Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Атрезия

Атрезия (а... жана tresis - тешик) - түтүк түрүндөгү органдардагы (толто, өпкөнүн кызыл кан тамыры, кекиртек, кызыл өңгөч ж. б.) табигый тешиктердин же жылчыктардын жоктугу.
 
Атрезия тубаса жана айрым оорулардан (күйүктөй) пайда болот. Пайда болуу процесстери татаал органдардын арасынан кызыл өңгөчтүн, көтөн чучуктун, толгонун (аортанын) жана заара, жыныс түтүкчөлөрүнүн Атрезиялары тубаса түрүндө көп учурайт. Толто ж. б. кан тамырлардын Атрезиясы адамды узак жашатпайт. Атрезия, жаңы төрөлгөн балдар үчүн өтө опурталдуу. Аны айыктырууда хирургиялык операция колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Медицина
Атталилер

Атталилер - Пергам башкаруучуларынын (б. з. ч. 283-133) династиясы.
 
Аны Атталдын уулу Филетер (283-263) негиздеген деп эсептелет. Лисимах Филетерди Пергам чебине башчылыкка дайындаган; 283-ж. Филетер Лисимахка каршы көтөрүлүш чыгарып, 281-ж. иш жүзүндө ага көз каранды болбой калган. 

Анын ишин улантуучу Евмен 1нин (263-261) тушунда Атталилер расмий көз каранды эместикке жетишкен. Евмендин ишин улантуучу Аттал Iнин (241-197) убагында Атталилер бүткүл Азияны дээрлик өзүнө каратып, Пергам падышачылыгынын составына кошуп алган. 

Аттал Iнин уулдары: Евмен II (197-160 (же 159)), Аттал II(160 (же 159) - 139 (же 138)), Аттал III (139 (же 138) - 133) А-дин акыркы өкүлдөрү болушкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Аттенюатор

Аттенюатор (фр. attenuer - төмөндөтүү) - электр чыңалуусун, токтун күчүн жана электр-магниттик термелүүнүн кубаттуулугун жайыраак, баскычтуу жана берилген гана чоңдукка төмөндөтүүчү түзүлүш.
 
Өтө жогорку жыштыктуу тармакта Аттенюатордун сиңирүүчү жана чектүү эки тиби колдонулат. Сиңирүүчү Аттенюатордо электр-магниттик толкундун кубаттуулугу радио толкун өткөргүчтүн ичине жайлаштырылган пластинанын сырткы графит катмарына же ички жогорку каршылыктуу өткөргүчкө жутулуп, ал кубаттуулук төмөндөтүлөт. Чектүү Аттенюатор толкун узундугу критикалык абалдан бир кыйла чоң болгон электр-магниттик термелүүлөрдүн радио толкуну өткөргүчтөн өткөндө, абдан тез басаңдай тургандыгына негизделген. Аттенюатор электр, радио жана өтө жогорку жыштык техникасында кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Аттика

Аттика- Орто Грециянын түштүк-батышындагы байыркы аймак.
 
Байыркы грек уламыштары боюнча, Аттика Афинынын айланасына саясий жактан падыша Тесейдин тушунда бириккени айтылат; чындыгында бул процесс бир нече кылымга созулган. 

Б. з. ч. 6-кылымдын башында Афины Аттикада абсолюттуу экономикалык жана саясий беделге ээ болуп турган (к. Афины Байыркы). 

Азыркы Грецияда Аттика - ушул эле аталыштагы аймак, борбору - Афины.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Аудиенция

Аудиенция (лат. audientia - угуу, кабыл алуу) - эл аралык укукта ишеним жана чакыруу грамоталарын тапшырган же башка учурда мамлекет башчысынын дипломатиялык өкүлдү кабыл алышы.
 
1815-ж. Веналык жана 1818-ж. Аахендик протоколдор боюнча, Аудиенциядан элчилер гана пайдалана алышат; башка рангадагы өкүлдөрдүн мындай укугу жок. Посол мамлекет башчысынын гана өкүлү деп эсептелгендиктен, ал дайындалган мамлекет башчысынан өзүн кабыл алууну талап кылууга толук укугу бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Терминдер
Ауксанометр

Ауксанометр (гр. auxano - өстүрөм жана metreo - өлчөйм) - өсүмдүк* төрдүн жалпы өсүшүн ченөөчү курал.
 
Бул куралда өсүмдүктөрдүн өсүшү чыгырык механизмдеринин жардамы аркылуу ишке ашырылат. Жөнөкөй Ауксанометр горизонталдык окко орнотулган ири догодон турат. Догодогу чыгырыкка бекитилген жебе жип аркылуу өсүмдүккө байланат. Өсүмдүк өсө баштаганда, жиптин салмагы менен жебе белгилүү аралыкка жылат. Жебенин башталыш жана токтогон жердеги сандарын карап көрүп, өсүштү эсептеп чыгарышат. Азыр өсүмдүктүн өсүшүн өтө так өлчөөчү электрондук Ауксанометрлер бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Терминдер
Аун Сан

Аун Сан (13. 2. 1915-19. 7. 1947) - Бирманын улуттук баатыры, саясий жана мамлекеттик ишмери, улуттук-боштондук кыймылынын жетекчилеринин бири.
 
Рангун университетин бүтүргөн (1937). 1939-ж. Бирманын компартмясың түзүүгө катышып, анын ген. секретары болгон (1939-40). Аун Сан2-дүйнөлүк согуш башталгандан кийин Англия менен Япониянын Ыраакы Чыгыштагы кагылышууларын Бирманы боштондукка чыгаруу үчүн пайдалануу, б. а. Япония менен кызматташуу керек деп эсептеген. Ошондуктан Аун Японияга жана ал басып алган айрым өлкөлөргө барып, Бирма армиясына командир даярдоого катышкан. Бирок Япониянын аскерлери Бирманы басып киргенден кийин, ал Родинасына кайра келип, Бирманын көз каранды эмес армиясынын башында турган жана патриоттор менен бирге Японияга каршылык көрсөтүү кыймылын уюштурган. 2-дүйнөлүк согушта Япония жеңилген соң, англ. колонизаторлорго каршы патриоттук күчтөргө жетекчилик кылды. 1947-ж. январда Лондондо англ. өкмөт менен Бирмага көз каранды эместикти берүү жөнүндө сүйлөшүп, Бирманын Уюмдаштыруу чогулушун өткөрүүгө макулдашкан. Аны У Сонун реакциячыл тобу өлтүргөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Саясат
Аурелия

thumb|Аурелия.
Аурелия - ичеги көңдөйлүүлөр тибинин сцифомедуз классына кирген омурткасыз деңиз жаныбары.
 
Денеси килкилдек, тунук. Диаметри 40 см ге жакын, көрүнүшү кол чатырдай, оозу астынкы бетинде жайгашкан. Денесинин айланасында мурут-тинтүүрлөрү жана 8 теңдеме органы бар. Баренц, Ак, Карек деңиздеринде, Тынч жана Атлантика океандарында таралган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Жаныбарлар
Аустенит

Аустенит - көмүртек жана легирлөөчү элементтердин гамма-темирдеги катуу уютмасы; темир-көмүртектүү катуу куйманын составдын бөлүгү.
 
Аустенит англ. окумуштуу У. Роберто-Остендин (1843-1902) ысмы менен аталган. Темир менен көмүртектин куймасында Аустениттин бар экендигин темирди жана болотту 1120°С температурада кургак хлордуу суутек менен жедирүү (ойдуруу) аркылуу орус окумуштуусу А. А. Байков 1909-ж. далилдеген. 

Аустенит магниттүү эмес, тыгыздыгы болоттун башка структуралык түзүүчүлөрүнөн көбүрөөк. Аустенит анча катуу эмес, серпилгичтиги азыраак, жогорку бекемдикке жана илээшкектик касиетке ээ.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Ауэрбах чырмалуусу

Ауэрбах чырмалуусу (Plexus mentericus, нем. илимпозу Л, Ауэрбахтын ысмынан) - омурткалуу жаныбарлардын, адамдын тамак сиңирүү органдарындагы булчуң челинин узун жана циркулярдык катмарынын ортосунда жайланышкан көп урчуктуу нерв клеткаларынын (нейрондордун) жыйындысы.
 
Ауэрбах чырмалуусунда нейрондордун 2 тиби бар: 1-типтеги клеткалар нерв импульстарын борбордук нерв системасынан же 2-тинтеги нейрондордон кабыл алат да, аларды тамак сиңирүү органдарынын жылма булчуңдуу клеткаларына жиберет; 2-типтеги клеткалар рефлектордук догонун сезгич (борбордук нерв системасы менен тийишпеген) звенолорун түзөт. Айыл чарба тамак сиңирүү органдардын кыймыл-аракетин камсыз кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Зоология‎
Афанасьев Федор Афанасьевич

Афанасьев Федор Афанасьевич (жашырын аты: Отец, Осецкий, Иванов) (8(20). 2. 1859, Петербург губ.-22. 10(4. 11). 1905) - орус жумушчу-революдионери. Дыйкан үй-бүлөсүндө туулган.
 
1871-ж. Крепногольмский мануфактурасында, 1887жылдан Петербургда Ворониндин фабрикасында иштеген. Ушул жерде революционерлер менен таанышып, токуучулардын кружогун уюштурган. 1891-ж.АфанасьевПетербургдагы маевканы уюштурууга катышкан. Ошол эле жылы башка шаарлардын жумушчу кружоктору менен байланыш түзүү үчүн Москвага келет. 1894-жылдан Петербургда жашырын иш жүргүзүп, В. И. Ленин жетекчилик кылган жумушчулар кружогуна катышкан. 1896-ж. февралда Иваново-Вознесенскиде, Ригада, Павлово-Посадда, Шуяда с.-д. уюмдарды бириктирүү үчүн жигердүү аракеттенет. Революциячыл иши үчүн 3 жолу камакка алынат. 1904-ж. январдан Иваново-Вознесенскиде жашырын жашап, РСДРПнин "Түндүк комитетинин тобуна", андан кийин Иваново-Вознесенск комитетинин мүчөсү жана секретары болгон. М. В. Фрунзе менен бирге А.- Иваново-Вознесенск иш таштоолорунун (1905) уюштуруучуларынын жана жетекчилеринин бири. Талка өзөнунүн боюндагы митингиде Афанасьевди черносотеячилер менен казак-орустар өлтүрүп кетишкен.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Пуштундар

Оогандар (өздөрүн паштандар, жекелик санда пуштун; чыт. Оогандар - пахтандар жана пухтун дешет) -улут, Ооганистандын калкынын теңинен көбү (8,5 млн. 1970-жылдын аягы).
 
Отурукташкан Оогандар негизинен сугат жер дыйканчылыгы менен кесип кылышат. Айрымдары токой чарбачылыгында, өнөр жайда жана курулушта иштешет. Көчмөн жана жарым көчмөн А. (2,5 млн-чо) кой, уй, жылкы, төө багышат. Ооганистанда уруулук бирикмелер ушу кезде да бар. Алардын эң ирилери-Дуррани жана Гильзаи уруулары. Оогандардын чыккан теги али жетиштүү тактала элек. Оогандар жөнүндөгү алгачкы маалыматтар 6-кылымга таандык. Ал даректерде А. Сулайман тоолорунун жан жакаларында жашагандыгы көрсөтүлөт. 14-15-кылымда алар Пешавар өрөөнүндө, андан соң Дир, Сват жана Баджаур облустарына жайгашышкан. 16-17-кылымда ар түрлүү ооган уруулары ооган эли болуп калыптанган. 1747-ж. Ахмадшах Дуррани көз каранды эмес Ооган мамлекетин негиздеген (к. Дуррани державасы). 

Ооган элинин улут болуп калыптанышы узак убакытка созулган. Ооган улутунун калыптануу процессине Англиянын колониялык саясаты, Афганистанда фарс тилинин бирден-бир мамлекеттик тил болуп сакталып келиши (1936-жылдан баштап Оогандардын улуттук пухту тили да мамлекеттик тил деп жарыяланган) да жолтоолук кылган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Улуттар

Категория:Пакистан этникалык топтор

Категория:Иран тилдүү элдер
Афелинус

thumb|Афелинус.
Афелинус - хальцид (Chalcidae) тукумуна кирүүчү жаргак канаттуу мите. Денесинин уз. 1,2 мм.
 
Ал Түндүк Америкада көп. Афелинус алма дарагынын коркунучтуу зыянкечи - көк битке өч, ошон үчүн ага каршы колдонулат. СССРге 1926-30ж. алынып келинип, лабораториялык жол менен көбөйтүлгөн. Биринчи жолу Кавказда жана Украинада зыянкеч басып кеткен алма бактарына коё берилген. А. бул жерде алма көк битин жок кылуу үчүн өстүрүлүп жатат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Курт-кумурскалар‎
Афонт тоосу

Афонт тоосу- соңку палеолит доорундагы байыркы адамдардын турак жайы.
 
Красноярск шаарынын жанында. 1884-ж. И. Т. Савенков ачкан. Казуу жумуштары 1923-25-ж. жүргүзүлүп, байыркы турак-жайлардын калдыктары, таштан, сөөктөн жасалган куралдар, мамонт, түндүк бугусу, аюу өңдүү айбандардын сөөктөрү табылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Афты

Афты (гр. aphthai - жарача) - ооздун былжырлуу челинин бетине чыгуучу майда жара.
 
Афты грипп, ичеги карын, шарп ооруларынын кабылдап кетишинен, кэзде өзүнчө да пайда болот. Афтылар бири бирине кошулса, чоң жарага айланып, дененин температурасы көтөрүлөт, тамак чайнаганда, сүйлөгөндө кыйынчылык келип, ооздон шилекей агат, лимфа бездери чоңоюп, кол тийсе, ооруйт. Ооруган жерге куруштуруучу, куйгүзүүчү дарылар сыйпалат. Дүүлүктүрө турган тамак ичүүгө, тамеки тартууга болбойт. Кайра жаңыланбаган Афтылар 5-7 күндө ордуна тырык калтырбай айыгат. Оору өнөкөт түргө айланса, ооздогу ж. б. органдардагы . ириң уяларын жоготуу менен преднизолон дарысын 15-20 мг дан 7-15 күнгө чейин колдонуш керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Оорулар
Аффанди Кусума

Аффанди Кусума (1910-ж. г.) - индонезиялык живописчи жана график.
 
Сүрөтчүлүккө өз алдынча үйрөнгөн; "Эл сүрөтчүсү" деген бирикмени (1947) жана Индонезиянын сүрөтчүлөр союзун (1952) негиздеген. Аффандинин 1940-50-жылдардагы сүрөттөрү ("Элдин ырыскысы", "Элдик ополчениедегилер тактикалык машыгууда" 1946) романтикалык салтанаттуулук, күчтүү эмоциялуулугу менен айырмаланып, жөнөкөй эмгекчилердин. мээримине арзыган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Ахтамар

Ахтамар - армян падышалары Арцрунилердин Ван көлүнүн (азыркы Турциянын аймагы) аралында жайгашкан резиденциясы (10-11-к.).
 
Ахтамарда дубалдары жана таштары ар түрдүү оймо-чиймелер менен кооздолгон армяндардын о. кылымдагы архитектурасынын эң сонун эстеликтери бар. Ыйык крест чиркөөсү (915-921) жана 10-кылымдагы порттун урандысы сакталып калган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Ахунова Турсуной

thumb
Ахунова Турсуной (1937 — 1983) — Өзбекстандын колхоз өндүрүшүнүн ишмери.
 
Ташкент областынын Янгийол районундагы Киров атындагы колхоздун комплекстүү механикалаштырылган бригадасынын бригадири. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1959, 1978). 1962-жылдан КПССтин мүчөсү. Ахунова-комбайн менен пахта теруүдө жогорку көрсөткүчкө (1956-59-ж. 367 т, 1961-62-ж. 347 т) жетишкен биринчи аял. Ахунованын өрнөгү боюнча миңдеген аял пахта жыйноочу машиналарды айдай - башташты. Ал Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. Лениндик сыйлыгынын лауреаты (1967). Ахунова СССР Жогорку Советинин 6-7шайл. депутаты.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Адетальдегид

Адетальдегид, уксус альдегид и, СНзСНО - кескин жыттуу, түссүз суюктук, эрүү t 124°C, кайноо t 20,8°С Суу, спирт жана эфир менен барлык көлөмдө аралашат.
 
Касиеттери альдегиддерге окшош, алъдолдук конденсация реакциясына оңой кирет: 2СН3СНО ->- СНзСН(ОН) - СН2-СНО. Минерал кислоталарынын катышуусунда паральдегидге (СНзСНО)з жана метальдегидге (СНзСНО)4 полимерленет. Бул эки полимерди күкүрт кислотасы менен кошуп ысытканда, Адетальдегид пайда болот. Адетальдегид сымап тузунун катышуусунда ацетиленге суу кошуу менен 95°Сде алынат (Кучеров реакциясы). 

Адетальдегид уксус кислотасын, уксус ангидридин, бутадиенди, ацетальдолду, жасалма чайырларды алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Ацетамид

Ацетамид, СН3СОШ2-уксус кислотасынын амиди, эрүү t 83°C, жытсыз, түссүз кристалл.
 
Сууда, спиртте, глицеринде жакшы эрийт. Күчтүү кислоталар менен гана тузду пайда кылат. Ацетамид кездеме, булгаары, кагаз жасоодо, сымап туздары уруктарды дарылоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Ацетаттар

Ацетаттар - уксус кислотасынын туздары жана эфирлери.
 
Ацетаттарметаллдардын кычкылдарын жана суу кычкылдарын же карбонаттарын суюлтулган уксус кислотасында эритүүдөн алынат. Уксус кислотасынын туздарынын көпчүлүгү - сууда жакшы эруучү кристаллдар, эфирлери - жемиш же гүл жыттанган тез учуучу суюктуктар. Ацетаттарлактарды, синтет. булаларды, желимдерди, киноплёнка ларды, жасоодо, парфюмерияда, тамак өнөр жайда, медицинада, айыл чарбада жана боёо ишинде колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Ацетил өтө кычкылы

Ацетил өтө кычкылы, (СН3СОО)2 - озон жыттанган, түссүз, кристаллдык туруксуз органикалык бирикме; эрүү t 30°C, кайноо t 63°С.
 
Спиртте, эфирде жакшы эрийт, күчтүү кычкылданткыч. Ысытуу, сүрулүу, урулуудан жарылат, жарыктын, жегичтердин таасиринен ажырайт. Ацетил өтө кычкылысуу менен кошулуп, ацетилдин суу өтө кычкылын жана уксус кислотасын пайда кылат. Ацетил өтө кычкылы уксус ангидриддерине барийдин өтө кычкылын таасир этуүдөн алынат: (СНзСО)20 + Ва02-*-(СНзСО)202+ВаО.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Ацидиметрия

Ацидиметрия (лат. acidus - кычкыл, гр. metreo - өлчөм) - эритмедеги кислоталарды аныктоонун көлөмдүн методу.
 
Концентрациясы белгилүү болгон жегичтердин эритмесин кислоталардын эритмесине акырындап кошуу менен жүргүзүлөт. Реакциянын аякталыш индикатордун жардамы менен билинет. Ацидиметрия хим. лабораторияларда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Ацидофилдүү сүт

Ацидофилдүү сүт - уютулган диета азыгы.
 
Ал, карындагы кислота азайганда, ичеги, боор жана уйку бези сезгенгенде, дары катары колдонулат. Ацидофилдүү сүт уйдун пастеризацияланган сүтүнө таза ацидофил бактериясын кошуп, 40-42° температурада уютулуп, мамлекеттик сүт ишканаларында же чарбанын сүт лабораториясында чыгарылат. Ацидофилдүү сүт мал чарбасында-төлгө профилактикалык максатта, музоого 12 күнгө чейин, адегенде 50-100 г дан, андан кийин 700-1000 г дан берүүгө болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Ачка болуу

Ачка болуу - организмдин тамак жоктугунан же агын жетишсиз өлчөмдө сиңирүусүнөн болгон абалы.
 
Бул абал организмдин каршылык көрсөтүүсүнө жана нерв системасынын абалына жараша болот. Тамактын эң керектүү бөлүктөрүнүн жоктугуна байланыштуу белоксуз, майсыз, углеводсуз, витаминсиз жана суусуз Ачка болуулар болот. Ачка болуунун толук түрү 3 мезгилден турат: 1-мезгилинде организмдеги ашык белок менен углеводдор азая баштаса, 2-синде алар көп сарп болот, 3-сүндө органдар 60-70% ке кичирейип, салмагы азайып, газ алмашуу, жылуулук иштеп чыгаруу начарлап, дененин температурасы көтөрүлөт. 

Суусуз жана минералсыз Ачка болууга жаныбарлар менен адамдар айрыкча чыдамсыз келишет. Денедеги суу 10- 20%, жалпы салмак 30-40% ке аванса, организмдин жашоосу токтолот. Адам карандай суу ичип ачка жүрсө, 40-75 күн чыдайт. Кыска убакытка Ачка болуу айрым жугуштуу жана психикалык оорулар менен ооруган учурда байкалат. Толук эмес Ачка болууну дарылоодо колдонуу байыртадан белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Зоология‎
Ачык-Таш свитасы

Ачык-Таш свитасы - Кыргыз Ала-Тоосунда кездешүүчү байыркы тоо тек катмарлары.
 
Кыргыз Ала-Тоосунун батыш бөлүгүнүн түндүк капталдарында, айрыкча Ачык-Таш өрөөнүндө кеңири тараган. 1959-60-ж. И. Е. Медведева аны өзүнчө геологиялык свита катары бөлүп, Ачык-Таш өрөөнүнүн аты менен атаган. Свита өтө метаморфизмделген кристаллдуу сланецтерден турат. Сланецтердин арасында амфибол гнейстери, доломиттүү мраморлор жана пиритке бай сульфид кабатчалары бар графиттүү сланецтердин катмарлары учурайт. Свита доломиттүү мраморлордон табылган строматолиттердин калдыктарынын негизинде протерозой заманында пайда болгон деп божомолдонот. Свитанын калыңдыгы 1,5-2 миң м. Свитада күкүрт колчеданынын кендери жайгашкандыктан, анын эл чарб. мааниси бар, к. Ачык-Таш кени.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Ачылма көпүрө

Ачылма көпүрө — кемелерди өткөрүүдө таяныч аралыгынын ортосундагы бөлүктөрү ачылып-жабылуучу көпүрө.
 
Ачылма көпүрөнүн бир же эки жакка ачылма, өйдө көтөрүлмө, тегеренип ачылма жана жылдырылып ачылма түрлөрү бар. Ачылма көпүрө бир же эки канаттуу болот. Бир канаттуу көпүрөдө ачылуучу бөлүгү горизонталдык ок боюнча бир жакка, эки канаттууда эки жакка ачылат. Мындай көпүрөлөрдүн ачылып-жабылып туруучу бөлүктөрүн теңдеш үчүн анын артына тең салмактоочу жүктөр орнотулат. Бир канаттуу Ачылма көпүрөлөрдүн аралыгы 79 м ге, эки канаттуулардыкы 102 м ге жетет.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Курулуштар
Ашанттар

Ашанттар , ашанти федерациясы - 17-кылымдын аягы - 19-кылымда Алтын Жээк (азыркы Гана) жеринде болгон феодализмдин башталыш тибиндеги мамлекет.
 
1697-1701-ж. түзүлгөн. Ашанттар көбүнчө дыйканчылык, кол өнөрчүлүк менен кесип кылган. Алтын жана кул сатып соода кылышкан. Мамлекетти башкы көсөмдөр (ашантихене), областтарды жергиликтүү көсөмдөр (оманхене) башкарган. 1896-ж. Англия-Ашанттардын 7-согушунда Англия Ашанттарды жеңип алып, анын айрым уруулары менен протекторат жөнүндө келишим түзгөн. Ушундан баштап Ашанттар мамлекет болбой калган. 1900-ж. Англия Ашанттардын көтөрүлүшүн басып, анын жерин Алтын Жээк колониясына кошуп жиберген. 1935-ж. Ашанттар федерациясы формалдуу түрдө калыбына келтирилген. 

Көз каранды эмес Гана мамлекети түзүлгөндөн кийин, 1957-ж. кабыл алынган конституция боюнча Ашанттарга аймак статуту берилген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Ашель маданияты

Ашель маданияты - байыркы палеолиттин археол. маданияты; ашель маданиятын алмаштырган жана мунун ордуна Мустьер маданияты пайда болгон.
 
Франциядагы Амьен шаарына жакын Сент-Ашель деген шерден табылган. Дээрлик бүткүл Африкада, Түштүк Европада жана Азияда таралган. Анын убагында таштан жасалган тешкич, балта ж. б. куралдар пайдаланылган. Ашель маданияты тушундагы адамдар алгачкы общиналык түзүлүштүн башында жашаган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Ашербреннер Михаил Юльевич

Ашербреннер Михаил Юльевич (1842-1926) -орус революционери. 18(70-82-ж. Николаеве шаарында кызмат өтөп, офицерлер кружогун уюштурган; ал кружок 1881-ж. "Народная воля" уюмуна кошулган.
 
Революциячыл иши үчүн Ашербреннер 1883-ж. камалып, 1884-ж. өмүр бою камакка кесилген. 1904-ж. түрмөдөн чыккан. 1924-ж. СССР РВС А-ге "карыя кызыл аскер" деген наам берген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар