Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кудайбергенов Төрөбай Тургунбекович

Кудайбергенов Төрөбай Тургунбекович (1948) КУАУ биотехнология жана химия кафедрасынын профессору, "Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер" ардактуу наамынын ээси (2023). 

 Кыскача өмүр таржымалы 
Төрөбай Тургунбекович 1948-ж Талас облусуна караштуу Киров районунун Бакайыр айылында төрөлгөн. Улуту кыргыз.
 1966-ж Киров районундагы Чон-Коргон орто мектебин аяктаган.
 1966-1967-окуу жылында аталган районго караштуу Кара-Сай орто мектебинде физика-химия –маткматика сабагынан мугалим болуп иштеген.
 1967-1972-жж КУУде химия факультетинин студенти, 1972-ж аталган факультетти артыкчылыгы диплому менен бүтүргөн.
 1972-1976-ж КУУ химия факультетинин физколлоиддик химия кафедрасында окутуучу,күндүзгү бөлүмдүн аспиранты.
 1976-1980-жж КР УИА ИНФХ институтунун металлдар жана алардын куймалары лабораториясында инженер,кенже илимий кызматкер болуп эмгектенген.1980-ж бүгүнкү күнгө чейин К.И. Скрябин атындагы КУАУ эмгектенет: ассистент, улуу окутуучу, доцент, институт директору, кафедра башчысы, профессор (2001-ж), 1985-ж химия илимдеринин кандидаты,19 
 доцент, 2001-ж профессор наамдарын алган.
 2000-ж КР илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты.

 Илимий ишмердиги 
«Электр учкунунун шартында» жөнөкөй жана татаал карбиддерди синтездөө (хром подгруппасындагы металлдар үчүн).

«Үзгүлтүксүз химиялык билим берүүнүн актуалдуу маселелери» боюнча эмгектенет негизги илимий-методикалык эмгектери 100 ашык илимий-методикалык иштердин автору. Алардын арасында 2-монография, 2-автордук (СССР) куболук, 19 окуу китеби,10 ашык методикалык көрсөтмөлөр.
 Химия, лекциялар лекциялар жыйнагы, 1989-ж
 Жалпы химия жана элементтердин химиясы,1994-ж
 Жалпы химия,1998-2005-жж
 Химиялык терминдердин орусча-кыргызча сөздүгү,2003-ж
 Физикалык жана физколлоиддик химия-2004-ж.
 Химия: 8-класс, 9-класс, 11-класс, 2006, 2008, 2012, 2014, 2016-ж.ж.
 Химия өзбекче: 8-класс,11-класс 2016-ж.
 Химия: орусча: 8-класс,2015, 9-класс-2016.
 Окистенүү жана калыбына келүү реакциялары,жана электрохимиялык прцесстер. Методикалык көрсөтмөлөр.
 Аналитикалык химия. Программалаштырылган суроолору менен.
 Үзгүлтүксүз химиялык билим берүүнүн актуалдуу маселелери. Монография, 2017.

 Сыйлыктары. Наамдары 
 1993-ж Кыргыз Республикасына эмгек синирген тренери «ордо» боюнча.
 Кыргыз  Республикасынын элге билим берүү отличниги
 КР президентине караштуу мамлекеттик тил боюнча Улуттук комиссиянын «Кыргыз тили» төш белгиси менен сыйланган.
 2000-ж КР илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты.
 "Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер" ардактуу наамынын ээси (2023). 
Категория:Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Категория:Окумуштуулар
Кыргыз жаңы жылкысы

Кыргыз жаңы жылкысы — Кыргызстандагы жергиликтүү кыргыз жылкысы менен дон жана талаа асыл тукум минги жылкысын аргындаштыруудан чыгарылган порода. 1954-жылы порода катары бекитилген. Асыл тукум иши Кыргызстандын кескин континенттик климатына жана бийик тоо шартында пайдалануу үчүн тулку бою келишимдүү, чымыр жылкы чыгарууга багытталган. Жаңы породаны чыгарууга И. Н. Чашкин, Ф. А. Приходько, Ч. Кудайбергенов, С. Д. Панченко, А. Дөөлөтбаков ж. б. катышкан. Жаңы порода үч типке бөлүнөт: биринчиси — негизги (мүнөздүү), экинчиси — келбеттүү (сөөктүү) жана минги жылкы. Бул типтеги жылкылар дене түзүлүшү, чоңдугу, табияты, жумушка чыдамкайлыгы менен жергиликтүү шартка байыр алышы жагынан бири биринен көп айырмаланат. Бээлеринин орточо өлчөмү: боюнун бийиктиги 150,8, көкүрөк курчамы 179,6, бутунун жоондугу 18,7 см, тирүүлөй салмагы 447,0 кг. Ар 100 тубар бээден 65—85 кулун алынат. Күлүктүгү: 1200 м аралыкты 1 мин 18,7 сек, 1600 м —1 мин 46 сек, 2400 м — 2 мин 45 сек. чуркап өтөт. Кулун-тайы күнүнө 800—1000 г салмак кошот. Бээси саан мезгилинде (5 ай) 2200 кг сүт берет.
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Мал чарбачылыгы
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик символдору

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик символдору — Кыргызстандын өз алдынча, эгемендүү мамлекет экенин далилдеген негизги белгилер. Аларга мамлекеттик туу, герб жана гимн кирет. Көз каранды эмес республикалык болуп жарыяланганга чейин мамлекеттик символикалардын бардык түрүндө коммунисттик идеологиянын белгилери (орок-балка, 12 бурчтуу жылдыз, пролетардык ураан ж. б.) сакталып келген. Кыргызстан эгемендүү мамлекет болуп жарыялангандан кийин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан 1992-жылы 3–мартта мамлекеттүүлүктүн башкы белгиси болуп, кызыл түстөгү туу (авторлору — С. Иптаров, Б. Жайчыбеков, Ж. Матаев, М. Сыдыков, Э. Айдарбеков), ошол эле жылы 18-декабрда мамлекеттик гимн (авторлору — Ж. Садыков, Ш. Кулуев, К. Молодобеков Н. Давлесов), 1994-жылы 14-январда мамлекеттик герб (сөзү— А. Абдраев, С. Дубанаев) кабыл алынган. 
Категория:Тарых
Кыргыз-Россия славян университети Б. Ельцин атындагы (КРСУ)

Кыргыз-Россия славян университети Б. Ельцин атындагы (КРСУ) — эл аралык жогорку окуу жайы. 1993-жылы Кыргыз Республикасынын жана Орусия Федерациясынын ортосундагы кызматташтык жана эки тараптуу достук, жардамдашуу келишиминин негизинде түзүлгөн. Өкмөт аралык макулдашууга ылайык университет жана эки мамлекеттик ортосундагы мамлекеттик жогорку окуу жай – Орусия Федерациясы жана Кыргыз Республикасынын ортосундагы мамлекет жогорку окуу жайы. Окуу пландары эки мамлекеттин билим берүү стандартынын негизинде түзүлгөн. Бүтүрүүчүлөргө Кыргыз Республикасынын жана Орусия Федерациясынын мамлекеттик үлгүсүндөгү диплом ыйгарылат. Университетте табигый-техникалык, экономикалык, юридикалык, эл аралык мамиле, курулуш дизайны жана архитектура факультеттери иштейт.
2004-жылы Б. Н. Ельциндин ысмы берилген. Окуу пландары эки мамлекеттин билим берүү стандартынын негизинде түзүлгөн. Бүтүрүүчүлөргө Кыргыз Республикасынын жана РФтин мамлекеттик диплому ыйгарылат. 8 факультет (табигый-техникалык, экономикалык, юридикалык, эл аралык мамиле, курулуш дизайны жана архитектура факультеттери), 80 кафедра, 6 илимий-изилдөө институту, 15 илимий жана билим берүү борбору, 4 лаборатория, медициналык борбор, 25 эстетикалык тарбиялоо студиялары, галерея, музей ж. б. бар. Окуу бюджеттик жана контракттык негизде күндүзгү жана сырттан окуу бөлүмдөрү аркылуу жүргүзүлөт. Структуралык бөлүмдөрүнүн башкаруу системасына шартталган негизги белгиси алардын ишке ашыруучу окуу программалардын мазмунуна, максаттарына дал келүүчүлүгү болуп саналат. Билим берүү программасын модернизациялоо иштеринде, жогорку окуу жайларда окуу процессин методикалык жактан камсыз кылууну өнүктүрүүдө активдүү катышат. Текшерүү комиссиясы эки тараптан тең дайындалып, берилүүчү диплом эки мамлекет үчүн жарактуу болуп эсептелет. Университеттин уюштуруучусу жана ректору техника илимдеринин доктору, академик профессор В. И. Нифадьев (1993-жылдан).

Колдонулган адабияттар
“Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
Башкы редактор: Ү.А.Асанов, жооптуу редактор: А.А.Асанканов.
Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н. Өмүрбеков.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Интернеттик шилтемелер

Категория:Кыргызстан
Категория:Маданият
Категория:Искусство
Категория:Илим
Категория:Жогорку окуу жайлар
Категория:Билим
Күз

thumb|Күз (Токой, АКШ‎).
Күз — жыл мезгили; жай менен кыштын өтмө кпиматтык учуру. Астрономиялык көз карашта күз — Түндүк жарым шарда күзгү күн-түн теңелүү мезгилинен (23сентябрь) кышкы күн токтоого (21-22-декабрга) чейинки жыл мезгили. Күз мезгили Түндүк жарым шарда сентябрь, октябрь, ноябрь, Түштүк жарым шарда март, апрель, май айларын камтыйт. Күз адатта, жыйым-терим иштери күчөгөн, бышыкчылык мезгили болот. Бул мезгил «казан» деп да аталат. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Жыл мезгилдери
Категория:Метеорология
Категория:Климат
Күйүүчү сланецтер

thumb|Күйүүчү сланец
Күйүүчү сланецтер — массасы 60—70% күйүүчү органикалык заттардан турган чөкмө тектер. Өңүтүсү бозомук күрөң, саргыч күрөң. Курамында бир аз кальцит, доломит, гидрослюда, монтмориллонит, каолинит, талаа шпаты, кварц, пирит жана башка минералдар кездешет. Органикалык заттарга кээ бир өсүмдүктөрдүн жана жөнөкөй балырлардын биогеохимиялык жол менен пайда болгон калдыктары кирет. Тез тутанып, быкшып күйөт. Кургак кызытып, газ, бензин, керосин, парафин, майлоочу май, кокс алынат. Эл чарбасында отун, химиялык сырьё катары колдонулат. Жылуулук берүү энергиясы 3500—4000 ккал/кгга жетет. Лагунада, көл менен деңиз түптөрүндө пайда болот. Курамына жараша чополуу, карбонаттуу, кремнийлүү түрлөрдөн турат. Кембрийден тартып, неоген мезгилине чейинки чөкмө тектердин арасында өзүнчө кабатты түзөт. Негизинен платформалуу аймактарда жолугат. Ири кендери Балтика деңизинин жээктеринен, Беларуссия, Украина, Волга бою, Өзбекстан, Якутия, Швеция, Шотландия, АКШ, Канада, Австралия, Кытай жана башка жерлерден орун алган. 
Категория:Химия
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Күмүштак тоосу

Күмүштак тоосу — Талас Ала-Тоосунун түндүк тармагы. Бакай-Ата районун аймагында. Күмүштак, Үрмарал сууларынын (Таластын сол куймалары) ортосунда түштүктөн түндүккө карай 36 кмге созулуп жатат. Туурасы 18 км. Орто бийиктиги 3100 м, эң бийик жери 4251 м. Бийик түштүк бөлүгүнүн кыры тик чокулуу, аскалуу келип, мөңгүлөр кездешет, түндүгү Талас өрөөнүн карай жапыздайт.

Батыш жана чыгыш капталдары тик жана чукул, айрым жерлери капчыгайлуу. Негизинен рифейдин акиташ теги, акиташ чополуу сланец, филлит, кумдук, алевролит тектеринен турат. Тоодон Карагайлы, Коёндуу, Чийим-Таш, Чоң-Жол, Коңур-Дөбө жана башка суулар башталат. Жарым чөл жана кургак талаа (2700 м бийикке чейин), бадал токой аралашкан шалбаалуу талаа (2700—2900 м), субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа (3500 мге чейин), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафттар мүнөздүү. Жайыт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎ 
Категория:Бакай-Ата району
Күн атмосферасы

thumb|Күн атмосферасы.
Күн атмосферасы — Күндүн байкоого мүмкүн болгон сырткы бети. Күн атмосферасы бир канча түрдүү катмардан турат. Анын көзгө көрүнгөн нур чыгаруучу ички жука бөлүгү — фотосфера. Фотосферанын калыңдыгы 300 км, тыгыздыгы болжол менен 3.10-4 кг/м3, температурасы 5700°Кден 4500°Кге чейин. Анын үстүндө 14 кмге созулган хромосфера жайгашкан жана тыгыздыгы 10-9 кг/м3, температурасы 500°Кден 50000° Кге жетет. Фотосферада Күн тактары жана факелдери байкалат. Алардын диаметри 200 миң кмге жетет. Эң жогорку жана өтө сейректелген тышкы катмары Күн таажысы деп аталат. Ал Күн дискин Ай тосуп калып, Күн толук тутулганда байкалат. Хромосферадан Күн таажысына өткөндө (100) температура жогорулап, 50 миңден 2 млн Кге жетет. Күн таажысында (Күн бетинен ~10 миң км) бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгы бир канча жүздөгөн м/сек жана бир канча радиус аралыкта үн ылдамдыгына жакын ылдамдыкка жетет. Таажыдагы газдар дайыма Күндөн чыгып турган плазманын ысык агымын жана Күн шамалын пайда кылат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Астрономия
Күн батареясы

thumb|Күн батареясы.
thumb|Күн батареясы.
Күн батареясы — Күн нурунун энергиясын түздөн-түз электр энергиясына өзгөртүүчү жарым өткөргүчтүү фотоэлектр генератору. Күн батареясы констр. түзүлүшү боюнча Күн элементтеринен (КЭ) турган жалтырак кабык менен капталган жалпак панел түрүндө болот.

Селенден жасалган алгачкы Күн батареясы 1920-жылдарда пайда болгон. КЭнин саны бир канча жүзгө, панелдин аянты ондогон м2, чыңалуусу ондогон Вко, кубаттуулугу ондогон кВтка жетет. Жарым өткөргүчтүү материалдардын (кремний кристаллы) эки катмарынан турат жана жарык экинчи бөлүктүн чегине чейин жетип, электрондорду кыймылга келтирип, ток пайда кылыш үчүн үстүнкү катмары жука болуш керек. Күн батареясы — космосто учуучу аппараттардын өзүнчө электр энергиясын алышынын негизги булагы. Ошондой эле орбитанын көлөкө бөлүгүндө колдонулуучу электр химиялык аккумуляторлорду заряддайт. Жерде көчмө радиостанцияда жана радио кабыл алгычта энергия булагы катары колдонулат. Күн батареясынын жалпак же ичин көздөй кабырылган панели — күн коллектору. Ал — ийилчээк кара түтүктөрдүн, үй чатырына жылан сымал орнотулган ысык суу менен камсыз кылуучу системанын жакшыртылган түрү.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Табият илимдери‎
Күндүн тутулушу

thumb|Күндүн тутулушу.1: Күн, 2: Жер, 3: Ай, 4, 5, 6: Күндүн тутулушу. 
thumb|Күндүн тутулушу.
Күндүн тутулушу — Күндүн бетин Ай толук же жарым жартылай тосуп өткөндөгү көрүнүш, к. Тутулуу. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Астрономия
Күн карама

thumb|Күн карама (Helianthus annuus).
Күн карама (L. 1753) — өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу.

Күн караманын 50гө жакын түрү (негизинен бадал, чала бадал жана чөп) Түндүк Америкада, 28 түрү (бадал сымал) Мексика, Перуда өсөт. Көпчүлүгү — көп жылдык өсүмдүк. Бир жылдыгынан майалын уучу Күн карама (Н. annuus), көп жылдыгынан топинамбур Күн карамасы (Н. tuberosus) эгилет. Линза сымал Күн карама (Н. lenticularis) отоо чөп катары кезигет. Кооздук үчүн өстүрүлүүчү түрлөрү: бадыраң сымал Күн карама (Н. cucumerifolius), учтуу жалбырактуу Күн карама (Н. agrophyllus) жана башка Эгилме (май алынуучу) Күн карама өзөк тамырлуу (жерге 2—3 м терең кирет), сабагы жоон, түз (бийиктиги 0,6—2,5 м), жалбырагы жазы, учтуу келип, түкчөлүү. Гүлү сары, айрымдары көк, топ гүлү — себетче (диаметри 10—40 см). Курт-кумурска аркылуу кайчылаш чаңдашат. Данеги сыртынан катуу кабык менен капталган. Вегетация мезгили 80 —140 күн. Күнөстүү кара топурактуу жерге жакшы өсөт. Данегинде 27—57% май болот. Майы тамак-аш ө. ж-нда (маргарин, консерва жасоодо, кондитер өндүрүшүндө жа нан бышырууда), ошондой эле самын жасоо жана лак-боёк өндүрүшүндө кеңири колдонулат. Калдыгынан күнжара, шрот даярдалат. Майдаланган жалбырагы жана башка тоют катары пайдаланылат. КМШ өлкөлөрүндө эгилме К.кнын майды көп берүүчү, илдетке, зыянкечке туруктуу сорттору чыгарылып, 26дан ашык сорту райондоштурулган. Негизинен Украина, Түндүк Кавказ, Молдавия, Батыш Сибирь, Казакстан, Кыргызстанда өстүрүлөт. Күн караманын үрөнүнө кызылча шиш тумшугу, күн карама бүлбүлдөгү, беде көпөлөгү жана башка зыян келтирет. Илдеттери: склеротиниоз, кара чирик, дат илдети жана башка.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Күнүмдүктөр

thumb|Rhithrogena germanica
Күнүмдүктөр (Ephemeroptera) — муунак буттуулар тибинин курткумурскалар классынын бир түркүмү. Күнүмдүктөр өтө байыркы жандыктар тобуна кирет. Өтө жөнөкөй түзүлүштүү канаты бар, узундугу 2—40 ммге жетет. Алдыңкы канаты арткысынан чоңураак. Кээ биринин арткы канаты болбойт. Курсагынын арткы бөлүгүндө 3 куйрук жипчеси бар. Анын имагосу азыктанбайт, оозу толук жоюлган. Ичегилери аба капчыкчасына айланган. Күнүмдүктөр өтө жай учат. Күнүмдүктөрдүн дүйнө боюнча 2000ден ашык түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 200дөн ашык түрү тараган. Негизинен суу жээгинде кездешет. Имагосу бир күндөн бир нече күнгө чейин жашайт. Толук эмес өөрчүү жолу менен көбөйөт. Уруктандыргандан кийин эркеги өлөт, ургаачысы бир нече миң жумурткасын сууга тууйт. Тирүү туучу түрлөрү да кездешет. Күнүмдүктөр 3 жылда 25тей жолу түлөп, имагого айланат. Күнүмдүктөр — балыктын негизги азыгы. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Курт-кумурскалар‎
Күрдстан тоолору

thumb|Күрдстан тоолору.
Күрдстан тоолору, Күрд тоолору Армян жана Иран тайпак тоолорунун ашташкан жеринде, Түркия, Иран жана Ирактын аймактарында жайгашкан. Күрдстан тоолору кырка тоолордун жана тоо массивдеринин татаал тармактарынан турат; эң бийик жери 4168 м (Жило чокусу). Кыры жайпагыраак, капталдары тик, капчыгайлар көп; эң бийик кырларында (альп тибиндеги) чакан мөңгүлөр бар. Климаты субтропиктик; жаан-чачыны түштүк-батыш капталдарында 1000-3000 мм, түндүк-чыгыш беттеринде 400-700 мм. Түштүк капталдарында жер ортолук деңиздик токой жана бадалдар (маквис, эмен токою, мисте жана арча сейрек токою), түндүк беттеринде тоо-талаа өсүмдүктөрү өсөт. Жайпак чокуларын альп шалбаасы ээлейт. Көчмөн мал чарбасы мүнөздүү; дарыя өрөөндөрүндө бак-дарак, буудай, жүгөрү, арпа өстүрүлөт. Күрдстан тоолору көбүнчө Армян Тавр тоолору деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Тоолор‎
Категория:Түркия
Категория:Иран
Категория:Ирак
Күрөк буттуу моллюскалар

thumb|Dentalium sp.
Күрөк буттуу моллюскалар (лат. Scaphopoda) — деңизде жашоочу раковиналуу моллюскалар классы. узундугу 1,5 ммден 15 смге чейин. Денесинин эки капталы бирдей. Буту күрөк сымал, топурак казууга ыңгайланган. Раковинасы узун, түтүк сымал, ийилген, үстүндө тешиктери бар. Башында оозу жана көп сандаган жипке окшош өсүндүлөрү болот. Алар тамак издөө жана кармоо үчүн кызмат кылат. Көзү жок. Бакалоору жөнөкөйлөнгөн же жоюлган. Кан айлануусу бутунун ыргактуу кыймылы менен ишке ашат. Булардын 2 түркүмгө, 26 урууга кирген 1000дей түрү бар. Негизинен тропик
деңиздеринин түбүндө жашайт. Айрым жыныстуу. Личинкалары сүзүп жүрүп, 5—6 күндөн кийин суунун түбүнө түшөт. Топурак казып, тиричилигин өткөрөт.
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:моллюскалар
Күрөң көмүр

thumb|Күрөң көмүр
Күрөң көмүр — байыркы доорлордогу өсүмдүктөрдүн калдыктарынан пайда болгон көмүр. Жылуулук берүү жөндөмдүүлүгү боюнча таш көмүрдөн начар, чым-көңдөн жогору. Чым-көңдөн тыгыздыгы, өсүмдүктөрдүн калдыктарынын аздыгы, таш көмүрдөн кара күрөң түсү, күлдүүлүгү, абада тез бузулушу, күрөң түскө өтүп кетиши менен айырмаланат. Курамында көмүртек 55-78%, суутек 4-6,5%, кычкылтек 15-30%ке жетет. Жылуулук берүү энергиясы 5400-7400 ккал/кг. Энергетикада, суюк отун, синтетикалык зат, газ, жер семирткич өндүрүп алууда химиялык сырьё катары колдонулат. Таш көмүр мезгилинен неогенге чейинки тоо тек катмарларында кездешет. Айрыкча мезозой, кайнозой замандарына мүнөздүү. Эң жука кабыкчадан жана 100-120 мге чейинки калыңдыктан турат. Ири кендери Кыргызстандын аймагында көп жолугат. Мисалы, Көк-Мойнок – Кара-Кече көмүр бассейни, Кызыл-Кыя көмүр кени жана башка. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Геология
Категория:Тиричилик
Күрөң топурак

thumb|upright|Күрөң топурак.
Күрөң топурак — кургакчыл дарак, бадал, чөп өскөн, сууга жуулбас топурак тиби. Кышы жумшак, жайы салкын, кургак субтропик климат шартында түзүлөт. Түндүк Европа, Түндүк Африка, Алдынкы Азияда, Кытайда, Индстан жарым аралында, Мексика, Аргентинада жана башка; КМШ өлкөлөрүндө Крымдын түштүгүндө, Борбордук Азия менен Закавказьенин тоолуу аймактарында кездешет. Кыргызстандын жалпы жер аянтынын 9%ке жакынын ээлеп, Батыш Тянь-Шандын түндүк беттеринин топурагы Күрөң топурак болот. Күрөң топурактын тик профили үч катмардан (горизонттон) турат. Үстүнкү А катмары күрөң, жумшак (борпоң) чириндилүү келип, бүртүкчө структуралуу. Ал төмөнкү В катмарына акырындык менен өтөт. В катмары бир аз нык жана чополуу келип, кесек бүртүк структуралуу; сууга жуулбас бөлүкчөлөрдөн (агрегаттардан) турат. Андан төмөнкүсү – топурак пайда болуучу катмарга билинбей өтөт, ал саргыч, карбонаттуу, жеңил жана органикалык чополуу, бир аз кесек кум, таш аралаш чөгүндү тоотектен турат. Күрөң топуракта чиринди 3,5-4%тен 3-12%ке чейин жетип, төмөн карай акырындык менен азаят. Топурак сиңирме комплексинде кальций жана магний туздары көбүрөөк. Реакциясы жегичтүү жана нейтралдуу. Күрөң топурактуу жер дан эгиндерин, мөмө-жемиш бактарын өстүрүү үчүн жана чабынды, жайыт катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Топурак түрлөрү
Категория:Айыл чарба
Күүгүм

thumb|Күүгүм.
Күүгүм, иңир — күн баткандан кийин атмда байкалуучу оптикалык кубулуш; күндүзгү жарыктан түнкү караңгылыкка акырындык менен өтүү мезгили. Күүгүмдүн узактыгы күн баткандан жасалма жарыкты күйгүзгөнгө чейинки убакыт аралыгы менен аныкталат; ал экваторго жакындаган сайын кыскарып, жердин географиялык кеңдигине жараша болот. Күүгүмдүн граждандык (Күндүн горизонттон 6° кеңдикке чейин батышы), навигациялык (6°тан 12° ка чейин), астрономиялык (12°тан 18°ка чейин) түрлөрү болот. Жайында (июнда) жогорку кеңдиктерде (Түндүк жарым шарда) күн бир топко чейин туруп, кечки Күүгүм таңкы шоола менен кошулат, буурул түндөр байкалат. Мындай окшош кубулуштарды Түндүк жарым шарда кышында (декабрда) байкоого болот. Кыргыздарда күн чыгар алдындагы Күүгүм — таңкы шоола, таңкы мунарык же үрөң-бараң, үрүлбүрүл деп аталат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Аба ырайы
Күч импульсу

Күч импульсу — күчтүн кандайдыр аз убакыттын ичинде нерсеге кылган аракетинин чени (өлчөмү). Күчтүн орто маанисин (Fорт.) күч аракеттенген убакытка (t) көбөйтүлгөн көбөйтүндүсүнө барабар, башкача айтканда S= Fортo  Күч импульсунун бирдиги катары бир секунда ичинде 1Н туруктуу күчтүн аракетинин натыйжасында пайда болгон импульс алынат. Күч импульсунун бирдиги катары ньютон.секунда алынат. Күч импульсу — вектордук чоңдук жана анын багыты күчтүн (Fорт.) багытына дал келет, (t) убакыт аралыгындагы Күч импульсунун так мааниси S= . интегралы менен аныкталат. Күч импульсунун чоңдугу кыймыл санынын ошол импульс алынган убакыт ич инде болгон өзгөрүшүнө S= барабар, мында , чекиттин убакыт башындагы жана акырындагы кыймыл саны. Күч импульсу механикада, мисалы, согуу теориясында кеңири колдонулат. 
Категория:Физика
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9