Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Татаал гүлдүүлөр тукуму

thumb|Symphyotrichum novi-belgii.
Татаал гүлдүүлөр тукуму (Compositae) – өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классынын тукуму. Бир, эки же көп жылдык, бадал, бадалча, дарак, липалар суу жана саз өсүмдүктөрү. Жалбырактары ар түркүн формада, сабакка кезектешип, тушташ же тегерек жайгашкан. Топ гүлү – себетче. Себетчесинин сырты бир же бир нече катар түрпүчөдөй, жалбырактай ороочтуу, көп учурда бир нече себетче чогулуп чачыктай, шыпыргыдай, калемчедей, тоголок, чатырчадай, чачыктай, калканчадай, чатырчадай жана башка топ гүлдү түзүшөт. Туура түзүлүштүү гүлүнүн желекчелери түтүкчөдөй, туура эмес түзүлүштүүлөрүнүкү тилчедей же эки эриндүү гүлдөн турат. Көп учурда себетчедеги четки кырка гүлдөрү тилчедей, ал эми ортоңкулары түтүкчөдөй гүлдөн (мисалы, күн карама) турат. Чөйчөкчөсү жок, анын ордуна кылкандай көкүл же кабык сымал тилке өөрчүгөн. Аталыгы 5, энелиги бирөө, ал бир уялуу, астыңкы мөмөлүктүү. Мөмөсү – урукча. Айрым учурда Т. г. бир үйлүү, эки үйлүү, бир жыныстуу, негизинен эки жыныстуу. Жер жүзүндө Арктикадан башка жерлердин бардыгында кездешет. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн эң көп түрү ушул Т. г. тукумуна кирет. Кыргызстанда эң көп түрдү камтыган (580 дөн ашуун) тукум. 

Түндүк жарым шарында формасынын түрүнүн көптүгү боюнча Т. г., биринчи орунда турат. Кыргызстанда 580ден ашык түрлөрү, бардык аймакта – өрөөндөн тартып тоо мөңгүсүнүн этегине чейин таралган. Эки үлүштүүлөрдүн ичинен Т. г. чаңдашууга, таралууга, көбөйүүгө өтө ылайыкташкан. Т. г. май (күн карама), жашылча (шыраалжын, цикорий), тоют (шыбак), дары-дармек (карындыз, өлбөс гүл), каучук (кой текей – тоо сагыз), алынуучу түрлөрү бар, о.эле кооздук (георгин, баркыт гүл, астра, айчык гүл жана башка) үчүн да өстүрүлөт. Айрымдары зыяндуу отоо чөптөр -кекире, сүт тикен, маңкоо жана башка Т. г. тукуму татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн эволюциялык өөрчүшүндөгү эң жашы, акыркы эрада гана өөрчүп калыптанган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Мык тикен

thumb|upright|Tribulus cistoides.
Мык тикен (L. 1753) – жуп жалбырактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Кош канат сымал, майда, уз. 0,5-1 см жээги тегиз жалбырактуу, сабагы 10-30 смге чейин узундуктагы, жерге төшөлүп өсүүчү бир же эки жылдык чөп, гүлдөрү жалгыздап, майда, сары, беш мүчөлүү, мөмөсү беш бөлүктүү жаңгакча, анын сырты учтуу илмекей тикендүү. Америкада, Африкада, ошондой эле Жер Ортолук деңизинин чыгышында кеңири таралган 20, Кыргызстанда 1 түрү белгилүү. М. т. кумдак, каксоо жерде, жол боюнда өсөт. Мөмөсүнүн тикени малдын бутун жаралайт, кой-эчкинин жүнүнө жабышып, анын сапатын төмөндөтөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Осмо

thumb|Isatis tinctoria.
Осмо – өсүмдүктөрдүн кайчы гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Бир же эки, кээде көп жылдык чөп. Сабагынын бийикт. 80 смге жетет. Тегиз жээктүү жалбырактары сабакка кезектешип жайгашкан. Майда сары гүлдөрү шыпыргы топ гүлдү түзөт. Мөмөсү саадакча. О-нун 60 түрү Евразияда, Кыргызстанда (Тянь-Шань, Ысык-Көл, Чүй тарапта) 3 түрү кездешет. Алар тоо этегинде, бөксө тоолордун нымдуу жерлерде өсөт. О-нун курамында кочкул көк боек (индиго) бар, кезегинде ноотуну боё үчүн кеңири колдонулган. Кийин индиго синтетикалык жол менен алынып, О. ал максат үчүн айдалбай калган. О-нун жалбырагын чыгыш элдери косметикалык каражат катары пайдаланышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Сүйсен

thumb|upright|Calamagrostis canadensis
Сүйсен — дан өсүмдүктөр тукумунда өсүмдүктөрдүн уруусу. Көп жылдык чөп. Сабагынын бийикт. 25-120 см. Бир нече сабагы топтолуп дүңчөнү түзөт. Топ гүлү шыпыргыдай, бир же көп машактуу. Мөмөсү ― данча. Жер жүзүндө 100-150 түрү суук жана мелүүн зоналарда, ошондой эле эки жарым шардын тропик зонасынын тоолорунда кездешет. Кыргызстанда 11 түрү, ойдуңдан бөксө тоолордогу өзөндө, жапыс аймактагы кумдак жерде, арык жээгинде өсөт. Малга эң жакшы тоют, машагы баш алган кезинде чабылат. 

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Уйгак

thumb|Arctium tomentosum.
Уйгак (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Эки жылдык, бийикт. 1-1,5 (2) мге жеткен чөп. Сабагы түз, көгүш же кочкул кызыл түстүү. Жалбырагы чоң, уз. 50 см, туурасы 20-30 см, формасы жүрөкчөдөй, жазы жумурткадай, жээги тегиз. Себетче топ гүлү сабактын жогору жагында шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. Жер жүзүндө 11 ашык түрү отоо чөп катары кеңири таралган. Кыргызстанда 2 түрү кездешет, алар өрөөндөн тартып бөксө тоолорго чейинки нымдуу жерлерде өсөт. Илгертеден эл арасында дары өсүмдүк катары пайдаланылган. Анын тамырындагы инулин, шекер, учуучу майлар көп дарыларга кошулат да, муун, тери жана башка ооруларды айыктырат. 

Мөмөсүндө 25-30 % репей аттуу май бар. Жаш кезиндеги тамыры жана сабагы тамак катары желет. Гүлүндө бал ширеси бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Чекилдектер тукуму

thumb|Iris sibirica.
Чекилдектер тукуму – өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукум. Тамыры сойлоп өсүүчү, жоон жиптей же түймөкчө сымал. Сабагы жок же 10-20 смге жеткен начар өөрчүгөн сабактуу, жалбырактары негизинен тамыр моюнчасына топтолгон. Гүл чөйчөкчөсү жок, 6 үлүштүү желекчеси болот. Аталыгы 3, энелиги бирөө, астыңкы мөмөлүктүү. Мөмөсү – кутуча. Кыргызстанда Ч. т.-нун 4 уруусу 12 түрү кездешет. Алар эрте жазда гүлдөп бүтөт. Адырдын, бөксө тоонун, нымдуу жерлеринде, ошондой эле өзөн бойлоп өсөт. Ч. т-нун бир түрү (Колпаков иридодиктиуму) сейрек кездешкендиктен Кыргызстандын Кызыл китебине катталган. Дагы бир түрү алатоо крокусу өтө кооз, эрте жазда гүлдөйт (азайып), жоголуп бараткан өсүмдүк. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Флора

thumb|Өсүмдүктөр‎.
Флора (лат. Flora-гүл менен жаздын кудайы) – мурунку геологиялык жана азыркы шартына байланыштуу белгилүү бир географиялык аймакта өскөн бардык өсүмдүк түрлөрүнүн жалпы тобу. Изилдөөчү аймактын көлөмүнө, физикалык-географиялык өзгөчөлүгүнө жараша ал жерде өскөн Ф-нын саны ар түрдүү болот, мисалы, чөлдө, жарым чөлдө Ф-лык курамы аз, боздоңдо көбүрөөк, шалбаада андан көп санда болот, б.а. шалбаада өсүмдүк түрү эң көп болот. Каракум, Кызылкум чөлдөрүнүн Ф-сы өтө аз санды түзөт, ал эми Кыргызстандын тоолорундагы капчыгай Ф-сы өтө бай, б.а. тоодогу шалбаада, токойдун ачык жеринде көп түрлөр өсөт. Ф-ны таануу максаты – түрлөр, уруулар жана тукумдардын курамын аныктоо. Ф-нын түрлөрү окшоштугу боюнча Ф-лык элементтерге бөлүнөт. А. а. географиялык элементтер – ар түрдүү географиялык аймактагы (Жерортолук деңиз жээгинде да, Тяньшань тоолорунда да) таралган бирдей түрлөрдү бириктирет. Аймактардын Ф-сын каттоонун, салыштырмалуу анализдөөнүн, окшош түрлөрдү тактоонун натыйжасы Ф-лык райондоштуруунун негизин түзөт. 

Мисалы, Кыргызстанда Түндүк Тянь-Шань, Батыш Тянь-Шань, Алай жана башка Ф-лык райондору бар. Тигил же бул аймактын Ф-сын чагылдырган адабияттар “Өзбекстан флорасы”, “Казакстан флорасы”, “Таджикстан флорасы” жана башка “Кыргызстандын флорасы” деп аталып, 11 томдон турат, 4000 жакын түрдү мүнөздөйт. Мүнөздөмөдө адегенде тукумун, анан уруусун мүнөздөп, түрлөргө келгенде, аларды аныктоо таблицасы, анан ар бир түрдүн кыргызча, орусча, сөзсүз латынча аталышы, андан кийин түрдүн сырткы көрүнүшү, анан өскөн чөйрө-шарты, географиялык таралышы (ареалы) айыл-чарбадагы маанисин баяндалат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Чайыр

thumb|Чайыр чөп же чаар куурай (Ferula communis).
Чайыр (L. 1753) – Чатыр гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүктөрдүн уруусу. Көп жылдык чөп. Тамыры ар түрдүү жоондукта, тик ылдый өсөт, айрымдарынын диаметри 10-20 смге жетет. Сабагы 100-180 см бийиктикке жетет, түп жагы эски жалбырак саптарынын калдыктары менен жыш курчалган, жогору жагы көп бутактуу. Жалбырактары үч ирет тилкелүү, түрдүү формада жана түрдүү чоңдукта. Сабактын төмөнкү жагындагы жалбырактары тамыр моюнчасын жыш курчап жайгашкан, алар сабактын жогору жагындагыларга караганда өтө ири. Чатырча топ гүлүнүн саптары ар түрдүү узундукта. Чатырчанын ортоңку гүлдөрү эки жыныстуу, четкилери аталыктуу же эки жыныстуу. Желекчелери 5, ак, сары, мала кызгылт түстө. Мөмөсү жалпак эки кутучадан турат. Ч-дын бардык түрүндө чайыр заты бар. Майда болуп өскөн түрлөрүн мал оттойт, бирок уругуна алар ууланышы мүмкүн. Эл арасында айрым түрү Кугистан чайыры (к. Уулжан), Фергана чайыры дарылыкка (ашказан, жарат ооруларына), колдонулат. Жер жүзүндө 130дан ашык түрү, Кыргызстанда 35тен ашуун түрү белгилүү, алар өрөөндөн тартып, бийик тоолорго чейинки өсүмдүктүүлүктүн бардык курамында кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Чегендир

thumb|upright|Rhodiola heterodonta.
Чегендир (L. 1753) – чегендирлер тукумуна кирген өсүмдүк уруусу. Көп жылдык чөп. Тамыры жоон, көп сандаган тамыр моюнчалуу, ири бутактуу, алар күрөң же кызгылт күрөң түстө, сыртынан үч бурчтуу же тегерек майда түрпүчө менен капталган. Сабагынын бийикт. 30-50 см, бутаксыз, бир нечеси биригип тамыр моюнчасынан тик өйдө өсөт. Былтыркы сабагы куураган бойдон тамыр моюнчасында көп жыл сакталат. Жалбырагы кезектешип жайгашкан, жалпак же тоголок, уз. 3-5 см. Бөксөдөн бийик тоодогу булак, суу, көл жээгинде өсөт. Жер жүзүндө 15 ашуун түрү Түндүк Америкада, Скандинавияда, Түндүк Батыш, Чыгыш Сибирде, Жерортолук деңизинин жээгинде, Монголияда, Кытайда, Жунгар-Кашкарда өсөт. Кыргызстанда 9 түрү белгилүү. Айрым түрлөрүнүн тамыры (мала кызыл чегендир) медицинада нерв ооруларын дарылоодо, жалпы ден соолукту чыңоочу дары катары кеңири колдонулат. Россияда Ч. атайын айдалат. Кыргызстанда бул түр өспөйт. Бирок ушул түргө жакын сызгыч жалбырактуу Ч. жана кыпкызыл Ч. Күнгөй, Тескей, Кыргыз Ала-Тоосунда, Алай тоолорунда, Борбордук Тянь-Шань тоолорунда кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Чирче, итконок

thumb|Setaria palmifolia.
Чирче, итконок – дан өсүмдүктөр тукумундагы уруу. Бир же көп жылдык чөп. Сабагынын бийикт. 4-50 см, жалгыздан кээде 4-5 сабак бирге өсөт. Жалбырагы ичке. Топ гүлү шыпыргыдай, калемчедей. Машагында майда түктүү Ч. топтолот. Жер жүзүндө 120га жакын түрү Европада, Азияда, Африкада кездешет. Кыргызстанда 3 түрү айдоо аянтта, огороддо, жол боюнда отоо чөп катары өрөөндөн тартып бөксө тоолорго чейин таралган. Жаш Ч. малга тоют. Данын үй канаттуулары жейт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Чымылдык

thumb
thumb|Lathyrus tuberosus
Чымылдык, шалбаа буурчагы (Lathyrus tuberosus) – чанактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусунун түрү. Көп жылдык, тамыры жиптей узун, сойлоп өсөт, ар кайсы жери түймөктүү. Төрт кырдуу уз. 40-100 см сабагы жалбырак мурутчасы аркылуу жанаша өсүмдүккө жармаша оролуп өсөт. Жалбырагынын жээги тегиз канаттай татаал жалбыракты түзөт, учу мурутчалуу. Чачыдай таажыча топ гүлү гүлгүн кызыл, жыпар жыттуу. Мөмөсү 3-6 буурчактуу чанак. Борбордук Азияда , Жерортолук деңиз жээгинде жаралган. Кыргызстанда аңыз, айдоо, шалбаа, арык жээгинде, огороддо таралган. Тамыр түймөктөрү кантка, крахмалга бай. Тамак катары желет. Малга жашыл массасы эң жакшы тоют. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Чогойно

thumb|Serratula tinctoria.
Чогойно ( L. 1753) – татаал гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык көп. Сабагынын бийикт. 30-70 см, бутактуу, кээде бутаксыз жалбырактары бир ирет тилкелүү же майда тишчелүү, айрымдарыныкы тегиз. Себетчелери сабактын учунда жалгыздан шыпыргыдай, калканчадай татаал топ гүлгө чогулган. Себетчеси бир нече катар түрпүчө сымал жайгашкан ороочтуу, алар агыш, жашыл, каралжын түстүү, гүлдөрү түтүкчөдөй кызгылт, мала кызыл, көгүш кызыл. Мөмөсү көкүлдүү данча. Европада , Түндүк Африкада , Монголияда , Жунгарияда 70 ашуун түрү, Кыргызстанда 13 түрү белгилүү. Алар тоо этектегиндеги, бөксө тоодогу кургак боздоңдо, таштактуу, шагылдуу тоо беттеринде өсөт. Айрым түрлөрүнөн сары жана жашыл боёк алынган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Шыбак

thumb|Artemisia absinthium.
Шыбак (L. 1753) – татаал гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бир, эки, көп жылдык чөп чала бадал. Жыш агыш же бозомтук түктүү, кээде түксүз. Тамыры ичке, жоон, катуу. Бир сабактуу (мамыры шыбак), көпчүлүгү көп сабактуу, көп бутактуу, бийикт. 10-150 см (200 см шыраалжын шыбак) болот. Жалбырактары канаттай тилкелүү, улам түп жагы ири, жогорулаган сайын майда же аз тилкелүү. Гүлү майда, жашыл, саргыч, же кызгылт, себетче топ гүлгө чогулган, бир нече себетчеси биригип, калемчедей, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. Себетчелери сыртынан орооч жалбырактарга курчалган. Айрым түрлөрүнүн себетчелеринин четинде бир катар тегерете түтүкчөдөй энелик, ортосунда көп сандаган эки жыныстуу түтүкчөдөй гүлдөр, кээде жалаң аталык гүлдөр же жалаң түтүкчөдөй эки жыныстуу гүлдөр жайгашат. Уругу майда, үпүсүз.

400гө жакын түрү Европада, Түндүк Америкада, Африкада таралган. Кыргызстанда, 40дан ашуун түрү өрөөндөн тартып бийик тоолорго чейинки, жарым чөлдө, боздоңдо, шалбаада суу бойлоп же айдоону жээктеп өсөт. Эң кеңири жаралган жана айыл чарбада мааниси зор болгон түрлөрү төмөнкүлөр: шыраалжыншыбак – айыл жеринде куурап калган куурайы отунга пайдаланышат; карашыбак – малга тоют (силос катары); акшыбак – эрте жазда, кеч күздө мал оттойт; бүргөншыбак – эл арасында илгертеден шыпыргы катары кеңири пайдаланылган; мамырышыбак – илгертеден эл арасында ички органдардын ооруларына эң кеңири пайдаланышкан; э р-меншыбак – самын кайнатууда, табитти ачууга жана ашказан оорусуна пайдаланылат. Мамыры боордун, өттүн, көк боордун, жоон ичегинин оорусуна эң жакшы дары чөп. Ал Кыргызстандын бийик тоолорунда, ашууларда гана өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Шимүүр

thumb|Phlomis fruticosa.
Шимүүр (L. 1753) – эрин гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык чөп же чала бадал. Сабагынын бийикт. 60 смге жетет. Жалбырак формасы жумурткадай, үч бурчтуктай же сызгычтай, сабакка тушташ жайгашкан. Желекчеси сары, мала кызыл, агыш. Гүлү эки эриндүү, сабак муунуна шакектеп жайгашып, жалпысынан машактай топ гүлдү түзөт. Мөмөсү – жаңгакча. 100дөй түрү жер жүзүнүн мелүүн жана жылуу, ысык алкактарында таралган, Кыргызстанда 13 түрү негизинен бөксө жана бийик тоодогу нымдуу боздоңдо, шалбаада, токой, бадал арасында өсөт. Балдуу өсүмдүк, бирок, гүл түтүгү узун болгондуктан, аары оңой менен жете албайт. Кай бир түрүндө эфир майы көп. Эл арасында айрымдары дарылыкка пайдаланылган, кооздук үчүн да өстүрүлөт. Айрымдары тоют катары силоско жарайт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Шумгуя

thumb|upright|Orobanche amethystea.
Шумгуя (L. 1753) – шумбия тукумундагы өсүмдүк уруусу. Төмөн жагы түймөктүү, бутактанган же жалгыз сабактуу чөп. Жалбыраксыз, сабакка кезектешип жайгашкан майда түрпүчөлүү. Түтүкчө гүлдөрү машакча же калемче топ гүлгө чогулуп, сабактын учунда жайгашкан гүлдөрү сансыз. Чөйчөкчөсү коңгуроодой, бири-бирине биригип өсөт. Гүлдөрү эки эриндүү, жээги беш айчыктуу, мала кызыл, ак, мала көгүш-кызыл, көк түстүү, аталыгы – 4, энелиги – 1. Мөмөсү 4 уялуу кутуча. Татаал түзүлүштүү, гүлдүү чөп өсүмдүктөрдүн митеси, алардын тамырына жармашып өсүп, алардан азык затты түймөгү же чокмору аркылуу сорот. Айыл чарба өсүмдүктөрүнө бир кыйла зыян келтирет. Ш-нын 150 түрү субтропикте, түндүк жарым шардын мелүүн областтарында таралган. Кыргызстанда 20 ашуун түрү өрөөндөн тартып бөксө тоолорго чейинки жерлердеги өсүмдүктүүлүктүн бардык курамында кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Эндиктер тукуму

Эндиктер тукуму – эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүктөр тукуму. Чөп, чала бадал, бадал, лиана же дарак. Жер үстүндөгү органдары жумшак же катуу түктүү. Жалбырактары сабакка кезектешип жайгашкан, түрдүү формада, жээги негизинен тегиз. Гүл коргону экөө. Гүлдөрү ак, көк, мала кызыл, күңүрт кызыл түстө. Топ гүлү – бурулча, кээде жалгыздан. Көпчүлүк Э.-дин таажычасында нектарын (бал ширесин) жаандан калкалоочу түрпүчөлөрү же башка өсүндүлөрү болот. Мөмөсү майда, бышканда 4 же 2 жаңгакча сымал бөлүктөргө бөлүнөт, кээсиники данекче сымал же кутуча. 100дөй уруусунун 2000 ашуун түрү жер жүзүнүн бардык бөлүгүндө таралган. Кыргызстанда 100дөн ашуун түрү белгилүү. Алар өрөөндөн бийик тоолорго чейин таралган. Чөл, жарым чөл, боздөң, шалбаа, токойлуу, бадалдуу жерде өсөт. Кээси медицинада колдонулат. Айрымдары балдуу, боёктуу. Эл арасында эзелтеден эндик чөптүн куйрук май, кымыз кошуп ачытылган тамырын косметикалык каражат катары пайдаланышкан. Кээ бир түрлөрү тоют, жашылча жана кооздук үчүн өстүрүлөт. Отоо чөп түрлөрү да бар. Ал эми айрым түрлөрүнүн (Каракыз) уругунун сырты өтө тикендүү келип, малдын жүнүнө жабышып, сапатын төмөндөтөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

 Шилтемелер 

Категория:Өсүмдүктөр
Эрин гүлдүүлөр тукуму

thumb|Mentha spicata.
Эрин гүлдүүлөр тукуму ( же Lamiaceae) – эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүк тукуму. Бир, эки көп жылдык чөп, лиана, чала бадал, бадал, чанда анча бийик эмес дарак. Сабагы төрт кырдуу, жөнөкөй, жээги тегиз же ичке тишчелүү же тоголок жарым айчыктуу, сабакка тушташ же шакектеп жайгашкан. Гүлү жалгыздан же калемчедей, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. Гүлү көпчүлүгүнүкү эки жыныстуу, туура эмес түзүлүштүү. Чөйчөкчөсү менен желекчеси түтүкчөдөй. Жээги беш бөлүктүү, эки бөлүгү ирирээк (чоңураак), үч бөлүгү кичирээк, ошондуктан алар эки эриндүү. Аталыгы 4 же 2, энелиги бирөө, 4 бөлүктүү үстүңкү мөмөлүктүү. Мөмөсү – 4 бөлүктүү жаңгакча. Э.г.-дүн 200 уруусунун 3500 ашуун түрү жер жүзүнүн суук материгинен башка бөлүктөрүнүн баарында таралган.

Кыргызстанда 62 уруунун 160 ашуун түрү өрөөндөн тартып бийик тоодогу чала чөлдө, кургак жана нымдуу боздоңдо, бадалдуу, токойлуу жерде, өзөндү бойлой, аңызда, жол боюнда, айдоо четинде, шалбаада жана башка жерлерде өсөт. Э.г-дүн көпчүлүгү эфир, техникалык майларды алуу үчүн, парфюмерия өнөр жайында, медицинада, тамак-ашка татымал катары кеңири пайдаланылат. Көбү балдуу өсүмдүктөр, кооздук үчүн гүлзарда да өстүрүлөт. Эл арасында көкөмерен, аркароту, көк чайчөп дарылыкка кеңири колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Эспарцет

thumb|upright|Onobrychis viciifolia.
Эспарцет – чанактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көбүнчө көп жылдык чөп. Тамыры боочодой тик ылдый өсүп, 10 мге чейин терең өсөт. Түз сабагынын бийикт. 30-60 см, канаттай жуп жалбырактары сабакка кезектешип жайгашкан. Гүлүнүн кызыл, мала кызыл, сабагынын учунда калемчедей топ гүлдү түзөт. Жер жүзүндө 130 түрү Европада, Азияда, Түндүк жана Түштүк Америкада таралган. Кыргызстанда 9 түрү өрөөндөн тартып бөксө тоолордогу чала чөл, боздөң, кургак боздөң, шалбаа жерлерде, токойдун ачык аймактарында, бадал арасында кездешет. 

Э-тин үч түрү: эгилме , кумдак жана кавказ Э. атайы тоют үчүн эгилет. Малга баалуу, жакшы тоют. 100 кг чөптө 22 тоют бирдиги, 3,1 кг сиңимдүү протеин, 6,5 г каротин бар. Кургакчылыкка чыдамдуу, жер тандабай өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Эбелек

Эбелек, камгак (L. 1753) – шакардуулар тукумундагы өсүмдүктөр уруусу. Бийикт. 5-30 см, бир жылдык чөп. Тасмадай жалбырагынын учу тикендүү, айрыдай бутактанган сабагына кезектешип жайгашкан. Гүлдөрү бир жыныстуу, эки бөлүктүү гүл коргонундагы аталык гүлү бир аталыктуу; энелик гүлү коргонсуз, мамычасы түктүү, чаң алгычы ичке. Бардык гүлдөрү жумуртка сымал ороочко камтылган. Мөмөсү катуу, жумуртка сымал, учу шибегедей тикендүү. Жер жүзүндө Чыгыш жана Түштүк Азияда жана Кыргызстанда эки түрү жарым чөлдө кумдуу жерде, кургак сайда, кургак боздөңдө, ошондой эле отоо катары айдоодо кездешет. Майда жана бодо малга жыл бою оттой турган жакшы тоют. Курамында чийки протеин 7,62 %, май 1,84, азотсуз зат 37,64 % бар. Өсүмдүктүн жалпы көрүнүшү шар сымал болуп, уругу бышкан кезде түбүнөн оңой сынат да шамал айдап, алыска тоголонуп, уругу алыска чачылгандыктан Э. же камгак деп аталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Элик балтыркан

thumb|upright|Aegopodium podagraria.
Элик балтыркан (L. 1753) – чатыр гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүктөр уруусу. Тамыры сойлоп өсүүчү көп жылдык чөп. Майда ак гүлдөрү эки ирет чатырчага топтолгон, алар ороочсуз. Жалбырагы сабакка кезектешип жайгашкан, эки-үч ирет тилкелүү. Мөмөсү жалпак, көп кырдуу, сүйрү кутуча. Э. б-дын 7 түрү Европа жана Азиянын мелүүн райондорунда таралган. Кыргызстанда 2 түрү бөксө жана бийик тоодогу шалбаада, токойдун ачык жеринде өсөт. Чанда жапыс тоодо айдалган эгиндин отоосу. Силоско жараган тоют чөптөр. Жаш өсүмдүктө витамин С, сахароза жана башка химиялык заттар бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Эдельвейс

thumb|Leontopodium alpinum.
Эдельвейс, ак маңдай – татаал гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруу. Көп жылдык, бийикт. 5-20 см, жыш ак түктүү чөп. Сабагы бутаксыз, түз өсөт. Жалбырагы сызгычтай же ланцеттей, жээги тегиз, туурасы 3-7 мм, уз. 2-5 см. Чоку жалбырактары саргыч же апакай түстө, жылдыз сымал болуп, бир нече себетчелерин тегеректеп өсөт. Гүлү ак же саргыч , түтүкчөдөй. Э-дин жер жүзүндө 30га жакын түрү Евразияда, Түштүк-Чыгыш Азияда таралган. Кыргызстанда 4 түрү белгилүү, алар деңиз деңгээлинен 2500-3000 м бийиктиктеги тоодогу шалбаада, нымдуу боздөңдө өсөт. Алар өскөн жердеги бардык өсүмдүктөр негизинен жапжашыл болгондуктан, Э. болсо аппак болуп ар кайсы жерден кашкайып, даана көрүнүп турат. Ошого байланыштуу ал эл арасында “Ак маңдай” деп аталат. Европанын көпчүлүк элинде кыз-жигиттин мамилесинин тазалыгынын, актыгынын символу болуп эсептелет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎