Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эфиоп тили

Эфиоп тили, гыз, гёэз - Афразия макро-үйбүлөсүнүн семит уясына кирген өлүү тил.
 
Араб тилине жакын. Б. з. ч. 5-кылымда Эфиопия аймагына Түштүк Аравиядан келген элдин араб диалектисинин негизинде пайда болуп, Аксум империясынын мамлекеттик тилине айланган. Аны 13-кылымдан тартып тектеш амхар тили сүрүп чыгара баштаган. Эфиоп тили 20-кылымдын башына чейин Эфиопиянынадабий тили болуп келген.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Этруск тили

Этруск тили - этрусктардын тили. Жер ортолук тилдер тобуна кирет.
 
Биздин эра башталган мезгилде аны латын тили сүрүп чыгарып, өлүү тилге айланган. Даректери ар кандай жазма эстеликтерде сакталган (10 миңден ашуун). Алардан арбын маалыматтуусу - Загреб (Словакия) мумиясынын капкагындагы ыйык китептин үзүндүлөрү (1200че сөз). Этруск тилинин грамматикасы жакшы изилдене элек. Анын кайсы уядагы тилдерден экени да талаш бойдон. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Этруск жазуусу

Этруск жазуусу - этруск тилинин жазуу системасы. Батыш грек алфавитинин негизинде түзүлгөн.
 
Байыркы эстеликтерге караганда (б. з. ч. 7-к.) этруск жазуусу оңдон солго карай, сөздөрдүн арасы көп учурда ажыратылбай жазылган. Этруск жазуусу латын жазуусу менен Борбордук жана Түндүк Италиянын башка бир катар жазуу системаларын түзүүгө негиз болгон. Этруск жазуусундагы эстеликтердин (10 миңден ашык жазуу чогултулган) көбү эмдигиче окула элек. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Этнолингвистика

Этнолингвистика (гр. ethnos - уруу, эл жана лингвистика), антрополингвистика, этносемантика - тил илиминин бир багыты; тил менен маданияттын карым катышын изилдейт.
 
19 кылымдын аягы 20-кылымдын башында АКШда Түндүк жана Борбордук Американын индеец урууларына жүргүзүлгөн этнографиялык изилдөө иштери этнолингвистиканы пайда кылган.

Адегенде эгнолингвистика маалыматты тилдик кубулуштардын негизинде алгачкы адамдардын жамааттык мамилелеринин тарыхынан алышка аракет жасаган (Л. Г. Морган, Ф. Боас, Э. Сепир ж.б.).

20 кылымдын орто ченинен тартып этнолингвистикада тилдин башка маселелери да изилденип, тилдик кубулуштар менен тилге тиешеси жок кубулуштардын ортосунда да өз ара байланыш бар экени аныкталды (Э.Сепир жана Б. Уорф гипотезасы).

Этнолингвистиканын негизинде ар кайсы мезгилде расисттик багыттагы реакциячыл теориялар да жаралган, бирок алар илимге кеңири жайыла алган эмес. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Этиштин чактары

Этиштин чактары - кыймыл-аракеттин сүйлөп жаткан мезгилге карата болгон мамилесин билдирген грамматикалык категория.
 
Кыргыз тилинде анын үч чагы бар: өткөн чак, келер чак, учур чак.
 
1. Өткөн чак кыймыл аракеттин өтүп кеткендигин көрсөтөт. Аны -ды, -ган, ыптыр, -чу мүчөлөрү уюштурат.
 
2. Келер чак кыймыл аракеттин кийин, келечекте болорун билдирет. Формалары; -а, -й, -ар.
 
3. Учур чак кыймыл-аракеттин сүйлөп жаткан учурда болуп жаткандыгын билдирет (жаап жатат, сатылып жатат, жазып олтурат).
 
Ар бир чак формаларынын маанилик өзгөчөлүгүнө жараша өз ара дагы 2-Зтөн топко бөлүнөт. Бирок этиштин чактары дүйнөдөгү тилдердин баарында бирдей эмес. Кээ бир тилдердин атайын келер чак формасы такыр эле жок, кээ бири кыймыл-аракет убактысын туюнтуунун өзгөчө системасына эгедер. Маселен, байыркы орус тилиндеги плюсквамперфект (предпрошедший) же азыркы немец тилиндеги болжол келер чак (предварительное будущее) формалары. Бир катар тилдерде этиштин чактарын эле эмес, түрүн туюнтчу формалар да иштелип чыккан..

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Этиштин түрү

Этиштин түрү - кыймыл-аракеттин болуп өтүшүн жалпылап туюнтуучу грамматикалык категория. Көп тилге мүнөздүү.
 
Бирок составы жана туюнтуу формалары ар кайсы уядагы тилдерде ар башка.
Славян тилдеринде, асыресе орус тилинде анын эки түрү бар: бүткөн түр (совершенный), бүтпөгөн түр (несовершенный).

Бүткөн түр кыймыл-аракеттин бир дем (акт) менен болуп өтүшүн (мис., «закрыть»), бүтпөген түр кыймыл-аракеттин биротоло аяктай электигин («закрывать»), же ал ишке ашып жаткан процессти («он как раз закрывал дверь»), же көп ирет кайталанганын («не раз закрывал дверь»), же жалпы эле иш-аракетти («вы закрывали дверь?») туюнтат.

Байыркы грек тилинде этиштин аорист (орус тилиндеги бүткөн түргө жакын), презент (бүтпөгөн түргө жакын) жана перфект (кыймыл-аракеттин натыйжасын туюнтат) деген үч түрү болгону белгилүү. Англис тилинде бу грамматикалык категория узак түр (continuous) жана белгисиз түр (indefinite) деп экиге бөлүнөт. Узагы кыймыл аракет убакытын конкреттүү учурунда ишке ашып жатканын, белгисизи жалпы эле кыймылды кабарлайт.

Бир катар тилдерде, анын ичинде кыргыз тилинде этиштин түр категориясы так ажыратыла элек. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Эсперанто

Эсперанто - эң кеңири таралган жасалма тил; эл аралык байланыштын көмөкчү каражаты.
 
1887-жылы варшавалык врач А. Заменгоф тарабынан түзүлүп, ошонун псевдоними (эсперанто - үмүткөр) менен аталып калган. Структурасы жөнөкөй. Сөз уңгусу катары европалык тилдердин (латын, байыркы грек, француз, англис жана бир аз санда орус) уңгуларын пайдаланат. 

Жаңы сөз ошол уңгулардын негизинде суффикс жана префикстер аркылуу жасалат. 1905-жылдан жыл сайын эсперантисттердин эл аралык конгресси өткөрүлөт. Эсперантонун эң ири уюму - Жалпы эсперантолук ассоциация. Эсперанточо ондогон журнал, жыйнак чыгат; aгa A. С. Пушкиндин «Евгений Онегин», У* Шекспирдин «Гамлет». И. В. Гётенин «Фауст» ж. б. чыгармалар которулган. 

 Эсперанто тарыхы 
Баары 1887-жылдын 26-июлунда Людвиг Заменгоф эсперантону негиздегенден башталат: 2 жылдан кийин эсперанто бүткүл Европада популярдуу болуп, кийинчерээк 1920-жылы эсперанто бүткүл дүйнөгө белгилүү болот. Бирок 1930 - жылдары эсперантисттер репрессиянын жана пропаганданын курмандыгы болушкан, Германия бул тил еврейлердин тили деп эсептейт жана СССР террористтик уюмдун тыңчылары деп эсептейт. 1950-жылы эсперанто өзүнүн статусун кайра карап чыгуу кыймылын баштаган, бирок анын ордуна англис тили келип, 1980-жылы Советтер Союзунда коммунисттик режим кулап, көптөгөн эсперанто сүйлөгөндөр андан баш тартышкан. Бирок интернетте эсперанто тилинде сүйлөгөндөрдүн саны 2 миллионго жетти.

 Колдонулган адабияттар 
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Эски өзбек тили

Эски өзбек тили, чагатай тили - Орто Азия-түрк жазма адабий тил.
 
Ал Чагатай улусунда 15-кылымдын 2жарымы - 16-кылымда классикалык тил катары калыптанган. Эски өзбек тилин чечмелеп түшүндүрүү жана качан жаралган тил экенин аныктоо боюнча бирдиктүү пикир жок. Эски түркологиялык адабияттарда «түрк тили», «чагатай тили», кийинки мезгилде «эски өзбек тили» деген ахтар менен маалым. «Эски өзбек тили» термини Орто Азия-түрк жазма адабий тили диалектилерден айырмалуу, адабий формага эгедер тил экени жөнүндө маалымат берет. Эски өзбек тилиндеги чыгармалар учурунда түрк элдерине кеңири харап, акын-жазуучулардын чыгармачылыгына, айрыкча тилдик курулушуна күчтүү хаасир кылган. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Эскимос-алеут тилдери

thumb|Эскимос-алеут тилдери.
Эскимос-алеут тилдери - тилдердин обочолонгон тобу; эски алеут (унанган) тилдерин камтыйт.
 
Палеоазия тилдерине кирет. Аймактарга таралыш өзгөчөлүгүнө байланыштуу лексикалык жалпылыгын жоготуп баратса да, типология окшоштугун сактап калган. Типологиялык жактан агглютинация тилдерге жатат.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тилдер
Энчилүү aт

Энчилүү aт - адам, жаныбар, жер, суу, планета, мекеме, окуя, чыгарма жана башкаларга энчиленип коюлган атты туюнтчу сөз же сөз тизмеги.
 
Мис., Чолпонбай Түлөбердиев, «Ала-Тоо» журналыда баатыр жалпы аттан а йырмаланып, энчилүү ат, бир затты өзүнө окшош башка заттардан ажыратып көрсөтүү милдетин аткарат. Энчилүү ат менен жалпы ат ортосундагы чек өзгөрүп кетиши да мүмкүн, б. а. жалпы ат энчилүү ат катары (мис., Алтын, Жылкычы, Тилек), ал эми энчилүү ат жалпы ат катары (мис., рентген, катюша) колдонулуп калган учурлар бар. Энчилүү аттарды ономастика изилдейт. Энчилүү аттардын табиятына байыртан эле атайын көңүл бөлүнүп келген (Платон, Демокрит). Ага кийин К. Маркс да кайрылып, ар кандай буюмдун наамы менен табиятынын ортосунда эч кандай жалпылык болбойт деген. Бул ойду аңдап ири өөрчүтүп, лингвисттер менен логиктер мындай дешет: Энчилүү ат - бул себепсиз (мотивсиз) белгилер, акыйкаттын кырдаалын мейкиндик жана мезгил жактан белгилөөнүн бир ыгы; аларды (Энчилүү атты) башка белгилер, номерлер, алгебралык символдор менен алмаштырууга да болот. 

Ат (наам) менен ал ат коюлган нерсенин ортосунда эч кандай реалдуу байланыш жок, ал байланып атты койгондордун сезиминде гана кармалып жүрөт. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Эки тилдүүлүк

Эки тилдүүлүк, билингвизм - бир кишинин же бүт бир коллективдин өз эне тили менен катар экинчи бир тилди да билиши жана пайдаланышы.
 
Бир элдин экинчи бир элди жеңип алышы же алардын тынчтык жол менен аралашуусу, ар башка тилде сүйлөгөн элдердин өз ара тыгыз байланышта болушу эки тилдүүлүктүн массалык мүнөз алышына шарт түзөт. Маселен, КМШ элдеринин көбү маданий революция жеңгенден тартып эне тилдери менен катар эле орус тилинен да эркин пайдалана баштады. Эки тилдүүлүктүн процессинде тилдердин бири экинчисин толук сүрүп чыгышы же эки тил тең фонетикалык, грамматикалык, айрыкча лексикалык, көп өзгөрүштөргө учурашы мүмкүн. 

 Колдонулган адабият 
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Лингвистика
Эвенк тили

Эвенк тили, тунгус тили - эвенктердин тили.
 
Россияда негизинен Чыгыш Сибирь аймагына - Енисейдин сол жээгинен Сахалин аралдарына чейин, Түндүк Кыхайга (Ички Монголия, Шинжаң-Уйгур автоном району) жана Монголияга хараган. Тунгус-манжур тилдеринин түндүк тобуна кирет. 

Түндүк, түштүк жана чыгыш деп үч диалектиге бөлүнөт. Лексикасынан эвенк тили якух, бурят тилдери менен тыгыз байланышта өөрчүгөнү байкалат; анда орус тилинен кирген сөздөр да учурайт. Жазмасы адегенде (1931) латын графикасынын негизинде түзүлгөн, кийин (1937-жылдан) орус алфавитинин негизиндеги жазууга өттү.

Колдонулган адабияттар
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Щерба Лев Владимирович

Щерба Лев Владимирович (20. 2(3.3). 1880, Петербург - 26. 12 1944, Москва) - совет тилчиси, СССР ИАнын (1943) жана РСФСР ПИАнын (1944) академиги 1903-жылы Петербург университетин бүткөн.
 
И. А. Бодуэн де Куртенэнин окуучусу.
1909-жылдан Петроград (кийин Ленинград) университетинин фонетика иштеген (1916-жылдан профессор).

Негизги эмгектери жалпы тил илими, русистика, романистика, славистика, лексикография жана педагогика маселелерине арналган.

Ленинград фонологиялык мектебин түзүүчү «Орус тилиндеги үндүү тыбыштардын сапаттык жана сандык карым-катышы» (1912) деген магистрлик диссертациясын да фонема түшүнүгүнө анализ берип, европалык лингвистикада биринчи болуп фонема теориясын иштеп чыккан.

Ал орфография жана орфоэпия маселелери боюнча да изилдөө иштерин жүргүзгөн. Чет тилдерди окутуу боюна теориялык жана методикалык эмгектери методикалык мектепти түзүүдө чоң мааниге ээ болгон. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1880-жылы
Категория:Өлгөндөр 1944-жылы
Шүкүров Жапар

Шүкүров Жапар (26. 11. 1906, Кант району, Сынташ кыштагы - 2. 10. 1963, Фрунзе) - кыргыз совет тилчиси, коомдук ишмер, котормочу.
 
 1939-жылдан КПСС мүчөсү.
 филология илимдеринин кандидаты (1947).
 Токой кыюучунун үй-бүлөсүнөн.
 Жашынан жетим калып, малай болуп жүргөн, мал баккан (1916-1920).
 1920-1924-жылдары Фрунзе шаарындагы «2-балдар үйүндө тарбияланган.
 1931-жылы Орто Азия мамлекеттик университетин бүткөн.
 Тил, адабият жана тарых илимий изилдөө институтунун илимий кызматкери жана директору (1938-1940), Кыргыз ССР эл агартуу комиссары (1940-1943), СССР ИАнын Кыргызстандагы филиалынын президиумунун төрагасынын орун басары (1943-1950) болгон.
 Кыргыз ССР ИА уюшулгандан тартып Тил жана адабият институтунун лексикология секторун башкарган.
 Ал «Орусча-кыргызча сөздүктүн» (1944) авторлорунун бири.
 Кыргыз тил терминологиясы, фразеологиясы жана тарыхы боюнча да эмгектери бар.
 Ал - кыргыз фразеологиясын адеп изилдеп, ал жөнүндө биринчи илимий пикир айткан илимпоз.
 Марксизм-ленинизм классиктеринин эмгектерин которгон.
 Редколлегия мүчөсү катары «Манасты» редакциялоо ишине баалуу салым кошкон.
 Латын алфавитинен орус алфавитине өтүү ишине активдүү катышкан.
 Шүкүров 1947-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаттыгына, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумуна мүчөлүккө шайланган.
 Кыргызстан КП БКга, партиянын Фрунзе обкомуна жана шааркомуна мүчө болгон. Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси» ордендери жана медаль менен сыйланган. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1906-жылы
Категория:Өлгөндөр 1963-жылы
Шумер тили

Шумер тили - байыркы шумер элинин тили.
 
Б. з. ч. 29-28-кылымдардан 3-1-кылымдарга чейинки шынаа сымал белгилер менен жазылган тексттерден улам белгилүү. Шумер тилиндеги эстеликтер шумер (б. з. ч. 25-кылымга чейин), «классикалык» (б. з. ч. 24-22-кылымдар), жаңы шумер (б. з. ч. 21-кылым), соңку шумер (б. з. ч. 2-миң жылдыктын башы жана акыркы шумер болуп бөлүнөт. Шумер тилинин башка тилдер менен тектештиги тактала элек. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Шишмарёв Владимир Федорович

Шишмарёв Владимир Федорович (13(25). 3. 1875, Петербург - 21. 11. 1957, Ленинград) - советтик филолог, СССР ИАнын академиги (1946).
 
 Петербург университетин бүткөн(1897). 
 Петроград (кийин Ленинград) университетинин профессору (1918-жылдан).
 Костромада биринчи Жумушчу-дыйкан университетин уюштурган.
 СССР ИАнын Дүйнөлүк адабият институтуна директор (1944-47).
 Тил таануу институтунда илимий иш жүргүзгөн (1950-57). 

Негизги эмгектери роман филологиясы боюнча: «Гильом де Машо. Лирикалык поэзия» (1-2-т., 1909, французча, Француз академиясынын Сентура сыйлыгы, 1909) ж. б. 

Палеография, текстология, лингвистикалык маселелери жана музыка тарыхы менен теориясы боюнча да эмгектери бар.

1957жылы Лениндик сыйлык алган. Ленин ордени, башка 3 орден менен сыйланган. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1875-жылы
Категория:Өлгөндөр 1957-жылы
Мамедага Ширалиев

Ширалиев Мамедага Ширали оглы (13. 9. 1909-ж. т., Шамахи шаары) - азербайжан тилчиси, филология илиминин доктору (1941), профессор (1943), Азербайжан РИАнын анык мүчөсү (1962; корреспондент-мүчөсү, 1949).
 
 Азербайжан мамлекеттик университетин бүткөн (1931).
 С.М. Киров атындагы Азербайжан мамлекеттиик университетинде проректор (1942-жылдан), Азербайжан ИАнын Тил институтуна директор (1949-1951), Болгария өкмөтүнүн чакыруусу боюнча София университетинин түрк филологиясы кафедрасына жетекчи (1953-1954).
 Азербайжан ИАнын Низами атындагы Тил жана адабият институтуна директор (1960-1968), Азербайжан ИАнын коомдук илимдер бөлүмүнө академик-секретарь (1968- 1969). 1969-жылда, Азербайжан ИАнын Насими атындагы Тил илими институтуна директор.
 150дөй макала жана бир нече монография жазган.
 Монографияларынын негизгилери: «Азербайжан диалектологиясы» (1-бөлүк, 1942; 2бөлүк, 1943), «Баку диалектиси» (1957), «Азербайжан дилектологиясынын негиздери» (1965).
 Ошондой эле азербайжантили боюнча жогоркуокуу жайларга жана орто мектептерге арналган окуу китептери да бар.
 Ширалиев - «Советская тюркология» журналын: баш редактор, Турция лингвистикалык коомуна корреспондент-мүчө (1957).
 Чыгыш изилдөөчүлөрдүн эл аралык, бүткүл союздук жыйындарынын катышуучусу;
 Азербайжан мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1972).
 
Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси», Эл Достугу ордендери жана медалдар менен сыйланган. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1909-жылы
Категория:Инсандар:Азербайжан
Шахматов Алексей Александрович

Шахматов Алексей Александрович (5. 6. 1864, Нарва - 16. 8. 1920, Петроград) - орус тилчиси, орус жыл баянын изилдөөчү, Петербург ИАнын академиги (1894).
 
Москва университетин бүтүп (1887), ошол эле университетте приват-доцент (1890). 1910-жылдан Петербург университетинин профессору 1906-1920-жылы ИАнын Орус тил жана адабият бөлүмүнө төрага.

Шахматов - орус адабий тилин тарыхый жактан изилдөөгө негиз салган.

Биринчи жолу салыштырматарыхый метод менен байыркы орустун 11-16-кылымдардагы жыл баянын иликтеп чыгып, анын тексттерин изилдеп, муну менен текстологияны илим катары негизде ген; орус говорлорун, славян акцентологиясын, славян тилдеринин фонетикасы менен грамматикасынын маселелерин, байыркы жана азыркы инди-европа тилдерин, финн, мордва тилдерин изилдөө, орус тилиниy тарыхый морфологиясын иштеп чыккан.
 
Анын сөздөрдүн грамматикалык формалары, сөз түркүмү, сөз айкаштары, сүйлөм типтери, морфология менен синтаксистин карым-катнашы жөнүндөгү окуусу теориялык тил илимине кошулган маанилүү салым катары бааланат.

Шахматовдун жетекчилиги менен көп жазуу эстеликтерин изилдөө, сөздүктөр түзүү, көп томдуу «Славян филологиясынын энциклопедиясын» даярдоо сыяктуу баалуу жумуштар аткарылган.

Ал ошондой эле «Орус тил сөздүгүн» (1891-1916) редакциялап, «Орус жыл баяндарынын толук жыйнагын» калыбына келтирген.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1864-жылы
Категория:Өлгөндөр 1920-жылы
Чукча тили

Чукча тили, луораветлан тили - чукчалардын тили.
 
 Негизинен Чукча автономия округу менен Якутиянын Төмөнкү Колыма районуна тараган. Палеоазия тилдери менен теш бир.
 Уэлен (чыгыш; адабий тилинин негизин түзөт), чаун (батыш), энмылин, нувлигран жана хотыр диалектилеринен турат.
 Лексикасында орус тилинен кабыл алынган сөздөр арбын.
 Жазмасы 1931-жылы орус графикасынын негизинде түзүлгөн.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Чукча-камчатка тилдери

Чукча-камчатка тилдери - Чукча менен Камчатканын жергиликтүү калкы сүйлөгөн тилдерди камтыган обочолонгон тил уясы.
 
Палеоазия тилдерине кирип, эки бутакка ажырайт: жакын тектеш чукча тили, коряк тили, алютор, керек тилдеринен турган чукча-коряк тилдери жана түндүк, түштүк, батыш деген тилдерден турган ительмен тили. Чукча-камчатка тилдеринин фонетикасына үндүүлөрдүн сингармонизми, үнсүздөрдүн ассимиляция, диссимиляциясы, грамматикасына префикс-суффикстүү агглютинациялама түзүлүш мүнөздүү. Лексикасында орус тилинен кирген сөздөр бар. Чукча жана коряк тилдеринин жазмасы 1931-жылдан латын, 1936-жылдан орус графикасынын негизинде. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тилдер
Чоңбашев Кеңеш Сыдыкович

Чоңбашев Кеңеш Сыдыкович (1931. 02. 01., Каракол шаары) - филология илимдеринин доктору (2003), Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер, орус тилинин профессору.
 
Кыргыз Республикасынын мектептеринде, жогорку окуу жайларында орус тилин окутууда өзүнчө зор эмгек сиңирген атактуу ишмер.

Бул окумуштууга орус тили боюнча окумуштуулук профессор наамы, филология илимдеринин доктору даражасы берилген. Э. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетинин Мамлекеттик тил жана адабияты
институтунун орус тили кафедрасында эмгектенет.
 
1948-жылы орто мектепти бүтүрүп, азыркы Нарын областынын Кочкор районунда мугалим болуп эмгек жолун баштаган.

1950-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетине кирип, аны 1954-жылы бүтүрүп чыгып, Каракол шаарында орус тили жана адабиятынан окутуучу болуп иштейт.

Кийин элге билим берүү министрлигине чакырылып, Мектеп башкармалыгында инспектор (1957-1958), Кыргыз ССР ИУАсынын Тил жана адабият институтунда кенже илимий кызматкер (1958-1959), Ленинград университетинин орус тили жана жалпы тил илими кафедрасынын аспиранты (1959-1962). 

1962-жылдан баштал Пржевальск институтунда оруc тилинин теориясы кафедрасынын башчысы, филология факультетинин деканынын орун басары (1963-1965), окуу жана илимий иштер боюнча проректор (1965-1968), Кыргыз педагогика илим изилдөө институтунун улук илимий кызматкери (1968-1971), Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтунун Тилдер кафедрасынын башчысы (1971-1978), Кыргыз ССР ИУАсынын Тил жана адабият институтунун Орус тили секторунун башчысы (1978-1983), 1983-жылдан бери Э. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетинде доцент, кафедра башчысы, профессор болуп иштеп келе жатат.
 
Ал окутуучулук жана мамлекеттик жумуштарын илим-изилдөө менен айкалыштырып келет.

Мектеп окуучулары, жогорку окуу жайлардын студенттери үчүн окуу китептерин жазган. Элге билим берүү министрлигинин конкурсун жеңип алып, 1959-жылы жарыкка чыккан «Литературное чтение по русскому языку» (кыргыз мектептердин 7-кл. үчүн) окуу китеби ушул күнгө чейин кызмат кылып келе жатат.

1960-жылы кыргыз мектептердин 10-кл. үчүн орус тилинин синтаксиси окуу китебин жазган.

Ал типологиялык лингвистика боюнча көп эмгектенген. Орус жана кыргыз тилдеринин сүйлөм түзүлүшүн, жөнөкөй жана татаал сүйлөмдөрүн салыштырып изилдеп, бир нече китеп жазган.
 
Орус тилиндеги багыныңкы кошмо сүйлөмдөрдүн кыргыз тилинде түрдүү жандоочтордун жардамы менен уюшулган татаал сүйлөмдөргө дал келерин аныктаган. Бул эки тилдеги сүйлөм мүчөлөрүнүн орун тартиби тууралуу да пикир айтат. Анын илимий изилдөөлөрү кыргыз тилинде татаал сүйлөмдөрдүн, айрыкча багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөмдөрдүн уюшулуш жолдорун ачып көрсөтөт.

Жарыяланган эмгектеринин жалпы көлөмү 544 басма табакты түзүп, жалпы нускасы 909700 даана, 50дөн ашык илимий эмгек жазган.

Орус тилин жана адабиятын окутуу боюнча Бүткүл дүйнөлүк Конгресстин (1976, Варшава) катышуучусу.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1931-жылы