Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Электролиттик диссоциация теориясы

Электролиттик диссоциация теориясы — эриген зат иондорго ажыроо закон ченемдүүлүгүн окуткан теория. Аррениус өзүнүн жана башка окумуштуулар тажрыйбалык маалыматтарын жыйынтыктап келип, электролиттик диссоциациянын классикалык теориясын (1883-87-ж.) сунуш кылган. Анын негизги жоболору: 1. Электролиттер мол-ларын эриткичте эриткенде карама-каршы заряддалган иондорго ажырайт; 2. Мол-лар бардыгы тең эле диссоциациялана бербейт. Мол-лар диссоциацияга ажыраган бөлүгү a (диссоциация даражасы). ал эми 1-a ажырабаган бөлүгү десек, бир мол. ажыраганда v ион пайда болсо, анда диссоциациянын негизинде бөлүкчөлөр жалпы молярдык концентрациясы i = [1+2(v-1)] эсе көбөйөт; 1 — Вант-Гофф изотоникалык коэффициентине физ. чо ңдугу боюнча теңдеш; 3. Электролиттик диссоциация процессине AmBn mA++ nB- массалар таасир этүү закону колдонулат: К = С mА С nд /САmВn, - электролиттик диссоциация туруктуулугу. Э. д. т. маңызы электролиттер иондорго ажырашы токтун таасирисиз эле, электролит зат сууда эригенде эриткич мол-ларынын таасири менен иондошкондугун көрсөткөндүгүндө.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Электр-химиялык кинетика

Электр-химиялык кинетика — электроддук процесстер ылдамдыгы закон ченемдүүлүктөрүн изилдөөчү химиялык илиминин багыты. Электрод электролит чеги аркылуу өткөн электр тогу, электроддук процесстер жүрүшү жана электрдик кош катмар пайда болушу менен байланышкан. Стационардык шартта электрод аркылуу өткөн ток электроддук процесс ылдамдыгы менен аныкталат. Ошондуктан ток тыгыздыгы электр-хим. реакция ылдамдыгынын өлчөмү болот. Электроддук потенциал i = 0 болгондо, теңдештик потенциалга (Ет.с) барабар. Электрод аркылуу сырттан ток жибергенде анын потенциалы Етс DЕ айырмаланат. DЕ = Е - Етс, мын-да Еi — 1 тогу өткөндөгү электроддук потенциалы. DЕ i ге болгон көз карандылыгы электрод уюлдануусун (поляризацияланышын) көрсөтөт. Э.-х. кинетиканын негизги милдети электроддук процесстин ылдамдыгын жөнгө салуу максатында электроддук уюлдануунун жалпы закон ченемдүүлүктөрүн изилдөө. Ал практикада чоң мааниге ээ, анткени металлды коррозиядан коргоонун электр-хим. теориялык негизи болуп саналат. Электроддук процесстер бир катар стадиялардан турат, ошондуктан жал-пы уюлдануу DЕ ар бир стадияга туура келген уюлдануунун DЕ, суммасы катарында каралат. DЕге эн чоң салым кошкон стадия - лимиттик стадия деп аталат. Электроддук процесс ылдамдыгын башкаруу үчүн лимиттик стадия баш ийген закон ченемдүүлүктөр жана механизмдер аныктоо зарыл. Аларды аныктоо үчүн төмөнкү методдор; 1) ар түрдүү шартта i нин DЕге болгон көз карандылыгын; 2) DЕ нин белгилүү шартта i ге болгон көз карандылыгын; 3) электролиз аралык же акыркы продуктуларынын пайда болуусун жана алардын убакыт ичинде өзгөрүүсүн аныктоого мүмкүндүк берген аналитикалык методдор жыйындысы колдонулат. Электроддук процесстер стадиялары ичинен разряддык же ионизациялык стадия электр-хим. болот. Анын кинетикалык закон ченемдүүлүгү акырындатылган разряд теориясында каралат. | DЕ |>> RТ/F болсо, электр-хим. процесстер өтө чыңалуусу (уюлдануусу) (h) Тафель теңдемеси менен аныкталат: h = a + b .lgi, мында а =-(RТ/anF)1ni, b = 2,3 RТ/anF, F - Фарадей саны: R. - газ туруктуулугу; Т — абсолюттук темп-ра.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Элементорганикалык бирикмелер

Элементорганикалык бирикмелер – мол-дагы көмүртек атомдору суутек, кычкылтек, азот, галогендер, күкүрт, атомунан башка мезгилдик системадагы элементтер менен түздөн-түз байланышкан орг. бирикмелер. Алардын ичинен Li, Na, K, Be, Mg, Zn, Hg, B, Al, Si, Pb, P, As жана башка элементтен пайда болгон Э. б. жакшы изилденген. Мындай Э. б. синтездөөнүн бир нече методдору бар. Алар мисалы, төмөнкүдөй заттар бири-бири менен реакцияга киришинен алынат: а) Галогеналкилдер (R-X) жана галогенарилдер (Аz-X) металл менен реакцияга киришинен:

to 

R-X+2Mg®2R-MgX®R-Mg-R+MgX

Ar-X+2Li®Ar-Li+LiX 

 [R – алкил радикалдары Ar – арил радикалдары X-галогендер (Cl, Br, I)] 

б)Металлорг. бирикмелер, активдүүлүгү жогору болгон металл м-н:

R-Hg-R+2Na®2R-Na+Hg 

в) Металлорг. бирикмелер терс электрлүүлүгү төмөн болгон элементтер галогениддери м-н: 

3R-Zn-R+2BX3® 2R3B+3ZnX2 

г) Металлдар куймасынын галогеналкилдер м-н:

Al2Mg3+6R-X®2AlR3+3MgX2

PbNa+4R-X®R4Pb+NaCl+3Pb 

д) Айрым металлдын суутек жана олефиндер молекулалары м-н

2Al+6CH2 =CH 2+3H2®2(C2H5)Al

е) Катализатор катышуусунда, жогорулатылган темп-рада кремний галогеналкилдери м-н:

Cu

Si+2R-X ® R2SiX2

to 

ж) Иоддуу фосфинди цинк оксиди жана иоддуу алкилдер менен кошуп ысытуудан:

to

2PH4J+ZnO+2R-J ® 2RPH2×HJ+ZnJ2+H2O жана башка Окистенүү даражалары 2 жана андан көп болгон элементтер көмүртек атомдору менен толук жана аралаш Э. б. пайда кылат. Мисалы, R2Mg; R-MgX; R3Al; R2AlX; R4Si; R3SiX жана башка Э. б. реакцияга кирүүгө жөндөмдүүлүгү жана алардын касиеттери мол-ладагы көмүртек атомунун кайсы элемет менен түздөн-түз байланышкандыгына көз каранды болуп, алардын көпчүлүгү орг. синтездер, ө. ж. жана айыл чарбада колдонулат. Алардын ичинен орг. синтезде жана эл чарбасынын ар түрдүү тармактарында кеңири колдонгону щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары жана Zn, Cd, Hg, Al, B, Pb, Si, As элементтеринен алынган Э. б. эсептелет. Мисалы, щелочтуу металлдар Э. б. менен алкилмагнийгалогениддер же Гриньяр реактивдери төмөндөгүдөй синтездерде колдонулат:

а) R-Na+X-R ® R-R+NaX

OH

//

R-MgX + HOH ® R-H+Mg

\

X 

R-MgX+HX ® R-H+MgX2 

C6H5Li +HOH ® C6H6 +LiOH 

O R R

//   ½ HX   ½

б) R-MgX+R’-C®R’ - C - OMgX® R’ -C - OH

\                |                                 ½

R”(H) R”(H) R”(H)

O X   //          | 

в) R-MgX+R’ - C ® R- C-OMgX ®R-C - R’ + MgX2 \        |                         ||

X R’ O +CO2 +HOH 

г) R-MgX -® [R-COOMgX] -® R-COOH -MgXOH

CO2 +HOH

Ar-Li ® [ Ar-COOLi] --® Ar-COOH ж.б.

-LiOH

Алюминий орг. бирикмелер стереорегулярдуу полимерлерди синтездөөдө (поли - a - олефиндер, каучуктар) катализатор жана тазалыгы эң жогору болгон алюминий алууда, борорг. бирикмелер мотор жана реактив отундар, майлоочу майлар, боёкторго кошулуучу кошумча зат катары, тетарэтилкоргошун [( С2Н5)4 Рb] антиденатор, кремнийорг. бирикмелер, синтездик каучуктар, чайырлар, пластиналык массалар, фосфор жана мышьякорг. бирикмелер дары-дармек жана ууландыргыч заттар катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Эрбий

thumb|Эрбий.
Эрбий (латын тилинен Erbium, Er) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 68, ат. м. 167,26. Э. массалык сандары 151Er - 170Er болгон 21 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылышта массалык саны 165Er болгон бир гана изотобу табылган. Э. жер кыртышында 4×10-4 % кездешет. 1843-ж. швед химиги Карл Пустав Мозандер тарабынан Э. оксиди (Er2О3) түрүндө алынган. Э. – күмүштөй ак металл; балкып эрүү температурасы 15450С; кайноо температурасы 2900оС; бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтөт. Э. оксиди башка лантаноиддер катуулугу боюнча айырмаланып, бир канча жогору турат. Э. энергетика, жарык техникасы, фосфордук активатор катары, магниттик куймалар, лазердик техника, ферриттер жана болот, айнектер сортторун өндүрүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Эригичтик көбөйтүндүсү

Эригичтик көбөйтүндүсү (ЭК) — начар эрүүчү электролиттер сууда эригичтигин мүнөздөөчү чоңдук. Начар эрүүчу электролитти сууга кош-кондо бир эле убакытта карама-каршы багыттагы эки реакция жүрөт:

МеАn Ме+ + Аn

катуу фаза эритме

Оң багытта жүргөн реакция эрүү, сол багытта жүргөн реакция кристаллдашуу деп аталат. Бул эки реакция ылдамдыгы бири-бирине барабар болгон учурда катуу фаза менен эритменин ортосунда электролит иондору менен каныккан болот, Теңдештик абалдагы гетерогендик системага заттар массасынын таасир этүү законун колдонуп, эригичтик көбөйтүндүсү (ЭК) эрежесин төмөнкүдөй берүүгө болот. Теңдештик абалда начар эрүүчү электролит иондорунун теңдештик концентрациясынын көбөй-түндүсү берилген температура менен басымда турактуу сан болуп саналат. Бул сан Э. к. (ЭК) деп аталат. Жогоруда көрсөтүлгөн реакция үчүн ЭК = [Ме + ]-[Ап -]. Эгерде начар эрүүчү электролит курамы татаал болсо (МеnАnm), анда анын ионго ажыроо теңдемеси:

Меn Аnm n Меm++mАnn-.

Ал эми эригичтик көбөйтүндүсү теңдемеси:

х

ЭК мепАnm [Ме m+]n [Ап n’-]m

м-н туюнтулат. Эригичтик көбөйтүндүсү жардамы менен чөктүрүү реакциясы багытын жана чөктүргүч ион конц. табууга болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Эритмелер буу басымы

Эритмелер буу басымы – берилген темп-рада эритме менен тең дештикте буунун басымы. Эриткичте кандайдыр бир затты эриткенде анын үстүндөгү буу басымы төмөндөйт. Бул кубулуш закон ченемдүүлүгүн Рауль изилдеп, төмөнкү жыйынтыкка келген: эритменин буу басымы салыштырмалуу азайышы, эриген зат молдук үлүшүнө (N) барабар: 

Р0 – Р

——— = N 

Р0 

Р0 – берилген темп-радагы таза эриткич буу басымы, Р – ошол эле темп-радагы эритме үстүндөгү эриткич буу басымы. Буу басымынын салыштырмалуу азайышы эриткич менен эриген зат жаратылышына жана температурага көз каранды эмес. Рауль законуна баш ийген эритмелер идеалдык эритмелер деп аталат. Аларда бир түрдөгү (А–А же В–В) жана ар түрдүү молекулалар (А–В) ортосундагы өз ара аракеттенүү энергиялары бири-бирине барабар. ЕАА = ЕВВ = ЕАВ. Рауль закону өтө суюлтулган эритмелер үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ядролук реакциялар

Ядролук реакциялар – атом ядросу башка ядролор же элементардык бөлүкчөлөр менен аракеттешүүсү менен шартталган атомдук ядролор бири бирине айланышы. Адатта Я. р. бута зат оор ядролорун жеңил ядролор же бөлүкчөлөр шооласы менен бомбалоодо ишке ашат. Я. Р. катышкан ядролор курамы жана касиеттери өзгөрөт. а+А®в+В типтеги ядролук реакция кыскача А (а, в)В деп жазылат, мында, а – бомбалоочу ядро, А – бута ядросу, В – акыркы ядро (ядро - продукт), в – учуп чыгуучу бөлүкчө. Бомбалоочу бөлүкчөлөр энергиялары боюнча Я. р. шарттуу түрдө: төмөнкү ( 100 МэВ) энергиядагы реакциялар деп айырмаланат. Я. Р. негизги мүнөздөмөсү – анын жылуулук эффектиси. Я. Р. изилдөөнүн негизги максаты – атомдук ядролор түзүлүшүн жана касиеттерин, алардын айлануу механизмин жана ядролор теориялык моделдерин текшерүү. Оор ядролор бөлүнүү реакциялары жана жеңил ядролор синтези ядролук энергетиканын негизинде жатат. Я. р. нейтрондор, мезондор жана башка туруктуу эмес бөлөкчөлөр булагы катары колдонулат. Я. р. жардамы менен илим, техника, медицина бардык тармактарында колдонулуучу миңден ашык радиоактивдүү нуклиддер алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Жаманбаева, Тамара Кусеиновна

Тамара Жаманбаева thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Тамара БакиеваТуулган жылы: 14-май 1943-жылТуулган жери: Нарын шаары, КыргызстанӨлкө: 22px|border|Кыргызстан желегиИшмердүүлүгү: артист, дикторНаамдары: 
 2008 - Кыргыз Республикасынын эл артисти
 2002 – «Даңк» медалы
 1989 - КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер 

Жаманбаева (Бакиева) Тамара Кусеин кызы (14. 5. 1943-жылы туулган, Нарын облусу Нарын шаары) - туңгуч кыргыз теледиктору, КРдин эл артисти (2008), Кыргыз ССР маданиятына эмгек сиңирген ишмер, СССР телерадиосунун отличниги (1970), КРдин телерадиосунун отличниги (2003). Фрунзе медициналык окуу жайын (1959), КМУнун журналистика факультетин (1968) бүтүргөн. Кыргыз мамлекеттик телерадиокомитетинде жогорку категориядагы диктор (1959-75), Программа боюнча директордун орун басары (1974-88), илимий-популярдык жана кино редакциясынын, Борбордук телерадиого көрсөтүүлөрдү даярдоо редакциясынын, Ош облустук телерадиокомитетинин башкы редактору, төрайымы (1988-92), КРдин Улуттук телерадиокорпорациясында программа боюнча директор (199294), вице-президент (1994-95), «Замана» чыгармачыл-өндүрүштүк бирикмесинин директору, продюсери (1995-2005, 2008), КРдин Улуттук телерадиокорпорациясынын радио боюнча координациялык борборунун директору (2005-07). 2009-жылдан «Ибарат» маданий борборунун продюсери. «Б. Миңжылкыевдин аткаруусундагы романстар» аттуу телефильмдин, республиканын юбилейлик даталуу күндөрүнө арналган көптөгөн телекөрсөтүүлөрдүн сценарийлеринин автору. Медалдар менен сыйланган.
Эмг.: Жил, трудился, боролся, страдал, но побеждал. Б., 2003; Телевидение менин өмүрүм. Б., 2009. 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан аялдары
Категория:Кыргызстан
Категория:КТРК
Категория:Журналисттер
Портал:Археология/Жакын порталдар

Байыркы дүйнө Антикалык заман Орто кылымдар Тарых Алгачкы тарыхтагы Европа Байыркы Рим Байыркы Чыгыш Байыркы Грекия
Барабарсыздык

Барабарсыздык — ≤ (кичине же барабар), ≥ (чоң же барабар), > (чоң), b, b>а, a ≠ b деп жазылат. Барабарсыздык > же > (кыйла чоң) же с>b, а≥b>с, а>b≥с, а≥b≥с түрүндөгү барабарсыздыктар кош барабарсыздыктар деп аталат. Барабарсыздыктын төмөнкүдөй негизги касиеттери бар: 1) a>b болсо bb жана b>с болсо, а>с; 3)a>b болсо, анда ас>bс; 4) a>b жана с>d болсо, а+c>b+d; 5) а>b жана сb—d; 6) а>b болсо п>0 болгондо, ап>bп, а/п>b/п ал эми nb/п; 7) a>b>0 жана с>d>0 болсо, анда ас>bd; 8) а>b>0 жана с>d>0 болсо, анда а/d>b/с; 9) а>b>0 болсо, анда аn>bn, мында n — натуралдык сан; 10) а>b>0 болсо, анда > , n — натуралдык сан. Барабарсыздык теңдеме сыяктуу эле трансценденттик, алгебралык, бүтүн, бөлчөк, рационалдык, иррационалдык, ошондой эле өзгөрмөсүнүн даражасына карата биринчи, экинчи ж. б. даражадагы барабарсыздыктар деп бөлүнөт.

 Байланыштуу макалалар 
 Барабардык‎

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Барабарсыздыктар системасы

Барабарсыздыктар системасы - жалпы чыгарылыщка ээ болгон барабарсыздыктар. Бир белгисиздүү сызыктуу эки барабарсыздыктар системасы төмөнкүчө жазылат:
 
Бул системаны чыгарыш үчүн адегенде ар биринин чыгарылыштарынын көптүгүн аныктап, андан кийин ошол көптүктөрдүн кесилишин табуу керек. Мисалы: 
Барабарсыздыктар системасы.jpg
барабарсыздыгы берилсе, анда анын ар бирин өз өзүнчө чыгарып системасын алабыз. Бул көптүктөрдүн кесилиши х>1,5, демек ал бул системанын чыгарылышы болуп эсептелет. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Барабарсыздыктар
Барабарсыздыкты далилдөө

Барабарсыздыкты далилдөө — берилген барабарсыздык бардык мүмкүн болгон маанилеринде теңдеш аткарыла тургандыгын аныктоо. 

Барабарсыздыкты далилдөөнүн жалпы ыкмасы жок. Ошондой болсо да айрым ыкмалар менен далилденет. Анын бирин төмөнкү мисалдан көрүүгө болот. (a+b)/2≥ экендигин далилдегиле, мында а≥0, b≥0. Далилдөө: (a+b)/2 - айырмасын түзүп, аны түрүндө жазууга болот. Мындан экендиги келип чыгат, демек барабарсыздык далилденди.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Барабарсыздыктар
Белгисиз

Белгисиз — теңдемедеги изделүүчү чоңдук. Ал х, у, z ж. б. менен белгиленет.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Категория:Теңдемелер
Бином коэфициенти

Бином коэфициенти — Ньютон биномунун ажыроо формуласынын коэффициенти, б. а. = , n=0, 1, 2, ..., n формуласындагы саны. Бином коэффициенти көбүнчө символу менен белгиленет. Негизги касиеттеринин бири + = формуласы менен туюнтулат, мунун жардамы менен арифметикалык үч бурчтук түзүлөт.

 Дагы кара 
 Бином

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Бир белгисиздүү теңдеме

Бир белгисиздүү теңдеме — бир гана белгисизи (өзгөрмөсү) бар теңдеме. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Теңдемелер
Биргелешкен барабарсыздыктар системасы

Биргелешкен барабарсыздыктар системасы — жалпы чыгарылышка ээ болгон барабарсыздыктар системасы. Мисалы: барабарсыздыктар системасы бирдиктүү болуп эсептелет. Биринчи барабарсыздыктан х>5/3, экинчисинен алынат. Анда жалпы чыгарылышы: < х < 3.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Барабарсыздыктар
Биргелешпеген барабарсыздыктар системасы

Биргелешпеген барабарсыздыктар системасы — жалпы чыгарылышка ээ болбогон система. Мисалы: системасы бирдиктүү эмес, анткени биринчиси х5 болгондо аткарылат. Биргелешпеген барабарсыздыктар системасы бири бирине карама-каршы система болуп эсептелет.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Барабарсыздыктар
Биргелешпеген теңдемелер системасы

Биргелешпеген теңдемелер системасы — жалпы чыгарылышка ээ болбогон система. Мисалы: бирдиктүү эмес система, анткени булардын жалпы чыгарылышы жок.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Теңдемелер
Бирдик

Бирдик — өлчөнүүчү (ченелүүчү) чоңдуктарды салыштыруунун негизинде кабыл алынган чоңдук. Негизги чоңдуктар үчүн бирдик бири биринен көз карандысыз алынат да, алар жогорку тактыкта ишке ашырылат. Калган чоңдуктагы бирдиктер негизги бирдиктерге көз каранды болуп, туунду бирдиктер деп аталат. Негизги жана туунду бирдиктер бирдиктер системасын түзөт.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Сандар
Категория:Математика
Бирдик айлана

Бирдик айлана — радиусу бирге барабар болгон айлана.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Бирдик вектор

Бирдик вектор — узундугу тандалып алынган масштаб бирдигинин бир бирдигине барабар вектор. Ал орт деп да аталат. Белгилениши: .

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Векторлор
Бирдик кесинди

Бирдик кесинди — узундугу бирге барабар болгон кесинди. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Бирдик тегерек

Бирдик тегерек — радиусу узундук бирдиги катары алынган, б. а. R=1 болгон тегерек. Ал тригонометрияда чоң мааниге ээ. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Бирдин үлүштөрү

Бирдин үлүштөрү - бирдин бир бөлүгү, 1 /п түрүндөгү бөлчөк, мында п2.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Бирдин бөлүүчүсү

Бирдин бөлүүчүсү — тескери элементи a-1 болгон шакектеги а элементи, б. а. а • а 1 = е, е — шакектин бирдиги. Алгебралык сандар жана алгебралык функциялар теориясында бирдин бөлүүчүсү бирдик деп да аталат. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Биринчи даражадагы бир белгисиздүү теңдеме

Биринчи даражадагы бир белгисиздүү теңдеме — ах=b түрүндөгү теңдеме. Бул сызыктуу теңдеме деп да аталат. Мында 

 а0 болсо, анда х= ,
 а=0, b=0 болсо, анда теңдеменин тамыры каалагандай чыныгы сан.
 a=b, b 0 болсо, теңдеменин тамыры жок.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Теңдемелер
Бири сызыктуу, экинчиси 2-даражалуу эки белгисиздүү теңдемелер системасы

Бири сызыктуу, экинчиси 2-даражалуу эки белгисиздүү теңдемелер системасы. Мындай системанын жалпы түрү мында А, В, С коэффициенттердин жок дегенде бири 0гө барабар эмес.

Мындай система ордуна коюу ыкмасы менен чыгарылат. түрүндөгү система да аталган түргө кирет. Ал Виеттин теоремасынын жардамы, же ордуна коюу жолу, же график жолу менен чыгарылат. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Теңдемелер
Бир мезгилдүү функция

Бир мезгилдүү функция — бардык мезгилдери бир гана негизги мезгилге эселүү болгон комплекстик (чыныгы) өзгөрмөлүү мезгилдүү функция. Ал жөнөкөй мезгилдүү функция деп да аталат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Швед тибиндеги социализм

Швед тибиндеги социализм - Скандинавия өлкөлөрүндө 10 жылдар бою жүзөгө ашырылып келген экономикалык моделдин бир түрү. Aл «элдик капитализм» деп аталат. Анткени, анын башкы максаты – элдин ортоңку катмарын байытуу. «Ленинчил Жаш», 13 ноябрь, 1990 ж. 
 Булак 

 
Категория:Экономикалык Идеологиялар
Категория:Солчул саясат
Ак терек, көк терек

thumb|Ак терек, көк терек оюну
 Ак терек көк терек оюнунун шарттары 
Ак терек, көк терек кыргыз элини эң манилуу жана кызыктуу оюндарынын бири.Чогулган балдар, кыздар акты-каралы болуп эки тарапка бөлүнүп, маңдай тескей эки бөлөк тизилип, бири-биринин колдорун бекем кармашат. Тутум боюнча оюн баштоого укук алган тарап жапырт үн менен:
Ак терек, көк терек,бизден сизге ким керек, – дешет.
Экинчи тарап бир баланын же кыздын атын аташат. Аты аталган бала жүгүрүп келип, каршы тарапта кол кармашып тургандардын бош же алсыз деген жеринен үзүп кетүүгө аракеттенет. Кол кармашып тургандардын колун бөлө албай калса, өзү ошол тарапка кошулат. Эгерде кармашып турган колду бөлүп кетсе, бөлүнгөн балдардын бир тобун өз тарабына кошуп алат.
Ушундай эле аракетти экинчи тарап жасайт. Белгиленген убакыт бүткөндө кайсы тараптын балдарынын саны көп болсо, ошол тарап уткан болот.

 Колднулган адабият 
Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3
Токторбаев С. “ Өспүрүмдөр ондары “.

Категория:Оюндар
Категория:Кыргыз спорту
Иван Грозный

thumb|Иван Грозный.
Иван IV Васильевич, Иван Грозный - (25. 8. 1530, Коломенский кыш. 18. 3. 1584, Москва) 1533-жылдан улуу князь, 1547-жылдан биринчи орус падышасы. Василий III Ивановичтин уулу. Мамлекеттик ишмердиги Тандалган рада түзүлгөндөн (1549) башталган. Иван Грозныйдын өкмөтү жеке бийликти бекемдеп, мамлекеттин борбордошуусун күчөтүүгө умтулган. 1549-1560-ж. жергиликтүү жана борбордук башкарууда, укук, аскер иштеринде реформа жүргүзгөн. 1547-1552-ждагы жортуулдарында Казан хандыгын, 1556-ж. Астрахань хандыгын караткан. Ага Сибирь ханы Едигер (1555) жана Чоң Ногой ордосу (1557) баш ийген. Тандалган рада кыйрагандан (1560) кийин, Иван IV жеке бийликти бекемдөөнү жалгыз өзү жүргүзгөн. Ал тышкы саясатында мамлекеттин чыгыш чек арасын кеңейтүүнү, батыш жагынан Балтика боюн кошуп алууну көздөгөн. Ички саясатында жеке бийликтин күчөшүнө каршы болгондор менен аёосуз күрөшкөн. Иван IV феодалдык бытырандылыктын калдыгына каршы күрөшүп, ички саясий душмандарын жоюу максатында 1565-ж. Опричнинаны түзгөн. Эл аны «Грозный« («Каардуу») деп атаган. Иван IV өз мезгилинин билимдүү адамы болгон. Китеп басууну уюштурууда чоң роль ойногон жана бир катар архитектуралык эстеликтерди салдырган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Орусия Императорлору‎
Категория:XVI кылым