Палестина мамлекети

Палестина мамлекети ( — «Да́улят Филасты́н») — Жакынкы Чыгыштагы де-юре көз карандысыз жана жарым-жартылай таанылган, түптөлүү процессиндеги мамлекет. 2024-жылдын май айынын акырына карата алынган маалыматтар боюнча Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө болгон 193 мамлекеттин ичинен 157 тааныганБУУ. Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын тааныган, Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө болгон мамлекеттер..

Кыргызстан — Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын 1995-жылдын 12-сентябрында тааныганКыргыз Республикасынын тышкы иштер министрлиги. КР дипломатиялык мамиле түзгөн өлкөлөрдүн тизмеси..

 Этимологиясы 
«Палестина» аталышы — Израилдин Жер Ортолук деңизинин жээгиндеги байыркы филистимдер отурукташкан бөлүгүнүн «Филистия» аталышан келип чыккан. Арабтар 638-жылдан бери «Палестина» атылышынын арабча формасы катары «Фаластын» сөзүн колдонуп келишет.

Британ мандаты учурунда «Палестина» аталышы мандат алдындагы аймакка бекитилген. Орто кылымдарга чейин «палестиналыктар» деп ушул аймакта отурукташкан бардык улуттардын өкүлдөрү атылып келишкен, ал эми орто кылымдарда «Палестина» деген сөздөн келип чыккан «палестиналыктар» аталышы ошол аймакта жашаган араб улуттундагы (палестина эли, палестинадагы араб эли) адамдарга карата колдонула баштаганПалестина идентификациясы.Иерусулимдин хроникасы. Палестиналык Шарон..

1994-жылы Израиль менен Палестинанынын бошотуу уюмунун ортосундагы Осло шаарында кол коюлган келишимдин натыйжасында Иордан дарыясынын батыш жээгин жана Газа тилкесин камтыган аймакта Палестинанын улуттук администрациясы түзүлгөн.

Учурда Палестинанын улуттук администрациясы жана Израиль Иордан дарыясынын батыш жээгинин бир бөлүгүн гана көзөмөлдөйт, ал эми Газа тилкеси толугу менен ХАМАС кыймылы тарабынан көзөмөлдөнөт жана Палестинанын улуттук администрациясынан толугу менен көз каранды аймакка айландыруу пландалуудаКомерчантъ. Газа тилкеси бөлүнүүгө даярданууда.. Палестинанын улуттук администрациясы Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын эл аралык деңгээлде таанууга умтулатЛента.ру. Аббас Палестинаны таануу боюнча БУУга арыз жиберди.. «Ослодогу келишиминин» жыйынтыгы боюнча Израиль менен Палестинаны бошотуу уюму кол койгон документтерде «Palestinian Authority» («Палестина администрациясы») термини колдонулганИзраилдин тышкы иштер министирлиги. Ыйгарым укуктар жана жоопкерчиликтер боюнча макулдашуу..

 Тарыхы 
thumb|left|Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын таануу:
XIX кылымдын аягында жана XX кылымдын башында, бул аймакта улутчулдук сезимдер күчөгөн жана Палестиналык араб улутчулдук көз караштары да пайда боло баштаганDaily Sabah. 400 жылдык тынчтык: Палестина Осмон империясынын бийлиги астында.. Палестинадагы интеллигенция көбүрөөк автономияга жана өз алдынча башкарууга чакырыктарды жасаганJewish Virtual Library. Осмон Империясынын мезгили (1517-1917).. Бул мезгил Осмон империясынын ичинде ар кандай саясий кыймылдардын түптөлүшүнө дал келген жана жаш түрктөр кыймылдын катышуучуларынын кысымынын негизинде айрым саясий реформалар жүргүзүлгөн. Бирок бул реформалар башка топтордун каршылыгына дуушар болуп турганBritannica. Жаш түрктөр..

XX кылымдын башында сионисттик кыймыл күч алып, Палестинада жөөттөрдүн мекенин түзүүнү көздөгөн кыймылдар күч алганHystory. Осмон империясынын кулашынын алты себеби.. Жөөттөрдүн иммиграциясы күчөп, сионисттик уюмдар жергиликтүү жер ээлеринен жерлерди сатып алууну башташкан.

Осмон империясынын акыркы султаны Абдул Хамид II Палестинадагы сионисттик кыймылдын аракеттерине каршы чыккан. Осмон империясынын Палестинадагы башкаруусу Биринчи дүйнөлүк согуштун жыйынтыгы толугу менен аяктаган. 

Осмон империясынын Биринчи дүйнөлүк согушта жеңилүүсүнөн кийин, 1920-жылы Палестинада Британиянын мандатын ишке ашыруу менен бул аймак толугу менен Британиянын көзөмөлүнө өткөнThe Palestine Chronicle. Палестинадагы Осмон империясынан калган элестер..

 Географиясы 

 Географиялык абалы 
Азыркы Палестина мамлекети экиге бөлүнгөн — Иордан дарыясынын батыш жээги жана Газа тилкеси.

Палестина мамлекетинин карамагындагы аймактар Леванттын түштүгүндө жайгашкан. 

Газа тилкеси батышынан Жер ортолук деңизинин суулары менен чулганат, түштүгүнөн Мисир, түндүгүнөн жана чыгышынан Израиль менен чектешет. 

Иордан дарыясынын батыш жээги чыгышынан Иордания, түндүгүнөн, түштүгүнөн жана батышынан Израиль менен чектешет. Палестина мамлекетин түзгөн эки анклавдын бири-бири менен географиялык чек арасы жок, аларды Израиль бөлүп туратБУУ. Өлкөлөр жана аймактар.. 

 Геология 
left|thumb|Наблус шаарынын тегерегиндеги Геризим тоосу самарийлер үчүн ыйык жер деп саналат
Газанын жээктеги түздүгү кум дөңсөлөрүнөн жана түшүмдүү кумдуу ойдуңдардан турат. Арабча куркар деп аталган, башка аймактарда кездешкен тешикчелуу акиташ, кумташтан жана башка тоо тектер жок. Ал эми Батыш жээкте жапыз тоолор басымдуулук кылат: Геризим тоосу (881м), Наби Самвил тоосу (890м) жана Скопус (826м) тоосу. Тоолордун курамы негизинен деңиз чөкмөлөрүнөн (акиташ жана доломит) турат. Бул тоо тектердин борпоң жана тешикчелүү болушу, жаан-чачын менен түшкөн суулардын чыпкалып жер астына сиңишине жол берип, көптөгөн суу сактагычтарды суулар менен камсыз кылатPalestine & Palestinians. Beit Sahour, Palestine: Alternative Tourism Group. 2008. p. 18. ISBN 978-9950-319-01-1..

 Климат 
Палестинада абанын температурасы ысык келет. Батыш жээктеги климат негизинен Жер ортолук деңизинин климатына окшош, деңиз жээктеги климатка салыштырмалуу бир аз салкын. Батыш жээктен чыгышында Жөөт чөлүнүн көп бөлүгү жайгашкан жана климаты кургак жана ысык деп мүнөздөлөт. Жансыз деңиздин батыш жээги планетадага ысык жерлердин бири болуп саналат. Газаданын климаты ысык жарым кургак, кышы жумшак жана жайкысы ысык болот.

Жаз март–апрель айларында туура келет, эң ысык айлары июль жана август, орточо жогорку температурасы 33 °C. Эң суук айы январь, орточо төмөнкү температурасы 7 °C. Жаан-чачын аз жана адатта ноябрь жана март айларынын ортосунда жаайт, жылдык жаан-чачындын көлөмү болжол менен 116 ммГаза тилкесиндеги айлык орточо аба температурасынын көрсөткүчтөрү..

 Суу ресурстары (гидрология) 
right|thumb|Иордан дарыясы
Иордан дарыясы Палестинадагы эң чоң дарыя болуп саналат. Жакынкы Чыгыштын Жердин достору уюмунун билдирүүсүнө ылайык, бул дарыянын 96% таза суусу Израиль, Иордания жана Сирия тарабынан тиричилик үчүн колдонуу максатында каналдар же түтүктөр менен башка жактарга бурулуп кетет. Акыркы жылдары тазаланбаган агынды суулардын дарыяга куюуушунун көлөмү тез өсүп жататИордан дарыясын калыбына келтирүү иш-чаралары..
left|thumb|Жансыз деңиздин жээгинде Палестинанын эң төмөнкү чекити жайгашкан
Жансыз деңиз Палестинадагы эң чоң көлZertal, Adam (2004). The Manasseh Hill Country Survey: The Shechem Syncline. BRILL. p. 36. ISBN 978-9004137561.

Арабча вади деп аталган бир катар кыска мөөнөттө аккан сайлар Иордан дарыясына же Жансыз деңизге батыш жээги аркылуу куят, анын ичинде Вади Ог, Вади Фаррах жана Вади Келт сайлары. Хадера агымы жана Вади Кабибага сайы Израилдин аймагы аркылуу Жер ортолук деңизине куятЖакынкы Чыгыштын жана Түндүк Африканын суу булактары..

 Флора жана фаунасы 
Палестинада расмий түрдө улуттук парктар же корголуучу аймактар жок. Бирок Батыш жээкте экологиялык жана маданий мааниге ээ деп эсептелген жана жаратылышты коргоо боюнча иш-аракеттерге байланыштуу аймактар бар. Бул аймактар көбүнчө жаратылыш коруктары же корголуучу аймактар деп аталып келет. Батыш жээктеги Иерихон шаарынан алыс эмес аралыкта Вади-эль-Келт деп аталган уникалдуу флорасы жана фаунасы бар чөлдүү коругу жайгашкан. Корук өзүнүн татаал пейзаждары, табигый булактары жана Ыйык Георгий Хозевиттин монастыры сыяктуу тарыхый жайлары менен белгилүүЫйык Георгий Хозевиттин монастыры.. Бул аймактын биологиялык ар түрдүүлүгүн жана табигый кооздугун коргоого аракеттер жасалуудаВади-эль-Келт коругу.. Бул чөлдүү аймактарда төөлөр кеңири тараган.

 Саясий түзүлүшү 
thumb|220px|left|Ясир Арафаттын күмбөзү
thumb|156x156px|Махмуд Аббас (президент)
thumb|136x136px|Мухаммед Мустафа (премьер-министр)
Палестинада жарым-жартылай президенттик башкаруу системасы иштейтSquare Pegs and Round Holes: The Story of the Palestinian Political System.

Палестина мамлекетинин негизги документи — Палестинанын көз карандысыздык декларациясыDeclaration of Independence (1988) (UN Doc).

Өлкөнүн саясий түзүмү Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмуна (ПБО) мүчө болгон мекемелерден жана кызматтык орундардан турат, анын ичинде Палестина мамлекетинин президентиComunicado Conjunto para el Establecimiento de Relaciones Diplomáticas entre la República Dominicana y el Estado de Palestina, Палестинанын Борбордук Кеңеши тарабынан дайындалганPLO Body Elects Abbas 'President of Palestine' Палестина улуттук кеңеши жана Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун аткаруу комитети – тышта жүргөн Өкмөттүн функцияларын аткарат.

Палестинанын башкаруу тутуму эки географиялык топко бөлүнөт. Иордан дарыясынын батыш жээгиндеги аймактар Палестина улуттук автономиясы тарабынан башкарылат жана Газа тилкесиндеги Палестинанын аймактары ХАМАСтын көзөмөлүндө.

 Административдик-аймактык түзүлүшү 
right|220px|thumb|Палестинанын провинциялары
right|220px|thumb|Палестинанын аймагындагы Израилдин калктуу конуштары

Жарым-жартылай таанылган Палестина Мамлекети (же Палестинанын улуттук администрациясы) 16 мухафазадан ( — мухафаза) турат: Иордан дарыясынын батыш жээгинде 11 жана Газа тилкесинде 5 мухафазалары жайгашкан. Газа тилкеси де-факто ХАМАС террордук уюмунун башкаруусунун алдында.
АталышыАянты (км2)GeoHive. The State of PalestineКалкынын саныКалкынын жыштыгы (адам/км2)Мухафазанын административдик борборуЖенин583311,231533,8ЖенинТубас40264,719161,0ТубасТулькарм246182,053740,0ТулькармНаблус605380,961629,7НаблусКалькилия166110,800667,5КалькилияСальфит20470,727346,7СальфитРамалла жана эль-Бира855348,110407,1РамаллаИерихон59352,15487,9ИерихонИерусалим345419,1081214,8ИерусалимВифлеем659216,114927,9ВифлеемХеврон997706,508708,6ХевронТүндүк Газа61362,7725947,1ЖебалияГаза74625,8248457,1ГазаДейр-эль-Балах58264,4554559,6Дейр-эль-БалахХан-Юнис108341,3933161,0Хан-ЮнисРафах64225,5383524,0Рафах

 Калкы 
2021-жылдын 26-майына карата Палестинанын статистикалык борборунун маалыматы боюнча, Палестина мамлекетинин 2021-жылдагы калкынын саны 5 227 193 адам болгонEstimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate,1997-2026. 2017-жылга карата дүйнөдөгү орточо калктын жыштыгы бир чарчы километрге 25 адам болгон, ал эми Палестинадагы бир чарчы километрдеги калктын жыштыгы 827 адам болуп, дүйнөдөгү эң калк жыш отурукташкан аймактардын бири кылатWhich countries are most densely populated?.

Палестинанын шаарларынын калкынын саны:

 Женин — 311,231
 Тубас — 64,719
 Тулькарм — 182,053
 Наблус — 380,961
 Калькилия — 110,8
 Сальфит — 70,727
 Рамалла — 348,11
 Иерихон — 52,154
 Иерусалим — 419,108
 Вифлеем — 216,114
 Хеврон — 706,508
 Жебалия — 362,772
 Газа — 625,824
 Дейр-эль-Балах — 264,455
 Хан-Юнис — 341,393
 Рафах — 225,538

 Диний курамы 
Өлкө диний мааниси жана көптөгөн ыйык жерлердин мекени болуп саналат, дин өлкөнүн коомчулугун жана маданиятын калыптандырууда маанилүү ролду ойнойт. Ыйык жер деп эсептелген жердин бир бөлүгүн дагы өз курамына камтыйт. Палестинанын баш мыйзамда Ислам расмий дин деп айтылат, бирок башка диндерди урматтоого чакырып, дин тутуу эркиндигин да кепилдейт .

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Палестина мамлекетинин тышкы иштер министрлигинин расмий сайты
 Палестинанын эл аралык кызматташтык агенттиги (PICA)
 Палестина маалымат борбору