Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Мусаммат

Мусаммат (ар. – жипке өткөзүлгөн, тизилген деген мааниде) – бир топ ыр формаларынын бир ырга биригиши. Анын уйкаштык схемасы мындайча: 

1. Мурабба: а-а-а-а, б-б-б-а ж. б.
 
2. Мухаммас: а-а-а-а-а, б-б-б-б-а ж. б. 

3. Мусаддас: а-а-а-а-а-а, б-б-б-б-б-а ж. б. 

4. Мусабба: а-а-а-а-а-а-а-а, б-б-б-б-б-б-б-а ж. б. 

5. Мусамман: а-а-а-а-а-а-а-а, б-б-б-б-б-б-б-а ж. б. 

Махмуд Кашкарлыктын “Түркий тилдер сөз жыйнагы” мына ушундай Мусамматтарды камтыйт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият таануу
Категория:Кыргыз адабияты
Хайку

Хоккунун (хайку) тарыхы 
thumb

Хокку, же хайку – япон поэзиясындагы үч саптуу, уйкашпаган, лирикалык чакан ыр. Танка деген ыр формасынын алгачкы үч сабын элестетет. К. Танка. 
"Хокку" сөзү (яп. 発句, «башкы сап») деген маанини туюндурат. Эдо (XVII кылым)доорунда хокку өз алдынча поэзиянын жаңы ыкмасы катарында жашоосун жүргүзө баштаган. "Хайку" терминди акын жана адабий сынчы Масаока Сики XIX кылымдын акырында киргизген.

Хоккуга (хайку) мисал:

Эски көлмө.
Сууга секирди бака.
Тынчтыктагы чулпулоолор.

Бутактан бутакка
Акырын жүгүрөт тамчылар...
Жазгы жамгыр. 

(Басё, которгон Р. Рыскулов)

 Колдонулган адабияттар 

 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы /Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004. 
 
 
Категория:Кыргыз адабияты
Цезура

Цезура (лат. – жаруу, кесүү) – ыр жолдорундагы сөздөрдү ажыратуу, паузанын бир түбү. Кичине Цезурада ыр саптарындагы сөздөр бири-биринен ажыратылып турса, чоң Цезурада ыр жолу таптакыр экиге бөлүнөт. Мисалы,
Кайда жүрбөйт // эр жигиттин жаш башы,
Кимге керек // ата-эненин көз жашы.
Эгер “кел” деп, // Ата Мекен чакырса,
“Аманбыдан” // “кош” деп айткан сөз жакшы!
 (А. Осмонов)

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Муунак

Муунак - муун топтору,стопа, ритмикалык бөлүк – ыр жолдорунун муундарга карап саптын майда бөлүктөргө бөлүнүшү. Силлабикалык, муунчул ыр түзүлүшүндө бул көрүнүш ыр түзүүнүн негизги ички мыйзамы болот. Төмөндө бир топ ырды муунактарга ажыратабыз.

Жети муундан, эки Муунактан турган ыр: 
 
Жазыптырмын// жарыма 

Ок тийгенин//саныма. 

(Т. Үмөталиев) 

2. Он бир муундан, үч муунактан турган ыр: 

Паашага// ат да бердик//,тон да бердик, 

Аргамжы //, байпак, мээлей /, чом да бердик. 

(А. Токомбаев) 

3. Он төрт муундан, төрт муунактан турган ыр: 

Ээгин кагып // акырын // эшик жакты // ымдады, 

Тура калдык // дуу этип // тууган-урук // мындагы 

(С. Шатманов) 

4. Он үч муундан, беш муунактан турган ыр: 

Сайылып // саргыч // кирпиги // күндүн // тоолорго,

Карачы // нардай // көлөкө // чөгүп // коолорго.

(С. Шатманов) 

Кыргыз поэзиясында бир муунактан турган ыр болбойт, муунактардын саны экиден тартып жетиге чейин түзүлөт, айрым окумуштуулар түрк элдеринин ырларында муунак сегизге чейин болот дешет. Муунактарда муун сандары бирдей да, бирдей эмес да болушу мүмкүн. Муун сандары бирдей муунактардын вертикалдуу багыттагы тартиптүү кайталанышын сактоо кыргыздын муунчул ырындагы ыргак (ритм) түзүүнүн башкы каражаты болуп саналат. Эркин жана ак ырларда мындай мыйзамдар так сакталбайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият таануу
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:филология
Талканбай уулу Токтораалы

Талканбай уулу Токторалы (1868–1944) – кыргыз жазма акыны, молдодон окуп кат тааныган. Талканбай Октябрь революциянын жеңишин зор кубаныч менен тозуп, аны Ленин, “Ленин жолдош эрк берди”, “Ой агайын, сал кулак!” дегендей ырларында Кеңеш бийлиги жеткизген эл турмушундагы өзгөрүштөрдү, ийгиликтерди ырга салган. 

Талканбайдын ырларында бай-манапка жек көрүү сезими менен мамиле кылган, өткөндүн зыяндуу каада-салтын тартынбай сындаган. Ырлары “Жазгыч акындар” (1956) деген китепте басылган. 
Талканбайдын чыгармагы Октябрь революциясына чейин башталган. Ал андан кийин өзү кагазга түшүрүп, 20-жылдарда республикалык билим комиссиясына өткөрүлгөн. Айрымдары “Эркин-Тоо”, “Кызыл Кыргызстан” газетасында акын-ырчылардын ырларын топтогон эң алгачкы “Кызыл гүл” аттуу жыйнакта жарыяланган. Талканбайдын ырларынын көпчүлүгү 20–30-жылдардын аралыгында жазылып, алардын идеялык-тематикалык мазмунун ошол мезгилдеги окуялар түзгөн. 

Бул ырларында кыргыз элинин маданий деңгээлинин төмөндөгүн, кайгылуу күндөрүн, бай-манаптардын адилетсиз талоончулугун түшүндүргөн. 
Ошондой эле Талканбай жалпы чыгармачыл ырчы, акындар сыяктуу эле өз чыгармаларында көркөм чеберчилик менен жаңы замандын артыкчылыгын элге жайылтып даңазалап, маанисин жеткирүүгө умтулган.
Акын элдик үгүт, насыят ырларынын үлгүсүндө өткөн замандын терс көрүнүштөрүн ашкерелеп, жаңы замандын салтын, жүргүзгөн саясатын чеберчилик менен көркөмдөп даңазалаган талыкпас агитатор акын катарында көрүнгөн. 

Талканбай элдик акындар сыяктуу эле насыят ырларында элди үгүттөө менен бирге жаңы замандын саясатынын жакшы жактарын көрсөтүүгө аракет жасаган. Бул аракетинде ал эски менен жаңыны карама-каршы коюп, катар сүрөттөйт.
Акын “Ала-Тоо жандыктары”, “Сары өзөн”, “Биздин жер” Кыргызстандын жер байлыгын, айбанаттар дүйнөсүн чагылдыруу менен ар бир нерсенин мүнөздүк өзгөчөлүгүнө жараша мамиле түзүп, поэтикалык образ жарата алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Инсандар (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Инсандар
Кырбашев Кеңеш

Кырбашев, Кеңеш (1931 ж, Ысык-Көл району – 2004, Бишкек) – фольклорист. Кыргыз Республикасынын Мамлекетинин сыйлыктын лауреаты. Маданиятка эмгек сиңирген ишмер. Филология илимдеринин кандидаты (1986 ж.). КМУнун филология факультетин бүтүргөн (1956 ж.). 1969–1985 ж. жарык көргөн “Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгүн” түзүүгө катышкан. 1968 ж. “Алыкул Осмоновдун поэзиясынын тили” аттуу темада кандидаттык диссертация жактап, ал өзүнчө монография болуп жарык көргөн.
 
Кырбашев “Манас” эпосуна арналган бир нече эмгектердин автору. Ал “Манас” эпосунун стили (1983 ж.) аттуу монографиясын жарыялап, анда С. Орозбаков менен С. Каралаевдин варианттарын салыштыруу аркылуу эпостун стилин ачып берген. Мында эпостун композициялык структурасынын өзгөчөлүгү, сюжет куруунун ыктары, образдардын жана көркөм каражаттардын өзгөчөлүгү, ошондой эле “Манас” эпосундагы эпикалык ыр түзүлүшүнүн жалпы маселелерине көңүл бурган. Булардан сырткары ал “Эл акындарынын чыгармачылыгынын тарыхынын очерки” (1988 ж.) аттуу коллективдүү эмгекте манасчылар С. Орозбаковдун, Ш. Рысмендиевдин, М. Чокморовдун, Ж. Сарыковдун, Ж. Кожековдун, А. Рысмендиевдин чыгармачылыгы боюнча портреттик макалаларды жазган. М. Чокморовдун айтуусундагы “Семетей эпосунун өзгөчөлүгү” аттуу эмгеги жарыяланган. СОВ, СКВ боюнча “Манас” эпосунун тексттерин орус жана кыргыз тилинде даярдоо, чыгаруу иштерине, “Манас” энциклопедиясынын жарыяланышына да активдүү катышкан авторлордун бири. Кызылсуулук манасчы Жүсүп Мамайдын чыгармачылыгына арналган “Манасчы Жүсүп Мамай” (1997 ж.) аттуу монографиясы бар. Мындан сырткары “Эл адабияты” сериясына, “Кыргыз адабиятынын тарыхы” аттуу 7 томдон турган жамаат эмгекке бир катар илим макалалары жарыяланган. Ал жарым кылымга чамалаш эмгек жолунда адабияттын ар кыл көйгөйлөрүнө арналган 200-дөн ашуун илим эмгектердин, макалалардын автору. Булардын ичинде чет өлкөлөрдө жарык көргөндөрү да бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Инсандар
Категория:Манас таануу
Категория:Манас эпосу
Чыгармачылык процесс

Чыгармачылык процесс - көркөм чыгарманы түзүүдөгү автордун басып өткөн ар түрдүү стадиясы чыгармачылык процесс болуп эсептелет. Ар бир жазуучунун чыгармачылык индивидуалдуулугуна жараша чыгармачылыклык процесс дагы ар түрдүү, б.а. турмуштук материалдарды жыйноо, аларды изилдөө, белгилүү бир жыйынтыкка келүү процесси ар бир жазуучунун жеке касиетине ылайык жүрөт.

Ар ким материалды өзүнчө жыйнайт, өзүнчө изилдейт. Андан кийин жазуу процесси да ар бир автордун жазуучулук ыгына жараша өтөт. Маселен, Т. Сыдыкбеков өзүнүн атактуу «Биздин замандын кишилери» аттуу романын жазуудан мурда узак мезгилдер бою Ысыккөл өрөөнүндө чыгармачылык, элдин арасында жүргөнү белгилүү. Бул романдагы Любанын образын түзүүдө ошол өрөөндүн айылынын биринде, кеч курун кемегенин башында отургакн украиналык аялдын аңгемеси түрткү берген.

Дал ушундай эле А. Осмоновдун кыргыз айылы жөнүндө жазган ырларынын көпчүлүгү элдин турмушуна үңүп кирип, терең үйрөнүүнүн процесстеринде жазылган. Ушундан улам чыгармачылык процесс жазуучунун турмушту үйрөнүү, изилдөө, ал жөнүндө белгилүү бир жыйынтыкка келүү процесси менен тыгыз байланыштуу экени белгилүү болот. Кыргыз элинде мурда өтө кеңири белгилүү болгон импровизациялык поэзиянын да өзүнө мүнөздүү болгон чыгармачылык процесси бар. Акын-импровизатор өзүнүн бай турмуштук байкоолорунун негизинде комуз күүгө келер замат эле жаңы чыгармасын ырдай баштайт. Ошентип, импровизация дегенибиз, оюна келгенди уйкаштыруу эмес, мурдагы турмуштук тажрыйбалардын негизинде белгилүү бир окуя, көрүнүш жөнүндө чыгарма түзүү болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
 
Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Үндү тууроо (адабият)

Үндү тууроо Поэтикалык речте автор тарабынан бир ыңгай угулган сөздү, же болбосо тыбыш кубулуштарын колдонуу аркылуу сүрөттөлүп жаткан окуянын, нерсенин айрыкча белгилерин ажыратып көргөзөт. Мындай стилистикалык ыкма үндү тууроо деп аталат. 

Үндү тууроо бир өңчөй угулган тыбыштардын жардамы менен түзүлүшү мүмкүн. “Тоо алды бак, четинде ак кыштак, Ударнигин уурдап ала качайын Бүгүн майрам, колхоз улак тарттырат. Акырын чап, ай ай, так так, буурул ат”. Жибек менен, баркыт менен сулуулап, Урмат кылып кадыр менен улуулап, Үч мертебе маңдайынан сүйөйүн, – Акырын чап, ай, ай так, так, буурул ат. (А. Осмоновдон). Келтирилген мисалда «к», «т», «п» тыбыштарынын кайталаныш натыйжасында чаап келе жаткандагы аттын таскагы окшоштурулуп сүрөттөлдү. Мына ушундай эле атайы иргелген сөздүн жардамы менен кубулуштун кыймылы жана добушу сүрөттөлүшү мүмкүн. А. Осмоновдун «Кыргыз көлү» деген ырын келтирели: 
Ысык-көл кыргыз көлү кылкылдаган,
Кыз-келин кылаасында шыңкылдаган. 
Кылымдар колдон түшкөн маржан болуп,
Көрүнбөй тереңинде жылтылдаган. 
Ысык-көл – кыргыз көлү шарпылдаган, 
Көркүнө көктөн башка тартынбаган. 
Замандар кербенчидей чубап өтүп, 
Чарчаса саясында салкындаган.
Ысык-көл – күрдөөлдү көл күрпүлдөгөн, 
Көркүнө көктөн башка сүртүнбөгөн,
Көк түсү таалай көркү, ырыс көркү,
Толкуса толкундары түркүмдөгөн.

Бул ыр Ысык-көл жөнүндөгү А. Осмоновдун пейзаждык лирикаларынын бири. Бирок, бул анчейин гана пейзаж эмес. Акын бул ырында көлдүн ар түрдүү мезгилдеги кыймылын уйкаштык үчүн алынган «кылкылдаган», «шарпылдаган», «күрпүлдөгөн» деген сөздөр аркылуу сүрөттөп жатат. Мында градация да чоң роль ойнойт. Анткени, автор эң мурун көлдүн кыймылсыз кылкылдап жаткан учурун көргөзөт. Андан кийин саал толкундай баштап, шарпылдай баштаган мезгилин элестетет. Эң акырында көлдүн токтоно албай күрпүлдөп жатканын сүрөттөйт. Мына ушул образ көз алдыга үндү тууроо ыкмасы менен элестейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Кыргыз Адабияты
Категория:Адабият
Категория:Инсандар
Дүйнөгө болгон көз караш

thumb|
Дүйнөгө болгон көз караш – дүйнө жөнүндө жана андагы адамдардын орду жөнүндө, адамдын аны курчап турган чындыкка жана өзүнө болгон мамилеси жөнүндө көз караштардын системасы, ошондой эле ушул көз караштар менен шартталган адамдардын негизги турмуштук ээлеген орду жана көрсөтмөлөрү, алардын ишенимдери, идеалдары, таанып билүү жана иш-аракет принциптери, дүйнөлүк багыттары. 

Дүйнөгө болгон көз караш – адамдын чындыкка болгон теориялык жана тажрыйбалык мамилелерин бирдикте карап дүйнөнү тажрыйбалык өздөштүрүү ыкмасы. Дүйнөгө болгон көз карашта маданият категорияларынын системасы – адамзат дүйнөсүнүн жалпыланган модели туюнтулат. 

Философия – Дүйнөгө болгон көз карашты теориялык өнүктүрүүнүн формасы. Дүйнөгө болгон көз караштын субъектиси катары жалпысынан коомдо таптар, социалдык топ жана жеке адам реалдуу чыгат. 

Дүйнөгө болгон көз караш коомдук жана жекече аң сезимдин өзөгү болуп эсептелет. Дүйнөгө болгон көз караштын негизги 3 тиби бар – турмуштук (тиричиликтик), диний жана философиялык. Турмуштук Дүйнөгө болгон көз караш жашоо-турмуштун шарттарынан жана муундан муунга өтүп келе жаткан адамдардын тажрыйбасынан түздөн түз келип чыгат. Ушул типтин категориалык түзүлүшүндө Дүйнөгө болгон көз караш дүйнө жана адам жөнүндө сергек ой жүгүртүүнүн, салттуу көз караштардын көрүнүштөрү чагылдырылат. Диний Дүйнөгө болгон көз караш дүйнөнүн адекваттуу эмес картинасын берет, табияттан тышкаркы дүйнөлүк башталышты таануу менен байланышкан жана көбүнчө эмоциялык-образдуу формада туюнтулат. 

Философиялык Дүйнөгө болгон көз карашта дүйнөнү рухий жана тажрыйбалык өздөштүрүүнүн көнүгүүлөрү теориялык жактан жалпыланат. Жаратылыш жана коом жөнүндө илимдердин жетишкендиктерине таянуу менен философия дүйнөнүн жаңы категориялык моделин түзөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

*
Категория:Эпистемология
Категория:Философиялык түшүнүктөр
Портрет (адабият)

Портрет
(француз тилинен – сүрөт, көрүнүш)
 
1.Чыгармадагы каармандын сырткы өңү-түсүнүн, кебете-кешпиринин, кийим-кечесинин, жүрүш-турушунун, кылык-жоруктарынын сүрөттөлүшү. Жакшы жазылган аркылуу каармандын образы ачылат, адамдын тышкы көрүнүшүн сүрөттөө аркылуу автор анын ички дүйнөсүнөн кабар берет. Ч. Айтматов “Эрте келген турналар” повестинде башкарма Тыналиевдин портретин төмөнкүдөй сүрөттөйт: “Аскерден кие келген боз шинели үстүнөн түшпөгөн, көк тумагы башында, асынма сумкасы капталында, өзү жаш болсо да, караганы катаал, кабагы түнт, кабыргасы кем капталына кыйраңдай баскан, бет отунун сөөгү чыгып, арыктап калган...” Же, атасы Жакып жаңыдан көргөндөгү Манастын портрети: 

Маңдайы жазы, башы кууш, 

Бар боюнда турат тууш! 

Кочкор тумшук, кош кирпик 
Көркү калча, көзү тик! 
Жалаяк ооз, жар кабак, 
Жаагы жазы, ээги узун, 
Эрди калың, көзү чуңкур, 
Эр мүнөзү көрүнөт. 
Кең көкүрөк, жайык төш, 
Аркасы кең, бели түз, 
Айбаты катуу, заары жүз, 
Пил мүчөсү көрүнөт! 
Жолборс моюн, жоон билек, 
Бөрү кулак, жолборс төш 
Бөлөкчө түрү бар экен. 
(“Манас”, Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков) вариантынан) 
Мында эпикалык түзүүнүн фольклордук ыкмасы гипербола кеңири колдонулуп жатат. Мына ушул портеттик сүрөттөөлөрдөн каармандардын ким экендигин, алардын өткөн жана азыркы абалын билүүгө болот. 
2. Кээ бир акын-жазуучунун өмүрү жана чыгармачылыгы жөнүндө жазылган илимий чыгармаларында кээде деп аталат (мисалы, К. Асаналиев, К. Артыкбаев, А. Садыков, Б. Керимжанова сыяктуу адабиятчылардын Т. Сыдыкбековдун, Ч. Айтматовдун, А. Токомбаевдин, А. Осмоновдун, Жоомарт Бөкөнбаевдин чыгармачылыгынын айрым маселелери жөнүндө жазган илимий сын китептери, макалалары.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты
[Категория: дабият]]
Категория: Филология
Чыгыш адабиятынан келген дастандар

Чыгыш адабиятынан келген дастандар – тектеш түрк элдеринин адабиятынын, анын ичинде кыргыз адабиятынын тарыхында, элдик оозеки чыгармачылыктын, маданиятынын өнүгүшүнө кандайдыр бир деңгээлде таасирин айтпай коюуга болбойт. Орто кылымда доорунан баштап 18-кылым чейинки тарыхый, маданий, экономикалык жакындыктын негизинде өзбек, азербайжан, түркмөн элдик жана китептик классикалык поэзиясы менен тажик, иран, араб китептик классикалык поэзиясынын жалпылыктары пайда болгон. Узак мезгилди камтыган бул процессс чыгармачылык ишмердиктин натыйжасында урпактан урпакка, элден элге жетип, кайсы элде айтылса ошол элдин улуттук поэзиясынын салттык өзгөчөлүгүн өз боюна сиңирип жүрүп отурган.

Ашыктык, баатырдык, турмуштук, диний сыпаттагы чыгыш поэзиясынан келген дастандар Орто Азия элдерине дастан, кысса, хикая деген ат менен тараган. Булар негизинен 19-к. акыры 20-к. башында Уфа, Казан, Оренбург шаарларында басылып чыккан. Араб, фарсы жана Орто Азиядагы түрк элдеринин тилинде жарык көргөн. Китептин саны аз болгондуктан, алгач кат тааныган сабаттуу адамдар окуп, алар аркылуу элге тарап, оозеки түрдө жашай баштайт. Акындар, чыгармачыл айтуучулар бул сюжеттерди өздөрүнүн алымча, кошумчалары менен ырдап, эл арасына жайылткан. Ошентип, варианттары пайда болгон. Атап айтсак, “Шахнаме”, “Тотунама”, “Тахир, Зухра”, “Лайли, Мажнун”, “Жусуп, Зулайха”, “Фархад, Ширин”, “Боз жигит”, “Кыз Дарыйка”, “Шакир, Шакират”, “Барсиза Шайык”, “Сал-сал”, “Жум-жума”, “Сейфулмалик”, “Икая Балгам”. Аталган чыгармалардын бардыгы эле кыргыз фольклорунан терең орун алган деп айтууга болбойт. Айрым чыгармалар эл арасына айтылып жүргөндүгү жөнүндө гана маалымат бар. Кээ бирлери башка түрк тилдүү элдерге кеңири тарап, фольклорунан орун алганы менен кыргыздарда такыр кезикпейт. Же болбосо “Кыз Дарыйка” поэмасы кыргыздарга өтө кеңири, улуттук өзгөчөлүктү сиңирип, төл чыгармага айланып кеткенин айтсак болот. Ошентип, чыгыш дастандары эпикалык жанрдын өсүш этабында күрдөөлдүү мезгилди түзүп, өзүнө таандык тематикалык, сюжеттик, стилдик өзгөчөлүккө ээ. Белгилүү даражада түрк элдеринин оозеки чыгармачылыгынын, жазма адабиятынын өсүшүнө таасирин тийгизген. Алар оозеки чыгармачылыгынын, эпикалык традицияны улантып, көбүнесе эски фольклордук мазмундун, образдын нугунда түзүлгөндүгүнө карабастан, каармандарды мүнөздөө, окуяларды баяндоо жана тилдик жагынан өзгөчөлүккө ээ. Ошондуктан, муну кыргыз улуттук эпикалык жанрынын өсүшүндөгү өзгөчө бир салаа катарында кароо абзел.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Эмиль Дюркгейм

Эмиль Дюркгейм (франц. David Émile Durkheim; Чын Куран айынын 15, 1858, Эпиналь, Франция — Жетинин айынын 15, 1917, Париж, Франция) – француз социологу жана философу, Францияда «Социологиялык жылнаама» (1896–1913) журналын басып чыгаруучу. 

 Көз карашы 
Дюркгеймдин ою боюнча, социологиянын предмети болуп, буга чейин эч бир илим изилдеп көрбөгөн өзгөчө реалдуулук эсептелет. Анын негизин түзгөн «социалдык фактылардын» мүнөздүү белгилери – индивидке көз карандысыз болгон жана ага таасир бере алган объективдүүлүк. Ушундай ырааттуулукта жөнгө салынган адамдардын коомдогу жүрүм – туруму жекече себептер жана факторлор менен эмес, ар бир адамга тигил же бул иштерди жасоого шарт түзгөн социалдык факторлордун жыйындысы менен аныкталат. Дюркгейм социалдык фактыларды коомдун «материалдык субстратын» (калктын жыштуулугу, адамдардын өз ара пикир алышууларынын интенсивдүүлүгү; жол катнаштарынын болушу ж. б.) түзгөн морфологиялык жана рухий, материалдык эмес (жыйындысы коллективдүү же жалпы аң – сезимди түзгөн «коллективдүү көз караштар») фактылар деп бөлүштүргөн. 
Дюркгейм биринчи ирээтте коллективдүү аң-сезимдин, анын ар кыл формаларынын (диндин, моралдын, укуктун) маанисин изилдеген. Дюркгеймдин концепциясы социологиядагы индивидуалистик номинализм жана социалдык атомизм мүнөздүү болгон психологизмге каршы багытталып, ал коомдук тилектештик идеясын негиздөөгө мүмкүнчүлүк түзгөн. Дюркгеймдин бүткүл чыгармачылыгы мына ушул идеяга арналган. 

 Негизги чыгармалары: 
 «Коомдук эмгектин бөлүнүшү жөнүндө» (1893), 
 «Социологиянын методу» (1895), 
 «Өзүн өзү өлтүрүү» (1897), 
 «Диний турмуштун эң жөнөкөй формалары» (1912).

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Категория:Инсандар
Категория:Социология
Категория:Философия
Евгемеризм

Евгемеризм – «Ыйык жазуу» деген китептин автору, Мессеналык Евгемердин (б. з. ч. 340–260-к. жакын) атынан алган. 

Дин-эң байыркы падышаларды урматтоодон жана аларга сыйынуудан келип чыккан окуу. Евгемеризм ошондой эле мифтер менен ишенимдерди кудайлардын жана реалдуу тарыхый окуялардын чагылдырылышы деп түшүндүрөт. Ушул мааниде алып караганда Евгемеризм Грецияда б. з. ч. 5-кылымда эле мифтерди рационалдык сынга алуунун бир варианты катары пайда болгон; маселен гераклеялык Геродор Геракл жана аргонавттардын жүрүшү жөнүндөгү мифтерди эзелки мезгилдеги чыныгы жеңиштердин фантазия аркылуу сүрөттөлүшү деп түшүндүрүүгө аракеттенген. 

Евгемер алыстагы деңиздер боюнча саякаттар, бейиштин төрүндөй Панхея аралы, Панхеянын байыркы падышасы Зевстин жазгандары жөнүндө аңгеме жанрында баяндаган. Зевстин ал жазгандарында Панхеянын жасаган жакшылыктары үчүн урмат-сыйга бөлөнүп калышкан кубаттуу жана акылман падышалары Урандын, Крокос менен Зевс тууралуу баяндалган. Евгемер ошол падышалар адамдарды цивилизациянын жетишкендиктери менен кантип тааныштырганын жазып, Зевс ошол максатта жер жүзүн кантип кыдырып чыкканын сүрөттөп калтырган. Евгемер кудайлар менен баатырларга сыйынуу кандайча жаралгандыгын да ушундай эле жол менен түшүндүргөн. Евгемердин чыгармалары римдик акын Энний тарабынан латын тилине которулган.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория:Тарых

no:Euhemerus
Шериев Жээналы

Шериев Жээналы (1934, Карасуу району – 2002) – адабиятчы. Ош пединститунун филология факультетин бүтүргөн. “Азыркы кыргыз поэзиясынын маселелери” деген темада диссертациясын (1973) коргогон. Ал адабияттын тарыхын жана сын багытындагы эмгектери; жогорку окуу жайларынын-студенттери, мектеп окуучулары жана кыргыз адабияты мугалимдери үчүн атайын окуу процессине ылайыктап жазган китептери; Түштүк Кыргызстандын тил, адабият мугалимдерин даярдап чыгаруудагы эмгеги менен белгилүү. Анын иликтөө обьектиси байыркы жана орто кылымдардагы адабий мурастар; улуттук адабият тарыхы; азыркы адабият; адабияттын теориясы; адабияттаануу сөздүгү; кыргыз адабиятын окутуу проблемалары. 
Китептери улам толуктоолор менен үч ирет 1987–1994, 2003-жылдары басылып чыккан. Адабияттаануу багытындагы бул иштеринин уландысы анын ”Адабият таанууга киришүү” деген окуу программасында (11) жана “Адабият тааныткыч” деген окуу куралында (12) андан ары улантылган. Мындагы башкы өзгөчөлүк орус адабият таануусу менен кыргыз адабият илиминин жетишкендиктерин , студенттер үчүн түшүнүктүү жана жеткиликтүү тил менен бул илимдин кыргызча концепцияларын, принциптерин, методологиясын иштеп чыккандык эле. Адабиятчы аалым жана атуул катары чыгармачылык изденүүлөрү анын “Байыркы орток түрк адабияты” деген хрестоматияда жана “Байыркы жана орто кылымдагы түрк адабияты” деген окуу куралында чагылдырылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият таануу
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:филология