Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жаачы

thumb|Mantis religiosa.
Жаачы - батачы (Mantodea же Mantopte­ra) – жырткыч курт-кумурскалар түркүмү. Узундугу 11 смге жетет. Алдыңкы бир жуп бутунда жем кармоочу тикенекчелери болот. Башы өтө кыймылдуу, көзү чоң, мурутунун түбүндө 3 жөнөкөй көзү жайгашкан. Канаттары жакшы өрчүгөн, бирок кээ бир түрүнүкү начар же жокко эсе. Көпчүлүгүнүн түсү чөйрөгө жараша өзгөрүп турат. 2000ден ашуун түрү белгилүү. Тропик жана субтропик өлкөлөрдө көп. КМШ өлкөлөрүнүн түштүгүндө 20га жакын, Кыргызстанда 6–7 түрү жашайт. Жырткыч, негизинен курт-кумурскалар менен азыктанат. Жемин астыңкы бутун сунуп күтүп отурат (батачы аталышы ошондон). Денесинин түзүлүшүнө карата көпчүлүк жерлерде «келин жүгүн» деп да аташат. Зыяндуу курт-кумурска менен азыктанып пайда, аары менен чабармандарды жеп зыян келтирет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Курт-кумурскалар‎
Жаачы (топ жылдыз)

thumb|Жаачы жылдызы.
Жаачы (лат. Sagittarius) – зодиак топ жылдызы. Байыркы гректер белгилеген 48 топ жылдыздын бири. Жаачы Саманчы жолу галактикасынын жылдыздарга бай алкагында, башкача айтканда Галактиканын борбордук багытында жайгашкан. Башка топ жылдыздарга караганда жаачыда 15тен ашык объект жайгашкан. Алардын ичинде Лагуна, Омега (Ак куу), RY Ж., жаачы жылдызы Галактиканын борбордук багыты А жаачы жылдызы менен дал келет. Ал эми W жана X Ж. цефеиддер деп аталат. М 22 (NGC 6656) – шар түрүндөгү жылдыздардын жыйындысы жана дүрбү менен жакшы байкалат. Күн жаачы аркылуу декабрдын орто ченинен январдын орто ченине чейин өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Топ жылдыз
Жабык уруктуулар

thumb|Магнолия (Magnolia virginiana).
Жабык уруктуулар — гүлдүү өсүмдүктөр (лат. Magnolophyta же Angiospermae) — татаал түзүлүштүү, уруктуу өсүмдүктөр тобу. Уругу мөмөсүнүн ичинде калыптанат (аты ошондон). Алардын гүлү татаал, энелиги, аталыгы, нектары бар; чымын-чиркей аркылуу чаңдашат; уругун шамал, суу, жаныбарлар таратат. Түйүлдүк баштыкчасы, андагы синергиддер, экинчи ядро жана антиподдор жабык уруктууларга гана мүнөздүү органдар болуп эсептелет. Алардын уругундагы азыктандыруу тканы жылаңач уруктуулардыкындай уруктана электе эмес, уруктангандан кийин пайда болот. Алардын энелик гаметофазасына бир же бир нече энелик спорадан түзүлгөн түйүлдүк баштыкчасы, кош уруктануу мүнөздүү; уруктанганда 2 зигота пайда болот: бирөөнөн түйүлдүк, экинчисинен аны азыктандыруучу ткань (эндосперма) калыптанат. Бор мезгилинин башында пайда болуп, Жер жүзүнө кеңири таралган. Миоценден ушул убакка чейинки өсүмдүк дүйнөсүндө жабык уруктуулар басымдуу. Алар бир үлүштүү жана эки үлүштүү өсүмдүктөр классына бөлүнөт. Анын 450дөн ашык тукуму, 12,5 миң уруусунун 250 миңге жакын түрү бар. Алар ар кандай континенттик шартка ыңгайланган. Көбүнчө кургак жерлерде таралган. Эл чарбасында мааниси чоң. Буларга дан эгиндери, тех. жана эгилме өсүмдүктөр кирет. Алардын 400гө жакын түрү хлорофиллсиз, калгандарында фотосинтез жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Өсүмдүктөр‎
Жадеит

thumb|Жадеит.
Жадеит – минерал, моноклин пироксени. Химиялык формуласы NaAl(Si2O6). Өңү ак, көгүш, жашыл сымал, кээде түссүз. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 6,5–7. С. салмагы 3,3–3,5. Сырткы көрүнүшү жана касиеттери боюнча нефритке өтө окшош. жадеит жаратылышта аз кездешет. Метаморфизмделген тоотектерде пайда болот. Серпентиниттер жана граувактардын арасында таза түрүндө же кварц, альбит менен линза түрүндө кезигет. Жадеит байыркы замандан бери зергерлик жана көркөмдүк-кооздоо иштеринде колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Минералдар
Жаздык өсүмдүктөр

thumb|арпа.
Жаздык өсүмдүктөр – себилген жылы гүлдөп, түшүм берүүчү бир жылдык айыл чарба өсүмдүктөрү. Күздүк өсүмдүктөрдөн айырмаланып, анын бир эле вегетация мезгили (жаз-жай) болот. Жаздык өсүмдүктөргө дан эгиндери (арпа, буудай, сулу, жүгөрү, шалы жана башка), чанактуу, май алынуучу (күн карама, соя жана башка), тоюттук бир жылдык чанактуу өсүмдүктөр, табигый дан өсүмдүктөрү, булалуу өсүмдүктөр (гозо, зыгыр жана башка) жана башка кирет. Айрым өсүмдүктөр жаздык жана күздүк өсүмдүктөргө шарттуу түрдө бөлүнөт, себеби алардын ортосунда эки жолу эгилме деп аталган өтмө түрлөрү бар. Алар эрте жазда эгилип, түшүм берет. Жазда эгилип, ошол эле жылы түшүм берүүчү бир жылдык (мисалы, азык тамырлуу өсүмдүктөр: сабиз, пияз, кызылча, шалгам жана башка), көп жылдык (бир жылдык өсүмдүк катары эгилүүчү, мисалы, кене дан, томат, тамеки жана башка) өсүмдүктөр да жазгы өсүмдүктөргө кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎
Жазы тасма курт

thumb|Жазы тасма курт.
thumb
Жазы тасма курт – тасма мите курт. Жыныстык жетилген курттун (стробила) узундугу 7–10 м, кээ бирөөлөрү 20 мге чейин жетет, 3–4 миң муунактан турат. Баш бөлүгү ичке келип, эки жагында жылгачалары (ботриялар) бар. Ар бир муунагында бирден гермофродиттүү жыныс комплекси болот. Жырткыч сүт эмүүчүлөр (мышык сымалдар, түлкүлөр, ит сымалдар жана башка) менен кишинин митеси. Акыркы ээси – киши, 2 аралык ээси – циклоп жана жырткыч балыктар. Акыркы ээсинин заңы менен жумурткага толгон жетилген муунакчалар тышкы чөйрөгө түшөт. Жумуртка суу чөйрөдө кирпикчелүү корацидийге – алгачкы личинкага айланат. Кийинки этап эки аралык эсин алмаштыруу менен өтөт. Биринчи аралык ээси – циклоп же калак буттуу ракчалар корацидийди жутуп алат. Анын денесинде процеркоиддер өөрчүйт. Кийинки аралык ээси жырткыч балыктар (чортон балык, налим, алабуга жана башка) биринчи аралык ээсин жегенден кийин, алардын булчуңдарында жана ички органдарында узундугу 5–10 мм – плероцеркоиддер өөрчүйт. Киши чала бышырылган, чала куурулган, чала туздалган, кээ бир учурда чийки, тоңдурулган балык жегенде жугат, плероцеркоидден жыныстык жактан жетилген жазы тасма курт пайда болот. Кишиде дифиллоботриоз оорусун пайда кылат, аны дарылабаса өлүмгө алып келүүсү мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Жаныбарлар
Жакерия

Жакерия - (Jacques Bonhomme – баёо Жак дегенден, дворяндар дыйкандарды кемсинтип атаган) – 1358-ж. Франциядагы феодалдарга каршы көтөрүлүш. Жүз жылдык согуш (1337–1453) убагындагы феодалдык эзүүнүн күчөшүнөн, экон. бүлүнүүдөн келип чыккан. Анын башчыларынын бири Гийом Каль болгон. Көтөрүлүшчүлөр (дыйкандар, кол өнөрчүлөр, майда соодагерлер) дворяндардын үй-жайларын кыйратып, өрттөшүп, акысыз иштөө жөнүндө жазылган документтерди жок кылышкан. Бирок Г. Каль алданып колго түшүп, башы алынгандан кийин көтөрүлүш жеңилген. Жакерия дыйкандардын жеке көз карандылыктан бошонуусуна шарт түзүп, Франциянын тарыхында терең из калтырган.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Талгар Жакшылыков

Жакшылыков Талгарбек Каримович (23. 10. 1964-ж.‚ Казак ССРи, Алматы облусу, Балкаш району, Куйган кыштагы - 14.03.2024-ж.,Бишкек ш.https://www.azattyk.org/a/32861111.html) – советтик жана кыргыз опера ырчысы (бас)‚ КРдин эл артисти (2003). 

1984–86-ж. Караколдогу Ы. Туманов атындагы музыкалык окуу жайында окуган. 

1987–93-ж. А.Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук опера жана балет театрынын хорунда ырдаган. 

1991-жылы Орто Азия жана Казакстан аймактык кароо-сынагында «Үмүт» сыйлыгына татыган. 

1993-жана башка Бейшеналиева атындагы КМИИни бүтүргөндөн 2001-ж. чейин Кыргыз улуттук опера жана балет театрынын солисти, 2001-жылдан Казакстандын Астана шаарындагы опера жана балет театрында эмгектенет. 

1998–2000-ж. Италиянын Кальи шаарындагы Мар­во Дель Монако академиясында сабак алган. Кыргыз улуттук опера жана балет театрында аткарган ролдору: король Рене (П. Чайковский‚ «Иоланта»)‚ Тегирменчи (А. Даргомыжский‚ «Cуу периси»)‚ Кончак (А. Бородин‚ «Князь Игорь»)‚ Мефистофель (Ш. Гуно‚ «Фауст»)‚ Тейитбек (Н. Давлесов‚ «Курманбек»)‚ Коңурбай (В. Власов‚ А. Малдыбаев‚ В. Фере‚ «Манас») жана башка Дүйнөлүк жана жергиликтүү композиторлордун ырларын‚ романстарын чебер аткарат. Көптөгөн чет өлкөлөрдө гастролдо болгон. 

1998-жылдан тарта Кыргыз улуттук консерваториясында иштей баштаган. Жеке ырчылык кафедрасынын улук окутуучусу, доценти болгон. 

2003-жылы Кыргыз эл артисти ардак наамы ыйгарылган. 2006-жылы Абдылас Малдыбаев атындагы сыйлыгы берилген. 

Талгар Жакшылыков чет элдик, орус жана кыргыз композиторлорунун операларында 40тан ашык ролду ырдаган. 

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Жакындатып интегралдоо

Жакындатып интегралдоо - сандык интегралдоо, эсептөө математикасынын бир бөлүмү; ал аныкталган интегралды чыгарууга даярдоо жана жакындатылган эсептөө ыкмасын колдонуу, башкача айтканда квадратура формуласын түзүү менен аткарылат. Кээ бир физикалык жана техникалык маселени чыгарууда интеграл астындагы функция үчүн баштапкы функция табылбайт. Мындай учурда аныкталган интеграл жакындатылып эсептелет. Эсептөөнүн үч ыкмасы бар: тик бурчтуктар, трапеция жана Симпсон (парабола) формуласы. Бул ыкмаларда интегралдын астындагы f(x) функциясын айрым чекиттерде f (x) функциясы менен дал келген жөнөкөй көп мүчө аркылуу алмаштыруу колдонулат. Эгер [a, b] кесиндисин a = x0 < x2 < ... < x2n = b чекиттери аркылуу n барабар бөлүктөргө бөлүп, ар бир бөлүктө f(x) ти; 1) нөлүнчү көп мүчө менен алмаштырсак – тик бурчтук; 2) сызыктуу функция (биринчи тартиптеги көп мүчө) менен алмаштырсак – трапеция; 3) парабола (экинчи тартиптеги көп мүчө) менен алмаштырсак – парабола же Симпсон формуласы алынат. Симпсон формуласы (1743) тик бурчтук, трапеция формулаларына караганда жогорку тактыкты берет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Математика
Жакынкы Чыгыш

thumb|Жакынкы чыгыш.
Жакынкы чыгыш – Азиянын батышы менен Африканын түндүк-чыгышындагы аймак, анда Египет Араб Республикасы, Судан Республикасы, Израиль, Иордания Хошимит Королдугу, Ирак Республикасы, Сирия Араб Республикасы, Ливан Республикасы, Бириккен Араб Эмирликтери, Оман Султандыгы, Палестинанын аймагы, Сауд Арабиясы, Йемен Республикасы, Кувейт, Катар, Бахрейн, Кипр, Түркия мамлекеттери жайгашкан.

Жакынкы Чыгышта 350-360 миллион мусулмандар (түрктөр, перстер, көпчүлүк күрттөр, арабдар ж.б.), 60-70 миллион христиандар (армяндар, Анадолу гректери, грузиндер, ассирийлер, копттор, марониттер ж.б.у.с.) 9 жашайт. миллион еврей, 3 миллион друз, 1 миллионго жакын езиддер (курддордун бир бөлүгү) жана башка элдер. Европа менен Африкадан Азияга негизги жол Жакынкы Чыгыш аркылуу өтөт.

Климаты негизинен кургакчыл, сугат үчүн пайдаланылган бир нече чоң дарыялар бар.

Жакынкы Чыгыш планетанын мунай өндүрүүчү маанилүү аймагы болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Жалбырак жайгашуу

thumb|филлотаксис.
Жалбырак жайгашуу, филлотаксис – жалбырактын сабакта жайгашуу тартиби. Ал өркүндүн түзүлүшүнүн симметриясын чагылдырат. Өсүү конусундагы жалбырак түйүлдүгүнүн орун алышына көз каранды, демейде систематикалык белги болуп эсептелет. Жалбырак сабакка күн нуру жакшы тийгидей ыңгайланып жайгашат. Жалбырак жайгашуунун 3 түрү белгилүү. Ке­зектешип жайгашууда сабактын ар бир муунуна бирден жалбырак (кайың, күн карама, ит мурун), тушташ жайгашууда ар бир муунда экиден жалбырак өсүп, жалбырактарынын бири экинчисинин каршысына орношот (сирень, зараң), чалгычтай же тегерек жайгашууда муунда үч же андан ашык жалбырак жайгашат (элодия, кырк муун, рута).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎
Жалган кычы

thumb|Sinapis arvensis.
Жалган кычы - горчица (L. 1753) – кайчы гүлдүүлөр тукумундагы бир, чанда көп жылдык чөп өсүмдүк. 7–10 түрү белгилүү, негизинен сарепт жалган кычысы эгилет. Сабагынын бийиктиги 25–150 см, бутактуу, түз өсөт. Саадак мөмөлүү, сары күрөң түстө, даамы ачуу. Данында 35–50% май болот. Ал тамак-аш, консерва, парфюмерия өнөр жайында, дары-дармек жасоодо керектелет. КМШ өлкөлөрүндө 2 түрү бар. Жалган кычы негизинен Төмөнкү Волга бою, Казакстан, Түндүк Кавказда эгилет. Ар гектарынан 12–15 ц (кээде 25–27 ц) түшүм жыйналат. Илдеттери: жалган кебер, дат. Зыянкечтери: кайчы гүлдүүлөр бүргөсү менен канталасы, капуста күбөсү, жалган кычы жалбырак жегичи (коңуз) жана башка.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр‎
Жалейка

thumb|Жалейка
Жалейка - брелка – орустардын чымылдактуу үйлөмө музыкалык аспабы. Беларустарга да тараган. 3–7 көзөнөгү бар‚ жыгачтан жасалат. Анын бир жагына уйдун мүйүзүнөн жасалган түтүкчө кийгизилет. Жалпы узундугу 140–200 мм. Жалейка элдик ыр-бийди коштойт‚ башка аспаптар менен бирге ансамблде‚ оркестрде ойнолот. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Музыкалык аспаптар
Жалпак-дөбө көрүстөнү

Жалпак-дөбө көрүстөнү – биздин замандын 3–4-кылымында жашаган байыркы көчмөн урууларга таандык көрүстөн. Алай өрөөнүнүн Сары-Таш кыштагынын түштүк-чыгышындагы Демей өзөнчөсүндө жайгашкан. Жарма көр түрүндөгү көрүстөндүн дөбөлөрү жөнөкөй жана таш аралашмасынан турган. Жалпак-дөбө көрүстөнүнөн оймо-чиймелүү, капталында эки арстандын башы түшүрүлгөн кооз айнек ваза, алтын беткеп, майда алтын буюмдар жана кытай тыйындары табылган. Археолог А. Абетеков изилдеген.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Кыргызстан
Категория:Археология‎
Жамгыр

thumb|Жамгыр (Бразилия).
Жамгыр – суу тамчысы түрүндө жер бетине түшүүчү жаан. Жамгыр адатта муздак тамчылар менен муз кристаллдарын 0ᵒтан төмөнкү температурада кармап турган аралаш булуттардан пайда болот. Булуттагы муз кристаллдары каныгуудан бара-бара чоңоюп, салмагы оордоп, булуттан бөлүнөт. Атмененын төмөнкү катмарында алар эрип, тамчыга айланат. Майда тамчылардын кошулушу да жамгырдын пайда болушуна көмөкчү. Ал кыска убакытка жана узакка созулуп, тынымсыз же мезгил-мезгили менен жаап, кара жамгыр (чоң-чоң тамчылуу, кыска мөөнөткө созулган жамгыр), ак жаан (майда тамчылуу, узакка созулган жамгыр), нөшөр (тамчы тез ылдамдык менен түшүп, катуу жааган жамгыр), өткүн (бат эле жаап өткөн жамгыр) болуп бөлүнөт. Орто Азиянын түздүктөрүндө жана тоо этектеринде жамгыр жылдын бардык мезгилинде жаашы мүмкүн; жамгырлуу күндөр кар жааган күндөрдөн 2–3 эсе көптүк кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Метеорология‎
Асаке Жамгырчиев

Жамгырчиев Асаке - (1912, Ысык-Көл облусу, Түп району, Санташ кыштагы – 1979, Нарын облусу, Нарын району, Улахол кыштагы) – малчы, Кыргыз ССРинин илим жана техника жагындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1974). Улуу Ата Мекендик согуштун (1941–45) катышуучусу. 1932-жылдан Нарын облусунун Тянь-Шань районундагы №53-жылкы заводунда зоотехник, талаачылык боюнча бригадир, бөлүм башчы болуп эмгектенген. Тянь-Шань коюн чыгарууга катышкан.
 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Качаган Жамгырчиев

Жамгырчиев Качаган - (1892, Ысык-Көл облусу, Түп району, Санташ кыштагы – 1977, Нарын облусу, Тянь-Шань району, Улакол кыштагы) – малчы, Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1974). 1933-жылдан Нарын облусунун Тянь-Шань районундагы № 53-жылкы заводунун Улакол бөлүмүндө чабан болуп эмгектенген. Тянь-Шань коюн чыгарууга катышкан.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Жамна

thumb|Жамна.
thumb|Жамна (Агра).
Жамна - Ямуна (санскритче йамуна – эгиз) – Индиядагы дарыя, Гангдын эң узун (оң) куймасы. Узундугу 1384 км, алабынын аянты 351 миң км2. Гималайдын Заскар кырка тоосундагы мөңгүлөрдөн башталып, негизинен Ганг өрөөнү аркылуу агат. Орточо чыгымы 2,5 миң м3/сек. Эң ири куймасы – Чамбал. Дели шаарынан төмөн кеме жүрөт. Сугатка кеңири пайдаланылат. Боюнан Дели, Агра, Аллахабад шаары орун алган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Индия
Категория:Дарыялар‎
Жанартоо аралдары

thumb|Гавайи.
Жанартоо аралдары – деңиз түбүндөгү жанартоо атылууларынан пайда болгон аралдар (мисалы, Гавайи, Стромболи).

 Дагы караңыз 
 Атолл

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

 
Категория:Жанар тоолор‎
Жанар тоо-чөкмө литогенези

Жанар тоо-чөкмө литогенези – жанартоолуу аймактагы кургактыкта, деңиз түптөрүндө чөкмө тектердин пайда болуу жана алардын өзгөрүү процесстери. Климат шартына байланышсыз эле, интрозоналуу түрдө, негизинен геосинклиналдуу аймактарда, башкача айтканда тектоникалык активдүү жерлерде жүрөт. Жанартоо-чөкмө тектерди пайда кылган материалга жанартоонун атылышынан чыккан талкаланган кесек бөлүкчөлөр же гидротерм эриндилери менен газ эманациялары кирет. Бөлүкчөлөр жанартоодон атылып түшкөн жерде же андан которулуп, курамы боюнча бир түрдүү камдашкан тоотекти – жанартоо туфтарын пайда кылат. Анын курамындагы чөкмө заттардын өлчөмү алардын которулушунун узактыгына байланыштуу болуп, кээде 10%ке, айрым учурда андан да ашып кетет. Пайда болгон тектер кесек бөлүкчөлөрдүн өлчөмүнө жана минералдык курамына карай бир нечеге бөлүнөт. Жанар тоо-чөкмө литогенезинин натыйжасында жанартоо-кремнийлүү, жанартоо-карбанаттуу жана жанартоо-кесекчелүү геологиялык формациялар, ошондой эле хемоген жанартоо-чөкмөлөрү (яшма, темир, марганец кенташтары, фосфориттер жана башка) пайда болот.

 Дагы караңыз 
 Жанар тоо-чөкмө кендер

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Категория:Жанар тоолор
Жанат

thumb|Procyon cancrivorus.
Жанат – жырткыч сүт эмүүчүлөрдүн жанаттар тукумундагы уруусу. Дене узундугу 41–76 смге чейин, куйругу 20–40 см; кулагы, көзү чоң, тумшугу ичке, жүнү калың, көгүш-күрөң, куйругунда карасур шакекчеси болот. Алардын 2 түрү (кадимки жана рак жегич Ж.) белгилүү. Кадимки жанат Түндүк Америкада тараган. Жанат токойдо жыгач коңулунда, кээде аскада жашайт; түрдүү жаныбар жана өсүмдүктөрдү жейт, 9 жума көтөрүп, жазында 2–8 күчүк тууйт. Кыргызстандын жаңгак токойлорунда учурайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Жанна д'Арк

thumb|upright|Жанна д'Арк.
Жанна д'Арк — (6. 1. 1412, Лотарингия, Домреми кыштагы – 30.5. 1431, Руан) – Франциянын улуттук баатыры. Жүз жылдык согуш (1337–1453) мезгилинде англистерге каршы француз элинин боштондук күрөшүн башкарган. Англистер басып алган Орлеан шаарын 1429-ж. 8-майда бошоткон (Орлеан кызы деген ат ушундан калган). Бир катар аймакты ээлеген соң, ал аскерлерди Реймсти көздөй баштап, 1429-ж. 17-июлда мураскер Карлды (Карл VII) такка отургузат. Элдик согуштун күчөшү менен Жанна д'Арктын кеңири белгилүү боло башташынан чочулаган король жана ак сөөктөр, аны согушка башчылык кылуудан четтетишет. 1430-ж. 23-майда Компьен шаарынын жанындагы салгылашта англистерге танапташ – бургундуктар туткунга түшүрүп, англистерге сатып жиберген. Руанда чиркөө соту Жанна д'Аркты «кудайбезер», «көз боёмочу» деп айыптап, өрттөп өлтүрткөн. 1456-ж. Францияда болгон жаңы cот Жанна д'Аркты актаган. 1920-ж. католик чиркөөсү аны эң кадырлуу ыйыктардын катарына кошкон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Инсандар
Категория:Франция
Категория:XV кылым‎
Жансыз деңиз

thumb|Жансыз деңиз.
thumb
Жансыз деңиз (ар. Бахр - Лут) – Ж. Чыгыштагы эң туздуу туюк көл. Иордания менен Израилдин аймагында, Гхор (Эль-Гор) тектон. ойдуңунда деңиз деңгээлинен 418 м төмөн жайгашкан (жээк аймагы – Жер шарындагы кургактыктын эң жапыз жери). Аянты 1050 км2, узундугу 76 км, тереңдиги 356 м (башка маалымат боюнча 335 м). Жээктери чөлдүү, айрым жерлери аскалуу. Көлгө Иордан дарыясы куят. Жансыз деңиз дүйнөдөгү эң туздуу көлдөрдүн бири (туздуулугу 260–270, айрым жылдары 310‰ге чейин жетет). Аталышы сууда организмдин (бактериялардын айрым түрлөрүнөн башкасы) жоктугунан келип чыккан деп далилденет. Батыш жээгиндеги үңкүрлөрдөн 1947-ж. байыркы еврей, араб, грек, латын жана башка тилдердеги кол жазмалардын (көбүнчө биздин заманга чейин 2-кылым – биздин замандын 2-кылымына таандык) үзүндүлөрү табылган. Жансыз деңиздин батыш жээгинде, Иордан дарыясынын чатында библия мифологиясындагы белгилүү Содом жана Гоморра шаары жайгашкандыгы божомолдонот. Түштүк жээгинен калий жана башка туздар казып алынат.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Азия
Жаныбарлардын түлөшү

Канаттулардын журум туруму – жаныбарлардын терисинин, жүнүнүн, түгүнүн, сырткы кабыкчаларынын мезгилдүү алмашылып турушу. Омурткасыз жаныбарлардын (рак сымалдар, көп аяктар, курт-кумурскалар муунак буттуулар, ошондой эле айрым курттар жана башка) эски хитин кабыкчасын түшүрүп, жаңысынын пайда болушу организмдин өсүшүнө, көбөйүшүнө шарт түзөт. Муунак буттуулар түлөгөндө, белгилүү стадияда эски кутикуласынын теңи эрип, денесинен бөлүнөт, анын ордуна эпидермис клеткалары менен жаңы кутикула секрециясы көбөйөт жана катууланат. Курт-кумурскалардын түлөшү клеткадагы хромосома аппаратына таасир берүүчү гормонго (экдизонго) байланыштуу. Омурткалуу жаныбарлардын – жерде-сууда жашоочулардын, сойлоочулардын (крокодил менен таш бакадан башкасы), канаттуулардын жана сүт эмүүчүлөрдүн түлөшү өсүү стадиясына эмес, жыл мезгилинин алмашуусуна байланыштуу. Жерде-сууда жашоочулар температурага байланыштуу жайында түлөйт. Суук түшөрү менен алардын түлөшү токтолот. Канаттуулар менен сүт эмүүчүлөр түлөгөндө түсү өзгөрөт, алардын түлөшүн жасалма жол менен жөнгө салып тездетүүгө болот. Түлөө мезгилинде жаныбарларда зат алмашуу өзгөрөт (белок алмашуу, кычкылтекти керектөө күчөйт).
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Зоология‎