Холокост

Холокост (грек тилинен - «жалпы өрттөө») - тар мааниде - экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Германияда, алардын союздаштарынын жана алар тарабынан оккупацияланган территорияларда жашаган жөөттөрдү куугунтуктоо жана массалык түрдө жок кылууNiewyk, Donald L.; Nicosia, Francis. The Columbia Guide to the Holocaust — Columbia University Press, 2000.. 

6 миллиондон ашык жөөт улутундагы адамдардыр Холокостун курмандыгы болушканGigliotti, Simone. Holocaust // Antisemitism: a historical encyclopedia of prejudice and persecution/ Richard S. Levy, editor. — Santa Barbara: ABC-CLIO, 2005. — Vol. 1 (A–K). — P. 316—319. — 828 p. — (Contemporary world issues). — ISBN 978-1-85109-439-4.. 

1933-1945-жылдар аралыгында Нацисттик Германия жана коллаборационисттер тарабынан европалык жөөттөрдү системалуу куугунтуктоо жана жок кылуу. Кең мааниде фашисттик Германиянын мезгилинде улутчулдар тарабынан ар кандай этностук жана социалдык топтордун (советтик согуш туткундары, поляктар, жөөттөр, цыгандарThe New Times. «Цыганский вопрос можно считать решенным», гомосексуал эркектерЭнциклопедия Холокоста. Гомосексуальные мужчины при нацистском режимеВести. Израиль по-русски. Розовая метка: трагедия евреев-геев в нацистской Германии, масондор, катуу оорулуулар жана майыптар) өкүлдөрүн куугунтуктоо жана массалык жок кылууAntisemitism. A Historical Encyclopedia of Prejudice and Persecution.

 Этимологиясы 
Холокост — бул сөз грек тилинен алынган. ὅλος (holos) — «бүтүн», «толук» жана καυστός (kaustos) — «күйгөн», «отко өрттөлгөн». Баштапкы мааниси — «толук өрттөлүүчү курмандык», башкача айтканда, пирлерге арналып толугу менен өрттөлгөн курмандык чалуу (жаныбарларды же адамдарды).

Европа тилдеринде бул сөз орто кылымдан тартып диний мааниде колдонулса, XX кылымда ал башка мааниге өтүп, Экинчи дүйнөлүк согуш маалында нацисттик Германия тарабынан жөөттөрдү жана башка элдерди массалык кыргынга учуратууну белгилөөчү термин болуп калган.

Кыргызча тексттерде «Холокост» термини, адатта, Экинчи дүйнөлүк согуш учурундагы нацисттик Германия жүргүзгөн геноцидди түшүндүрүү үчүн колдонулат. Бул түшүнүккө негизинен жөөттөрдүн массалык түрдө жок кылынышы (6 миллионго жакын адам) кирет. Ошондой эле Ром (цыган), славян калктарынын бир бөлүгү, саясий туткундар, майыптар, гомосексуалдар жана башка «талапка жооп бербеген» топтор да холокостун курмандыгы болушкан.

Кыргыз тилинде «Холокост» сөзү адатта өзгөрүүсүз жазылат. Кээ бир илимий же диний адабияттарда ивритче «Шоа» («балээ, кырсык, алаамат») аталышы да сейрек колдонулат.

 Себептери 
XIX кылымдын аягынан тартып немис жана австриялык пангерманисттердин арасында расалык антисемитизм идеялары өнүгө баштаган. Анын алкагында жөөттөр айрым биологиялык жактан «кемчиликтүү» белгилердин туруктуу алып жүрүүчүлөрү катары көрсөтүлүп, ошондуктан ар бир жөөт улуттундагы адам, немис мамлекети үчүн коркунуч катары кабыл алынганWorld ORT. Катастрофа европейского еврейства. Немис улутчул-социалисттери Адольф Гитлердин жетекчилиги алдында расалык антисемитизмди өз идеологиясынын негизинин бири кылышкан. Жөөттөрдөн «кантип кутулуу керек» деген суроо Гитлерди жаш кезинен бери коштоп келген. Гитлердин ачык жарыяланган максаттарынын бири — «бардык жөөттөрдү толу менен жок кылуу» болгонJewish. Молодой Гитлер решил «еврейский вопрос»World ORT. Национал-социализм. Бийликке келген соң, ал бул ойлорун ишке ашыра баштаган.

1939-жылдын 30-январында Гитлер рейхстагдагы сөзүндө, эгер жөөттөрдүн айынан согуш башталса, анда ал «Европадагы жөөт улутунун жок болушуна» алып келет деп айтканHerausgegeben von Wolfgang Benz. Handbuch des Antisemitismus. Judenfeindschaft in Geschichte und Gegenwart.

Холокосттогу антисемитизмдин ролу бүгүнкү күндө да илимпоздор арасында талаштуу маселе бойдон калуудаPreconditions: Nazism and the Turn from Anti-Judaism to Antisemitism.thumb|280px|1919-жылдагы австриялык почтасынын открыткасында жөөт немис аскерин арка тарабынан бычак менен сайып жаткан түрдө көрсөтүлгөн.
thumb|280px|Жөөттү жана «арий аялды» стереотиптик сүрөттөө. Германия, 1920-жыл.

 Германиядагы еврейлердин 1933-1939-жылдардагы абалы 
thumb|280px|1935-жылы түзүлгөн диаграмма, анда Нюрнбергдик расалык мыйзамдар түшүндүрүлүп, кимдер «арийлерге», кимдер жөөттөргө же мишлингдерге таандык экендиги көрсөтүлгөн.
thumb|280px|1938-жылы ноябрда Баден-Бадендеги жөөттөрдүн камакка алынышы. 1938-жылдын 9-10-ноябрындагы антисемиттик талап-тоноолор кийин болжол менен 30 миң жөөт камакка алынып, концентрациялык лагерлерге депортацияланган.
Еврейлерге каршы куугунтуктоонун башталышына Германия боюнча жөөттөрдүн ишканаларына бойкот жарыялоо жана мамлекеттик мекемелерде же айрым кесиптерде иштеген жөөттөргө каршы расалык мыйзамдардын кабыл алынышы себеп болгон. 1935-жылы 15-сентябрда Германиядагы жөөттөрдүн тең укуктуулугуна чекит коюп, жөөттөрдү улут катары эмес, расалык түшүнүк катары аныктаган «Нюрнберг мыйзамдары» кабыл алынган100(0) Schlüsseldokumente. Die Nürnberger Gesetze.

1938-жылы 9-ноябрдан 10-ноябрга караган түнү Германияда жөөттөргө каршы массалык талап-тоноолор болуп, көчөлөрдү талкаланган айнек сыныктарынан улам бул окуя тарыхта «Хрусталь түнү» деген ат менен белгилүү. Бул талап-тоноолорду баштоого шылтоо катары Парижде 1938-жылдын 7-ноябрында 17 жаштагы польшалык еврей Гершель Гриншпан тарабынан герман элчилигинин кеңешчиси Эрнст фом Раттын атылышы аталганНовое время. Генеральная репетиция Катастрофы.

Жөөттөргө карата ачык дискриминациялык саясат жүргүзүлгөнүнө карабастан, Германиянын нацисттик багыттагы партиясы бийликке келгенден кийин, геноцид дароо эле башталган эмес. Алгач нацисттердин негизги максаты жөөттөрдү өлкөдөн чыгарып жиберүү болгон, бирок көпчүлүк учурларда алардын башка жакка көчүп кетиши мүмкүн болгон эмес. Кийин Израилдин биринчи президенти болгон Хаим Вейцмандын белгилүү сөзү боюнча, ошол мезгилде дүйнө жөөттөр үчүн экиге бөлүнгөн: «жашоого мүмкүн болбогон жерлер» жана «кирүүгө мүмкүн болбогон жерлер». Батыш өлкөлөрүнүн көпчүлүгүнүн жөөт качкындарын кабыл алуудан баш тартуусу ошол мезгилдеги протекционизмди, ксенофобияны жана ачык антисемитизмди чагылдырган. АКШ президенти Франклин Рузвельттун демилгеси менен 1938-жылы июлда Франциянын Эвиан шаарында уюштурулган эл аралык качкындар боюнча конференция күтүлгөндөй натыйжа берген эмес. Конференцияга катышкан 32 өлкөнүн ичинен бир гана Доминикана Республикасы Германия менен Австриядан чыккан жөөт качкындарын кабыл алууга даяр экендигин билдирген. Ошондой эле Улуу Британия өз көзөмөлүндөгү Палестина аймагына жөөттөрдүн көчүп келишин катуу чектеген.

1933-1939-жылдары Германия менен Австриядан 330 миң жөөт качып чыгууга аргасыз болушкан. Алардын ичинен болжол менен 110 миң жөөт качкындары коңшу өлкөлөргө көчүп барышкан, бирок согуш учурунда ал жактан да куугунтукка кабылышкан.

1939-жылдын башында Гитлер төрт жылдык планды аткаруу боюнча ыйгарым укуктуу кызматкер болгон Герман Герингге Германиядагы жөөттөрдү көчүрүп чыгаруу боюнча чараларды даярдоону тапшырган. Экинчи дүйнөлүк согуштун башталышы менен Польшанын батышы Германияга кошулгандан кийин, Германиядагы жөөттөрдүн расмий санын көбөйгөн жана алар үчүн мыйзамдуу түрдө башка өлкөлөргө көчүп кетүү мүмкүнчүлүгү да татаалдаштырылган.

1940-1941-жылдардын башында нацисттер жөөт маселесин чечүүнүн бир нече вариантын карашкан: Рейхтеги жөөттөрдү СССРге кабыл алууну Кремлге сунуш кылышкан, бардык жөөттөрдү Мадагаскар аралына көчүрүү планын түзүшкөн, ошондой эле «Ниско-Люблин планы» деп аталган долбоорду иштеп чыгышкан. Бул план боюнча жөөт резервациясы түзүлүп, ал Германия курамына кирбеген, бирок оккупацияланган Польшанын бөлүгүндө (генерал-губернаторлук) жайгашмакJewish Gen. Nisko Plan.

 Курмандыктары 
Яд ва-Шем мемориалдык комплексинин алдындагы Холокост тарыхын изилдөө боюнча эл аралык институттун критерийлерине ылайык, Холокосттун курмандыктары болуп төмөнкүлөр эсептелет:

 Экинчи дүйнөлүк согуш учурундагы нацисттердин жана алардын тарапташтарынын колунан оккупацияланган аймактарда курман болгон жөөттөр (депортация учурундагы жок кылуу акцияларында, геттолорго жана лагерлерге айдалганда, геттодо же лагерлерде жашырынып жүргөндө, ошондой эле геттодо, лагерлерде жана партизандык кыймылда куралдуу каршылык көрсөтүү маалында курман болгондор), мындан тышкары эвакуация учурунда (аткылоолордо, бомбалоолордо ж.б.) каза болгондор.

 Жөөт эмес адамдар, өз ыктыяры менен жөөт улутундагы күйөөлөрү же аялдарынын менен бирге жогорудагы жагдайларда алар менен кошо курман болгондорЯд Вашем. О проекте поиска имен.
 Фронтто кызмат кылып курман болгон жөөт жоокерлери, негизинен, кадимки жоокердик жоготуулар категориясына кирет. Бирок алардын ичинен туткунга түшүп, нацисттик лагерлерде дал жөөт болгону үчүн өлтүрүлгөн он миңдеген адамдар Холокосттун курмандыктарына кирет.
 Мындан тышкары, Венгриядан, Словакиядан, Румыниядан жана Болгариядан күч менен чакырылып, «эмгек батальондоруна» айдалган жөөттөр, ошондой эле 1945-жылдын октябрынын аягына чейин жапа чегип каза болгон жөөттөр да Холокосттун курмандыктарына киретЯд Вашем. Распространенные вопросы - Центральная База данных имен жертв Холокоста.

 Статистика 
Европа өлкөлөрүндөгү жөөттөрдү жок кылынышы. «СС аракетте» маалымдамасынын маалыматы боюнчаСС В ДЕЙСТВИИ. Документы о преступлениях СС. Өлкө 1939-жылдын сентябрындагы жөөт улутунудагы калктын саны Нацистер колунан курман болгондордун саны Нацистер колунан курман болгондордун пайызы Польша 3 300 000 2 800 000 85,00 СССР (оккупацияланган аймактар) 2 100 000 1 500 000 71,40 Румыния 850 000 425 000 50,00 Венгрия 404 000 200 000 49,50 Чехословакия 315 000 260 000 82,54 Франция 300 000 90 000 30,00 Германия 210 000 170 000 80,95 Литва 150 000 135 000 90,00Нидерланды 150 000 90 000 60,00 Латвия 95 000 85 000 89,47 Бельгия 90 000 40 000 44,44 Греция 75 000 60 000 80,00 Югославия 75 000 55 000 73,33 Австрия 60 000 40 000 66,67 Италия 57 000 15 000 26,32 Болгария 50 000 7000 14,00 Башка өлкөлөр (Дания, Люксембург, Норвегия…) 20 000 6000 30,00 Жалпы саны жана пайызы 8 301 000 5 978 000 72,00

Тарыхчылардын баалоосундагы өлкөлөр боюнча курмандыктардын саны Өлкө Райтлингер Хильберг Гутман жана Розетт Бенц Польша 2 350 000 — 2 600 000 3 000 000 2 900 000 — 3 000 000 2 700 000 СССР 700 000—750 000 900 000 1 211 000 — 1 316 500 2 100 000Венгрия 180 000—200 000 ~ 180 000 550 000—569 000 550 000 Румыния 200 000—220 000 270 000 271 000—287 000 211 214 Германия 160 000—180 000 ~ 120 000 134 500—141 000 160 000 Чехословакия 233 000—243 000 260 000 146 150—149 150 143 000 Нидерланды 104 000 ~ 100 000 100 000 102 000 Франция 60 000 — 65 000 75 000 77 320 76 134 Австрия 60 000 ~ 50 000 50 000 65 459 Югославия 58 000 60 000 56 200 — 63 300 60 000 — 65 000 Греция 57 200 60 000 60 000 — 67 000 59 185 Бельгия 25 000 — 28 000 24 000 28 900 28 518 Италия 8500 — 9500 10 000 7680 6513 Люксембург 3000 ~ 1000 1950 1200 Норвегия ~ 1000 762 762 758 Дания ~ 100 60 60 116 Жалпы: 4 578 800 5 109 822 5 859 622 6 269 097

 Азыркы учурдагы Германиянын Холокост окуяларын кабыл алуусу 
thumb|267x267px|Берлиндеги Холокост курмандыктарынын элесине арналып орнотулган мемориал.
Немистер арасында Холокостту кабылдоодо ар кайсы жаш курак топторунун баалоолорунда айырмачылыктар бар. Эң улуу муун же «тарыхтын тирүү күбөлөрү» болуп эсептелгендер — өздөрүн немис деп тааныганы менен, нацисттерден «обочолонушат» жана аларды саясий каракчылар тобу катары кабылдашат. Экинчи муун болсо ата-энелеринин көз карашына сынчыл мамиле кылып, Холокостту тарыхый контекстке жайгаштырууга, нацизмди немистерде терс сезимдерди жараткан кубулуш катары талдоого аракет кылат.

«Алар — кылмышкерлер, биз — башкачабыз» деген моралдык баалуулуктардан улам кээ бир немистердин арасында өзүн нацизмден жабыркагандар менен теңештирүү жаралат. Ошол эле учурда «улуттук тарыхый салт жалпы (адамзаттык) нормалар менен алмаштырылат». Үчүнчү муунда кылмышкерлерге карата жаңы «генеалогиялык» кабылдоо калыптанат: «булар биздин аталар, ооба, алар бизден башкача болушкан, бирок ошол эле учурда алар — немистер, демек — «биз»»Репина Л.П. Культурная память и проблемы историописания .

 Дагы окуңуз 
 Түн (чыгарма)

Колдонулган адабияттар
 Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Холокостун энциклопедиясы

Категория:Адам укуктары
Категория:Экинчи дүйнөлүк согуш