Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Люминесценциялык анализ

Люминесценциялык анализ – түрдүү объектилердин люминесценциясын байкоо аркылуу аларды изилдөө ыкмасы. 

Люминесценциялык анализде адегенде изилденүүчү объектинин өздүк жаркыроосу же люминофордун жаркыроосу байкалат. Люминесценциялык анализде фотолюминесценция, катод-люминесценция, хемилюминесценция колдонулат.

Сандык жана сапаттык химиялык (спектрдик) Люминесценциялык анализде заттын өздүк жаркыроосу катталат. Сандык химиялык Люминесценциялык анализ – аралашмада заттын топтолушу аныкталат. Сандык Люминесценциялык анализдин сезгичтиги өтө чоң (10-10 г/см3) болгондуктан, ал заттын тазалыгын текшерүүдө колдонулат. Сапаттык химиялык Л. а. аралашмадагы кээ бир затты окшоштурууда жана табууда колдонулат. Бул учурда спектрдик прибордун жардамы менен төмөнкү температурада жана илээшкек эритмеде (май) заттын люминесценция спектринде энергиянын бөлүштүрүлүшү үйрөнүлөт.

Сорттуу Люминесценциялык анализде люминесценция мүнөзүнө жараша бирдей сезилген нерселер айырмаланат. Бул ооруну диаг-ностикалоодо, үрөн жана өсүмдүктүн илдетке чалдыгышын аныктоодо, кыртыштын органикалык курамын аныктоодо колдонулат. Сорттуу Люминесценциялык анализдин жардамы астында нефть менен газдарды, тоотектерин анализдөө жүргүзүлүп, алардын курамы аныкталат.

Люминесценциялык анализ о. эле криминалистикада, калыбына келтирүү иштеринде, дефектоскопияда, гигиенада (ичүүчү суунун сапатын, абадагы зыяндуу заттарды аныктоодо ж. б.) колдонулат. Люминесценциялык анализде колдонулган микроскоп люминесценциялык микроскоп деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик агым

Магниттик агым – магниттик индукциянын талаанын туурасынан кесилиш аянтына болгон көбөйтүндүсү магниттик агым деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик анизотропия

Магниттик анизотропия – ар кандай багыттар боюнча нерселердин магниттик касиеттеринин бирдей эместиги. 

Магниттик анизотропиянын пайда болуу себеби заттардагы магниттик моменттерди алып жүрүүчү атомдордун өз ара магниттик аракеттешүүлөрүнөн келип чыгат. Изотроптуу газдарда, суюктуктарда, аморфтуу нерселерде жана поликристаллдуу катуу нерселерде Магниттик анизотропия макромасштабда байкалбайт. Монокристалдарда Магниттик анизотропияя байкалуучу чоң эффекттерди берет жана ар кандай кристаллографиялык багыттарга көзкаранды. Магниттик анизотропия ферромагниттик монокристаллдарда өзгөчө ачык байкалат, анткени мындай кристаллдарда жеңил магниттелүүчү октору болот. Ошол октор боюнча өз алдынча магниттелүүчү ферромагниттик домендер багытталган. Домендин магнит энергиясы минималдуу болгондуктан, октор боюнча магниттелиши жеңил болот. Кээ бир поликристаллдарды механикалык, жылуулук, магниттик жол менен иштеп чыгууда, алар кристаллографиялык же магниттик текстурага ээ болуп, пайда болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик диэлектриктер

Магниттик диэлектриктер – өз ара диэлектрдик (бокелит, полистироль, резина) байланышта болгон магнит күкүмүнүн (феррои - жана ферримагнетиктердин) механикалык аралашмасынан турган магниттик материалдар. 

Магниттик диэлектриктер байланыштын санына жана тибине жараша макрокөлөмдөрдө өтө жогору каршылыкка ээ болот. Магниттик диэлектриктер магниттик катуу жана магниттик жумшак материалдар түрүндө болот. Магниттик жумшак Магниттик диэлектриктер негизинен карбонил темири, молибден пермолою жана алсифердин майда күкүмүнөн алынат. Ал 104–108 Гц жыштыкта иштөөчү индуктивдүү катушканын өзөгүн, фильтрлерди, дросселдерди жана радиотехникалык түзүлүштөрдү жасоодо пайдаланылат. Магниттик катуу материал металл жана анын аралашмаларынан (Fe-Ni-Al-Cu), алнико (Fe-Ni-Al-Cо) күкүмдөрүнүн аралашмасынан, о. эле ферриттерден даярдалат. Массивдүү металлдарга караганда булардын коэрцит күчү бир канча ондогон % кичине, ал эми калдыктуу индукциясы 2 эсе кичине.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магнит механикалык кубулуш

Магнит механикалык кубулуш – магнетизмди алып жүрүүчү микробөлүкчөлөрдүн магнит жана механикалык моменттеринин өз ара байланышы менен шартталган кубулуштардын тобу. 

Импульс моментине ээ болгон ар кандай микробөлүкчөлөрдүн (электрон, протон, нейтрон, атомдук ядро, атом) магниттик моменти да болот. Ошондуктан физикалык нерсени түзгөн микробөлүкчөлөрдүн импульс моменттеринин суммасынын чоңоюшу, ошол нерсенин магниттик моментин чоңойтот жана магниттөөдө нерсе кошумча механикалык моментке ээ болот. Ферромагниттик нерселерди айландырууда алардын магниттик моменттеринин чоңоюшун 1909-ж. С. Барнетт аныктаган. Буга тескери кубулушту 1915-ж. А.Эйнштейн жана В.де Хааз байкаган. Магнит механикалык кубулуш аркылуу атомдун магниттик моментинин механикалык моментине болгон катышын (гиромагниттик катышын) аныктоо менен заттардагы магнетизмдин жаратылышын билүүгө болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик оптика

Магниттик оптика – магнит талаасынын таасири менен заттардын оптикалык касиеттеринин өзгөрүшүн үйрөтүүчү физиканын бөлүмү. 

Магниттик оптиканын кубулуштарынын басымдуу көпчүлүгү атомдун энергиялык деңгээлдеринин ажыроосу менен байланышкан. Бул ажыроо Зееман эффектисинен байкалат. Магниттик оптиканын эффектилери Зееман эффектисинен келип чыгып, өзгөчө Зеемандык оптикалык өтүштөрдүн поляризациялык мүнөздөмөлөрү менен байланышкан. Жарыктын (талаанын багыты б-ча) узатасынан таралышында сынуу көрсөткүчү жарык үчүн оң жана сол айлануу поляризацияларында ар түрдүү болуп калат, ал эми сызыктуу поляризацияланган монохроматикалык жарык чөйрө аркылуу өтүү м-н, поляризация тегиздигин айландырат. Бул кубулуш Фарадей эффектиси деп аталат. Жарык магнит талаасына перпендикуляр таралганда сызыктуу поляризация үчүн сынуу көрсөткүчтөрүнүн айырмачылыгы сызыктуу магниттик кош сынуу кубулушун берет. Магнит талаасындагы чөйрөнүн оптикалык анизо-тропиясы жарык беттен чагылган учурда да пайда болот. Чөйрөнүн магниттелишинде чагылган жарыктын поляризациясы өзгөрөт, анын мүнөзү жана даражасы бетке түшкөн жарыктын поляризация тегиздигине жана магниттик векторунун өз ара жайгашуусуна көзкаранды. Бул эффект биринчи кезекте ферромагнетиктерде байкалат жана магнит оптикалык Керр эффектиси деп аталат. Магниттик оптика, 20-кылымдын 60–70-ж-дарында интенсивдүү өнүккөн. Өзгөчө жарым өткөргүчтөрдүн Магниттик оптикасына жана кристалл-дык магниттерге (ферриттер жана антиферромагнетиктер) көңүл бурулган. Бул изилдөөлөрдө Л.Д. Ландаунун эмгеги өтө зор. Тунук ферриттерде жана антиферромагнетиктерде Магниттик оптиканын ыкмасы менен спиндик толкундардын, экситондордун, аралашма энергиялык деңгээлдердин спектрлерин үйрөнүүгө болот. Тунук ферриттердин жана антиферромагнетиктердин Магниттик оптикалык касиеттери лазердик нурларды башкаруу системаларында жана компьютерде маалыматтарды оптикалык жазууда, эсептөөдө пайдаланылат. Магниттик оптиканын ыкмалары заттардын физика-химиялык структурасынын, атом молекулаларынын түзүлүштөрүн, фазалык өтүштөрдү изилдөөдө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик потенциалды өлчөгүч

Магниттик потенциалды өлчөгүч – магнит талаасынын кандайдыр эки чекитинин ортосундагы потенциалдардын айырмасын жана магниттелген үлгүнүн бетиндеги магнит талаасынын чыңалышын өлчөөчү курал. 

Магниттик потенциалды өлчөгүч катары феррозонд, Холл эффектиси боюнча иштөөчү өзгөрткүчтөр, магнит-резистордук өзгөрткүчтөр ж. б. түзү-лүштөр колдонулат. Узунунан кесилиши боюнча турактуу болгон индукцялык чыгырыктын бифилярдык оромолору Магниттик потенциалды өлчөгүч үчүн кеңири колдонулат. Турактуу магнит талаасында оромолордун учтары өлчөөчү баллистикалык гальванометрге же микровеберметрге, өзгөрмө магнит талаасында вольтметрге же электрон-нур осциллографына туташтырылат. Мындай Магниттик потенциалды өлчөгүч турактуу бир тектүү эмес магнит талаасында жайгашса, андан өтүүчү магниттик агым анын учтарынын арасындагы потенциалдардын (Uмаг) айырмасына пропорциялаш болот. Аны магнит талаасынан ажыратса, баллистикалык гальванометрдин жебеси четке кыйшаят. Индукциялык чыгырыкка Магниттик потенциалды өлчөгүч жардамы менен 10-3–10-2А магниттик потенциалдардын айырмасын өлчөөгө болот. Өтө сезгич феррозонддуу Магниттик потенциалды өлчөгүчтүн жардамы менен 10-5–10-6А магниттик потенциалдардын айырмасын өлчөөгө болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик стрикция

Магниттик стрикция (лат. Striction−кысуу, чоюу) – нерсени магнит-тегенде алардын формаларынын жана өлчөмдөрүнүн өзгөрүшү. 

1842-ж. англ. окумуштуу Ж.Жоуль ачкан. Ферро жана ферримагнетиктерде Магниттик стрикция кыйла чоңдукка жетет (салыштырмалуу узарышы (Δl/l ≈ ≈ 10-5–10-2). Ал эми антиферро, пара- жана диамагнетиктерде аз байкалат (10-6−10-7). Магниттик стрикциянын эки түрү: түз жана тескери Магниттик стрикция эффекттери болот. Ферромагниттик үлгүнү дефформациялоо менен анын магниттелишинин өзгөрүү кубулушу магниттик серпилгичтүү эффект же Виллари эффектиси деп аталат. Магнетизм теориясында Магниттик стрикция ферромагниттик нерселердин электрдик жана магниттик өз ара аракеттешүүлөрүнүн натыйжасы катары каралат. Ушуга байланыштуу жаратылышы боюнча ар түрдүү Магниттик стрикциялык деформация болот. Ферро- жана ферримагнетиктерди магниттегенде магниттик күчтөр 0дон Hs ке чейинки интервалда таасир этип, ферримагнетик магниттик каныгууга Ιs жетет. Талаанын бул интервалындагы магниттелиш домендердин ортосундагы чегаралардын жылышуу процессине жана домендердин магниттик моменттеринин талаа боюнча кыйшаюусуна байланыштуу болот. Бул эки процесс кристалл торчонун энергиялык абалын өзгөртүп, түйүндөрдүн ортосундагы теңсалмактуулукту бузат. Натыйжада атомдор жылышып, торчо деформацияланып, магниттеништен кристаллдын формасы өзгөрөт. Домендердин магнит моменттери толук бойдон талаанын багыты боюнча багытталып Магниттик стрикция изотроптуу болот, б. а. кристаллдын көлөмү өзгөрөт. Поликристаллдуу ферромагнетиктердин Магниттик стрикциясы толук изилденген, алар талаанын багыты боюнча (узатасынан кеткен Магниттик стрикция) жана талаанын багытына перпендикуляр багытта (туурасынан кеткен Магниттик стрикция) болуп бөлүнүшөт. Электр жана радиотехникада Магниттик стрикциялык реле жана чыпка өтө кууш тилкелердеги жыштыктарда иштетилет. Ультраүн булактары жана кабыл алгычтар, о. эле стабилизатордун иштеши Магниттик стрикцияга негизделип, техникада кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магнит-стрикциялык материалдар

Магнит-стрикциялык материалдар – сырткы магнит талаасынын таасири астында сызыктуу өлчөмдөрү жана формасы өзгөрүлүүчү материалдар: ферромагниттик металлдар, ферриттер жана куймалар (пермендюр, НИКОСИ, алфер куймалары) жана карапа ферриттер. 

Магнит-стрикциялык материалдар электр-магнит энергиясын механикалык энергияга же, тескерисинче, механикалык энергияны электр-магнит энергиясына айландыруучу түзүлүштөрдү жасоодо колдонулат. Куюндуу токторго кеткен жоготууну азайтуу үчүн металл Магнит-стрикциялык материалдар калыңдыгы 0,1–0,3 мм тасма түрүндө даярдалып, андан тыгыз катталган өзөкчөлөр жасалат. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магнит-стрикциялык өзгөрткүчтөр

Магнит-стрикциялык өзгөрткүчтөр – иштөөсү магнит-стрикциялык эффектиге негизделген электр-механикалык же электр-акустикалык өзгөрткүч. Ал магнит-стрикциялык материалдан жасалган өзөкчөгө оролгон оромодон турат.

Магнит-стрикциялык өзгөрткүчтөрдө нурланткычта өзөкчөдөгү оромо аркылуу өзгөрмө электр тогу өткөндө пайда болгон өзгөрмө магнит талаасынын энергиясы өзөкчөнүн механикалык термелүүсүнүн энергиясына өтөт. Магнит-стрикциялык өзгөрткүчтөр-кабыл алгычта тышкы өзгөрмөлүү күчтүн таасири астында пайда болгон өзөкчөнүн механикалык термелүүсүнүн энергиясы оромодогу ЭККүн пайда кылуучу магнит талаасынын энергиясына өтөт.

Магнит-стрикциялык өзгөрткүчтөр гидроакустикада, ультраүн технологиясында, акустикалык электроникада үндү нурлантуучу жана кабыл алуучу чыпка, резонатор ж. б. катары колдонулат. Аталган учурларда Магнит-стрикциялык өзгөрткүчтөрдүн материалы болуп металл магнит-стрикциялык материал жана карапа феррит колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магнит чынжыры

Магнит чынжыры – магниттик агым өтүүчү магнетиктердин тизмеги. 

Магнит чынжыры түшүнүгү турактуу магниттерди, электр-магниттерин, реле, магнит күчөткүчтөрүн, электр өлчөөчү приборлорду эсептөөдө кеңири колдонулат. Магнит чынжырына ферро жана диамагнетиктер катышат. Магнит чынжырында магниттик агымды турактуу магнит пайда кылса, мындай чынжыр поляризацияланган деп аталат. Турактуу магнити болбогон Магнит чынжырында магниттик агымды дүүлүктүргөн ток Магнит чынжырынын айрым бөлүктөрүндө же бүт Магнит чынжырынан өтөт. Токтун дүүлүгүү мүнөзүнө жараша магниттик агымдар турактуу, өзгөрмө жана импульстуу болуп айырмаланат. Электр жана Магнит чынжырылары формалдуу окшош болгондуктан аларга жалпы законченемдүүлүктөр колдонулат (Омдун, Кирхгофтун закондору).

Магнит чынжыры электр чынжырынан принципиалдуу айырмаланат. Магнит чынжыры аркылуу турактуу магниттик агым өткөндө жылуулук бөлүнүп чыкпайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик жумшак материалдар

Магниттик жумшак материалдар – каныгууга чейин магниттелип жана салыштырмалуу начар магнит талаасында (= 8−800 А/м) тескери багытка магниттелүүчү магниттик заттар (ферромагнетиктер). 

Магниттик жумшак материалдардын магниттик өткөрүмдүүлүгү чоң (μMAX = 103−10-6), коэрцит күчү (кармоочу күчү) Hк = 0,8−–8 А/м, магниттик гистерезиске сарпталган энергиясы өтө аз (ϖГИС = 1−10 Дж/м3). Магниттик жумшак материалдарга техникалык таза темир, кремнийлүү электр-техникалык болот, пермаллойлор (темир, никель аралашмасы), альсиферлер (темир, кремний, алюминий аралашмалары) жана атайын даярдалган материалдар кирет.

Магниттик жумшак материалдардан трансформаторлордун жана электр-магниттердин өзөктөрү, өлчөө аспаптарында аз энергия сарптап чоң индукцияга жетишүүгө зарыл болгон учурларда колдонулат. Атайын даярдалган Магниттик жумшак материалдардан (термомагниттик материалдар) өлчөө приборлору жасалат. Магниттик жумшак материалдардын жаңы түрүнө аморфтук материалдар (металл айнектери, б. а. метглас) кирет. Магниттик касиеттерин жогорулатуу максатында аморфтук куймалар жогорку температурада магнит талаасында (же магнит талаасысыз да) кайра иштеп чыгарылат. Магниттик жумшак материалдардын атайын түрүнө термомагниттик жана магнит-стрикциялык материалдар кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик илээшкектик

Магниттик илээшкектик — сырткы магнит талаасынын чыңдыгы өзгөргөндө ферромагнетиктин магниттик мүнөздөмөлөрүнүн (магниттелүү, магнит өткөрүмдүүлүк ж.б.) өзгөрүшүнүн убакыт боюнча артта калышы. 

Магниттик илээшкектиктин натыйжасында заттардын магниттелиши талаанын чыңдыгы өзгөргөндөн кийин 10⁻⁹ секунддан же бир нече сааттан соң гана байкалат. Анын жаратылышы ферромагнетиктин ички структурасына, магниттелүү шарттарына жана температурага көз каранды.

 Түрлөрү 
Магниттик илээшкектиктин төмөнкүдөй төрт түрү айырмаланат:

 Биринчи түрү — өткөргүчтө куюндуу микротоктордун пайда болушуна байланыштуу. Бул микротоктор сырткы магнит талаасы өзгөргөн учурда жаралат.
 Экинчи түрү — ферромагнетиктеги кошулма атомдордун таасири менен шартталат. Бул атомдордун диффузиясы локалдык анизотропияны жаратат. Ошондуктан, магнит талаасы өзгөргөндө жаңы домендик структура дароо эмес, кошулманын диффузиялык кайра бөлүштүрүлүшүнөн кийин гана калыптанат.
 Үчүнчү түрү — ферромагнетиктеги локалдык жылуулук флуктуациялары менен түшүндүрүлөт. Бул термофлуктуациялык илээшкектик магнит талаасынын аймагында байкалат. Экинчи жана үчүнчү түрлөрү температурага көз каранды: температура азайган сайын илээшкектин деңгээли жогорулайт.
 Төртүнчү түрү — айрым ферриттерде Fe²⁺ жана Fe³⁺ иондорунун арасындагы электрондордун диффузиясы аркылуу пайда болот.

Магниттик илээшкектик төмөнкү кубулуштар менен тыгыз байланышта:

 кайра магниттөөгө кеткен энергия жоготуулар;
 өткөрүмдүүлүктүн убактылуу төмөндөшү;
 өткөрүмдүүлүктүн жыштыкка көз карандылыгы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик катуу материалдар

Магниттик катуу материалдар – каныгууга чейин магниттелип, салыштырмалуу күчтүү магнит талаасында (Н=103–104 А/м) тескери багытка магниттелүүчү магниттик заттар. 

Магниттик катуу материалдардын коэрцит күчү (кармоочу күчү Нк=102–105 А/м), калдыктуу индукциясына сарпталган энергиясы өтө чоң мааниге ээ. Мындай материалдарга ферромагнетиктер жана ферримагнетиктер кирет. Алар өз алдынча магниттелип калуучу микроаймактардан–домендерден турат. Курамы, абалы жана алуу ыкмаларына жараша М.к.м. 6 түргө бөлүнөт: 1) кошундулуу мартенсит болоту; 2) магниттик катуу зат куймасы; 3) күкүмдөн жасалган магнит; 4) магниттик катуу феррит; 5) пластикалык деформациялануучу куйма; 6) магниттик тасма.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик резонанс

Магниттик резонанс – заттын белгилүү жыштыктагы (ω) электр-магниттик толкунду талдап жутуусу. 

Ал заттын бөлүкчөлөрүнүн (электрон, атом ядросу) магниттик моментинин багытынын өзгөрүшү менен шартталган. Резонанстын шарты ΔЕ=hω,ΔЕ − магниттик деңгээлдердин ортосундагы энергиялык айырма. Эгерде энергияны ядролор жутса, анда Магниттик резонанс ядролук магниттик резонанс деп аталат. Парамагнетиктерде жалгыз электрондордун магнит моменти менен байланышкан Магниттик резонанс -электрондук парамагниттүү резонанс болот. Магниттик тартипке ээ заттардагы электрондук Магниттик резонанс ферромагниттик жана антиферромагниттик резонанс деп аталат. Магниттик резонанстын спектри заттын ички түзүлүшүндөгү атомдук молекулалык динамиканы колдонуу менен аныкталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик тешилүү

Магниттик тешилүү – магнит талаасында металлдагы электрондордун өткөрүмдүүлүктүн классикалык орбиталарынын биринен экинчисине туннелдик өтүшү. 

Магниттик тешилүү магнит талаасында металлдын энергиялык спектрин өзгөртөт. Туннелдик өтүүнүн ыктымалдуулугу магнит талаасынын өсүшү менен көбөйөт. Магниттик тешилүү магнит талаасында электрондун траекториясынын кайра өзгөрүшүнө, ачык траекториялардын жоголушуна же пайда болушуна алып келет.

Магниттик тешилүүнүн ачык пайда болушунун бири магниттик талаа чоңдуктарынын өзгөрүшүндө байкалган металлдын бир катар, атап айтканда: магнит каршылыгынын, Холл талаасынын ж. б. мүнөз-дөмөлөрүнүн аномалдуу чоң амплитуда менен өзгөрүшү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик тоскуч

Магниттик тоскуч – плазманын заряддуу бөлүкчөлөрүн белгилүү көлөмдүн ичинде, узак мөөнөткө чейин сактоого жөндөмдүү магнит талаасынын конфигурациясы. 

Магниттик тоскуч башкарылма термоядролук синтезди иш жүзүнө ашыруу максатында лабораторияда жасалган. Жердин магнит талаасы – табигый Магниттик тоскуч болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магнит-гидродинамикалык генератор

Магнит-гидродинамикалык генератор – жылуулук энергиясын түздөн түз электр энергиясына айландыруучу энергиялык түзүлүш. 

Магнит-гидродинамикалык генератор электр энергиясын берүү ыкмасы боюнча кондукциялуу, индукциялуу, импульс-тук жана узак үзгүлтүксүз иштөөчү болуп айырмаланат. Магнит-гидродинамикалык генератор жумуш аткаруучу зат, жүрүүчү каналдан, магнит талаасын пайда кылуучу электр-магниттик системадан жана электр энергиясын тизмекке берүүчү түзүлүштөн турат. Магнит-гидродинамикалык генератордун иштөө принциби электр-магниттик индукция кубулушуна негизделген. Магнит-гидродинамикалык генератордун жумуш аткаруучу заты катары электролиттер, суюк металлдар жана иондошкон газдар–плазмалар колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магнит материалдар

Магнит материалдар – магнит талаасына жайгаштырылганда талаанын чоңдугун кескин өзгөртүүчү заттар. 

Магнит материалдар магниттелишине жараша магниттүү жумшак жана магниттүү катуу материалдар болуп айырмаланышат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик спектрометр

Магниттик спектрометр – магнит талаасында заряддуу бөлүк-чөлөрдүн импульсун өлчөөчү курал. 

Өлчөө заряддуу бөлүкчөлөрдүн траекторияларынын ийрилиги боюнча жүрүгүзүлөт. Бул учурда бөлүкчөнүн ылдамдыгы өлчөнсө, анын массасын аныктоого болот. Магниттик спектрометр бета-ажыроо, ядролук реакция ж. б. кубулуштарды изилдөөдө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магниттик тараза

Магниттик тараза – таразага тартуу жолу менен нерселердин магниттик кабылдоочулугун жана Жер магнетизмин өлчөөчү курал. 

Нерсенин магниттик кабылдоочулугу ошол нерсенин магнит талаасына тартылуу күчү аркылуу аныкталат. Рычагдуу М. т-нын сезгичтиги 10-8Н, өлчөөнүн салыштырма каталыгы ~1%.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магнит электрдик өлчөө механизми

Магнит электрдик өлчөө механизми – турактуу магниттин талаасы менен тогу бар кыймылдуу контурдун өз ара аракеттешүүсүндө механикалык жумуш аткарууга ылайыкталган түзүлүш. 

Алкак аркылуу ток өткөндө айлануу моментин жаратуучу күч (Ампер күчү) пайда болот да, ал алкактын айлануусу түзгөн механикалык момент менен теңсалмакташат. Магнит электрдик өлчөө механизминин негизинде турактуу жана өзгөрмө ток үчүн вольтметрлер, амперметрлер, гальванометрлер, логометрлер жасалат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Магнус эффектиси

Магнус эффектиси – 1852-ж. Г.Г.Магнус тарабынан ачылган эффект. 

Суюктуктардын же газдардын агуу жолуна коюлган нерсенин Магнус эффектиси цилиндрдин айланышында пайда болгон көтөрүү күчү. Эгерде агып жаткан суюктуктун ичине цилиндрди горизонталь жайгаштырып, аны айлануу кыймылына келтирсе, анда анын бетине жабышкан суюктуктун жука катмары да кошо айлануу кыймылына келет. Натыйжада суюктуктун агуу ылдамдыгына дал келген цилиндрдин бетинде жалпы ылдамдык чоңоюп, карама-каршы бетинде, тескерисинче, азаят. Бернуллинин закону боюнча агуу ылдамдыгы чоң болгон жерде басым азайып, тескерисинче, кичине болгон жерде чоңоюп, басымдардын айырмасы көтөрүү күчүн пайда кылат. Суюктуктун агуу ылдамдыгына жана цилиндрдин айлануу багытына жараша көтөрүү күчү ар кандай багытта болушу мүмкүн. Көтөрүү күчүнүн чоңдугу суюктуктун (газдын) агуу ылдамдыгы менен цилиндрдин айлануу ылдамдыгына көзкаранды.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика