачык сезип турат, ал адеп-ахлактын шатысы менен канчалык жогору көтөрүлсө өзүнөн ошончолук көптү талап кылат жана өзүнө өзү толук ыраазы болбойт» [Чыгарм. толук жыйн. 2-т. 216-6.].

 Европа тууралуу 
Ошол эле убакта Киреевский батыш европалык цивилизацияны этибарга албай койгон эмес. Ал мындай деп жазат: «европалык билимдүүлүккө болгон сүйүү, биздеги билимдүүлүккө болгон сүйүү экөө бирдей, экөө тең бүткүл өнүгүүнүн акыркы нокотунда жандуу, толук, бүткүл адамзаттык жана чыныгы христиандык агартуучулукка болгон бирдиктүү умтулууга, бир сүйүүгө келип кошулат» [Ошонун өзүндө. 162-6.].
Киреевский жамааттан социалдык түзүлүштүн идеалын көргөн жана ар кандай түзүлүш-тартипке орус көз карашынын айырмалуу тиби «жеке өз алдынчалыктын жалпы тартиптин бир бүтүндүгү менен айкалышканында турат» деп эсептеген [Ошонун өзүндө. 76-6.].

 Идеясы 
Киреевский, философиянын багыты биринчи башталышында «Ыйык үчилтик жөнүндөгү түшүнүккө багыныңкы» деп жазат [74-6.]. Муну менен Киреевский христиандык көз караштын өнүгүү жолун көрсөтүп берген. Ал бирдиктүүлүк жана жалпылык жөнүндөгү идеяны айтып, коомдун бир бүтүндүгү адамдын жеке керт башынын эркиндиги менен анын индивидуалдык өзгөчөлүктөрүнүн айкалышынан турарын көрсөткөн. Бул болсо жеке инсандардын жалпы адамзат баалуулуктарына өз ыктыяры менен баш ийген шартта гана мүмкүн.

Киреевский бир бүтүн диний жана христиан философиясына негиз салган, ал кийин бир туугандар Трубецкийлер, С. Булгаков, Бердяев, Вл.Соловьёв, Эрн жана башкалар тарабынан өнүктүрүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1806-жылы
Категория:Өлгөндөр 1856-жылы
Вильгельм Вундт

thumb|Вилгелм Вундт.
Вундт, Вилгельм (1832–1920) – немис психологу, физиологу жана философу. Лейпцигде 1879-ж. дүйнөдө биринчи эксперименталдык психологиянын институтун негиздеген. Кийин ал эксперименталдык психологиянын эл-аралык борборуна айланган. Логика, метафизика, этиканы изилдегени менен көпчүлүк убактысын психологиянын маселелерин изилдөөгө арнаган. Анын психологиялык көз караштарынын негизин психофизикалык параллелизм түзөт. Метафизикалык, өзүнө бардыгын камтыган, реалисттик негизделген, идеализм м-н бүткөн дүйнө-таануунун өкүлү. Анын пикирине ылайык, философия, башка илимдердин жардамы менен ачылган жалпы натыйжаларды бирдиктүү, карама-каршылыксыз системага салуу максатын койгон универсалдуу илим. Рух чөйрөсүндө жаратылыштын бардык кубулуштары карамагында болгон себеп жана натыйжанын эквиваленттүүлүгүнүн ордунда, рухтун чыгармачылык күчү көрүнүп турган, энергиянын көбөйүү мыйзамы аракеттенет. Дүйнө – бул рухтун максатка ылайыктуу өнүгүшү, ошондуктан аны кудайдын дүйнөлүк ыктыяры катары кароо зарыл деп эсептеген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1832-жылы
Категория:Өлгөндөр 1920-жылы
Схоластика

Схоластика (гр. scholasticos, schole – мектептик, мектеп) – орто кылымда христиан дин эрежелерин системалаштырып иштеп чыгып, аны рационалдуу негиздөөгө аракеттенген теологиялык «мектеп философиясы».

Схоласттар антикалык философиянын идеяларын пайдаланышып, жалпы европалык, чыгыштык универсалдуу схоластиканы жаратууга умтулушкан. Схоластиканын өнүгүүсү бир нече мезгилге бөлүнөт: алгачкы схоластикага (11–12-кылымдар) неоплатонизм мүнөздүү (иштеп чыккандар Эриугена, А. Кентербийский); жетилген «классикалык» мезгилинде (12–13-к.) «христандык аристотелизм» үстөмдүк кылган (Улуу Альберт, Фома Аквинский).

Кийинки мезгилдеги (13–14-к.) схоластиканын өкүлдөрү (Дунс Скот) схоластикадагы томизмге (Ф. Аквинскийдин окуусуна) каршы чыгышкан жана ага кош чындык теориясын каршы коюшкан. Жаңылануу (орус. возрождение) философиясынын соккусу менен Схоластка идеологиядагы өзүнүн басымдуулугун жоготот. Андан кийин келип чыккан (15–16-к.). Католиктик неосхоластика деп аталган уламасы (аткаруучусу иезуит Ф. Суарес) менен протестанттык уламанын (аткаруучусу Ф. Меланхтон) ортосундагы талаш-тартыштар акыр аягында келип католик чиркөөсүнүн реформация агымына каршы күрөшүн чагылдырып калат.

Батыштын кай бир авторлору бул күрөш менен схоластикалык философия өрчүп өнүктү деп айтышкан. Кийинки кылымдарда жаңы мезгил доорундагы алдыңкы философиялык окуулардын (Декарт, Гоббс, Локк, Кант, Гегель, Фейербах ж. б.) бузуучу таасири астында схоластика өзүнүн белгилүү таасирин жоготот. Бирок 19-к. баштап схоластика кайра жандана баштайт. Азыркы учурда католиктик философиянын ар түрдүү багыттарын, мектептерин бириктирип турат. 

Категория:Христианчылык

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория: Байыркы грек философиясы
Категория: Батыш философиясы
Гален

thumb|200 px|right
Гален (грек. Γαληνός; болжол менен 130 – 200 же 210) – грек философу, античтик дарыгер. Рим императору Марк Аврелийдин ж-а Луций Вердин, кийинчерээк Коммоддун өз дарыгери. 

Дарылоонун жалпы маңызы жөнүндө жазган ж-а көп кылымдар бою медицинанын алкагында авторитет катары каралган. Мындан тышкары философияга да кызыккан, анткени анык врач философ болушу керек деп эсептеген; анын кумирлери Гиппократ, Платон, Аристотель болушкан. Сезүү органдарынан тышкары таанып билүүнүн ж-а чындыктын булагы болуп акыл-эс эсептелет. Гален перипатетиктердин окуусу м-н стоиктердин окуусун байланыштырган. Анын атынан аталган төртүнчү (галендин) силлогизмдин фигурасы, ошондой эле темпераменттердин төрт типтери жөнүндө окуусу ага өзгөчө атак-даңк алып келген. Галендин пикири б-ча, адамдын темпераментинин негизинде дененин төрт суюктугу жатат (кан, былжыр, сары ж-а кара өт), ошого ылайык сангвиник, флегматик, холерик, меланхолик темпераменттери бар.

 Колдонулган адабият 
Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8
Гаман Иоганн Георг

thumb|Иоганн Георг Гаман.
Гаман Иоганн Георг (1730–1788) – немис философу, жазуучусу. Ошол убакыттын рационализм чөйрөсүнөн айырмаланып турган мистик ойчул; өзүн-өзү «түндүктүн сыйкырчысы» деп атап, рационализм менен агартуучулук идеаларына каршы мистикалык интуициянын чыгармачылык күчүн каршы койгон. Канттын жалаң гана акылына ээрчиген таанууга каршы, поэзияда, «адамзаттын эне тилинде» ачылган тилдин аракеттүүлүгүн, сезим менен рухтун чыгармачылык күчүн койгон. Анын таасири классицизмдин «бороон жана кысым» доорунан баштап, романтизм менен учурдагы тилдин философиясына чейин тараган. Ошону менен бирге, Гаман карама-каршылыктардын биримдиги болмуштун жалпы мыйзамы болот деген терең философиялык пикирди айтып, Фихтенин, Шеллингдин, Гегелдин диалектикасына чоң таасир берген.

 Колдонулган адабият 
 Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Немис жазуучулары
Категория:Германия
Категория:Туулгандар 1730-жылы
Категория:Өлгөндөр 1788-жылы
Гаудапада

thumb|गौडपाद
Гаудапада (болжол менен 7–8-кылымдарда жашаган) – байыркы индус ойчулу, адвайта-ведантанын биринчи систематикалык түшүндүрмөсүнүн автору. Бизге жеткен маалыматтар боюнча Гаудапада Шанкаранын окутуучусу Говинданын үйрөтүүчүсү, устаты болгон. «Мандукья-упанишаданын» комментариясы «Мандукья-корикада» Гаудапада адвайта-ведантанын маанилүү маселелерин: брахман менен атмандын бирдейлигин, бошонуунун, кутулуунун ыкмасы катары майя, акылмандулукту («джняна»), абсолюттун таптакыр түшүнүк-сүздүгүн ж. б. анализдейт. Гаудапада окуусунда ага чоң таасир берген (өзгөчө мадхьямиканын негативдик логикасы) буддизм менен көп окшоштуктары бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Индус философиясы
Гегелчилик

Гегелчилик– Гегелдин окуусун жана идеяларын өнүктүрүп, тереңдеткен философиялык агым. 

Германиядагы Гегелдин мектеби теисттик оң канат улуу гегелчилер (Гешель, Дауб, Гинрихс, Габлер ж. б.) жана радикалдык сол канат, жаш гегелчилер (Руге, Бруно Бауэр, Фейербах, Штраус ж. б.) болуп ажыраган. Консервативдик улуу гегелчилердин өкүлдөрү 19-кылымдын 30–40-жылдарында Гегелдин окуусун диндик-христиандык интерпретациялап, акыл менен диндик ишенимдин синтези принцибин жактоого аракет кылышкан. Кийинчерээк радикалдык жаш гегелчилерге каршы өз окууларын улантышкан. Гегелчиликтин тарыхында 1838-жылы жаш гегелчилер тарабынан уюштурулган жылына бир жолу басылып чыга турган илим жана искусство маселелерин талдаган жыйнактар чоң таасир берген. 1843-жылы бул жыйнакка тыюу салынган. 

Жаш гегелчилер Гегелдин философиясын интерпретациялап, христиан динин сындашкан. Алгач Д. Штраус өзүнүн «Иисустун өмүрү» (1835) деген китебинде евангелиенин догматтарын сындап, Бауэр динди коомдук аң-сезимдин жалган формасы катары караган. Оң жана сол канаттын эки арасындагы позицияны Розенкрантц, Эрдман ж. б. ээлешкен. Маркс менен Энгельс Гегелдин диалектикалык методун өздөрүнүн тарыхты материалисттик түшүнүүсүнүн негизине тургузушкан. 

Гегелчилик Францияда, Англияда, Италияда, АКШда, Оруссияда, Голландияда жана Скандинавия элдеринде кеңири тараган. Немис ойчулдарынын бири дагы башка улуттарга ушунчалык көп таасир берген эмес.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория: Батыш философиясы
Категория: Немис философиясы
Аддитивдик

Аддитивдик (лат. additivus – кошулуучу) – бүтүн объектиге туура келген чоңдуктун мааниси, ошол объектинин тиешелүү бөлүктөрүнүн чоңдуктарынын маанилеринин суммасына барабар болушун туюнтуучу касиет.

Мисалы: көлөмдүн аддитивдиги бүтүн нерсенин көлөмү аны түзүүчү бөлүктөрдүн көлөмдөрүнүн суммасына барабар экендигин көрсөтөт. Адиттивдик касиетке сызыктын узундугу, беттин аянты, физикалык нерсенин массасы ж. б. ээ болот. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия

de:Extensive Größe
el:Εκτατική μεταβλητή
es:Propiedades intensivas y extensivas
fr:Extensivité - intensivité
he:גדלים אקסטנסיביים ואינטנסיביים
hu:Intenzív mennyiség
nl:Extensieve grootheid
nn:Intensiv eigenskap
pl:Zmienna ekstensywna
pt:Propriedades extensivas
sl:Ekstenzivna količina
Гобино

300px|thumb|right|Гобино

Гобино, Жозеф Артюр де (1816–1882) – француз философу, жазуучу, дипломат. Расизм идеологиясын негиздегендердин бири. Ал өзүнүн «адам расасынын теңсиздиги жөнүндө тажрыйба» деген эмгегинде (1853–55) теңчилдиктин бардык түрлөрүнө каршы чыгып, «ак», «кара», «сары» расага бөлүү табигый деп, социалдык институттар жана маданият раса тарабынан шартталарын далилдөөгө аракеттенген. Расалардын аралашуусу бир жагынан цивилизациянын чыгышынын жана өнүгүшүнүн булагы (ак расанын катышуусу менен), экинчи жагынан алардын жок болушуна себепчи экендигин Гибино баса белгилеген. Ошону менен катар Гобино евроцентризмди сындаган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Инсандар
Категория: Француз философиясы
Ван Фучжей

thumb|upright|Ван Фучжей (王夫之・Wang Fuzhi)
Ван Фучжей (王夫之) (7.10.1619, Хэнчжоу уезди, Хэнъян 18.2.1692, Шаньюй уезди, азыркы Чжэцзян провинциясы) — кытай материалист-философу, универсалдуу билимдүү, окумуштуу-энциклопедист. Астрономияны, математиканы, география, тарых, адабиятты изилдеген окумуштуу-илимпоз. Ван Фучжейдин философиялык көз карашынын негизинде Ци жөнүндөгү түшүнүк жатат. Ал боюнча Ци – (материалдык күч) – нерсе, зат жана алардан аалам куралган. Материалдык Ци бөлүкчөлөрүнүн биригүүсүнүн натыйжасында, дайыма өзгөрүү жана өнүгүү процессинде жаратылыштагы көп түрдүүлүк, конкреттүү нерселердин дүйнөсү жаралат. Ааламдагы дайыма жаңыланып жана өзгөрүп туруу концепциясы В. Фучжейдин социалдык философиясынын негизин түзүп, тарых да дайыма кыймылда болот деген көз карашын бышыктаган. 
Анын 100дөн ашуун эмгектеринен 70ке жакыны табылды жана жарык көрдү. Bан Фучжинин эмгектеринин көпчүлүк бөлүгү байыркы кытай философиясынын канондорун чечмелөөгө арналган. Bан Фучжи Чжан Цзага удаа эле «Улуу боштук» жөнүндөгү окууну өнүктүргөн. Мындагы борбордук жобо ци (дем күчү), ал дүйнө түзүлүшүнүн бардык негизинде жатат. Демдин (дем күчтүн) мүнөзүнүн уңгу-негизи (субстанция) ушунда: «ансыз эч кандай принцип да, эч кандай “Асман” да, эч кандай “жүрөк” да болбойт, жок нерселер» делет. Чжоу Дуньинин кыймылдын үстүнөн тынымдын үстөмдүгү жөнүндөгү жобосун сынга алатынча Тыным кыймылдан экенин моюндап келип, аларды универсалдуу дүйнө түзүүчү күчтөргө ээ инь менен яндын өңүтүнөн сунуштайт. «Кыймылда ян жаралат бул кыймылдын кыймылы. Тынымда инь жаралат бул тынымдын кыймылы». Ошол доордогу теор. талаш-тартышгардын омоктуусу кайсынысынын жолу улук адамдардынбы же мыйзамдардынбы деген маселеге кайрылып, Bан Фучжи аларды теңдештирип чечкен. Ал: «Асман алдында эч качан кебелбес негиздер бар, бирок эч кебелбес мыйзамдар жок», деген. 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Философтор‎
Категория:Кытай философиясы
Категория:Туулгандар 1619-жылы
Категория:Өлгөндөр 1692-жылы
Категория:Инсандар
Гелен

Арнольд, Гелен (1904–1976) – немис философу, философиялык антропологиянын эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири. Анын «Эрктин эркиндигинин теориясы» (1932), «Мамлекет жана философия» (1935) ж. б. эмгектери Фихтенин көз караштарынын таасири астында жазылган. 1930-жана аягында Гелендин назары антропологиялык маселелерди чечүүгө багытталат да, «Адам. Анын жаратылышы жана дүйнөдөгү орду» (1940) деген трактат жазып, анын кээ бир маселелерин «Байыркы адам жана кийинки маданият» (1954) аттуу эмгегинде тактап, өнүктүрөт. Маданият жана техниканын философиясын сындаган пикирде жазылган эмгектери болуп «Техникалык доордогу рух» (1957) жана маданий-сын «Замандын көрүнүштөрү», «Учурдагы живопистин социологиясына жана эстетикасына» (1960) жыйнактары эсептелет. Гелендин жыйынтыктоочу «Мораль жана гипермораль» (1969) китебинде Гелен «плюралисттик этика» концепциясын системалуу түрдө берет. «Адам деген эмне?» деген философиялык антропологиянын негизги суроосуна Гелен теологиялык жана эволюциялык теориялардан бөлөк түшүндүрмө берүүгө умтулат. Адамды Кудай жараткан эмес, ошону менен бирге ал жандуу жаратылыштын эволюциясынын натыйжасы эмес. Адамдын өнүгүүсүн Гелен субъективдүү жана объективдүү байланыштан, жашоонун зарыл шарттарынан издеп табууга аракеттенет. Өзүн түз кармап басуу жана мораль сыяктуу факторлорду бирдиктүү системанын алкагында байланыштырган категорияларды издейт. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Категория:Немис философиясы
Васубандху

Васубандху ( |वसुबन्भु}}, Vasubandhu)(болжолу 320–400-ж.ж.) – индиялык философ-буддист. Башында Вайбхашиктердин көз карашын кабыл алып, кийинчерээк йогачаралар мектебине негиз салган, махаянын көрүнүктүү тарапкери. Васубадху бир катар эмгектердин жана Майтрей менен Асанганын чыгармаларына жазылган комментарийлердин автору. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория:Батыш Философиясы
Категория:Индус Философиясы
Грин, Томас Хилл

thumb|Грин, Томас Хилл (Thomas Hill Green).
Грин, Томас Хилл (Thomas Hill Green) (1836–1882) – англиялык философ-идеалист, неогегельянчылыктын өкүлү. Немис классикалык идеализмдин, өзгөчө Гегелдик философиянын таасири астында Улуу Британияда үстөмдүк кылып турган (Дж. Миль, Спенсер) позитивизмге каршы чыгып, абсолюттук идеализмдин философиясына бурулууга чакырган. Грин этикада эрктин эркиндигин жактап, утилитаризмге каршы чыккан. Коомдун прогрессин Грин адамдардын жеке аң-сезиминин прогрессине алып такаган. Анын эмгектери өзү өлгөндөн кийин жарыяланган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Туулгандар 1836-жылы
Категория:Өлгөндөр 1882-жылы
Дэвид Гартли

thumb|Дэвид Гартли.
Дэвид Гартли (1705–1757) – англис философу, психологу, медиги; ассоциативдик психологияны негиздөөчүлөрдүн бири. 

Гартлинин айтуусу б-ча, тышкы чөйрөнүн таасири адамдын сезим органдарына вибрация (титирөө, термелүү) пайда кылат да, алар мээге жеткизилет. Вибрациянын тартиби, тездиги, багыты мээде руханий жаратылышы бар кандайдыр бир сезимдерди ж-а идеяларды жаратат. Гартли биринчи болуп кайталануунун баттыгынан ж-а психикалык кубулуштардын алгачкы ассоциацияларынын татаалдашынын натыйжасында психикалык ишмердүүлүк акырындык м-н түзүлөт деп, ассоциация механизмин адамдын психикалык ишмердүүлүгүн түшүндүрүүчү принципке айландырган. Ушуга окшоштуруп жалпы түшүнүктөрдүн пайда болушун кайталап түшүндүргөн. Психиканы түшүнүүнүн андан ары өнүгүшүнө зор таасир кылган ушул пикирлерди Гартли өзүнүн «Адам, анын түзүлүшү, анын милдети жана үмүттөнүүсү жөнүндө ой жүгүртүү» (1749) деген эмгегинде баяндаган.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Философтор
Категория:Туулгандар 1705-жылы
Категория:Өлгөндөр 1757-жылы
Иоганн Готфрид Гердер

Гердер, Иоганн Готфрид (1744–1803) – немис философ-агартуучу, жазуучу, адабиятчы. 

1762–64-жылы Кенигсбергде окуп, Кантты уккан. Канттын акылды сындоо эмгегин четке кагып, ага тааным, билим жөндөмүнүн «физиологиясын» жана акылга караганда тилдин биринчилигин карама-каршы койгон.
thumb|left|Антон Граф. И. Г. Гердердин портрети, 1785.
Мейкиндик жана убакыт жөнүндө түшүнүктү Гердер тажрыйбадан алып чыгарган, материя менен тааным формасынын биримдигин жактаган. Ал ар кыл элдердин рухий маданиятынын өзүнчөлүк касиетин баса көрсөткөн. Коомдун өнүгүшүндө өндүрүш менен илимдин ролу жөнүндө ой болжоо айткан.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Немис жазуучулары
Категория:Философтор‎
Категория:Немис философиясы
Категория:Туулгандар 1744-жылы
Категория:Өлгөндөр 1803-жылы
Гуго Сен-Викторский

thumb|upright|Гуго Сен-Викторский.

Гуго Сен-Викторский (1096–1141) – орто кылымдык философ жана теолог, схоластиканын өкүлү, сен-викторлук мектептин башчысы. Акыл кызыкчылыгынын кеңдиги менен айырмаланган. Адамдык билимдин көп түрдүүлүгүн классификациялоо аракети 13-кылымдагы системалаштырууну шартаган. Аристотелдин Гуго Сенге тийгизген таасири августиниандыктын духундагы адам жөүнүндө окуу менен кошулган. Гуго Сен-Викторскийдин ойлорундагы мистикалык элементтер рационализм менен, аскетизм интеллектуалдык кызыгуулук менен аралашып кеткен. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор
Категория:Батыш философиясы‎
Категория:Христианчылык‎
Категория:XII кылым
Гумбольдт, Вильгельм

thumb|upright|Вильгельм Гумбольдт.

Гумбольдт, Вильгельм ( (1767–1835) – немис философу, тилчи, мамлекеттик ишмер. Анын негизги эмгектери – «мамлекеттик ишмердиктин чеги жөнүндө» (1792), «Гетанын Герман ж-а Доротей эпосуна обзор» (1799), «Тарыхчынын милдети жөнүндө» (1821), «Ява аралындагы кави тили жөнүндө» (1836–39). Канттын философиялык окуусун кабыл алганы менен Гумбольдт аны коомдук тарыхтын материалында конкреттештирип жатып, объективдүү материализм жагына оогон. Гумбольдтун ою боюнча, дүйнөлүк тарых рухий күчтүн натыйжасы болуп саналат. Гумбольдт немец буржуазиясынын либералдык бутагынын өкүлү. Анын феодализмге каршы көз карашы Германияны бириктирүү идеясынан ары чыга алган эмес. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Немис философиясы
Категория:Туулгандар 1767-жылы
Категория:Өлгөндөр 1835-жылы
Дай, Чжэнь

thumb|upright|Дай, Чжэн.

Дай, Чжэн (кытайча аты: 戴震) (1724–1777) – кытай философ-материалисти. Анын пикири боюнча идеалдуулук (Ли) менен материалдуулуктун (Ци) сыяктуу карама-каршы башаттардан куралган дүйнө тынымсыз өнүгүп жана өзгөрүп турат. Оң маанидеги Ян менен терс маанидеги Индин (кара, Ян ж-а Инь) таасири астында дүйнөдөгү кыймыл жана өнүгүү чексиз, аларды жаратылыштан бөлүп кароо мүмкүн эмес, ал эми кубулуштар табигый зарылчылыктар менен мыйзам ченемдүүлүктөргө баш ийет. Дай Чжэнь билимдердин тубаса мүнөзүн четке каккан, анын пикири боюнча билимдер күнүмдүк турмуш-тиричиликте жана окутуунун негизинде пайда болот, алардын чындыгын тажрыйбалар аркылуу сынап көрүү зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Кытай философиясы
Категория:Туулгандар 1724-жылы
Категория:Өлгөндөр 1777-жылы