Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Импульстуу разряд

Импульстуу разряд – электроддорго кыска убакыт чыңалуу импульс-тарын бергенде газдардагы туруксуз өз алдынча пайда болгон электр разряды. 

Импульстуу разряддын эки түрү бар. Биринчи түрү жасалма жол менен түзүлгөн турактуу токтун импульсунан алынган разряд. Мындай Импульстуу разряд плазманын негизги параметрлеринин релаксация убагына караганда аз убакытта берилген кыска импульстарда пайда болот. Кайталануучу Импульстуу разряддын мүнөзүнө разряд аралыгындагы чөйрөнүн калдыктуу иондошуусу таасир этет. Импульстуу разряд оңой жана дайыма күйүшү үчүн разряд аралыгындагы чөйрөнүн алгачкы иондошуусу же күйгүзүү потенциалынан чоң электр талаасы колдонулат. 2-түрдөгү Импульстуу разряд энергия булагынын сыйымдуулугу чектелген учурда пайда болот. Бул учурда Импульстуу разряд мезгили менен өчүүчү токтун формасын алат. Мындай Импульстуу разряд учкун разряды деп аталат. Импульстуу разряд атайын жарык булактарын алууда, газ электроникасында, техникада колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Импульстуу реактор

Импульстуу реактор – кыска импульстуу нейтрондордун агымын пайда кылуучу ядролук реактор. 

Импульстуу реактордо нейтрондордун көбөйүү коэффи-циенти тез өсөт. Импульс бергенде Импульстуу реактор ысыйт. Реактор суугандан кийин импульс кайталанат. Мындай Импульстуу реактор нейтрондордун интенсивдүү аракетине карата материалдар менен куралдардын сапатын билүүдө пайдаланылат (импульс учурундагы нейтрондордун саны ~1018–1020). Импульстуу реактор нейтрон спектроскопиясында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Импульстуу сигнал

Импульстуу сигнал – кандайдыр бир физикалык чоңдуктун (электр-магниттик талаанын чыңалышы ж.б.) кыска убакыт ичиндеги өзгөрүшү. Энергиянын таралышы, б. а. белгилүү маалыматтын берилиши Импульстуу сигнал менен байланыштуу болот.

Жекече (өзүнчө) Импульстуу сигналдар көрүнмө импульстар деп аталат. Алардын формалары ар түрдүү: тик бурчтуу, экспоненциалдуу, коңгуроо сымал жана үч бурчтуу болот.

Импульстуу сигналдын негизги мүнөздөмөлө-рүнө: узактыгы, амплитудасы, кайталануу мезгили. Импульстуу сигналдар байланыш техникасында кеңири колдонулат. Мында маалыматты берүү толкундардын модуляциясы аркылуу ишке ашат.

Жаратылыш Импульстуу сигналдар менен «жыш толгон»: элементардык бөлүкчөлөрдүн бири-бири менен кагылышы, алардын пайда болушу жана жоюлушу, атомдордун бир абалдан экинчи абалга өтүшү импульстук нурлануу менен коштолот.

Космостук булактарга (Күн, пульсарлар ж.б.) жана жердеги кубулуштарга (мис., чагылган) байланыштуу радионурлануулар да импульстук мүнөзгө ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Инварианттуулук

Инварианттуулук – кээ бир физикалык шарттарга көзкарандысыздык, өзгөрбөстүк. Көбүнчө Инварианттуулук математикалык мааниде каралат. 

Кээ бир өзгөртүүлөргө карата кандайдыр бир чоңдуктун өзгөрбөстүгү, мис., эгерде бирине салыштырмалуу экинчиси кандайдыр бир бурчка бурулган эки координата системасындагы чекиттин кыймылы каралса, анда алардагы кыймылдын ылдамдыктарынын проекциялары түрдүүчө, ал эми ылдамдыктын квадраты, демек кинетикалык энергия бирдей болот, б. а. эсептөө системасынын мейкиндиктеги бурулуусуна карата кинетикалык энергия инварианттуу болот. Лоренц өзгөртүүсүнө карата Инварианттуулук – зор маанилүү учур. Мындай Инварианттуулуктун мисалдары – төрт өлчөмдүү интервал, толук электр заряды ж. б. Салыштырмалуулуктун жалпы теориясында координаталарынын ар кандай өзгөр-түүсүнө карата инварианттуу болгон чоңдуктар каралат. Инварианттуулук сакталуу закондор менен тыгыз байланышкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Индукция каршылыгы

Индукция каршылыгы – айлануу октору канаттан башталып, абанын агымы менен төмөн карай багытталган куюндардын натыйжасында пайда болгон аэродинамикалык каршылыктын бөлүгү.

Эркин деп аталуучу бул куюндар канаттын учтары аркылуу анын астыңкы бетинен үстүнкү бетине абанын агып өтүүсүнөн жаралат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Индуктивдүүлүктү өлчөгүч

Индуктивдүүлүктү өлчөгүч (Генриметр) – электр чынжырынын тизмектеринин элементтеринин индуктивдүүлүгүн өлчөөчү курал. 

Индуктивдүүлүктү өлчөгүч куралдын иштеши – өлчөгүчтүн сыйымдуулугун өлчөө ыкмалары менен бирдей. Төмөнкү жана орто жыштыктарда (20 кГц ке чейин) Индуктивдүүлүктү өлчөгүч үчүн негизинен көпүрөлүү (өткөөлдүү) өлчөгүчтүн негизиндеги Индуктивдүүлүктү өлчөгүч колдонулат. Жогорку жыштыктарда индуктивдүүлүктү өлчөө резонанстык ыкмага негизделген Индуктивдүүлүктү өлчөгүч колдонулат. Азыркы Индуктивдүүлүктү өлчөгүч негизги каталыгы 0,1% тактыкка чейинки 10-8–105Гн диапазондогу индуктивдүүлүктү өлчөөнү камсыз кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Индукциялуу өлчөгүч механизм

Индукциялуу өлчөгүч механизм – механикалык которулуудагы электр чоңдуктарын өзгөрткүч; ал механизмдин кыймылдуу бөлүгүндө ток менен индукцияланган электр чоңдугуна байланышкан өзгөрмөлүү магниттик агымдын өз ара аракеттешүүсүнө негизделген. Фаза жана мейкиндик боюнча жылышуучу магниттик агым механизмдин кыймылдуу бөлүгү менен кесилишүүчү «жүгүрмө» магнит талаасын пайда кылат.

Талаа менен механизмдин кыймылдуу бөлүгүндө индукцияланган токтун өз ара аракетинин натыйжасында өлчөнүүчү чоңдукка пропорциялаш болгон айландыруу моменти кыймылдуу бөлүккө аракет этет. Электр энергиясын эсептөөчү Индукциялуу өлчөгүч механизмдин кыймылдуу дискасына, биринде ток чыңалууга, экинчисинде жүктүн ток күчүнө пропорциялаш болуп электр-магниттин чыгырыктары түзгөн магнит агымынан тышкары токтотмо момент пайда кылуучу турактуу магниттин магнит агымы да аракет этет. Эсептегичтин көрсөтүүсү дисканын айлануу санына пропорциялаш. Индукциялуу өлчөгүч механизмдин сырткы магнит талаага жана температуранын өзгөрүшүнө сезгичтиги аз, ар кандай күчкө чыдамдуу. Өзгөрмө токтун жыштыгынын өзгөрүшүн тез сезет, ошондуктан белгилүү жыштыкта (50Гц) гана иштөөгө ылайык.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Индукциялык ток

Индукциялык ток – өткөрүүчү туюк контурду, өзгөрмө же кыймылдуу магнит талаасынын агымы кесип өткөндө, ошол контурда пайда болгон электр тогу. Ал Индукциялык ток деп аталат (к. Электр-магниттик индукция кубулушу).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Инерттүү масса

Инерттүү масса – нерсенин динамикалык касиетин мүнөздөөчү физикалык чоңдук. Инерттүү масса Ньютондун экинчи законуна кирет. Ал гравитациялык массага барабар (к. Масса).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Инерция радиусу

Инерция радиусу – нерсенин берилген окко салыштырмалуу инерция моментинин формуласынан аныкталган узундук чени. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Инжекция лазери

Инжекция лазери – аргасыз нурлантуу кубулушун колдонуп жарыкты күчөтүүчү жарым өткөргүч куралы. 

Инверсиялуу жайгаштырылышты түзүү үчүн р-n- өтүүсү аркылуу ашыкча электрондордун жана көңдөйчөлөрдүн инжекциясы колдонулат. Жарым өткөргүчтөрдө электрондор менен көңдөйчөлөрдүн концентрацияларынын теңсалмактанбаган абалын түзүү импульстук электр талаасы, күчтүү жарык булактары жана электрон нурлары менен ишке ашырылат. Жарым өткөргүч лазери өтө чоң оптикалык күчтөнүүгө ээ болгону менен алардын активдүү аймагынын өлчөмдөрү өтө кичине.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Интегралдоочу фотометр

Интегралдоочу фотометр – жарык агымын аныктоочу аспап. 

Анын жардамы менен булактын жарыгынын орточо сфералык күчү, б. а. булак чыгарган жарыктын толук агымы өлчөнөт. Интегралдоочу фотометрдин негизги бөлүгү ички бети агыш күңүрт боёк менен сырдалган көңдөй шар формасындагы фотометриялык шар. Шардын ичине изилденүүчү жарык булагы жайгашат. Изилденүүчү булактын түз нурунан жарыктанган шардын каалаган чекитинин жарыктанышы булактын жарык агымына пропорциялаш жана ал шарга орнотулган фотоэлементтин жардамы менен өлчөнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Интегралдык оптика

Интегралдык оптика – оптоэлектрониканын бир бөлүмү. 

Анын негизги милдети тунук материалдардын жука катмарында пайда болуучу оптикалык кубулуштарды жана бул кубулуштардын негизинде иштөөчү Интегралдык оптикалык элементтерди, аспаптарды түзүү. Бул элементтер жана аспаптар жарык толкунун жаратуу, аны өзгөртүү, таратуу милдеттерин аткарышат. Интегралдык оптика 20-кылымдын 70-ж-дарында пайда болгон.

Интегралдык оптиканын негизги элементине миниатюрдук жарыкты багыттап өткөргүч кирет. Ал диэлектриктин бетине чачыратуу же диффузия жолу менен жаратылган жарык толкунун багыттуу таратуучу жука катмар. Жука катмардын сынуу көрсөткүчү диэлектриктин жана тышкы чөйрөнүн сынуу көрсөткүч-төрүнөн чоң болгондуктан жарык толук чагылуу кубулушуна учурап, бул катмардын ичинен чыга албайт.

Жарыкты багыттуу өткөргүчтүн ичинде пайда болуучу кубулуштардын негизинде ар түрдүү Интегралдык оптикалык схемалар түзүлдү. Бул схемалар акустикоптикалык, электроптикалык, магнитоптикалык модуляторлорду жана жарык дефлекторлорун, жыштык чыпкаларын, фазаны айландыруучуларды ж. б. камтыйт. Интегралдык оптиканын аспаптарында оптоэлектрониканын элементтерине кирүүчү гетеролазерлер, фототранзисторлор, фотодиоддор жана фоторезисторлор кеңири колдонулат. Интегралдык оптиканын ыкмаларын колдонуу оптикалык байланышты жаратууга жана маалыматты оптикалык талдоо системаларын түзүүгө ж. б. кеңири мүмкүнчүлүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Инфракызыл спектроскопия

Инфракызыл спектроскопия – инфракызыл нурлануунун спектр-лерин изилдөөчү оптикалык спектроскопиянын бир бөлүмү. Инфракызыл спектроскопияда нурлануу, жутулуу жана чагылуу спектрлери изилденет. Бул спектрлерди алууда көзгө көрүнгөн жана ультракызгылт-көк аймактагы спектрлерди алуу ыкмалары колдонулат, бирок алар инфракызыл аймактары үчүн негизделген атайын спектрдик аспаптардын жардамы менен ишке ашырылат. Инфракызыл спектроскопия негизинен молекулалык спектрди изилдейт, себеби молекулалардын термелүү жана айлануу спектрлеринин көпчүлүгү инфракызыл аймакта жайгашышкан.

Инфракызыл спектроскопияда молекулалардын спектрлерин изилдөөнүн абсорбция ыкмасы кеңири колдонулат. Бул ыкмада инфракызыл – жутулуу спектрин алуу үчүн заттын кичине эле саны жетиштүү жана затты ар кандай агрегаттык абалда, температурада жана басымда изилдөөгө болот. Инфракызыл нурлар зат аркылуу өткөндө молекулалардын термелүү жана айлануу жыштыгы же кристалл торчонун термелүү жыштыгы менен дал келүүчү жыштыктарда жутулат. Ушунун натыйжасында жутулуу спектрлери пайда болот. Инфракызыл - жутулуу спектрин өлчөө үчүн зат аркылуу өткөн инфракызыл нурлануунун жыштыгына же толкун узундугуна көзкаранды болгон анын интенсивдүүлүгүн аныктоо зарыл. Зат аркылуу өткөн нурдун интенсивдүүлүгү менен нурду жутуучу заттын мүнөздөмөлөрүнүн арасындагы байланыш Бугер–Ламберт–Бердин закону менен аныкталат. Инфракызыл спектроскопия жарым өткөргүч материалдардын, полимерлердин, биологиялык объектилердин жана клеткалардын түзүлүшүн изилдөөдө кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Инфракызыл астрономиясы

Инфракызыл астрономиясы – радиотилке (радиодиапозон) менен көзгө көрүнгөн нурдун арасындагы (7600Е–12000Е) нурлануу спектрине ылайыкталган астрономия. Астроном Джон Гершель биринчи жолу инфракызыл нурду пайдаланып 1848-ж. Күндүн фотографиясын тартып алган. Андан соң Дж.Гершель инфракызыл нурду сезгич фотопластинка пайда болгондон кийин Чолпон, Марс жана Юпитер планеталарын ушул ыкма менен терең изилдеген.

Кийинчерээк инфракызыл нурларды жакшы сезүүчү фотокөбөйткүчтөр, фотокаршылыктар кристаллдары табылгандан кийин Инфракызыл астрономиясы абдан өнүгүп, планеталардын радиотолкун жана оптикалык астрономия аткара албаган спутниктердин көптөгөн физикалык мүнөздөмөлөрү аныкталды. Чолпон планетасынанан мурда белгисиз болгон 7820Е, 7883Е, 8689Е сызыктары табылып, 1947 ж. ал планетадан 16000Е толкун узундуктагы көмүртек кычкылынын тилкеси табылган. Ошол эле 1947-ж. астроном Д.Койпер Сатурн планетасынын башкы спутниги болгон Титандан спектр (инфракызыл) анализи аркылуу металл тилкесинин бар экендигин аныктаган. Кийинки учурларда астрономдор Инфракызыл астрономиясы жылдыз, галактиктер ж. б. жарык чыгаруучулардын физикалык мүнөз-дөмөлөрүн аныктоого кеңири пайдаланып жатышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондоо калориметри

Иондоо калориметри – адрондордун энергиясын (>1011 эВ) өлчөөчү курал. 

Бөлүкчөнүн энергиясы заттын калың катмарында жутулат; жогорку энергиялуу бөлүкчөлөр ядролук реакциядан көп сандаган экинчи бөлүкчөлөрдү (фотон) жаратат. Акырында бөлүкчөлөрдүн көчкүсү (электрон-фотондуу өткүн) пайда болот. Эгерде жутуучу заттын калыңдыгы жетиштүү чоң болсо жана заряддалган бөлүкчөлөрдүн көчкүсү анда толук токтотулса, затта пайда болгон иондордун саны алгачкы космос бөлүкчөлөрүнүн энергиясына пропорциялаш болот. Иондордун толук санын өлчөө үчүн жутуучу тыгыз зат калыңдыгы бир нече см болгон катмарларга бөлүнөт; катмардын араларына детекторлор, мис., иондоо камералары коюлат. Иондоо калориметринин типтүү өлчөмдөрү: бийиктиги 1,5–2 м, туурасынан кесилиш аянты 1 м 2, массасы 10–20 т.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондоо потенциалы

Иондоо потенциалы – дүү-лүкпөгөн атомду (молекуланы) электрондук согуу жолу менен иондоого жеткиликтүү энергияга электрон ээ болгон тездетүүчү электр талаасынын потенциалдар айырмасынын эң кичине мааниси (Ui). 

Иондоо потенциалы чоңдугу боюнча атомду иондоо энергиясынын (eUi) электрон зарядына (е) болгон катышына барабар. Атомду иондоо үчүн электрондун тездетилген энергиясы (eUi) иондоо энергиясынан (eUi) кем болбошу зарыл: eU>>eUi. Иондоо энергиясы электронду атомдон жулуп алуу жумушуна барабар. И. п. электрондун атом (молекула) менен байланышын мүнөздөөчү физикалык чоңдук. И. п. вольт (В) менен өлчөнөт жана иондоо энергиясына (эВ) барабар.

Бейтарап атом менен начар байланышкан эң тышкы электронду жулуп алууга зарыл болгон Иондоо потенциалын биринчи Иондоо потенциалы дейт. Эгерде электрдик бейтарап атомдон эки электрон алынып кетсе, анда ага туура келген потенциалды экинчи Иондоо потенциалы дейт ж. б. Биринчи И. п-нын сан мааниси Менделеевдин элементтеринин мезгилдик таблицасындагы заттын катар номуруна (Z) көзкаранды. Бир мезгилдин чегинде Z өссө, Ui чоңоёт, ал эми топтун ичинде Z өссө, Ui төмөндөйт. Цезий атому эң кичине Иондоо потенциалына (3,89В) ээ, ал эми гелий атому эң чоң Иондоо потенциалына (24,58В) ээ. Молекулалардын биринчи Иондоо потенциалы 5В тон 15В ко чейинки маанилерге ээ. Атомдун иондоо даражасы өскөн сайын Иондоо потенциалы да жогорулайт. Мис., литий атомунун биринчи Иондоо потенциалы 5,390В болсо, экинчи Иондоо потенциалы 75,619В ко барабар. Иондоо потенциалынын сан мааниси экспериментте атомдорду электрондук согуу, фотоиондоо жана спектрдик изилдөө жолдору менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондоо толкуну

Иондоо толкуну – төмөнкү температуралуу плазмада – ичке чегаралык бетке – толкун фронтуна бөлүнгөн ар түрдүү концентрацияда болуп заряддалган бөлүкчөлөр топтолгон аймак. 

Толкун фронтунда заряддалган бөлүкчөлөрдүн топтолушу фронттун алдындагы жана артындагы маанилеринен кескин өзгөрөт. Иондоонун бир фронтунан турган толкундардан башка заряддалган бөлүкчөлөрү түрдүүчө топтолгон аймагы мезгилдүү алмашма толкундар да болот. Андай Иондоо толкуну страттар деп аталат. Иондоо толкуну туруктуу жана кыймылдуу болот. Иондоо толкуну плазмадагы иондоо даражасынын өзгөрүшү менен байланышкан. Ион тыгыздыгынын дүүлүгүүсү мейкиндик зарядын пайда кылат жана электрондун орточо энергиясын өзгөртүүчү электр талаасын жаратат. Ошондуктан иондоо ылдамдыгы жана заряддалган бөлүкчөлөрдүн топтолушу акырындык менен өзгөрөт (азаят). Бул процесстердин бардык тизмеги дүүлүгүүнүн таралышына алып келет. Иондошуу жана рекомбинация процесстеринин кинетикасы, ташылуунун багыты, газдардын тегине жана сырткы электр-магнит талааларына байланыштуу өтө ар түрдүү болгондуктан Иондоо толкунунун касиеттери да, алардын кыймылдарынын ылдамдыгы жана багыты да өтө ар түрдүү болот. Иондоо толкунунун көп түрлөрү бар: топ толкунга каршы багытталган фазалык ылдамдыктуу тескери толкундар, фазалык ылдамдыгы топ толкундукуна караганда чоң же кичине түз толкундар, о. эле бир катар аралык типтеги толкундар. Иондоо толкуну түрдүү курамдагы плазмада байкалат. Иондоо толкунунун таралуу ылдамдыгы нөлдөн жарыктын ылдамдыгына чейинки кенен диапазондо өзгөрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондоочу нурлануу

Иондоочу нурлануу – чөйрө менен өз ара аракеттешүүдө чөйрөнүн атомдору менен молекулаларын иондоочу бөлүкчөлөрдүн жана электр-магниттик кванттардын агымы. 

Рентген жана g-нурлануусу, a-бөлүкчөлөрдүн агымы, электрон, позитрон, протон, нейтрондор Иондоочу нурланууга кирет. Заряддалган бөлүкчөлөр чөйрөнү анын атомдору жана молекулалары менен кагылышып иондойт. Бөлүнгөн электрондор жетишерлик энергияга ээ болсо, анда алар да чөйрөнү иондойт. Тез нейтрондор учурундагы иондоо, кайтарылып берилген ядролор же нейтрондордун чөйрө менен өз ара аракеттешүүсүндө пайда болгон башка бөлүкчөлөр менен шартталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондордун кайра заряддалышы

Иондордун кайра заряддалышы – өз ара аракеттешүүчү бөлүкчөлөрдүн арасында электрондордун алмашуу процессин коштогон оң иондордун бейтарап атомдор (молекулалар) же катуу нерселердин бети менен болгон өз ара аракети. 

Газдарда же суюктуктарда Иондордун кайра заряддалышы А++В°®А°+В+ схемасы боюнча жүрөт (жогорку индекстер бөлүкчөнүн зарядын көрсөтөт). Эгерде И. к. з-нда өз ара аракеттешкен бөлүкчөлөр системасынын ички энергиясы өзгөрбөсө, анда Иондордун кайра заряддалышы резонанс-туу деп аталат. Мындай процесске, мис., атом иону менен ошол эле элементтин атомунун арасындагы электрондордун алмашуусу кирет. Иондордун кайра заряддалышы процесси жогорку температуралуу плазма бөлүкчөлөрүнүн балансында негизги ролду ойнойт. Металлдын бетине жакын жердеги Иондордун кайра заряддалышы газдардыкына окшош жүрөт. Иондордун кайра заряддалышынын өзгөчө түрү – электронго окшош оң атом же молекулалык ион газдары үчүн эки электронду тартып алуу менен терс иондун пайда болушу. Иондордун кайра заряддалышында туннель эффекти негизги ролду ойнойт. Иондордун кайра заряддалышы активдүү жана пассивдүү плазма диагностикасынын ар түрдүү вариантында кеңири пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондук агым

Иондук агым – белгилүү формадагы ээ иондордун багыттуу агымы. 

Иондук агымдын узунуна караганда тууралжын өлчөмү кичине. Иондук агымды 1986-ж. нем. физиги Э.Гольдштейн газ разряддуу түтүктө байкаган. Иондук агым түрдүү физикалык эксперименттерде жана техникада пайдаланылат. Иондук агым газ аркылуу өткөндө газдын атомдору менен иондор кагылышып чачырайт. Иондук агым вакуум шартында алынса иондун чачыроосу азайтылат. Иондук агымды пайда кылуу үчүн жетиштүү түрдө иондун санын алуу аны ылдамдатуу жана алардын кыймылын багыттоо керек. Иондуу булактарда иондор атом менен молекулаларды электрондор аркылуу согуу, беттик иондошуу, фотоиондошуу, автоиондошуу жолу менен алынат. Иондун кубаттуу булагы – вакуумдагы электр разряды. Иондук агымды ылдамдатууну жана формага келтирүүнү иондуу линзалар системасы аткарат. Электр жана магнит талаасынын Иондук агымга тийгизген аракети менен иондун массасы жана энергиясы аныкталат. Иондук агым микрообъекттердин чоңойтулган сүрөттөлүшүн алууда пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондук микроскоп

Иондук микроскоп – сүрөттөлүштү алууда термоиондуу же газ разряддуу ион булагы түзгөн ион агымы колдонулуучу электрон-оптикалык прибор. 

Иштөө принциби боюнча Иондук микроскоп электрондук микроскопко окшош. Ион агымы объект аркылуу өтүп, анын ар түрдүү бөлүкчөлөрүндө чачыроого жана жутулууга дуушар болуп, электр-статикалык же магниттик линзалардын системасы менен фокусталат жана экранда же фотокатмарда объектинин чоңойтулган сүрөтүн түзөт. Иондук микроскоп электрондук микроскопко караганда даана көрсөтөт. Иондук микроскоптун башка артыкчылыгы – ылдамдатуучу чоң чыңалууда иондордун массасынын өзгөрүшүнө таасири аз жана сүрөттөлүштүн контрасттуулугу жакшы болгондугу. Кемчилиги иондордун энергиясынын орчундуу коромжу болушу; чоң хроматтык аберрациясы; экрандын люминофорунун иондор менен талкаланышы жана иондордун фотографиялык начар аракети. Линзасыз Иондук микроскоп иондук проекторду колдонуу эффективдүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондук проектор

Иондук проектор (автоиондук микроскоп) – катуу нерселердин бетинин сүрөттөлүшүн бир нече миллион

Бети экранда сүрөттөлүүчү ичке ийненин учу бир эле убакта оң электрод жана объект болуп эсептелет. Куралдын ичине толтурулган атомдор (молекулалар) ийненин учуна жакын жайгашкан күчтүү электр талаасында ийнеге өздөрүнүн электрондорун берип иондошот. Мындай жол менен пайда болгон оң иондор электр талаасынын аракети астында ийнеге карата перпендикуляр түрдөгү радиалдык ылдамданууга ээ болуп, потенциалы терс, флуоресценциялоочу экранга урунушат да, жаркыроону пайда кылат. Экрандын ар бир кичине жаркыроосу ага келип жеткен иондук токтун тыгыздыгына түз пропорциялаш. Ошондуктан экрандагы жаркыроонун бөлүнүшү ийненин учунун жанындагы пайда болгон иондордун тыгыздыгынын таралышын чоңойтулган масштабда көрсөтөт. Чоңойтуу масштабы m, экрандын радиусу R дин ийненин учунун ийрилик радиусу r ге болгон катышына барабар, б. а. m=R/r . Иондук проектор таза металлдардын жана ар кандай куймалардын атомдук структураларынын жана ал суюктуктардын ошол металлдардын механикалык касиеттери менен байланышын изил-дөөдө, кристаллдардагы түрдүү кемчиликтерди аныктоодо, материалдарды иштетүү жолдорунун анын касиетине тийгизген таасирин билүүдө колдонулат. Анын жардамы менен коррозия, адсорбция, десорбция процесстери, металлдын бетине капталган жука пленкалардын касиеттери изилденет. Иондук проектордун жардамы менен биологиялык молекулалардын структурасын изилдеп-үйрөнүү жумуштары жүргүзүлүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика