Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
«Манас» эпосундагы параллелизм

«Манас» эпосундагы параллелизм — «Манас» эпосунда эки түрдүү окуяны салыштырып сүрөттөө аркылуу поэтикалык образ түзүү ыкмасы. Бул ык менен окуялардын окшоштугу же айырмачылыгы көрсөтүлөт:

Жармы төгүн, жармы чын, 

Жарандардын көөнү үчүн, 

Жабыратып айтабыз 

Жолборс Манас жөнү үчүн. 

Көбү төгүн, көбү чын, 

Көпчүлүктүн көөнү үчүн, 

Күпүлдөтүп айтабыз 

Көк жал эрдин жөнү үчүн (Курама вариант, 1. 1.). П. кыргыз оозеки поэзиясында, айрыкча «Манас» эпосунда басымдуу учурап, көбүнчө жаратылыш кубулуштары адам турмушу, тагдыры менен салыштырылат: 

Тутунарга туяк жок, 

Тууганымдан айрылган 

Журтта мендей чунак жок. 

Карманарга туяк жок 

Канатынан айрылган 

Калкта мендей чунак жок (Сагымбай Орозбаков, 1. 17). Эпикалык ыр түзүлүшүндө ритмикалыккомпозициялык курулуштун формасына кирген параллелдүүлүк сөздөрдүн же фразалардын, ыр жолдорунун, ыр топторунун өз ара маани жактан окшошуп, бир эле мазмунду эки ирет кайталоо менен угуучуга жеткирет. Аны «Манас» эпосунун ыр түзүлүшүнөн көп учуратабыз:

Жамгырды көр, чокту көр, 

Жабыла тийген окту көр, 

Камышты көр, селди көр, 

Какайлап ураан чакырып 

Каптап калган колду көр. 

Мунарык күйгөн чокту көр, 

Бузулбай тийген окту көр, 

Казылган чуңкур орду көр, 

Кажылдап, каптап чуркурап 

Каптап калган колду көр (Саякбай Каралаев, 1. 89). Эпостогу окуяга катышкан каармандардын мүнөзүн, алар менен болгон карым-катышын, жаратылышка жасаган мамилесин, портрет-элесин сүрөттөйт:

Алтын менен күмүштүн 

Ширөөсүнөн бүткөндөй 

Асман менен жериңдин 

Тирөөсүнөн бүткөндөй

Айың менен күнүңдүн 

Бир өзүнөн бүткөндөй 

Алды калың кара жер 

Жерлигинен түткөндөй. 

П. эпикалык чыгармада абстракттуу көрүнүштөр аркылуу берилбестен, көпчүлүк учурда коңкреттүү сүрөттөлүп жаткан каармандын образына ылайык келүүчү предметтер менен салыштырылат:

Билдин жүгүн кийгендер, 

Бири миңге тийгендер. 

Жарагын темир кийгендер, 

Жалгызы санга тийгендер. 

Салтанаттуу сай кашка, 

Сөөлөтү журттан бир башка. 

Кызыл байрак, кырк кашка, 

Кылганы журттан бир башка.

Ушул ыр формасы менен эпостун негизги каармандарына таандык болгон баатырдык, каармандык, айбаттуулук бөтөнчөлүктөрү сүрөттөлөт:

Жүздөн жүзүн бурбас деп, 

Жүз миң адам курчаса 

Жүдөп карап турбас деп. 

Миңден бетин бурбас деп, 

Миңдеген адам камаса, 

Бир жалтанып турбас деп. 

Кармагандан кан чыккан, 

Карагандан жан чыккан, 

Жаш да болсо Алмаңдын 

Жайын билди Эсенкан.

Бул эпикалык окуяга түздөн-түз байланышып, катышып жаткан каармандардын бири-бири менен болгон мамилесин, карым-катышын, ички кагылышууларын, табият кубулушу менен адамдардын мүнөздөрүнүн ортосундагы салыштырууну жеткирүүдө күчөтүү жана апыртуу жолу менен көркөм образга жандуу элес берет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-035-5

Категория:Манас эпосу
Салар

Салар — топоним. Атасы Манас экенин уккан Семетей Таласка барып, Манаска куран окутмак болгондо Каныкей ага бара турган жолун тааныштырган учурда:

Сыр-Дайрадан кечээрсиң,

Ары карай өтөөрсүң

Чыйырчык, Салар эки өзөн

Эки өзөнгө жетээрсиң (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 141), — деп эскерет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-035-5
Категория:Манас эпосу
Медициналык генетика

thumb|right|228px| 

Медициналык генетика — адам генетикасынын тармагы. Тукум куума ооруларды, аларды алдын алуу, диагноз коюу жана дарылоо жолдорун, ошондой эле жакын туугандар ортосундагы никеден пайда болгон тукум куума ооруларды изилдейт. Бардык кишилер, бир жумурткадан өөрчүгөн эгиздерден башкасы (алардын тукум куума касиеттери негизинен окшош) бири-биринен айырмаланат. Бул тукум куума өзгөчөлүктөр он миңдеген генде коддолгон. Аны менен бирге гендерде мутациялар пайда болгондо дайыма тукум куума өзгөргүчтүк болуп турат. Организмдин өөрчүшүнө тышкы чөйрөнүн ар кайсы факторлору дайыма түрдүү тукум куума касиеттердин калыптанышына таасир эткендиктен Медициналык генетиканын максаты тигил же бул оорунун тукум куума келип чыгышын изилдөө, ооруну эрте табуу жана дарылоо ыкмаларын иштеп чыгуу болуп эсептелет. Анын учурдагы өнүгүшү клиникалык медицина, биохимия, физиология, морфология, жалпы патология, иммунология жана башкалар медицина жана саламаттык сактоо тармактары менен тыгыз байланышта.
Медициналык генетиканын өнүгүнгү үч этапка бөлүнөт. 1-этапта (20-кылымдын башы) тукум куума патологиялык белгилер чогулган. Ушул этапка англиялык врач Гаррод чоң салым кошкон. Ал өзүнүн эмгегинде 1908-ж. зат алмашуу ооруларынын келип чыгыш гипотезасын сунуш кылган. Экинчи этабында (20-кылымдын 20 — 30-жылдары) негизинен тукум куума оорулардын себебин, ага түрткү болуучу ооруларды жана мутацияларды изилдөө жүргүзүлгөн. Үчүнчү этап 20-кылымдын 50-жылдарында башталган. Адамдын хромосомаларынын саны жана түзүлүшү аныкталгандан кийин хромосома оорулары ачылган. Медициналык генетикада генеалогиялык, молекулалык — генетикалык анализ жана башкалар жаңы ыкмалар колдонулат. Организмде жүрүүчү биохимиялык реакциялардын бузулушу көп учурда гендеги өзгөрүүлөргө байланыштуу болот. Гендеги өзгөрүүлөр ошол замат байкалбайт. Демек, тукум куума оорулар оорулуу генди алып жүргөндөрдө улгая баштаганда байкалат.
Азыр 2000ден ашуун тукум куума оорулар белгилүү, анын ичинде 1000ден көбү зат алмашуунун бузулушунан келип чыккан оорулар. Алардын көпчүлүгүнүн бала төрөлөрү менен же түйүлдүк убагында диагноз коюп табуу мүмкүнчүлүгү бар.
Тукум куума оорулар менен күрөшүү эки багытта жүргүзүлөт: биринчиси жаңы мутациялардын пайда болушуна каршы күрөшүү жана эгер мутация пайда болсо анын таралышына тоскоол кылуу. Мурунку тукумдардан келе жаткан патологиялык мутациялардын алдын алууда медицина-генетикалык консультациянын мааниси чоң. Мындан башка тукум куума ооруларды түйүлдүк кезинде диагноз коюу кеңири колдонулууда, эгер тукум куума оору түйүлдүк өөрчүп жатканда табылса, анда түйүлдүктүн өөрчүшүн токтотууга мүмкүнчүлүк бар.
Медициналык генетика боюнча изилдөөлөр биздин өлкөдө 80ден ашык илим-изилдөө мекемелеринде жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Медициналык радиология

thumb|Dr. Macintyre's X-Ray Film (1896)
Медициналык радиология — ооруларды дарылоо жана диагноздоодо иондоштуруучу нурланууну колдонуунун теориясын жана практикасын үйрөтүү, ошондой эле нурлардын биологиялык таасирин изилдөөчү бөлүм. Рентген нурларынын, табигый жана жасалма радиоактивдүүлүктүн ачылышы медициналык радиологияны андан ары өнүктүрдү. Медициналык радиология ооруну табуу жана аны дарылоону ишке ашырат. 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Аденозинтрифосфат

thumb|АТФ.
Аденозинтрифосфат (АТФ), С10Н16N5О3Р3 - аденин, рибоза жана үч мол. фосфор к-тасынын калдыктарынан турган, сууда жакшы эрүүчү, туруктуу туздарды пайда кылуучу, түссүз кристалл. Ал жаратылышта дээрлик бардык тирүү организмдер курамында кездешет. Анын мол-сындагы Р-О-Р байланыштар гидролиз реакциясына оңой кирип - 8-11 ккал/моль энергия бөлүп чыгаргандыктан тирүү организмдин негизги энергетикалык заты болуп эсептелет. АТФнын энергиясы тирүү организмде негизинен биохим. реакцияларга жумшалат жана булчуңдар иштешинде маанилүү роль ойнойт. Ал организмде ферменттердин жардамы менен АДФдан жана фосфаттардан синтезделет. АДФ +Н3РО4gАТФ.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Категория:Биология
Адреналин

thumb|Адреналин.
Адреналин [1 -(3,4 - диоксифенил) – 2-метиламинэтанол (лат. аd -жанында, renalis -бөйрөктүн), 1901-ж. бөйрөк үстүндөгү безден кристалл түрүндө бөлүнүп алынган. Структурасы: 

Мол. масс. 183,21. Эрүү t 215-216оС Эки оптикалык изомери кездешет. А. ысык сууда жакшы, орг. эриткичтерде начар эрийт. А. бөйрөк үстүндөгү без, мээ катмарлары клеткаларынан иштелип чыгуучу биологиялык активдүү гормон болуп саналат. Ал кан аркылуу органдарга тарап, өзүнүн физиологиялык таасирин тийгизет. А. канда 0,06 мкг/л жакын, бирок адамдар жана жаныбарлар бир нерседен катуу чочуганда, бири- бири менен күрөшкөндө же адамдар өтө сүйүнгөндө, же капа болгондо анын концентрациясы бир сек. 1000 эсеге көбөйөт. Ошонун натыйжасында организм тигил же бул кубулуштарга ыңгайланышат. А. гомологдору – норадреналин, изопропиладреналин табылган. Булар углеводдордун, белоктун, майлардын алмашуусун жөнгө салуу менен жүрөк, кан тамыр, дене булчуңдарынын, ички органдар иштешине көмөк көрсөтөт. А. жана анын гомологдорунун биосинтези ферменттер катышуусунда тирозинден башталат. А. пирокатехинге окшош мүнөздүү реакцияларга кирет, мис., окистенгенде о-хинон туундуларын, FeCI3 менен жашыл түстөгү затты пайда кылат. А.гидрохлориди медицинада кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Биология
Адсорбци

Адсорбци (лат. аd – үстүндө, sorbere - соруу, сиңирүү) – эриген же газ абалындагы заттар (адсорбаттын) суюктук же катуу зат (адсорбенттин) бетине сиңиши. А. натыйжасында фазалар тийишкен бетиндеги адсорбат концентрациясы эритменин баштапкы концентрациясына салыштырмалуу өзгөрөт. Адсорбат менен адсорбенттин молекулалардын өз ара аракеттенүү мүнөзүнө жараша Адсорбци физ. жана хемосорбция болуп бөлүнөт. Физ. А-да адсорбат менен адсорбенттин мол-ларынын өз ара аракеттенүүсү өтө начар болот. Хемосорбция убагында адсорбат менен адсорбенттин ортосунда реакция жүрүп, жаңы бирикме пайда болот. А-ланган мол-лардын кайра бөлүнүшү десорбция деп аталат. Белгилүү убакыт бирдигинде А-ланган (же десорбцияланган) молекулалардын саны А-нын ылдамдыгын билгизет. Температуранын жогорулашы А. ылдамдыгын төмөндөтөт, хемосорбция ылдамдыгын арттырат. А. менен хемосорбция ылдамдыгы теңелгенде, А. теңдештик пайда болот. Адсорбаттын концентрациясы жана басымы көбөйгөндө А-нын ылдамдыгы жана адсорбцияланган молекулалардын теңдештигинин саны жогорулайт. Техникада адсорбент катарында активдүү көмүр, Al2O3, цеолит, силикогель колдонулат. А. кубулушу ар кандай газдар жана суюктуктарды тазалоодо, кургатууда, бөлүүдө (мис, этил спиртин активдүү көмүр аркылуу чыпкалоо), о.эле хим. полиграфиялык, курулуш жана башка өнөр жайларда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Азот

thumb|Азот.
Азот (лат. Nitrogenium), N – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VА группа элементи, к.н. 7, ат. м. 14,0067. Кадимки шартта түссүз, жытсыз жана даамсыз газ; абадан бир аз жеңил, балкып эрүү t -209,86 °C, кайноо t -195,8 °С, тыгызд. 1,2506 кг/м³. 1772-ж Д.Резерфорд ачкан. Жаратылышта мол. түрүндө да, кошулма түрүндө да кездешип, жер кыртышынын 0,04 %, ал эми мол. А. абанын көлөмүнүн 78,16 %, ал эми жаныбарлардагы белоктун 16-17 % түзөт. Таза А. жаныбарлар жашай албайт, бирок ал тиричилик үчүн эң керек. Кычкылтекке караганда сууда аз эрийт, күйүүгө жардам бербейт. Көмүртек, суутек, кычкылтек менен кошулуп, белок заттарын пайда кылат. Жаныбар азот өсүмдүктөн алат. Өсүмдүктөр азот жер кыртышынан А. орг. эмес бирикмелеринин эритмелери түрүндө сиңирет. Жаратылышта А. 2 изотобу: ¹⁴N (99,635%) жана ¹⁵N (0,365%) бар. Мындан сырткары туруксуз радиоактивдүү ¹³N жана ¹⁶N болгон изотоптору да белгилүү. ¹³N позитрондук ажыроого дуушар болот (Т½=9,93 күн). ¹⁶N изотобу (-бөлүкчөсүн бөлүп чыгаруу менен ажырайт (Т½=8сек). А. мол-сы бири-бири менен коваленттик үч байланыш менен байланышкан 2 атомдон турат. Ошондуктан мол-сы хим. жактан туруктуу, жогорку температурада гана металлдар менен нитриддерди, кычкылтек менен оксиддерди N2O, NO, N2O3, NO2, N2O5 суутек менен жогорку температурада, катализатор катышуусунда аммиак NH3 пайда кылат. Галогендер менен реакцияга түздөн-түз аракеттенбейт. Ал лабораторияда аммоний нитритин жогорку температурада ысытуудан алынат: 

NH4NO2->[t]N2 + 2H2O

Өнөр жайларда суюк абаны буулантып айдоо менен алынат да, негизинен аммиакты синтездөө үчүн жумшалат. Мол. А. химиялык жана металлургиялык процесстерде инерттүү чөйрөнү түзүү үчүн, термометрлер бош аралыгын толтуруу үчүн жана төмөнкү температура алуу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Айнек

thumb|Айнек
Айнек — балкып эриген эритиндини өтө муздатуудан алынган катуу аморфтук орг. эмес материал. Өнөр жайларда негизи 10 жана андан көп компоненттен турган системадан алынат. Алар бир нече түргө бөлүнөт. Силикаттык А. – негизги компоненти – SiO2. Минералдык к-талар, радиация, темп-ра (100оС чейин) таасирине туруктуу. Көп компоненттүү силикаттык А. негизи Na2O-CaO-SiO2 системасынан жана AI2O3, MgO кошундусунан турат. Курамы алынуу темп-расына жараша болот. Тыгзд. 2,2-2,8 г/см3, катуулугу (минералогиялык шкала б-ча) 4,5-7,5; темп-рага туруктуулугу 180-1000оС. Бораттык А. негизги компоненти B2O3. Na2O-B2O3-SiO2 жана Na2O-AI2O3-SiO2 системаларынын негизинде алынган бир силикаттык А. жогорку темп-рага туруктуу А. - пирекс кеңири колдонулат (жумшаруу t 820оC). К-танын таасирине турактуу. Фосфаттык А-тин негизги компоненти P2O5. Темп-ранын, HF таасирине туруктуу. Фторберилаттык А. - негизи MF-M2-AI2F3-BeF2 системасынан турат. M жана М щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары. Булар рентген жана g нурларынын, F2, HF – таасирине туруктуу. Халькогенид А. - негизи Ge-As-X,P-Ge-X, Ge-S-X, X-S, Se, Te системасынан турат. Жарым өткөргүчтүк касиетке ээ. А. формага келтирүү үчүн престөө, үйлөтүү, чоюу, прокаттоо ыкмалары колдонулат. Кварц А.- 2000оС жогорку темп-рада жаратылыш кварцын же синтездик SiO2 электр мештеринде эритүүдөн алынат. Өнөр жай А-теринин жумшаруу темп-расы курамына жараша 400-600оС. А-тин курамына NiO, Fe2O3, Ag, Ce2O3 кошулса сары; Сr2O3, CuO, Pr2O3- жашыл; СuO, CoO-көк; NiO,Mn2O3,Nd2O3- кызгылт көк; CoO, MnO, Se, Er2O3- кызгылт; Fe2O3, FeS, Ti2O3, Bi2S3-күрөң; Au, Cu, CdS, CdSe (микрокристаллдары) – кызгылт, кызыл түскө ээ болот. А-тин курамында кээ бир өтмө металлдардын, сейрек жер металлдарынын, уран жана башка иондору болсо А. люминесценттүүлүккө ээ. Ал эми K2O-BaO-SiO2 системасынан жана Nd бирикмесинен турса, лазер үчүн активдүү материал болот. А. курулушта, түтүк даярдоо, медицина, хим. лаб., ядролук реакторлор, оптикалык приборлор, рентген түтүктөрүн, айнек-цемент, айнек-эмаль, глазурь өндүрүүдө колдонулат. Ар кандай тилдерде бул материалдын аталышы башка этимологиясы бар. Romance тили (Италия. Vetro, пт. Verre, испан. Vidrio, порт Vidro.) Латын аталышы (лат. Vitrum) улантат. Өзгөчө Slavic айнектин аты карызга Румын тили (Рим Sticlă.) Болуп саналат. Латын Vitrum да улуу-дан тyрyнөн келип чыккан. * K'woit- "жарык" (ага жана англис чейин. Ак).

 Жазуулар 

Булактар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Алкадиендер

Алкадиендер (диен углеводороддору, диолефиндер) – бир эле мол-да эки кош байланышы бар чексиз углеводороддор. Чектүү углеводородго салыштырганда алардын мол-сында төрт суутек атому кем болуп, жалпы формуласы СnН2n-2 менен туюнтулат, башкача айтканда диен углеводороду көмүртек атомдору бирдей болгон ацетилен углеводороду менен изомерияда болот. А. мол-дагы кош байланыштар жайгашуусуна карата үч түргө бөлүнөт.

1. Катарлашкан (кумуляцияланган) А. эки кош байланыш бир көмүртек атомунда жайгашкан: >С=С=СС=СН-СН=СС=СН-(СН2)n-СН=С<

А. көбүнчө илимий номенклатура менен аталат. Кээде тривиалдык номенклатура да колдонулат. Мис., СН2=С=СН2 аллен же пропадиен, СН2=СН-СН=СН2 дивинил же бутадиен-1,3 жана башка А-дин ичинен ө.ж-да эң маанилүүсү конъюгирлешкен диен углеводороддору, анткени алар көп сандаган синтездик каучуктар алууда баштапкы продукт болуп эсептелинет. Ошондуктан айрыкча 1,3-диен углеводородун лаб-яда жана ө.ж-да алуунун көп методдору сунуш кылынган. 1,3-Бутадиен өз алдынча жана винил мономерлери менен бирге полимерлешип каучукту, каучук сымал сополимерлер, термоэластопластиктер пайда кылат. Реагенттер таасир этүүдө 1- жана 2-көмүртек атомдоруна кошулбастан 1- жана 4-көмүртек атомдоруна кошулуп, 2- жана 3-көмүртек атомдорунун ортосунда жаңы кош байланыш пайда болот:

СН2=СН-СН=СН2+Br2CH2Br-CH=CH-CH2Br

Конъюгирлешкен А. мындай өзгөчөлүгү өз ара жакын жайгашкан кош байланыштар орбиталдарынын жабылышуусунан мол-дагы бирдиктүү бир p-молекулярдык орбиталдар пайда болушу менен түшүндүрүлөт. А. хим. реакциялары, алардын жаратылышына, реагенттерге, катализаторго, реакциянын шартына көз каранды. А. ө.ж-да. нефтиден катализ же крекинг аркылуу бөлүнүп алынган алкандар же алкендер катализатор катышуусунда дегидрлөөдөн алынат. Алар ө.ж. негизинен синтездик каучуктар, чайырлар, полиамид булаларын, лактар, боёктор, дары-дармектер д.у.с көптөгөн синтездик бирикмелерди алууда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Алмаз

thumb|Алмаз.
Алмаз (гр. Adamas – «жеңилбес», ар. алмас — «өтө катуу») — минерал, куб сингониясында кристаллданган көмүртек кристаллдык модификациясы. Катуулугу жагынан жаратылышта андан өткөн зат жок (эл аралык шкала б-ча анын катуулугу 10). «Асыл таш» деп аталган минералдардын эң баалуусу. Ал түзүлүшү б-ча кубулуш касиеттерине өтө бай, өңү агыш, саргыч, жашыл ж. б. түрлөргө ээ. Таза А. тунук жана дүйнөлүк рынокто жогорку баага ээ. А. минералы атайын кырдаштырылып иштетүүнүн натыйжасында айрыкча туура геометриялык формага ээ болуп «каухар» же «бриллиант» деген аттар менен эл арасында белгилүү. А. электр тогун начар өткөрөт (көмүртектин экинчи модификациясы графитке карама-каршы), к-та жана щелочтордо туруктуу. Абасыз ысытууда (3600°С) графитке айланат. А. минералы жаратылышта майда кристаллдар түрүндө чачыранды болуп таралган. Ошондой болсо дагы, анын кендеринин жалпы жайгашуусу бөтөнчө «кемберлит түтүгү» деп аталган контурга ээ экендиги белгилүү. А. минералдары масс. б-ча 0,01 караттан миңдеген каратка чейин кездешет. Дүйнөдөгү эн чоң А. кристаллы «Куллинан 1» масс. 3106 карат 1905-ж. Түштүк Африкада табылган. Андан 105 бриллиант жасалган (анын бирөө «Куллинан 1» — 317 карат). А. дүйнөлүк рынокто зергерлик жана техникалык болуп эки түргө бөлүнөт. Акыркы мезгилде А. жасалма ыкма менен алуу иштери өнүгүүдө. А. колдонулушу өтө кеңири. Асем буюмдардан башка тоотектерин тешүүчү бургулар, айнек кескичтер ж. б. буюмдар жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Минералдар‎
Альдегиддер

Альдегиддер [(лат. al (cohol) de hyd (rogenatum) – суутексиз спирт)] – карбонил тобундагы эки бош валенттүүлүктүн бири органикалык радикал, экинчиси суутек атому менен байланышкан бирикмелер. Жалпы формуласы: R-CH=O. А. изомерлери алардын радикалдары түзүлүшүнө жараша болот. 1-үч мүчөсүнүн бирден, 4-мүчөсүнүн-эки, 5-мүчөсүнүн – төрт изомери бар, башкача айтканда мол-да көмүртек саны көбөйгөн сайын алардын изомерлери саны да көбөйөт. А. аттары тривиалдык жана илимий номенклатуралар б-ча аталат. Тривиалдык номенклатура б-ча А. аттары алардын окистенишинен пайда болгон к-талар аттарынан алынат. Мис., кумурска к-тасына кумурска альдегиди (формальдегид), уксус к-тасына уксус альдегиди (ацетальдегид) жана башка туура келет. Илимий номенклатура б-ча алардын аттары чектүү углеводороддор аттарынан алынып, аягына «аль» мүчөсү уланат. Мис., H-CH=O кумурска альдегидди, метаналь (формальдегид); CH3-CH=O уксус альдегиди, этаналь (ацетальдегид); СН3-СН2-СН=О пропион альдегиди, пропаналь жана башка А. хим. реакцияларга эң жөндөмдүү бирикмелер. Аларга кошулуу, орун алмашуу, окистенүү-калыбына келүү жана конденсация реакциялары мүнөздүү. Мис., спирттер менен кошулуп ацеталдар, гидроксил аминдер менен кошулуп оксим, гидразин менен гидразон, биринчилик аминдер менен азометиндер (шифф негиздерин) пайда кылат. Ө. ж-ларда СН2О жана NH3 гексаметилентетраамин (уротропин) алынат. Альдольдук конденсация менен гидроксиальдегиддерди алуу орг. синтезде эң чоң мааниге ээ. А-ди спирттен R-CH2-OH R-CHO; метил тобу бар ароматтык углеводороддон:

С6Н5СН3 С6Н5СНО;

алкендер окистенүүсүнөн:

СН3-СН=СН2  СН2=СН-СНО;

ароматтык углеводородго СО жана НСl менен AlCl3 катышуусунда таасир кылуудан:

С6Н5СН3+СО+НСln-CH3C6H5CHO;

ацетиленден: 

kat

СНСН+Н2О  CH3СНО

ж.б. ыкмалар менен алууга болот. А. спирттер, карбон к-таларын, полимерлер, антиоксиданттар, дары-дармектер, жыттуу заттар, синтездик боёктор жана башка алууда колдонулат. А. дем алуу жолдорун, көздү дүүлүктүрөт. Мол. м. кичине болгон өкүлдөрү нерв системасына терс таасирин тийгизет.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Алюминий

thumb|Алюминий.
Алюминий (лат. Aluminium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 3-мезгилинин IIIА группа элементи. К.н. 13; ат. м. 26,9815; жер кыртышында таралышы боюнча металлдар ичинен 1-орунду ээлеп 8,8 % түзөт. А. жаратылыш минералдары: KАlSi3O8, NaAlSi3O8, NaAlSO4, Ca(AlSiO4)2, KАl(SiO3)2 – талаа шпаттары, Na2OAl2O32SiO3 – нефелин, Al2O32H2O3 – боксит, Na3[AlF6] – криолит. Жалпысынан А. жаратылышта алюмосиликаттар, боксит, корунд жана криолит түрүндө учурайт. А. моноизотоптуу элементтер катарына кирет. Окистенүү даражасы +3, кээде +1,+2 А.өндүрүүчү мамлекеттерге Орусия, Гренландия, Норвегия, Швеция, Австралия, Бразилия, Гвинея, Орто Азиядан Тажикстан кирет. Таза А. (99,996%) тыгызд. 2,70 г/см³ (20 °С), эрүү температурасы 660,24 °С кайноо температурасы 2500 °С. А. Si, Cu, Zn, Mn ж. б. элементтер менен ар түрдүү касиеттеги, өтө бышык куймаларды пайда кылат. Абада тез окистенип, Al2O3 жука кабыкчасы менен капталат. Ал А. андан ары окистенүүдөн сактайт. Жогорку температурада азот, көмүртек, күкүрт менен реакцияга кирип, нитрид (AlN), карбид (Al4C3), сульфид (Al2S3) берет. Галогендер менен да реакцияга кирет. Щелочто оңой эрип суутекти бөлүп чыгарат да алюминатты пайда кылат. Бул касиети А. амфотердик мүнөзүн көрсөтөт: 

2Al+2NaOH+10H2O  2Na[Al(OH)4(H2O)2]+3H2

Мындай касиетке А. оксиди жана гидроксиди да ээ. Алюминий өнөр жайларда криолитте (Na3AlF6) эритилген бокситти электролиздөөдөн алынат. Электролит курамы (м. б-ча): 75-90 % Na3 [AlF6], 5-12 % AlF3, 2-10 % CaF2, 1-10 % Al2O3: молярдык катышы NaF: AlF3 = 2,20: 2,85. А. 1827-ж. немец химиги Ф. Велер AlCl3 калий менен калыбына келтирүүдөн алган. Таза А. жылуулукту, электр тогун жакшы өткөргөн, коррозияга туруктуу, чоюлгуч, жеңил, оңой ширетилүүчү, күмүш сымал ак металл. А. электр тех-сында, авиацияда, өнөр жайларда, металлургияда, архитектурада, ядролук реакторлордо, турмуш тиричиликте керектелүүчү буюмдарды жасоодо кеңири колдонулатАлюминийди экинчи жолу кайра иштетүү.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Алюмосиликаттар

Алюмосиликаттар – курамында А1 жана Si комплекстик аниондорун кармаган табийгый жана синтетикалык топтор. Комплекстик аниондун типтүү мисалдары- [A1SiO4]-, [A1Si2O6]-, [A1Si4 O10]-, [A12Si3О10]2-. Силикаттарда Si атомдору бир аз бөлүгү A1 атомдору менен орун алмашуусунун натыйжасында алардын түрдүү валенттүлүгүнүн негизинде ашыкча терс заряд пайда болуп, А. кристаллдык торчолоруна Na+, К+, Мg+2 же Са+2, Ва+;Li+ киргизилиши менен компенсацияланат. А. жаратылышта кеңири таралып, жер кыртышынын 50 % чейинки массасын түзөт. Аларга төмөнкүлөр кирет: талаа шпаттары, мис. ортоклаз К[A1Si3О8], альбит Na[A1Si3О8], анортит Са[A12Si2О8]; чопо минералдары; слюдалар, мис., мусковит КАl2[A1Si3О10] (ОН)2; нефелин Na[A1SiO4] жана башка Кристаллдашкан суу жана ОН группасын кармабаган жаратылыштагы А. отко чыдамдуу, кыйындык менен эрүүчү заттар.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия