Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Түлөө

Түлөө же Түлөө берүү — Жараткан кудайдан ырайым суроо же жыргалчылыкка ыраазы болуу, ошондой эле кырсыктан куткаруу үчүн жасалган курмандык (курмандык каада). 

Түлөө берүү — ар кандай кырдаалдарда: кырсык болгондо, ооруганда, жаман түш көргөндө же жыргалчылыкка ыраазылыктын белгиси катары жасалат. Көбүнчө курмандыкка чалынуучу малды (уй, кой ж.б.) союу кирет. Курмандыкка чалынган мал-жандыктын эти колунда жокторго таркатылып же чакырылган конокторго бышырылып берилет, ошондой эле ырым-жырымдын катышуучулары кудайга, ата-бабаларга же арбактарга айтылган дубаларды жана баталарды окушат. Түлөөнү аткаруу көбүнчө Куран окуу же башка диний ырым-жырымдар менен коштолот.
 Аталышы 
Түлөө — Бул сөз тиле+өө морфемаларынан турат. Тиле этишине –өө мүчөсү жалганып, тилөө сөзү жасалган. Анын и тыбышы ү тыбышына өзгөрүп, түлөө түрүнө келген. Чындыгында түлөөнү бир жакшылыкты тилеп берет. Ошондуктан ал сөз тилөө > түлөө аталган. Этимологиялык маалыматтарга караганда, бул сөздүн теги «тил» деген сөзгө барып такалат. Андан тил+е — «(тил менен) айт, сүйлө» деген сөз жаралып, кийинчерээк андан байыркы түрк тилиндеги тилегү «каалоо же тилөө» пайда болгон. Сыягы, фонетикалык өзгөрүүлөрдөн улам ал кийин тилегү > тилөw > түлөө болуп калган. Ушундан улам жогорудагы тиле+өө деген жаӊы модель бул эски сөздүн табиятын даана ача албай тургандай сезилет.
 Маданиятта 
Түлөөгө мал союлган, тогуз токоч жасалган, боорсок бышырылган. Бирок, ар бир окуяга жараша түлөнүн ар кандай мазмундары, жүрүш ирети болгон. Мисалы, "Манас" эпосунда Манас Алмамбет менен эмчектеш тууган болгондо садагага сары улак соёт, Алмамбеттин башына кызыл алтын, дилдеден чачыла кылат, челек-челек май эритип, анын башынан айлантып тайган иттерге берет, кийин — койдун эттерин Алмамбеттин башынан айлантып, канаттууга чокутуп дагы садага кылат, аягында Алмамбеттин үстүндөгү кийимин бир сыйра жаңылатып, эскисин карыптар алат. Анан чоң той берет. түлөө берүү салты бүткүл дүйнө элдеринин тарыхында орун алып келген көрүнүш.

Түлөө — Манастын кырк чоросунун бири. Чоролордун катарында саналып айтылат. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты отуз бешинчи келген Т. тагдырына буюрган Калемкашка үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 426, 427).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
 Булактар 
 

Категория:Манас эпосу
Категория:Кыргыздын каада-салттары
Түмөнбай

Түмөнбай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Акун кандын агасы Түлкүнүн баласы. Оогандын белдүү адамдарынын бири. Ашкан чечен, айла тапкыч Ажыбайды жанына алып (Курама вариантта Кашканын уулу Каманбай үчөө), Айчүрөктү алабыз деп, ооганды камап жаткан Чынкожо менен Толтойго элчиликке барып, белгилүү мөөнөт сурап, душманды токтотот. Семетей келбесе Айчүрөктү бермек болушканын Семетейге Т. жүйөкөр Ажыбай экөө айтат. Курама вариант боюнча сураган төрт ай мөөнөт бүткөндөн кийин Айчүрөктү берем деп Чынкожонун канаты бар Кара атын алдап алам десе, Акункан болбой коёт. Семетей келгенден кийин аттарын алдап алайын десе Семетей да каршы болот (Курама вариант, "Семетей", 195—206). Кийин Чынкожо, Толтойдун колу менен болгон урушта баатырларча согушканы 

айтылат (Саякбай Каралаев, "Семетей", 2. 70—83). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Түп

Түп — "Манас" эпосундагы топоним. "Манас" эпосунда кыргыздар мекендеген жерлердин бири. Манастын ата-бабасынын жерин бошотуп келатканын уккан Орго кан дорголорун чакырып алып, калдайларына кабарга жибергенде "Түптөн өтүп келиңер Айтылган жердин баарына Түгөл кабар бериңер!" (Сагымбай Орозбаков, 2. 73), — дейт. Манастын Оргого каршы аттанган колу Каркыра жактан чыгат:

Түптөн кечип жол менен

Түмөн аскер кол менен

Алтындан калкан жаркылдап,

Арстан Манас аскери

Бара турсун шартылдап (Сагымбай Орозбаков, 2. 73, 96).

Географиялык реалияда Т. Ысык-Көл ойдуңунун чыгыш тарабындагы өрөөн, суу. Түпкү кан — "Манас" эпосунда кытайдын императору, монархы. "Манас" эпосунун бардык варианттарында Түп-Бээжиндин, Чоң-Бээжиндин каны Эсенканга карата айтылат. Валиханов жазып алган эпизод боюнча "Түпкү канга киремин Ошондо Көкөтөй ашын беремин" (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 75-б.) дейт, Бокмурун. Т. к. моңгол тилиндеги Эсенкан (монарх, император, эл эгеси) деген сөз менен синонимдеш.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN 5-89750-013-4

Категория:Манас эпосундагы топонимдер‎
Тюрин, Виктор Степанович

Тюрин, Виктор Степанович (1917, Башкырстан, Белебеев району, Раево айылы) — сүрөтчү. 1929-ж. ата-энеси менен Кыргызстанга (адегенде Ак-Суу кыштагына, андан кийин Бишкек шаарына) көчүп келген. 1936—40-ж. Москвадагы "1905-жылдын эстелиги" сүрөт окуу жайында билим алган. 1940—45-ж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1945—51-ж. В. И. Суриков атындагы Москва мамлекеттик сүрөт институтунда окуган. 1947-ж. Кыргызстанда Манастын миң жылдык мааракесин өткөрүү белгиленип, ал үчүн "Манас" сүрөт-өнөр искусствосунда" аттуу көргөзмө уюштурулмак. Бул көргөзмө үчүн Т. "Манастын күмбөзү" пейзажы жана күмбөздүн жанында куран окуп жаткан эки адам тартылган "Этюдун" жараткан. 1951-ж. В. Вейстан жана Г. Айтиев менен бирдикте Кыргыз мамлекеттик академиялык опера жана балет театрында жасалгалоого катышкан жана Айчүрөк жана башкалар айкелин тарткан. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Угуз кан

Угуз кан — Манастын түпкү бабаларынын бири. У. к-дын ысымы түрк элдеринде кеңири тараган. Санжыра боюнча, түштүгү Мисирге (Египет), батышы Бараңга чейинки аймакта жашаган элдерди баш ийдирип, зор империяны түзгөн улуу каган болгон. Кыргыздар "Ууз кан" деп айтышкан. Энесинин боюна нурдан бүтүп, төрөлгөндө эле анын баатырдык белгилери билинет. Энесинин эмчегин бир жолу оозуна алган боюнча эмбей коёт. Төрөлгөндөн кырк күндөн кийин басып, сүйлөп, өзүнөн улуу балдар менен ойноп кетет. Санжырадагы маалыматтарга караганда, Угуз кагандан сырткы турпатынан байыркы түрк элдеринин тотемдик белгилери көрүнөт: "анын буттары буканын буттары сыяктуу, бели карышкырдыкындай ничке, ийиндери кундуздукундай көркөм, көкүрөгү аюунукундай бийик". Жортуулга чыкканда жол көрсөтүп, согушка киргенде жеңишке ээ кылып, адамча сүйлөгөн көк бөрү аны дайым колдоп жүрөт. Угуз кагандын биринчи аялы — асман кызынан Күн, Ай, Жылдыз деген үч бала төрөлөт. Экинчи аялы Жер, сулуусунан: Көк, Таг, Тенгиз деген үч уул көрөт. Байыркы огуздардын эки канат эли ушул эки аялдан төрөлгөн балдардан тарайт. Санжыраларда огуз элинин жыйырма төрт уруусу уугуз кагандын жыйырма төрт небересинин урпактары делет. Абулгазинин айтканы боюнча Кыргыз У. к-дын бир небереси. "Манас" эпосунда Угуз каган (У. к.) Манастын түпкү бабаларынан болору айтылат: "Мурункулардан калган сөз: Каракан, Угуз кандан кийин Аланча кан уругунан Байгур, Уйгур дегендер (болгон) экен" (Сагымбай Орозбаков, 1. 15).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Уларбоз

Уларбоз — кытай балбаны Даң-даңдын минген аты. Манастын Нескаранын колу менен болгон согушунда Даң-даң У-ду минип жекеге чыгып, кыргыздын Күнөс балбанын өлтүрүп, өзү казак баатыры Айдаркандын колунан каза табат (Сагымбай Орозбаков, 1. 219—222).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
"Улуу патриот укмуштуу "Манас""

"Улуу патриот укмуштуу "Манас"" — [[Рахматуллин Калим Ахмедович|Калим Рахматуллиндин]] жазган эмгеги (Фр., 1942). Эмгекте кыргыз элинин улуу эпосу "Манас" жана анын боштондук үчүн жоого аттанган азамат чоролорунун айбаты, салтанаты сүрөттөлөт. Байыркы кытайдын жана арабдардын тарыхчылары кыргыз эли боштондукту сүйгөн, жоодон коркууну өлүм менен бирдей көргөн, каарман, баатыр эл деп белгилешкен. Байыркы кыргыздардын мыйзамы боюнча жоодон корккон аскердин башы алынган. Дүйнөнү титиреткен моңголдорго бой бербегендиги үчүн кыргыздарды "Могулстандын жапайы арстандары" деп аташкан. Ал эми Түрк кагандыгы "Биздин эң күчтүү душманыбыз кыргыздар эле" деп моюнга алган. Автор Кыргыздардын ушул өткөн тарыхын "Манас" эпосу менен байланыштырат. "Манас" эпосунун негизги мазмуну кыргыз элинин өткөн доордогу боштондук үчүн күрөшүн сүрөттөйт. Эзилип, чаалыгып, бытырап кеткен кыргыз элинин баш кошкондугун жана өзүнө кол салган душмандарга каршы күрөшкөндүгүн айтат. Автор ""Манас" эпосу элдин чыгармасы, болгондо да өз ата мекенин жана боштондукту сүйгөн элдин патриоттук чыгармасы. Демек, ал чыгарманын башкы баатыры Манас да кыргыз элинин улуу патриоту болот", — деп жыйынтык чыгарат. Китептин айдан аркы уландысында автор идеал образ катары Манастын портретинин берилишине токтолот. Эпостун өзүнөн үзүндүлөр келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Урум

Урум (арабча Рум) — алыскы мамлекеттердин бири. Адепки маанисинде Византия мамлекетинин (395—1453-ж.) аты, кийинчерээк географиялык чөлкөм катары Кичи Азияны гана белгилеп калган. Византиянын негизги калкы (мамлекеттик тили — грек тили) өзүлөрүн "ромей" атаган. У. грек, түрк жана башкалар Кичи Азиядагы калктардын жалпысынан туюндурган этноним болуп да эсептелет. Орто кылымда караханийлердин көрүнүктүү аалымы Махмуд Кашгари өзүнүн "Түркий тилдер сөздүгүндө" (1072 — 77) түрк элдери Румдан Мачинге (Кытайга) чейин кеңири аймакта таркалганын эскерет. "Манас" эпосунда У. учкай гана учурайт. Алмамбет Көкчөдөн чыгып Манаска келген түнү Манас түш көрүп, түшүн жорутуп жатып: "Түшүмдү бузук жоруса Уулу кетет Урумга, Кызы кетет Кырымга" Радлов жазып алган вариант, 42.), — деп айтат. Багыш Сазан уулунун варианты боюнча У-дун каны болуп Тазбаймат көрсөтүлсө, Мамбет Чокмор уулунун айтуусунда Манастын чоң атасынын энеси Ханбүбү — Урум кандын кызы делет ("Манас" кн. 1., М., 1984, с. 478, 484). Саякбай Каралаевдин варианты вариантында "Урумда болбойт мындай иш" (Саякбай Каралаев, 1. 236) — укум-тукумдун салтында жок окуя деп "укум-тукумга өтүүчү", "канга сиңген жөрөлгө" катары берилет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Уулжан

Уулжан — это имя обозначает душа мальчика. Под этим именем девочки рождаются красивыми умными и милыми.

Күйүккөн экен ошо деп, 

Уулжан берип ичинен 

Эски дартын буздуруп, 

Жазылып жаткан андан көп (Кол жазмалар фондусу, 572инв., 516-б.) — деп, сүрөттөлөт. У. же улжан дары чөп катары кыргыз элдик медицинасында кеңири колдонулуп келген. Ошол элдик медицинадагы У. жөнүндөгү маалымат көркөм формада эпостон орун алган.

Уулжан – чайырлар уруусуна кирген өсүмдүк түрү. Көп жылдык чөп, бийикт. 150-180 смге жетет. Тамыры жоон, тик ылдый өсөт. Сабагы катуу, жоон, киргил кызыл, түп жагы эски жалбырактардын сабагы менен курчалган, жогору жагы көп бутактуу, ошондуктан өсүмдүктүн жалпы формасы шар сымал. Жалбырагынын уз. 15-30 см, үч ирет тилкелүү, жалпы формасы жүрөк сымал. Чатырча топ гүлгө чогулган, гүл сабы түрдүү узундукта, чатырчасынын жалпы диаметри 10-15 см. Желекчелери сары түстө, мөмөсү сүйрү, жалпак, көп кырдуу, киргил-кызыл түстөгү кутуча. Кыргызстандын Алай, Туркестан, Кыргыз, Суусамыр, Фергана тоолорундагы боздоңдо, тоонун таштак, кумдак беттеринде, өзөндөрдө, кээде шалбааларда кездешет. Кыргызстандан тышкары Иранда, Индияда, Гималайда кездешет. Сабагында, мөмөсүндө, тамырында эфир майы бар. У. илгертеден эле эл арасында ашказан, айрым жараат ооруларын дарылоодо колдонуп келген. Ошондуктан эл арасында “Уулжан болсо уулум өлбөйт эле” деген макал бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Өсүмдүктөр
Ушаң

Ушаң — "Манас" эпосунун кейипкери. Калмак баатыры. Көкөтөй керээзинде "Мен өлсөм Ушаңга кабар бербесин", — деп эскерет (Сагымбай Орозбаков, 3. 21). Бирок, Бокмурун Көкөтөйдүн ашына калмак дөөлөрү У. менен Жолойду да чакыртат. У. эки миң кол менен ашка келип түшөт (Сагымбай Орозбаков, 3. 95 — 96, 105). Ашта Мааникерди күч менен зордуктап алам деген Коңурбай өзү тартуу берүүгө аргасыз болот. Ошондо У. баш болгон калмак баатырлары Алгаранын иниси, Кылкараны тартуу кылып Манастын ачуусун басат (Сагымбай Орозбаков, 3. 143). Аштагы ат чабышта, У. баш болгон калмактардын бир тобу "Ашына азап кылалык, Айтууга мазак кылалык" дешип, чыккан күлүктөрдүн астын кытайлар менен бирдикте тосмок болуп кеңешишет. У-дын айтканына болбой Жолой дөө: "менин тууганым кытай, Коңурбай эмне десе, ошону кылам" деп Кошой дөөдөн жыгылган кордугун эстеп намыстанат, Манас менен сайышып ыза болгон Коңурбай да У-дын сөзүн укпай коёт (Сагымбай Орозбаков, 3. 260 — 262). Ошентип, У-дын тилин албай ашта чатак чыгарышып, байгени талап алышат (Сагымбай Орозбаков, 3. 270—271). У. Чоң казат маалында кытай, калмак кандарынын катарында активдүү аракет кылат.

Алгачкы айкашта Коңурбай Алмамбет, Сыргак тийип кеткен жылкыны кайырмак болуп жөнөгөндө, У. ага абайла жылкынын ичинде жоо болбосун дейт. Коңурбай анын тилин албай жылкынын чаңына жашынып турган Алмамбеттен найза жеп кайра качканда У. аны табалайт. Ушул эле эпизоддо:

Аны таштап салыңар 

Ушаң менен Бороончу 

Бакырыгы баш жарып 

Айгай үнү таш жарып 

Кыйгыл-кычкыл үндөрү 

Алмамбетке бет алып 

Ат коюшуп жүргөнү, 

Андай жоону көргөндө 

Алмамбет баатыр сүрдөдү. 

Сүрдөбөсө неткени, 

Аяттын Кара-Суусуна 

Алакең качып жеткени (Сагымбай Орозбаков, 4. 303), — деп У. кытай-калмактардын кыйын баатырларынын бири катары сүрөттөлөт. Дагы бир кармашта Чубакты капыстан капталынан качырып келип аттан кулата саят. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Үрбү

Үрбү — "Манас" эпосунун каарманы, белгилүү баатырлардын бири, уруу башчысы, тору (Торуайгыр) кыпчак каны. Ү. эпостун негизги варианттарынын бардыгында айтылып, кыргыз уруу кандарынын катарында дайыма аты аталат. Көпчүлүк манасчылар Ү-нү кара тилдүү, тилге жүйрүк, кара жаак өңдүү метафоралык салыштыруу менен чечендигин баса белгилешет. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Үрбүнүн атасы Таз да чечен адам болот. Ү. Манас менен чогуу жүрүп, Чүйдү баскынчы душмандардан бошоткон согуштарга катышып, Акунбешим пааша менен болгон урушта жекеге чыгып, кытайдын Мөңдү-Чебең аттуу балбанын жекеде жеңет. Кеминди бийлеп турган, Манастын колу менен болгон Согушта өлгөн Кеймен шаанын кызы Ойсалкынга үйлөнүп, "Тору кыпчак Үрбүсү" Кеминди жердеп калат (Сагымбай Орозбаков, 2. 127 —137). Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Эйбит кандын уулу делип, Көкөтөйдүн ашынан баштап эпостун окуяларына активдүү катышат. Чоң казатта Ажыбай экөө элчи болуп Эсенкандын алдына барышат. Жети кан Манаска каршы чыкканда Үрбүнү көкүтүп Манастын камчысы башыңа ойногону эсиңден чыктыбы деп, Көкчө баш болгон кандар кыстаганда Ү. "Баштасаңар, башымды ала качып, сактана албайм, Баштасаңар, Манастын башын кесип берем деп мактана албайм" (Сагымбай Орозбаков, 4. 11), — деп чынын айтат.

"Манас" эпосунда манасчылар ар дайым анын жакшы сапаттарын көрсөтүү менен "кылымга чечен үлгүлүү, кыпчактардын Үрбүсү", "Эки Кемин жайлаган, эгиз кара ат байлаган" — деп, өзүнө гана таандык сапаттарын өзгөчө белгилеп оң баа берип сүрөттөшөт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Үрүстөм

Үрүстөм, Үрүстөм-Дастан — чыгыш элдерине кеңири белгилүү легендарлык баатыр; "Шах-Наме" дастанынын башкы каарманы. "Манас" эпосунда Сулайман, Искендер Зулкарнайн, Азиретаалы, Үрүстөм сыяктуу легендарлык кейипкерлердин образдарына эпикалык баатырлардын эрдиктери, эр жүрөктүүлүгү салыштырылуу менен алар өзгөчө поэтикалык формада идеалдаштырылат. Манас Ошпурда козу кайтарып жүргөндө, оттугун бербей койгон Баянчорду аттан оодара тартып, оттугун тартып алганда "Үрпөйгөндө кайраты, Үрүстөмдөй бар экен" (Сагымбай Орозбаков, 1. 105) дегени аркылуу Манас бала кезинде эле Ү-гө салыштырылат. Көбүнесе Манасты, башка баатырларды анын душмандары Ү-гө теңеп, эрдигин-каармандыгын калыс баалашат. Мисалы, Эсенкан: 

Үрүстөмдөй иш кылган, 

Балбандык кылган жашынан 

Манас деген бала деп, 

Барып келгин ага деп (Сагымбай Орозбаков, 1. 160), Манастан башка көбүнчө Алмамбет Ү-гө теңегтирилет: "Үлкөн Алма баатырдын Үрүстөмдөй сыягы" (Кол жазмалар фондусу, 585-инв., 29-б.).

Эпостун Сагымбай Орозбак уулу айткан вариантынын сюжеттик өнүгүшүнө, мазмунуна китептик таасирдин, айрыкча "Шах-Наме" дастанынын таасири тийгендигин, манасчынын бул дастан менен тааныш экендигин Ү-дүн атына байланыштуу саптар далилдейт:

Башкы тарых Шаанама

Барып андан карачы (Кол жазмалар фондусу, 575-инв., 49-б.).

Адам эмес, периби? 

Эрендердин илгерки 

Эр Үрүстөм эриби? 

Дагы эле өлбөй тирүүбү? 

Самнармандын бириби (Кол жазмалар фондусу, 579-инв., 272-б.),

Үстүнө темир кийинген 

Үрүстөмдөй сыягы, 

Жамынганы сууга акпас, 

Жабыр-баян териси (Кол жазмалар фондусу, 1794-инв., 4-б.) жана башкалар.

Поэманын аты ("Шаанама"), анын башкы каарманы Ү. Эрендер (Иран) экендигин жана чоң атасынын ысымы Самнарман (Сам-е Нариман), ошондой эле анын жоо кийими "жабыр-баяндын" (бабр-е бейан) "Шах-Намедеги" Үрүстөмдүн жоо кийими да (бабр-е бейан) Алмамбетке таандыкталып айтылып (кыргыз тилинин фонетикалык мыйзам ченемине ылайык тыбыштык жактан өзгөртүлгөн), Алмамбеттин образы да кеңири идеалдаштырылат. Ал эми Саякбай Каралаевдин варианты вариантында:

Тал Чокуну ким ашкан? Үрүстөм Дастан эр ашкан, Андан кийин ким ашат? Арстан Манас шер ашат (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 919инв., 131 —133-б.) делет. Демек, эпостун тексти боюнча Манас Ү-дөн кийин чыккан баатыр болуп айтылат. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Үч-Кароол

Үч-Кароол — "Манас" эпосундагы топоним. Радлов жазып алган вариантта Манас кырк чоросуна кайрылып:

Сагындык саргыл минели, чором, 

Эриксек кулан аталы, Чором, 

Эрикпесе мөйрөгө аталы, чором, 

Үч-Кароолго баралы, чором, 

Айдаркан уулу Көкчөдөн, чором, 

Көкала ат сурап берген жок, чором... (Радлов жазып алган вариант, 190) дегени эскерилет. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Үч-Кошой

Үч-Кошой — "Манас" эпосундагы топоним. Эпостун көпчүлүк эпизоддорунда учураган Таластагы белгилүү жер. Радлов жазып алган вариантта Каныкей Бакайдан Семетейди көчүрүп келүүнү суранат. Семетей көчүп келген жер Ү.-К. болот:

Ошо бир жерден көчтү дейт, 

Таластын башы Үч-Кошой 

Манастын ордо тиккен жерине 

Манастын уулу Семетей 

Ордосун тигип алды дейт (Радлов жазып алган вариант, 309).

Ү.-К. эпостогу көп окуяларда кезигет. Каныкейдин Букарга качканында Бакай "Үч-Кошойдун бөксө түзүнөн" (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 36) Каныкей менен Чыйырдыны үч күн бою издейт. Географиялык реалияда Ү.-К. өрөөнү Талас Ала-Тоосунун түндүк-чыгыш капталында, Талас дарыясынын башталышында жайгашкан. Өрөөндөн Талас дарыясынын сол куймасы агып өтүп ал да Ү.-К. аталат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Үч-Таш

Үч-Таш, Керген-Таш — Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы Бөкөнбаев кыштагынан (райондун борбору) 28 км чыгыш тарапта. Тастар-Ата тоосунун түндүк этегиндеги Үч-Таш деген жерде. Ал жердеги таштардын өз ара жайгашышы жылкынын чидерин кергендеги элести эске салат.

Алардын тушташ жайгашкан эки ташы бири-биринен 11 м, ал эми үчүнчү таш экөөнөн 31 м аралыкта. Элдик уламыш боюнча бул Үч-Ташка Манас Аккуланын чидерин кердирткен экен. Бул таштардан ары жакта 20 м аралыкта дагы бир таш төртүнчүсү жатат. Ага Аккуланын чылбырын байлаган деп айтышат.

Үч-Таш — "Манас" эпосундагы топоним. Ала-Тоонун күн жүрүш жагына Манас баатыр кырк чоросу менен ууга чыккан жер (Сагымбай Орозбаков, 2. 288).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Владимир Фере

Фере, Владимир Георгиевич (1902, азыркы Волгоград облусунун, Камышин шаары — 1971, Москва) — композитор. Кыргыз ССРинин эл артисти (1944), РСФСРдин жана Тажик ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери. Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын (1970) лауреаты. 1929-жылы Москва консерваториясын композитор катары Н. Я. Мясковскийдин классы жана пианист катары А. Б. Гольденвейзердин классы боюнча бүтүргөн. Андан кийин музыкалык техникумдун окутуучусу, Бүткүл союздук радионун жана музыкалык басманын редактору болуп иштеген. 1933—36-ж. Москва консерваториясында жана композиторлор союзунда иштеген.

1936—44-ж. Кыргыз мамл. филармониянын көркөм жетекчиси, 1945 —62-ж. Москва консерваториясынын композиция кафедрасында окутуучу жана бөлүм башчы. Кыргыздын көрүнүктүү композиторлору, анын ичинде А. Малдыбаев, М. Абдраев, А. Түлөев, А. Аманбаев, Т. Эрматов, Б. Глухов жана башка чыгармачыл инсандарды тарбиялап чыгарган.

Ф. В. Власов жана А. Малдыбаев менен бирдикте "Айчүрөк" (1939), "Манас" (1946, экинчи редакциясы 1966) операларын жазган. Улуу эпостун сюжетинин түйүндүү эпизоддору операнын либреттосуна өзөк кылып алынган. Эпостогу көркөм дүйнөнүн түпкү маңызын даана ачып берүү жана улуттук көркөм дүйнө туюунун стилдик айырмачылыгын жеткиликтүү көрсөтүү максатында композиторлор бул опералардын музыкасына кыргыз элинин обон-ыргактарынан, күү-кайрыктарынан кеңири пайдаланган. Эки Эмгек Кызыл Туу, "Ардак Белгиси" ордендери жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Чагалдай

Чагалдай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Манастын аталаш туугандарынын бири, Үсөндүн (Көзкамандын экинчи уулу. "Манас" эпосунда Жакып Манасты Ошпурдан алып келе жаткан учурда ата-бабасы жана туугандары жөнүндө аңгемесинде бир тууганы Үсөн калмактарга айдалып барып, калмакташып, Үсөн аты жоюлуп калмакча Көзкаман атка конгону, калмактан аял алып андан төрөлгөн экинчи уулу Ч. экени Жакыптын сөзүндө айтылып өтөт. Көзкамандар окуясында Манасты ууландырууга катышат жана алар бирин-бири бычакташып ажал табат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу