Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кайра жаралуу доорундагы гуманизм

200px|thumb|right|Рафаэлдин «Афина мектеби» Фрескасында, Пифагор жана Аристотелдин жанында Леонардо жана Брамантанын сүрөтөлгөн 
Кайра жаралуу доорундагы гуманизм 15–16-кылымда Италияда (айрыкча Флоренцияда) чыккан маданий кыймыл, аны Ф. Петрарк баштаган. 15-кылымда Германияга, Францияга, жарым жарты Англияга ж. б. өлкөлөргө өткөн. 

Гуманизм жана кайра жаралуунун чыгышынын тарыхый себеби адепки буржуазиялык доордун убагында шаарлардын, экономикалык жана социалдык өнүгүп-өсүшү, жаңы адамдын пайда болушу, өзүн-өзү аң-сезимдүү бекемдөөгө, тарбияга муктаждык болгон. Италиялык гуманисттер өздөрүн «даанышман же оратор» деп эсептешип, адамды өнүктүргөн жана көркүнө чыгарган багыттагы сабактарды өткөрүшкөн. Кайра жаралуу гуманизм түшүнүгүн талдоо илим жаатында башталган. Социалдык топтор, белгилүү бир коомдун чегинде жалпы кызыкчылыгы, жүрүм-турум нормасы боюнча түзүлгөн адамдардын туруктуу жыйындысы. Ар бир топтордо адамдардын өз ара жана коом менен өзүнчөлүк карым-катышы болот.

Гоббс өзүнүн «Левиан» деген китебинде топтор түшүнүгүнө так аныктама берген. Бул термин бара-бара экономикалык жана саясий мүнөздөмөлөр үчүн да колдонула баштаган. Социалдык топтор чоң, орточо жана кичине болуп бөлүнөт. 
Чоң социалдык топторго: таптар, социалдык катмарлар, кесиптик топтор, этностук жалпылык (улут, эл, уруу), жаш курагы боюнча топтор (жаштар, пенсионерлер) ж. б. 
Кичине топторго ар түрлүү топтор: үй-бүлө, өндүрүш ячейкалары, коңшулук бирикмелер, достор компаниясы, мектептик класстар ж. б. кирет. Ар түрдүү социалдык топтор бекем иерархияны түзбөйт, бирок бир-бирине таасир берет.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория: Гумандуулук
Категория: Философия
Народничество

Народничество , Орусиядагы разночиндик интеллигенциянын 19-кылымн 2-жарымындагы идеологиясы жана кыймылы. 

Алар крепостнойлукка жана Орусиянын капиталисттик жол менен өнүгүүсүнө каршы турушкан жана дыйкандар көңтөрүшү аркылуу (падышалык жеке бийликти) самодержавиени кулатууну жакташкан. негиз салуучулары – А. И. Герцен, Н. Г. Чернывшевский, идеологдору – М. А. Бакунин, П. Л. Лавров, П. И. Ткачёвдор болушкан. 1860–80-ж. негизи народниктер уюмдары – ишутинчилер, “чайковчулар”, “москвичтер”, “Жер жана эркиндик”, “Чёрный передел”, “Эл эрки” түзүлүп, аракеттенген. 1880-ж. экинчи жарымы 90-ж. биринчи жарымында “Эл эрки” уюмумун талкалашы менен Народничество кризиси башталган. 1880–90-жылдары Народничество либералдык агымы күч алган. 

Алардын программасы мамлекеттик жана коомдун түзүлүштүн негизин сактоо менен реформистик багытты жакташкан. Народниктер революциячыл күрөштөн баш тартышып, легалдуу басмалар аркылуу Орусиянын капиталистик эмес өнүгүү жолун пропагандалаган. 1902-ж. народниктердин ар кошкон калдыктарынан эсерлер партиясы куралган.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория:Орусия философиясы
Лидерчилик (философия)

Лидерчилик (англ. leader – жолбашчы, башкаруучу, жетекчи) индивид же социалдык топ лидерликтин ролун аткарганда, топтук ишмердүүлүктү интеграциялоонун (бириктирүү) бир механизми, болуп аталат топтун аракетин бириктирет, багыттайт, күтүүлөрүн кабыл алат, анын аракетин колдойт. Лидерчилик «башкарат», «жетектейт» деген түшүнүктөргө жамынып, топтордогу же уюмдардагы мамилелердин өзгөчө формасын жарым-жартылай мүнөздөйтЛидердин инсанын өнүктүрүүнүн пайдубал негиздери. 

Лидерчиликтин тиби бардык учурда коомдун, түзүлүштүн табиятынын өзгөчө мүнөзү жана топтун структурасын конкреттүү тарыхый кырдаал менен байланыштыруу проблемасы кылымдар боюу көңүлдү өзүнө тартып келген. Геродот, Плутарх жана башка антикалык тарыхчылар белгилүү атактуу лидерлерди – монархтардын, колбашчылардын аракеттерин жазып келишкен. Макивелли каражаттын аркыл формаларын колдонуп саясий максатка жетишкен лидер-падышанын образын сүрөттөгөн. Лидерчиликти буржуазиялык коомдук түзүлүштөн волюнтаристтик көз карашта кароону Карлейл жана Эмерсон өнүктүргөн. Ницше үчүн Лидерчилик адамдын «чыгармачыл инстинктинин» көрүнүшү; моралды – начарлардын куралы катары карап кабыл, албай коюуга акылуу, Тардар үчүн лидерге ырааттуу окшоштуруу, тууроо-социалдык турмуштун негизки мыйзамы. Фрейд үчүн либидону басмырлоо медерликке умтулууга өтүп кетиши мүмкүн, масса үй-бүлөнүн атасынын авторитетине окшош авторитетке мукташ. Лидерчиликти изилдөөчүлөрдүн көпчүлүгү, М. Вебер иштеп чыккан авторитеттик типологиясына таянат. Азыркы социалдык проблемалар эмприкалык иликтөөлөргө которулат. Лидерчиликтин психологиясын жана социалдык психологиялык аспектисин таап чыгыш үчүн кичи топтордо тажрыйба жүргүзүлөт. Мында социологиялык анализден таптык мамилелер алынып салынат.

Лидерчиликти изилдөө, Лидечиликти табуунун эффективдүү методдорунун багытын иштеп чыгуу жана лидерлерди тандап алуу. Психометрикалык жана социометрикалык, тестер жана методикалар (К. Левин, , Х. Дженнинге, К. Фидлер – АКШ жана башка) түзүлгөн. Аларды кичи топторго пайдалануу белгилүү натыйжаларга алып келүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Эркин ыр

Эркин ыр, верлибр (фр. – верлибр) – ыр түзүлүшүнүн айырмалуу бир түрү. Эркин ыр ар түрдүү системага кирүүчү ыр түзүлүштөрүндө (басымчыл, муунчул, муунчул-басымчыл) өзүнчө өзгөчөлүктөргө ээ. Ыр түзүлүшүнүн бул түрүндө ыр саптарынын бирдей муун өлчөмдөрдө сөзсүз болушу, басымсыз же басымдуу болушу шарт эмес, мында негизги нерсе интонацияга, ритмге, паузага, эмоцияга, декламациялуулукка маани берилет. Эркин ырдын жаңы – ыргак менен интонация. Автордук идеяга кызмат кылуу үчүн бөтөнчө маанидеги сөздөр өзүнчө бир сапты түзүп турушат, ошондой эле ар бир ыр сабы интонациялык жактан бөлүк-бөлүккө ажырабай бүтүн болот, б. а. бир топ бирдиктүү бир интонация менен айтылат. Саптардагы ыргактуулук ар кыл болот. Эркин ырда уйкаштык кыйла эркин болот да, салттык ырдагыдай жуп, аттама, аксак, оромо, шыдыр уйкаш деп классификациялоо эрежесине баш ийе бербейт. Муну менен эркин ырда уйкаштык жок же чачкын болот деш да болбойт. Анда негизги өзгөчө элемент катары болбосо да, уйкаштык бар. Мисалы,
 

Жолдошум, сен,
Тышка чык. 
Кабинетке камалба. 
Мында кел, 
Турмуш арала. 
Эл да, 
Жер да, 
Өмүр да, 
Миң кубулуш
Сен көрө элек 
Кызык турмуш 
Баары мында. 
 (М. Элебаев) 

Акын мында салттык ырдын талаптарына ылайык ритмикалык бирдиктин, муун саптарынын бирдейлигин сактабай жатат, кээ бир маанилүү сөздөр (эл да, жер да, өмүр да) өзүнчө бир ритмикалык бүтүндүктөгү сапта турат. Уйкаштыкты «камалба» – «арала», «миң кубулуш» – «кызык турмуш» деген сөздөр түзүп турат. Эркин ыр кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгында (жаңылмачтар, табышмактар, калптар, эпостор) сейрек көрүнүш болсо да учурайт. Кийин Тоголок Молдонун тамсилдеринин айрымдары ушул формада жазылган. Советтик доордогу М. Элебаевдин поэзиясынын басымдуу бөлүгү, А. Токомбаевдин, А. Осмоновдун, Ж. Турусбековдун, Р. Шүкүрбековдун айрым ырлары Э. ырдын талаптарына ылайыкталган. 50–60-жылдарда кыргыз поэзиясына С. Эралиев, Р. Рыскулов, М. Абылкасымова, О. Султанов, Ж. Мамытов, С. Тургунбаев, Т. Муканов өңдүү «эркин ырчылардын» зор тобу келип, поэзиянын бул формасы адабиятыбыздан биротоло очок алып калды.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Логикалык жаңылуу

Логикалык жаңылуу – ойлоонун мыйзамдарынын жана логикалык кабылдоонун бузулушу. Логикалык жаңылуу түрлүү түшүнүк-төрдү аныктоодо жана бөлүүдө, дедуктивтик жана индуктивтик корутундуларда колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Неоэволюционизм

Неоэволюционизм – 19-кылымдагы Г. Спенсер, Э. Б. Тайлор ж. б. изилдөөчүлөрдүн эмгектеринде иштелип чыккан эволюционизм идеяларын учурдагы софиологиянын, культурологиянын, социалдык антропологиянын чегинде кайрадан карап чыгуунун бир нече варианттарын белгилеген термин. 

Неоэволюционизм агымдарынын ичинен эволюциялуу «маданий материализм» (Л. Уайт, Л. Бинфорд, Г. Чайлд, Дж. Стюарт, М. Харрис ж. б. америкалык культурантропологдор жана археологдор) жана эволюциялык функционализм (Т. Парсонс, Р. Белла, Н. Смелсер ж. б.) багыттары белгилүү. Эволюциялык функционализмдин өкүлдөрү маданияттын техникалык-экономикалык базасынын тарыхына өзгөчө көңүл бурган жана эмгектин коомдук бөлүнүшүнүн татаалданышынын негизинде структуралык дифференциациага учураган, Г. Спенсер менен Э. Дюркгеймдин универсалдуу моделин андан ары өнүктүрүшкөн. 19-кылымдагы эволюционизмден айырмаланып, Неоэволюционизм маданияттагы локалдуу өзгөрүүлөрдүн принцибин киргизген. Жалпы эле адам маданиятынын өнүгүшүндөгү локалдуу өзгөрүүлөр процессин жана тенденцияларын айырмалоо менен маданий-антропологиялык Неоэволюционизм «өзгөчөлүү» жана «жалпы» эволюция түшүнүктөрүн киргизген. 

Адам маданиятынын пайда болушун жана анын өнүгүшүн түшүндүрүү үчүн Неоэволюционизмдин өкүлдөрү атайы илимдердин соңку жетишкендиктерин, о. эле приматтарды ж. б. окуп-үйрөнүүдө колдонулуучу салыштырма этология, классификация жана салыштыруу сыяктуу эмпирикалык изилдөөлөрдүн натыйжаларын пайдаланат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Социология
Каннибализм

right|200px|thumb|Каннибалка. Леонард Кернадин иши
Каннибализм (фр. cannibale – киши жегич ) – адам эти менен азыктануу. Алгачкы жамааттагы урууларда кеңири тараган. Тиричилик менен байланышкан каннибализм таш кылымынын байыркы стадияларында кеңири колдонулган. Бирок каннибализм үрөйдү учурган жана аномалдуу көрүнүш катары бааланат. 
Анын рецидивдери өтө сейрек кездешет: 
1) маданияттын өтө эле архаикалык формасы, 
2) психиканын нормалдуу эместиги, 
3) аманкалуу (орус. самосохранения) туюм маданий тыюу салууларды бузууга аргасыз кылган өзгөчө ачкачылык менен шартталган.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория: Каннибализм
Любомудры

256px|thumb|В. Ф. Одоевский,Любомудры коомунун төрөгасы.
Любомудры – 1823–25-жылдары Москвада иштеген «Любомудрие коому». Бул жашырын философиялык ийримге: В.Ф. Одоевский (төрага) Д. В. Веневитинов, И. В. Киреевский, Н. М. Рожалин, А. И. Кошелев жана башка кирген. Ийрим философия, эстетика жана адабият маселелери менен иш жүргүзгөн. Мүчөлөрүнүн саясий көз караштары бирдей эмес болуп, ийрим немецтик идеализмге, негизинен Шеллинг философиясына негизделген, башка материализмдерди жана классицизмдин эстетикасын сынга алышкан. Ийримдин орус философиясы үчүн мааниси натурфилософияда, гносеологияда, эстетикада, коомдук теорияда идеалисттик диалектиканын идеяларын өнүктүргөндүгү жана пропагандалагандыгы менен аныкталат. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Сан (өлчөө)

Сан ― объекттин чоңдук, көлөм, ирээт, касиеттеринин өнүгүү деңгээли ж. б. сырткы аныктыгын чагылдырган философиялык түшүнүк. 
thumb
Күнүмдүк тажрыйбада жана илимий таанымда өзгөрүүлөрдүн төмөнкүдөй эки түрү белгилүү: 

1) материалдуу тутумдардын маңызын өзгөртпөгөн өзгөрүүлөр; 

2) аталган маңызды түп-тамырынан бери өзгөрткөн өзгөрүүлөр. 

Кадыресе учурларда аталган өзгөрүүлөрдүн ортосундагы айырмачылык дароо эле көзгө уруна бербейт. Биринчи учурда сөз сан, экинчисинде сапат тууралуу болуп жатат. Мисалы, 0°тан 100° ка чейин ысыган суунун суюк абалы сандык өзгөрүү; ал эми температура 0°тан төмөндөгөндө суунун катуу абалга (музга) айланышы, 100°тан жогору температуранын шарттарында суунун газ (буу) абалына өтүшү сапаттык өзгөрүү катары аныкталат. Тааным процессинде сан нерсенин сапаттынын өнүгүү деңгээли катары бааланат.

 Булактар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Магия

Магия (гр. mageia — сыйкыр) — дүйнөгө (жаратылыш кубулуштарына, адамдарга, рухтарга) табияттан тышкаркы жолдор менен таасир берүүгө чакырылган сыйкырчылык, арбоочулук, көз байлоочулук, ырым-жырымдар. магиялык аракеттердин ар кандай түрлөрү жамааттын жашоо-тиричилигинин ар кандай жактары менен байланышкан. Магия тиричиликтик магия (жамгыр чакыруучу, күндүн көзүн байлоочу аңчылыкта жолдуулукту камсыз кылуучу ырым-жырымдар), дарылоочу магия, зыян келтирүүчү магия («жолдон чыгаруу», «кара магия») жана башкалар.
 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Ой жүгүртүү (философия)

Ой жүгүртүү — ой, сүйлөмдү баяндоо формасында билдирүү кайсы бир объектиде бекемделет жана объективдүү же калп же чындык болот. Мисалы, ой жүгүртүү «Бардык планеталар күндүн тегерегинде айланат» «Эгерде сан 10го бөлүнсө, анда ал 5 ке да бөлүнөт». Асанов экзаменди «эң жакшы» баага тапшырат. Ой жүгүртүүнүн биринчи экөөсү чындык. Үчүнчүсү балким жалган болуп чыгат (эгерде Асанов «эң жакшы» баага тапшырбаганы билинип калса). Божомолдоп ойду айткан адам чындыкты айтышы мүмкүн Тигил же бул маселени чечүүгө байланыштуу түшүнүктөр, ой жүгүртүү, теория аркылуу жалпылоо жана таануунун объективдүү дүйнөнү чагылдыруунун активдүү процесси, өзгөчө жол менен уюмдаштырылган мээнин жогорку жемиши. Ойлоонун материалдык физиологиялык механизмин жогорку нерв ишмердигинин физиологиясы изилдейт. 

Бирок ойлоо, мээ менен ажырагыс байланышта болуу менен физиологиялык аппаратынын ишмердигин толук түшүндүрүүгө болбойт, ойлоо биологиялык эволюция менен гана эмес коомдук өнүгүш менен да байланышкан. Ой адамдардын өндүрүштүк ишмердик процессинде келип чыгып, дүйнөнү чагылышын камсыз кылат. Ал келип чыгыш өзгөчөлүгү боюнча да, функция аткаруусу боюнча да, натыйжасы боюнча да коомдук табиятка ээ. Ойлоо проблемасы философия үчүн ойлоонун болмушка катышы ― философиянын негизги маселеси менен байланыштуу аныкталат.
 
Ойлоо — бул муундан муунга берилген билимдер бирине-бири уланарын түшүндүрүп, аларды ойлоо менен ажырагыс байланышкан тил каражаттары менен белгилөө мүмкүнчүлүгүн билдирген тарыхый кубулуш. Айрым адамдын ойлоосу аркылуу бүткүл адамзаттын ойлорунун ар тараптуу өнүгүүгө ээ болот. Азыркы адамдын ойлоосу коомдук тарыхый процесстин жемиши. 

Адамзат коомунун өнүгүшүндө материалдык өндүрүштөн рухий өндүрүш бөлүнүп, натыйжада теориялык ишмердик ойлоо адамдын тажрыйбалык ишмердигинен көз карандысыз жана салыштырмалуу өз алдынча ишмердикке айланган. Таанып билүүнүн тарыхый процессинде калыптанган билим категориялар менен сакталгандыктан ойлоо категориалдуу мүнөзгө ээ. Объективдүү дүйнөнү түшүнүү ойломдун формалары ― түшүнүк, ой-чабыт, акыл-корутунду аркылуу сакталат. Таануунун өнүгүшү менен ойдун структурасы өркүндөйт, ал объективдүү чындыкка жетүү процессин чагылдырган жаңы категориялар менен байыйт. (кара, Аң-сезим, идеалдуу, ― таануу теориясын кара.)

 Булактар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Окшоштук (философия)

Окшоштук (өңдөштүк, түспөл-дөштүк – сходство) – нерселердин, кубулуштардын бири-бирине барабардыгын жана бирдейлигин чагылдырган категория. Өзгөрмө дүйнө менен бирге окшоштук да такай өзгөрүп турат. Мисалы, С нерсени мүнөздөгөн касиеттер Д нерседе да болсо, бул экөө окшош болот, бирок абдан «жүз процент» окшош болбойт. Ушинтип, окшоштукту билүү үчүн окшош нерселерди адегенде бөлөк-бөлөк ажыратып кароого туура келет. Анткени, окшоштук айырмачылык аркылуу байланышат, окшоштук критерийлери болот. Окшоштук категориясы логика жана табият илимдеринде, математикада көп кездешет.

 Колдонулган адабияттар 

Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Секирик

Секирик өзгөрүлүүчү нерсенин (көрүнүштүн) белгилүү бир чекке жеткен кезинде башталуучу, сандык өзгөрүүлөрдүн сапатка өтүү процесси. 

Секириктин мазмуну эки процесстин татаал биримдигинен турат: эски сапаттын жок болуп, сандык да, сапаттык да жактан өзгөрүүгө учураган жаңы биримдиктин жаралышы. Секириктин мыңызы – объектинин, нерсенин бүтүндүгүн, туруктуулугун, анын сапаттык көрүнүшүн бузууга багытталган күчтөр жана тенденциялар ал туруктуулукту сактоону камсыз кылып турган күчтөрдөн артыкчылык калгандыгында. 

Мындай артыкчылыктын пайда болушу жана күчөшү нерсенин өзүндөгү өзгөрүүлөргө байланышкан, белгилүү бир чекитте сырткы таасирлер аркылуу да өз туруктуулугун жоготот. Секирик чексиз көп түрдүү формаларда ишке ашат. Анын ичинен өзгөчө айырмалангандары – «жарылуу» түрүндөгү, кескин көрүнүшкө ээ Секирик жана жай мүнөздөгү Секирик

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Секулярдаштыруу

Секулярдаштыруу – чиркөөнүн, мечиттин жана кечилкананын (монастрдын) мүлкүн мамлекеттин мүлкүнө айландыруу, тактап айтканда мечиттин, чиркөөнүн менчигин алып, атуулдук менчикке берүү. 

Секулярдаштыруу – бул диний институттарды социалдык кызматынан ажыратуу, диний ырым-жырымдарды, түшүнүктөрдү сүрүп чыгарып, аларды мамлекеттики менен алмаштыруу, коомдо жана жеке адам аң-сезиминде материалисттик, атеисттик көз караштарды бекемдөө. Азыркы учурда көптөгөн өлкөлөрдө дин мамлекеттен ажыратылган, бирок демократиянын принциптерин сактаган коомдо мамлекеттин коопсуздугуна, кызыкчылыгына коркунуч туудурбаса, диний иш-аракеттерге тыюу салынбайт. 

Негизинен, маркстык адабияттарда коомду жана жеке адамды диндин таасирлеринен бошотуу үчүн иштелип чыккан көз караш.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Маданий детерминизм

Маданий детерминизм (лат. deter-mino – аныктайм) – маданиятты коомдун башка чөйрөлөрүнөн көз каранды эмес, автономиялуу түзүлүш катары караган батыш социологиясында кеңири жайылтылган концепция маданий детерминизм эреже катары маданият түшүнүгүн кеңири чечмелөө менен мүнөздөлөт. Аталган концепциянын чегинде маданият бул коомдун көпчүлүк мүчөлөрү тарабынан кабыл алынган баалуулуктары менен дөөлөттөрдүн (фундаменталдуу мүнөздөгү коомдук идеялар жана принциптер, ынанымдар жана ишенимдер, каада-салттар жана ырым-жырымдар жана башка) жыйындысы. Батыш социологиясында маданий детерминизм М. Вебердин диндин социологиясы боюнча жазган эмгектеринен башталат деп белгиленет. Бул эмгектерде М. Вебер коомдун өнүгүшү анда үстөмдүк кылган диний баалуулуктардан көз каранды деп белгилеген. Азыркы мезгилдеги маданий детерминизмдин өнүгүшүнө алгачкы жамааттарды каада-салттар жана ырым-жырымдар тактаган маданий система катары караган маданий антропология мектебинин өкүлдөрү (Л. Уайт, А. Кардинер, М. Мид) зор таасир тийгизишкен. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Таасир этүү

Таасир этүү – адамдардын өз ара аракетинин натыйжасында, инсандын жүрүм-турумун, максаты менен ниетин, көз карашы менен мамилесин ж. б. өзгөртүүнүн абалы жана анын жыйынтыгы. Адатта багытталган жана багытталбаган таасир этүү деп экиге бөлүнөт. Эгерде биринчиде таасир этүүнүн механизми болуп акыл айтуу, ишендирүү, ынандыруу саналып, субъектин объектиден белгилүү жыйынтыкка жетишүүнү максат кылат. Ал эми экинчисинде жогорудагыдай атайын маселе коюлбаганы менен анын Таасир этүүүнүн, натыйжалуулугу тууроо, теңелүүгө умтулуу механизмдеринде байкалат. Таасир этүүнүн пайдасынын объективдүү критериясы болуп жалпы элдик жана коомдук кызыкчылыкка жооп бергени саналат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты
Категория: Филология
Амин кычкылдыктары (аминокислота)

thumb|Лизин.
Аминокислоталар (карбондук кислоталар) — курамында карбоксиль (СООН) жана амин (NН2) топтору бар органикалык кислоталар. 

Организмдин бардык клеткаларында негизинен белоктун составында эркин жана бирикмелер түрүндө болот. Алар азоттуу заттардын алмашуусуна катышып, организмдин тиричилигинде чоң роль ойнойт. А. белоктун молекуласынын структуралык бирдигин түзөт жана анын биол. өзгөчөлүгүн, азыктык баалуулугун аныктайт. Белоктун составына негизги 20 Аминокислоталар кирет. Аминокислоталар — жогорку температурада (220—315° С) эрий турган түссүз кристалл заттар. Бардык Аминокислоталар кислоталык жана негиздик топтору болгондуктан амфотердик касиетке ээ. Көпчүлүк микроорганизмдер жана өсүмдүктөр өзүнө керектүү Аминокислоталарды органикалык эмес жөнөкөй заттардан синтездеп алышат. Бир катар Аминокислоталар киши менен айбандардын денесине синтезделет. 

Бирок төмөнкү алмаштырылгыс Аминокислоталар: валин, изолейцин, лейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фениламин киши м-н айбандардын организминде синтезделбейт. Алар организмге тамак-аш аркылуу гана келип түшөт. Алмаштырылгыс Аминокислоталардын организмге түшүүсү тамак-аш белогунун санына жана аминокислоталык составына жараша болот. Аминокислоталарды чоң кишилер суткасына орто эсеп менен 1 грамм га жакын керектейт. Аминокислоталар (көбүнчө триптофан, лизин, метионин) жетишсиз же тамак-ашта алардын бири жок болсо тиричилик үчүн зарыл болгон белок жана биол. маанилүү көп заттар синтезделбейт. 

Гистидин менен аргинин жаныбарлардын организминде өтө аз синтезделет. Цистеин метионинден, тирозин фенилаланинден пайда болот. Эгер бул алмаштырылгыс Аминокислоталар жетишсиз болсо, анда цистеин менен тирозин да алмаштырылгыс Аминокислоталар болуп калат. Организм белокту жана башка заттарды (гормондор, аминдер, алкалоиддер, коферменттер, пигменттер жана башка) синтездөө үчүн Аминокислоталарды такай керектейт. Ашыкча Аминокислоталар зат алмашуунун акыркы продуктуларына (мочевина, көмүр кычкыл газы, суу) чейин ажырайт; мында организмдин тйричилик аракети үчүн зарыл болгон энергия бөлүнүп чыгат. Организмде Аминокислоталардын алмашуусунун бузулушу көп оорулардын пайда болушуна себеп болот. Айрым Аминокислоталардын, мис., метионин жетишсиздиги семирүүгө жана боордун циррозуна алып келет; триптофан жетишпесе — пеллагра, валин жетишпегенде нерв системасынын оорулары пайда болот. 

Аминокислоталар медицинада тамак сиңирүү жана башка органдары ооруган кишилерди азыктандыруу үчүн, боор ооруларын, аз кандуулукту, күйүктү (метионин), ичеги-карын жараларын(гистидин), нерв-психикалык ооруларды (глутамин кислотасы жана башка) дарылоодо кеңири колдонулат. Мал чарбачылыгында жана ветеринарияда жаныбарларды азыктандыруу, дарылоо үчүн, ошондой эле микробиологиялык мед. жана тамакаш өнөр жайында пайдаланылат. Аминокислоталарды тамак-ашка кошуудан анын сапаты,сиңимдүүлүгү, даамы жакшырат; айрыкча глутамин кислотасы эттин даамын бергендиктен көп колдонулат.

Категория:Биология
Категория:Химия
Категория:Кислоталар
Өз ара байланыш (философия)

Өз ара байланыш – дүйнөдөгү ар бир предмет, ар бир көрүнүш башка предметтер жана кубулуштар менен байланыштары, өтмө катар чырмалышкан, бири-бирине көз карандылыгын, алардын шарттарын туюндурган объективдүү дүйнөнүн жалпы мыйзам ченемдүүлүгү. Өз ара байланыш түшүнүгү илимдин эң маанилүү түшүнүктөрүнөн, анткени алардын таанып-билүүсү эң оболу туруктуу жана зарыл иликтөөдөн башталат.
 Колдонулган адабияттар 

Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия