Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Аскаридалар

thumb|Toxocara cati.
Аскаридалар (лат. Ascarididae) - адам жана омурткалуу жаныбардын ичегисинде мителик кылуучу жумуру курттар. Киши жана чочко аскаридалары кеңири таралган. Ургаачысынын узундугу 25-40, эркегиники 15-25 см. Ургаачысы суткасына 250 миңге чейин жумуртка тууйт, ал тамак же суу аркылуу кишинин ичегисине кирип, андан личинка жетилип, ичегинин былжыр челин көзөп, вена канына өтөт да, кан агымы менен жүрөккө, андан өпкө жана кекиртек аркылуу 2-жолу оозго барып, тамак сиңирүү системасына өтөт. Личинка ичке ичегиде чоң митеге айланып, 2-2,5 айдан кийин жумуртка тууй баштайт. Ал жумурткалар ээсинин заңы менен сыртка чыгат. Аскариладар коркунучтуу оору - аскаридозду пайда кылат. 

 Аскарида туспөлдүүлөр

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Мителер
Категория:Жаныбарлар
Аскер топографтары чокусу

thumb|Аскер топографтары чокусу.
Аскер топографтары чокусу - Какшаал жана Меридиан тоолорунун кошулган жеринен орун алган пирамида тибиндеги чоку. Бийиктиги 6873 м. Сланец, акиташ теги, мрамор жана гранит тоо-тектеринен турат. Түндүк жана түндүк-чыгыш капталдарында Түштүк Эңилчек, батышында Жылдызча, түштүгүндө (Кытай тарабында) Темир-Суу мөңгүлөрү жатат. 1943-жылы сентябрда П. Н. Рапасов жетекчилик кылган аскер топографтары бийиктигин аныктаган. Чокуга 1-болуп 1965-жылы 15-августа Казакстан альпинисттер клубунун мүчөлөрү чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Теңир-Тоо‎
Категория:Чокулар
Асо

thumb|Асо (2006).
Асо — Япониядагы эң ири аракеттеги жанар тоо; Кюсю аралынын борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Бийиктиги 1592 м. Ири кальдерасында (25x18 км) ондон ашык жанар тоо конусу бар. Атылуусу стромболи тибине кирет. 553-жылдан атылгандыгы аныкталган. 2004-жылы андан күл жана газ бүркүлүп чыккан. Кальдерасында калктуу пункттар, айыл чарба жерлери бар. Жанартоонун чегинде Япониядагы эң ири ысык булактар бар. Туризм өнүккөн; Асо улуттук паркы уюшулган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Жанар тоолор арип боюнча
Категория:Жапония
Аспарех

Аспарех, Исперих, Есперих, Испор (болжол менен 644-701) - протоболгарлардын уногунбурлар же кутригурлар урууларынын ханы; Биринчи Болгар падышачылыгынын алгачкы ханы (681-701). 7-кылымдын ортосунда хазарлардын кысымынан улам Аспарех протоболгар урууларынын айрым бөлүктөрү менен Азов боюнан Түштүк Бессарабияга, андан ары Византиянын бийлиги астындагы Дунайдын оң жээгине журт которууга аргасыз болгон. Аспарех жетектеген протоболгар уруулары Добруджага жана анын айланасындагы аймактарга отурукташып, жергиликтүү жети славян уруусун баш ийдирүү менен бул жакта өзүлөрүнүн мамлекетин негиздешкен. Аспарех Дунай боюнда хазарлар менен болгон согушта курман болгон. 981-жылы Византия империясы Аспарех тун мамлекетин тааныган.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Болгар тарыхы
Аспирин

Аспирин — ацетилсалицил кислотасынын коммерциялык аталышы. Бул зат салицил кислотасынан алынган жана 1853-жылы биринчи жолу синтезделген.

 Тарыхы 
Дарылоо практикасына аспиринди немис дарыгери Феликс Хоффман киргизген. Ал аспиринди температураны түшүрүү, сезгенүүгө каршы күрөшүү жана баш оору, невралгия, кызыл жүгүрүк, ашказан ооруларында колдонгон. Убакыттын өтүшү менен аспирин кеңири тараган дарыга айланды. 20-кылымдын ортосунда аспириндин антитромбоциттик (кан уюусун азайтуучу) таасири аныкталып, бул өзгөчөлүгү үчүн антиагрегант катары да колдонулуп келет. Аз дозада үзгүлтүксүз колдонулганда инсульт жана инфаркттын алдын алуу үчүн сунушталат.

 Колдонуу 
Аспиринди колдонууда айрым терс таасирлер байкалышы мүмкүн:

 Баш айлануу
 Угуу начарлоосу
 Аллергиялык реакциялар
 Ашказандагы кычкылдык көбөйүүсү

Аспиринди тамактан кийин, сууга эритип ичүү сунушталат. Бул ашказанга болгон терс таасирин азайтууга жардам берет.

Бул дары кээ бир комплекс дары-дармектердин курамында да бар. Мисалы:

 Цитрамон
 Седальгин
 Алькоприм

Аспиринди негизсиз жана узак убакыт колдонуу ден соолукка зыян алып келиши мүмкүн. Ошондуктан аны дарыгердин сунушу менен гана колдонуу сунушталат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Фармацевтика
Асс

Асс - байыркы римдик жез тыйын (салмагы алгач 272 г). Биздин заманга чейинки 5-кылымдан чыгарыла башгап, биздин замандын 217-жылга чейин жүгүртүлүп келген. Байыркы гректер АССты ассирий деп аташкан. Херсонес, Тир, Ольвия, Боспор падышалыгында биздин замандын 2-3 кылымда бир нече номиналдагы АСС чыгарылган.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Нумизматика
Ассизи

thumb|Ассизи
Ассизи (Assisi) - Италиядагы шаар. Перуджа провинциясында (Умбрия облусу). Калкы 25,8 миң (2005). Перуджа шаарынан түштүк-батышта, дөңсөөдө (бийиктиги 424 м) жайгашкан. Биздин заманга чейинки 7-кылымда Вилланова доорунда пайда болгон. 8-кылымдын аягынан Папа мамлекетине, 12-кылымдын 70-жылынан Ыйык Рим империясына караган. 15-кылымдан бирдиктүү Италия королдугу түзүлгөнгө чейин (1870) Папа мамлекетинин курамында болгон. Шаардын орто кылымдагы көрүнүшү сакталган. Санта-Мария (16-17-кылым), Палаццо Комунале (учурда пинакотека, 1337), Ыйык Франциска монастырь комплекси - базилика (1228) жана башка архитектуралык эстеликтер (чиркөөлөр, монастырлар, чептер) сакталган. 1997-жылдагы жер титирөөдөн базилика катуу талкаланган. Шаар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Диний зыярат кылуунун эл аралык борбору. Экономикасынын негизин туризм түзөт.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Италиянын шаарлары
Ассирия таануу

Ассирия таануу - шынаа сымал жазууга негизделген жазма системасын пайдаланышкан байыркы Жакынкы Чыгыш элдеринин тарыхы, маданияты жана тили жөнүндөгү илимдердин комплекси. Алгач аккад тилинин вавилондук жана ассириялык диалекттери, жазуусу жана байыркы Месопотамиянын тарыхы жөнүндөгү илим. Ассирия таануу шумерологияны, хеттологияны, хурритологияны, эламитологияны, урартутаанууну да камтыйт. Ассириятаанууга О. Г. Лейарддын (Англия) жана П. Э. Боттун (Франция) 19-кылымдын орто ченинде Иракта жүргүзгөн изилдөөлөрү, Г. Роулинсондун (Англия) Ирандагы ачкан жаңылыгы (Персия падышасы Дарий 1нин биздин заманга чейинки 521-жылга жакын, Бехустун аскасындагы байыркы фарс элам-вавилон тилиндеги шынаа сымал жазуулары) база болгон. Ассирия таануу 1857-жылы жаңы илим деп таанылган. Э. Хинкс (Ирландия) вавилон-ассирия шынаа сымал жазуусу менен эки башка тилдеги тексттер жазылгандыгын аныктаган. Булардын 1-си семит тобуна кирип, 2-си белгисиз болгон. Кийин ал шумер тили экени аныкталган. Шумер тилин изилдеп үйрөнүү боюнча алгачкы иштер П. Хауптка (АКШ), Ж. Оппертке (Франция) таандык. Э. де Сарзек (Франция) байыркы Лагаш шаарынын урандыларынан (биздин заманга чейинки 3-жылдагы) чыныгы шумер жазууларын жана чарбалык документтерин таап, аларды 1884-1905-жылдары Ассирия таануу Амьо менен Ф. Тюро-Данжен (Франция) чечмелеп, окуп чыгышкан жана Ассирия таануунун бир тармагы катарында шумер таануу илимине негиз салынган; вавилон-ассириялык шынаа сымал жазуусу жана Вавилониянын бардык маданияты шумерден чыккандыгы далилденген. Россияда Ассирия таануу боюнча эмгектер 19-кылымдын 90-жылдарда жарыялана баштаган (В. С. Голенищев, Б. А. Тураев). Орустун 1-ассириологу жана шумерологу М. В. Никольский тарабынан чогултулган шумерге таандык документтерди бастырып чыгарган. 19-кылымда жана 20-кылымдын 1-жарымында Ассирия таануу илимин изилдеп үйрөтүүчү тилдердин катарына урарту, хетт, хуррит, луви, палай жана элам тилдери кошулган. Урартолог Б. Б. Пиотровский археология тармагында да ийгиликтерге жетишкен. Санкт-Петербург, Тбилиси, Ереван университтери Ассирия таануу илимин иликтөө борбору болуп калган. Ассирия таануу жөнүндөгү макалалар россиялык «Вестник древней истории» (1937-жылдан чыгат), «Кавказско-ближневосточный сборник», ошондой эле чет өлкөлүк бир нече атайын Ассирия таануу маселелерине арналган журналдарда жарыяланып турат. Ассирия таануунун чет мамлекеттердеги негизги борборлору Чикаго (Чыгыш университети), Москва (Россия ИАнын Чыгыш таануу институту), Санкт-Петербург (Эрмитаж), Багдад (Багдад музейи), Рим (Папанын библиялык институту), Стамбул (Стамбул музейи), Анкара, Берлин, Мюнхен, Гейделберг, Прага жана башкалар шаарларда жайгашкан. Кийинки жылдарда Ассирия таанууга Ирактын илимпоздору да өз салымдарын кошууда.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ассирия таануу
Ассистент

Ассистент (лат. assistens - жардамчы) 1) адистин жардамчысы; 2) жогорку окуу жайларындагы окумуштуулук наам жана окутуучулук кызмат; 3) аскердик туунун ардактуу кароолуна адам.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
Астра

thumb|250px|right|Астрадагы Бал аары

Аcтpa (Aster) - өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Көп жылдык чөп. Аcтpaнын 250дөн ашык түрү бар. Ал гүлүнүн түрү, түсү, сабагынын бийиктиги, бутактап өсүшү жана башка боюнча айырмаланат. Көп жана бир жылдык түрү бар. Көп жылдык Аcтpa Түндүк Америкадан таралган. Сабагы бутактуу, бийиктиги 20—150 см, суукка чыдамдуу. Көбүнчө кеч күздө гүлдөөчү сорту өстүрүлөт. Уругу күзүндө же жазында 0,5 см тереңдикте себилип, экинчи жылы гүлдөйт. Бир жылдыгы Кытай, Япониядан таралган. Жапыз (15—25 см), орто (30—50) жана бийик (60—80) өсүүчү сорттору бар. Көчөтүнөн же уругунан өстүрүлөт. Уругу кеч күздө же эрте жазда себилет, 7—8 күндө текши өнүп чыгат, 3—4 айда, суук түшкөнгө чейин гүлдөйт. Кыргызстандын тоолорунда 1 түрү - альп Аcтpaсы өсөт.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Астрахань

Астрахань – Россия Федерациясындагы шаар, Астрахань облусунун административдик борбору. Волга дарыясынын дельтасында жайгашкан. Волга менен Каспийдеги маанилүү порт. Калкы 465 524 киши (2024). Темир жол тоому. Башкы өнөр жай тармактары: жеңил, тамак-аш (анын ичинен балык), машина куруу жана металл иштетүү (кеме куруу жана ремонттоо, тепловоз ремонттоо), химиялык, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз өнөр жайы өнүккөн. Темир жолдон деңиз жана дарыя транспортуна жүк (негизинен жыгач материал жана нефть) өткөрүү жана жүк алуу пункту жайгашкан. Астраханьда 20 ЖОЖ (филиалдары менен), 3 театр, сүрөт галереясы, тарыхый-архитектуралык музей-корук бар. 13-кылымдан белгилүү. 16-кылымдын башында Астраханъ хандыгынын борбору, 1556-жылдан Орус мамлекетинин карамагына өткөн. Успенье жана Троица соборунан турган кремль (16-кылымдын аягы 17-кылымдын башы) сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Орусия шаарлары
Астрахань хандыгы

thumb|Астрахань хандыгы.
Астрахань хандыгы - Алтын Ордонун бытырашынын натыйжасында түзүлгөн татарлардын мусулман мамлекети. Борбору - Ажытархан (Астрахань). Эмир Ажы-Черкестин 14-кылымдын 2-жарымында түзүлгөн ээлигинин аймагында калыптанган. Айрым тарыхчылар өз алдынча Астрахань хандыгынын келип чыгышын 1459-60-жылдарга (Ахмед хан менен мамилесин үзгөн Махмуд хандын такка отурушу менен) туура келет деп эсептесе, кээ бирлери 1502-жылдан (Чоң Ордонун Крым ханы Менгли-Гирей тарабынан кыйратылышынан соң) башталат деп карашат. Чыгыш жагы Ногой ордосу менен чектешип, түштүк жагы - Терек, батыш жагы - Кубань, Дон дарыяларына, түндүк жагы Сарай шаарына чейин созулган. Түрк тилинде сүйлөгөн Астрахань хандыгынын калкынын (алчиндер, коңураттар, маңгыттар) негизги кесиби: көчмөн мал чарбачылык, аңчылык, балыкчылык, туз өндүрүү жана дыйканчылык болгон. Астрахань хандыгынын Чыгыш өлкөлөрү менен соода жүргүзүүнүн борбору болгон. Аны Алтын Ордолук хан Тимур-Кутлугдун тукумдарынын династиясы башкарган. Хандан кийин эле мамлекеттеги экинчи киши болуп, калга (мураскер) саналган. Ак сөөктөр султандар, огландар, бектер, мырзалардан турган. Тышкы саясатта Астрахань хандыгы адегенде Чоң Ордого, андан кийин Ногой Ордосуна жана Крым хандыгына дайыма көз каранды болгон. Андан кутулуу максатында Астрахань хандыгы орус мамлекети менен жакындашып, 1533-жылы союздук келишим түзөт. Каспий деңизине чыгууга, крымдыктар м-н түрктөрдүн кол салууларынан коргонууга кызыккан орус мамлекети 1554-жылы Астрахань хандыгына жортуул жасап, Крым хандыгы тарабынан коюлган Жамгырчы (Ямгурча) ханды кулатып, анын ордуна узак мезгил бою Москвада жашап, падышанын колдоосуна ээ болуп келген Исмаил Дервиш-Алини падыша Иван IV Василъевич өзүнүн вассалы катарында коёт. Анын жанында такай орус кеңешчиси отурган. Бирок, Дервиш-Али Крым хандыгы менен союздаш болууга аракеттенип, ханзаданы чакырат. Астрахан-Крым коалициясынын түзүлүшүнөн чочулаган орус өкмөтү жаңы жортуул уюштуруп, 1556-жылы Астрахань хандыгы Россияга биротоло кошулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:тарых
Категория:Орусия
Аcтpогpaф

thumb|Аcтpогpaф.
Аcтpогpaф (астро... жана гр. grapho - жазамын) — асман жарык чыгаруучуларын сүрөткө тартуучу астрологиялык аспап. Анын негизги мүнөздөмөсү - фотопластинкага түшкөн жарык күчү менен сүрөттөлүштүн өлчөмүн аныктоочу объективдин диаметри жана фокус аралыгы. Асмандагы жылдыздар, метеорлор, кометалар, астероиддер жана жасалма жандоочторду тартуучу аcтpогpaфтын объективинин фокус аралыгы 1 мден ашпайт, ал эми өтө так астрологиялык өлчөөлөрдү жүргүзүүчү аcтpогpaфтыкы 10-15 мден кем эмес болот. Дүйнөнүн көпчүлүк обсерваториялары фокус аралыгы 3,4 м кадимки аcтpогpaф менен жабдылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Астрономия
Астрономиялык обсерватория

thumb|Астрономиялык обсерватория.
Астрономиялык обсерватория(көзөмөлкана) - асман жарык чыгаруучуларын жана андагы кубулуштарды байкоочу жана астрономия боюнча изилдөө иштерин жүргүзүүчү илимий мекеме. Ал байкоо жүргүзүүчү аспаптар (телескоп, радиотелескоп) аркылуу байкалган маалыматтарды ылгоочу атайын лабораториялык приборлор (мисалы, электрофотометр жана башка) менен жабдылат. Астрономиялык обсерватория адатта шаардан сырткары, деңиз деңгээлинен бийик жана мүмкүн болушунча экваторго жакын тоолорго курулат. Көпчүлүк астрономиялык обсерватория электромагниттик нурланууну каттоочу аспаптар менен жабдылат, негизги приборлору коргоочу мунарасына жайгаштырылат. Астрономиялык обсерватория Ассирия, Вавилон, Кытай, Египет жана башка мамлекеттерде бир нече миңдеген жылдар мурда эле курулган. Өз учурунда 15-кылымда Улугбек Самаркандда астрономиялык обсерватория куруп, 1018 жылдыздан турган белгилүү каталогун жогорку тактыкта иштеп чыккан. 18-19-кылымда дүйнө боюнча 400дөн ашуун астрономиялык обсерватория түзүлүп, азыр 500гө жетти, анын ичинде Абастумани астрофизикалык обсерваториясы (Боржоми шаары), Гринвич обсерваториясы (Лондон), Крымдагы астрофизикалык обсерватория, Пулков обсерваториясы (Санкт-Петербург) бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
Астрохимия

Астрохимия — астрономиялык изилдөөлөрдүн багыты. Ал асман телолорунун (жылдыздардын), алардын арасындагы чөйрөнүн жана протопланеталык дисктердин химиялык курамын, ошондой эле андагы химиялык процесстерди изилдейт. Анын негизги ыкмаларынын бири - астроспектроскопия. Астрохимия төмөнкүдөй бөлүмдөргө бөлүнөт: 1) бөлүкчөлөрүнүн концентрациясы 100 см3 жана температурасы бир нече 100 К болгон диффузиялык булуттардын (жылдыз аралык) астрохимиясы. 2) Концентрациясы 104 см3 жана температурасы бир нече 10 К болгон тыгыз молекулалык булуттардын астрохимиясы. 3) Протопланеталык дисктердин астрохимиясы. 4) Согуучу толкундардын жана жылдыз айланасындагы кабыкчалардын астрохимиясы. Жылдыз кабыкчасында молекулалардын, андан кийин чаңдын пайда болушунун ролу чоң. Муздак ири - жылдыздарда бул процесс жылдыз шамалынын параметрин, жаңы жылдыздарда жылдыз аралык чөйрөгө оор элементтердин чыгуу темпин аныктайт. Космосто өтө көп түрдүү молекулалар болот. 21-кылымдын башында 130дан көп (жөнөкөй эки атомдуудан 13 атомдуу HC11N чейин) молекула белгилүү. Космосто, ошондой эле көптөгөн реакциялар жүрөт, анын маанилүүсү атомдук суутектин (Н) мол. суутекке (Н2) айлануусу. Бул молекула (Н2) космосто кеңири тарап, калган молекулалардын пайда болушунда мааниси чоң. Космостогу молекулаларды үйрөнүү Ааламдын, галактика менен жылдыздардын пайда болуусун түшүнүүгө, жаңы жылдыздарды, жылдыз эволюциясынын кийинки этаптарын изилдөөгө жардам берет.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Астрохимия
Асуан

thumb|Асуан.
Асуан - Египеттин түштүк-чыгышындагы шаар. Асуан мухафазасынын (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 241,3 миң (2005). Нил дарыясынын оң жээгинде жайгашкан. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Дарыя порту. Туристтик борбор. Климаттык курорт.

Асуан - Египеттин байыркы шаарларынын бири. Байыркы египеттиктер Суин, гректер Сиена деп аташкан. Номарх Саренпут IIнин таш күмбөзү (биздин заманга чейинки 20-кылым), Ыйык Симеондун христиан монастырынын калдыгы (8-13-кылым), минарет жана көптөгөн чамгарактуу мавзолейлер (10-11-кылым) сакталган. Филе аралында Осириса менен Исида (эллада мезгилин) жана «Киоск Траяна» (грек-рим мезгил) храмдар комплекси бар. Булар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Асуан (азыркы Насер) суу сактагычынын курулушуна байланыштуу эстеликтер Агилкия аралына көчүрүлгөн. Жогорку индустриялык институту (1962), Нубия музейи (1997), ботаникалык бак бар. Асуан - маанилүү өнөр жай борбору. Химия (азот жер семирткичин чыгарат), металлургия, жеңил, тамак-аш өнөр жайы иштейт. Мусулман-исмаилиттердин зыярат кылуучу жайы. Асуанга жакын жайгашкан гидроэнергетикалык комплекси СССРдин жардамы м-н курулган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Шаарлар
Категория:Египет
Асфальт

thumb|Асфальт.
thumb|Асфальт.
Асфальт ( - тоо чайыры) - битум менен майда минерал заттардын (акиташ, кум жана башка) аралашмасынан турган курулуш текзаты (материалы). Асфальт табигый жана жасалма болуп бөлүнөт. Табигый асфальт жеңил фракциялардын бууланышынын жана гипергенездин таасири астында окистенишинин натыйжасында нефтиден пайда болот. Нефть адегенде илээшкек коюу мальтка, андан кийин оңой эрүүчү катуу асфальтка айланат. Асфальттын андан ары өзгөрүшү асфальтитти пайда кылат. Асфальт жаратылышта курамы 2-20%га чейин асфальтити бар акиташ тегинин, доломиттин жана башка тоо тектеринин жаракасында кезигет. Жасалма асфальт майдаланган минералдык заттарга аралаштырылган 13-60% битум аралашмасы. Табигый асфальттын курамында нефть майы көп жана бир нече процент парафин болот. Асфальт күкүмдөрүн ысытуу убагында аларды табигый же нефть битуму менен аралаштырып, асфальт мастикасын даярдайт. Асфальт мастикасы бир өңчөй түзүлүштө болууга жана андагы битумдун кошундусу боюнча салмагы 13%дан кем болбоого тийиш.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Курулуш материалдары
Асфальт-бетон

thumb|Асфальт-бетон.
Асфальт-бетон - шагыл, кум, минерал күкүмүнүн (майдаланган акиташ, доломит жана башка) битум менен болгон аралашмасынан алынган курулуш текзаты (материалы); аралашмага шагыл кошулбаса, асфальт эритмеси деп аталат. Ал даярдалышына жана төшөлүү учурундагы температурасына карай ысык (120°Сден жогору), жылуу (50-100°С), муздак (5°Сден кем эмес) болуп бөлүнөт. Бул түрү сактоочу жайда 8-10 ай сакталат. Асфальт-бетонго суу жукпайт жана өтпөйт. -15°Сде анын бышыктык чеги 15-20 МПа, 20°Сде 2-3 МПа, 50°Сде 0,8-1,2 МПады түзөт. Климаттын өзгөрүшүнөн жана эксплуатациялоо факторлорунан асфальт-бетон эскирип, коңторулууга дуушарланат. Азыркы технология боюнча рециклер машинасы аны регенерациялайт, башкача айтканда коңторулгандарын экинчи ирет кайра иштетет. Автомобиль жолу, жан жол, аэродром жана көпүрөлөргө, өнөр жай имараттарынын таманына төшөлөт. Битумдун илээшкектигине (жакшы, начар, суюк) жана төшөлүү учурундагы температурасына карай ысык (120°С), жылуу (40-80°С), муздак (10°), кошула турган техзаттын кесектиги боюнча кесек, орто жана майда дандуу, ошондой эле кумдуу асфальт-бетон болуп ажыратылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Курулуш материалдары
Асыл тукум мал чарбасы

Асыл тукум мал чарбасы - белгилүү бир асыл тукум мал асыроочу чарба. Малдын асыл тукумдуулугун жана кунардуулугун арттырып, колдогу малды жакшыртуу жана жаңы порода, породалык тип, линия жана тукум чыгаруу боюнча иш жүргүзөт. Ал асыл тукум мал заводу, чарбасы жана фермасы болуп бөлүнөт. Заводдордо мал породасынын тукумдуулугун улам жакшыртуу иши жүргүзүлөт. Порода кунардуулугу боюнча орточо деңгээлинен жогорку, эң мыкты, таза кандуу элита жана 1-класстагы топтору болот. Анда малдын төлү заводдун өзүндө, ошондой эле башка чарбанын малын толуктоожана жасалма жол менен уруктандыруу ишканаларын тукумдук эркек мал менен камсыз кылуу үчүн колдонулат. 3аводдо породанын колдогу линиясы жакшыртылып, жаңы линия, тип же порода чыгарылат. Бул чарбалардагы малдын төлү андагы малды толуктоо үчүн жана товардык мал өстүрүүчү чарба менен фермаларда пайдаланылат. Кыргызстанда кыргыз уяң жүндүү кою М. Н. Лущихин атындагы асыл тукум кой заводунда чыгарылып, «Каттаталдык», Кочкор, «Оргочор» асыл тукум кой заводдорундагы кой фермаларында көбөйтүлүп, тукуму жакшыртылган. Тянь-Шань асыл тукум мал заводунда чыгарылган жарым уяң жүндүү Тянь-Шань кою Ак-Талаа, Нарын, Тогуз-Торо райондорунда асыралууда. Жарым кылчык жүндүү, куйруктуу алай кою Алай районундагы мурдагы «Кашка-Суу» асыл тукум мал заводунда чыгарылган, азыр фермердик чарбаларда өстүрүлүүдө. Ала-Тоо ую Стрельникова атындагы асыл тукум уй заводунда жана Сокулук тажрыйба чарбасында асыралууда. Уйдун Олуя-Ата тукуму Талас өрөөнүндө чыгарылып, өстүрүлүүдө. Кыргыз жаңы жылкысы Нарын, Талас, Ош жылкы заводдорунда Дон жылкысы менен таза кандуу миңги жылкы Ысык-Көл № 54 мамлекеттик асыл тукум жылкы заводунда асыралат.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Мал чарбачылыгы
Атабаска көлү

thumb|Атабаска көлү.
Атабаска көлү - Канаданын батышындагы көл. Макензи дарыясынын системасында. Аянты 7,9 миң км2. Тереңдиги 60 мге чейин. Түндүк жээги тик кашаттуу, түштүк жээги түз. Октябрдан июнга чейин тоңот. Көлгө Атабаска дарыясы куюп, андан Эрксиз дарыясы агып чыгат. Балык кармалат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Канада
Категория:Көлдөр‎