Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жөндөлүш

Жөндөлүш - зат атоочтордун жана жалпы эле атооч сөздөрдүн жөндөмө мүчөлөрү менен өзгөрүшү. Кыргыз тилинде зат же заттык маанидеги башка атооч сөздөр алты жөндөмөдөн турат.
 
Ар кандай заттык маанидеги сөздөр жөндөмө мүчөлөрдүн жалганышы менен сүйлөм ичинде башка сөздөр менен болгон байланышын ишке ашырат. Ансыз айтайын деген ой толук болбойт. Ал сөздөрдүн жөндөмө формаларында турушу же ал мүчөлөр менен өзгөрүүсү сөздөрдүн жөндөлүшү деп аталат.
 
Кыргыз тилинде Жөндөлүштүн бир нече тиби (түрү) бар. Алар: а) жөнөкөй жөндөлүш, б) таандык мүчөлүү сөздөрдүн жөндөлүшү, в) аягы катар үнсүз тыбыштар (ск, нк, кт, фт, рг, нд) менен бүткөн сөздөрдүн жөндөлүшү. Жөндөлүштүн акыркы тиби (түрү), негизинен, башка тилдерден кирген сөздөрдө гана жолугат. Жөндөлүштүн бул тиби айрым эмгектерде жөндөлүштүн татаал тиби деп да аталып жүрөт. Анткени аларга жөндөмө мүчөлөр жалганганда тилдин ички мыйзамдарына ылайык, негиздер менен жөндөмө мүчөлөрүнүн арасына үндүү тыбыштардын кошулуп айтылышы жолугат. Мис.: танк, танканын, танкага, танканы, танкада, танкадан; акт, актынын, актыны, актыда, актыдан ж.у.с.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жөндөмө категориясы

Жөндөмө категориясы - сүйлөм ичинде зат атоочтун же заттык маанидеги сөздөрдүн (субстантиваттардын) башка сөздөргө болгон байланышын туюндурган грамматикалык категория.
 
Зат атоочтордун жөндөмө формалары аркылуу чындыктагы нерсе, көрүнүш, кыймыл-аракет, ал-абал, касиет-сапаттардын ортосундагы мамиле, байланыштар чагылдырылат. Жөндөмө категориясы зат атоочко жалганган атайы мүчөлөр менен берилип, ар түрдүү формага ээ. Жөндөмөлөр берген мааниси боюнча алтыга бөлүнөт:
 
 1. Атооч жөндөмөсү: Бул жөндөмө заттардын (көрүнүштөрдүн) аталышын билгизип, ким? эмне? кимдер? эмнелер? деген суроолорго жооп болуп түшөт. Атооч жөндөмөсү башка жөндөмөлөрдөн өзүнө тиешелүү мүчөсү болбогондугу менен айырмаланып турат. Ушуга байланыштуу башка жөндөмөлөрдүн мүчөлөрү уланбаган, жөндөлүүгө мүмкүнчүлүгү бар сөздөрдү атооч жөндөмөдөгү сөз катары кароого болот. Мис., нан, жазуучу, эл-журт, үйүм, апаларыбыз ж.б.
 2. Илик жөндөмөсү: Зат атоочтун аныктоочтук, таандык байланышын туюндурууда илик жөндөмө колдонулат да, кимдин? эмненин? деген суроолорго жооп берет. Илик жөндөмөсү негизге 16 варианттуу -нын мүчөсү жалганышы аркылуу уюшулат. Мис., Бишкектин көчөсү, Кыргызстандын тоолору ж.б.
 3. Барыш жөндөмөсү кыймыл-аракеттин кимге, эмнеге багытталганын билдирет. Аларга кимге? эмнеге? деген суроо берилет. Барыш жөндөмөнү 16 вариантта өзгөргөн -га мүчөсү уюштурат. Мис., Жигитке жетимиш өнөр аздык кылат. Отунга токойго бардык ж.б.
 4. Табыш жөндөмөсү кыймыл-аракет тике багытталган объектини билгизип, кимди? эмнени? деген суроого жооп берет. Табыш жөндөмөсү 16 вариантта өзгөргөн -ны мүчөсүнүн жардамы менен уюшулат. Мис., Абийириңди жашыңда сакта. Үйдү тазаладым.
 5. Жатыш жөндөмөсү кыймыл-аракеттин ордун, мезгилин көрсөтөт. Мындай учурда кимде? эмнеде? кайда? качан? деген суроолор коюлат. Жатыш жөндөмө 8 вариантта өзгөргөн -да мүчөсү менен уюшулат. Мис., Университетте окуйм. Кечинде үйдө болом.
 6. Чыгыш жөндөмөсү кыймыл-аракеттин чыккан ордун, булагын билгизип, кимден? эмнеден? кайдан? эмнеликтен? деген суроолорго жооп болуп түшөт да, 12 вариантта өзгөргөн - дан мүчөсү аркылуу уюшулат. Мис., Жумуштан келдим. Кыш келгендиктен суук боло баштады ж.б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жест тили

Жест тили – туюнтуу, билдирүү мүмкүнчүлүгү тыбыштык тилдер сыяктуу акустикалык негиз, акустика-артикуляциялык базага таянуу менен ишке ашпастан, паралингвистикалык кинетикалык ишаарат аркылуу маалымат алмашууну жөнгө салуучу коммуникативдик система.
 
Жест тили дүлөйлөрдүн өз ара баарлашуусун тескөөчү негизги, атүгүл жападан жалгыз каражат. Бирок ал вербалдык баарлашуу кырдаалында да маалыматты толуктоочу, адамдын психологиясын, эмоционалдык абалын туюнтуучу каражат катары колдонулуу мүмкүнчүлүгүнө ээ экендиги да талашсыз.
 
Тыбыштык тилден Жест тилинин негизги айырмачылыгы – алардын маалымат берүү, маалымат алмашуу каражаттарынын ар түрдүүлүгүндө. Жест негизинен, колдун кыймылы аркылуу аткарылат жана ал жестикулятордук компонент деп аталат. Мындан сырткары Жест тили мануалдык эмес компонентке кирген көзкараш, беттин көрүнүшү, баштын, дене-бойдун кыймылы сыяктуу компоненттер аркылуу да берилет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жардамчы сөздөр

Жардамчы сөздөр - тигил же бул грамматикалык категориянын маанисин билдирүү үчүн колдонулган, лексикалык маанисин жарым-жартылай же толук жоготкон сөздөр.
 
Демек, өз алдынча турганда лексикалык маани туюнта албаган, сүйлөм тутумунда башка сөз менен бирге айтылып ага кошумча маани берген, аны башка сөз менен байланыштырып турган сөз.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жандама мүчө

Жандама мүчө - аныкталгычтан кийин келип, анын заттык белгисин, кээде сыпаттык белгисин билдирүүчү аныктоочтун өзгөчө түрү: Үмөт уста. Бурмаке апам, Канат карыя, Акмат молдо. Чолпонбай баатыр ушул мектепте окуган. Динара тентек китепти көп окуйт ж.б.
 
Жандама мүчө талапка жараша, кээде аныкталгычтан мурда да жайгашып айтылат: Манас баатыр - баатыр Манас, Ормуш уста - уста Ормуш, Зарыл мугалим - мугалим Зарыл.
 
Кыргыз тилинде Жандама мүчөнүн орус тилинен оошуп кирген жаңы түрү да колдонулат. Андай Ж. М. аныкталгыч менен кошо айтылып, анын кошумча кесибин, кошумча маанисин билдирет: инженер-электрик, инженер-механик, телефон-автомат, врач-терапевт, учкуч-истребитель ж.б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жалпылагыч категория

Жалпылагыч категория - кандайдыр бир көптүктү бир тектүү предметтердин ажырагыс, бүтүн жыйындысы катары туюндурган категория.
 
Жалпылагыч категорияны кээде жогорку деңгээлдеги биримдик катары да карашат; логикалык көзкараштан алганда, жалпылагыч категория жеке жана жалпы түшүнүктөрдүн белгилерине ээ. Тилде жалпылагыч категория, бир жагынан, грамматикалык сан категориясы менен, экинчи жагынан, массанын, дискреттик эмес субстанциянын (май, жүн, суу) лексикалык категориясы менен байланышта. Дискреттик эмес субстанция категориясынан айырмаланып, жалпылагыч категория сигнификативдик аспектиде - биримдик, ал эми денотативдик аспектиде көптүк болуп саналат; жалпылагыч аталыштын артында саналуучу дискреттик предметтердин кандайдыр бир катары (тобу) турат. Сан категориясынан айырмаланып, Жалпылагыч категория предметтер жыйындысынын сандык эмес, сапаттык жагына (бир тектүүлүк) басым жасайт; "бир-кеп" семантикалык оппозициясы эмес, "бир предмет - бир тектүү предметтердин тобу" оппозициясына негизделет. Ошондуктан Жалпылагыч категория денотаттардын сапаттык классификациясы менен тыгыз байланышта болушу урал, түрк, монгол тилдеринде жалпылагыч формалардын орун алышын шарттаган.
 
Жалпылагыч категориянын классификациялоочу мүнөзү лексикалык туюндуруудан да байкалат: жылкы (үйүр), кой (короо) ж.б.
 
Формалдык жактан алганда, Жалпылагыч категориясан категориясынан сөз жасоо сөз өзгөртүүдөн айырмаланган сыяктуу айырмачылыктарга ээ. Тарыхый жактан алганда, көптүк сан Жалпылагыч категориядан келип чыккан. Көп тилдерде жалпылагыч категория семантикалык жана формалдык жактан абстракттуу ат менен байланышкан. Түрдүү тилдерде Жалпылагыч категория түрдүү жол менен туюндурулат; көп учурда жекеден жалпылагыч ат келип чыкса, кээде деривация тескери багытта жүрөт, б.а., жалпылагыч аттан жеке аталыштар пайда болот. М:
 
интеллигент-интеллигенция; жууркан-жүк, шырдак-кийиз ж.б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жакталыш

Жакталыш - сүйлөмдөгү ээ менен баяндоочтун синтаксистик байланышын билдирүү үчүн, предикативдик мамилени көрсөтүү үчүн кызмат кылат; жак мүчө уланган сөз дайыма баяндоочтук милдет аткарат.
 
Кандай гана кыймыл-аракет болбосун, ал ар дайым грамматикалык жак - логикалык субъект тарабынан аткарылат, ал бир же бир канча субъект тарабынан аткарылышы мүмкүн, ал эми иштин кайсы жак тарабынан иштелгендиги жак мүчө уланган баяндооч аркылуу туюндурулат. Баяндоочтук милдет аткаруучу атооч менен этиштин жак жана сан боюнча өзгөрүшү жакталыш деп аталат.
 
Жак эки түрдүү жол менен берилет: 
 1. баяндоочко жалганган жак мүчө аркылуу: окуучу-мун, мугалим-мин; 
 2. иштин кайсы жак тарабынан иштелгендигин өзгөчө көрсөтүү максатында жак мүчөлүү баяндооч менен бирге сүйлөмгө жактама ат атоочтон турган ээнин өзү да кошулат: Мен келдим, Айылдаштарыбыз келишти. 

Формалдык белгилерине карата кыргыз тилин-деги жак мүчөлөр экиге бөлүнөт: 
 а) жак мүчөлөрүнүн толук түрү; 
 б) жак мүчөлөрүнүн толук эмес түрү.
 
Этиштер маанисине жана сүйлөмдөгү синтаксистик кызматына карата морфологиялык жагынан түрдүүчө уюшулат. Ушуга карата алар жак мүчөлөрү менен бирдей өзгөрбөйт. Жак мүчөлөрү менен өзгөрүүчү этиштер нагыз этиштер деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Дискурс

Дискурс (франц. discours - кеп) – прагматикалык, социалдык, маданий, психологиялык, ар түрдүү экстралингвистикалык факторлордун жуурулушу аркылуу куралган текст, кептик структура, жандуу турмуштук аспектини, адамдардын өзара карым-катышын, алардын максаттуу социалдык маданий, саясий иш-аракетин, когнитивдик процесстерди чагылдырып, аларга таасир эткен кептик ишмердик, кептик структура, текст.
 
Кээде Дискурсту «жандуу турмушка чөгөрүлгөн», «турмуштун казанында кайнаган кеп» деп да аташат. Ошондуктан Дискурс текст термининен кичине айырмаланып, байыркы тексттерди атоодо колдонулбайт, себеби ал тексттер жандуу турмуштук кырдаалдар менен бүгүнкү тапта байланышсыз. Дискурс бүгүнкү күндүн «турмуштук формалары» (саясат, экономика, дипломатия, маданият, публицистика, укук ж.б.у.с.) менен карым-катышта изилденет жана ушул «турмуштук формалар» же жашоо, турмуштук контексттик Дискурсфрейм (типтүү кырдаал) же сценарий түрүндө моделдешет. Дискурс түшүнүгүнүн жаралышы адегенде, синтаксисти сүйлөм чегинен жогорку структураны анализдөө зарылчылыгынан (гиперсинтаксис, макросинтаксис, тексттин синтаксиси – Т ван Дейк, В.Дреслер), кептин прагматикасын иштеп чыгуу менен, кепти социалдык таасирлүү иш-аракет катары түшүнүүдөн келип чыккан. Кийин Дискурс түшүнүгү прагматикалык жактан шартталган, коюлган максаты боюнча, тексттик структуранын түрлөрү боюнча айырмаланган кептин типтерин атоо үчүн колдонулуп калды.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Дешифровка

Дешифровка (фран. dechiffrer – табуу, аныктоо, ачуу) - белгисиз коддолгон, жашырылган маалыматты табуу, ачуу, аныктоо үчүн белгилүү бир ыкма аркылуу, белгилүү бир жолду, методиканы колдонуу аркылуу берилген текстти изилдөө.
 
Текстти Дешифровкалоо учурунда колдонулган ыкма, каражат, методика ачкыч деп аталат.
 
Изилдөө предметине ылайык Дешифровка бир нече түргө бөлүнөт: табияттын кубулуштарынын Дешифровкасы; нота, картографиялык документтердин, жашыруун маалыматтын, согуштук сырлардын Дешифровкасы; лингвистикалык Дешифровка же кээде муну прикладдык лингвистикалык Дешифровка деп да аташат. Бул байыркы тексттерди изилдөө менен, алар кайсы жазуу аркылуу берилген, кайсы тилде жазылган, кандай маалымат берилген деген сымал кабарлардын ачылышына мүмкүнчүлүк түзөт. Дешифровканын жардамы менен Египет жазмасы, байыркы перс, аккад, шумер шынаа жазуулары, Орхон-Енисей жазуулары ачылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Детерминант

Детерминант – сүйлөмдүн жалпы структурарлык тулкусуна тиешелүү болуу менен, аны толук жайылтуучу жана сүйлөмдүн тигил же бул мүчөсү менен жеке байланышпаган, сүйлөмдүн тигил же бул мүчөсүн коштобогон, аныктабаган синтаксема.
 
Детерминант сүйлөмдүн структурасындагы эркин синтаксема катары анын семантикалык структурасын түзүүдөгү зарыл компонент болуп саналат да, регулярдык реализациясын камсыз кылат. Сүйлөмдүн семантикалык структурасында семантикалык субъект, объект, атрибут, квалификатор катары сүйлөмдөрдүн структура-семантикалык жайылышын камсыз кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Деривация

Деривация (лат. derivatio - буруп келүү, кайтаруу, түзүү) - сөздөрдүн баштапкы негизине таянуу менен жаңы форманын келип чыгуу (пайда болуу) процесси. Жөнөкөй учурда - уңгуга мүчөнүн жалганышы: бука-букачар, кыш - кышында.
 
Ошондуктан Деривация кээ бир учурларда сөз жасоо деп да айтыла берет.
 
Деривация кеңири мааниде сөз өзгөртүүнү (inflection) белгилөө үчүн жалпыланган термин катары түшүндүрүлөт же сөз жасоо (wordformation) же тилдеги ар кандай жаңы сөз жасоо (экинчи белги) процесстерин атоо үчүн колдонулат.
 
Деривация процессинде баштапкы кабыл алынган бирдиктин (сөздүн, сүйлөмдүн) семантикалык жана структуралык түзүлүшүнүн өзгөрүшү келип чыгат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Денотат

Денотат - (лат. denotatum – белгиленүүчү) б.а. белгиленүүчү нерсе, предмет.
 
Бир учурда Денотатты белгилүү бир конкреттүү кептин референти катары карашат, экинчи бир учурда реалдуу дүйнөдөгү объект-предметтердин, карым-катыш, ал-абал, иш-аракеттердин, процесстердин жалпылыгы катары аныкташат. Кээде муну экстенсионал деп атап, сигнификатка же интенсионалга карама-каршы түшүнүк катары да белгилешет. Үчүнчү бир учурда экстенсионалдын (көптүктүн) гана бир элементи катары карашат, маселен, генералдар деген түшүнүк экстенсионал болсо, генерал Ахматов Денотат болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Дейксис

Дейксис (грек. deixis – көрсөтүү, шилтөө) – тилдик бирдиктердин мааниси же функциясы катары лексикалык жана грамматикалык каражаттар аркылуу берилген, туюнтулган аныктоо, көрсөтүү, шилтөө.
 
Дейксис лингвистикалык бирдик катары кеп кырдаалынын компоненттерин жана айтымдын (сүйлөмдүн) денотативдик мазмунунун компоненттерин актуалдаштыруу үчүн кызмат кылат жана кеп ишмердигинин катышуучуларын – айтуучу жана тыңдоочунун (адресантты жана адресатты), мезгилдик жана мейкиндик жайгашуусун көрсөтүү менен, кеп кырдаалына жараша ар түрдүү ат атоочтор, тактоочтор, полифункционалдык каражаттар аркылуу берилет (мен, сен, ал, ошол, бул, тигил, азыр, бул жерде, анан, эми, чейин, дейре ж.б.у.с.).
 
Дейксистик функцияны көпчүлүк учурда лексикалык бирдиктер, айрым бир грамматикалык категориялар аткарат. Алсак, жогоруда белгиленгендей, ат атоочтор, тактоочтордун лексикалык мааниси эле бир нерсени көрсөтүп, шилтеп турса, этиштин жак, чак категориялары, сылык түрдү туюнтуучу категория да белгилүү бир сөздү көрсөтүп турат. Дейксис табиятында тилдин универсалдык касиети, бирок анын түрлөрү, каражаттары, билдирүүнүн ыкмалары ар бир тилде ар башка болушу ыктымал. Кыргыз тилинде Дейксис катары, негизинен, ат атоочтор колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Графема (лингвистика)

Графема (лингвистика) (грек. grapho – жазам) – 1. тилдин лингвистикалык белгилүү бир мазмунга ээ болгон графикалык системасынын эң кичинекей бирдиги. Мунун референти болуп сөз, морфема, муун же фонема эсептелет (сөздүк, муундук, тыбыштык жазуудагы тилдер).
 
2. жазуунун белгилүү бир системасынын эң кичинекей белгиси (тыбыштык жазуудагы тилдер үчүн). Бул термин илимде 20-к. башында орфография маселелерин талкуулоого байланыштуу оозеки жана жазуу тилин, тил жана кепти, тамга жана тыбышты, тыбыш жана фонеманы, тамга жана графеманы бири-биринен жиктөө, айырмалоо учурунда кеңири колдонула баштаган. Графема түшүнүгү бүгүнкү тил илиминде фонема менен тамганын ортосундагы карым-катыштын, белгиленүүчү менен белгилөөчүнүн биримдиги катары аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Граммема

Граммема – жалпыланган маанидеги грамматикалык категориянын структурасынын майда элементтери.
 
Мисалы, зат атоочтун сан категориясы – анын жалпыланган маанидеги грамматикалык категорияларынын бири. Ал эми жекелик сан, көптүк сан ошол жалпыланган сан категориясынын майда бөлүктөрү, б.а., граммемалар болуп эсептелинет. Ошондой эле, этиштин жалпыланган жак категориясынын компоненттери болуп эсептелген 1-жак, 2-жак, 3-жак анын граммемалары. 

Граммема грамматикалык категориянын структурасынын ичинде грамматикалык категорияны бир система катары түзүүчү бири-бирине карама-каршы турган грамматикалык формалардын катарларынын бири болуп саналат. Мис., өз ара бири-бирине карама каршы турган учур чак, келер чак, өткөн чактын формаларынын катарлары этиштин грамматикалык чак категориясынын структурасын түзөт. Ошондой эле көрдү деген сөз формасында III жактык маани, көрдүм дегенде I жактык, көрдүң, көрдүңүз дегендерде II жактык маани бар. Булар мындай грамматикалык маанилери боюнча бири-биринен айырмаланса да, алар жалпысынан бир топко - жактык маанилерге биригип, грамматикалык жак категориясын түзүшөт. Граммеманын негизги структуралык түрүн грамматикалык категориянын мүчөлөрүнүн биринин мааниси менен биригишкен бир нече грамматикалык форма түзөт. Мындай түрдөгү Граммема аркылуу морфологиялык категориялар уюшулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Грамматикалык форма

Грамматикалык форма - тилдеги категориялык маанилердин атайын формалар же сөздөр менен туюндурулушу.
 
Мисалы, "китеп" десек аталган заттын жалгыз экендигин түшүнөбүз, "китептер" десек анын бирден көп экендигин туюнабыз. Кыргыз тилинде зат атоочтун көптүк формасы сандын канча экендигин так атабайт, бирок анын көп экендигин туюндурат. Заттын так саны аталганда, анын категориялык морфемасы колдонулбайт. М.: китеп-китептер-10 китеп.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Грамматикалык бирдиктер

Грамматикалык бирдиктер – жалпылаштырылган грамматикалык маңыз-маанини, касиет белгини көрсөтүүчү бирдиктер.
 
Булар сөз, сөз формалары, синтаксистик ар кыл конструкциялар (сөз айкаштары, аналитикалык тизмектер, жөнөкөй сүйлөмдөр, ар кыл түрмөктөр, татаал сүйлөмдөр, айтымдар). Мындан сырткары таза грамматикалык маанини билдирүүчү көмөкчү морфемалар, кызматчы сөздөр (байламта, жандооч, бөлүкчө), аналитикалык формалар. Бул грамматикалык бирдиктер грамматикалык структурада өзара иерархиялык байланышта болуу менен, эки түрдүү катыштык касиеттери аркылуу бири-бирине карама-каршы коюлат: 1. синтагматикалык; 2. парадигматикалык.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Гипонимия

Гипонимия — семантикалык талаада орун алган негизги парадигматикалык мамиле, род жана түр түшүнүктөрүнө таянат.
 
Түр түшүнүгүндө жалпылыкка ээ сөздөр, мисалы, жалбыз, аткулак, тикенек, чалкан, уйгак гипонимдер болуп саналат. Ал эми род түшүнүгүн камтыган сөз (бул мисалдар үчүн "чөп" деген сөз) алардын гипероними болуп саналат. Текстте Гипонимди гиперонимге алмаштырса сүйлөмдүн мааниси сакталат, бирок тескерисинче гипероним Гипонимге бардык эле учурларда алмаша бербейт. Мисалы: Таякем кой багат дегенди Таякем мал багат
 
деп алмаштырса болот, бирок экинчи сүйлөмдүн ордуна биринчи сүйлөм такай эле дал келе бербейт, анткени мал деп бир гана койду эмес, башка жаныбарларды да айтабыз (жылкы, уй, топоз ж.б.). Гиперонимдин гипонимге өтүү жөндөмү гипонимдин кошумча маалымат берүү касиетине байланыштуу: гипоним сөздөрдүн мааниси гиперонимдерге салыштырмалуу татаалыраак жана көлөмдүүрөөк болот. Гипонимдер гиперонимдердин маанисин камтып, ага кошумча өзгөчө дифференциалдык маанилерди да берет. Гипонимия кубулушунун негизинде сөздөр тематикалык жана лексика-семантикалык топторду түзүшөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Веляризация

Веляризация – ((англ.. velarisation – каткалаңдашуу). Тилдин арткы бөлүгүнүн жумшак таңдайдын артына карай көтөрүлүүсүнүн негизинде боло турган өзгөчө кошумча артикуляция.
 
Мисалы: Кыргыз тилиндеги бол сөзүндөгү л бел сөзүндөгү л тыбышына караганда катаң угулушу, анын велярдуу үнсүз экендигинин негизги көрсөткүчү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Бышыктооч

Бышыктооч - сүйлөмдө баяндооч билдирген кыймыл-аракеттин тууралыгын, сан-өлчөмүн, ордун, мезгилин, себебин, максатын билдирген айкындооч мүчө.
 
Бышыктооч маанисине, ага жараша сүйлөмдө аткарган милдетине жана грамматикалык байланышына карай, баяндоочтун айланасына топтошот. Демек, Бышыктооч - баяндоочтун тобуна кире турган айкындооч мүчө. Ал кыймыл-аракеттин ар кандай белгилерин көрсөтүү менен, баяндоочтун маанисин бышыктап, кеңейтип, айтылуучу ойду толук, так жана жеткиликтүү берүүдө чоң роль ойнойт. Бышыктоочтор багындыруучу сөзү менен болгон маанилик катышына, сүйлөмдөгү синтаксистик милдетине карай: мезгил, орун, сын-сыпат, себеп, максат, сан өлчөм Бышыктооч болуп бөлүнөт.
 
Бышыктоочтун милдетин жөнөкөй жана татаал формадагы ар кандай сөз түркүмдөрү: зат атооч, сан атооч, ат атоочтор, тактооч, этиштин чакчыл формасы, жандоочтор менен айкашкан сөздөр аткарат.
 
Бышыктооч түзүлүшүнө карай жөнөкөй жана тутумдаш болуп бөлүнөт. Мис.: Шамбет өз ишине кызуу киришти. (кызуу - жөнөкөй сын-сыпат Бышыктооч). Мында китеп сатып алганы келдим. (сатып алганы - тутумдаш максат Бышыктооч).
 
Сүйлөм тизмегинде бир өңчөй Бышыктоочтор да кезигет. Синтаксистик бирдей милдет аткарып, бирдей суроого жооп берген жана өз ара тең байланышта айтылган Бышыктоочтор бир өңчөй Бышыктоочтор деп аталат.
 
Бышыктоочтор айрым учурларда суроого жооп бериши жана жөндөмө мүчөлөрдө турушу жагынан аныктооч менен толуктоочко окшош. Бирок аларды айырмаласа болот: Ал жакшы (кандай?) кыз. Мектепте да жакшы (кандай?) окуйт. Биринчи сүйлөмдө жакшы - аныктооч, заттын (кыздын) сын-сыпатын көрсөттү. Экинчи сүйлөмдө жакшы - Бышыктооч, кыймыл-аракеттин (окуйт сөзүнүн) сын-сыпатын билдирди. Мен Мекениме суктанамын. Мен Мекениме баратамын. Мекениме сөзү эки сүйлөмдө тең барыш жөндөмөдө турса да, эки учурда эки башка милдет аткарды. 1. Мекениме (эмнеге?) - толуктооч. 2. Мекениме (кайда?) - Бышыктооч

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика