Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Дискомицеттер

Дискомицеттер (Discomycetidae) - мөмө денелери апотецийлер түрүндөгү баштыктуу козу карындар . Аскоспоралар активдүү таркалууга жөндөмдүү. Сапрофиттик жана мителик жолдор менен азыктанышат.

Жаратылышта, ошондой эле Кыргызстанда көп таркалган өкүлдөр: пецица (Peziza), сморчок (Morchella), монилиния (Monilinia), склеротиния (Sclerotinia) жана башка 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Жашыл балырлар

thumb|Жашыл балырлар.
thumb|Pediastrum duplex.
Жашыл балырлар - балырлардын ичинен эң кеңири таркалган, 20 миңден ашык түрлөрдү кармайт. Алардын жашыл түстүү болушу хлорофиллге байланыштуу, ал башка пигменттерге (каротин, лютеин жана ксантофилл) басымдуулук кылат. Айрым өкүлдөрдө же алардын өөрчүү стадиясында жашыл, кызыл түс берүүчү гематохром менен боёлот. Ж. б-дын клеткалары бир жана көп ядролуу. Айрымдары жылыңач, көпчүлүгү целлюлоза жана пектин заттарынан турган чел кабыктуу. Запас азык заттары, негизинен крахмал, аз сандаган майлар да бар. 

Ж. б. морфол. түзүлүшү боюнча башка балырларга караганда көп түрдүү. Алар бир клеткалуу, колониялуу, ценобиялуу, көп клеткалуу жана алар морфол. дифференциациянын бардык баскычтарында байкалат: монаддык, коккоиддик, пальмеоиддик, жип түрүндө, пластинка жана сифондук түзүлүштөрдө. Алар кичинекей микроскоптук көлөмдөн (1-2 мкм), макроскоптук ондогон см уз-тарда болушат. Ж. б-дын көбөйүүсү вегетативдик, жыныссыз жана жынысташуу жолдору менен жүрөт. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр сыяктуу буларда да муун алмашуу процесси жүрөт (жыныстык, жыныссыз). Көпчүлүк өкүлдөргө көбөйүүнүн өзгөчө тиби – коньюгация байкалат.

Ж. б. Жер шарынын – бардык бөлүктөрүндө таркалган. Көпчүлүгү тузсуз, туздуу (деңиз суулары) сууларда, ошондой эле топуракта, эпифиттик жана симбионттук формаларда кездешет. Морфол. дифференциациясы, көбөйүү жөндөмдүүлүктөрүнө карай жашыл балырлар 5 класска бөлүнөт: вольвокстар (Volvocophyceae), хлорококктор (Chlorococcophyceae), улотрикстер (Ulothrichophyceae), сифондор (Siphonophyceae), коньюгаттар (Conjugtophyceae). Аталган класстардын өкүлдөрү Кыргызстандын сууларында көп. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Зигнема

thumb|Зигнема.
Зигнема – кыска цилиндр түрүндөгү көп клеткалуу, жип сыяктуу жашыл балыр. Клетканын ар биринде экиден жылдызча түрүндөгү храмотофорлор болот. Вегетативдик жана коньюгациялык жол менен көбөйөт. Өзгөчө токтоо жана акырын аккан тузсуз, азыраак туздуу сууларда, нымдуу топуракта кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Зигомицеттер

thumb|Phycomyces sp.
Зигомицеттер (Zygomycetes) - кургактагы сапрофиттик жана мителик жолдор менен жашоочу козу карындар. Көп ядролуу, клеткасыз мицелиясы жакшы өөрчүгөн. Айрымдарынын мицелиясы жетилген абалдагы клеткаларга ажырайт. Клеткалык кабыкты хитин жана хитозан түзөт.

Жыныстык көбөйүү кыймылсыз споралар аркылуу ишке ашат. Споралар спорангияда жайгашат, кээде спора экзогендик – конидиялар болуп, ал атайын конидияны кармаган сапчада жайгашат. З-дин негизги өзгөчөлүгү - зигогамиялык жынысташуу процессинде. Бул учурда гаметалары калыптанбаган эки жанаша клеткалардын ички заттары куюлушат (копуляцияланышат). Мицелиялардын кошула турган бөлүктөрүндө тосмо пайда болот. Белгилүү бир түрлөрдө копуляция бир эле мицелияда (гомоталдык), көпчүлүгүндө ар башка мицелияларда (гетероталдык) жүрөт. Копуляция процессинен тыныгуучу зигоспора пайда болот. Зигоспоралардын өнүгүшүнөн гифтер жетилип, алардын чоку бөлүгүндө спорангиялар калыптанат. 

Негизги өкүлдөрү бугак козу карыны (Mucor), энтомофтора (Entomophotora), ризопус (Rhizopus). 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Калпактуу козу карындар

thumb|Agaricus campestris.
Калпактуу козу карындар (Agaricales) - көбүнчө базидиомицеттердин агарикалар катарын түзүшөт. Мөмө денеси жумшак, бир жылдык, калпактан жана дүмүрдөн турат. Аз санда кемирчектүү же эттүү консистенцияда жана каптал дүмүрлүү. Дүмүрсүз (сапчасыз) мөмө денелүү түрлөрү да бар, алар – кадимки вешенкалар (Pleurotus ostrestus). Калпактын асты жагында пластинкалуу гименофор радиалдык абалда жайгашкан. Болетустар уруусунда (Boletaceae) гименофор түтүк түрүндө. Негизги тамак катарында колдонулуучу көп таркалган калпактуу козу карындар - шампиньон (Agaricus), ак козу карын (Boletus edulis), кайың астындагы козу карын (Leccinum scabrum), масленок (Suillus), моховик (Xerocomus) жана башка

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Козу карындар
Козу карын оорулары

Козу карын оорулары - козу карындардын арасында айыл чарба өсүмдүктөрүнө түрдүү оору таркатуучу түрлөрү көп. Мисалы, ольпидиум козу карыны капустанын ; синхитриум картошканын мителери. Учурда жаратылышта эң көп таркаган К. к. о. «кара көөлөр» - дан өсүмдүктөрүнө (буудай, сулу,жүгөрү жана башка) өтө зыян келтиришип, дандын ордуна «көөлөр» пайда болот. Ошондой эле дат козу карындар, трутовиктер, дейтеромицеттер да чарбачылыкка өтө зыяндуу. Учурда токойлордо, бактарда трутовиктер көп жана алар дарактарды кыйратышат. Дат козу карындары жапайы жана маданий өсүмдүктөрдө өзгөчө илдеттерди пайда кылат. 

Дейтеромицеттерден вертицилиум козу карыны пахтага өтө зыян келтирүүчү мите. Анын мицелиясы пахтанын тканына кирип, аны соолутат. 

Күрөшүүнүн негизги жолдору: агротехникалык эрежелерди сактоо, туруктуу сортторду алуу, хим. жана биологиялык күрөшүү методдорун колдонуу. 

Тырмак кычыткы же onychomycosis - Ошентип, анын тазалыгы, ар кандай үй-тырмак табак козу утуп бузулган жана түстүү тыгыздыгын өзгөртүүгө тырмак жатып туура төмөндөйт. 

 Жазуулар 

 Колдонулган адабияттар 

Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Кызыл балырлар

Кызыл балырлар - ар түрдүү түстөрдө болушат: ачык кызыл, нукуракызыл, көккызыл, саргычкызыл, көкжашыл. Хроматофордо хлорофилл «а», «d» (хлорофилл «а» бир гана К. б-да кездешет), каротин, ксантофилл, фикоэритрин, фикоциан сыяктуу пигменттер болушат. Бул пигменттердин түрдүү абалына байланыштуу К. б. да түрдүүчү түстөрдө кездешишет. К. б. жеке жөнөкөй жипчелер, же топтошкон өсүндүлөр, бутакчалар, пластинкалар, кээде «сабакча», «жалбыракчалар» түрүндөгү талломдуу өсүмдүктөр.

Булардын чоңдугу 2-3 м, айрымдары микроскоптук кичинекей. Негизинен деңиздерде, аз санда тузсуз сууларда жашашат.

Көпчүлүк жөнөкөй түзүлүштөрүнүн клеткалары бир ядролуу, жогорку түзүлүштөрүндө көп ядролуу.

Бир клеткалуу жана колониялуу формаларында вегетативдик көбөйүү клеткалардын бөлүнүүсү менен жүрөт. Көптөгөн флоридиялар классынын өкүлдөрүндө кошумча бутактардын болушу менен ишке ашат.

Жыныссыз көбөйүү моноспора, тетраспоралар аркылуу. Жыныстык көбөйүү оогамдык.

К. б. 600дөн ашык тукумдуу, 4 миңге жакын түрлөрү белгилүү. Кыргызстандын дарыя сууларында (Шахимардан, Исфайрам, Куршаб жана башка) К. б-дын 5 түрү кездешет. Алар бангия жана шантранзия тукумдарынын түрлөрү (Bangia atropurpurea, Chantransia chalubea, Ch. Chalubea var. leiblenii, Batrachospermum moniliforme, Lemanea fluviatulus). 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Күрөң балырлар

thumb|Macrocystis pyrifera.
Күрөң балырлар - дээрлик деңиз балырлары. Мындайча аталышы түсүнө байланыштуу. Храмотофорлорунда хлорофилл «а» жана «с» дан тышкары каротин, ксантофилл жана бир катар каратиноиддер, өзгөчө фукоксантиндер болушат.

Бардык К. б. көп клеткалуу, субстраттарга жабышып жашашат. Бир клеткалуу, колониалуу өкүлдөрү жок. Талломдорунун көлөмү бир нече ммден бир нече мге (20–60 м) жетет. Сырткы көрүнүштөрү боюнча бутактуу кырчын, пластинка, жип, тасма, көпчүлүгү жалбырак - сабактуу жогорку түзүлүштүү өсүмдүктөр элестетет. 

Клетканын чел кабыгынын сырткы бөлүгү пектин затынан туруп, ал былжырлуу, ички бөлүгү целлюлозанын катмарын түзөт. Ассимиляциянын азык заты - крахмал болбостон, полисахарид (ламинарин) жана майлар. Булар бир жылдык жана көп жылдык. Өсүшү чоку меристемасы аркылуу (интеркалярдык).

Көбөйүү вегетативдик (талломдордун үзүндүлөрү аркылуу), жыныссыз (зооспоралар, тетраспоралар аркылуу, фукустардан башкасы) жана жынысташуу (изогамиялык, гетерогамиялык, оогамиялык) жолдор менен жүрөт. К. б-га 240 тукум, 1500дөн ашуун түрлөр кирет.

Негизги өкүлдөрү: эктокарпус (Ectocarpus), ламинария (Laminaria), фукус (Fucus), сарагассум (Saragassum) жана башка 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Лихенология

thumb|Rhizocarpon geographicum.
Лихенология (гр. leichen – эңилчек, logos - окуу, илим) – эңгилчектер жөнүндөгү илим, ботаниканын бир тармагы. Ал эңгилчектердин таркалуусу, морфол-сы, анатомиясы , экол-сы, көбөйүшү жана мааниси ж-дө терең маалыматтар берет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Табият илимдери
Моноспора

Моноспора (гр. monos – бир, жалгыз, spora - урук) – клетканын протопластынын толук өзгөрүшүнөн пайда болгон, чел кабыксыз жалгыз спора (амеба сыяктуу кыймылда). Ал бүтүн клетканын түр өзгөрүшүнөн пайда болгон атайын кутучада – Мененгияда жайгашат. Мындай споралар кызыл балырларга өзгөчө мүнөздүү болуп, жыныссыз көбөйүүнүн кызматын аткарат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Оогамия

Оогамия (гр. оion – жумуртка, gamos – нике, үйлөнүү) – оогамдык жыныстык процесс. Ал көптөгөн балырлар жана козу карындарга мүнөздүү болуп, кыймылсыз, чоң көлөмдөгү жумурткалык клетка жана кичинекей кыймылдуу сперматозоиддердин кошулушу. Жумурткалык клеткалар атайын жыныстык орган – оогонияда, сперматозоиддер – антеридияда жайгашат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Перистом

thumb|Перистом (Arbacia punctulata).
Перистом (гр. peri – айлана, жанаша, stoma - ооз) – жашыл мохтордун спораларынын тез жана текши таркалуусуна жардамдашуучу кутучанын (спарогоний) тишчелери.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Прокариоттор

thumb
Прокариоттор («алдында» жана «ядро») – калыптанган ядросу жок, типтүү хромосомдук аппаратсыз, митохондриясыз организмдер. Буларда ДНКнын жана аз сандагы белоктордун оролушкан молекулалары бар. П-до митоз жана мейоздук көбөйүү да жүрбөйт. Алар 3000ге жакын түрдү кармайт. Буларга көптөгөн бактериялар, көкжашыл балырлар жана вирустар кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Категория:Бактериялар
Сарыжашыл балырлар, же түрдүү шапалактуулар

Сарыжашыл балырлар, же түрдүү шапалактуулар (Xanthophyta, Heterocontae). С. б-га бир клеткалуу, колониялуу жана сифондук түзүлүштүү түрдүү формадагы кыймылдуу, начар сүзүүчү же кыймылсыз (субстраттарга бекилген) балырлар киришет. Булардын түсү ачык сары түстөн, сарыжашыл же жашылкөк түстөргө өзгөрүп турат. Бул түстөр хроматофордогу хлорофилл, ксантофилл жана каротиндердин санына байланыштуу.

Клетка көбүнчө катуу чел кабыктуу, кээде жылаңач (перипласт менен капталган). Чел кабык бүтүн эки бөлүктөн (створкадан) турат. Бөлүктөр бирдей же түрдүүчө, кээде жогорку бөлүгү кичинекей, төмөнкү бөлүгү чоң. Көпчүлүк өкүлдөрдө бөлүктөр анча байкалбайт. Жип сыяктуу формаларында жиптер бөлүнгөндө Н-түрүндөгү чел кабык байкалат. Чел кабыктын ички бөлүгү целлюлозадан, сырткы бөлүгү пектин затынан турат. Цитоплазма айнек сыяктуу тунук. Ядро клеткаларда бирден, же көп. Хроматофорлор көбүнчө диска, тепши, кээде пластинка, тасма, жылдызча, чөйчөкчөлөр түрлөрүндө болот. Пиреноиддер айрым өкүлдөрүндө гана бар. 

Ассимиляциянын негизги продуктасы – майлар, лейкозин жана волютин. Кыймылдуу С. б-да вакуолдор жана кызыл көзчөлөр бар.

Шапалактуу С. б-дын шапалактары бирдей эмес, бирөө узун (негизги), кыймыл мезгилинде алдыга багытталат, экинчиси - кыска (кошумча), ал каптал тарапка же артка багытталат. Ошондуктан да С. б-ды түрдүү шапалактуулар деп да аташат.

Көбөйүү вегетативдик (клеткалардын бөлүнүшү менен), жыныссыз (зооспора, автоспоралар аркылуу) жана жынысташуу (изогамиялык, гетерогамиялык) жолдор менен жүрөт. Зооспоралар да түрдүү шапалактуу. Жынысташуу жолу менен аз санда гана көбөйүшөт (трибонема, ботридиум).

С. б-га 60 ашык тукум жана 200 түр кирет. Алар жашыл балырлар жашаган чөйрөлөрдө - тузсуз, туздуу суулардын планктондору жана бентостору. Ошондой эле топуракта, бузулган дубал беттеринде жана башка жерлерде кездешет. Кыргызстанда көп кездешкен түрлөр ризохлорис (Rhizochloris), трибонема (Tribonema), ботридиум (Botridium), вошерия (Vaucheria).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Спирогира

thumb|Спирогира.
Спирогира - тузсуз, азыраак туздуу сууларда кездешүүчү көп клеткалуу, жип сыяктуу бир, эки же бир нече тасма түрүндөгү спиралдык хроматофорлуу жашыл балыр. Вегетативдик жана коньюгация жолу менен көбөйөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Спорангий

thumb|Спорангий (Dryopteris filix-mas).
Спорангий – споралуу өсүмдүктөрдөгү (балыр, козу карын, мохтор, папоротник сымалдар) жыныссыз көбөйүүнүн кызматын аткаруучу спораларды кармаган кутуча. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Споралар

thumb|Споралар (мох Orthotrichum striatum).
Споралар (гр. spora - урук) – споралуу өсүмдүктөрдө (балыр, козу карын, мохтор, папоротник сымалдар) жана кээ бир жаныбарларда (споровиктер) көбөйүү, таралуу, катаал шарттардан сактануу милдетин аткаруучу, көбүнчө бир клеткалуу микроскоптук түзүлүштүү денечелер. Алар ар кандай формаларда (көбүнчө тоголок, жумуру, кээде цилиндр жана башка сыяктуу) болушат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Сценедесмус

thumb|Scenedesmus bijunga.
Сценедесмус - жашыл балырлардын хлорококктор классына кирет. Эллипс же ийик түрүндөгү клеткалардын кыналышынан пайда болгон жөнөкөй же эки эселенген клеткалардын катмарынан турат. 

Орг. заттарга өтө бай, тузсуз, көбүнчө токтоп турган сууларда, көлмөлөрдө көп учурайт. Кыргызстанда балык өстүрүлүүчү көлмөлөрүндө жана биологиялык көлчүктөрдө көп кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Талломдуу өсүмдүктөр

Талломдуу өсүмдүктөр – төмөнкү түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн денеси. Анда негизги вегетативдик органдар (жалбырак, сабак, тамыр) болбойт, денеси талломдон (катмар) туруп, өткөрүүчү боочолор жок. Буларга козу карындар, балырлар жана эңгилчектер кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Темир бактериялар

Темир бактериялар (лат. Ferribacteriales) - бир клеткалуу, былжырлуу капсулалуу, же көбүкчөлүү, гетеротрофтук бактериялар. Алар өз чөйрөсүндө темирдин оксидин топтойт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Бактериялар‎
Тетраспора

Тетраспора (гр. tetra – төрт, spora - урук) – кызыл жана күрөң балырлардын клеткаларындагы төрттөн пайда болгон чел кабыксыз жана кыймылсыз споралар. Клетканын Т-ларды кармаган атайын бөлүгү Т-нгия деп аталып, ал талломдо түздөн-түз же атайын урчукта, же чуңкурчада жайгашат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Улотрикс

thumb|upright|Улотрикс sp.
Улотрикс — таллому бутактанбаган жипчелерден турган көп клеткалуу жашыл балыр. 

Ал Кыргызстандын бийик тоолуу райондорунун дарыяларындагы таштардын беттеринде пахтадай жумшак ачык жашыл түстөгү жиптерди пайда кылат. Жиптер клеткалардын бир катарынан туруп, калың чел кабык менен капталган. Анын астында цитоплазма, шакек түрүндө курчалган хроматофор бар. Хроматофордо бир нече преноиддер жайгашат. Клеткада бирден ядро жана вакуолдор болот. 

Кыргызстандын шартында таза, муздак булак сууларда, дарыяларда, дарыячаларда (Акбуура, Талдык, Кумбел, Үччат, Кыргызата жана башка) көп кездешет.

Вегетативдик көбөйүү талломдун бөлүнүшү менен, жыныссыз көбөйүү зооспоралар аркылуу, жынысташуу изогамиялык, же гетерогамиялык жолдор менен ишке ашат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Уулуу козу карындар

thumb|left|upright=0.5
thumb|upright|Amanita phalloides.
Уулуу козу карындар - көбүнчө базидиомицеттердин аманиталар уруусуна кирүүчүлөр. Өкүлдөрү - куу поганка (Amanita phalloides), сасык мухoмор же ак поганка (A. viroza) поганка түрдөгү мухомор (A. mappa), кызыл мухомор (A. muscaria). Негизги токсиндери - фаллоидин, аманитиндер менен уулануу өлүмгө дуушар кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:козу карындар
Фитобентос

Фитобентос (гр. phyton – өсүмдүк, beintos - тереңдик) – суунун түбүндө эркин жатып же андагы субстраттарга (таш жана башка нерселер) жабышып өсүүчү өсүмдүктөр (көбүнчө күрөң жана кызыл балырлар). 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Фитопланктон

thumb|Фитопланктон.
Фитопланктон (гр. phyton – өсүмдүк, planktos - адашкан) – суунун деңгээлинде асылган абалда жашоочу өсүмдүк. Буга жашыл, диатом, көкжашыл жана башка балырлар кирет.

=> Планктон

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Хара балырлары

thumb|Closterium ehrenbergii.
Хара балырлары - пигменттеринин тобу жана башка өзгөчөлүгү боюнча жашыл балырлар менен жакындашат. Ошондуктан буларды көпкө чейин жашыл балырларга киргизип келишкен. Сырткы көрүнүшү боюнча жогорку түзүлүштүү өсүмдүктөргө (кырк муунга) окшош. Бул окшоштук – сырткы гана окшоштук. Себеби Х. б-нын денесинде чыныгы тамыр, сабак, жалбырактар жок. Алар көп клеткалуу талломдордон турат.

Мүнөздүү белгиси - талломдун сырткы көрүнүшүндө. Анда негизги ок, же «сабак», топтошкон каптал октор, же «жалбыракчалар» жайгашат.

Клетканын чел кабыгы калың, ички катмары целлюлозадан, сырткы катмары каллезадан туруп, анда акиташ топтолот. Цитоплазма чел кабыктын ички катмарына жакын, анда көптөгөн кичинекей диска түрүндөгү пиреноидсиз хроматофорлор жайгашат.

Х. б. вегетативдик жана жынысташуу жолдору менен көбөйүшөт. Вегетативдик көбөйүү сабактан төмөнкү муундарындагы жана ризоиддериндеги түймөчтөрдүн жардамы менен жүрөт, алар жаңы бутактарды пайда кылышат. Айрымдарында «сабактын» төмөнкү бөлүктөрүнөн «бутакчалар» пайда болуп, андан «тамыр-сабактар», ризоиддер чыгып, кийин булардан жаңы бутактар пайда болот.

Жыныстык процесс оогамдык. Жыныстык органдар татаал түзүлүштө. Оогония жана антеридиялар бири бирине жакын аралыктарда жетилишет, эки үйлүү түрлөрү да бар.

Жыныстык органдар жалбырактардын колтуктарында – анын үстүнкү бөлүгүндө оогония, төмөнкү бөлүгүндө антеридия жайгашат.

А

Х. б. көбүнчө тузсуз сууларда, кээде азыраак туздуу сууларда кездешет. Өзгөчө токтоо сууларда көп. 

КМШда булардын 51 түрү белгилүү, алардын 35 түрү Борбордук Азияда. Кырг-нды суларында (Ысыккөл, Чоңкөл, Кабланкөл көлдөрүндө; Акбуура, Яссы, Нарын жана башка дарыяларда, Тянь-Шандын, Алайдын сырттарынын саздарында жана башка) көбүнчө хара тукумунун түрлөрү кеңири таркалган. 

Бийик тоолуу сууларда (2700 – 4000 м. д. д. б) Х. б. жок.

Харалардын акиташты денесинде топтошу өзгөчө мааниге ээ болуп, аларды ушул күндө көптөгөн өлкөлөрдө (Швецария, Япония) жер семирткичтер катарында кеңири колдонушат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Хлорелла

thumb|Chlorella sp.
Хлорелла - микроскоптук кичинекей, бир клеткалуу жашыл балыр. Курамында көптөгөн белокту, майды, витаминдерди кармайт. Клеткалары шар же эллипс түрүндө, жылма чел кабык менен капталып, чөйчөкчө түрүндөгү храмотофорлуу, ядросу бирөө. Көбөйүүсү афтоспоралар аркылуу өтө тездикте жүрөт. Тузсуз жана деңиз сууларында, нымдуу топуракта өсөт. Культурага тез көнүп, тоютка, тамак-ашка, дары-дармекке, булганыч сууларды тазалоого, космостук учууларда жана деңиз алдындагы кемелердеги абаны тазалоого колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Чиритүүчү бактериялар

thumb|Pseudomonas aeruginosa.
Чиритүүчү бактериялар - өсүмдүктүн тамырын, сабагын, түймөгүн, мөмөсүн жана башка органдарын бузуучу бактериялар. Алар өсүмдүктө түрдүү дарттарды пайда кылып, соолутат, кара күйүккө окшотуп чиритет. Булар Pseudomonas, Xanthomonas жана башка тукумдарынын фитопатогендик түрлөрү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Бактериялар
Эвглена балырлары

thumb|Euglena sp.
Эвглена балырлары - микроскоптук кичинекей, бир клеткалуу көбүнчө кыймылдуу (1-2 шапалактуу). Айрым өкүлдөрү шапалаксыз, бирок денесинин ийилгичтиги менен кыймылга келет. Клетканын формалары түрдүүчө жана ал жылмакай чел кабык менен капталган, кээде жылаңач, формасын өзгөртүүгө жөндөмдүү. Ядросу бирөө, айрымдарында жашыл храмотофорлор болуп, фототрофтор катарында азыктанат. Ошондой эле хлорофиллсиз формалары да бар, алар сапрофиттик, же жаныбарлар сыяктуу азыктанышат, мителик түрлөрү да кездешет. Клетканын астыңкы бөлүгүндө кызыл көзчөсү (стигма) бар. Көбөйүү бөлүнүү жолу менен жүрөт.

Э. б. эң көп таркалган организмдердин группасына кирип, көбүнчө орг. заттарга бай тузсуз сууларда жана азыраак туздуу сууларда кездешет. Э. б-дын суудагы миксотрофтук азыктануусу суунун өз алдынча тазалануусуна (биринчи учурда) катышат. Бирок да эвгленалардын суудагы көп кездешүүсү суунун булгангандыгынын көрсөтүүчү (индикатору) болуп саналат.

Кыргызстандын шартында көлчүктөрдө, көлмөлөрдө, булганыч сууларды тазалоочу ишканалардын (очистное сооружение) сууларында өтө көп. Негизги өкүлдөрү: эвглена (Euglena), трахеломанас (Trachelomanas), факус (Phacus).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология