Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кабель кемеси

Кабель кемеси - суу астында (деңиздерге, океандарга) байланыш линияларын жана электр энергиясын алыска берүүчү кабелдерди орнотуучу жана аларды суудан көтөрүп чыгып ремонттоочу кеме.
 
Кабелди сууга түшүрүп орнотуу жана кайра жыйнап түрүп алуу үчүн кемеге электр менен иштөөчү кабель машиналары (бирөө артына, экөө алды жагына) орнотулат. Кабель машинасы бир же эки барабандан турган лебёдка түрүндө болот. Кабелди орнотуу көпчүлүк учурда кеменин арт жагындагы машина менен, жыйнап түрүп алуу тумшук жагындагы машина менен аткарылат. Орнотулуучу кабель кеменин тенкс деп аталуучу цилиндр формасындагы цистернасына оролот.
 
Кабель кемеси кабелди текшерүүчү лаборатория, аларды улаштыруучу жана издөөчү түзүлүштөр, орнотуу процесстерин байкап туруучу аппараттар ж. б. менен жабдылат. Дарыяларда, көлдөрдө, деңиздердин жээктеринде, порттордо суу астында кабель орнотуу үчүн убактылуу лебёдка менен жабдылган жөнөкөй кемелер пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Кабар

Кабар - публицистика жанры; информация жана анализ Кабар деген эки негизги түрү бар.
 
Анализ Кабар коомдук мааниси бар фактыларды, таламдагы көз караш менен талдап, андан практикалык актуалдуу жыйынтык чыгарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Журналистика‎
К

К - кыргыз алфавитиндеги он экинчи тамга.
 
Ичке үндүүлөр менен (е, и, ө, ү, ээ, өө, үү) айкалышканда жана орус тилинен кабыл алынган сөздөрдө (ток, актив, колхоз) түпчүл к, жоон үндүүлөр менен (а, о, у, ы, аа, оо, уу) айкалышканда, артчыл (увулярдуу) каткалаң үнсүз к (къ) жана орус тили аркылуу кабыл алынган сөздөрдө өзүнөн кийин келген жумшак үнсүз ылайыкташкан таңдайчыл к’ (к’юри, кяхта) тыбыштарын туюнтат.
 
Бул тыбыштар акустика-артикуляциялык жактан бири биринен айырмалуу

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Кыргыз тили
Ишчил ит

Ишчил ит - мамлекеттик чек араны, согуштук жана чарбалык объектилерди күзөтүүдө кылмышкерди, кен байлыкты табууда жана унаа катары пайдаланылуучу ит.
 
Бул үчүн көбүнчө карышкыр ит, венгр командору, кувасы ж. б. ит үйрөтүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Иттер
Ишутин ийрими

Ишутин ийрими - Москвада 1863-ж. Н. А. Ишутин уюштурган революциячыл жашырын уюм.
 
Интеллигент топтордун заговору аркылуу дыйкан революциясын даярдоону көздөгөн. Биринчи «Жер жана эркиндик» коомуна ыктаган ийрим катары пайда болгон (1863, сент.).

«Жер жана эркиндик» коому жоюлгандан кийин Ишутин ийрими Москвадагы бытыранды жашырын ийримдерди бириктирген.

1865-ж. Ишутин ийрими Петербург уюму, поляк революционерлери жана орус саясий эмигранттары менен байланыш түзгөн. Ийримди Н. А. Ишутин, П. Д. Ермолов, Д. В. Каракозов жан башкалар жетектеген. Уюмдун программасында («Устав») эл арасында социализмди пропагандалоо, террор тактикасын колдонуу, заговор уюштуруу, провинцияларда жашырын уюмдар түзүү ж. б. белгиленген. Ишутинчилер Н. Г. Чернышевскийди каторгадан качырууга даярданышкан (1865-66).

Д. В. Каракозовдун Александр Пни өлтүрүүгө жасаган аракети (1866, 4-апр.) ордунан чыкпагандан кийин, уюмдун 32 мүчөсү соттолуп, көпчүлүгү админ, жазага тартылган. Ишутин ийриминин мүчөлөрүнүн көбү кийинки революциячыл жана коомдук кыймылга катышкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Уюмдар
Ишкананы реконструкциялоо

Ишкананы реконструкциялоо – эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, өндүрүш кубаттуулугун өнүктүруү, аз каражат менен сапаттуу продукцияны арбын чыгаруу, алардын наркын төмөндөтүү, өндүрүштүн техникалык деңгээлин жогорулатуу боюнча комплекстүү чаралар.
 
Ишкананы реконструкциялоо убагында жаңы цехтер жана участкалар ишке киргизишип, эскирген жабдуулар алмашылып же модердештирилип, жаңы технологиялык процесстер өздөштүрүлөт. Иштеп жаткан Ишкананы реконструкциялоодо жана анын техникалык деңгээлин жогорулатууда каражаттар көбүнчө негизги фондунун активдүү бөлүгүнө жумшалат. Кыска мөөнөттө өндүрүштүн артта калган участкалары жоюлат. Натыйжада продукция чыгарууну кескин көбөйтүүгө шарт түзүлөт. Жумшалган каражат тез кайтарылат.
 
Ишкананы реконструкциялоо убагында илимдин жана техниканын жетишпегендиктерин өндүрүштө пайдалануу тездейт. Ишкананы реконструкциялоо илимий негиздөө өтө кылдаттык менен жүргүзүлүшү керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Өндүрүш
Ишим талаасы

Ишим талаасы - Батыш Сибирь түздүгүнүн түштүгүндөгү токойлуу талаа.
 
Иртыш жана Тобол дарыяларынын аралыгында жайгашкан. Бийикт. 120- 140 м. Лёсс сымал кум топурак менен капталган кум-чополуу неоген катмарларынан турат.
Ишим дарыясы агып өтөт. Чыгышты карай бир аз жантайыңкы келген жылга-жалдуу түздүк. Көлү көп. Талаа өсүмдүктөрү жана кайың токою мүнөздүү. Түштүк жагы айдалат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Талаалар
Ишенимдүүлүк

Ишенимдүүлүк (бышыктык) - буюмдар, машиналар, аппараттар комплексинин ж. б. болжолдуу убакыт ичинде иштөөчү негизги параметрлерин сактап, милдетин аткаруу касиети.
 
Ишенимдүүлүккө буюмдардын узакка чыдамдуулугу, оңдоого жарактуулугу жана сакталуучулугу да кирет. Ишенимдүүлүк теориясында негизги түшүнүк - аткарбай калуу. Ал акырындык менен же күтүлбөгөн жерден пайда болушу мүмкүн. Ишенимдүүлүктү аныктоочу негизги статикалык мүнөздөмөлөр - аткарбай калуунун тездиги жана коркунучтуулугу. Аткарбай калуунун тездиги болсо убакыт бирдигинде иш аткарбаган буюмдардын санынын сыноого коюлган буюмдардын жалпы санына болгон катышы менен, ал эми аткарбай калуунун коркунучтуулугу убакыт бирдигине иш аткарбаган буюмдардын санынын ушул убакыттын башталышына чейин токтоосуз иштеген буюмдардын санына болгон катышы менен аныкталат.
 
Ишенимдүүлүктү эсептөөгө керектүү мүнөздөмөлөр атайын сыноолордун (узакка чыдамдуулукту сыноо жана контролдук иштетүү) жана иштегенде, сактаганда буюмдарды көрсөтүүчү статистикалык чоңдуктардын жардамы аркылуу алынат. Сыноо учурунда мезгил-мезгили менен буюмдун негизги параметрлери текшерилип, аткарбай калуу себептери аныкталат. Буюмдарды жана машиналарды Ишенимдүүлүккө сыноо алардын атайын жасалган тажрыйбалык үлгүсүн иштетип көрүү жана анын сериялык чыгарылгандарын ишке киргизүү жолдору менен жүргүзүлгөн. Буюмдун Ишенимдүүлүгүн жогорулатуу - негизги чаралардын бири. Алар буюмду жасал чыгарууда жана пайдаланууда талапка жараша аткарылат. Ага жаңы материалдарды пайдалануу, прогресстүү технологияны жана методдорду колдонуу, пайдаланууда талап кылынган режим менен шарттарды камсыз кылуу ж. б. кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Философия
Ич чели

thumb|Ич чели.
Ич чели (peritoneum) - омурткалуу жаныбарлардын жана адамдын ич көңдөйүнүн ичин жана анда жайгашкан органдарды жаап туруучу жылма тунук чел.
 
Чоң адамда Ич челинин жалпы аянты 1,6-2,04 м2 (16 000- 20 400 см2), калыңд. 0,7-1,1 мм. Ич чели ички (висцералдык) жана тышкы (париеталдык) катмардан турат. Ички катмары бөлүп чыгарган илээшме суюктук ички органдардын бири-бирине жабышпай, кыймылдап турушун камсыз кылат.

Ич челинин ички катмары кээ бир ички органдарды бардык жагынан, экинчилерин үч, үчүнчүлөрүн бир тарабынан жаап турат, о. эле бир органдан экинчи органга өткөндө байламталарды пайда кылат. Ал байламталар аркылуу ички органдар бири бири менен байланышат жана ал органдарга кан тамырлар, нервдер өтөт. Тышкы катмары ич көңдөйүнүн бетин жаап турат.
 
Ич чели кээ бир жерде ичегинин тегерегинде ойдуңчаларды пайда кылат. Аларга ириң же суу толсо, түрдүү оорулар келип чыгышы мүмкүн. Ич челинин составында көп сандаган нерв талчалары бар, ошон үчүн андагы кичине эле өзгөрүүлөр оорулуу адамга сезилип турат. Ич челинин сары сууну жана адамга зыяндуу түрдүү нерселерди сиңирүүсү төмөндөсө, ички органдар бири бирине жабышат, аткарган кызматы начарлайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Анатомия
Ич көпмө

Ич көпмө, тимпания - тез ачыма тоютту ашык жегенден пайда болуучу кепшөөчү малдын ылаңы.
 
Ич көпмө мал кышкы кургак тоюттан көктөмгө өткөндө көп кездешет. Мунун жаңы жана өнөкөт түрү болот. Жаңы түрү мал көк чөп, жүгөрүнүн жаңы бакалын, күздүк эгин, беде, (люцернаны) ж. б. жаандан же шүүдүрүмдөн кийин оттогондо, кээде кызыл өңгөчкө бир нерсе туруп же катып калганда, бузулган жемден, уулуу өсүмдүктөрдөн (уу коргошун, чытыр) пайда болот. Өнөкөт түрү ичеги-карын, боор оорусунун кесепетинен келип чыгат. 

Дарттын белгилери: мал кепшебей, чабалактайт, ичи көбөт, демигет. Өз убагында жардам көрсөтүлбөсө, мал өлүмгө учурайт. Диагнозу клиникалык белгилердин негизинде коюлат. 

Дарылоо: карынга жел чыгаруучу зонд киргизилип, ич көптүрбөөчү дарылар (ихтиол, формалин ж. б.) куюлат. Айрым оор учурда троакар менен карынды тешип, жел чыгарылат.

Профилактика: малга берилүүчү тоюттун сапатын көзөмөлдөө, малды кургак тоюттан көктөмгө акырындык менен өткөрүү, жайыттагы уу чөптөрдү жок кылуу, чабандарды дартты болтурбоо чаралары менен тааныштырып, аларды колдонуу ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Оорулар
Ич көңдөйү

Ич көңдөйү - омурткалууларда бөйрөк менен жүрөктөн, сүт эмүүчүлөрдө өпкөдөн башка ички органдарын карман туруучу 2-дене көңдөйүнүн бөлүгү.
 
Жетилген төмөнкү омурткалууларда жүрөк жанындагы көңдөй менен Ич көңдөйүн туташтыруучу канал сакталып калган. Көпчүлүк балыктын Ич көңдөйү тышкы чөйрө менен абдоминалдык тешиктери аркылуу байланышат. Жүрөк жанындагы көңдөй тегерек ооздуулар менен балыктарда алды, жер үстүндөгү омурткалууларда арт жагына жайгашкан. Жүрөк жанындагы көңдөй сүт эмүүчүлөрдө боор -эттин пайда болушуна байланыштуу Ич көңдөйүнүн өпкөнү карман турган алдыңкы бөлүгү менен бирге анын башка бөлүктөрүнөн бөлүнөт.
 
Адамдын Ич көңдөйү ичтин алдыңкы жана каптал булчуңдары, бел омурткалардын денеси, белдин бед жана 4 чарчыбулчуңу, боор эт, төмөн жагынан жамбаш чарасы (чоң жана кичине) менен чектелет. Ич көңдөйүндө ичеги-карын, уйку бези, боор, көк боор, бөйрөк устундөгу без, заара-жыныс органдары жайгашкан. Ич көңдөйүн 2 кат ич кабыгы каптап турат

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
 Категория:Анатомия‎
Ички сөз

Ички сөз –
 1) адамдын өзүнө кайрылып, үн чыгарбай ичинен сүйлөөсү (көбүнчө өзүнүн иш-аракетин пландоо максатында);
 2) тышкы сөзгө өтүүнүн алдындагы сүйлөөнүн ички программасы;
 3) үнсүз артикуляциялык кыймыл менен ойду программалоо.
 
Ички сөздү иликтөө тил менен сөздүн, тил менен ой жүгүртүү формасынын, сөздү кабыл алуу маселесинин ортосундагы катышты изилдөөгө жардам берет.
Ички сөздү тилчи, психолог, физиологдор изилдейт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Лексикография
Ички конверсия

Ички конверсия (гамма нуру) - дүүлүккөн атом ядросу аз энергиялуу абалга өткөндө, бөлүнүп чыккан энергия ү-квант түрүндө таралбастан, ошол эле атомдун электрондорунун бирине берилиш кубулушу.
 
Бул учурда атомдон ү-кванттын ордуна конверсиялык электрондор бөлүнүп чыгат. Электрондор атомдун ар кандай {К, L, М ж. б.) оболочкаларынан бөлүнүп чыгышы мүмкүн. Электрондордун энергиясы конверсияланган ядролук өтүштөгү энергия менен электрон бөлүнүп чыккан оболочканын байланыш энергиясынын айырмасына барабар

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Ичеги иштетүү

Ичеги иштетүү - союлган малдын ичегилерин, ичеги сырьёсун алуу максатында иштетүү, б. а. ичегини таза жууп, кырындыларынан, майынан, былжырак челинен арылтуу; даярларын муздатып, иргеп, тутамдап байлоо; туздап консервалоо жана кургатуу.
 
Ичеги иштетүүгө малдын ичеги сымал кээ бир мүчөлөрүн (кызыл өңгөч, тарамыш, табарсык ж. б.) иштетүү да кирет. Иштетилген ичегилер көбүнчө колбаса (чучук) жасоодо кабык катары пайдаланылат, алардан комуз жана теннис кылдары, хирургиялык жиптер (кетгут) жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Медицина
Ич алма дарылар

Ич алма дарылар - заңды суюлтуп, ичегини андан тез бошотуучу дары заттар.
 
Алар ичегинин былжыр челиндеги рецепторлорго таасир тийгизип, анын жыйрылышын жана секредиясын күчөтөт. Алар туздуу, өсүмдүк майы жана ичти алуучу антрагликозиддүү өсүмдүктөр болуп бөлүнөт. 

Туздууларына глаубер тузу, магний сульфаты, өсүмдүк майына кастор майы, ичти алуучу өсүмдүктөргө ышкын, крушина, александр жалбырагы, сабур кирет.
 
Ич алма дарылар көбүнчө жоон ичегинин иши начарлаганда, ошондой эле ичегиден уу заттарды жана керексиз продуктуларды чыгаруу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Дарылар
Ицерия

Ицерия же австралия курт сымагы — ири курт сымактар тукумундагы курт-кумурска, цитрус өсүмдүгүнүн зыянкечи. 

Денесинин узундугу. 5-7 мм, жумуру, өңү күрөң. Австралиядан башка өлкөлөргө тараган. Абхазияда, Ажарияда жана Краснодар крайында кездешет. Цитрус өсүмдүгүнө, алтыгана, анжир, анар, кипарис ж. б-ларга зыян келтирет. Ицерия өсүмдүктүн бүчүр, бутак, сабак, жалбырак жана мөмөсүнө жармашып, ширесин сорот. Өсүмдүк өспөй, түшүмү азаят.

Күрөшүү чаралары - родомия коңузун кое берүү, көчөткө инсектицид чачуу ж. б

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Зыянкечетр
Ихтиофауна

Ихтиофауна (Грек тили ichthys - балык жана фауна) - кандайдыр бир зоогеографиялык областтын көлмөлөрүндө, сууларында, ошондой эле Жер тарыхынын тигил же бул мезгилинде жашаган балыктардын жыйындысы.
 
Көп суулардын Ихтиофаунасынын теги бирдей эмес. Ал географиялык келип чыгышы түрдүү жана өзүнчө фауналык комплекстерге топтолгон түрлөрдөн чогулат.
Ихтиофаунанын байлыгы аны түзгөн баштапкы фауналык комплекстер, суунун тарыхы, о. эле балыктардын түрлөрүнүн азыркы жашоо шарты менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Балыктар
Иудей падышачылыгы

Иудей падышачылыгы (б. з. ч. 928-586-ж. ченде) - Түштүк Палестинадагы байыркы мамлекет.
 
Б. з. ч. 11-кылымдын акырында Израиль-Иудей падышалыгы кулагандан (Соломон падыша өлгөндө) кийин тузулуп, аны Давиддин укум-тукуму башкарган.
Иудей падышачылыгынын борбору Иерусалим болгон. Падыша Реховоам сураган жылдары (928-911) Иудей падышачылыгына египеттер басып кирип, Израиль падышалыгы да согуш ачкан. Бул жагдай Иудей падышачылыгын өзгөчө жакырланткан. Падыша Узия сураган жылдары (785-733) Иудей падышачылыгы Идумеяны контролдоого жана Кызыл деңизге чыгууга мумкундук алган. Ал эми падыша Хизкия (727-698) Ассирия менен согушуу коркунучунан улам аскердик, экономикалык, соЦиалдык жана диний ырым-жырым боюнча бир катар реформа жүргүзгөн.
 
Иудей падышачылыгынын тарыхындагы орчундуу учур - падыша Иосиянын (639-609) доору. Бул кезде Иудей падышачылыгы ассириялыктардын эзүүсүнөн бошонуп, мурдагы Израиль падышалыгынын аймагынан өзүнө кошуп алган.
 
Иудей падышачылыгын кийин бийлегендер Вавилонияга эмес, Египетке таянууга аракет кылган. 587-ж. Иудей падышачылыгын Вавилония падышасы Навуходоносор II басып алып, Иерусалим менен чиркөөнү өрттөп, элинин көбүн туткундаган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Тарых
Ит үйрөтүү

Ит үйрөтүү - итти чарбалык, спорттук жана аскердик кызмат аткарууга машыктыруу.
 
Үйрөнчүк ит аңчылык, цирк ж. б. иш үчүн, тайган, машке аңчылык үчүн, карышкыр ит, лайка, боксер кузөт, үй жана мал кайтартуу үчүн, жойчу санитардык иште пайдалануу үчүн үйрөтүлөт.
 
Ит үйрөтүүнүн 4 этабы бар:
 1) даярдоо (күчүктү 8-9 айлыгына чейин) -күчүктү атынан чакырып келтирүүгө жана жетекке басууга көнүктүрүү;
 2) жалпы курс (жалпы тил алдыруу) - жаш итти ээсинин буйругу боюнча мал айдоого, тосууга үйрөтүү;
 3) атайын курс - итти иштетүү үчүн атайын белгиге жатыктыруу;
 4) көнүктүрүү - иттин атайын белги таанышын бекемдеп, татаал шартта иштетүү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Машыктыруу
Италия-эфиопия согуштары

Италия-эфиопия согуштары - Эфиопияга каршы Италиянын баскынчы уруштары.
 
 1895 - 1896-жылдардагы согуш 1895-жылдын аягында генерал Баратьеринин командалыгы менен италян аскерлери Тигр провинциясын басып кирүүдөн башталган. Колониячыларга сокку уруу үчүн император Менелик II 120 миң аскер топтойт.
 1895-ж. 7-декабрда Амба-Алагинин жанындагы согушта Маконнен башчылык кылган Эфиопия аскерлери италиялык бөлүктөргө биринчи жолу катуу сокку урат.
 1896-ж. 1-мартта Адува шаарынын жанындагы салгылашта италиялык 20 миң аскер талкаланат.
 1896-ж. 26- октябрда Аддис-Абебада кол коюлган договор боюнча Италия Эфиопиянын толук өз алдынчалыгын таанууга аргасыз болот.
 1935 - 1936-жылдардагы согуш. Италия 30-жылдардын башында өзүнүн Эритрея жана Италиялык Сомали колонияларында ири аскер топтойт.
 1935-ж. 3-октябрда жакшы куралданган италиялык аскерлер маршал Бадольонун жетекчилиги менен Эфиопия аймагына басып кетти кирет. Эфиоп армиясы аларга каршы баатырларча салгылашат, бирок чегинөөгө аргасыз болот. Батыш державалар Италияны колдоп, курал-жарак, сырьё менен жабдыйт.
 1936-ж. 5- майда италиялык аскерлер Аддис- Абебаны басып алат.
 1936-ж. 1-июнда Италия өкмөтү составына Эфиопия, Эритерия жана Италиялык Сомали кирген Чыгыш Африка колониясын түзүү жөнүндө билдирет. Бирок Эфиопияда 1941-жылдын май айына чейин, б. а. өлкө бошотулганча партизандык согуш улантыла берген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Согуштар
Италия согуштары (1494-1559)

Италия согуштары (1494-1559) - Италияны басып алуу, ошондой эле Европада үстөмдүк кылуу үчүн Франциянын, Испаниянын, Ыйык Рим империясынын ортосунда болгон согуштар.
 
 Согуш көбүнчө Италия жеринде болгон. Франциянын королу Карл VIII 1494-ж. Неаполго казат жасап, аны багынтат (1495). Францияга каршы Венеция, Милан, Рим папасы 1495-ж. «Ыйык лиганы» (же «Венеция лигасы») түзүп, француздардан Неаполь королдугун бошотот. Бирок Италиядагы ич ара согуштар токтобойт. Франциянын королу Людовик XII Италияга кайра аттанып, 1499-1500-ж. Милан герцогдугун, Ломбардияны багындырат.
 1501-02-ж. Неаполь королдугун басып алышкан Франция менен Испаниянын ортосунда 1503-ж. согуш чыгып, аны Испания тартып алат.
Бул согуштардан кийин Венеция мамлекетинин күчтөнүшүнө каршы Камбрей лигасы түзүлүп (1508), Франция 1509-ж. Венецияга согуш ачат.
 1512-ж. француздар Ломбардиядан кетишет. Бирок 1515-жылдагы согуштан кийин Франция Милан менен Павияны, Венеция Бергамону, Брешти алат.
 Нуайон тынчтык келишими (1516) боюнча Францияга Милан, Испанияга Неаполь берилет. 1519-ж. испан королу Карл I «Ыйык Рим империясынын» императорлугуна шайланат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Италиядагы революция (1848-1849)

Италиядагы революция (1848-1849) - мамлекеттик бытырандылык менен чет элдик (австриялык) эзүүгө каршы, бирдиктүү улуттук Италия мамлекетин түзүү багытында жүргөн революция.
 
 Ал революция феодалдык-абсолюттук тартипти жок кылуу жана жаңы түзүлүш орнотуу зарылдыгынан улам Италиядагы социалисттик-экономикалык өсүштүн негизинде даярдалып, улуттук- боштондук» күрөштүн уландысы катары жетилген. 
 Революциянын биринчи этабында (1848, янв.- авг.) феодализмге каршы улуттук лагердин башында либералдык буржуазия турган. Ал өлкөнү Савой династиясынын же рим папасы Пий IХнун айланасында «жогортон» бириктирүү жана азат кылуу урааны менен чыккан.
 Революция 1848-ж. 12- январда Палермодогу (Сицилия) элдик көтөрүлүш менен башталган. 1848-ж. февр.- мартта эки Сицилия, Сардиния королдуктарында, Тоскана Улуу герцогдугу менен Папа мамлекетинде ортозаар конституция жарыяланып, айрым мамлекеттерде конституциялык өкмөт түзүлгөн.
 1948-ж. мартта элдик көтөрүлүштүн натыйжасында Ломбардия менен Венеция австриялык эзүүдөн кутулган (Венеция республика деп жарыяланган), Парма жана Моден герцогдуктарында австриялык бийлик кулаган. Патриоттук кыймылдын өсүү шартында улуттук күнкорсуздук үчүн согуш.
 29-апрелде Пий IX Австрияга каршы согушту токтотуу чакырыгы менен кайрылган.
 15-майда Неаполдо контрреволюциялык төңкөрүш болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Революциялар
Италиктер

Италиктер (Латын тили Italici) - Байыркы Италиянын италян тилдеринде сүйлөөчү инди-европалык урууларынын тобу.
 
19-кылымдан баштан илимде И. Аппенин жарым аралында б. з. ч. 2-миң жылдыкта Альп тоолорун ашып келген деген пикир бар. Ошондой эле Аппенин жарым аралында жашаган уруулар жана б. з. ч. 5-3-кылымдарда Рим басып алган башка элдер да «Италиктер» деп аталган, Италиктер рим гражданы укугун алышкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Уруулар
Итала өрдөк

Итала өрдөк (Tadorna) - өрдөктөр тукумундагы уруу.
 
Жүнү ала була. Алардын 3-5 түрү белгилүү. Каспий жана Кара деңизде кыштайт. Денесинин уз. 60 см, салм. 1-1,5 кг га жетет. Суу боюна башка жаныбарлар калтырып кеткен ийиндерге уялап, 8-12 жумурткасынан 28 күндө балапан чыгарат.
Корея жана Примор крайында чанда үрпөк баш Итала өрдөк кездешкен.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Исс

Исс - Киликиядагы (Кичи Азия) байыркы шаар. Мында б. з. ч. 333-ж. күзүндө Александр Македонскийдин армиясы перси падышасы Дарий III нүн аскерин талкалаган.
 
Македонскийдин армиясы персилердин сол тарабын жана алардын жалданма грек аскерин кыйраткан. Бул жеңиш Македонскийге Эгей деңизине жана Персия падышалыгынын батыш бөлүгүнө үстөмдүк кылууга мүмкүндүк берген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Тарых