Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Электролиттик диссоциация

Электролиттик диссоциация - электролиттерди эриткенде анын эриткич менен өз ара аракеттенүүсүнүн натыйжасында иондорго ажырашы.
 
Электролиттик диссоциация теориясын швед окумуштуусу С. Аррениус ачкан (1887). Электролиттер суу эритмесинде жакшы диссоциацияланат. Электролиттердин иондорго ажырашы кайталанма процесс. Белгилүү убакытта канча молекула иондорго ажыраса, ошончо молекула иондордон түзүлөт. Көпчүлүк электролиттер эригенде бардык молекулалар иондорго ажырабайт. Электролиттик диссоциация дарыянын сан өлчөмдөрү, анын туруктуулугу - константасы жана диссоциация даражасы менен мүнөздөлөт; электролиттердин молекулаларынын иондорго ажыраган бөлүгүнүн жалпы электролиттин молекуласынын санына болгон катышы Электролиттик диссоциация даражасы деп аталат. Электролиттик диссоциация даражасы электролиттин эриткичтин табиятына эритменин суутек көрсөткүчүнө, температурасы менен концентрациясына байланыштуу. Эритменин концентрация азайган сайын Электролиттик диссоциация даражасы жогорулайт. Электролит эритмелеринин осмос басымы, кайноо жана тоңуу температуралары, каныккан буунун басымы дайыма жогору болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Электрод

thumb|upright|Электрод.
Электрод - электр-химиядагы иондук өткөрүүчүгө (электролитке) салынган электрон-өткөрүүчү (металлдар же жарым өткөргүчтөр) фаза.
 
Фазалардын тийишкен чектеринде потенциалдардын айырмасы пайда болот. Эгер эки электродду өткөргүчтөр менен туташтырса, электр тогун өткөрүүчү чынжыр пайда болот. Чынжыр аркылуу ток жибергенде Электроддо электр-химиялык реакция жүрөт. Электрод анод жана катод деп бөлүнөт. Аноддо окистенүү, ал эми катоддо калыбына келүү реакциялары жүрөт. Өздөрүнүн иондорун алып жүрүүчү эритмеге матырылган металлдар же металлоиддерден турган система 1-түрдөгү Электрод деп айталат. Мис., жез тузунун эритмесине салынган жез менен эритменин чегинде Cu Си2 +2е теңсалмактуулугу пайда болот. 1-дүрдөгү Электродго аммьгамалык Электрод да кирет. Начар эрүүчү туз (же кычкыл) катмары менен капталган металл ушул туздун анионун (кычкылдар үчүн ОН ион) алып жүрүүчү эритмёге матырылган болсо, апынган система 2-түрдөгү Электродду түзөт - каломелдик, хлордуу күмүш ж. б. Электрод Эки начар эрүүчү туз менен капталган Электрод 3-түрдөгү Электрод деп аталат. Мис., РЬ2+ | РЬС12, AgCİ системасында.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Физика
Категория:Химия
Электровоз

thumb|Электровоз DB 182 
Электровоз - энергияны электр тармагынан (контакттык) же өзүндөгү аккумулятордон алып, электр кыймылдаткычынын жардамы менен кыймылга келүүчү локомотив.
 
Арналышына карай магистралдуу (жүк, жүргүнчү, жүк-жүргүнчү ташыгыч), маневрдүү, өнөр жай жана тоо-кен Электровоз, токтун түрү боюнча туруктуу жана өзгөрмө ток Электровоз болуп айырмаланат. КМШ өлкөлөрүнүн көмүр шахталарын локомотив аккумулятордук, рудниктериники - 100% контакттык Электровоз болуп саналат. Электровоз механикалык бөлүктөрдөн, электрдик жана пневматикалык жабдуулардан турат. Механикалык бөлүктөргө кузов, дөңгөлөктүн алкагы, дөңгөлөктөр, кыймылга келтиргич, рессора, тормоз кирет. Электр жабдуулары пайдалануучу токтун түрүнө жараша тартуу күчүн түзүүчү электр кыймылдаткычынан, жардамчы электр машинасынан ж. б. түзүлүштөн турат. Пневматикалык жабдуу компрессор, кысылган аба сакталчу резервуардан туруп, башкаруу, тормоздоо системаларын иштетет. Электровоздун ылдамдыгы электр кыймылдаткычынын чыңалуусун өзгөртүү аркылуу башкарылат. Көпчүлүк Электровоз электр тормоз түзүлүштөрү менен жабдылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр эсептегич

Электр эсептегич - өзгөрмө же туруктуу токтун тизмегиндеги электр энергиясынын чыгымдалышын өлчөгүч прибор.
 
Электр эсептегич индукциялык, электр-динамикалык, ферродинамикалык, магнит-электрдик жана электролит системасындагы иштөөчү болуп бөлүнөт. Иштөө принциби кыймылдуу жана кыймылсыз бөлүктөрүнүн өз ара аракеттеншнине негизделген. Электр эсептегичтин кыймылдуу бөлүгү ток өткөндө айланып, айлануу ылдамдыгы эсептегич чоңдуктун кубаттуулугуна пропорциялаш болот. Кыймылдуу бөлүктүн огуна алюминий диски орнотулуп, ал туруктуу магнит талаасында айланып турат. Электр энергиясын белгилүү бирдикте көрсөтүш үчүн 1 кВш-ска туура келген дисктин айлануу санын эсептегич механизм каптап турат. Өзгөрмө токтун активдүү жана реактивдүү электр энергиясын эсептөөдө бир фазалуу индукциялык (батирлердеги), үч фазалуу индукциялык (электр станцияда, көмөк станцияда, өнөр жай ишканаларында) Электр эсептегичтер, туруктуу токтун энергиясын эсептөөдө (мис., электрлештирилген т. ж. транспортунда, электролиз орнотмолорунда, үйлөрдө заманбап акылдуу эсептегичтер ж. б.) электр-динамикалык, ферродинамикалык, магнит-электрдик жана электролит системасындагы Электр эсептегичтер колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Приболор
Электр энергетика системасы

Электр энергетика системасы - электр берүү линиясы менен бириктирилип, электр энергиясын керектөөчүлөрдү биргелешип камсыз кылуучу электр станцияларынын бирикмеси.
 
Электр энергетика системасы өндүрүштү, электр энергиясын - өткөрүп берүү, бөлүштүрүү жана керектөө процесстерин жалпы бириктирген энергия системасынын электрдик бөлүгү. Энергия системасы - бир-бири менен жалпы режимде байланышкан электр станциялардын, электр энергиясынын жана электр тармактарынын кабылдагычтарынын жыйындысы катары каралуучу техникалык объект. Алгачкы үч фазалуу эки электр станциясын кошуу 1892-ж. Швейцарияда жүргүзүлгөн. Номиналдык кубаттуулугу 120 жана 360 кВт болгон чакан электр станциялары эки км линия аркылуу туташтырылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр чыңалуусу

Электр чыңалуусу - бирдик он зарядды электр талаасынын бир чекитинен экинчи чекитине которууда аткарылган жумуш.
 
Потенциалдык электр талаасында (электр-статикалык талаада) бул жумуш заряд которулган жолго көз каранды болбойт; бул учурда эки чекиттин ортосундагы Электр чыңалуусу (же жөн эле чыңалуу) ошол чекиттер арасындагы потенциалдардын айрымасына дал келет. Эгерде талаа потенциалдык талаа болбосо, анда Электр чыңалуусу эки чекит арасында которулган заряддын өткөн жолуна көз каранды. Четки күчтөр деп аталган потенциалдык эмес күчтөр туруктуу токтун каалаган булагына ичтен таасир этет. Ток булагынын кыскычтарындагы чыңалуу булактын сыртында жаткан бирдик оң заряддын жолду бойлой которулган электр тогунун жумушу менен өлчөнөт; бул учурда Электр чыңалуусу ток булагынын кыскычтарындагы потенциалдардын айырмасына барабар жана Ом мыйзамы менен аныкталат: U=E-IR.=IR, мында Iток күчү, R - ток булагынын ички каршылыгы, R - сырткы чынжырдын каршылыгы, Е - анын электр кыймылдаткыч күчү. Ажыратылган чынжырда (/=0) чыңалуу ток булагынын электр кыймылдаткыч күчүнө барабар болот. Ошондуктан ток булагынын электр кыймылдаткыч күчү дайыма ажыратылган чынжырдын кыскычтарындагы Электр чыңалуусу катары аныкталат. Өзгөрмө ток учурунда Электр чыңалуусу орточо квадраттык мааниси менен аныкталат. Электр чыңалуусу адатта вольтметр менен өлчөнөт, СИдеги бирдиги - Вольт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр трансформатору

Электр трансформатору - магнит талаасынын жардамы менен электр энергиясын өзгөрмө токтун бир чынжырынан экинчисине жыштыкты өзгөртпөй туруп өткөрүп берүүчү электр-магниттик түзүлүш.
 
Трансформатор чыңалууну жогорулатат (жогорулатуучу трансформатор) жана төмөндөтөт (өлчөөчү трансформатор) же энергияны кандай чоңдукта алса ошондой эле өткөрүп берет (бөлүштүргүч трансформатор). Трансформаторлор жогорку п. а. к.-не ээ болот: кубаттуулугу азында 97%ке, кубаттуулугу чоңунда 99%ке чейин. Анын конструкциясы бышык жана өткөрүү кубаттуулугунун бирдигине карата наркы салыштырмалуу төмөн. Электр трансформатору болоттон жасалган пластиналардан турган магнит өткөргүчтөн турат. Магнит өткөргүчтө бири-бирине жакын жайгашкан эки түрмөк - биринчиси Р, экинчиси S, болот, к. Трансформатор.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Электр тизмеги

Электр тизмеги - электр энергия булагын, кабылдагычын туташтыруучу өткөргүчтөрдүн жыйындысы.
 
Электр тизмегине бул элементтерден башка ажыраткыч, ажыратып-туташтыргыч, электр сактагыч ж. у. с. сактоочу, өзгөртүүчү электр аппараттары, ошондой эле өлчөөчү жана текшерүүчү приборлор кирет. Электр тизмегинде электр энергиясын алуу, берүү, бөлүштүрүү же бир энергияны энергиянын башка түрүнө айландыруу жүзөгө ашырылат. Ток булагында энергиянын кандайдыр бир түрү электр энергиясына өзгөртүлөт. Кабылдагычтар электр энергиясын жылуулук, механикалык, ж. б. энергияга айландырат. Электр тизмеги туруктуу жана өзгөрмөлүү болуп айырмаланат. Эки уюлдук, төрт уюлдук жана көп уюлдук түрдө туташтырылган үч фазалуу Электр тизмеги кеңири тараган. Электр тизмеги түшүнүгү электр-техника, автоматика, бионика ж. б-да колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр тармагы

Электр тармагы - электр энергиясын анын булагынан керектөөчүлөргө берүү жана бөлүштүрүү үчүн колдонулуучу курулмалардын жыйындысы.
 
Керектөөчүлөрдү камсыздандыруу сапаты Электр тармагынын иштешине көз каранды. Электр тармагы чоң энергетикалык бирикмелерди (энергия системаларын) түзүү, электр энергиясын алыс аралыкка берүү максатында да колдонулат. Өндүрүлүүчү электр энергиясынын 98% и аба линиясы жана кабель аркылуу берилет. Электр тармагынын түрү, чыңалуусу, токтун теги, аткаруу милдети ж. б. боюнча айырмаланат. Электр тармагы ички, алардан тышкары курулган тармактар тышкы деп аталат. Ошондой эле шаардык, айылдык жана электр системалык Электр тармагы болуп бөлүнөт. Кыргызстанда Электр тармагын куруу абдан өнүккөн, Чүй, Ысык-Көл өрөөндөрү, Нарын облусунун бардык райондору Электр тармагы менен бириктирилген. Ош облусунун Электр тармагы Талас өрөөнү менен, Бишкек энергия системасы, Алматы энергия системалары менен байланыштырылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр талаасынын чыңалышы

Электр талаасынын чыңалышы - электр талаасын сан жагынан мүнөздөөчү вектордук чоңдук; ал талаага киргизилген зарядга q аракет этүүчү күчтүн F заряддын чондугуна болгон катышы E = F/q аныкталат.

 
Электр талаасынын чыңалышы вакуумда суперпозиция принцибине ээ, б. а. чекиттеги толук чыңалыш заряддар түзгөн талаалардын чыңалыштарынын геометриялык суммасына барабар. Электр-статикалык талаада Электр талаасынын чыңалышы электр потенциалынын градиенти катары көрсөтүлөт: E=-gradiр. СИде Электр талаасынын чыңалышынын бирдиги В/м.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр талаасы

Электр таласындагы жумуш талаасы - электр-магнит талаасынын бир формасы.
 
Курчаган мейкиндикте ар бир электр заряды жана өзгөрмөлүү магнит талаасы Электр талаасын пайда кылат. Электр талаасы аркылуу заряддардын өз ара аракеттенүүлөрү аткарылат. Электр зарядга аракет этүүсү заряддын кыймылынын ылдамдыгына көз каранды болбойт. Электр талаасынын негизги сандык мүнөздөмөсү - Электр талаасынын чыңалышы Е . Ал мейкиндиктин берилген чекитинде зарядга аракет этүүчү F күчтүн чекитте жайгашкан q заряддын чоңдугуна болгон катышы менен аныкталат: E = F /q. Электр талаасы чөйрөдө андан тышкары электр индукциясынын D вектору менен мүнөздөлөт. Мейкиндиктеги Электр талаасынын бөлүштүрүлүшүн Электр талаасынын чыңалышынын күч сызыктарынын жардамы менен сүрөттөөгө болот. Электр заряды жараткан Электр талаасынын күч сызыктары оң заряддан башталып, терс заряд менен бүтөт. Өзгөрмө магнит талаасы пайда кылган куюндуу Электр талаасынын күч сызыктары туюк болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр станциясы

thumb|Электр станциясы

Электр станциясы — электр энергиясын алууда пайдаланылган орнотмолор менен жабдуулардын, ошондой эле белгилүү бир аймакта жайгашкан курулмалар менен имараттардын тобу.
 
Пайдаланылып жана курулуп жаткан электр станциясы энергия булагына карата жылуулук электр станциясы, атомдук жана гидро электр станциясы, магнит-гидродинамикалык генератор ж. б. болуп айырмаланат. Электр станциясынын башка түрлөрүнө Күндүн, шамалдын, жер астынан чыккан ысык суулардын энергиясы менен иштеген станциялар кирет. Алардын жалпы электр өндүрүшүндө мааниси аз.

 Кыргызстан 
Кыргызстанда 1-электр станциясы Ош шаарында Ак-Буура дарыясында курулган. Анын турбинасынын кубаттуулугу 180 кВт, генератору 55 кВт болгон. Нарын дарыясында — Токтогул (1200 МВт), Ат-Башы (40 миң МВт), Үч-Коргон (180 МВт) КүрпСай (800 МВт), Камбар-Ата, Таш-Көмүр ГЭСтери иштеп жатат. Бишкекте 800 МВттык, Ош шаарында 50 МВттык ЖЭБ иштейт.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр сигналдарын күчөткүч

Электр сигналдарын күчөткүч - активдүү элементтер, радиолампалар ж. б. аркылуу электр менен азыктандыруу булагынын энергиясынын эсебинен кирүүчү сигналдын ток күчүн, электр кубаттуулугун, чыңалуусун күчөтүүчү түзүлүш.
 
Электр сигналдарын күчөткүч күчөтүү коэффиценти, чыгаруу тилкесинин эни, cигналдын формасын бузуу денгээли, кирүүчү сигнал деңгээлинин уруксат берилүүчү өзгөрүүлөрүнүн диапазону, ички ызы-чуу менен мүнөздөлөт. Электр сигналдарын күчөткүч жумушчу жыштыктын диапазонуна жараша - туруктуу токту, үн жыштыктарын, импульстук жана телекөрсөтүү сигналдарын, аралыктык жыштыкты, радиожыштыкты күчөткүч; схемалык түзүлүшү боюнча - бир каскаддуу (бир активдүү элементи бар) жана көп каскаддуу, симметриялык (2 тактылуу) жана симметриялык эмес чыгыштуу жана кириштүү болуп айырмаланат. Электр сигналдарын күчөткүч байланыш түзүлүштөрүндө, радио уктурууда, өлчөө техникасында, автоматикада, тиричилик аппараттарында ж. б. системаларда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр өткөргүчтүк

Электр өткөргүчтүк - электр талаасынын таасири астында нерселердин электр тогун өткөрүү жөндөмдүүлүгү жана бул жөндөмдүүлүктү сан жагынан мүнөздөөчү физикалык чоңдук.
 
Өткөргүчтө дайыма бош электр зарядын алып жүрүүчүлөр (электрондор, иондор) болот. Алардын багытталган (иреттүү) кыймылы электр тогу. Көп өткөргүчтөрдүн Электр өткөргүчтүк (металлдардын, жарым өткөргүчтөрдүн) алардагы бош электрондордун болушу менен шартталган. Электролиттерде электр тогун иондор, плазмада болсо аралаш иондуу жана электрондуу өткөрүмдүүлүк ташыйт. Чындыгында Электр өткөргүчтүк заттын температурасына, структурасына (агрегаттык абалына, дефекттерине) жана сырткы таасирге (магнит талаасы, нурландыруу, электр талаасы) да көз каранды болот. Температуранын жогорулашы менен металлдарда азаят, жарым өткөргүчтөрдө жогорулайт. Диэлектрикте эң жогорку чыңалуу гана Электр өткөргүчтүктү чоңойтот. Электр өткөргүчтүктү өлчөө материалды (айрыкча металлды, жарым өткөргүчтүн тазалыгын) изилдеп үйрөнүүнүн маанилүү методдорунун бири болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр өлчөгүч

Электр өлчөгүч - электр чоңдуктарын (ток, чыңалуу, кубаттуулук, каршылык, индукциялуулук, сыйымдуулук ж. б.) өлчөөгө арналган приборлор, Электр өлчөгүч түздөн-түз эсептеп баалоочу (вольтметр, электр эсептегичи ж. б.) жана өлчөнүүчү чоңдуктарды атайын өлчөмдөр менен салыштырып ченөөчү (электр көпүрөчөсү) болуп бөлүнөт.
 
Электр өлчөгүчтүн башка да түрлөрү бар. Түздөнтүз эсептеп көрсөтүүчү приборлор өлчөнүүчү чоңдуктарды эн жөнөкөй жолдор менен өлчөгөндүктөн практикада кеңири колдонулат. Электр өлчөгүч негизинен өлчөө бирдиктеринин аты менен аталат (мис., амперметр, ваттметр, омметр ж. б.). Электр өлчөгүч өлчөө тактыгына жараша төмөнкү класстарга бөлүнөт: 0,1; 0,2; 0,5; 1,0; 1,5; 2,5; 4,0; Электр өлчөгүч токтун теги боюнча туруктуу, өзгөрмө, өзгөрмө жана туруктуу токтун приборлору болуп бөлүнөт, ал эми жумуш аткаруу принцибине жараша магнит-электрдик, электр-магниттик, электрдинамикалык, индукциялык, термо-электрдик, электр-статикалык болуп айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр өзгөрткүчү

Электр өзгөрткүчү - электр тогун (жыштык, чыңалуу, фаза боюнча) өзгөртүүчү түзүлүш.
 
Өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруу түзөткүчтөр (инвертор) аркылуу ишке ашырылат. Электр машиналык өзгөрткүчтөр (мис., кыймылдаткыч-генератор агрегаты) өзгөрмө токту туруктуу токко айландырат, ошондой эле тескерисинче болот. Өзгөрмө токтун чыңалуусу негизинен туруктуу токтун трансформаторунун чыңалуу бөлгүчтөрү аркылуу өзгөртүлөт. Өзгөрмө токтун жыштыгын жыштык өзгөрткүч өзгөртөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр орнотмосу

Электр орнотмосу - электр энергиясын өндүрүү, өзгөртүү, өткөрүп берүү, бөлүштүрүү, керектөө же башка энергия түрүнө айландыруу үчүн арналган машина, аппарат же жардамчы жабдуулардын бирикмеси.
 
Электр орнотмосун жасоодогу негизги нормативдүү документ - «Электр орнотмолорунун түзүлүштөрүнүн эрежеси», ал эми пайдаланууда - «Керектөөчүлөрдүн электр орнотмолорун техникалык жактан пайдалануу эрежеси» эсептелет. Электр орнотмосу арналышы боюнча: керектелүүчү жана өзгөртүүчү-бөлүштүрүүчү, керектөөчү токтун түрү боюнча туруктуу жана өзгөрмө, чыңалуусу боюнча 1000 В жана андан жогору болуп бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр обочолоткуч

Электр обочолоткуч, электр изоляциялоочу материал - электр каршылыгы чоң материалдар.
 
Ал электр жабдууларда, радиотехникалык аппаратурада ж. б. ток жүрүүчү өткөргүчтөрдү жана түйүндөрдү потенциалы ар кандай башка түйүн, тетиктерден электрдик ажыратуу үчүн, ошондой эле электрондук техниканын элементтеринде диэлектрик катары колдонулат. Электр обочолоткуч агрегаттык абалы, химиялык курамы, алуу ыкмалары ж. б. белгилери боюнча бир нече класска бөлүнөт. Агрегаттык абалдагы материалдар катуу, суюк жана газ сымал, химиялык курамы боюнча органикалык жана органикалык эмес болуп айырмаланат. Катуу Электр обочолоткучка органикалык (чайыр, пластмасса, парафин, битум, картон, кагаз, жыгач) жана органикалык эмес (слюда, айнек, карапа), суюк Электр обочолоткуч нефть, өсүмдүк, синтездик ж. б. майлар, органикалык суюктуктар; газ абалындагы Электр обочолоткуч ка аба, элегаз (оор газ), фреон21 кирет. Органикалык синтездөө жолу менен алынган Электр обочолоткуч кеңири тараган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр меши

Электр меши - электр кубулуштарынын жылуулугун пайдалануучу эриткич же ысыткыч меш.
 
Электр энергиясын жылуулукка айландыруу ыкмасы боюнча Электр меши төмөнкү типтерге бөлүнөт: жаа электр меши, индукциялуу эритүүчү меш, каршылык электр меши; электрон-нур меши; диэлектр ысыткыч орнотмосу. Колдонулушу боюнча өнөр жайлык, лабораториялык, коммуналдык-тиричиликтик меши болуп айырмаланат. Электр мешинин негизги мүнөздөмөсү: ысытуучу чөйрө, ток жыштыгы, конструкциясы. Электр меши технологиялык, жылуулук-техникалык жана электр-техникалык милдетти да аткарат.

 Баян 
Биринчи жолу электр меш 1972-жылы Англияда пайда болгон. Бул иш-чара кыйла көп кылымдар бою классикалык жыгач-күйүп очок болгон үйдө, британ эскичил түшүнүгүн кайрадан аныктап чыктык.

 Шилтемелер 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр механикалык өзгөрткүч

Электр механикалык өзгөрткүч - электр чоңдуктарын (ток күчү, чыңалуу) механикалык кыймылга өзгөртүүчү түзүлүш (мис., жебелүү көрсөткүчтүү электр өлчөгүч приборлордун механизмдери, электр-магниттик реле).
 
Ал арналышы боюнча: генераторлор кыймылдаткычтар - электр энергиясын механикалык энергияга айландырат, өзгөрткүчтөр электр энергиясынын параметрлерин (ток, чыңалуу, жыштык, өзгөрмө токтун фаза сандарын) өзгөртөт аракети боюнча - индукциялуу жана сыйымдуу болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр металлургия

Электр металлургия — металлургиянын электр тогунун жардамы менен металлдарды жана куймаларды алуу жана тазалоо процессин камтыган тармагы.
 
Негизинен, өтө активдүү металлдарды - щелочтуу, щелочтуу жер жана алюминийди, ошондой эле легирленген болотту алууда пайдаланылат. Электр металлургияда электр-термиялык (мис., электр мештеринде болот эритүү) жана электрхимиялык процесстер жүргүзүлөт. Электр-термиялык процессте электр энергиясынан алынган технологиялык жылуулук менен кенташтан жана кондентраттан металл бөлүнүп алынат, кара жана түстүү металлдар өндүрүлүп, алардын куймалары ж. б. жасалат. Электр-химиялык процессте электр энергиясынын жардамы менен окистенүү-калыбына келүү реакциясын жүргүзүү аркылуу кара жана түстүү металлдар өндүрүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Металлургия