Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Либериялыктар

Либериялыктар же либериядагы америкалыктар (англ. americo-liberians) — Либериядагы улут. Көпчүлүк Либериянын борбор шаарында (Монровия) жана борборго жакын жээктеги шаарларда жашайт.
Өздөрүн "америкалыктар" деп аташат жана өздөрүн америкалык улуттун бир бөлүгү деп эсептешет.

Саны 150 миң адам.

 Тил 

Либериялыктар англис жана креол тилдеринде сүйлөшөт. Либериянын креол тили АКШнын англис тилинин негизинде түзүлгөн. Ошондой эле бир аз француз жана жергиликтүү африкалык тилдеринен лексикалык кошулмалар кирген.

 Тарых 

Либериялыктар Африкага АКШдан көчөрүлүп келген бошотулган кара кулдардын тукумдары. Келгин кара америкалыктардын биринчи конуштары 1822-жылы пайда болгон. Андан кийин алар акырындап жээк тилкелерин колонизациялашкан. 1839-жылы америка-либериялык конуштар жана жааматар биригишип, 1847-жылы Либерия Республикасын түзүшкөн.
Жалпысынан 1822-жылдан 1867-жылга чейин Либерияга 20 миң адам көчүп келген.
1980-жылдагы аскердик төңкөрүшкө чейин либериялыктар Либериянын ишкер чөйрөлөрүнүн жана интеллигенциясынын басымдуу көпчүлүгүн түзүп, мамлекетте үстөмдүк (аппарат жана армия) кылышкан. Либериялыктар менен жергиликтүү калктын ортосундагы мамилелер ачыктан-ачык кастык болгон. 
Аскердик төңкөрүш (1980ж.) жана жарандык согуштар (1989-1997 жана 1998-2003жж.) учурунда бир нече либериялыктар геноциддин курмандыгы болуп, көпчүлүгү
өлкөдөн чыгып кетүүгө мажбур болушту.

 Коом 

Үй-бүлө

Либериялыктардын үй-бүлөсү кичинекей. Нике патрилокалдык. Нике куну да колдонулат. Элде аталык туугандык эсеп жана линиялык типтеги туугандык терминдер системасы бар.

Дин

Либериялыктар — христиандар. Көпчүлүгү протестанттар (методистер, анг­ли­ка­ндар, бап­ти­стер, пя­ти­де­сят­ни­ктер, ад­вен­ти­стер). Бир аз католиктер бар.

Тамак-аш

Либериялыктар негизинен өсүмдүк тамактарын жешет, мисалы, тамырдан жасалган фуфа, жашылча шорполору, ботко. Ошондой эле токоч жана балыктан жасалган тамактарды жешет.

Турак жай

Алар кирпичтен же бетондон салынган креол (Вест-Индия) тибиндеги үйлөрдө жашашат, чатыры плиткалуу. Кээде үйлөрү эки кабаттуу болот.

Чарбалык иштер

Либериялыктардын негизги кесиптери - ишкердик, соода жана кол өнөрчүлүк. Кол өнөрчүлүктөн ийирүү жана токуу, килем, себет жана булгаары жасоо өнүккөн.
Элдин билим деңгээли бир топ жогору.

Маданият

Материалдык маданияты АКШ жана Европа менен тыгыз байланышта.
Афроамерикалык музыканын элементтери сакталып калган 
(спи­ри­чу­эл, гос­пел, блюз).

 Булактар 

 https://bigenc.ru/ethnology/text/2649370 
 https://dic.academic.ru/dic.nsf/efremova/181522/Либерийцы
 https://artsandculture.google.com/entity/g11j2by2yf8?hl=ru 

https://ky.military-review.com/12514644-liberia-the-sad-story-of-a-free-country

Категория:Африка этностору

Категория:Индоевропа тилдеринде сүйлөгөн африкалык этностор
Мандара

Мандара (өз аты vandala/вандала) — африкалык эл. 

Камерундун түндүгүндө жана Нигериянын түндүк-чыгышында, Мандара тоолорунда жана Мора менен Маруа шаарларынын ортосундагы жерлерде жашайтMandara/Wandala Muller-Kosack Ethnic Handbook (1999). Тыгыз байланышкан этникалык топтор: матака, даба, гидар, гамергу, падуко.
Жалпы саны 1 млн адам. Анын ичинде 660 миң Камерунда, 320 миң Нигерияда, 10 миң Чадда.

 Тил 

Эне тили — вандала. Вандала тили Афроазия макроүй-бүлөнүн чад уясына кирет.Мындан тышкары, Камерунда мандара арасында француз жана фулбе тилдери кеңири таралган, Нигерияда - хауса жана англисWandala: A language of Cameroon.

 Тарых 
thumb|left|upright=0.75|Мандара элинин Сахелде болжолду жайгашуусу
16-кылымда азыркы Камерундун түндүгүндө Мандара деген алгачкы феодалдык мамлекет түзүлгөн. 17-кылымда Борну мамлекетинин таасири астында калган. Коом үч ээликке (аристократия, галлипах кызматкерлери жана талагахтын карапайым калкы) жана эки кастага (касапчылар жана темир усталар) бөлүнгөн; кулдар да болгон. Саясий түзүлүшү Борну системасына жакын болгон.
1715-жылы Мандаранын башкаруучусу мусулман насаатчыларына өз өлкөсүнө кирүүгө уруксат берген жана Мандара султандыкка айланган.
Ислам дини 18-19-кылымдарда тараган.
Мандара султандыгы Борну жана фулбе менен согушуп, 19-кылымдын аягында судандык махди Мухаммад Ахмедден жеңилип калышты.
1902-жылы султандыктын жерлери Германиянын колониясына айланган, 1922-жылы Улуттар Лигасынын мандаттуу аймагы катары Францияга өткөрүлүп берилген.

 Коом 

 Социум 
Социалдык топтун негизин аксакал башында турган чоң үй-бүлө жамааты түзөт. Туугандык эсеп аталык, нике патрилокалдык; көп аялдуулук өнүккөн.

 Дин 
Көпчүлүк мусулмандар (сүннөттөр). Кээ бирлери жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат.

 Чарбалык иштер 
Салттуу кесиби — кол менен иштетилген айыл чарбасы, тоо боорлорунда — террасалык (таруу, сорго, буурчак, жер жаңгак, күрүч, ямс), мал чарбасы (ири жана майда мүйүздүү мал).

 Кол өнөрчүлүк 
Кол өнөрчүлүктөрдөн көркөм металл буюмдарын жасоо (темир, коло, күмүш), карапачылык жана токуучулук өнүккөн.

 Турак жай 
Турак жай – таштан же ылай кирпичтен тургузулган, бийик конус түрүндөгү саман чатыры ярустарга салынган тегерек кепе.

 Кийим 
Салттуу кийимдер: жумуш кийими – эркектердин жамбашына таңуу, аялдар үчүн 
– денеге оролгон кездеме; 
майрамдык – эркектер үчүн туника түрүндөгү көйнөк жана аялдар үчүн кенен, түстүү көйнөк.

 Тамак-аш 
Тамак-ашы негизинен өсүмдүктөрдөн (токочтор, ботколор, жармалар, нан сорпо, күрүч, калемпир, сарымсак, пияз кошулган ачуу татымалдар).

 Генетика 

Мандара элинде Ү-хромосомалык R1b гаплогруппасынын жыштыгы 65% чейин жетет. R1b гаплогруппанын аномалдуу жогорку концентрациясы Евразия калкынын Африкага кайтып келген байыркы миграциянын натыйжасында пайда болгон деп эсептелет.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

https://bigenc.ru/ethnology/text/2156583 

http://etnolog.ru/people.php?id=MNDU

Категория:Африка этностору

Категория:Чад тилдеринде сүйлөгөн элдер
Вандала (тил)

Вандала (Malgwa, Mandara, Mandara Montagnard, Mura, Ndara) — мандара элинин эне тили. 
Вандала тилинде сүйлөгөндөр 
Камерундун түндүгүндө (Ыраакы Түндүк аймагы) жана Нигериянын түндүк-чыгышында (Борно штаты) жашашат.
Вандала тили Афразия макроүй-бүлөнүн чад уясына кирет.

Вандала тили көптөгөн диалектерге бөлүнөт: вандала (мандара), гамаргу (гамергу, малгва, малго), гвандже, джампалам, зиогба, камбурвама, кирава, мазагва, масфейма, мура (дуве, кирди-мора, мора-бруссе, мора-массиф).

Жазуусу латын алфавиттин негизинде.

 Булактар 

https://www.ethnologue.com/language/mfi
http://tapemark.narod.ru/les/577a.html

Категория:Чад тилдери
Занде (эл)

За́нде (асанде, санде, базенда, ньямньям; өз аты — аза́нде) — Борбодук Африкадагы эл.
Занде эли негизинен Конго Демократиялык Республикасынын түндүк-чыгышында (Чыгыш провинциясында Уэле дарыясынын боюнда), Түштүк Судандын түштүк- батышында (Батыш Экватория штадында) жана Борбордук Африка Республикасынын түштүк-чыгыш бөлүгүндө (Рафаи жана Обо аймактарында) жашайт.
Ар кандай маалыматтар боюнча алардын саны 1 миллиондон 4 миллионго чейин жетет.

480px
Занде жоокери найза жана кпинга бычагы менен. Сүрөтчү Антонио Дзено Шиндлер (1893).

Тил

Занде тилинде сүйлөшөт. Калктын бир бөлүгү француз тилин билет.

Дин

Жергиликтүү анимисттик ишенимдер сакталып калган. 
Акыркы убакта бир топ адам христиан динине өтүп кетти.

Чарбалык иштер

Негизги кесиби - кол менен иштетилген жер чарба. Жүгөрү, күрүч, жержаңгак, кунжут, батат, маниок жана таттуу картошка, сорго өстүрүшөт. Түшүм жыйноо үчүн чети курч шакекти колдонушат. Пальма жана кунжут майын чыгарат.
Цеце чымындын таралышынан мал чарбасы начар өнүккөн.
Кээ бирлери мергенчилик жана жыйноочулук менен алектенишет.

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүктөрдөн устачылык (темир жана жыгач боюнча), пил сөөгүн иштетүү, токуу, карапалык (анын ичинде антропоморфтук идиш), терракоталык ритуалдык фигураларды жасоо өнүккөн.

Тарых

18-19 кылымдарда жогорку лидер (Авун­га­ра тукумунан) башында турган занде урууларынын бирикмеси болгон. Занде бирикмеси араб кул соодагерлерине каршы күрөшкөн.
19-кылымдын аягында орус саякатчысы В.В.Юнкер занде элин изилдөө менен алектенип, анын жыйынтыгын Германияда жарыялаган.

 Булактар 

 https://bigenc.ru/ethnology/text/1987478 
 https://artsandculture.google.com/entity/m01c1bc?hl=ru 
 https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/76380/ЗАНДЕ
 https://megabook.ru/article/Занде%20(народ)

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер

Категория:Африка этностору
Ибибио

thumb|350px|Майрамдык кийимдерди кийген Ибибио бийчилеринин тобу
Ибибио (агбишера) – эл. Нигериянын түштүк-чыгышында (Кросс-Ривер жана Аква-Ибом штаттарында), ошондой эле Камерунда жана Экватордук Гвинеяда жашайтOUR STORY. Indigenous People of Biafra USA. (англисче).

Жалпы саны 11 миллиондон ашык адам. Басымдуу көпчүлүгү Нигерияда жашайт.

 Тил 
Ибибио тилинде жана анын эфик диалектисинде сүйлөшөт. Көпчүлүк англис тилин билет.

 Дин 
Көпчүлүгү христиандар, бирок салттуу ишенимдердин жактоочулары да бар. Салттуу культтар – жаратылыштын рухтары (ндем), ата-бабалар, эң жогорку жаратуучу кудай Абасси.

 Чарбалык иштер 
Кол менен иштетилген айыл чарбасы өнүккөн. Күрүч, ямс, маниок, жүгөрү, банан, какао, каучук, жержаңгак, кокос өстүрүлөт. Ошондой эле мал чарбасы (чочко, үй канаттуулар) жана балык уулоо да маанилүү.

 Кол өнөрчүлүк 
Көркөм кол өнөрчүлүк: токуу, жыгачтан оюу, шуру менен тигүү, геометриялык формадагы томпок жана "чачтуу" маскаларын чыгаруу.

 Турак жай 
Турак жай тик бурчтуу, өрүлгөн дубалдын сырты жана ичи чопо менен капталганИбибио. Дүйнө элдеринин энциклопедиясы. (орусча).

 Коом 
Коомдук уюм тукумдардан жана чоң үй-бүлө жааматырынан турат. Салттуу эркектер жана аялдардын союздары сакталып калган. Эгиздөө системасы кеңири таралган.
Нигериянын саясий жана бизнес элитасынын арасында ибибио элинин көптөгөн өкүлдөрү бар.

 Уруу топтору 
Ибибио уруу топторуна жана өзүнчө урууларга бөлүнөт:

Чыгыш (ибибио өздөрү) — 25 уруу;

Батыш (ананг) — 14 уруу;

Түндүк (эньонг) — 2 уруу: нкалу жана окун;

Түштүк (экет) — 2 уруу: окобо жана орон;

Дельта (андони-ибено) — ибино;

Дарыялык (эфик).

 Тарых 
Азыркы ибибио топтору ар кандай миграциялардын жана ассимиляциялардын натыйжасында түзүлгөн.
15-кылымдан баштап деңиз жээгиндеги уруулар европалыктар менен байланышып, кул соодасында ортомчуларга айланган, анын эң маанилүү борборлорунун бири Калабар шаары болгон.

 Галерея 
 thumb|Nwed Abasi ke Iko Ibibio Ayo Mfin - Ufa Edioomo
 thumb|Экпонун атайын "жаман" бет маскасы
 thumb|Маска
 

 Дагы окуңуз 

 Ибибио тили

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

Ибибио. Дүйнө элдеринин энциклопедиясы.
Ибибио. Большая российская энциклопедия 

ИБИБИО (НАРОД В НИГЕРИИ)

Определение "Ибибио (народ в Нигерии)" в Большой Советской Энциклопедии

Ибибио (народ)

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери
Жоэл Кожо

Жоэл Кожо — Ганалык футболчу, Кыргызстандын "Дордой" клубунун чабуулчусу .

 Өмүр баяны 
Жоэл өз мекенинде KK Адонтенг командасында ойногон .

2018-жылы Кыргызстандын « Алай » (Ош) клубуна өтүп, анын курамында сезондун жыйынтыгында 26 гол менен Кыргызстан чемпиондунунун бомбардири, ошондой эле вице-чемпион болгон. Ошондой эле Кыргызстандын кубогунун финалисти. Ал АФК кубогунун оюндарына катышкан .

 Жетишкендиктери 

 Командалык 
"Дордой"

 Кыргызстандын чемпиону ( 1 ): 2021 

 Эскертүүлөр
Ория тили

Ория же Одия тили (ଓଡ଼ିଆ, ) — Индиянын Орисса штатында 35 миллионго жакын адам сүйлөгөн индо-европа тили. Бул Индиянын расмий таанылган 23 тилинин бири жана өзүнүн жазуусу бар.

Жаңы индия тилдеринин тобуна кирет.

Таркалышы: Индиянын Орисса штаты жана Мадрас, Мадхья-Прадеш жана Бихар штаттарынын чектеш райондору.

Одия тилинин жазуусу брахми жазуусунан келип чыккан.

Эң байыркы адабий эстеликтер б. з. XIII кылымына таандык. Алардын бири Сараладас тарабынан Махабхаратанын экспозициясы. Азыркы адабий тил Факирмохан Сенапатаку чыгармачылык доорунан башталат.

Орияда 568 мезгилдүү басылмалар чыгат, анын ичинде 56 күн сайын, 104 жума сайын, 237 ай сайын (1998-жылга карата) Ульциферов О. Г. Индия. Лингвострановедческий словарь. — М.: Русский язык. 2003. С. 368 . Бул тилде жазган жазуучулардын арасында Кайлаш Паттанайк да бар .

 Фонетикасы 
Ория тилинде 28 үнсүз жана 6 үндүү.
+Үндүү тыбыштар алдыңкы катар арткы катар Жогорку көтөрүлүү i u Орточо көтөрүлүү e o төмөн көтөрүлүү a ɔ
+Үнсүз тыбыштар Лабиалдык стоматологиялык Альвеолярдык Retroflex Палатал Velar Глоттал Дүлөй токтойт p pʰ t̪ t̪ʰ ʈ ʈʰ ʧ ʧʰ k kʰ Үндүү токтойт b bʱ d̪ d̪ʱ ɖ ɖʱ ʤ ʤʱ ɡ ɡʱ Үнсүз фрикативдер s h мурун m n ɳ Жылмакай l, r ɭ

 Булактар 

 Шилтемелер 
Категория:Тилдер
Категория:Индия
Пепель (эл)

Пепель — Гвинея-Бисаудагы эл.
Гвинеи-Бисаунын батышында Биомбо регионунда жашайт. Аз сандуу топтор Сенегалда (Казаманс провинциясында) жана Гвинеяда бар.
Жалпы саны 140 миң.

 Тил 
Пепель тилинде сүйлөшөт. Пепель тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн Батыш атлантикалык уясына кирет. Көпчүлүк португал тилин билет.

 Дин 
Пепель арасында христиандар (айрыкча католиктер) көп. Ошондой эле, жергиликтүү анимисттик ишенимдер жана ата-бабалар культу сакталган.
Маркумдун үйүндө өткөрүлгөн
«Toka Chur» жөрөлгөсү эл арасында сакталып калган.

 Чарбалык иштер 
Дыйканчылык (күрүч өстүрүү), малчылык (чочко, эчки) жана балык уулоо менен алектенишет. 
Токуу иши өнүккөн.

 Коом 
Маданий жана тил жагынан манжак элине жакын.
Социалдык мааниде коомдун түзүлүшү иерархтуу жана көптөгөн өзүнчө полигиниялык фамилиялардан турган чоң үй-бүлө-кландардын жамаатарынан турат. Алар ата-бабаларынын үйлөрүндө жашашат, анда уруу башчысы да жашайт. Башка, кичинекей үйлөрдү "regulos" 
("кичинекей падышалар") деп аталган төмөнкү даражадагы жергиликтүү башчылар жетектейт. Үй-бүлө кургандан кийин, никеленген аялдар көбүнчө күйөөсүнүн атасы жетектеген күйөөсүнүн үйүнө көчүшөт.

 Тарых 
Элдин этногенези манжак эли менен байланыштуу.
Португалиянын азыркы Гвинея-Бисау аймагындагы колониялык үстөмдүгү учурунда пепель урууларына бийликтин таасири анча деле болгон эмес. 1915-жылга чейин португалдык колониялык өкмөтү тартипти сактоо үчүн айрым топторуна пособие төлөп келген.

 Чыгаандар 
Пепель элинин белгилүү инсандардын бири — Гвинея-Бисаунун мурдагы президенти Жуан Бернарду Виейра.

 Булактар 

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/008/907.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Атлантика тилдеринде сүйлөгөн элдер
Гереро

Гереро (овагереро, мбанду) — эл. 
Негизинен Намибияда жашайт. Аз сандуу топтор Ботсванада, Анголада жана Түштүк-Африка Республикасында бар. 
Жалпы саны 240 миң адам.

Тил

Гереро, ошондой эле англис, африкаанс жана португал тилдеринде сүйлөшөт.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Калгандары христиандар (протестанттар).

Чарбалык иштер

Малчылык менен алектенишет. Фермаларда жалданып иштешет. Шаарларда соода тармагында иштешет.

Тарых

Гереро уруулары азыркы мекенине 16 кылымда көчүп келишкен.
1904-1907-жылдары герман аскерлери көтөрүлүштү басуу учурунда гереро элинин 65 миңге жакын (элдин 80%тин) адамын кырып жок кылышкан. Аман калгандарды болсо концлагерге камашты.

Кошумча фактылар

Германия гереро жана нама элдерине каршы геноцидди расмий түрдө таанып, Намибия өкмөтүнөн кечирим сурап, компенсация төлөп берүүгө убада кылган.

 Булактар 

https://bigenc.ru/ethnology/text/2354016 

https://bigenc.ru/linguistics/text/2354028 

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/009/768.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Гереро тили

Гере́ро (очигереро) — гереро элинин эне тили.
Сүйлөгөндөрдүн саны 150 миң адам (1999).

Гереро банту тилдеринин бири болуп саналат.
М. Гасри классификациясы боюнча R.31 индексине ээ.
Бир катар аймактык диалектилерге бөлүнөт (Намибиядагы Каоколенд жана Мбандеру райондору, Ботсванадагы Махалапье).

Фонетикалык өзгөчөлүктөрү: ачык муун, кыска жана созулган үнсүздөр, үнсүз жана үндүү тиш аралык үнсүздөр (фрикатив, плозив, мурун), үндүү жана үнсүз тыбыштардын гармониясы. Басымдар квантитативтүү, байланышкан (акыркы муунда). Гереро – тоналдык тил (3 тон).

Грамматикалык түзүлүштүн аныктоочу өзгөчөлүгү — макулдашкан класстар системасынын болушу (19 класс, анын ичинен үчөөсү локативдик макулдашуу толук модели менен). Номиналдык көрсөткүчтөр-префикстер эки татаал формага ээ баштапкы үндүү /o/ менен (5-класстагы е- префиксин кошпогондо).
Этиш үндүү /а/ менен аяктап, 7 туунду суффикстик формаларды (апликативдик, себепчи, пассивдүү, реципрок жана башка) түзө алат. Этиш алдыңкы муундагы үндүү тыбыштын таасири астында акыркы -а дын прогрессивдүү ассимиляцияланышы менен мүнөздөлөт. Көрсөтмө ат атоочтор жакындык жана алыстык боюнча 4 даражага ээ.
Сөз тартиби «субъект + предикат + объект» болуп саналат.

Префикстердин жана суффикстердин жардамы менен сөз түзүү жана сөз жасоо кеңири чагылдырылган. Лексикасы нама, африкаанс, англис жана немис тилдеринен алынган сөздөр менен камтыйт.
Гереро тили жигердүү жаңы терминология менен толукталууда.

Алгачкы жазуу тили; жазуусу 20-кылымдын башында латын алфавитинин негизинде түзүлгөн. Гереро тилиндеги биринчи жазма эмгек миссионер Готтлиб Вихе (1839-1901) тарабынан Библиянын котормосу болгон.

 Булактар 

https://africa.academic.ru/931/гереро_язык

https://ru.alegsaonline.com/art/43760

Категория:Банту тилдери
Маба (эл)

Маба (вадаи; өз аталышы — мабаа) — африкалык эл.
Чад Республикасынын чыгышында (Ваддаи, Батха, Сила, Вади-Фера региондорунда) жана Судан (чек ара аймактарында жашайт).
Маба элине масалит, мими, каранга, фала, рунга этностор жакын.
Жалпы саны 360 миң адам. Анын ичинде Чадда 310 миң, Суданда 50 миң.

Тил

Маба (bùrá mábàŋ) тилинде сүйлөшөт. Ал тил гипотезалык Нил-Сахара макроүй-бүлөсүнө кирет. 
Кээ бирлери араб жана француз тилдерин билишет.

Дин

Басымдуу көпчүлүк мусулмандар (сүннөттөр).

Чарбалык иштер

Террасалык жана суугат дыйканчылык (буудай, майда таруу, пахта, жашылча). Малчылык (уй, эчки, кой). Төө багуу.

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүк (карапа, булгаары жана металл боюнча) өнүккөн.

Коом

Патриархалдык-феодалдык мамилелер үстөмдүк кылат.
Касталык жана уруулук бөлүнүү, айылдык жамааттар сакталган. 
Аталык туугандык эсеп. Патрилокалдык нике

Турак жай

Маба компакттуу отурукташкан, үйлөр тик бурчтуу, жалпак топурак чатыры бар. Ичинен дубалдары геометрикалык оймо-чиймелер менен кооздолгон.

Кийим

Эркектердин кийими кең жеңдүү узун көйнөк, кең кыска шым, булгаары бут кийимден, аялдардын кийими жабык жакалуу узун көйнөктөн жана жоолуктан турат.

Тамак-аш

Маба негизинен жашылча соустары, жарма, кайнатылган тамактар ​​жана жашылча тамактары бар таруу токочтору менен азыктанат.

Тарых

16-кылымда Дарфур султандыктын таасири астында болгон мабанын алгачкы мамлекеттик бирикмеси пайда болгон.

1635-жылы маба этникалык тобунун лидери аль-Карим жихад урааны астында тунгур этникалык топтун династиясын кулатып, теократиялык Вадай мамлекетин негиздеген.

1635-жылдан 1870-жылга чейин Вадайдын борбору Уара шаары болгон, андан кийин - Абеше.

18-кылымда Вадай Дарфурга каршы күрөштү жетектеген.

1804-жылы Абд аль-Карим Сабун Вадайдын султаны болуп, мамлекеттин чек арасын кеңейте баштаган. Эннеди, Куфра, Жала жана Авдижа шаарлары аркылуу Бенгазиге барчу жаңы соода жолу иштелип чыккан. Монеталарды чыгаруу жана ок атуучу куралдарды чыгаруу башталды.

1871-жылы Султан Мухаммад Шариф Багирми султандыгын басып алган.

1909-жылы француз аскерлери Вадаи султандыктын жерлерин басып алышкан.

 Булактар 

https://web.archive.org/web/20061011172819/http://enc.mail.ru/article/?1900020614
https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/072/229.htm
https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/27814
https://books.google.kg/books?id=QSNaCwwlFa8C&pg=PA303&lpg=PA303&dq=маба+народ&source=bl&ots=187cqZGv3u&sig=ACfU3U1OgXrNAQ-GkNvSA-qSBG6_MRxZFQ&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwja6_qFnqD5AhWulosKHWymCMYQ6AF6BAgFEAE#v=onepage&q=маба%20народ&f=false

https://vslovarike.ru/значение-слова/маба

https://artsandculture.google.com/entity/m0cxsfx?hl=ru 

Категория:Африка этностору

Категория:Мабан этностору
Кыргызстан 2022 Дүйнөлүк оюндарында

Кыргызстан 2022-жылдын 7-июлунан 17-июлуна чейин Бирмингемде (АКШ) өткөн Дүйнөлүк оюндарга катышкан Кыргызстандын атынан барган спортчулар бир күмүш жана бир коло медаль тагынышты. Өлкө медалдык таблицада 60-орунду ээлеген.

 Медалисттер 
Медаль аты Спорт Окуя Дата Abdurahmanhaji Murtazaliev [ ru ] Джу-джитсу Эркектер не-ваза 85 кг 15 July Икбол Фозилжонов Кикбоксинг Эркектер 63,5 кг 14 July

 Атаандаштар 
Төмөндө Оюндардагы атаандаштардын тизмеси келтирилген.
Спорт Эркектер Аялдар Бардыгы Джу-джитсу 1 0 1 Кикбоксинг 1 0 1 Бардыгы 2 0 2

 Джу-джитсу 
Джу-житсу боюнча Кыргызстан 1 күмүш медаль тагынды. 

 Кикбоксинг 
Кыргызстан кикбоксинг боюнча бир коло медаль тагынды. 
Спортчу Категория Чейрек финал Жарым катышат Финал/коло үчүн беттеш Оппозиция Жыйынтык Оппозиция Жыйынтык Оппозиция Жыйынтык Rank Икбол Фозилжонов Эркектер 63,5 кг В 3–0 L WO В 3–0

 Шилтемелер
Банда (этнос)

Банда — африкалык этнос. Борборбордук Африка Республикасында (Убанги менен Шари куймалардын ортосунда), 
Конго Демократиялык
Республикасында (Убанги дарыясынын бурулушунун ички бөлүгүндө), ошондой эле Камерунда жана Түштүк Суданда жашайт.
Жалпы саны — 1,3 млн адам.

Тил

Банда тилдеринде сүйлөшөт. Калктын бир бөлүгү француз тилин билет.

Дин

Көпчүлүк христиандар (католиктер). Жергиликтүү салттуу ишенимдер сакталууда. Мезгилдик оруп-жыюу үчүн ата-бабалардын арбагына курмандык чалуу ырым-жырымдары жасалат.
Ислам кабыл алгандарды "рунга" деп аташат.

Чарбалык иштер

Негизги кесиби — дыйканчылык (жүгөрү, маниок, таро, пахта) жана малчылык. Аралаш эгиндер мүнөздүү. Эмгек куралдары — балта, кетмен, кесүүчү шакекче. Айрым топтор жыйноочулук жана балык уулоо менен алектенишет.

Кол өнөрчүлүк

Жыгачтан оюу жана карапачылык (идиштер геометриялык оюм-чийим менен капталган) өнүккөн.

Тарых

Азыркы мекенине банда уруулары Дарфурдан келген деп эсептелет. Орто кылымдарда мусулман кул соодагерлеринин жортуулдарынан банда эли абдан жапа чеккен. Жортуулдардын кесепеттери элдин демографиясына таасирин тийгизген. Көпчүлүгү түштүккө жана батышка Убанги дарыясын бойлоп көчүп кетишкен. Француз колонизаторлорунун келиши менен кул сатуучулардын жортуулдары токтотулган.

Маданият

Бул этникалык топ ритуалдык жана жалпы максаттар үчүн колдонулган жыгачтан жасалган буюмдары, ошондой эле чоң барабандары менен белгилүү.
Банда-Янгере сыяктуу ар кандай аталыштар берилген бул барабандар майрамдар жана билдирүүлөр үчүн колдонулган.
Банда элинин кызыктуу экспонаттарынын бири — капталдарына кыйшайтып чыгып турган үч сабагы (пычактары) менен бутак (же гүл) түрүндө жасалган ондо ыргытуучу бычак.

Коом

Банда элинин бойго өтүүнү тааныган семали ырымы бар.
Тойлордо нике баасы түрүндөгү сеп салттуу түрдө үй-бүлө үчүн темир шаймандарды камтыган.

 Булактар 

http://dictionary.sensagent.com/Банда%20(народ)/ru-ru/

https://megabook.ru/article/Банда%20(народ%20в%20ЦАР)

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/094/330.htm

https://wiki5.ru/wiki/Banda_people

Категория:Африка этностору

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер
Батеке (эл)

Батеке — Борбордук Африкадагы эл. Конго дарыясынын орто агымында, Конго Республикасынын, Конго Демократиялык Республикасынын жана Габондун территорияларында жашайт.Жалпы саны 800 миңден ашык адам. Анын ичинде Конго Республикасында 508 миң, КДР 267 миң, Габондо 54 миң.

 Тил 
Эне тили — китеке. Ал тил банту уясына кирет. Француз тилинде да сүйлөшөт.

 Дин 
Көпчүлүк жергиликтүү салтту ишенимдердин жолдоочулары. Калгандары — христиандар.

 Чарбалык иштер 
Тропикалык дыйканчылык (маниок, буурчак өсүмдүктөрү), балык уулоо жана жыйноочулук (жемиш).Кээ бирлери май пальма плантацияларында жана шаардык өнөр жай ишканаларында иштешет.

 Кошумча фактылар 
Габондун президенти (1967-2009-жылдары) Омар Бонго батек элинин өкүлү болгонCongo : décès de Charles Ganao, ancien Premier ministre de Lissouba.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4185604 

https://artsandculture.google.com/entity/m036znp?hl=ru

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/100/243.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери