Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ахмадабад

thumb|Ахмадабад.
Ахмедабад - Индиядагы шаар. Батыш Индиянын маанилүү өнөр жай жана соода борбору. Сабармати дарыясынын боюнда жайгашкан. Гужарат штатында. 1411-жылы негизделген. Калкы 3,7 млн (2005). Жолдор тоому. Текстиль өнөр жайынын (кебезден жип ийрүү жана токуу, жасалма жибек) ири борбору. Металл иштетүү, химия, булгаары, ширеңке өнөр жайы бар. Кустардык жол м-н парча, жибек токуп чыгаруу, зер жана лак буюмдарын жасоо, көркөм оймо түшүрүү өнүккөн. Гужарат университети, триумфалдуу Тин-Дарваза дарбазасы (15-кылым), Рани-Сипри мечити күмбөзү менен (1514-жылы курулуп бүткөн) сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Шаарлар‎
Категория:Индия
Ацетон

thumb|Ацетон.
Ацетон (латынча acetum - уксус), диметилкетон, СН3СОСН3 алифаттык эң жөнөкөй кетон; мүнөздүү жыты бар, түссүз суюктук. Кайноо t 56,2°С. Суу, спирт, эфирлер менен бардык катышта аралашат, химиялык активдүү зат. Ацетон хлорду жана жегичти кошуудан хлороформго (CHCl3), ысытуудан кетенге (СН2СО) айланат. Андан башка оксим, оксинитрил жана башка бирикмелерди берет. Ацетон кальций ацетатын ысытуудан же уксус кислотасынын буусун церий, титан кычкылдарынын үстүнөн өткөрүүдөн, крахмалды өзгөчө бактериялардын жардамы менен ачытуудан жана пропиленди гидраттап, пайда болгон изопропил спиртин андан ары кычкылдандыруудан алынат. Ацетон көпчүлүк органикалык заттар үчүн (нитро- жана ацетил-целлюлозалар, ацетилен) эриткич катары, тамак-аш жана фармацевт өнөр-жайларында, кетен, изопрен жана башка органикалык бирикмелерди алууда колдонулат. Айрым патологиялык абалда (мисалы, кант диабетинде) адамдын канында ацетон чогулуп, ууктуруучу таасир тийгизет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Химия
Ацтектер

thumb|Ацтектер.
Ацтектер, астектер (өздөрүн науа, теночкалар, мешика деп аташат) - Борбордук Мексикадагы индей элдери. Саны 1 млн адам (2000). Ацтек тилинде, ошондой эле испан тилинде да сүйлөшөт. Ацтектер католик динин тутушат. 12кылымда Мехико өрөөнүндө науа көчмөн уруулары пайда болгон. Бул уруулар өрөөнгө бир нече жолу кол салышып, жеңишке ээ болушкан. Алар миштектер, тольтектер-науатилдүү жергиликтүү элдер менен ассимиляцияланып, алардын маданиятын кабыл алышкан.

1325-жылы Ацтектер Теночтитланды (азыркы Мехико) негиздешкен. 1427-жылы алгач Анауак өрөөнүн, кийин бүт борбордук, батыш жана түштүк Мексиканы каратышкан. 15-кылымдын ортосунда А Ацтектердин мамлекети түзүлгөн. Теночтитлан 4 ири жана 20 чакан кварталга бөлүнгөн. Квартал башчыларынын ичинен башкы башкаруучулар шайланып, бийлик мураска калган. Мифтик, календардык үрп-адат, салттар, ритуалдык оюндар, пиктографиялык жазуулар жана башкалар өнүккөн. Ацтектердин негизги кесиби - дыйканчылык жана мал чарбачылык. Аялдар токуучулук, өрмөчүлүк (согуучулук) өнөрү менен кесиптенишип, чий, камыш, пальма жалбырактарынан түрдүү түстөгү калпактарды, баштык, себеттерди; эркектер карапа буюмдарын жасашкан. Ацтектерде жалданма жумушчу күчү таралган. Ацтектер адобдон, камыштан же пальма, агаванын жалбырагынан жалпак жана жантаймалуу чатырчаланган үйлөрдө жашашкан. Адобдон конус сымал жабылган, бийик тосмолуу эгин сактоочу кампа, буу мончолорун салышкан. Ацтектердин негизги тамак-ашы - тортильа, мансо унунан даярдалган суюк ботко, буурчактан даярдалган жана башка азыктар. Эгинди майдалоодо жаргылчакты колдонушкан. Агаванын согунан пульке суусундугунан, кант камышынан ичкилик ичимдигин даярдашкан. Эркектер мексика тибинде жамынма сырт кийим кийишип, белдерине кездеме кур байланышкан. Аялдар ак жана саймаланган уипилдерди, узун юбкаларды кийишип, кооздолгон кур курчанышып, башына шалы жоолук салынышкан. Ацтектерде бука менен кармашуу сыяктуу театрлаштырылган көрсөтүүлөр, байыркы календардык ырым-жырымдар (Кецаля, Воладор бүркүттөрүнүн бийи) сакталып калган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Мексика
Категория:Индейлер
Ачык-Таш суу мөңгүлөрү

Ачык-Таш суу мөңгүлөрү - Борбору Теңир-Тоодогу өрөөн тибиндеги үч ири мөңгү (Чыгыш, Ортоңку жана Батыш). Сары-Жаз кырка тоосунун түндүк капталында, Адыр-Төр суусунун алабында жайгашкан. Чыгышындагы мөңгүнүн узундугу 7,3 км, аянты 9,1 км2; башы деңиз деңгээлинин 5580 м, этеги 3460 м бийиктикте жатат; кар чегинин бийиктиги 3980 м; абляция облусунун аянты 4,0 км2. Ортоңкусунун узундугу 5,4 км2, аянты 5,7 км2, башы деңпз деңг. 5360 м, этегп 3420 м бпйпктпкте жатат; кар чегинин бийиктиги 3920 м, абляция облусунун аянты 2,3 км2. Батышындагысы артылма өрөөн мөңгүлөрүнүн тибине кирет; узундугу 4,2 км, аянты 5,6 км2, башы 4800 м, этеги 3580 м бийиктикте жатат; кар чегинин бийиктиги 3950 м, абляция облусунун аянты 2,2 км2. Мөңгүдөн башталган суулар кошулуп, Адыртөргө куят.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Мөңгүлөр
Категория:Тумар-2011
Ашгабат облусу

thumb|Ашгабат облусу.
Ашгабат облусу - Түркмөн Республикасынын түштүгүндө жайгашкан. Аянты 95,4 миң км2. Калкы 764 миң (1982), шаар калкы 62%. Облуста 8 административдик район, 3 шаар, 13 шаарча бар. Борбору Ашгабат шаары. Облустун аймагынын түзөң бөлүгүн Каракум чөлү ээлейт; түштүгүндө Копетдаг тоосу (бийиктиги 2942 мге чейин) орун алган. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы 4°С, июлдуку 29°С. Жылдык жаан-чачыны 80-100 мм, тоо этегинде 285 ммге чейин. Кыртышы боз топурактуу. Чөп өсүмдүктөрү басымдуу келип, бадал өсөт. Негизги өнөр жай ишканалары: машина куруу (анын ичинен нефть, өнөр жай үчүн жабдуу электртехника), металл иштетүү, жеңил (кебез-кездеме, жибек кездеме, килем токуу, жана башка), текстиль, бут кийим, тамак-аш (анын ичинен шарап чыгаруу), курулуш материалдар (цемент, айнек) жана башка. Сугат дыйканчылыгы (Каракум каналы) өнүккөн. Дан эгиндери, пахта, жашылча-бакча өсүмдүктөрү, жемиш багы, жүзүм өстүрүлөт. Кой (анын ичинен каракөл кою), уй, жылкы (негизинен ахалтеке), төө, чочко асыралат. Жибекчилик өнүккөн. Фирюза, Арчман курорттору иштейт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Түркмөнстан
Категория:Облустар‎
Ашкабак

Ашкабак (L., 1753) - өсүмдүктөрдүн ашкабактар тукумундагы бир же көп жылдык чөп өсүмдүгү. Дүйнө жүзүндө 20 түрү бар. Негизинен анын 3 түрүнүн (ири жемиштүү, катуу кабыктуу же кадимки жана мускат) мааниси чоң. Ири жемиштүүсүнүн сабагы узун, чырмалып же төшөлүп өсөт; жалбырагы жазы, гүлү коңгуроо сымал, өңү сары, жемиши чоң (40-50 кгдай), тоголок, боз же ак түстө, уругу саргыч же ак, сулпу, кабыгы жумшак. Ашкабактын тоют жана тамак-ашка пайдалануучу түрлөрү бар. Катуу кабыктуу же кадимки ашкабактын сабагы кырдуу, жалбырагы манжа сымал, тикендүү. Жемиши сүйрү, жалтырак, кочкул сары, сулпу саргыч, таттуу. Ашкабактын бардык түрүнүн гүлү айрым жыныстуу, кайчылаш чаңдашат. Мускат, Кашгар-1644 сорттору өстүрүлөт. Ашкабакта кургак заттар, түрдүү кант, С витамини, каротин жана башка; уругунда май болот. Ашкабактын уругу менен жемиши дарылыкка колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Ашкөк

thumb|Ашкөк (Petroselinum crispum).
Ашкөк - өсүмдүктөрдүн чатыр гүлдүүлөр тукумунун сельдерей уруусундагы эки жылдык чөп. Биринчи жылы жалбырак розеткасы жана тамыры пайда болсо, экинчи жылы гүлдөп урук берет. Мекени Жер Ортолук деңиз жээги. Тамыры ичке, сабагы тик өсөт, бийиктиги 30-150 см. Жалбырагы канат сымал, гүлү сары, топгүлү чатырча. Ашкөктүн 4 түрү бар, анын экөө жалбырактуу жана тамырлуу. Тамак-ашка ашкөктүн тамыры, жалбырагы колдонулат. Жалбырактуусу сортуна жараша жалбырагы буралган тармал же жөнөкөй болот. Ашкөктүн курамында эфир майлары, витаминдер, өзгөчө С витамини көп, тамырында К, Са, Fe, P туздары бар. Ошондуктан жүрөк, бөйрөк ооруларында сууну азайтуу максатында, боор оорусунда, организмдин иммунитетин жогорулатууда колдонулат. Ашкөк бардык зоналарда, айрыкча күнөстүү, топурагы жумшак, күрдүү жерлерде өсөт. Бир гектар жерге тамырлуусунун 2 кг, жалбырактуусунун 8 кг үрөнү себилет. Убагында сугарып, отоо чөптөн арылтып, жумшартуу жана кошумча азык берүү зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Аэробика

thumb|Аэробика.
Аэробика (аэро... жана грекче bios - жашоо) 1) ритмдүү гимнастика. Музыка менен коштолуучу ар кандай дене көнүгүүлөрдүн жыйындысы. Ден соолукту чыңдоодо жана спортто колдонулат. 2) Чыдамкайлыкка машыктыруу максатында циклдүү спорттун түрүнө (чуркоо, сууда сүзүү жана башка) колдонулуучу көнүгүүлөр тобу. Жүрөк-кан тамыр жана дем алуу системасынын кызматын жакшыртууга багытталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Спорт
Категория:Ден соолук
Аэрозоль терапиясы

Аэрозоль терапиясы - оорулууну дары дисперсиялары менен аэрозолдоп дарылоо жана ооруну алдын алуу ыкмасы. Мында дарылар аэрозоль түрүндө жаранын бетине, былжыр катмарларга себилет жана ингаляция түрүндө демалуу жолдору аркылуу организмге жиберилет. Аэрозолдун дисперсиялык бөлүкчөлөрү өтө майда болгондуктан, алар бронхторго, альвеолаларга чейин кирип, андан канга тез өтөт. Аэрозолдор табигый жана жасалма болуп бөлүнөт. Табигый аэрозоль терапиясына табигый шартта деңиз, көл сууларынын микроэлементтери, кээ бир өсүмдүктөр (ийне жалбырактуулар, камфора дарагы, аккайың жана башка) бөлүп чыгарган заттар жана фитонциддер аралашкан таза аба менен демалуу кирет. Жасалма аэрозолдор ар түрдүү дары касиети бар заттардан, өсүмдүктөрдөн жана башкалардан жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Медицина
Аэросүрөттөрдү окуу

Аэросүрөттөрдү окуу, дешифрлөө - аймакты анын аэросүрөтү боюнча изилдөө ыкмасы. Ага аэросүрөттөр боюнча объекттерди табуу жана таануу, алардын сапаттык, сандык мүнөздөмөлөрүн аныктоо, шарттуу белгилерди түшүрү кирет.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Картография
Аэроыкмалар

thumb|Аэрофотография.
Аэроыкмалар (Жерди изилдөөдө) – Жер бетин, андагы кубулуштарды, табигый жана өздөштүрүлгөн ландшафттарды атайын жабдылган самолёттун, вертолёттун, спутниктин же ракетанын жардамы менен изилдөө жана картага түшүрүү жолдору. Жер бетинин жана андагы кубулуштардын физикалык касиеттери электр-магниттик толкундардын ар кандай спектр зоналары боюнча түрдүү аспаптар менен абадан кабыл алынып катталат. Ошого байланыштуу аэроыкмалар аэрофотографиялык, фотоэлектрондук, аэрогеофизикалык жана аэровизуалдык болуп бөлүнөт. Аэроыкмалардын 1-этабы – Жер бетинин көрүнүшүн учуучу аппараттан сүрөт же регистрограмма түрүндө тартып алуудан, 2-этабы алардын мазмунун изилдөөдөн турат. Аэроыкмалардын негизинде Жер бети жана андагы кубулуштар жөнүндө көп маалымат качан бул эки этап өзгөчөлүгүнө жана коюлган максаттын маанисине жараша бирин бири толуктаганда гана алынат. Аэроыкмалар түрдүү изилдөө процесстерин ылдамдатуу жана эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу менен алардын сапаттуулугун арттырып, изилдөөгө көмөк берет. Өз алдынча же Жер бетинде колдонулуучу башка ыкмалар менен бирге (геологияда, геодезияда, токой чарбасында жана башка) кеңири пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Аюудаг

thumb|Аюудаг.
Аюудаг, (түрк.- Аюу-Тоо) - Крымдын түштүк жээгиндеги тоо массиви жана тумшук. Узундугу 3 кмдей, бийиктиги 572 мге чейин. Капталында дарак-бадал өсүмдүктөрү өсөт. Түштүк-батыш этегинде климаттык «Артек» эс алып, дарылануучу жай (мурда Артек пионер лагери) жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Тоолор
Категория:Евразия‎
Аюу кулак

thumb|Verbascum sinuatum.
Аюу кулак - эки же көп жылдык отоо чөп, айрымдары бадал сымал өсүмдүк. Норичниктер уруусуна кирет. Сабагы тик өсөт, жалбырагы боз түк менен жыш капталган, узундугу 60-220 см. Тик жалбырагы жоон сабагынын тамырлаш жагын курчап жайгашат, узундугу 30-50 см, эни 12-14 см. Топгүлү-шыпыргы, машак сымал же чачы. Гүлдөрү сары же сыя түстүү. Мөмөсү тоголок же узата келген кутуча. Европа, Алдыңкы Азия, Түндүк Африка, Америкада 300, Кыргызстанда 7 түрү бар. Жол боюнда, шалбаада өсөт. Кадимки жана дары Аюу кулактын гүлү какырык чыгаруучу, ичти жумшартуучу дары катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Аятолла

thumb|Аятолла Хомейни
Аятолла (арапча - «Алланын аяты», «Алланын белгиси») - шииттерде дин башчыларына ыйгарылчу жогорку диний атак. Бул түшүнүк 19-кылымдын 2-жарымында пайда болгон. Мындай атакты алгандар көптөгөн өлкөлөрдүн шиит коомдорунда кездешет. Иранда 1979-жылы ислам революциясынын учурунда 30га жакын адамга ыйгарылган. Кийинчерээк Иран Ислам Республикасынын башчысы Хомейни Рухолла атакты берүүгө чек коюп, бул маселени өзү чечип калган.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Дин
Аккароз

thumb|Acarapis woodi.
Аккароз, акарапидоз - аарынын кене пайда кылуучу ылаңы. Acarapis Woodi Rennie кенеси пайда кылат. Ургаачы кене аарынын кекиртегине жумуртка таштап, 3-4 күндөн кийин андан личинка, 7-8 күндөн кийин чоң кене пайда болуп, кекиртеги бүтөлүп, дем алуусу бузулат. Ылаң биринен экинчисине жугат. Ал көбүнчө жаз, жай айларында пайда болот. Ылаңдуу аарынын канаты жайылып уча албайт. Алар өзүнчө бөлүнүп, карантин коюлат. Фольбек, эфирсульфонат, тедиондун аэрозоль түрүндөгү түтүяү, ошондой эле тез буулануучу уулуу суюктук (нитробензол, метилсалицилат, этилсалицилат) менен дарыланат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Ветеринария
Категория:Оорулар
Ак куулар

thumb|Аккуу (Cygnus cygnus).
Ак куулар - каз сымалдар түркүмүнүн өрдөктөр тукумундагы уруу. Өңү демейде ак. Узундугу 150 смге чейин, моюнунун узундугу денесинин узундугуна барабар же андан да ашат. Чумкушпайт, суу түбүндөгү жемине жете турган суусу тайыз жерлерди байырлайт. Ак куулардын 6 түрү, анын ичинде КМШ өлкөлөрүнүн аймактарында 3 түрү (ышылдак, куркулдак куу жана кидик куу) кездешет. Ал кооз куш, анын кара түстөгү түрү - каракуу (C. atrata) да бар. Кара куунун мекени - Австралия, Тасмания ж.б. Экиден жупташып, көп жыл бою жашашат. Уясына 3-5 жумуртка тууп, аларды эркеги менен ургаачысы алмак-салмак басып чыгарат. Өсүмдүк менен азыктанат. Аларга аңчылык кылууга тыюу салынган. Кыргызстанда ышылдак жана куркулдак куулар Кызыл китепке катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Канаттуулар‎
Ак мамык (чөп)

thumb|upright|Puccinellia distans
Ак мамык ( Parl., syn. Atropis Rupr.) — дан өсүмдүктөр тукумундагы көп жылдык чөп. Дүйнөдө 86 түрү бар. Түбү борпоң, сабагынын бийиктиги 30-40 см. Арык бойлорунда, нымдуу өзөндө, шор, кумдуу-топурактуу жерде өсөт. Ак мамык чөбү июндан августка чейин гүлдөйт. Ал сапаттуу тоют, курамында сиңимдүү протеин бар. Жайытта ак мамыкты бодо мал жакшы оттойт. Баш алган убагында сапаттуу тоют камдалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Ак-Моло облусу

Ак Молдо облусу - Казакстан Республикасынын түндүгүндө. 1939-ж. уюшулган. Аянты 121,7 миң км2. Калкы 602,2 миң (1997). Облуста 14 адм. район, 8 шаар, 12 шаарча бар. Борбору - Астана шаары. Аймагынын басымдуу бөлүгүн Казак Сараркасынын (бийиктиги 899 мге чейин) түндүк-батышы ээлейт. Экономикасынын негизин дан чарбасы (негизинен буудай) жана эт-сүт багытындагы мал чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын маанилүү тармагы - кайрак дан эгин эгүү дыйканчылыгы. Кой, эчки, уй, жылкы асыралат. Балык кармалат. Энергетикасы Караганды жана Экибастуз көмүр бассейндерине негизделип, 2 ЖЭС (жылуулук электр станциясы) иштейт. Кара металлургия, тоокен, химия, машина куруу, тамак-аш, жеңил, курулуш материалдары, фарфор-фаянс, карапа өнөр жай тармактары бар. Негизги өнөр жай борборлору: Астана, Макинск, Атбасар, Алексеевка.

400x400px|thumb
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Казакстан облусттары
Аконкагуа

thumb|Аконкагуа
Аконкагуа — Түштүк Американын эң бийик жери, Анд тоолорунун эң бийик чокусу.

Аргентинада, Чилинин чек арасына жакын жайгашкан.

Бийиктиги 6960 м.

Жети мөңгүсү бар (жалпы аянты 80 км2).

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Аргентина
Категория:Чокулар
Акрециялык призма

thumb|Акрециялык призма (жашыл).
Акрециялык призма - ургалдуу дислокацияга (өзгөрүүгө) дуушарланган татаал түзүлүштөгү структура. Ар кандай тоо-тектерден (офиолиттер, чөкмө жана метаморфизмделген тектер) түзүлгөн кабырчык линза сымал формадагы тектоникалык майда блоктордон турат. Сырткы догону пайда кылуу менен Беньоф зонасында калыптанат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Категория:Тоолор
Акрополь

thumb|Акрополь (Афина).
Акрополь - (гр. akropolis - бийиктеги шаар) байыркы гректердин атайын бийик жерге салган, чептей бекем коргонуучу жайы. Аны курчай шаар чиркөөлөрү ж. б. коомдук курулуштар жайланышкан. Акрополь жеринин бийиктиги, дубалынын калыңдыгы жана бекемдиги менен айырмаланып, согуш мезгилинде шаар калкынын душмандардан коргонуучу, ошондой эле кудайга сыйынуучу касиеттүү жайы болгон. Бүгүнкү күндө Афины, Парфенон, Эрехтейон, Ники-Аптерос сыяктуу шаарлардагы акропольдор дүйнө жүзүнө белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Тарых
Категория:Архитектура
Ак Сарай эстелиги

thumb|Ак Сарай эстелиги.
Ак Сарай эстелиги — Амир Темир дооруна таандык архитектуралык эстелик. Өзбек Республикасынын Шахрисабз шаарында жайгашкан. Пайдубалы 1380-ж. түптөлгөн. Ал Амир Темирдин Хорезмдеги жеңишинин урматына салынган. Эстеликте чөгөрүлгөн асыл таштар, алтын жалатылган оймо-чиймелер, ошондой эле «798-хижра жылы (16. 10. 1395 - 5.10. 1396)» деген жазуулар бар. Ак Сарайдын курулушу Темирдин уулу Шахруктун тушунда аяктаган. Жазма даректерде 1707-ж. Ак Сарайда Бухара ханы Убайдулла отурганы айтылат. 1403-ж. Шахрисабзда болгон испан элчиси Г. Клавихо Ак Сарайдын өзгөчө көркөмдүүлүгүн жазат. Ак Сарай мамлекеттин жана ЮНЕСКОнун камкордугуна алынган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Өзбекстан
Категория:Эстеликтер
Акселерометр

thumb|Электрондук акселерометр
Акселерометр ( — тездетип жатам жана — ченеп жатам) ― транспорт машинелерин, кыймылдаткычтарды ж.б. сыноо учурунда, космостук учуучу аппарат, ракета, учак ж.б. кыймылга келүүчү объектилерде пайда болгон ылдамданууну өлчөөчү прибор. 

Кыймылдын түрүнө жараша ал сызыктуу жана бурчтук; иштөө принциби боюнча механика, электр-механикалык; арналышы боюнча ылдамданууну өлчөгүч акселерометр деп айырмаланат. 

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Транспорт
Аксокто

thumb|Аксокто - (Dactylis glomerata)

Аксокто (L. 1753) - дан өсүмдүктөр тукумундагы көп жылдык чөп. Ал узун жазы жалбырактуу, бийиктиги 100-120 см, көп сабактуу, суукка байымсыз. Деңиз деңгээлинен 2000 мден жогору өспөйт. Беде менен аралаш сепсе бир жерде 6-8 ж. түшүм берет. Аны Чүй, Талас өрөөндөрүндө беде менен аралаш чөп чабынды же саан уйларга маданпй жайыт түзүүдө колдонуп, жай бою 3-4 прет мал жайса болот.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Ак-Суу козголоңу

Ак-Суу козголоңу — Чүй өрөөнүндөгү Ак-Суу кыштагында 1918-ж. «солчул» эсерлер Совет бийлигине каршы уюштурган козголоң. Ак-Суу козголоңунун чыгышына Пишпек уездинин 1-партиялык конференциясынын «солчул» эсерлерди жана буржуазиянын өкүлдөрүн бийлик органдарынан кууп чыгуу жөнүндөгү чечими шылтоо болгон.

6-декабрда эсерлер жергиликтүү оокаттуу дыйкандарды чогултуп, митинг өткөрүшкөн. Эсерлерден, эски офицерлерден, кулактардан «Элдик аскер совети» түзүлүп, советтик уюмдарды жоюу, Жети-Суу аймагында убактылуу өкмөттүн бийлигин калыбына келтирүү максаты коюлган. Козголоңго катышкан орустардын бир катары большевиктерден көп партиялуу демократиячыл түзүлүштү киргизүүнү талап кылышып, бул маселени сүйлөшүүлөр жолу менен да чечүүгө далалат кылышкан. Бул козголоңдун башында солчул эсер Бондаренко турган. Аларды дуңган жана кыргыз байлары колдогон. Козголоңчулар 1918-ж. 6-декабрда Ак-Суу кыштагындагы почтаны, телеграфты басып алышып, колго түшкөн большевиктерди, советтик кызматкерлерди, кызыл аскерлерди мыкаачылык менен өлтүрүшкөн. Козголоң Пишпек уездинин батыш жагынын жарымына тарап, Олуя-Ата уездинин айрым кыштактарына чейин жеткен. 14-декабрда Пишпек шаарынын батыш бөлүгүн ээлеп алышкан. Большевиктер тарабынан козголоңду басууга чечкиндүү чаралар көрүлүп, жер-жерлерде отряддар түзүлгөн. Козголоңду басууга 22-декабрда Жети-Суу фронтунан Я. Н. Логвиненко жетектеген 1-Пишпек полку келип, козголоңчулар 28-декабрда кызыл аскерлер тарабынан талкаланган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Саясат таануу
Актёр

thumb|upright|Актерлор.
Актер (аткаруучу) — театрда, кинодо ж. б. роль аткаруучу адам.

 Дагы караңыз 
Фильм
Театр

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1