Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Юлий Цезарь

thumb|Юлий Цезарь.
Гай Юлий Цезарь (б. з. ч. 12 (13). 7. 102, (100), Рим - б. з. ч. 15. 3. 44, ошол эле жер) - байыркы римдик мамлекеттик жана саясий ишмер, диктатор, кол башчы. Ак сөөк үй-бүлөдөн.
 
Цезарь демократиялык кыймылдын жол башчылары 
Гай Марий жана Цинна менен тууган болгондуктан, Сулланын тушунда Римден Кичи Азияга кетүүгө аргасыз болгон. Сулла өлгөндөн (78) кийин Римге кайтып, саясий күрөшкө активдүү катышат да 73-ж. аскер трибуну, 59-ж. консул болуп шайланат. Ал Помпей жана анын союздаштарынын аскерин Илерда (49), Фарсал (48), Тапс (46), Мундо (45) жанында талкалагандан кийин Римде бүткүл бийликти колуна алып, монархка айланганы менен башкаруунун респ. формасын сактаган. Бирок Цезардын монархтык умтулууларын республикачыл маанайдагы ак сөөктөрдүн, ал түгүл мурдагы тарапкерлеринин айрымдарынын каршылыгына учурап, Г. Кассий менен М. Ю. Брут башкарган төңкөрүшчүлөр (80ден ашуун адам) тарабынан сенаттын отурумунда өлтүрүлгөн. Цезардын аскердик темага арналган «Галл согушу жөнүндө запискалар», «Жарандык согуш жөнүндө запискалар» деген чыгармалары биздин күндөргө чейин жетти.

 Байланыштуу макалалар 
 Александрия согушу

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Цвейг Стефан

Цвейг Стефан (28. 11. 1881, Вена - 22. 2. 1942, Бразилия, Петрополис) - австриялык жазуучу.
 
Вена, Берлин университеттеринен окуган. Европа, Индия, Кытай, Америкага көп саякаттаган. 1928-ж. Россияга келип кеткен. Психол. новелланын чебери. «Алгачкы көңүл түйшүгү» (1911), «Амок» (1922), «Сезим дүрболөнү» (1927), «Мария Антуанетта» (1932), «ЭразмРоттердамскийдин салтанаты жана жапа чегүүсү» (1934), «Бальзак» (1946) деген новелла жыйнактарында адамдын ички дүйнөсүн ачууга умтулган. «Магеллан» (1938), «Жүрөктүн чыдамсыздыгы» (1939), «Америко» (1942) деген романдары жана эсселери (Э. Верхарн, Р. Роллан, Л. Н. Толстой, Ф. М. Достоевский ж. б. жөнүндө) бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Царство

Царство (лат. Regnum) биологияда - организмдер системасындагы эң жогорку таксономиялык категория.
 
Мурда тирүү организмдер 2 Царствого - өсүмдүктөр менен жаныбарларга бөлүнгөн. 20-кылымдын ортосунан окумуштуулар Царстводон жогорку - чоң Царствону (прокариоттор жана эукариотторду) кабыл алышкан. Прокариотторго 2 Царство - архебактериялар, бактериялар (а. и. цианобактериялар же көк жашыл балырлар); эукариотторго 3 Царство - жаныбарлар, козу карындар жана өсүмдүктөр кирет. Царство кичине Царствого, андан ары типке (бөлүмгө) ажырайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
Царенко Лаврентий Иванович

Царенко Лаврентий Иванович (1. 1. 1914, азыркы Ош обл., Сузак району, Массы айылы - 27. 10. 1976, Фрунзе) - Советтик Союз. Баатыры (1945). Кызыл Армиянын катарында кызмат өтөп (1937-40), кийин Улуу Ата Мекендик согушка (1941-45) катышкан.
 
Харьковдогу танк окуу жайын бүтүрүп (1943), 1-Прибалтика фронтунда 3-гвардиялык механикалаштырылган корпустун 43-гвардиялык танк полкунун командири болуп согушка кирген. 1944-ж. июлда Елгава ш. (Латвия) үчүн салгылашууда Царенко өзүнүн экипажы менен душмандын танкага каршы ок атуучу 3 замбирегин жана 14 ок атуучу точкасын 2 ок-дары складын, 7 паровозун жана 93 солдатын жок кылган. Ленин, Кызыл Жылдыз, 2-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хэфэй

Хэфэй, Лучжоу - Кытайдын чыгышындагы шаар, Аньхой провинциясынын адм. борбору. Калкы 1,5 млн (2010). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар.
 
Кытай ИАнын Физика жана физикалык-плазма ИИИсинин борбору. Машина куруу (тиричилик электр приборлору, уюл телефондору, электроника), текстиль, жеңил, 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Ху Цзиньтао

thumb|Ху Цзиньтао

Ху Цзинь Тао (21. 12. 1942-ж. т„ Кытай, Аньхой провинциясы, Цзиси уезди, Чжиши к.) - КЭРдин мамлекеттик жана партиялык ишмери. Кытай КП БКнын мүчөсү (1982), анын секретариатынын жана Саясий бюросунун туруктуу к-тинин мүчөсү (1992). 

 КЭРдин төрагасы (2003-13), Кытай КП БКнын Генералдык секретары (2002-12), Кытай КП БК Аскер советинин төрагасы (200412), КЭРдин Борбордук аскер советинин төрагасы (2005-13). 
 Пекиндеги Цинхуа университетин (1964), анын аспирантурасын (1965) бүтүргөн. 
 1964жылдан Кытай Коммунисттик партиясынын мүчөсү. 
 1965-68-ж. илимий-изилдөө иштери менен алектенген. 
 1969-74-ж. электр энергетика жана суу чарба министрлигинин инженердик башкармалыгында бөлүм техниги жана секретары, партиялык бөлүмдүн секретарынын орун басары, 
 1974-82-ж. Ганьсу провинциясынын Курулуш к-тинде бөлүм башчынын, төраганын орун басары, 
 1982-84-ж. Бүткүл кытайлык жаштар федерациясынын төрагасы жана Кытай Коммунисттик жаштар союзу (ККЖС) БКсынын секретариатынын мүчөсү, 
 1984-85-ж. ККЖС БКнын 1-секретары. 
 1985-88-ж. Гуйчжоу провинциясында парткомдун, провинциялык Аскер советинде парткомдун 1-секретары, 
 1988-92-ж. Тибет автономиялык аймактык партиялык к-тинин секретары. 

Тибет аскер округунун партиялык мектептин ректору, КЭРдин төрагасынын орун басары (1998-2003) болуп иштеген. Янцзы з-нын жогорку жагындагы эки ГЭСтин курулушуна (1970-74) катышкан. 

Коомдук тармакта Кытай КПнын салттуу саясатын сактап калган жана экономикалык реформаларды жүргүзгөн. Ал Тайвандын «сепаратисттик күчтөрүнө» чечкиндүү каршы туруп, Тайванды Кытайга бириктирүүнү тынчтык жол менен ишке ашырууну көздөгөн; 2005-ж. 14-мартта КЭРде «Мамлекетти бөлүп жарылууларга каршы аракеттер жөнүндө мыйзамды» күчүнө киргизген. Өлкөнүн ичинде өз саясий базасын чыңдоо үчүн жер-жерлерге өзүнө ишенимдүү такшалган кызматкерлерин дайындаган. 

ККПнын 11-чакырылышынын 30 жылдыгына арналган 3-пленумда адамзаттын саясий маданиятынын жемиштерин сөзсүз кабыл алуу керектигин белгилеп, ошол эле учурда батыштын саясий системасынын моделин көчүрмөлөөнүн зарылдыгы жоктугун баса белгилеген. 

Ал башкарган учурда Кытайда ички дүң продуктынын көлөмү 5,8 триллион долларга өсүп, дүйнөдө АКШдан кийинки экинчи орунга чыккан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хутба

Хутба (ар. жеке кишиге же көпчүлүккө жакшы сөз сүйлөө, үгүт-насаат айтуу) - Имамдын минбарга чыгып, жума жана айт намаздарында Аллага шүгүрчүлүк, Азирети Мухаммедге салам айтуу менен мусулмандарга үгүт-насаат айтуусу.
 
Хутба ислам дининде - кээ бир ибадаттарды аткаруунун шарты жана толуктоо формасы. Хутба жума намаздан мурда, айт намазынан кийин окулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ислам
Саддам Хусейн

thumb|Саддам Хусейн (1979).
Хусейн Саддам Абд аль-Маджимд ат-Тикримти (28. 4. 1937, Ирак, Салах-эд-Дин, Аль-Ауджа кыш. - 30. 12. 2006, Багдад, Каджимайн району, Аль-Ауджа кыш.) - Ирактын мамлекеттик жана саясий ишмери. Ирак президенти (1979-2003), Ирактын премьер-министри (1979-1991 жана 1994-2003), генерал Ахмад Хасан Бакрдын өкмөтүнүн вице-премьери (1968-1979), Араб социалисттик кайра жаралуу партиясынын (Баас) Ирак бөлүмүнүн генералдык секретарынын орун басары (1966-92), генералдык секретары (1992-2006), Ирак командачылыгынын Революциялык советинин төрагасы, маршал (1979).
 
 1956-ж. улуттук Баас партиясына кирип, революциялык иштерге катышкан. 
 1959-ж. Ирактын премьер-министри Абдель Керим Касемге кол салууга катышып, ал ийгиликсиз аяктаган соң, Египетке качууга аргасыз болгон. 
 1963-ж. Баас төнкөрүшүнөн кийин мекенине кайтып келип, эки жыл түрмөгө камалган. * Ирак революциясынын (1968) жетекчилеринин бири. 
 1972-ж. нефть өндүрүү өнөр жайларын улутташтырып, модернизациялоо боюнча масштабдуу программа иштеп чыккан. 
 1979-ж. саясий атаандаштарына карата жазалоо иштерин жүргүзгөн. Ирактын түштүгүндөгү шииттердин жана түндүгүндөгү курддардын кыймылдарын баскан. 
 1980-88-ж. Иран менен согушкан. Согуштун жүрүшүндө курддарга каршы «Анфаль» операциясын ишке ашырган. Ирак согушта миллиондой адамынан ажырап, 900 миллиард доллар материалдык зыян тарткан. 
 1990-ж. бай өлкө - Кувейтти аннексиялаган. 
 1991-ж. Персид булуңунда АКШ жана Улуу Британия башында турган көп контингенттүү аскер бирикмеси Иракты бомбалап, Кувейттен Ирактын аскер күчтөрүн сүрүп чыгарган. 21-кылымдын башында Хусейн өлкөнү исламдаштыруу аракетин жасаган. 
 2001-ж. 11-сентябрдагы АКШдагы террордук актьвдан кийин Жорж Буш Иракка каршы басым жасап, Хусейнди «Аль-Каеда» террордук уюму менен кызматташ, 11-сентябрда АКШга чабуул койгон, массалык кыргын салуучу куралдары дүйнөгө коркунуч туудурууда деп күнөөлөгөн. 
 2003-ж. 20-мартта АКШ, Улуу Британия жана Австралия коалициясы Иракка кол салган. 9-апрелде Багдад талкаланып, Хусейндин режими кулаган. 13-декабрда С. өзү америкалык аскерлердин колуна түшүп, 2006-ж. 30-декабрда дарга асылган.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:Ирак тарыхы‎
Хулагу династиясы

Хулагу династиясы - Хулагунун тукумдары, Чынгызхандын небереси, 1256-жылдан 14кылымдын ортосуна чейин Жакынкы жана Ортонку Чыгышты башкарган моңгол династиясы.
 
Хулагулар мамлекетинин башкаруучусу ильхан (улустун ханы мааниде) титулун алган. Монгол империясынын кулоо процессинде мамлекет түзүлүп, ага Иран жана Азербайжан, Афганстандын көп бөлүгү, Түркмөнстан, Закавказье, Ирак жана К. Азиянын чыгыш бөлүгү кирген. Хулагулардын вассалдары Грузия, Трапезунд империясы, Кони султандыгы, Киликий падышалыгы, Кипр королдугу, Гераттагы курддардын мамлекети ж. б. Ильхандар мамлекетин Хулагу (1256-60) негиздеген. Газан-хандын (1295-1304) реформасы Хулагу династиясынын жашоосун уланткан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Династиялар
Худайбергенова Бермет Мерлисовна

Худайбергенова Бермет Мерлисовна (24.11. 1966-ж. т., Фрунзе) - биология илимдин доктору (2005), проф. (2006).
 
КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2008). ММУну (1989), ошол эле жерде аспирантураны бүтүргөн (1993). КЭУда улук окутуучу (19942003), доцент, кафедра башчысы (2005-07), КР УИАнын Биотехнология институтунда улук илимий кызматкер (2002-07), 2007-12-ж. КЭУда ректор, 2012-жылдан университеттин илимий иштер боюнча вице-президенти.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хубсугул

Хубсугул - Монголиянын түндүгүндөгү тузсуз көл. 

Тектон. өрөөндө, деңиз деңгээлинен 1645 м, бийиктикте жайгашкан. Аянты 2620 км2, уз.
 
Көлдүн үстүрттөн көрүнүшү. 134 км, тереңдиги 238 м. Кеме жүрөт. Балык кармалат. Хубсугулдан Эгийн-Гол д. агып чыгат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көлдөр арип боюнча
Хуанхэ

Хуанхэ («Сары Дарыя») — Кытайдын чыгышындагы дарыя.
 
Уз. 4845 км, алабынын аянты 771 миң км2 (башка маалыматтар боюнча 4670 км жана 745 мин км2). Тибет тайпак тоосунун чыгышынан 4000 м бийиктиктен башталып, Орин-Нур жана Жарин-Нур көлдөрү, Кунь-Лундьун жана Наньшаньдын тармактары аркылуу агат. Ортонку агымында Ордос жана Лёсс платосун кесип өтүп, чоң суу имерилишин пайда кылат. Төмөн жагы терен капчыгай менен (Саньмынься ж. б.) Шаньси тоосу аркылуу, андан ары 700 км аралыкта Улуу Кытай түздүгү менен агат. Сары деңиздин Бохайвань булуңуна куярда дельтаны пайда кылат. 

thumb|Хуанхэ.
Орточо чыгымы 2000 м3/сек. Режими муссондуу, жайкысын кирет, деңгээли түздүктөрдө 4-5 м, тоолуу жерде 15-20 мге чейин көтөрүлөт. Натыйжада Лёсс платосун жана Шаньси тоосун аралап агып, жылына 130 млн гшиленди агызып (дүйнөдө 1-орунда) келет. Төмөнкү агымында шиленди чөгүп тургандыктан нугу айланасындагы түздүктөрдөн 3-10 -мге чейин көтөрүңкү жатат. Суу каптоодон сактоо үчүн X. жана анын куймалары дамбалар менен (уз. 5 миң кмге жакын аралыкта) тосулган. Дамбаларды суу жырып кеткенде алаамат суу каптап, нуктары оошуп (800 жге чейин), түндүгүндө Хайхэ, түштүгүнөн Хуайхэ д-на жетип, Шаньдун ж. а-нын түндүк жана түштүк тарабынан Сары деңизге куят. Сугатка пайдаланылат. Люцзяся жана Саньмынься ГЭСтери курулган. Улуу канал аркылуу Хуайхэ д. менен туташат. Айрым бөлүктөрүндө (негизинен Улуу Кытай түздүгүндө) кеме жүрөт. Өрөөнүндө калк жыш отурукташкан. Боюнда Ланьчжоу, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфын, Цзинань ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:КЭР дарыялары
Хуан де Ноба

Хуан де Ноба аралы - Инди океанынын Мозамбик кысыгында жайгашкан.
 
Аянты 4,4 км2. Калкы 16,0 миң (2010). Борбору - Мата-Уту. Арал түштүк-батыштан түндүк-чыгышка болжол менен 5 кмге жакын созулат. Эң жазы жери 2,7 км, эң бийик жери 10 м. Аралды айланта кооптуу рифтер жайгашып, алар көптөгөн кемелердин кыйрашына алып келген. Бул жер бир нече жыл каракчылардын баш калкалоочу жайы болгон. Мисалы, аралда катылган кенчти эч ким таппайт деген уламышка ишенип, белгилүү каракчы Оливье Ле Вассер ээлеп келген. Арал XV кылымда испан саякатчысы Хуана де Нова Кастеллдин урматына аталган. Гуанонун мол запасы бар. Аны алгач 1887-1908-ж. Чыгыш Африка компаниялары, кийинчерээк Түштүк Африка жана Маврикий иштетип келген. 1897-жылдан Франция ээлиги. Учурда жылына 12 миң т казылып алынат. Хуан де Ноба Африканын ядросуз зонасы. Аралдын аймагынын 90%ине адамдын колу тие элек. Туруктуу жашаган калкы жок. Аскер гарнизону жана метеорология станциясы бар. Кыска т. ж. причалга чейин келет, анча чоң эмес учуу (уз. 1000 м) тилкеси курулган. Деңиз канаттуулары уялайт. Аралдын аймагынын 9/10укорук.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аралдар
Хуайнань

Хуайнань - Чыгыш Кытайдагы шаар.
 
Аньхой провинциясында. Хуайхе дарыянын боюнда. Калкы 1,3 млн (2010; агломерациясы менен 1,5 млн). Темир жол бекети. Таш көмүр бассейнинин борбору. Металлургия, машина куруу, химия, кагаз ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Ири ЖЭС курулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Никита Хрущёв

Никита Сергеевич Хрущёв (3 (15). 4. 1894, Курск губерниясы, Дмитриев уезд, Калиновка кыш. - 11. 9. 1971, Москва) - советтик партиялык жана мамлекеттик ишмер. КПСС БКнын 1-секретары (195364), СССР Министрлер Советинин төрагасы (1958-64), 
Советтик Союзунун Баатыры, үч жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры.
 
 Жарандык согушка (191820) катышкан, согуштан кийин Донбасста жана Киевде чарбалык жана партиялык иштерде иштеген. 
 Донецк индустриалдык институтун (1922), Москвадагы өнөр жай академиясын (1929) окуган. 
 1931-32-ж. ВКП(б) Бауман, Красная Пресна райкомдорунун 1-секретары, 
 1932-38-ж. ВКП(б) Москва шааркомунун жана обкомунун 2-, 1-секретары, 
 1938-47-ж. ВКП(б) Киев обкомунун, Украина КП БКнын 1-cекретары, 
 1944-47-ж. Украина Министрлер Советинин төрагасы, 
 1947-49-ж. Украина КП БКнын, 1949-53-ж. ВКП(б) Москва обкомунун 1-секретары болуп иштеген. 
 Хрущёвдин башкаруу мезгилинде саясий камактагылар эркиндикке чыккан. Идеол. цензуранын таасири төмөндөгөн. Советтик Союзу космосту багындырууда чоң ийгиликтерге жетишкен. Курулуш иштери күч алып, турак жайлар салынган. 

Хрущёв ишинде субъективизм менен волюнтаризмге жол берген. АКШ менен кансыз согуш күч алган. Анын Сталинди сындоо саясаты Кытай жана Албания менен болгон мамиленин бузулушуна алып келген. 7 Ленин, 1-, 2-даражадагы Суворов, 1-даражадагы Кутузов, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, Эмгек Кызыл Туу жана чет элдик орден, медалдар менен сыйланган. 

Ысмы Киевдеги стадионго, көчөлөргө, борбордук аянттарга берилип, Краснодар крайынын Гулькевич районундагы чарбалардын бирине (2005) жа туулуп-өскөн айылына эстелик тургузулган (2009).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Инсандар:СССР
Категория:Орусия
Категория:СССР
Категория:Мамлекет башчылары
Категория:Саясатчылары
Хроника

Хроника (гр. chronos - мезгил, убакыт)
 
1) окуяларды хронологиялык ирет боюнча жазуу, жылнаама;
 
2) турмуш чындыгы кандай болсо ошол калыбында коомдук-тарыхый, үй-бүлөлүк, турмуштук окуялардын тарыхы жазылган адабий чыгарма. Байыркы доордо жана орто кылымдарда өзгөчө өнүккөн;
 
3) газетанын, журналдын күндөлүк турмуш окуялар жөнүндөгү бөлүмү жана ушундай окуяларды көрсөткөн фильм.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Хромит

thumb|Хромит.
Хромит - оксиддер классындагы минерал, FeCr204.
 
Өңүкара, катуулугу 5,5-7,5; тыгыздыгы 4,5-4,8. Тунук эмес, металлдай жылтырак, бир аз магниттик касиетке ээ. Негизинен хромшпинелиддерден турган магмалык тоо тектер да хромит деп аталат. Алар хром кенташтары болуп саналат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Хром кенташтары

Хром кенташтары, хромиттер - курамында казып жана бөлүп алууга арзырлык өлчөмдө хрому бар табигый минералдардын чогундусу.
 
Хром кенташтарынын негизги минералдары - хромшпинелиддер жана силикаттар: плагиоклаз хромактинолит, тальк, брусит, карбонаттар, сульфиддер ж. б. Бирок өнөр жайлык маанидеги кондент-сын жалгыз гана хромшпинелиддер пайда кылат. Кендери текши жайгашкан кенташ жана сепкилдүү кенташ болуп экиге ажыратылат. Сепкилдүү кенташ кендери өз ичинен коюу сепкилдүү (хромшпинелиддин өлчөмү 50-80% ке чейин), сепкилдүү (3050%), сейрек сепкилдүү (10-30%) болуп бөлүнөт. Хром кенташтарынын арасында баалуу компоненттерден 10,5-62,0% ке чейин Сг2Оэ, 4,0-34,0% А1203, 1,0-18,0% Fe203, 7,024,0% FeO, 10,5-33,0% MgO, 0,4-27,0% SiO, кездешет. Платформа облусундагы стратиформдуу массивдерде узундугу ондогон кмте, калыңдыгы сжден мте чейин болгон кабат түрүндө жайгашат. Бүктөлүүлөргө дуушарланган аймактарда ар түрдүү өлчөмдөгү линза, тарам, шток түрүндө кезигет. Хром кенташтары пайда болуу шарты боюнча магма кендеринин тобуна кирет. Ири кендери Түркия, TAP, Финляндия, Казакстан, Зимбабве, Индия ж. б. өлкөлөрдө бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Хроматикалык поляризация

Хроматикалык поляризация - топ ак жарыктын кош сындыруучу чөйрө аркылуу өткөндө боёлуп көрүнүшү; ал поляризацияланган нурлардын интерференцияланышынан пайда болот.
 
Хроматикалык поляризация тунук катуу материалдагы чыңалууну жана кристаллды изилдөөдө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Хроматикалык аберрация

Хроматикалык аберрация - сүрөттөлүштун туура эмес чагылдырылышы; оптикалык системанын тунук чөйрөнүн (мис., линзанын) сынуу көрсөткүчүнүн жарык толкун узундугуна көз каранды болушунан пайда болгон кемчилик (Жарык дисперсиясы). Андай кемчилик түрдүү түстөн турган жарык нуру линзадан өткөндөн кийин түрдүү аралыкка чогулгандыгы менен түшүндүрүлөт.
 
Хроматикалык аберрациянын натыйжасында сүрөттөлүш бүдөмүктөнүп жана чети боёлуп көрүнөт. Хроматикалык аберрация күзгүлүү оптикалык системаларда болбойт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Хризотил-асбест

Хризотил-асбест - минерал, магнезийлүү катмарчалуу силикат, Mg6(Si4O10)(OH)8; серпентиндин тал-тал булалуу түрү.
 
Ак же ачык жашыл түстө, катуулугу 2-3, тыгыздыгы 25002600 кг/м3. Үзүлбөөчүлүгү өтө жогору (300350 кг/мм3те чейин) келген кристаллдарга чейин оңой ажырайт. Доломиттүү жана ультранегиздүү тоо тектердин серпентиндешүү процессине байланыштуу пайда болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Хризопраз

thumb|Хризопраз
Хризопраз (гр. chrysys - алтын жана prasos - порей пиязы (жашыл түстө болгондуктан)) - минерал, квард жана халцедондун түру, 3-катардагы асыл таш, Si02.
 
Жашыл түстүү (курамындагы никелдин санына жараша ачык жашылдан зымырыттай жашылга чейин өзгөрүлөт), жылтырабайт, жарык өткөрөт. Катуулугу 6-7, тыгыздыгы 2,6 г/см3, морточо Хризопраз - температурасы төмөн гиперген минералы. Кени курамында никель бар ультранегиздүү тоо тектердин үбөлөндү кыртышында тоо тек жаракаларында топтолот.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар‎
Хризолит

Хризолит (гр. chrysos - алтын жана lithos - таш), перидот - минерал, магнезийлүүтемирдүү силикат, оливин минералынын зергерчиликке жарактуу тунук түрү, асыл таш, (Mg,Fe)2(SiOJ.
 
Изумуруддай (зумуруттай) жашылдан саргыч жашыл түскө чейинкилери кездешет. Айнектей жылтырайт. Катуулугу 6,5-7, тыгыздыгы 3,23,6 г/смг, морточо Мантия, магма, жогорку температурадагы метаморфизм жана метасомат тоо тектеринде таралган. Алмаздуу тектерде жана кен чачындысында пироп менен чогуу кездешет. Дүйнөдөгү кырдалган эң ири Хризолиттер Вашингтондогу Смитсон интунда (салмагы 310 карат), Россиянын Алмаз фондунда (192,75) жана Лондондогу геологиялык музейде (146) сакталып турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Хризоколла

Хризоколла (гр. chrysys - алтын жана kolla - клей, байыркы мезгилде алтынды чаптоо үчүн пайдаланылган) - силикаттар классындагы минерал, жездин суулуу сликаты, (Си, Al)2H2Si205(OH)4 nH20.
 
Курамы (% менен): СиО - 42,39; Si0236,59; Н20 - 17,14; А1203 - 3,88. Кошундулары көп болгондуктан, сырткы көрүнүшү ар түрдүү. Көк же көгүш жашыл түстө, тунук эмес, айнектей, момдой же майланышкансып жылтырайт. Абдан жеңил (с. салм. 22,2 г/сж‘), катуулугу 2-4. Жез кендеринин кычкылдануу зонасында пайда болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар