Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Мексика булуңу

thumb|Мексика булуңу.
Мексика булуңу – Атлантика океанындагы жартылай туюк деңиз; Түндүк Американын жээгинде. Флорида, Юкатан ж. а. менен Куба аралынын аралыгында. Аянты 1555 миң км2, суусунун көлөмү 2332 миң км3. Миссисипи дарыясы куят. Юкатан кысыгы аркылуу Кариб деңизи, Флорида кысыгы аркылуу Атлантика океаны менен туташат. Суу астындагы чуңкурдугунун тереңдиги 5203 мге жетет. Борбордук бөлүгүндө абиссаль плато, бийиктиги 300 мдей болгон дөбөлөр жайгашкан. Түндүгүнөн, түштүгүнөн жана чыгышынан жазы (250 кмге чейин) шельф курчайт. Түндүк-батыш шельфи нефтиге бай (Мексика булуңу нефть-газдуу бассейни). Климаты түштүгүндө тропиктик, түндүгүндө субтропиктик. Жааган жаан-чачынга (1000–1200 мм) караганда буулануу көп (1000–1750 мм). Жайында жана күзүндө катуу шамал (ураган) тез-тез болуп турат. Жайында суунун бетиндеги температурасы 29°С, тайыздыктарында 30–31°С; кышында түндүгүндө 18°Сден түштүгүндө 25°Сге чейин. Туздуулугу суу бетинде негизинен 36,0–36,9‰; 2000 мден терең суунун температурасы жана туздуулугу турактуу, алар 4,3°Сди жана 34,98‰ни түзөт. Мексика булуңуна Кариб деңизине кирген Юкатан агымынын ылдамдыгы 50–200 см/сек, Гольфстримдин башатын түзгөн Флорида агымынын ылдамдыгы 300 см/секга жетет, чыгымы 30 млн м3/сек. Шельфтерден балык (негизинен сельд-менхеден), устрица, креветка, лангусттар, деңиз ташбакасы, бүт акваториясында тон балыктар, акула кармалат. Негизги порттору: Жаңы Орлеан (АКШ), Веракрус (Мексика), Гавана (Куба).

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Түндүк Америка
Мексика тайпак тоосу

thumb|Мексика.
Мексика тайпак тоосу Түндүк Америка Кордильерасынын ички алкагын түзөт. Басымдуу бөлүгү Мексикада, ошондой эле АКШнын түштүгүндө жайгашкан. Ири бөксө тоолордон жана аны чыгышынан, батышынан жана түштүгүнөн курчаган Чыгыш Сьерра-Мадре, Батыш Сьерра-Мадре, Тууралжын Жанар тоолуу Сьеррадан (мындагы негизги аракеттеги жана өчкөн жанар тоолору: Орисаба, Колима, Попокатепетель, Истаксиуатль, Парикутин ж. б.) турат. Түндүгү акырындык менен Улуу түздүктөргө жана Колорадо платолоруна өтөт. Басымдуу бийиктиги 1000– 1200 м, эң бийик жери 5700 м (Орисаба жанар тоосу). Ички бөлүгүн Түндүк Меса жана Борбордук Меса платолору ээлейт. Негизинен аки таш теги, кумдук, мергель тоо тектеринен түзүлгөн; лава жана аллювий-делювий чөкмөлөрү да кездешет. Түстүү жана асыл металлдардын кендери бар. Климаты тропиктик, түштүк бөлүгүнүкү Мексика булуңунун жайкы пассатынын таасиринен жумшак, нымдуу, түндүгүнүкү кургакчыл, континенттик. Айлык орточо температурасы 9–14°Сден 15– 20°Сге (минимуму –20°Сге) чейин. Жылдык жаан-чачыны Түндүк жана ички аймактарында 200–400 ммден, тоолорунун тышкы капталдарында 2000–3000 ммге чейин. Түндүгүндө суулары убактылуу агат, ири дарыясы – Кончос. Түштүгүндөгү дарыялардын суусу мол, көлү көп. Кургакчыл түндүгүнүн топурагы жөнөкөй, көбүнчө үбөлөнүүдөн аз өзгөргөн гипстүү жана карбонаттуу катмарлардан турат. Түштүгүндө алар акырындап тоонун боз, бозомук-күрөң, тропиктик өскүлөң саваннанын күрөң жана кызыл топурактарына өтөт. Тайпак тооонун түштүгүндөгү басымдуу бөлүгүндө жана четки кырка тоолордо тоонун күрөң топурактары басымдуу. Өсүмдүктөрүнүн 8 миңден ашык түрү – эндемиктер. Түндүгүндөгү кактус (500дөй түрү бар), агава (140 түр), юкка, тикендүү бадалдар өскөн сейрек токой, түштүгүндө кылкандуу өсүмдүктүү жана акация, амарант, индиго ж. б. өсүмдүктөрдөн турган сейрек токойлуу саванна менен алмашат. Түштүк бөлүгүндөгү айдарым капталдарын нымдуу тропик токою ээлейт. Деңиз деңгээлинен 1000 м бийиктикке чейин жазы жылбырактуу токой (дайыма жашыл эмен, чынар ж. б.) басымдуу. 1000–2000 м бийиктиктердин аралыгын ээлеген аралаш токой жогорулаган сайын ийне жалбырактуу токой (кызыл жана көк карагай) менен алмашат. 4000–4500 м бийиктик аралыгына субальп жана альп шалбаасы мүнөздүү. Мексика тайпак тоосунун аймагында жалпысынан калк сейрек, түштүк бөлүгүнүн күрдүү өрөөндөрүндө жана чуңкурчактарында Мексиканын калкынын жарымына жакыны отурукташкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Мексика
Категория:Тоолор
Меланезия

thumb|Меланезия.
Меланезия (гр. melas – кара жана nesos – арал) – Океаниядагы негизги аралдар тобунун бири, Тынч океандын түштүк-батыш бөлүгүндө. Башкы аралдары: Жаңы Гвинея, Бисмарк архипелагы, Соломон аралы, Жаңы Каледония, Фижи. Жалпы аянты 1 млн км2дей. Калкы 4 млндон ашуун; негизинен папуастар менен меланезиялыктар. Меланезиянын аралдары материктик жана жанар тоо кыймылдарынан пайда болгон. Бийиктиги 5029 мге чейин (Жаңы Гвинеяда). Жанар тоо көп; жер титирөө тез-тез болуп турат. Климаты экватордук, субэкватордук, түштүк аралдарда тропиктик. Айлык орточо температурасы 25–28°С. Жылдык жаан-чачыны айдарым капталдарда 7000–9000 мм, калган бөлүгүндө 1000–2000 мм. Өсүмдүктөрүндө эндемиктер көп. Түндүгүндөгү ири аралдары нымдуу экватордук жыш токой (баалуулары: нан жана коон дарактары, пальма, каучуктуу, сандал, тик дарактары ж. б.) менен капталган. Борбордук бөлүгүндөгү жана түштүктөгү аралдарын муссондук токой жана саванна ээлейт. Кокос пальмасы, каучyк дарагы, бал камыш, какао, кофе плантациялары бар. Тропиктик дыйканчылык (шалы, жүгөрү, таро, маниок, ямс) өнүккөн. Жыгач даярдалат. Балык кармалып, коралл, седеп чогултулат. Никель, кобальт, хром (Жаңы Каледония), марганец (Жаңы Гебриддер), жез (Соломон аралы, Фижи, Жаңы Гвинея) кен таштары казылып алынат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Меланезия‎
Мелвилл

thumb|Мелвилл
Мелвилл – Канадалык Арктика архипелагындагы арал, Королева Елизавета аралынын тобунда. Аянты 43 миң км2дей. Байыркы кристаллдык тектерден түзүлгөн. Жеринин бети өтө тилмеленген. Бийиктиги 1080 мге чейин. Жээги тик, булуң-буйткалар терең кирип турат. Арктикалык чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү. Калк жашабайт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Аралдар‎
Категория:Канада
Категория:Арктика
Мелүүн алкактар

thumb|Мелүүн алкактар.
Мелүүн алкактар – Жердин географиялык алкактары; Түндүк кеңдиктин 40–65°, түштүк кеңдиктин 42– 58°тарынын аралыктарында жайгашкан. Түндүк жарым шарда субтропик жана субарктика, Түштүк 4жарым шарда субтропик жана субантарктика алкактарынын аралыктарында, жер бетинин 1/ге жакын аянтын ээлейт. Термиялык режимдин сезондуулугу даана байкалып, кышы узагыраак созулгандыктан, табигый процесстердин мезгилдүүлүгүнө шарт түзүлөт. Аймагынын кенендиги жана жылуулук менен нымдуулуктун сезон боюнча өзгөрүүсү анын ландшафтынын өтө ар түрдүүлүгүн пайда кылат. Бул өзгөчөлүк айрыкча Түндүк жарым шардын кургактыгына мүнөздүү. Мелүүн алкактар. төмөнкү зоналарды камтыйт: океан шалбаасы, токой, токойлуу талаа, талаа, жарым чөл жана чөл зоналары. Тоолоруна бийиктик алкактуулук мүнөздүү. Зор аймакты (негизинен Сибирди) көп жылдык тоң ээлейт; андагы күлдүү топуракта ийне жалбырактуу токой өсөт. Океандарга жылдык температурасынын, туздуулугунун өтө өзгөрүлмөлүүлүгү, органикалык тиричиликке бай экендиги мүнөздүү. Кыргызстандын Түндүк бөлүгү Түндүк жарым шардын чөл зонасында жайгашкан. Бирок анын аймагы тоолуу болгондуктан, ага ландшафттын бийиктик алкактуулугу мүнөздүү.

 Дагы караңыз 
 Мелүүн климат

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:География
Мелүүн климат

thumb|Мелүүн алкактар.
Мелүүн климат – мелүүн алкактарга мүнөздүү климат. Жыл бою батыштан чыгышты карай соккон аба агымы үстөмдүк кылат. Ургаалдуу циклондук кыймыл менен айкалышып, океандан материктерге нымдын келишине жана кеңдиктер арасындагы жылуулуктун алмашуусуна шарт түзөт. Мелүүн климат үчүн уюлдук абанын басымдуу болушу, абанын температурасы кескин айырмаланган жыл мезгилдеринин алмашышы мүнөздүү; жайы мелүүн жылуу, эң жылуу айынын орточо температурасы 10–25°С. Кышы мелүүн суук же суук, эң суук айынын орточо температурасы дээрлик бардык жеринде 0°Сден төмөн. Евразиянын ички аймактарында январда айрым жерлеринде – 40°Сден төмөн болот. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү кургактыктын басымдуу бөлүгүндө 500– 800 мм, материктик чет-жакаларында 1000–2000 ммге чейин көбөйөт, ал эми континенттердин ички бөлүктөрүндө жана субтропиктерге жакындаган сайын 100–200 ммге чейин азаят. Мелүүн климат континенттик жана океандык (чыгыш жээги муссондук) климаттарга бөлүнөт. Тоолорго климаттын бийиктик алкактуулугу мүнөздүү, анда тоону өрдөгөн сайын нымдуулук артып, абанын температурасы төмөндөйт; тоо аралык ойдуңдарда температуранын инверсиясы байкалат. Кыргызстандын Түндүк бөлүгү мелүүн климаттык алкакта жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:климат
Менам ойдуңу

thumb|Менам ойдуңу.
Менам ойдуңу — Менам-Чао-Прая дарыясынын алабында, Тайландда. Түштүк Кытай деңизинин Сиам булуңу менен чулганат. узундугу 500 кмдей, аянты 100 миң км2ге жакын. Аллювий чөкмөлөрү менен толгон тектоникалык ийилүүдөн пайда болгон. Дарыя, сугат каналдары, саз жерлер көп. Өлкөдөгү шалы өстүрүлүүчү негизги аймак. Жалбырагы күбүлмө муссон токою, бадал өсөт. Ойдуңдан Бангкок шаары орун алган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Тайланд
Менам-Чао-Прая

thumb|Менам-Чао-Прая ойдуңу.
Менам-Чао-Прая , Менам – Индикытай жарым аралындагы дарыя, Тайланддагы дарыялардын эң чоңу. узундугу 1200 кмдей (негизги куймасы – Пинг дарыясынын башатынан 1500 км), алабынын аянты 150 миң км2дей. Өлкөнүн түндүгүндөгү тоолордон башталып, Менам ойдуңу аркылуу агып, түштүк Кытай деңизинин Сиам булуңуна куярда дельтаны пайда кылат. Жамгырдан куралат, режими муссондук. Жайында суусу мол, орточо чыгымы төмөнкү агымында 2700 м3/секдай. Негизинен шалы талаалары сугарылат. Чатынан 400 кмге (Пинг дарыясынын чатына чейин), суу кирген маалда 750 кмге (Уттарадит шаарына дейре) кеме жүрөт. Сал агызылат. Дельтасында Бангкок шаары жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Тайланд
Категория:Дарыялар‎
Грегор Мендел

thumb|Грегор Иоганн Мендель.
Мендель Грегор Иоганн [22. 7. 1822, Австрия-Венгрия, Хейнцендроф (азыркы Чехия, Гинчище) –6. 1. 1884, Австрия-Венгрия, Брюн (азыркы Чехия), Брно] – австриялык табият таануучу, тукум куугучтук жөнүндөгү окуунун – менделизмдин негиз салуучусу. 1843-жылы Ольмюц университетинин философия классын бүтүргөн. 1849-жылдан орто мектепке табият таануу жана физикадан сабак берген. 1851–53-жылдары Вена университетинде окуп, физика, ботаника, палеонтология жана анализ химиясын үйрөнгөн. 1856–63-жылдары буурчактын 22 сортун аргындаштыруу боюнча кеңири тажрыйба жүргүзгөн. 1865-жылы ал тажрыйбанын жыйынтыгы боюнча Брнодогу табият таануучулар коомунда баяндама жасаган. Мында ал тукум куугучтуктун факторлорунун эркин ажыроо жана айкалышуу закон ченемин 1-жолу негиздеген. Бул закон ченем тукум куугуч жөнүндөгү окуунун негизин түзүп, Мендель закондору деп аталган. Бирок Менделдин бул эмгеги өзү тирүү кезинде кабыл алынбай, көмүскөдө калган. 1900-жылы гана жалпыга таанылып, бааланган. 

 Мендель мыйзамдары

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Ботаниктер‎
Категория:Генетика
Феликс Мендельсон

thumb|Мендельсон (1830).
Мендельсон, Мендельсон Бартольди, Якоб Людвих Феликс (3. 2. 1809, Гамбург – 4. 11. 1847, Лейпциг) – немец композитору, дирижёр, органчы. Композиция боюнча билим алган. 1835-жылы Лейпцигде Гевандхауз концерттерине жетекчилик кылган жана Лейпциг мектебине негиз салган. 1843-жылы анын демилгеси менен Германияда туңгуч (Лейпциг) консерватория ачылган. Мендельсон ар түрдүү жанрда иштеген: «Жайкы түндөгү түш» (1826), «Рюи Блаз» (1839) ж. б. увертюралары, «Италян», «Шотланд» симфониялары, скрипка жана оркестр үчүн концерт (1844), фортепьяно үчүн эки концерт (1831, 1837), «Павел» (1836) ораториясы ж. б. 1874–77-жылдары Лейпцигде Мендельсондун чыгармаларынын толук жыйнагы (36 том) басылып чыккан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Музыканттар
Категория:Композиторлор‎
Менуэт

Менуэт — француз элдик бийи, Паату аймагынан чыккан. Менуэт чоң салтанат менен, чайкалыш менен жана тизе бүгүп аткарылат. Убакыт өткөн сайын ал бийден музикалык жанрга айланып, бийсиз инструменталдык чыгармалар түрүндө да колдонулган. Мындай менуэттер көпчүлүк учурда Иоганн Себастьян Бах, Георг Фридрих Гендель, Йозеф Гайдн, Вольфганг Амадей Моцарт жана Людвиг ван Бетховендин чыгармаларында кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Меньшевиктер

thumb|Меньшевиктер.
Меньшевиктер – Россия социал-демократтар партиясындагы саясий агым. РСДРПнин 2-съездинде (1903) большевиктер жана меньшевиктерге бөлүнүп, 1917-жылы меньшевиктер партиясы түзүлгөн. Меньшевиктер (лидерлери: Л. Мартов. П. Б. Аксельрод, Г. В. Плеханов, В. И. Засулич ж. б.) жаңы типтеги партиянын теориялык, уюмдаштыруу жана тактикалык негизине, буржуазиялык-демократиялык революциядагы пролетариат гегемониясына, пролетариат менен дыйкандар союзуна каршы чыккан (дыйкандардын революциялык потенциалы жок деп эсептешкен); революциянын башкы кыймылдаткыч күчү – либералдык буржуазия деп эсептеп, аны менен жумушчу табын кызмат ташууга чакырган. 1-дүйнөлүк согушта (1914–18) меньшевиктер социал-шовинизм же центризм тарабына өткөн. 1917-жылдагы Февраль революциясынан кийин массанын саясий тажрыйбасы жоктугунан пайдаланып, алар эсерлер менен бирдикте Советтерде жетекчи абалга жетишип, бийликти Убактылуу өкмөткө берген. Ошол жылдын май айында меньшевиктер коалициялык Убактылуу өкмөткө кирген. Алар В. И. Лениндин «Апрель тезистерине», буржуазиялык- демократиялык революциядан социалисттик революцияга өтүүгө, Орус революциясына (1917), Брест тынчтыгына жана Совет бийлигинин бардык иш-чараларына каршы чыгып, Советтердин бүткүл россиялык 2-съездин үзгүлтүккө учуратууга аракеттенишкен. Керенский-Краснов козголоңун колдошкон; ак гвардиячылар жана империалисттер тарабында жарандык согушка катышкан. Жаңы экономикалык саясатка өтүүдө меньшевиктер эсерлер менен бирге кулак козголоңдорун идеялык-саясий жактан жетектеген; ишканаларда саботаж уюштурууга, Кронштадттагы козголоңго катышкан. Пролетариат диктатурасынын соккусунан улам меньшевиктер партиясы 1924-жылы жоюлган. 1931-жылы март айында меньшевиктердин «РСДРП БК Союздук Бюросунун» үстүнөн фальсификацияланган сот процесси жүргүзүлүп, анын мүчөлөрү (14 адам) чыккынчылар деп күнөөлөнүп, камакка алынган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Саясат
Меңдубана

thumb|Hyoscyamus niger.
Меңдубана (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн ит жүзүмдөр тукумундагы уруусу. Бир, эки жана көп жылдык чөп өсүмдүк. Бийиктиги 20–115 см. Жер үстүндөгү бардык органдары жумшак, жабышкак түктүү. Жалбырак жээги тегиз же тилкелүү. Негизинен тамыр моюнчасына топтолгон. Гүлү сапсыз, жалгыздан, бурулча топ гүлгө чогулган, түсү киргил сары, күңүрт кызыл тарамыштуу. Мөмөсү – кутуча.

Меңдубананын 20га жакын түрү Канар аралынан Индияга чейин таралган. Кыргызстанда 2 түрү кездешет. Негизинен түздүктө, таштанды, турак-жай арасында, жол боюнда, аңызда, айдоодо өсөт. Маңызы медицинада сырткы оорууну басаңдатуу үчүн колдонулат. Өсүмдүктүн бардык органында гиоциамин, гиоцин, атропин ж. б. алколоиддер болгондуктан, өтө уулуу. 

Колдонулган адабияттар
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Өсүмдүктөр
Мерв

thumb|Мерв.
Мерв (фарсыча ﻣﺮو, Марв, кытайча 木鹿 , Mulu) – Орто Азиядагы байыркы шаарлардын бири. Мургаб дарыясынын жээгинде (Түркмөнстандагы азыркы Байрам-Али шаарына жакын) жайгашкан. Мургаб (байыркы фарсча – Мургаш, Грецримче – Маргиана) дарыясынын боюндагы тарыхый аймак да «Мерв» аталган.

12-кылымда дүйнөдөгү алгачкы чоң шаар болгон деген пикир бар (1145– 53-жылы шаарда 200 миңден ашык адам жашаганы аныкталган). Мервдин урандылары 19-кылымдын 80-жылдарынан изилдене баштаган. Археологиялык казуу убагында ар кайсы доордо курулган бир нече шаарча табылган. Анын эң байыркы бөлүгү – Эрк-Кала шаарчасы Ахемениддердин дооруна (биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын орто чени) таандык, аны курчап турган Гяур-Кала эллиндердин тушунда (биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын аягы) курула баштап, Сасаниддерге (биздин замандын 3– 7-кылымы) чейин салынган. Эң чоңу Султан-Кала (Soltangala) негизинен арабдардын (8–10-кылым) жана селжуктардын тушунда (11-кылым) курулган. Ал эми Тимуриддердин тушунда курулган шаарча Абдуллахан-Кала (Abdyllahangala) деп аталган. Эрк-Кала (Erkgala) жазма маалыматтарда алгач «Авестанын» түшүндүрмөсүндө жана Бехистун жазмасында эскерилет. Александр Македонский караткандан кийин бир аз убакыт «Александрия» деп аталып, Селевкиддердин тушунда Маргиана аймагы, кийин Парфия, анан Сасаниддердин мамлекеттеринин башкы шаары, Омейяддар жана Аббасиддер династияларынын учурунда Хорасан провинциясынын борбору, халиф ал-Момун убактылуу жашап турганда 813– 818-жылдары мусулмандардын дүйнөлүк борбору болуп калган. 1037-жылы селжуктардын колуна өтүп, Алп Арслан жана анын тукуму Санжар султандын сөөгү Мервге коюлган. 13-кылымда Хорезм шахына баш ийген, андан кийин моңголдор басып алган (1221). 1510–24 жана 1601–1747-жылдары Персиянын карамагында, 19-кылымда урандыга айланган. Мервде Санжар султанга жана Мухаммед ибн Зейдге мавзолей (экөө тең 12-кылым) салынган. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. 

 Дагы караңыз 
 Мары шаары

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Шаарлар
Категория:Түркмөнстан
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Мергель

thumb|Мергель.
Мергель – кальцит, доломит жана чоподон турган чөкмө тек. Курамындагы карбонаттар менен чопонун санына жараша өз ичинен чополуу, аки таштуу, доломиттүү жана бор сыяктуу түрлөргө бөлүнөт. Көбүнчө курамында 30–90% СаСО3 же MgCO3 болуп, калганын чопо түзөт. Өңү ачык түстүү, агыш, бозомук. Карбонаттуу, чополуу тектерде өз алдынча кабатча түрүндө кездешет. Көп тараган тектердин катарына кирет. Цемент даярдалат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Геология
Меридиан тоо кыркасы

thumb|Меридиан кырка тоосу (Аскер топографтары чокусу)
Меридиан тоо кыркасы — Борбордук Теңир-Тоодо, Кыргызстан менен Кытайдын мамлекеттик чек арасында жайгашкан. узундугу 80 кмдей, Кыргызстандын аймагында 22 км. Эң жазы жери 40 км. Эң бийик бөлүгү Сары-Жаз суусунун алабын чыгышынан чектеп турат. Орточо бийиктиги 5000–5500 м, эң бийик жери 6800 м (Достук чокусу). Башка бийик чокулары: Мрамор (6637 м), Пржевальский (6276 м). Тоо түндүккө карай жапыздап, Нарынкол суусунун башында 4100 мди түзөт. Рельефи татаал чокулардан түзүлүп, капталдары тик жана жалама, этегинен кырына чейин мөңгү менен капталган. Тоо негизинен палеозойдун башында пайда болгон мрамор, мраморлошкон аки таш теги, кристаллдуу сланец, аларды жиреп чыккан гранит интрузиялары ж. б. тектерден турат. Структурасы жагынан Теңир-Тоодогу кырка тоолордон кескин айырмаланып, меридиан багытында жайгашкан. Этеги деңиз деңгээлинен 4500 м жогору жаткандыктан, толугу менен гляциалдыкнивалдык алкакта. Батыш капталынан түштүк Эңилчек, чыгышынан Сайкал, Темир-Суу, Түндүк сыяктуу эң ири мөңгүлөр башталат. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Кытай
Мериме Проспер

thumb|Мериме Проспер
Мериме Проспер (27. 9. 1803, Париж – 23. 9.1870, Канн) – француз жазуучусу. Француз академиясынын мүчөсү (1844). Сорбонна университетин бүткөн (1823). Туңгуч романтикалык пьеса жыйнагы – «Клара Гасуль театры» (1825). «Жакерия» драмалык хроникасында (1828) жана «Карл IXнун бийлигинин хроникасы» (1829) романында Франциянын өткөндөгү тарыхын баяндайт. Мериме экзотикалуу, фантазиялуу жана реалдуу психологиялык новеллаларды да жазган. Ал орус маданиятына кызыгып, анын ичинде жана И. С. Тургеневдер, С. А. Соболевский менен таанышкан. Гоголь, Тургенев, Пушкин жөнүндөгү макалаларында орус адабиятын пропагандалаган. Мерименин чыгармаларынын сюжетине пьеса, музыкалык комедия, опералар (Ж. Бизенин «Кармени», 1875) жазылып, фильмдер тартылган. 
Категория: Инсандар
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Туулгандар 1803-жылы
Категория:Өлгөндөр 1870-жылы
Меринос кою

thumb|upright|Меринос кою.
Меринос кою – текши, ичке, уяң жүндүү кой породасы. Мекени – Алдынкы Азия. Кийин Жер Ортолук деңиз жээгиндеги өлкөлөрдө (Греция, Италия, Испания) чыгарылып, 18-кылымда Батыш Европа, Түндүк Америка жана Австралияга тараган. Россияга 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында башка өлкөлөрдөн алынып келинген. Меринос кою 3 топко бөлүнөт: 1) жүн багытындагы меринос кою; 2) жүн-эт багытындагы меринос кою; 3) эт-жүн багытындагы меринос кою. Жүн багытындагы меринос коюна грозный кою, ставрополь кою, советтик меринос кою, азербайжан тоо меринос кою кирет: жүн-эт багытындагы меринос коюна аскания кою, кавказ кою, алтай кою, кыргыз уяң жүндүү кою, забайкалье кою, түштүк казак мериносу, түштүк урал кою кирет; эт-жүн багытындагы меринос коюна прекос кою, казак уяң жүндүү кою, казак аркар мериносу, дагстан тоо кою, волгоград кою ж. б. кирет. Меринос коюнун жүнүнүн узундугу 6–8 см. Кочкорунан 8–12, соолугунан 4–6 кг жүн кыркылат. Меринос кою чала уяң кылчык жүндүү койлордун жүнүн жакшыртуу максатында аргындаштырылат. Меринос кою – Түндүк Кавказ, Волга бою, Урал, Батыш жана Чыгыш Сибирь, Казакстан, Кыргызстан, Украинанын түштүк аймактарында асыралат. Кочкорунун тирүүлөй салмагы 100–130, соолугунуку – 60–70 кг. Ар жүз тубар койдон 120–130 козу алынат.

Колдонулган адабияттар
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы