Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шабиет

Шабиет, көк байтал – улуттук оюндун бир түрү. Муну өспүрүм балдар түз, чөбү кыска, жумшагыраак жерлерге жаатташып ойношот. Киши канчалык көп болсо, оюн ошончолук кызык өтөт. Чогулгандар оюнду тутум боюнча башташат. Кененирээк жерге тегерек чийилет. Кезекти жеңип алган тарап чийиндин сыртында болот да, жеңилгендер ичинде эки колу менен жер таянып, тизеси менен чөк түшүп, чийиндин сыртындагыларга каршы коргонушат. Оюндун эрежеси боюнча чийиндин сыртындагылар ичкилерди опузалап камап, шаштысын кетирип, өздөрүн тептирбестен көбүүрөөк чаап, жазалоого аракет кылышат. Бирок бел кырчоодон өйдө жагына муштоого, чабууга, ал эми алкактын ичиндегилерге ордунан турууга, арт жагына шилтеп тебүүгө, же тизеден жогору тебүүгө болбойт. Атаандаштын кол күчүн азайтып, алсыздандыруу максатында сырткы чабуулчулар ичтегилерди бирден, экиден үстүнөн секирип бөлүп кетет. Бөлүнгөн оюнчулар өз өнөктөрү жеңишке жетмейинче ойноо укугунан ажыратылат. Сырттагылар ичкилерди качырып кирип, чабууга аракеттенген учурда кокус бутуна тептирип койсо, анда оюн кезеги алмашып, ичтегилер сыртка чыгат. Көбүрөөк жазаланган тарап уттурган болуп эсептелет. Шабиет жаштарды шамдагайлыкка, эпчилдикке машыктырат.
 Адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шабдан шаар чалдыбары

Шабдан шаар чалдыбары – 11–13-кылымга таандык шаар калдыгы. Чоңкемин өрөөнүндөгү Шабдан айылынын батыш жагында жайгашкан. Тик бурч формада, жактарынын узундугу 490х860 м. Сакталып калган дубалдардын бийиктиги 2–5 м, жазылыгы 18–20 м. Дубалдары мунаралар менен бекемделген. Дубалдын сыртын бойлой жазылыгы – 8 м, тереңдиги 2 м аң казылган. Археологиялык казууда 11–13-кылымга мүнөздүү кооздолгон айнектен жасалган идиш-аяктардын сыныктары, чийки жана бышырылган кыштар табылган. Шаар чалдыбары П. Н. Кожемяко тарабынан изилденген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чымбай тургун жайы

Чымбай тургун жайы – Өзгөн шаарынын түштүк-чыгыш тарабында жайгашкан коло дооруна таандык турак жайлардын калдыгы. Жалпы аянты 500 м2. Турак-жайлардын сыртынан бекемделген чептин белгилери жок. Маданий катмардын калыңдыгы 1 мге чейин. Байыркы очоктун, 16 чарбалык маанидеги чуңкурлардын орду, чопо идиштеринин калдыктары жана таштан жасалган куралдар (бычак, чокмор) табылган. Чопо идиштер көлөмдөрү жагынан Чуст жана Дальверзин эстеликтеринде кездешкен идиштерден айырмаланбайт. 1959-жылы Ю.А.Заднепровский тарабынан ачылган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чыкта

Чыкта – кулунду желеге байлоодо нокто менен желени бириктирүүчү тээктүү жип. Ал кулунду желеге байлоо же агытуу ишин жеңилдетет. Койдун кылчык жүнүнө жылкынын кылы кошо эшилген бышык жиптен жасалат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жамандык

Жамандык – салттуу турмушта зээнди кейитчү, кайгы, капа алып келүүчү турмуштук кырдаал. Ага өлүм, кырсык, жут ж.б. кирген. Жамандык башка келсе тууган-урук тикесинен туруп, чогуу көтөрүшкөн, кайгыны тең бөлүшкөн. Үй-жайы өрттөнүп, малы жуттан кырылып калган учурда жакын туугандары жана урукташтары оокат-жайын курап, ортого мал чыгарышкан. Жамандыкка учураган үй-бүлөнүн көңүлүн көтөрүшкөн, кайрат айтышкан. Башка жамандык келбесин деп түлөө, баабедин өткөрүшкөн, жети нан жасап кошуналарына тараткан. Жамандык үстөккө-босток келсе, аларды келтирбөөчү көптөгөн ырымдарды аткарышкан. Жамандыкта адамдардын асыл сапаттары: адамгерчилиги, боорукерчилиги ж. б. даана байкалган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чыйбыл болуш

Чыйбыл болуш, Абдылда бий уулу (1870, Анжиян уезди, Багыш болуштугу, азыркы Сузак району, Калмаккырчын айылы –1908, сүргүндө каза болгон. – Көгарттан чыккан белгилүү тарыхый инсан. Басыз уруусунан (Камандар).(Чыйбыл болуштун Каттча аттуу кызы Озгондун Ийри-Суу айылынан чыккан айтылуу ДЫЙКАН КАЗЫнын зайыбы экени белгилуу.)Чыйбыл болуш болуп турганда жергиликтүү калктын таламын көздөгөн көптөгөн иш-аракеттерди жүргүзгөн. Орус бийликтеринин жергиликтүү элге болгон катаал мамилесине, айрыкча кыргыздардын семиз, сугат жерлерин тартып ала баштаган саясатына нааразы болгон Чыйбыл болуш 1890-жылдардын ортосунда орустарга каршы көтөрүлүш чыгаруу идеясына оогон. Ал Мадали эшен (Ийикчи Эшен) менен 1895–97-жылы Көгартта, Миңдөбөдө бир нече жолу кеңешип, Анжиян көтөрүлүшүн даярдоого жигердүү катышкан. Ал көтөрүлүшкө түздөн түз катышууга үлгүрбөсө да, көтөрүлүштү даярдоого жигердүү катышкан деген күнөө менен Россиялык согуштук талаа соту тарабынан соттолуп, өлүм жазасына өкүм кылган. Кийинчерээк өлүм жазасы көп жылдык сүргүн менен алмаштырылып, Сибирге айдалган. Элдин үшүн алыш үчүн Жалал-Абад шаарындагы губерниялык сотко алып бара жатканда, анын колу-бутун байлашып, эки кулагы эки мык менен тактага кагылып, арабага чалкасынан жаткырып, эл арасынан алып өткөн. Сибирде жүргөн убагында Токтогул менен жолугушкан, акын анын өлүмүнө күбө болгон. Чыйбыл болуштун аянычтуу өлүмү жөнүндө Токтогулдун Эшманбет менен айтышында баяндалат.

 Адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Чыгыш Түрк кагандыгы

Чыгыш Түрк кагандыгы – 603–745-жылы Орто Азия, Казакстан, Чыгыш Түркстан жана Түштүк Сибирь аймагында бийлик кылган мамлекет. Улуу Түрк кагандыгы 582–603-жылы Батыш (Жетисуу, Чыгыш Түрк-стан) жана Чыгыш (Моңголия) кагандыктарына бөлүнүп, өз ара чабышып турушкан.

Категория:Түрктөр
Категория:Тарых

 Тарыхы 
603-жылдан Чыгыш Түрк кагандыгы өз алдынча мамлекет катары өнүккөн. Чыгыш Түрк кагандыгы Шиби кагандын (609–619), өзгөчө Хели кагандын тушунда күчөп, Кытайга 67 жолу жортуул жасалган. 630-жылдан. Чыгыш Түрк кагандыгы Кытайдын Тан династиясына 50 жыл бою көз каранды абалда калган. 687-жылы Кутлуг каган (Элтериш) жана кеңешчиси Тоң-Юкуктун тушунда көз каранды эместикти калыбына келтирген. Кагандыктын ордосу Өтүкенде (Каңгай тоосу) жайгашкан. Кутлуг каган дүйнөдөн кайткандан кийин (691-жылы) анын ордун иниси Капаган каган ээлеген. Анын убагында Чыгыш Түрк кагандыгы аскердик-саясий жактан өзгөчө жогорулаган. Кыска мөөнөттүн ичинде Капаган каган Туваны багынтып, кидандарды (696–697), енисей кыргыздарын (709–710), 711-жылы түргөштөрдү талкалап, Жетисууну ээлеген. Түндүк Кытайдагы Тан аскерлерине каршы жасаган бир нече жолку жортуулдары ийгиликтүү аяктаган. Самаркандын жанында арабдар менен болгон салгылашууда түрктөр жеңилүүгө учураган. 741-жылы Бешбалык шаарын каратууга жиберилген түрк аскерлеринин жүрүшү да ийгиликсиз аяктагандан кийин кагандыктын курамындагы кидан, карлук, тогуз-огуз жана башка уруулар көтөрүлүшкө чыга баштаган. Натыйжада, Капаган каган 716-жылы көтөрүлүшчүлөрдүн буктурмасына кабылып өлгөн. Бийликке келген Кутлуг кагандын уулдары Могилян (Билге каган) жана Күл тегин карлуктарды, аздарды, кыргыздарды, түргөштөрдү моюн сундуруп, мамлекеттин чегин Манжуриядан Сырдарыяга чейин кеңейткен. Чыңдалып калган аскерлери менен Билге каган Кытайга каршы согушка даярданат. Бирок Тоң-Йокуктун кеңеши менен тынчтык келишимин түзүү үчүн Кытайга элчи жиберет. Кытай императору Сюань-Цзян анын аракетине каршы чыгып, 720-жылы түрктөргө каршы армия топтогон. Бирок алар оор жеңилүүгө дуушарланып, кагандын тынчтык келишимин кабыл алган. Кытай менен Чыгыш Түрк кагандыгы нын ортосунда соода мамилелери өнүккөн. 731-жылы Күл тегин, 734-жылы Билге каган дүйнөдөн кайткан. Билге кагандан мураскор уулдары Ижан каган (734–739) жана Теңир каган (740–741) атасынын тынчтык саясатын улантышкан. Бирок, 741-жылдан Чыгыш Түрк кагандыгы начарлап, борбордук бийликке баш ийбеген дубан башкаруучулары көбөйгөн. Теңир каганды аталаш тууганы Кутлуг жабгу өлтүрүп, тактыны ээлеген. Кутлуг жабгу жана анын мураскорлору тогуз-огуз, басмыл, уйгурларга каршы күрөштөрдө курман болушкан. 745-жылы Чыгыш Түрк кагандыгы өз жашоосун токтоткон.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чыгым

Чыгым– ар кандай кырсыктын кесепеттерине жумшалчу мүлктүк зыян. Кыргыздардын салттуу турмушунда чыгымды урук, уруу чогулуп көтөрүшкөн. Мис., бир үй-бүлөдөн сөөк чыкса, аны коюу жалпы уруктун милдети болуп, ага кеткен чыгымды чогуу көтөрүшкөн. Чыгымдын курамына ортого мал чыгаруу, конок күтүү, минип келген унааларына жем-чөп дайындоо, оюн-зоокторду, байгелерди уюштуруу жана башка кирген. Мүлктүк теңсиздик жана социалдык катмарларга бөлүнүү күч алып турган мезгилде чыгымды чогуу көтөрүү кедей бүлөлөрдүн жашоо-тиричилигин оордоткон. Айрым учурда чыгым тууган-урук ичиндеги таарыныч, уруш-жаңжалга алып келген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чыгайлар

Чыгайлар – 10–12-кылым Караханийлер дөөлөтүнүн тушундагы кедейлер. Негизги өндүргүч күчтү чыгайлар түзүп, кул эмгеги анчалык кеңири пайдаланылган эмес.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чүлүк

Чүлүк – узундугу 20–30 смдей, жоондугу чыпалактай арча, тал жана башка жыгачтан, кээде металлдан догоо түрүндө ийилип жасалган буюм. Ал көбүнчө өгүздүн (айрым учурда уй, торпок, топоз жана буканын) мурдуна тешип өткөрүлүп, мурунтук байлаш үчүн колдонулат. Чүлүк салынган мал элпек башкарылат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жаныш-Байыш

«Жаныш, Байыш» – кыргыз элинин 15–17-кылымга таандык баатырдык эпосу. Эпосто кыргыз элинин Моголстан мамлекетиндеги жана калмак доорундагы турмушу чагылдырылган. «Жаныш-Байышта» географиялык аталыштар, чарба, соода, социалдык терминдер (хан, бек, сынчы, чечен ж.б.), кыргыздардын саясий абалы жана алардын коңшу элдер менен болгон карым-катнаштары айтылган. «Жаныш,Байыш» мазмуну боюнча өзбек эпосу «Алпамышка», байыркы грек эпосу «Одиссеяга» окшош (мис., каармандардын өз жерлерине кайтып келиши). Алгачкы варианты 1922-ж. К. Мифтаков тарабынан М. Мусулманкуловдон жазылып алынган. Кытайлык кыргыздарда Өмүр Мамбеттин варианты китеп болуп жарык көргөн (Үрүмчү, 1988). К. Акыевдин варианты 1939-(латын алфавитинде), 1970-, 1991-ж. жарыкка чыккан. 1998-ж. «Эл адабияты» сериясынын 4-томунда «Жаныш, Байыштын» М. Мусулманкулов, Ж. Шаанаев, К. Акыев, С. Дыйканбаев айткан варианттары бир китепте басылган. «Жаныш,Байыш» эпосунда Нуркандын (айрым варианттарда Асылкандын) Жаныш менен Байыш аттуу уулдары кыргыздардын Алакөл аймагын душмандар тартып алганын угушуп, ошол жерди көрүп келиш үчүн жөнөшөт. Алар көлгө жетип куш салып жүргөндө, капысынан душмандар курчап алышат. Тең эмес салгылашууда Жаныш жарадар болот, Байыш туткунга түшөт. Андан кийин Жаныштын жараатынын айыгышы, Байыштын туткундагы окуялары жөнүндө баяндалат. Байыш 7 (кээ бир варианттарда 10, 12) жылдан кийин душмандын падышасынын кызынын жардамы аркылуу зындандан бошонот. Ошол мезгилде бир тууганы Жанышка да жардамга келет. Баатырлар колдоруна аса таяк кармап, дубананын кейпинде, эч кимге таанылбай элине келишет. Бирок, эл аларды таанып, салтанат менен тосуп алат. «Жаныш, Байыш» эпосун Ж. Таштемиров, Ж. Субанбеков, Б. Кебекова, М. Мукасов, И. Молдобаев ж. б. изилдеген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чуст эстелиги

Чуст эстелиги — Фергана өрөөнүнүн түндүк аймагында, Сырдарыянын оң өйүзүндөгү Чуст шаарына жакын жерде коло дооруна тиешелүү турак-жайлардын калдыктары жайгашкан. Алардын жалпы аянты 4 га, маданий катмарынын калыңдыгы 0,60–3 м. Чарбалык маанидеги чуңкурлардын диаметри 0,60–1,10 м. Диаметри 1,80–2,30 м келген чуңкурлардын калдыктары В. И. Спришевскийдин божомолунда жарым-үй катары кызмат кылган. Алардын түбү тапталган, кээ биринин дубалдары кыш менен кыналган. Жер үстүндөгү сүйрү формадагы турак-жайлар изилденген. Эл жашаган мындай кыштактын сыртынан калыңдыгы 3 м, бийиктиги 3,50 м келген кыш чеби менен курчалган. Үй-тиричилигинде колдонулуучу колго ийленип жасалган чопо идиштердин ар кандай түрлөрү табылып, алардын кээ бирлеринин беттерине кара боёк аркылуу үч бурчтук, ромб, тесме сымал оюулар түшү-рүлгөн. Колодон жасалган бычак, орок, шибеге, кайырмак, шурулар, найзанын учу, күзгү жана орок даярдоочу таш калыптар, ошондой эле колонун уютундулары жана шлак табылган. Чуст эстелигинде металл иштетүү жогорку дең-гээлде өнүккөн. Чуст тургундары жаргылчак, жылмаланган балта, орок сымал бычак жана башка куралдарды жана сөөктөн жасалган шибегени кеңири колдонушкан. Шурулары лазурит, сердолик өңдүү таштардан, жаныбарлардын тиштеринен, каури үлүлүнөн жана жезден жасалган. Бул жерден адамдын көмүлгөн сөөгү аз табылган. Маркумдун сөөгү бүрүш-түрүлгөн абалда капталынан жаткырылып, жанына буюм коюлган эмес, антропологиялык жагынан европеоид расасында болгон. Чуст эстелиги Дальверзин эстелигине окшош. Чуст эстелиги М. Э. Воронцов (1950–52), В. И. Спришев-ский (1953) тарабынан изилденген.

 Адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Жаңыбазар шаар чалдыбары

Жаңыбазар шаар чалдыбары — мархамат маданиятына мүнөздүү археологиялык эстелик. Эскиноокат кыштагынан 8 км түштүк-батыш тарапта. Төрт чарчы. Аянты 10 га. Түштүк тарабындагы дубалынын жанында цитадели болгон. Дубалдарына мунаралар тургузулган. Шаарга түндүк тараптан киришкен.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чөп ооз

Чөп ооз – бирөөнүн жерине мал баккандыгы үчүн төлөнүүчү салык. Жайыттын тартыштыгынан кээ бир уруулар, айрыкча майда уруулар, башка уруулардын жайытына мал жайууга уруксат сурашкан. Акысына малдын түрүнө, санына жараша салык төлөшкөн.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чөмүч аска бетиндеги сүрөттөр

Чөмүч аска бетиндеги сүрөттөр Бишкек шаарынан 25 км түндүк-чыгыш тарапта жайгашкан Георгиев кыштагынын чыгышында жайгашкан. Сайлардагы асканын бооруна б. з. ч. 2–1 миң жылдыктарга таандык эчкилердин, жылкылардын, жырткыч айбанаттардын, колдорун жогору көтөрүп салгылашып жаткан антропоморфдук жандыктардын жана зооантропоморфдук жаачылардын сүрөттөрү тартылган. Эстелик аймак таануучу мугалим Н.Д. Черкасов тарабынан 1940–50-жылы изилденген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чоюн баш

Чоюн баш, чочмор, чокмор – жоокер куралы; 50–80 см жыгач сапталган быдырлуу тоголок темир. Сабынын учу көзөлүп, ага кайыш илгич бекитилген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жаңы Ноокат көрүстөнү

Жаңы Ноокат көрүстөнү, Сахаба – Мазар – орто кылымга таандык көрүстөн. Көрүстөнгө арабча жазуулары бар таштар (100дөн ашуун) бейит белги катары коюлган. Жазуулар 2–7 белгиден турат, датасы көрсөтүлгөн эмес.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чочу

Чочу – Махмуд Кашгаринин эмгегинде эскерилген түркий элдердин акыны (11-кылым). Түрктөрдүн кайсы элинен же уруусунан экендиги так эмес.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Чот

Чот, теше, керки– жыгач устанын аспабы. Ал жыгач буюмдарды жонуу, оюу, жаруу жана кесүү үчүн колдонулат. Сабы мизинин тегиздигине тик абалда болгондой ашталат. Миздин мындай абалда болушу буюмду (мис., чөйчөк, табак, чертмек, ээр жана башка) оюп, жонуп жасоого ыңгайлуу. Сабынын узундугу 30–45 см, уңгусунун жазылыгы 5–10 смдей.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жапасалды табылгалары

Жапасалды табылгалары — Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районундагы Жапасалды кыштагынын жанынан табылган коло дооруна таандык билериктер. Б.з.ч. II миң жылдыкка таандык 2 билерик табылган. Билериктердин учтары ийрейген, конус сымал формада.

Бул табылгалар Кыргызстандын түштүк аймагында жашаган байыркы уруулардын турмушу, зергерчилик өнөрү жана материалдык маданияты тууралуу баалуу маалымат берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
 
Категория: Тарых
Чорас

Чорас – 14–16-кылым Моголстанды мекендеген жана түрктөшүп кеткен уруу. Ойрот-калмак (Жуңгар) мифологиясында Чорас деген ат менен дербет жана жуңгар княздарынын байыркы ата-бабалары айтылат. Чоро деген аталыш «Манас» эпосунда салттуу түрдө туруктуу айтылат. Чоро – энчилүү ат катары кыргыздарда байыртадан белгилүү. Чоролор өз алдынча уруу катары 13-кылымдан эскерилет. Чорас бүгүнкү булгаачы (уруулук бирикме), тагай (геноним), кушчу, дуулат, баргы уруулары менен бирге эскерилет. Жуңгар хандыгы коомдук-саясий түзүлүшү жагынан башында хан турган негизги төрт ойрот уруусунун союзу болгон. Ар бир уруунун башчысы тайджи (да-тобцзи) деп аталчу. Чорас уруусунун чоң тайджиси уруулук бирикменин жетекчиси болуп, бир эле учурда хан деп да аталган. 14-кылымдын аягында (1399–1445) кыргыздар Угечи Кашка (Гүйлүжү, Мөңкө Темир) жетекчилиги астында ойрот-моңгол урууларына үстөмдүк кылган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чопкут

Чопкут, чопкуттон – жоокер кийими. Чопкут бышык кийизден кабатталып, арасына бор, кум шыкалып тигилген. Чопкутту согушка катышкан жоокерлер, эр сайышка түшкөн баатырлар ок, найзадан сактаныш үчүн кийишкен.
«Манаста» Каныкей кырк чорого жоо кийимдерин даярдаганы баяндалат. Ал кийимдер ок өтпөс, «сайса найза тешпеген, чапса кылыч кеспеген» кийимдер.
Ичин буулум менен иштеген, 
Тышын бурчтап тыштаган, 
Аркагын асыл темир мадаткан, 
Найзалашса этке өтпөй. 
Алышкан жанды жадаткан... 
Бет алышка жоо келсе 
Бек муштаса жетер деп 
Бей ажал өлүм жетер деп 
Бейлебей койсом бекер деп 
Кыркыңа кылган кырк чопкут (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 553-инв).

 Адабият 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория:Манас эпосу
Категория:Жоокер куралы
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Компьютер програмын иштеп чыгуунун өмүр циклы

Компьютер програмын иштеп чыгуунун өмүр циклы (Program Development Life Cycle (PDCL) - Цикл жизни разработки программ). Програмды иштеп чыгуунун өмүр циклы - компьютердик програмды түзүүдө колдонулган кадамдар. Маалыматтар системин иштеп чыгуунун өмүр циклы сыяктуу, програмды иштеп чыгуунун өмүр циклы програмды түзүүдө програмдоочу пайдаланган каражаттар. Програмды иштеп чыгуунун өмүр циклы төмөнкү алты кадамдан турат:
1. Проблемди анализдөө 
2. Програмды иштеп чыгуу 
3. Програмды коддоо 
4. Програмды тестирлөө 
5. Чечимдерди формалдаштыруу
6. Програмды тейлөө.
Програмды түзүү маалыматтар системинин ичинде улануучу процесс, себеби PDLC сүрөттө көрсөтүлгөндөй айлампаны түзөт жана ал улануучу процесс. Програмды тейлөө кадамы, анын кийинки кадамы болгон проблемди анализдөө кадамы менен биригип айлампаны түзөт. Програмда ката табылганда же програмды өркүндөтүү үчүн програмды өзгөртүү чечими кабыл алынганда байланыш аткарылып айлампа түзүлөт. Ошентип, проблемди кайрадан анализдөө кадамы менен баштап, програмды иштеп чыгуунун өмүр циклы кайталап иштетилет.
1. Проблемди анализдөө - Програмдын талаптарын карап чыгуу. Аналитик жана колдонуучу менен жолугушуу.
2. Програмды иштеп чыгуу - Аракеттерди модулдарга бөлүү. Чечимдин алгоритмин табуу. Програмдын компоненттерин аныктоо жана чечим алгоритмин сыноо.
3. Програмды коддоо - Чечим алгоритмин программалоо тилине которуу жана аны компьютерге киргизүү. 
4. Програмды тестирлөө - Синтаксистик жана логикалык каталарды оңдоо.
5. Чечимди формалдаштыруу - Програм кодун жана документтерди баяндоо
6. Програмды тейлөө - Каталарды жана өркүндөтүүнү аныктоо
 Колдонулган булак 
 У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак."КОМПЬЮТЕР жана ИНТЕРНЕТ Энциклопедиялык окуу куралы". Бишкек, Кыргызстан 2004-ж.
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Компьютердик программа

Компьютердик программа — кадамдап жазылган көрсөтмөлөр тобу, ал берилиштерден маалыматты иштеп чыгууга зарыл болгон аракеттерди аткарууга компьютерди багыттайт. Бул көрсөтмөлөр программалоочу тарабынан жазылып, сөздөрдүн, символдордун жана коддордун тобунан турат жана ар түрдүү программалоо тилдеринде жазылат же коддолот. Программалоо тилинин көрсөтмөлөрүн компьютер түшүнөт жана тааныйт. Компьютер программасын түзүү үчүн программалоочу пайдаланган процесс программаны иштеп чыгуунун өмүр цикли деп аталат. Программалар буйруктардан турат жана берилиштерди иштетип, маалымат түзүү үчүн зарыл болгон аракеттерди компьютерге аткартат. Программа эске жүктөлөт жана анда компьютер аткара турган аракеттер аныкталат. Программа түзүлгөндөн кийин, ал баскычтоп тактасын жана орундарды башкаруучу түзүлүштөрдү пайдалануу менен компьютерге киргизилет. Компьютерге анын тез эсиндеги программаны гана аткартууга болот, эгерде программа сактагыч түзүлүштө сакталса, анда аны алды менен тез эске жүктөп алуу максатка ылайык.

 Чатботтор 
Чатбот-бул мессенджердин ичинде иштеген программа. Мындай программа суроолорго жооп берүүгө, ошондой эле аларды өз алдынча суроого жөндөмдүү. Чат боттор типтүү маселелерди чечүү үчүн ар кандай тармактарда колдонулат.Программанын түрлөрү.

 Кошумча караңыз 
Компьютердик программалоо

 Эскертүүлөр 

 Колдонулган булак 
 У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак."КОМПЬЮТЕР жана ИНТЕРНЕТ Энциклопедиялык окуу куралы". Бишкек, Кыргызстан 2004-ж.

Категория:Компьютер
Категория:Программалоо