Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Теплоключенка заказниги

thumb|Теплоключенка заказниги
Теплоключенка заказниги – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы мамлекеттик аңчылык заказниги. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталында. Каракол шаарынан 10 км чыгыш тарапта. Ак-Суу – Арашан сууларынын алабын ээлейт. Аянты 32,2 миң га. 1958-ж. уюшулган. Заказник ТКЭСтин Кызыл китебине кирген илбирс, саны азайып бараткан тоо эчки, доңуз, элик, улар, кекилик, кыргоолдорду коргоо жана көбөйтүү максатында түзүлгөн. Заказникте 2600 м бийиктикте, 1963-ж. түзүлгөн Алтын-Арашан курорту жайгашкан. Кызыл-Таш үңкүрү, Кашка-Суу жана Ала-Көл көлү, Күлдүрөк, Шаркыратма, Таш-Тектир, Арчалы-Тор шаркыратмалары, ошондой эле альпинисттерди кызыктырган Ак-Суу дубалы (5022 м) жана Советтик Россия чокусу (4900 м) бар. Теплоключенка заказниги Ысык-Көл менен таш жолу аркылуу байланышат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Коруктар‎
Категория:Ак-Суу району
Тераи

thumb|Тераи (Непал).
Тераи – Гималайдын түштүк этегиндеги саздуу жантайма түздүк. Индия, Непал, Бутан, Пакистандын аймагында кездешет. Деңиз деңгээлинен 900 м бийиктикке чейин созулуп, жазылыгы 30–50 км болгон узун тилкени түзөт. Тоо этегинде, топурактын жер астындагы суулар менен ашыкча нымдалышынын негизинде калыптанат. Магнолия, бамбук, орхидея, лиана, папоротниктер менен аралашып өскөн бийик чөптүү нымдуу тропик токою (жунгли) мүнөздүү. Тераини жолборс, маймыл, жапайы пилдер байырлайт. Айрым жерлери кургатылып, шалы ж. б. айыл чарба өсүмдүктөрү айдалат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Индия
Категория:Непал
Категория:Бутан
Категория:Пакистан
Терек суусу, Ат-Башы району

thumb|Терек.
Терек – Ат-Башы районунундагы суу, Аксай өрөөнунүн оң куймасы. Узундугу 60км, алабынын аянты 1160 км. Какшаал-Тоо системасынын түндүк капталындагы Кыпчак ашуусуна жакын 3925 м бийиктиктен башталган суу, түштүккө карай агат. Аксайга кошуларда нугу кеңейип, салааларга бөлүнүп, суунун айрым бөлүгү аллювий тектерине сиңип, жер асты менен Аксайга кошулат. Негизинен кар жана булак сууларынан куралат. Ири куймалары: Оттоташ, Сариймек, Ортосуу(сол), Тузбел, Жергеталсай (оң). Жылдык орточо чыгымы 3–6 м3/сек. Эң чоң чыгымы июль – августта, азы февраль–мартта байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октябрь – мартта тартылат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 "Кыргыз киносу"

Категория:Ат-Башы району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Терек, Түндүк Кавказ

thumb|Терек.
Терек, Түндүк Кавказ, Терк-Суу, Терги (карачай-балкар тилинен, сөзмө-сөз – шар суу) – Түндүк Кавказдагы дарыя. Узундугу 623 км, алабынын аянты 43,2 миң км2. Башкы же суу бөлгүч кырка тоосунан башталып, төмөн жагында Каптал (Дарьял капчыгайында), Аскалуу кырка тоолорун жана Кара тоону кесип өтөт. Тоодон чыккандан кийин салааларга бөлүнөт. Каспий деңизинин Аграхан булуңуна дельта (аянты 4 миң км2дей) түзүп куят.

Ири куймалары: сол – Ардон, Урух, Малка (Максан менен бирге); оң – Сунжа. Орточо чыгымы Моздок шаары тушта 300 м3/сек. Жылына 9-26 млн т шиленди агызып келет. Төмөн жагы балыкка (жилингир, сазан ж. б.) бай. Сугатка кеңири пайдаланылат (Терек-Кума каналы ж. б.). Теректе 2 ГЭС курулган; боюнда Оржоникидзе, Моздок, Кизляр шаары бар. Жогору жагында Терек өрөөнү менен Аскер-Грузин жолу өтөт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Кавказ
Категория:Грузия
Категория:РФ дарыялары‎
Теркс жана Кайкос аралдары

thumb|Теркс жана Кайкос аралдары.
Теркс жана Кайкос аралдары — Улуу Британия ээлиги. Кариб деңизиндеги 2 аралдар тобунан (Багама аралынан түштүк-чыгышка, Гаити аралынан түндүгүрөөк) турат. Аянты 430 км2. Калкы 20,1 миң (2010). Административдик борбору – Кукбурнтаун. Расмий тили – англис тили. Аралдын курамына кирген 40ка жакын аралдын 8инде гана адам жашайт. 1962-ж. чейин Улуу Британиянын ээлиги Ямайканын бир бөлүгү болгон. Ямайка көз каранды эместикке ээ болгондон Багама аралынын ээлиги. 1973-жылдан Улуу Британиянын башкаруусунун астында болуп, учурда өз алдынча көз каранды эмес аймак. Аралды мыйзам чыгаруучу кеңештин мүчөлөрү тарабынан дайындалган губернатор башкарат. Анын курамы премьер-министрден жана 4 министрден турат. Калкынын негизин мурунку кулдардын тукумдары негрлер (90%) түзөт. Аралда ичүүчү таза суу жокко эсе. Ошондуктан алар негизинен жаан суусун пайдаланат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Аралдар‎
Категория:Улуу Британия
Термез

thumb|Термез.
Термез – Өзбекстандагы шаар (1929-жылдан). Сурхан-Дарыя облусунун административдик борбору. Аму-Дарыядагы порт. Калкы 150 миң (2012). Термез дарыянын үстүнө салынган көпүрө аркылуу Хайратон (Афганстан) шаары менен байланышат. Курулуш материал, пахта тазалоочу, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Университет, театр, археологиялык музей ж. б. бар.

 Тарых 
Термез Орто Азиядагы байыркы шаар. Качан курулганы жана этимологиясы тууралуу так маалымат жокко эсе. Кээ бир окумуштуулардын пикиринде согду же байыркы иран тилинде «суу жээги», «кечмелик» («Тарамастха» же «Тарамата») дегенди билдирген. Ахемениддердин доорунда (б. з. ч. 6-кылым) байыркы шаар катары эскерилет. Б. з. ч. 329-ж. Александр Македонский басып алып, кийин грек-бактрия падышачылыгын (б. з. ч. 250–125-жылдары) негиздөөчү Деметрий аны Деметрис деп атаган. Кушан империясынын (б. з. 1–3-кылымдар) тушунда «Та-ли-ми» деп аталып, кытай жазма маалыматтарында «Ту-ми», «Тами» түрүндө кездешет. 705-ж. арабдар басып алып, 9–12-кылымдарда Орто Азиядагы соода, илим жана маданияты өнүккөн ири шаарлардын бири болуп, 15-кылымга чейин мусулмандардын диний борбору катары кызмат кылган. 1220-ж. Чыңгыз хандын аскерлери тарабынан кыйроого учурап, 13-кылымда калыбына келтирилген. 18-кылымдын 2-жарымынан шаар кароосуз калып, 1898-ж. орус бийлиги ага жакын жайгашкан Паттакесар («патта» – бадал өсүмдүгү, тажикче «хисор» – чеп) кыштагынын ордуна аскер чебин курдурган. 1928-ж. Паттакесарга кайрадан Термез деген байыркы аты берилип, 1929-жылдан шаар статусуна ээ болгон. 1999-ж. ЮНЕСКОнун 30-сессиясында Термез шаарынын 2500 жылдыгын өткөрүү тууралуу чечим кабыл алынып, ал 2002-ж. өткөрүлгөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Өзбекстан шаарлары‎
Терроризм

thumb|Терроризм (11 сентябрь 2001).
Терроризм – системалык түрдө террорго таянуу менен жүргүзүлгөн саясат. Негизинен a) террордук акцияны уюштуруу, пландоо, даярдоо жана ишке ашыруу; б) террордук акцияларга, террордук максаттарда жеке адамдар же коомдук, мамлекеттик уюмдардын үстүнөн күч колдонууга, материалдык объектилерди жок кылууга шыкактоо; в) мыйзамсыз куралдуу бирикмелерди, кылмыштуу топторду (кылмыштуу уюмдарды), террордук акцияларды ишке ашыруу же ага катышууга чакыруу; г) террорчулукка үгүттөө, окутуп-үйрөтүү жана террорчуларды колдоо, пайдалануу; д) террордук уюмду, топторду каржылоо же башкача жардам көрсөтүү Терроризмге жатат. Террордун (латынча terror – коркутуу, үрөйүн учуруу) синоними «зордук кылуу, күчкө салуу», «чочутуу» болуп саналгандыктан, ушул сыяктуу жол менен тигил же бул аракеттерди жасоого мажбурлоо жана коркутуу же баш тарттыруу же ошол эле максатта аракет жасайм деген коркутуулар да Терроризм деп аталат. Кеңири мааниде: 1) террор саясаты жана аны иш жүзүнө ашыруу үчүн күч колдонулган кылмыштын бир түрү; 2) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында өрттөө, жардыруу же адамдарга өлүм коркунучун жаратуучу, олуттуу зыяндарга, болбосо башка коомдук коркунучтуу кесепеттерге алып келүүчү иш-аракеттерди жасоо, эгер ал аракеттер коомдук коопсуздукту бузуу, мамлекеттик бийликти алсыратуу максатында калкты коркутуу же болбосо террорчулар же террордук уюмдардын кызыкчылыгы үчүн мамлекеттик органдарды, эл аралык, коммерциялык, коомдук ж. б. уюмдарды тигил же бул аракеттерди жасоого мажбурлоо Терроризм катары каралат. Мүнөзү жагынан Терроризм уюшулбаган (жеке), уюшулган, улуттук, диний, идеологиялык болуп бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Тетуан

thumb|Тетуан.
Тетуан – Марокконун түндүгүндөгү шаар. Калкы 352,4 миң (2010). Жыгаччылык, металл иштетүү, тамак-аш (анын ичинде балык беленделет), текстиль, курулуш материалдар өнөр-жай ишканалары иштейт.

Шаар дубалдары, касба-чептер (15-кылым, 17–18-кылымдарда кошумча курулуштары курулган), ак сарай (17-кылым, 20-кылымда реконструкцияланган), Чоң мечит (17-кылым) салынган. Археологиялык, искусство музейлери бар 1997-ж. Шаардын эски бөлүгү (медина) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Туризм өнүккөн. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Шаарлар‎
Категория:Марокко
Тешик-Таш үңкүрү

Тешик-Таш үңкүрү – Өзбекстан Республикасынын (Сурхан-Дарыя облусу) Байсун-Тоо (Ысар тоо кыркасынын түштүк-батыш этеги) тоосундагы үңкүр. Деңиз денгээлинен 1500. ибийиктикте жайгашкан. Үңкүрдүн бийиктиги 7 м, туурасы 20 м, терендиги 21 м.

1938–39-жылдары археолог А. П. Окладников археологиялык казуу жүргүзүп, мустьер мадтына таандык турак жайды жана 8-9 жашар неандертал баланын сөөк калдыгын, ошондой эле 28558 таш буюмдарды (оттук таштар, тегерек нуклеустар, леваллуа такталары, учтуу таш куралдар ж. б.) тапкан. Сөөк тоо текенин мүйүздөрү менен тегерете курчалып, таш менен корумдалган. Жанынан таш куралдар, от калдыгы, бугу мүйүзү, жылкы, аюу, коён, суур, куштардын сөөктөрү кездешкен. Сөөктү Г. Ф. Дебец изилдеп, 1940-ж. М. М. Герасимов 150 сөөк сыныктарынын негизинде неандерталецтин келбетин калыбына келтирген. Анын негизинде В. П. Алексеев Орто Азиянын түштүгү да адамзат расасы калыптанган алгачкы очоктордун катарына кирет деген пикирди айткан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория:Археология
Категория:Өзбекстан
Тибр

thumb|Тибр (Рим).
Тибр – Апеннин жарым аралындагы эң чоң дарыя. Италияда. Узундугу 405 км, алабынын аянты 16,5 миң км2. Апеннин тоолорунан башталып, Маррема түздүгүнөн агып өтөт да Тиррен деңизине куярда дельта пайда кылат. Жамгыр сууларынан куралат. Орточо чыгымы 260 м3/сек, кышында кирет, кээде ташкындайт. Негизинен сугатка пайдаланылат, төмөнкү агымында кеме жүрөт. Чыгыш жээгинде Рим шаары орун алган. Тибрдин алабында ГЭСтер жана байыркы замандан сакталып калган көпүрөлөрү (Фабриций, Ыйык Периште ж. б.) бар. Табигый «Тибр дарыясы» паркы уюштурулган. Экологиялык туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дарыялар‎ 
Категория:Италия
Тигр

thumb|Евфрат жана Тигр.
thumb|Тигр.
Тигр (байыркы фарсы тилинде tigra – жебе) – Түркия, Сирия жана Ирактын аймагындагы дарыя. Узундугу 1850 км, алабынын аянты 375 миң км2. Армян тайпак тоосунан башталып, ортонку жана төмөнкү агымында Жезире платосун жана Месопотамия ойдуңун кесип өтөт. Эль-Курна шаары тушта Евфрат дарыясы менен кошулуп, Шатт-эль-Араб дарыясын түзөт. Ал Перс булуңуна барып куят. Башкы куймалары – Чоң жана Кичи Заб, Дияла, Керхе (сол). Орточо чыгымы Багдад шаары тушта 1240 ж3/секдай, андан төмөн суусу азаят; еуусу жазында кирет. Агымы плотиналар менен жөнгө салынган. Жээгинде сугат оазис тилкелери бар. Багдадга чейин дайыма, суу киргенде Мосул шаары чейин кеме жүрөт. Боюнда Диярбакыр (Түркия), Мосул, Багдад, Басра, Кут-эль-Амара, Амара, Эль-Курна (Ирак) шаарлары жайгашкан. Тигр менен Евфраттын аралыгы байыркы цивилизациялардын (Ассирия, Шумер, Вавилония) очогу болгон, Тигрдин боюнда б. з. ч. Ниневия, Ктесифон, Опис, Селевкия, Амида ж. б. гүлдөгөн шаарлар болгон.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дарыялар‎
Категория:Түркия
Категория:Сирия
Категория:Ирак
Тиман токол тоосу

thumb|Тиман токол тоосу.
Тиман токол тоосу – Чыгыш Европа туздугунун түндүк-чыгышындагы дөңсөө. Баренц деңизинин Чеша колтугунан Вычегда дарыясынын башталышына чейин 900 кмге созулат. Түндүк бөлүгү анча бийик эмес (303 мге чейин) Косьма Ташы, Тиман Ташы ж. б. жалчалардан түзүлүп, ортонку бөлүгү бийигирээк (471 мге чейин, Четлас Ташы) келет; түштүгү өз-өзүнчө бир топ дөңсөөлөрдөн турат. Тоонун түндүк бөлүгү тундра жана токойлуу тундра зонасында, түштүгү тайганын аймагында жайгашкан. Кендери: нефть, газ (Тиман-Печора нефть-газ бассейни), титан, боксит, күйүүчү сланец, торф, курулуш таштар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Тоолор‎‎
Категория:Орусия‎
Тимор

thumb|Тимор.

Тимор – Малайя архипелагынын Кичи Зонд аралындагы эң чоң арал. Аянты 34 миң км2дей. Батыш бөлүгүн Индонезия, түндүк-чыгышын Чыгыш Тимор мамлекети ээлейт. Тоолуу, бийиктиги 2950 мге жакын; баткак жанар тоолору бар. Климаты субэкватордук, муссондук. Абанын темпрасы жээктеринде жыл бою 25–27°С, жылдык жаан-чачыны 1500 м\ кургакчыл мезгили майдан ноябрга чейин. Тропиктик муссон токою жана бийик өскөн саванна мүнөздүү. Шалы, жүгөрү, кофе, кокос пальмасы өстүрүлөт. Негизги шаарлары: Купанг, Дили.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Аралдар‎
Категория:Индонезия
Категория:Чыгыш Тимор
Тимор деңизи

thumb|Тимор деңизи.
Тимор деңизи — Инди океанынында, Австралия менен Тимор аралынын аралыгында орун алган. Аянты 432 миң км2. Акваториясынын тереңдиги негизинен 200 мден ашпайт, эн терен жери 3310 м. Суунун температурасы деңиз бетинде 25–29°С. Туздуулугу 34,0–35,0%о. Суткасына 2 жолу беймаал ташкындайт (бийиктиги 3–4 мге чейин). Түштүгүндө Дарвин порту (Австралия) жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Деңиздер‎
Категория:Индонезия
Категория:Чыгыш Тимор
Тингведлир

thumb|Тингведлир.
Тингведлир (исланд тилинен Þingvellir – талаадагы парламент) – Исландиядагы улуттук парк. Рейкьявиктен 50 км чыгыш тарапта. Аянты 4 миң га. 1928-ж. уюшулган. Тингватлаватн көлүнүн (аянты 82,6 км2, өлкөдөгү эң ири көлдөрдөн) жээгиндеги чуңкурдукту камтып, 100 лгдей бийиктиктен орун алган. Жанар тоо рельефинин лава талаасы ж. б. формалары мүнөздүү. Парктын аймагы Түндүк Америка жана Евразия литосфералык плиталарынын кептешкен жеринде жайгашкандыктан сейсмдүүлүгү жогору. Тингведлир тектоникалык кыймылды көз менен көрө турган дүйнөдөгү 2 жердин бири болуп саналат. Парктын аймагындагы Ёксара суусунда кооз Ёксараурфосс шаркыратмасы бар. Тингведлир паркы кооздугу менен гана даңталбастан, тарыхый мааниси да зор. 930–1798-жылдары Тингведлирдин аймагында жылына Исландия Альтинги (парламент) чогулуп турган. Ошондой эле бул жерде 1000-ж. исланддар христиан динин кабыл алган жана 1944-ж. 17-июнда Исландиянын көз карандысыздыгы жарыяланган. Туризм өнүккөн. 2004-ж. Буткүл дүйнөлук мурастын тизмезисине кирген.
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Коруктар
Категория:Исландия
Типаса

thumb|Типаса.
thumb|Типаса (Байыркы Рим).
Типаса – Алжирдеги байыркы шаар, Типаса провинциясынын административдик борбору. Жер ортолук деңиз жээгинде. Шаар финикиялыктар тарабынан б. з. ч. 6-кылымда, азыркы шаар 1857-ж. негизделген. Финикия, Байыркы Рим, баштапкы христиан, Византия тарыхый эстеликтери, Мавритания падышаларынын күмбөзү ж. б. бар. 1982-ж. Вүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Алжир
Категория:Шаарлар‎
Тиран

Тиран – 1) Байыркы Грецияда (негизинен б. з. ч. 7–6-кылымда) бийликти күч менен тартып алган адам; азыркы мезгилде «диктатор» маанисинде колдонулат. 2) Өз бийлигин зордоо, кыйноо менен жүргүзгөн ырайымсыз башкаруучу. Тирандар негизинен аристократтарга кысым көрсөткөн эзүүчү, кыйноочу, ырайымсыз киши болгон. Бирок, айрым Тирандардан чечкиндүү, калыс, акылдуу башкаруучулар (Коринфа Периандр же Афин Писистрат ж. б. тирандар) чыккан. 
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Тираннозаврлар

thumb|Tyrannosaurus rex
thumb
Тираннозаврлар – тукум курут болгон өтө зор динозаврлар уруусу. Денеси кескелдирикке түспөлдөш болуп, узундугу 15 м, бийиктиги 6 мге жеткен. Алдыңкы колу кичине, арткы буттары булчуңдуу жана массивдүү келип, басууга өтө ыңгайланган. Жоон куйругу денеге таяныч кызматын аткарган. Баш сөөгү чоң, капталынан кысыңкы (узундугу 1,5 лгдей), тиштери курч, азуулары учтуу жана узун болгон. Триас мезгилинде пайда болуп, кургакты байырлаган. Жерде жашаган диназаврлардын акыркысы болгон. Бор мезгилинин аягында жок болгон. Калдыктары Түндүк Америкада табылган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Жаныбарлар
Тирасполь

thumb|Тирасполь.
Тирасполь – Молдавиядагы шаар. Өзүн-өзү Днепр бою Молдова Республикасы деп жарыялаган өлкөнүн борбору. Европанын түштүк-чыгышында жайгашкан. Днестр дарыясынын оң өйүзүндөгү пристань. Калкы 148,9 миң (2010; агломерациясы менен 200 миң). Молдавиянын ири өнөр-жайлуу борбору. ГРЭС, тамак-аш, электр-техникалык машина куруу, женил өнөр-жай ишканалары иштейт. Драма театры, край таануу музейи бар. 1792-ж. Молдавиядагы байыркы кыштак - Эски Суклейдин ордунда негизделген. 1795-жылдан шаар. 1929–40-жылдары Молдаван АССРинин борбору болгон.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Шаарлар‎
Категория:Молдова
Өсүмдүктүн тиричилик формасы

thumb|дарак (Larix decidua)
Өсүмдүктүн тиричилик формасы, биоморфа — өсүмдүктөрдүн чөйрө шарттарына ынгайлануусун чагылдыруучу сырт келбети (габитус). Ошондой эле өсүмдүктөрдүн экологиялык классификациясынын бирдиги — бир тукумга же урууга кирбеген, ыңгайлануу түзүмү окшош өсүмдүктөр тобу (мисалы, кактустар жана кээ бир сүттүү чөптөр сабактуу суккуленттер) да тиричилик формасы деп аталат. Тиричилик формасы негизинен өсүмдүктүн жер астындагы жана жер үстүндөгү вегет. органдарына көз каранды, алардын өөрчүү ыргагы менен тиричилигинин узактыгына байланыштуу. Тиричилик формасы айрым чөйрө шартында табигый тандалуунун натыйжасында калыптанат. Ар бир өсүмдүктүн конкреттүү Тиричилик формасы (дарак, бадал, лиана, жаздык сымал өсүмдүктөр, төшөлмө өсүмдүктөр ж. б.) онтогенезинде өзгөрүлөт (карагай же эмендин бир жылдык көчөтү дарак формасына ээ эмес болот), ошондуктан классификациялык бирдик катары жетилген особдун Тиричилик формасы алынат. Бир эле түр ар кандай шартта ар кандай Тиричилик формасына ээ, мисалы, эмен, карагай, арча ж. б. токой зонасында бийик дарактар, ал эми түндүктө жана бийик тоодо бадал же төшөлмө формада өсөт. Негизинен Тиричилик формасы 5 типке айырмаланат: фанерофиттер, хамефиттер, гемикриптофиттер, криптофиттер (геожана гидрофиттер) жана терофиттер. Жаныбарларда Тиричилик формасы бирдей чөйрөдө жашоо үчүн морфоэкол. ыңгайлануусу окшош особдор тобу. Бир Тиричилик формасына ар кандай, кээде систематикалык жактан алыс түрлөр (мисалы, көр чычкандар менен буроо баштар «жер чукуурлар» деп аталат) бир Тиричилик формасына кирет. Метаморфоз жолу менен өөрчүүчү түрлөрдүн онтогенезинде (курт-кумурскалардын личинка, куурчакча жана имаго стадиялары) Тиричилик формасы өзгөрүлөт. Тукумдаш эмес организмдер окшош чөйрөдө жашоого ыңгайланышса да, өз ара айырмаланып турат (мисалы, куштардын жана сүт эмүүчүлөрдүн сууга сүзүүгө же чумкууга ыңгайланышы). Тиричилик формасын изилдөө организмдердин ыңгайланып өзгөрүү жолдорун жана жашоо чөйрөсүнүн өзгөчөлүгүн аныктоого жардам берет.

 Дагы караңыз 
 Өсүмдүк морфологиясы

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Организмдер‎
Тиррен деңизи

thumb|Тиррен деңизи.
Тиррен деңизи – жартылай туюк деңиз, Жер Ортолук деңизинин бир бөлүгү. Апеннин жарым аралы менен Сицилия, Сардиния жана Корсика аралынын аралыгында. Алар менен Корсика, Бонифачо, Сардиния менен Мессина кысыктары аркылуу туташат. Аянты 214 миң км2. Эң терең жери 3830 м. Түштүк-чыгышында Липари аралдары жайгашкан. Деңиздин аймагы аркылуу өткөн тектоникалык жарака суу астындагы тоо кыркаларын жана аракеттеги жанартоолорду (Везувий, Стромболи, Вулькано ж. б.) пайда кылган. Суунун температурасы жайында 22–24,5°С, кышында 13–14°С. Туздуулугу 37,25–38,25%о. Суткасына 2 жолу ташкындайт (0,5 жге чейин). Балык (сардина, тунец, угорь, кылыч балык) кармалат. Башкы порттору: Неаполь, Палермо, Кальяри (Италия), Бастия (Франция).

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Деңиздер‎
Тиса

thumb|Тиса (Сегед).
Тиса (венгрче Tisza, сербче Tisa) – Борбордук Европадагы дарыя. Дунайдын эң узун (966 км) сол куймасы. Алабынын аянты 157 миң км2ден ашуун. Чыгыш Карпат тоолорунан башталып, көбүнчө Орто Дунай түздүгү менен агат. Ири куймалары: Боржава, Бодрог (оң), Сомеш, Кёрёш, Муреш (сол). Орточо чыгымы 810 м3/сек. Жазында кирет. Башына чейин кеме жүрөт. Сугатка кеңири пайдаланылат. ГЭС курулган. Боюнда Рахов (Украина), Сигету-Мармацией (Румыния), Сегед (Венгрия) ж. б. шаарлар жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дарыялар‎
Категория:Борбордук Европа
Категория:Венгрия
Категория:Украина
Категория:Румыния