Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сигналдаштыруу

Сигналдаштыруу - көңүл бурдуруу, кабарлоо, буйрук берүү жана эки тараптуу суйлөшүүлөрдү тейлөө максатында сигнал берүүгө ылайыкталган түзүлүштөр системасы жана шарттуу белгилер. 

Сигналдаштыруу көзгө көрүнмө, үндүү жана такт түрүндө, арналышы боюнча эскерткич, авариялык, чакырма же издегич, текшерип-тескөөчү же оперативдүү жана сүйлөшмө болуп бөлүнөт. Сигналдык түзүлүштөр жана приборлор катары гелиограф, жол белгилери жана нускамалары кеме оттору, петард, прожектор, радио- гидроакустикалык буй, радиозонд, радиомаяк, жол светофору, семафор ж. б. колдонулат. Сигналдык тузулуштер механикалык, гидравликалык, пневматикалык, электрдик жана радио системалар менен иштетилет. 

Сигналдаштыруу автомобиль, т. ж. транспортторунда, авиацияда, энергетикада; өндүрүштө машиналардын , станоктордун абалын көрсөтүү, өндүрүш тапшырмасы менен анын аткарылышынын жүрүшүн салыштыруу; жумуштун коопсуз Шарттарын камсыз кылуу учун колдонулат

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Физика
Сигнал

Сигнал (лат. sigmim - белги дегенден) - кандайдыр бир окуя, объектинин абалы жөнүндө маалымат ташыгыч же башкаруу командалар, кабарлар жана башкаларда берүүчү белги, физикалык процесс же кубулуш. 

Топ Сигналдардын жардамы менен өтө татаал. ар кандай окуяларды кандайдыр даражада түшүнүүгө болот. Өзүнүн түзүлүшү боюнча Сигнал механикалык (деформация, басымдын өзгөрүшү), жылуулук (температуранын, жарыктын өзгөрүшү), электр (ток күчүнүн, чыңалуунун өзгөрүшү). электр-магнит (радио толкундан), үн (акустикалык термелүү) ж. б. болуп бөлүнөт. 

Сигналдын колдонулушу кабар берүүнүн өзгөчөлүгүнө, кедергинин деңгээлине жана мүнөзүнө, кабыл алуу жана берүү мүмкүндүгүнө байланыштуу. Билдирүүдөгү информация Сигналдардын бир же бир канча параметрлеринин (амплитуда, узактыгы, жыштык, фаза ж. б.) өзгөртүлүшү болуп эсептелет. 

Сигнал аралыкка берүүгө, кабыл алууга, сактоого ж. б. ылайыкталып, ташылуучу маалыматты өзгөртпөй, бир түрдөн башка түргө өткөрүшү мүмкүн Буга комузчу черткен күүнү магнит плёнкасына жазуу процесси ачык мисал болот. Комузчу нота тамгаларын көзү менен көрөт (жарык Сигналы) жана комуздун кылын чертүү менен (мех. Сигнал) кылды түрдүү жыштыктагы акустикалык термелүүнү пайда кылуучу термелүү булагына айландырат (үн Сигналы) да, андан чыккан үн микрофон менен тизмектеги токтун күчүн өзгөртөт (электр Сигналы); бул ток магнит бөркүнүн өзөгүндө өзгөрмө магнит талаасын индукциялайт (электр-магнит Сигналы); бул талаа магнит лентасын кайра магниттөөнүн натыйжасында магнит жазуусу пайда болот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Физика
Сиваш

thumb|Сиваш.
thumb|Сиваш.
Сиваш Чирик (Сасык) деңиз – Азов деңизинин батыш жээгиндеги майда булуңдар системасы. 

Уз. 112 км, аянты 2560 км2. Азов деңизинөн кууш кумдуу сайроон - Арабат Жебеси менен бөлүнүп, Генический кысыгы аркылуу туташат. 

Жээги оёңдуу жантайыңкы, саздуу; жайында туз катмары менен капталат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Деңиздер
Ян Сибелиус

thumb|

Ян Сибелиус (8. 12. 1865, Хяменлинна, Тавастехус - 20. 9. 1957, Ярвения, Хельсинкиге жакын) - финн композитору, М. Вегелиустан (Хельсинкиде), А. Беккерден (Берлинде), Р. Фукс менен К. Гольдмарктан (Вена) таалим алган. 

Фин элдик музыкасынын негизинде ири чыгармаларды (7 симфония, 14 симфониялык поэма, 1892- 1929) жазган. 

Көрүнүктүүлөрү: «Калевала» эпосунун негизинде жазылган «Куллерво-симфония», «Лямминкяйнен» симфониялык цикли, «Финляндия», «Түндүк кызы», «Тапиоля» симфониялык поэмалары, «Мекеним» баатырдык кантатасы, «Кара розалар», «Жолугуудан кайткан кыз» лирикалык романстары. 

Хельсинкиде 1950-жылдан ар жылы (июнда) «Сибелиус жумалыгы» фестивалы өткөрүлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Сетариоз

Сетариоз - Setaria Viborg уруусундагы филярия найда кылуучу малдын гельминтоз ылаңы. 

Филярия (кыл курт) ичте, мээде, жүлүндө мителеп, сиркеси кан менен айланып, малды жабыркатат. Сетариоз Европа, Азия, Африка, Америка өлкөлөрүндө-жылкы менен уйда, Ыраакы Чыгышта, Түштүк Азияда - койдо, тоолуу Алтайда, Ыраакы Чыгышта - маралда, бугуда кездешет. 

Ал ыландуу малдын канын соргон чымын-чиркей аркылуу тарайт. Клиникалык белгиси малдын гельминттен жабыркашына байланыштуу келет. Мисалы, малдын мээси менен жүлүнү жабыркаганда арткы буту шал болуп, кок мээнин белгиси байкалат. 

Диагноз кандын лабораториялык анализи боюнча жана мал өлүгүн текшерүү аркылуу коюлат. Дарылоо белгисиз. Алдын алуу - Сетариозду тараткыч чымын-чиркейден малды коргоо.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Мал оорулары
Серпилгичтик модулу

Серпилгичтик модулу - материалдын серпилгич касиеттерин мүнөздөөчү чоңдук. 

Гук мыйзамы аткарылып, деформациясы аз, б. а. чыңалуу менен деформациянын ортосунда сызыктуу көз карандылык болгондо Серпилгичтик модулу - ал чоңдуктардын катышындагы пропорциялаш коэффициент. Ал огу боюнча созулуудагы-кысылуудагы (Юнг модулу, нормалдуу серпилгичтик модулу), жылышуудагы (жылышуу модулу), бардык жагынан кысылуудагы (көлөмдүк серпилгичтик модулу) Серпилгичтик модулу болуп айырмаланат. 

Серпилгичтик модулу материалдын бекемдигин, деформацияга каршылыгын, туруктуулугун эсептөөдө, ошондой эле атомдордун ортосундагы байланыш чени катары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Физика
Серотонин

thumb|Серотонин.
Серотонин, 5-окситриптамин - киши жана жаныбар ткандарында жана канында болуучу биол. активдүү зат; нерв системасынын медиатору. 

Биринчи жолу кристалл түрүндө буканын кан сары суусунан алынган (1947). 
Серотонин көп өлчөмдө ичеги көңдөйлүүлөр, муунак буттуулар, жерде-сууда жашоочулардын ууларында жана өсүмдүктөрдө кездешет. 

Организмде Серотонин триптофан аминокислотасынан синтезделет. Серотонин кан тамырлардын тонусуна күчтүү таасир этип, борбордук нерв системасынын ишин, ошондой эле тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу, эндокрин ж. б. системаларды гумордук жөнгө салууга катышат. 

Организмдеги Серотонин алмашуунун бузулушу жүрөк инфаркты, жара, айрым психикалык ж. б. ооруларды пайда кылат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Биология
Серицит

thumb|Серицит.
Серицит (лат. sericus - жибек сымал) - минерал, ак слюдалардын бир түрү. 

Гидрослюдаларга окшош келип, курамында калий аз, Si02, MgO,. Н20 арбын. Түссүз же жашыл, жибек сымал жылтырак. 

Негизинен гидротермдик өзгөрүүлөргө учураган интрузия жана метаморфизмделген тоо тектерде, серицит сланецинде, руда тулкуларынын чет-жакаларында кезигет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Минералдар
Сердолик

Сердолик – минерал. Курамында темирдин кычкылы бар халцедондун бир туру. 

Өңү ачык кызгылт сары, кызыл. Агаттын ачык кызыл же кызгылт сары түстөрүнун кезектешип жайгашкан түрү да Сердолик оникси деп аталат. 

Сердолик менен Сердолик оникси - кооз жана кымбат баалуу асыл таш. Алар мончок, кутуча, кооз төөнөгүч жасоого жана шакектин,иймектердин көзүнө коюучу таш катары пайдаланылат.
 Кыргызстанда кеңири таралган. Республиканын булуң бурчтарынан кездештирүүгө болот. 2016-жылы Түп районуну Талды-Суу айылдынын тургуну Уланбеков Бакдөөлөт суудан таап алган. Өңү кызгыл сары формасы тамчыга окшош, салмагы 74гр минерал экени аныкталган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.Оңдоп түзөгөн Уланбеков Бакдөөлөт Уланбекович
Категория:Минералдар
Сераделла

thumb| Түргө ат берген жемиштердин көрүнүшү.
Сераделла (Ornithopus) - чанактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. 

Дүйнөдө 11, түрү белгилүү, анын ичинен бирөө эгилме. Ал - бир жылдык, көп бутактуу, ичке сабактуу, ширелүү өсүмдүк. Уз. 50 смче. Жалбырагы 5-20 жуп. 

Гүлү мала кызгылт, майда чачыкча. Мөмөсү - чанак, уругу майда. Сераделла Португалия, Испания жана Африкада өсөт. 

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Сепаратор

Сепаратор (лат. separator - бөлгүч) - катуу же суюк нерселерден механикалык аралашмаларды бөлгүч, алардан кошундуларды ажыраткыч, газдан катуу же суюк бөлүкчөлөрдү бөлүп алгыч аппарат.
 
Түрдүү типтеги Сепаратордун иштеши аралашмадагы компоненттеринин физикалык касиетинин түрдүүлүгүнө (форма, масса, магнит жана электр касиеттери, бөлүкчөлөрдүн тыгыздыгы, сүрүлүү коэффициенти ж. б.) негизделген.
 
 
Сепаратордун көп түрү бар. Суюктуктан эмульсияны бөлүп алууда борбордон четтөөчү Сепаратор, газды механикалык тазалоодо жана андан катуу же суюк бөлүкчөлөрдү бөлүүдө газ Сепаратору жана циклондор, данды керексиз кошундулардан арылтууда дан Сепаратору колдонулат.
 
Сепаратор тоо-кен өнөр жайында пайдалуу казылмаларды байытууда, химиялык өнөр жайында түрдүү аралашмадан бөлүү жана тазалоодо, куйма өндүрүшүндө формалык жана стержендик аралашмаларды даярдоодо жана тазалоодо, газ өндүрүшүндө газ скважиналарын нымдан, катуу бөлүкчөлөрдөн ж. б. кошундулардан тазалоодо, тамак аш өнөр жайында каймак, быштак алууда, сүттү тазалоодо, крахмал, ачыткы алууда пайдаланылат. Эл чарбасында магнит, күйүүчү май жана сүт Сепараторлору көп таралган. Магнит Сепаратору пайдалуу минералдарды жараксыз тектер менен пайдасыз кошундулардан бөлүп алууда, күйүүчү май Сепаратору майдан сууну жана механикалык кошундуларды бөлүүдө, сүттү тазалап, каймак менен көк сүттү бөлүүдө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Химия
Сепартизм

Сепартизм (лат. separo - бөлө- мүн, ажыратам) –
 
 1) өзүнчө бөлүнүүгө аракеттенүү;
 2) көп улуттуу мамлекеттерде аз сандуу улуттардын мамлекеттен бөлүнүп, өзүнчө мамлекет же АО болууга умтулушу.
 
Сепартизмдин улуттук-боштондук кыймылдан айырмасы - массалык кыймыл болбостон, белгилүү чөйрөнүн кызыкчылыгын чагылдыргандыгында.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Терминдер
Антуан де Сент-Экзүпери

thumb|Антуан де Сент-Экзүпери (1942).
Антуан Мари Жан-Батист Роже де Сент-Экзүпери (1900-жыл 29-июнь — 1944-жыл 31-июль) — франциялык жазуучу, акын, аристократ, журналист жана кесипкөй учкуч болгон. Ал Франциянын бир нече жогорку адабий сыйлыктарынын лауреаты болгон жана ошондой эле АКШнын Улуттук китеп сыйлыгына татыктуу болгон. Ал "Кичинекей ханзаада" (фр. Le Petit Prince) новелласы, "Шамал, кум жана жылдыздар" (англ. Wind, Sand and Stars) жана "Түнкү учуу" (фр. Vol de nuit) лирикалык авиация чыгармалары менен көпчүлүктүн эсинде калган.

Сент-Экзүпери Европанын, Африканын жана Түштүк Американын аба почтасы жолдорунда иштеп, Экинчи дүйнөлүк согуштун алдында ийгиликтүү жеке учкуч болгон. Согуш чыгып кеткенде ал Француз аба күчтөрүнө кошулуп, 1940-жылы Франция Германия менен аба ок атууларын токтотконго чейин чалгындоочу миссиялык учууларды аткарып турган. Француз аба күчтөрү таратылып бүткөндөн кийин ал Нацисттик Германияга каршы согушка кирүүгө өкмөттү көндүрүш үчүн Америка Кошмо Штаттарына барган. Түндүк Америкада өзүнүн негизги үч эмгегин жазып, 27 айлык тыныгуунун артынан ал учкуч болуш үчүн жашы өтүп кеткен болсо да жана ден соолугу начарлаганына карабастан Түндүк Африкадагы Эркин Франция аба күчтөрүнө кошулган. Ал 1944-жылдын июлунда Жер ортолук деңизинде чалгындоо миссиясы учурунда дайынсыз жоголуп, ошол убакта каза болду деп айтылат.

Согушка чейин Сент-Экзүперинин Францияда учкуч катары атагы чыккан. Адабий чыгармалары көзү өтүп кеткенден кийин жазуучунун беделин Францияда улуттук баатыр деңгээлине чейин көтөргөн. Башка эмгектеринин эл аралык котормолору аны мындан ары кеңири таанымал кылган. Анын 1939-жылдагы "Terre des hommes" (Адам жана анын дүйнөсү) философиялык эскермеси эл аралык гуманитардык топтун аталышына айланып, Канаданын Квебегиндеги Монреал жергесинде өткөрүлгөн 20-кылымдагы дүйнөнүн эң ийгиликтүү жарманкеси "Expo 67нин" башкы темасын жаратууда пайдаланылган.

 Өмүр таржымалы 

 Чыгармалары 
Тунгуч чыгармасы («Учкуч») 1926-ж. жарыяланган. «Түштүк чабарманы» (1929), «Түнкү учуш» (1931), «Адамдар планетасы» (1939) романдарында өткөн турмушту поэтикалык, философиялык жактан жалпылап, гуманисттик жыйынтык чыгарат, реакцияны жек көргөндүгүн айтат.

Аскер учкучу катары 2-дүйнөлүк согушка катышкан. «Аскер учкучу» (1942), «Барымтага кеткенге кат» (1943) повесттери Каршылык көрсөтүү кыймылынын адабиятындагы көрүнүктүү чыгармалардан.
 
«Кичинекей ханзада» (1943) жомогу Сент-Экзюперини дүйнөгө белгилүү кылган.

 Шилтемелер 

Категория:Франция жазуучулары
Категория:Журналисттер
Категория:Туулгандар 1900-жылы
Категория:Өлгөндөр 1944-жылы
Сен-Симон Клод Анри де Рувруа

Сен-Симон Клод Анри де Рувруа (17. 10. 1760, Париж -19. 5.1825, ошол эле жер)-граф, француз социологу, ойчул, социалист-утопист.
 
Улуу француз революция жылдарында якобчулар менен талапташ болуп, кийинчерээк алардан четтеп, Наполеон Бонапарт тарапка өткөн.
 
Тарыхый процесстин өнүгүшүн Сен-Симон коомдун өнүгүшүндөгү кээ бир прогрессчил тепкич катары элестетип, капитализмдин социализм менен алмашуусун мыйзам ченемдүү деп эсептеген.
 
Сен-Симон милдеттүү иштөө, илим менен өнөр жайдын бирдиктүүлүгү, чарбаны борбордоштуруп пландуу жүргүзүү, коомду окумуштуулар менен капиталисттердин башкарышы социализмдин белгилери деп эсептеген. Келечек коомдо жеке менчик болот деген. Ал өзүнүн социалисттик идеяларын турмушка ашыруу жолу революцияда эмес, ошол идеяларды тынчтык жбл менен пропагандалоодо деп ойлогон.
 
Сен-Симон жумушчу табын жапа чегүүчү гана тап катары эсептеп, анын тарыхый- революциячыл ролун баамдаган эмес.
 
Сен-Симон Францияда, Германияда, Италияда, Россияда ж. б. өлкөлөрдө алдыңкы ой-пикирдин жана социалисттик идеялардын өнүгүшүнө чоң таасир тийгизген.
 
Анын окуусу илимий социализмдин булактарынын бипи болуп калган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Сенсибилдөө

Сенсибилдөө сенсибилдөнүү - организмдин бетон заттарга (аллергендерге) өтө сезгичтиги.
 
Сенсибилдөөгө бактериялар, вируетар (алардын антигени, уусу), химиялык заттар, көп дарылар, өнөр жай уулары алып келет (к. Аллергия).

Организмдин өзүндөгү белоктор бузулганда аутосенсибилдөө болушу мүмкүн.
Сенсибилдөөдөгү аллергиялык реакциялардын башталышы иммунитет процессине окшошуп, аллергендер ретикул-эндотелий системасынын клеткаларында топтолуп, анда атайын антителолор пайда болот.

Сенсибилдөө иммунитетке окшоп, активдүү жана пассивдуу болуп болунет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Медицина
Сенсибилдөө оптикада

Сенсибилдөө оптикада (лат. sensibilis-сезгич) -оптикалык спектрдеги жыштыгы белгилүү нур менен нурлантканда фотоматериалдын жарык сезгичтигинин жогорулашы.
 
Сенсибилдөө оптикалык жана химиялык болуп айырмаланат.
 
Оптикалык Сенсибилдөө түздөн түз реакцияга кирбеген, бирок энергиясын күмүш галогениддерине берип, алардын сезгичтигин жогорулатуучу сенсибилдештиргич затты кошуунун натыйжасында алынат.
 
Химиялык Сенсибилдөө күмүш галогениддеринин кристалл торчосунун бетинин бузулган жеринде адсорбция процесстеринин пайда болушунун жана атайын кошундулар менен жарык сезгич заттын химиялык өз ара аракеттенишинин негизинде алы

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Химия
Сенпьер жана Микелон

Сенпьер жана Микелон — Франциянын Атлантика океанындагы ээлиги, Ньюфаундленд аймагынын түштүгүндө.
 

 Негизги маалымат 
8 аралдан турат; эн ирилери - Сен-Пьер жана Микелон аралдары.
Жалпы аянты 242 км2.

 Админ. жана негизги экономикалык борбору - Сен- Пьер ш.
 Климаты мелүүн (январдын орточо температурасы -6°С, июлдуку 14°С), океандык, нымдуу (жылдык жаан чачыны 1000 ммге чейин).
 Дөңсөөлүү ойдуңдар жана платолор басымдуу.
 Калкынын негизги кесипчилиги - балык кармоо жана консервалоо, башка өлкөлөрдүн балык уулоочу кемелерин тейлөө.
 Айбанаттарды асыроочу ферма бар.
 Сыртка балык, балык продукцияларын жана тери чыгарат.
 thumb | 220x124px | right | Жайгашуун картасы.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Франция
Сенкевич Генрик

Сенкевич Генрик (5. 5. 1846, Воля- Окшейска - 15. 11. 1916, Веве. Швейцария) - поляк жазуучусу.
 
 Жакырланган шляхтанын үй-бүлөсүнөн.
 Варшава университетинде окуган.
 Алгачкы прозаларында патриархалдык турмуштун начарлашын, реформадан кийинки дыйкандардын азап-тозогун көргөзөт.
 1876-79-ж. АКШда жашап, америкалыктардын турмушу жөнүндө «Саякат каттары» деген чыгармасын жарыялаган.
 Кийин «От жана кылыч менен» (1883-84), «Ташкын» (1884- 86), «Пан Володыевский» (1887-88 сыяктуу тарыхый үчилтик жараткан.
 «Догматсыз» (1889-90) романы Л. Толстой, А. Чехов, М. Горький ж. б-лар тарабынан жогору бааланган.
 «Полонецкийлердин үй-бүлөсү» (1893-94) романына сатиралык тенденция мүнөздүү. «Крестчендер» (1897-1900) тарыхый романында 14-15-кылымдагы поляк элинин турмушу сүрөттөлөт.
 1905-07-жылкы революцияны түшүнгөн эмес («Ирим» романы, 1909-10). Сенкевичтин чыгармалары поляк элинин маданиятынын өнүгүшүнө чоң таасир тийгизген.
 
1905-ж. Нобель сыйлыгын алган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Сенжермен тынчтык келишими (1919)

Сенжермен тынчтык келишими (1919) - Биринчи дүйнөлүк согушту (1914-18) корутундулаган тынчтык келишимдердин бири.
 
Версаль-Вашингтон системасынын бир бөлүгү.
Бир жактан АКШ, Британ империясы, Франция, Италия, Япония ж. б. «союздаш жана бириккен державалар», экинчи жактан Австрия Парижге жакын Сен-Жермен-ан-Ле шаарында 10-сентябрда кол койгон. Ал Биринчи дүйнөлүк согушта жеңилген Австрия-Венгрия
империясынын кулашын жана анын ордуна Австрия республикасы менен Венгрия, Чехославакия, Серб-Хорват-Словения (1929-ж. октябрдан Югославия) мамлекеттеринин түзүлүшүн белгилеген.
 
Келишим боюнча Австриянын составына Жогорку жана төмөнкү Австрия, Зальцбург, Каринтия, Штирияныя бир бөлүгу, Форарльберг, Түндүк Тироль жана Бургенланд кирип, Буковинанын бир бөлүгү Румынияга, Түштүк Тироль Италияга өтүп, Түштүк славяндардын бардык жерлери Габсбургдардын мурдагы империясынан бөлүнүп чыккан. Ал Австрия армиясынын санын чектеп, Австрияны репарация төлөөгө милдеттендирген, Империалисттик державалар келишимге катышкан өлкөлөрдү Совет мамлекетине каршы плацдарм катары пайдаланууга аракеттенген.
 
Сенжермен тынчтык келишими Нацисттик Германиянын 1938-ж. Австрияны басып алышы (Аншлюс) менен жоюлган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Келишимдер
Сенатор

Сенатор –
1) Байыркы Римде сенаттын мүчөсү, б. з. ч. 1-кылымдын аягынан жогорку сословиенин өкүлү.
 
Сенатор наамы өмүр бою берилген, императордук мезгилде мураска калтырылган же император тарабынан ыйгарылган.

2) Революцияга чейинки Россияда жана азыркы мамлекеттерде сенаттын мүчөсү.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Саясатчылар‎
Сенат

Сенат (лат. senex - карыя дегенден келип чыккан) –
 
1) Байыркы Римде мамлекеттин жогорку органдардын бири. Республикага чейинки мезгилде уруу ак сакалдарынын жыйыны; республика учурунда - жогорку бийликтин мамлекеттик органы; империя тушунда - ак сөөктөрдүн таянычы болгону менен мурдагы саясий маанисинен ажыраган.

2) Бир катар өлкөлөрдө (Бельгия, Ирландия, Италия, Фрапция, АКШ, Канада, Мексика, Бразилия, Малайзия, Турция, Лесото, Либерия ж. б.) парламенттин жогорку падатасынын аты. Кээ бир өлкөлөрдө Сенат тике же көп баскычтуу шайлоо менен түзүлсө, айрымдарында мамлекет башчысы дайындайт.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Саясат
Сенаж

Сенаж - чөптүн нымдуулугу 50- 55%ке чейин тоборсутулуп, абасыз чөйрөдө консервалоо жолу менен даярдалган тоют.
 
Сенаж сырьёсу катары табигый шалбаа жана эгилме чөптөр керектелет. Тоборсутулган чөптү майдалагыч машина менен туурайт. Сенаж сактоо үчүн металлдан же темир бетондон жасалган жылчыксыз мунара, кээде кирпичтен же бетондон салынган силостук мунара, бетондолгон траншеялар колдонулат.
 
Мунарадагы (бийикт. 16-18 м) чөп салмагы менен басырылат, траншеяда трактор ж. б. менен тапталат.
 
Бекем ныкталган чөп, жылчыксыз жай бактериялардын өсүүсүн токтотуп, чирүүгө тоскоолдук кылат.
 
100 кг беде Сенажында 35-40 тоют бирдиги, 4-5 кг сиңимдүү протеин, 450- 460 г кальций, 200-220 г фосфор, 3000-4000 мг каротин бар.

Сенаж майда тууралган тоют болгондуктан малга берүүнү механикалаштыруу жеңил. Кышкысын тоңбойт.

Уйдун тоют рационундагы силос менен чөптү толук алмаштыра алат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Айыл чарба
Сена

Сена ― Франциядагы дарыя.
 
Уз. 776 км, алабынын аянты 78,6 миң км2. Лангр платосунан башталып, Ла-Манш кысыгына куят.

Ортоңку жана төмөнкү агымында өрөөнү жазы, нугу ийри-буйру. Башкы куймалары: Об, Марна, Уаза (оң), Йонна (сол). Негизинен жамгыр сууларынан куралат. Ноябрдан мартка чейин суусу кирет.

Жылдык орточо чыгымы Парижде 250 м3/сек, чатына жакын 450-500 м3/сек. Каналдар аркылуу Сомма, Шельда, Самбр, Маас, Рейн, Сона, Луара ж.б. дарыялары менен туташат.

Труа шаарынан тартып кеме жүрөт. Башкы порттору ― Париж, Руан, Гавр.

Булактар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Дарыялар
Категория:Франция