Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Рентген спектрлери

Рентген спектрлери – рентген нурларын нурдантуу жана жутулуу спектрлери. 

Рентген түтүгүндө алынуучу рентгендик нурлануунун спектрлерин изилдөө үчүн кристал-анализатордуу спектрометрлер колдонулат. Рентген спектрлерин каттоо үчүн рентгенофотоплёнка жана нурланууну иондоштуруучу ар кандай детекторлор пайдаланылат.

Рентген түтүгүнүн нурландыруу спектри тормоздоо (токтотмо) жана мүнөздөө Рентген спектрлеринин катталышынан турат. Тормоздук спектрдин интенсивдүүлүгү бомбардировкалануучу бөлүкчөлөрдүн массаларынын азайышы менен тез көтөрүлүп, электрондор тарабынан дүүлүктүрүү аркылуу жогорку чоңдукка жетет. Тормоздук Рентген спектрлери − туташ спектр, анткени тормоздук нурлануу кезинде бөлүкчө өзүнүн энергиясынын каалагандай бөлүгүн жоготуп коюшу мүмкүн. Ал бардык толкун узундуктары λ боюнча кыска толкундуу чекке λ0=hc/eU дейре үзгүлтүксүз жайланышкан (h − Планк турактуулугу, e − бомбардировкалануучу бөлүкчөнүн заряды, с − жарык ылдамдыгы, U − ал өтүүчү потенциалдардын айырмасы).

Бута материалдын атомдук катар номуру өскөн сайын жыштык дагы көбөйөт. Бөлүкчө чоң энергия менен бутага согулганда анын атомдорунан электрондорду бөлүп чыгарат. Мындай атомдордун калган электрондору кабыкчалары боюнча кайра бөлүштүрүлөт. Электрон чоң энергиялуу кабыкчадан аз энергиялууга өткөндө ашык энергия фотон түрүндө бөлүнүп, сызыктуу Рентген спектрлерин пайда кылат. Бул кубулуш бутанын материалына жараша болуп, мүнөздөмө спектр деп аталат. Рентген спектрлери рентген-спектроскопияда, рентген-структуралык анализде колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген спектроскопиясы

Рентген спектроскопиясы – атомдордун, молекулалардын жана катуу нерселердин электрондук энергиялык структурасын изилдөөдө нурлануунун жана жутулуунун рентген спектрин алуу жана аларды пайдалануу ыкмалары. 

Рентген спектроскопиясына рентген-электрондук спектроскопия, рентген түтүгүндөгү чыңалууга көзкаранды болгон токтотмо интенсивдүү-лүктү жана мүнөздөмө спектрлерди изилдөө, дүүлүктүрүү потенциалдарынын спектроскопиясы кирет.

Нурлануунун мүнөздөмө спектри рентген спектрлери менен катталат. Ал рентген фотонунун энергиясына көзкаранды болгон нурлануунун күчүн изилдейт. Рентген-электрондук спектроскопиясы атомдун энергиясынын ички деңгээлин аныктоо үчүн, химиялык бирикмелерде химиялык анализди жана атомдун валенттик абалын үйрөнүү үчүн пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген түзүмдүк талдоо

Рентген түзүмдүк талдоо ― рентген нурунун дифракциясын талдоого негизделип, заттын түзүлүшүн изилдөө ыкмасы. 

Рентген түзүмдүк талдоонун негизи – рентген нуру менен заттын электрондорунун өз ара аракеттешүүсүнөн чыккан дифракция. Рентген нуру менен алынган дифракциялык сүрөт ар кандай факторлорго (берилген заттын атомдук түзүлүшүнө, андагы деффектилерге, эң негизгиси рентген нурунун толкун узундугуна (λ) көз каранды. Рентген түзүм талдоонун жардамы менен заттардын кристалл торчолорунун тиби, андагы атомдордун жайгашуу мүнөзү, зат атомдорунун чоңдуктары, атомдор арасындагы аралыктар, өз ара аракеттешүү күчтөрү жана алардын өлчөмдөрү, заттын фазалык курамы, текстурасы, андагы ар кандай деффектилер (чекиттик деффект, дислокация ж. б.) аныкталат. Бул ыкма аркылуу металлдардын, куймалардын, минералдардын, органикалык жана органикалык эмес бирикмелердин, суюктуктардын, газдардын ж. б. көп сандаган аморфтук нерселердин түзүмү изилденет. Рентген түзүмдүк талдоодо негизинен монокристаллдардан алынуучу лауэграммалар, поликристаллдардан алынуучу дебаеграммалар, полимерлерден, аморфтук заттардан, суюктуктардан, газдардан алынуучу ар кандай дифракциялык сүрөттөр изилденип, алардын түзүмдүк түзүлүштөрү аныкталат. Бул талдоодо кристаллдык нерселердеги рентген түзүмдүк талдоо жогорку жана төмөнкү температурада заттардын фазаларынын, өтө жогорку басымдагы заттын түзүмүнүн өзгөрүшүн, радиоактивдүү нурланууга дуушар болгон нерселердин түзүмдүк түзүлүшүн ж.б. өзгөчө абалдагы өзгөрүүлөрдү изилдейт. Бул изилдөө иштерин жүргүзүү үчүн көптөгөн ыкмалар (Лауэ методу, үлгүнү термелтүү жана айландыруу методу ж.б.), рентген камерасы жана рентген дифрактометри колдонулууда.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген түтүгү

Рентген түтүгү – рентген нурлануусунун булагы болгон электрвакуум прибору. 

Ал катод чыгарган электрондордун аноддун заттары менен өз ара аракеттешүүсүнөн пайда болот. Рентген түтүгүндөгү электр талаасы ылдамдаткан электрондордун энергиясы акырындап рентгендин нурлануу энергиясына өтөт. Рентген түтүгүнүн нурлануу спектри рентген спектринин токтотмо спектри, ал эми электрондордун жетиштүү энергиясында ага аноддун затынын мүнөздөмө спектри коюлган.

Рентген түтүгү рентген структуралык анализде, рентген спектрдик анализде, дефектоскопияда, рентген-терапиясы менен рентген диагностикасында, рентген микроскопиясында, микрорентгенография менен рентген литографиясында колдонулат. Колдонуу областына карата Рентген түтүгү конструкциясынын тиби, электрон агымын алуу ыкмасына жана фокусталышы, вакуумдалышы, аноддун суутулушу, фокустун өлчөмү жана формасы ж. б. боюнча айырмаланат. Рентген түтүгүнө каңдалган термо-эмиссиялуу катоддуу, суу менен муздатылма аноддуу, электрондуу электр-статикалык фокустоочу Рентген түтүгү кеңири колдонулат. Рентген түтүгүнүн термоэмиссиялуу катоду электр тогу менен кызытылган вольфрам зымынан жасалган спираль же түз жип түрүндө жасалат. Жогорку энергиялуу жана интенсивдүү рентген нурлануунун туташ токтотмо спектрин алуу үчүн Au, W аноду колдонулат; структуралык анализде Рентген түтүгүнүн анодуна Ti, Cr, Fe, Co, Ni, Cu, Mo, Ag пайдаланылат. Рентген түтүгүнүн негизги мүнөздөмөсү – чегине жеткен ылдамдатуучу чыңалуу (1 – 500 кВ), электрон тогу (0,01 мА–1 А), анод чачыратуучу салыштырма кубаттуулук (10–104 Вт/мм2), жалпы керектелүүчү кубаттуулук (0,002Вт–60 кВт).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рэлей дискасы

Рэлей дискасы – үн толкунунда бөлүкчөлөрдүн термелүү ылдамдыгын өлчөөчү прибор (англ. физик Ж.У.Рэлейдин ысымынан аталган). 

Ал ичке жипке асылган слюда же металл жука тегерек пластинадан турат, чөйрөнүн бөлүкчөлөрүнүн термелүү багытына 45° бурч боюнча багытталат. Бернулли законуна ылайык агымда диск бөлүкчөнүн ылдамдыгынын багытына перпендикуляр болууга умтулат; мында пайда болгон айландыруучу магнит жиптин серпилгичтүүлүгүнүн эсебинен теңсалмактанат. Туруктуу агымда Рэлей дискасынын бурулуу бурчу бөлүкчөнүн ылдамдыгынын квадратына, үн термелүүсүндө – термелүү ылдамдыгынын амплитудасынын квадратына пропорциялаш болот, бул бурч жыштыкка көзкаранды эмес. Бурулуу бурчу боюнча диска үндүн термелүү ылдамдыгын жана күчүн аныктайт. Рэлей дискасы абада, о. эле сууда үндү кабылдагычты текшерүү үчүн колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рэлей толкундары

Рэлей толкундары – катуу нерседе анын узата эркин чегинде таралуучу жана тереңинде өчүүчү серпилгичтүү толкундар. 

Мындай толкундардын болушун 1885-ж. Ж.У.Рэлей алдын ала айткан. Рэлей толкундарынын мисалдарына жер титирөөдө пайда болуучу жер бетиндеги толкундар, түрдүү тетиктердин жана материал үлгүлөрдүн беттик катмарын текшерүүдө колдонулуучу ультраүн толкундары кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рэлей чачыроосу

Рэлей чачыроосу – оптикалык бир тектүү эместикте жарыктын когеренттүү чачырашы; өлчөмү дүүлүкмө жарыктын толкун узундугунан алда канча кичине.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рефракция

Рефракция – Жердин атмосфера-сында жарык нурларынын сынышынын натыйжасында пайда болот. 

Астрономияда кабыл алынган боюнча айтсак, Рефракция горизонттун үстүнөн жарыкты бийиктетет. Рефракция төмөнкү фомула боюнча табылат.: р = z–z′ = h′–h, мында z–чыныгы зениттик аралык, z′–көрүнгөн зениттик аралык, h–чыныгы бийиктик, ал эми h′–көрүнгөн бийиктик. Рефракция абанын температурасына жана атмосфералык басымга көзкаранды. Берилген атмосфералык шартта Рефракция чыныгы деп аталат, ал эми 10°С температурада жана 1013 гПа басымда Рефракция орточо деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Салмаксыз абал

Салмаксыз абал – тартуу талаасындагы кыймылда болгон материалдык нерсенин бөлүкчөлөрүнүн бири бирине басым жасабай турган абалы. 

Эгерде нерсе Жердин тартуу талаасында горизонталь тегиздикте жатса, анда ага оордук күчү жана ага карама-каршы багытталган тегиздиктин реакция күчү аракет этет. Натыйжада нерсенин бөлүкчөлөрү бири бирине басым жасашат. Адамдын организми мындай басымдарды “салмакка ээ болуу” катары сезет. Лифт төмөн карай α ≠ g ылдамдануу менен түшкөндө да ушуга окшогон көрүнүш пайда болот. Бирок α =g болсо, нерсе жана лифт эркин түшөт жана алар бири бирин баспайт. Салмаксыз абал пайда болот. Жердин жасалма спутниктеринин ичинде дайыма Салмаксыз абал түзүлөт. Мында бардык бөлүкчөлөр спутник менен баштапкы ылдамдыкка ээ болуп, анын оордук күчтөрүнүн таасиринде өз орбиталары боюнча бирдей ылдамдануу менен жүрөт да бири бирине басым жасабайт.

Жалпысынан нерсе Салмаксыз абалда төмөндөгү шарттарда болот: 1) аракет этүүчү тышкы күчтөр оордук күчтөрү болгондо гана; 2) бул оордук күчтөрү берилген орунда бир тектүү болгондо; 3) нерсенин бөлүкчөлөрүнүн баштапкы ылдамдыктары чоңдуктары жана багыттары боюнча бирдей болууга тийиш (б. а. алга умтулуучу кыймыл болгондо).

Салмаксыз абал адамдын организмине терс таасирин тийгизет. Ошондуктан орбиталык жана планета аралык станцияларда жасалма жол менен “кошумча салмактуулукка ээ болуу” абалын түзүү зарыл. Ал үчүн кабиналарды борбордук октун айланасында айландыруу менен борборго умтулуучу күчтөрдү түзүү керек.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Салыштырма каршылык

Салыштырма каршылык электрдик – бирдик узундуктагы жана бирдик туурасынан кесилиш аянттагы цилиндр түрүндөгү өткөргүчтүн электрдик каршылыгына барабар болгон физикалык чоңдук. Салыштырма каршылык Ом⋅см же Ом⋅м менен туюнтулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Салыштырмалуулуктун жалпы теориясы

Салыштырмалуулуктун жалпы теориясы – мейкиндик, убакыт жана тартылуунун азыркы физикалык теориясы. 

1915-ж. А.Эйнштейн жалпы аныктамасын берген. Салыштырмалуулуктун жалпы теориясынын негизинде эквиваленттүүлүк принцибине келтирилүүчү ар кандай нерсе үчүн инерция массасы менен гравитация массасынын барабардыгынын эксперименттик фактысы жатат. Инерция жана гравитация массасынын барабардыгы нерсенин кыймылы учурундагы тартылуу талаасында анын массасына көзкаранды эместиги көрүнөт. Бул Салыштырмалуулуктун жалпы теориясында тартылуу мейкиндик убакыт континуумдун кыйшаюсу катары каралышы мүмкүн. Б. а. Салыштырмалуулуктун жалпы теориясы салыштырмалуулук теориясынын негизинде тартылуу теориясы болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Салыштырма электр өткөргүчтүк

Салыштырма электр өткөргүчтүк ⎯ бирдик узундуктагы жана бирдик кесилиш аянттагы цилиндр түрүндөгү өткөргүчтүн электр өткөр-гүчтүгү барабар физикалык чондук. 

Салыштырма электр өткөргүчтүк салыштырма каршылык ρ менен төмөнкүдөй байланышкан: σ=1/ρ. Өлчөө бирдиги: сименс (Ом-1) метрге же сантиметрге (См/м же См/см).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сатурндун шакектери

Сатурндун шакектери – биринчи жолу 17-к. эле Галилей, Гюйгенс тарабынан ачылган. 

Азыркы учурда Сатурндун шакектери жер бетинен кубаттуу телескоптор аркылуу байкоо жүргүзгөндө, Сатурндун айланасында негизги үч чоң шакек көрүнөт. 1980-ж. “Вояджер” автоматтык станциясы аркылуу тартылып алынган сүрөтүндө, өтө көп сандаган ичке тилкелүү шакектер бар экендиги аныкталган. Сатурндун шакектери негизги тегиздиги Сатурндун орбитасынын тегиздигине карата 29°ка чейин жантайып, 14–15 жылдан кийин шакектин көрүнбөй калган учурлары да болот. Анткени ал учурда шакек Жердеги байкоочуга карата кырынан көрүнөт. Шакек негизинен миллиарддаган майда бөлүкчөлөрдөн туруп, арасында ири көлөмгө ээ болгон сырты муз менен капталган таштардан турары азыр белгилүү болду

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сахариметр

Сахариметр – жарыктын поляризация тегиздигинин бурулуу бурчун өлчөө боюнча эритмелердеги канттын санын аныктоочу прибор. 

Сахариметрдеги поляризация тегиздигинин бурулушу, поляриметрден айырмаланып, сызыктуу жылуучу кварц шынаасы аркылуу жүргүзүлөт. Кварц компенсаторун колдонуу С-ди ак жарык менен жарыктандырууга мүмкүндүк берет, себеби кварц менен кант бирдей айлануу дисперсиясына ээ. Түздөн түз эритмедеги канттын проценттик санын көрсөтүүчү сызыктуу шкала боюнча бурулуу бурчунун эсеби жүргүзүлөт. Поляриметрдегидей эле компенсация учурунда көрүү талаасында эки жарым тегеректин жаркырактыгы теңгелгендиги көзгө көрүнүп турат. Азыркы учурда автоматтык түрдө иштөөчү Сахариметр жасалган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Серпилгич системалардын туруктуулугу

Серпилгич системалардын туруктуулугу – теңсалмактуу абалдагы серпилгич системаны баштапкы абалынан кичине кыйшайткандан кийин кайрадан мурдагы абалына келүү касиети. 

Серпилгич системалардын туруктуулугу кыймыл туруктуулугу жана теңсалмактуулук жалпы түшүнүктөрү менен тыгыз байланышкан. Туруктуулук – ар кандай инженердик конструкциялардын зарыл шарты. Туруктуулуктун бузулушу конструкциянын айрым бөлүктөрүнүн же жалпы курулуштун кыйрашына себеп болот. Серпилгич системанын теңсалмактуулугу туруктуу жана туруксуз болот. Эгерде теңсалмактуу абалынан чыгарылган система таасир этүүчү сырткы күчтү алып таштагандан кийин кайрадан баштапкы абалына келсе, анда ал туруктуу теңсалмактуу абал, ал эми система баштапкы абалына келбей барган сайын андан алыстай берсе, туруксуз теңсалмактуу абал деп аталат. Системаны туруктуу теңсалмактуу абалдан туруксуз теңсалмактуу абалга келтирүүчү күч критикалык күч, ал эми системанын абалы критикалык абал деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Серпилгич эмес чачыроо

Серпилгич эмес чачыроо – ички абалдарынын өзгөрүшү менен коштолуп башка бөлүкчөлөргө айланган же кошумча жаңы бөлүкчөлөрдү пайда кылган бөлүкчөлөрдүн кагылышуусу. 

Мис.: атомдордун кагылышуусунда алардын дүүлүгүүсү же иондошуусу, ядролук реакциялар, кагылышуулардан элементардык бөлүкчөлөрдүн айлануулары же көптөгөн жаңы бөлүкчө-лөрдүн пайда болушу Серпилгич эмес чачыроо болуп эсептелет. Серпилгич эмес чачыроонун ар бир түрү (каналы) үчүн андан баштап берилген процесс жүргөн эң кичине (босого) кагылыш энергиясы болот. Бөлүкчөлөрдүн кагылышуусунда чачыроонун толук ыктымалдыгы (чачыроонун толук эффективдүү кесилиши менен мүнөздөлгөн) серпилгич жана Серпилгич эмес чачыроо ыктымалдыктарынан турат, мында серпилгич жана серпилгич эмес процесстердин байланышы оптикалык теорема боюнча аныкталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Симметриянын спонтандык бузулушу

Симметриянын спонтандык бузулушу – кыймыл теңдемеси менен мүнөздөлүүчү физикалык системанын симметриясынын өзүнөн өзү бузулушу. 

Симметриянын спонтандык бузулушу симметрия абалы минимум энергияга ээ болбогон учурда байкалат. Симметриянын спонтандык бузулушу түрдүү физикалык жагдайда болот. Мис., өзөктүн узата күчтүн таасиринде жана ферро-магнетиктердин спонтандык магниттелишинин пайда болушунда теңсалмактуулугу жоголот. Симметриянын спонтандык бузулушунун механизми өтө агуучулук жана өтө өткөргүчтүк кубулуштарында да негиз болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сингония

Сингония – кристаллографиялык-элементардык уячаларынын конфигурациясы боюнча кристаллдардын бөлүнүшү. 

Сингония кристаллдын уячаларынын кырларынын узундуктары (а, b, с) жана алардын арасындагы бурчтардын (α,β,γ) катыштары менен мүнөздөлөт. Кристаллографиялык Сингониянын жети түрү бар. Алар: куб Сингониясы (а=b=с, α=β=γ=90); тетрагоналдуу (а=b≠с, α=β=γ=90); гексагоналдуу (а=b≠с, α=β=90, γ=120); тригоналдуу (а=b=с, α=β=γ≠ 90); ромбдуу (а≠b≠с, α=β=γ= 90); бир шынаалуу (а≠b≠с, α=β=γ=90, β=90); үч шынаалуу (а≠b ≠ с, α=β≠γ ≠90). Ар бир Сингонияга кристаллдар симметриясынын бир нече чекиттик тобу, Браве торчосу жана симметриянын мейкиндиктик топтору кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Синхротрондук нурлануу

Синхротрондук нурлануу – (магниттүү токтотмо нурлануу) - бир тектүү магнит талаасында салыштырма ылдамдык менен учкан заряддалган бөлүкчөлөрдүн электр-магниттик толкундарды нурлантуу процесси. Өзгөрмө электр жана магнит талааларындагы кыймылдаган бөлүкчөлөрдүн нурлантуусу ондулятордук нурлантуу деп аталат.

Синхротрондук нурлануу бөлүкчөлөрдүн траекторияларынын магнит талаасындагы өзгөрүшү менен шартталган. Салыштырмалуу эмес бөлүкчөлөрдүн айлана жана спиралдык траекторияларда жүрүп нурлантышы циклотрондук нурлантуу деп аталат; ал гиромагниттик жыштыктын жана анын биринчи гармонияларынын негизинде пайда болот. Бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгы салыштырмалуу ылдамдыкка жакындаганда жогорку гармониялардын туташ спектри пайда болот жана ал ω~mci⋅/ε ачылуу бурчу бар конус түрүндө ылдамдыктын багыты боюнча топтолот, мында, m жана ε -бөлүкчөнүн массасы жана энергиясы. Синхротрондук нурлануу 1913-ж. Э.Шотт тарабынан алдын ала айтылган. Андан кийин ал синхротрондо байкалган (ушуга байланыштуу Синхротрондук нурлануу деп аталган). Космос объектилеринин Синхротрондук нурлануусун изилдөө чоң роль ойнойт. Космос нурларындагы салыштырмалуу электрондор радио-оптикалык жана рентген диапазондорунда Синхротрондук нурланууну пайда кылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Синхрофазотрон

Синхрофазотрон – оор бөлүкчөлөрдүн (протон, иондордун) орбиталарынын радиусу турактуу болсун үчүн башкаруучу магниттик талаа менен ылдамдатуучу электр талаасы бир убакта өзгөртүлүүчү циклдүү резонанс-тык ылдамдаткыч. 

Протондорду ылдамдатуучу түзүлүш протондук синхротрон деп аталат (к. Ылдамдаткычтар).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Скин-эффект

Скин-эффект – өткөрүүчү чөйрө-нүн ичине тереңдөө учурундагы электр-магниттик толкундардын өчүшү. 

Мис., өзгөрмө ток өткөргүчтүн туурасынан кесилишинде бир калыпта бөлүш-түрүлбөйт, ал көбүнчө беттик катмарда (скин-катмарда) болот. Өткөргүч чөйрөдө электр-магниттик толкундар таралганда анда куюн токтор пайда болот, натыйжада энергиянын бир канча бөлүгү жылуулукка айланат. Ошол толкундун өчүшүнө алып келет. w жыштыгы, m өткөргүчтүн магнит өткөрүм-дүүлүгү жана s электр өткөрүмдүүлүгү канчалык чоң болсо, ошончолук Скин-эффект күчтүү болот. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Склерометр

Склерометр – чийүү же басуу ыкмасы менен түрдүү материалдардын (металл, кристалл, жабуу ж. б.) катуулугун аныктоочу прибор. 

Материалдын катуулугу чийиндин туурасы же басылган аянттагы күч боюнча аныкталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Согуу импульсу

Согуу импульсу – согуу учурунда ар бир согулуучу нерсеге аракет эткен согуу күчүнүн импульсу. 

Согуу импульсунун чоңдугу S=Рорт⋅τ барабардыгы менен аныкталат, мында Р - согуу күчү, Рорт - анын согуу учурундагы орточо мааниси, τ - согуу убактысы. Согуунун жалпы теориясында Согуу импульсу нерселердин согуудагы механикалык өз ара аракеттешүүсүнүн өлчөмү катары каралат. Кээде Согуу импульсу согуу деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Согуу толкуну

Согуу толкуну ⎯ тыгыздыгы, басымы жана ылдамдыгы өтө тез көбөйүп, чөйрөдө (газ, суюктук же катуу нерседе) үн ылдамдыгынан тез таралуучу жука өтмө (кыймылдуу) катмар. 

Согуу толкуну жарылуудан, нерселердин үн ылдамдыгынан, тез кыймылдоосунан, кубаттуу электр разряддарынан ж. б. пайда болот. Мис., жарылгыч зат жарылганда тыгыздыгы, басымы жана температурасы өтө жогору болгон жарылуу продуктусу пайда болот. Зат жарылганда бул продукт курчап турган аба катмарын кысат. Мында ар бир убакыт бирдигинде белгилүү көлөмдөгү гана аба катмары кысылат да, ал көлөмдүн тышындагы катмары дүүлүкпөгөн мурунку абалында калат. Бирок убакыт өткөн сайын кысылган абанын көлөмү көбөйөт. Ал чөйрөнүн кысылган бөлүгүнүн бардык массасы жарылуу теориясында Согуу толкуну, ал эми чөйрөнүн кысылган бөлүгүнүн кысылбаган (дүүлүкпөгөн) бөлүгүнөн болгон кыймылдуу өтмө чек Согуу толкунунун фронту деп аталат. Согуу толкунунун аракети практикада эске алынат. Бул толкундун пайда болушун жана таралышын түшүн-дүрүүчү классикалык мисал катары түтүктүн ичиндеги газдын (абанын) поршень менен кысылышын кароого болот. Эгерде поршенди үн ылдамдыгына чейинки ылдамдык (ϑ) менен жылдырып, газды кысса, анда кысылган газ аркылуу үн ылдамдыгына барабар ылдамдык (а) менен акустикалык кысылуу толкуну тарайт. Поршендин ылдамдыгы ϑ>а болсо, анда Согуу толкуну пайда болот. Реалдык газдарда жогорку температурада молекулалык термелүүнүн дүүлүгүүсү, молекулалардын диссоциациясы, химиялык реакция, иондошуу ж. б. болуп өтөт. Бул энергиянын чыгымдалышы жана бөлүк-чөлөрдүн өзгөрүшүнүн саны менен байланыштуу. Согуу толкуну нда фронттон сырткары газ күчтүү иондолот же плазма боюнча таралат, иондуу жана электрондуу температура дал келбейт. Электр өткөрүүчү чөйрөдө сырткы магнит талаанын пайда болушу менен магнит-гидродинамикалык Согуу толкуну таралат. Бир нече ондогон миң градус жогорку температурада Согуу толкунунун структурасына нурдук жылуулук алмашуу таасир этет. Энергия жана басым катуу нерселердеги Согуу толкунунда эки мааниге ээ: алар жылуулук кыймылы жана бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүүсү (жылуулук жана серпилгичтүү түзүүчүлөрү) менен байланышкан. Иш жүзүндө 104-105 атм. басымдагы начар Согуу толкуну зор мааниге ээ. Бул басым от алдырууда, суудагы жарылууда ж. б. чоңойтулат. Катуу нерселердеги анча чоң эмес басымда серпилгичтүү толкундар пайда болот.

Ад.:Зельдович Я. Б., Райзер Ю. П. Физика ударных волн и высокотемпературных гидродинамических явлений. - М.: 1966.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика