Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Температура толкундары

Температура толкундары – чөйрөдө температуранын бөлүштүрүлүшүнүн мезгилдүү өзгөрүшү; ал чөйрөгө келген жылуулук булагынын тыгыздыгынын мезгилдүү термелүүсүнө байланыштуу пайда болот. 

Термелүү мезгили канчалык кичине болсо (толкун узундугу кичине болсо) Температура толкундары ошончо тез тарайт жана аз аралыкта өчүп калат. Температура толкундарын изилдөө материалдардын температура өткөрүм-дүүлүгүн, жылуулук сыйымдуулугун ж. б. жылуулук касиеттерин аныктоо ыкмаларынын бири.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тензорезистүү эффект

Тензорезистүү эффект – катуу өткөргүчтүн (металл, жарым өткөргүч) деформациясынын натыйжасында анын электр каршылыгынын өзгөрүшү. 

Деформация учурунда заряд алып жүрүүчүлөрдүн энергиялык спектринин өзгөрүшү менен байланышкан жарым өткөргүчтөрдө Тензорезистүү эффект өзгөчө чоң Тензорезистүү эффект жылышууну же деформацияны өлчөө-дө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Теңсалмактуу эмес абал

Теңсалмактуу эмес абал (термодинамикада) – системанын термодинамикалык теңсалмактуулук абалынан чыгарылган абалы, статистикалык физикада–статистикалык теңсалмактуулук абалынан чыгарылышы. 

Эгерде каршылык факторлору жок болсо, анда Теңсалмактуу эмес абал системасында аны термодинамикалык теңсалмактуулук абалга келтирүүгө умтулган кайталанбас процесстер жүрөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Теңсалмактуу эмес плазма

Теңсалмактуу эмес плазма – абалы толук термодинамикалык теңсалмакта болбогон плазма. 

'''Теңсалмактуу эмес плазманын мис., 1) электрондорунун температурасы иондорунун температурасынан айырмаланган “изотермалык эмес” плазма; 2) магнит талаасы менен чектелген мейкиндикте бир тектүү эмес плазма; 3) электрондор менен иондордун айрым багытталган агымынан турган плазма. Эреже катары плазманын теңсалмаксыздыгы анын туруксуздугуна алып келет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Теңсалмактуу эмес процесстер

Теңсалмактуу эмес процесстер (термодинамикада жана статистикалык физикада) – теңсалмактуу эмес абалды камтыган физикалык процесстер. 

Мис., мурда теңсалмактуу эмес абалда болгон системада теңсалмактуу (термодинамикалык же статистикалык) абалга келүү процесси; сырткы дүүлүктүргүчтүн аракетинен системанын теңсалмактуу абалдан теңсалмактуу эмес абалга же бир теңсалмактуу эмес абалдан башка теңсалмактуу эмес абалга өтүү процесси. Теңсалмактуу эмес процесстер энтропиянын келип чыгышы менен байланышкан кайталанбас процесс болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Теңсалмактуу эмес процесстердин термодинамикасы

Теңсалмактуу эмес процесстердин термодинамикасы – теңсалмаксыз процесстердин макроскопиялык жазылышынын жалпы теориясы. 

Ал теңсалмактуу эмес термодинамика же кайталанбас процесстердин термодинамикасы деп аталат. Теңсал-мактуу эмес процесстердин сан маанисин, мис., алардын ылдамдыгынын сырткы шартка көзкарандылыгын аныктоо үчүн массанын, импульстун, энергиянын, о. эле системанын элементардык көлөмү үчүн энтропиянын баланс теңдемелери түзүлөт жана бул теңдемелер каралуучу процесстердин теңдемелери менен бирдикте чыгарылат. Теңсалмактуу эмес процесстердин термодинамикасы ачык системаны изилдөөнүн теориялык негизин берет, өткөргүчтөрдөгү көптөгөн теңсалмактуу эмес кубулуштарды (термоэлектрдик кубулуштар, гальваномагниттик кубулуштар, термогальва-номагниттик кубулуштар) түшүндү-рүүгө мүмкүнчүлүк түзөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Теңсалмактуулук туруктуулугу

Теңсалмактуулук туруктуулугу – системанын чекитинин кичине козголушунан кийин ал кийинки ар бир убакытта теңсалмактуулук абалынан аз гана кыйшайса, анда механикалык системанын теңсалмактуулук абалы туруктуу болот. 

Теңсалмактуулук туруктуулугу кичине козголуу мезгилинде система кичине термелүүлөрдү жасап, сүрүлүүнүн таасиринде акырындык менен өз абалына кайтат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Теңсалмактуу процесс

Теңсалмактуу процесс (квазистатистикалык процесс) – термодинамикалык системанын абалдары теңсалмактуу болгудай өтө жай бир теңсалмактуу абалдан экинчисине өтүү процесси. 

Теңсалмактуу процесстер термодинамикасынын негизги түшүнүктөрүнүн бири. Ар кандай Теңсалмактуу процесс кайталанма процесс, тескерисинче, бардык кайталанма процесс Теңсалмактуу процесс болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термелүү жылышуусу

Термелүү жылышуусу (бө-лүкчөлөрдүн) − үн толкунунун өтүшү менен шартталган бүтүндөй чөйрөгө салыштырмалуу ξ бөлүкчөлөрдүн жылышуусу. 

Термелүү жылышуусунун багыты толкундун таралуу багыты менен дал келүүсү, дал келбеши мүмкүн (к. Серпилгич толкундар). Үндүн бардык бийиктигинде Термелүү жылышуусу ξλ, мында λ − үн толкунунун узундугу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Термелүүлөр жана толкундар теориясы

Термелүүлөр жана толкундар теориясы – жаратылыштын түрдүү системаларындагы термелүүлөрдү жана толкундарды изилдөөчү илим тармагы. Алардын жалпы законченемдүүлүгү бирдей, алар бирдей математикалык жана физикалык моделдер менен сүрөттөлөт жана жалпы методдор менен изилденет. Механикадагы термелүүлөр менен толкундардын изилдөөлөрү оптикада же радиотехникада пайдаланылат.

Термелүүлөр жана толкундар теориясынын методдору – реалдуу системалардын моделдерин сүрөттөөчү теңдемелерди анализдөөчү методдор. Алардын көпчүлүгү дифференциал теңдемелердин сапаттык теориясынын методдору, дифференциал ж. б. теңдемелерди чыгаруунун асимптотикалык методдору менен дал келет. Термелүүлөр жана толкундар теориясынын методдорунун өзгөчөлүгү – моделдерди үйрөнүүдө, эреже катары, тиешелүү теңдемелердин чыгарылыштарынын жалпы касиеттери каралат.

Термелүүлөр жана толкундар теориясынын негизги бөлүмдөрү – минералдуу системалардын туруктуулук теориясы, параметрдик системалардын теориясы, автотермелүү жана автотолкундар процесстеринин теориясы, согуу толкундарынын жана селитондордун теориясы, эркин даражасы көп системалардагы термелүү жана толкундардын кинетикасы, татаал динамикалуу системалардын теориясы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термелүү модуляциясы

Термелүү модуляциясы – белгилүү закон боюнча термелүүнүн амплитуда, жыштык же фазасынын термелүү мезгилине салыштырмалуу жай өзгөрүүсү. 

Термелүү модуляциясы ар кандай механикалык, оптикалык, акустикалык, электрдик ж. б. кубулуштарда байкалат. Термелүү модуляциясы импульстук, амплитудалык, жыштык же фазалык модуляция жана аралаш модуляция болуп айырмаланат. Термелүү модуляциясы модулятор деп аталган атайын түзүлүш аркылуу жүзөгө ашырылат. Модулятор туура кайталанып туруучу физикалык кубулуштун параметрин убакыттын өтүшү менен өзгөртүп туруучу түзүлүш. Термелүү модуляциясы радиотехникада кеңири колдонулуп, радиобайланыштарды жаратат. Мис., үн толкуну төмөнкү термелүүчү жыштыкта болгондуктан аба мейкиндигинде эркин таркала албайт. Толкун таркалыш үчүн жогорку жыштыктагы термелүүнү пайдаланып, аны төмөнкү жыштыктагы термелүү менен модуляциялайт. Модуляцияланбаган жогорку жыштыктагы термелүү кадимки өзгөрмө токтун формасын мүнөздөп, модуляциядан кийин тегиз амплитудадагы термелүү бузулуп, төмөнкү жыштыктагы термелүүнүн формасына карата амплитуда жогорулап же азайып, алардын учтарын бириктиргенде төмөнкү жыштыктагы форма жаралат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термелүүнүн өчүшү

Термелүүнүн өчүшү ― убакыттын өтүшү менен тутумда энергиянын жоголушуна байланыштуу термелүү амплитудасынын азайышы. 

Термелүү энергиясынын жоголушу механикалык тутумда сүрүлүүнүн натыйжасында жылуулукка айланышы жана серпилгич толкундардын айлана-чөйрөгө таралышы, электр тутумунда тутумду түзгөн өткөргүчтөрдүн жигердүү каршылыкка ээ болушу жана курчап турган мейкиндикке электр-магниттик толкундардын таркалышы, о. эле диэлектриктер жана ферромагниттер уюлдашкан учурда энергиянын андан чагылышына ж. б. байланышкан. Термелүүнүн өчүү мыйзамы тутумдун касиеттери менен байланышкан. Сызыктуу тутумда бир термелүү мезгилинде энергиянын жоголушу термелүү амплитудасынын квадратына пропорциялаш болуп, термелүүнүн амплитудасы геометриялык прогрессия боюнча азаят. Сызыктуу эмес тутумда бир термелүү мезгилинде энергиянын жоголушунун толук энергияга болгон катышы турактуу болбостон, амплитуданын азайышы менен өзгөрүп, геометриялык прогрессияны жаратпайт. Термелүүнүн өчүү мыйзамынын жөнөкөй учуру – сызыктуу эмес механикалык тутум. Мында сүрүлүү күчүнүн чоңдугу турактуу (ылдамдыкка көз каранды эмес), ал эми сүрүлүү күчүнүн багыты ылдамдыкка карама-каршы, мындай сүрүлүү күчтүн пайда болушу жылышуу кыймылы менен байланышкан. Бул учурда термелүүнүн амплитудасы арифметикалык прогрессия менен азаят.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термелүүнү синхрондоштуруу

Термелүүнү синхрондоштуруу – эки же андан көп системалардын термелүүсүнүн жыштыктары барабар же бири бирине эселүү болгон шарты (режими). 

Байланышкан системалар өз ара Термелүүнү синхрондоштуруу (бул учурда системанын ар бири экинчисине таасир этет жана Термелүүнү синхрондоштуруу жыштыгы алгачкы жыштыктан айырмаланат) жана аргасыз Термелүүнү синхрондоштуруу (бул учурда синхрондоочу система синхрондолуучу системага мезгили менен таасир этет) болуп айырмаланат. Бири биринен кубаттуулуктары боюнча айырмаланган эки термелүү системанын өз ара синхрондошуусунда кубаттуулугу жогору болгон синхрондоочу системанын амплитудасы азаюу менен кубаттуулугу төмөн синхрондолуучу системаныкы жогорулаган болот. Бул учурда өз ара Термелүүнү синхрондоштуруу менен аргасыз термелүүнүн синхрондошкондугу мүнөздөлөт. Жыштыктары ар түрдүү болгон эки автотермелүү системасынан турган өз ара байланыштагы системада жыштыктардын маанилери жакындатылганда Термелүүнү синхрондоштуруу ишке ашырылат.

Синхрондоштуруу автотерме-лүүдөн башка дагы өзгөрмө электр тогунун генераторунда, синхрондук моторлордо ж. б. сызыктуу эмес системаларда кеңири колдонулат. Жогоруда айтылган бардык системаларда автоматтык түрдө синхрондошуу ишке ашуу менен чектелген кенендиктеги тилкеде синхрондук режим туруктуу иштейт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термогальваномагниттик кубулуштар

Термогальваномагниттик кубулуштар – магнит талаасынын бардык заттардын электр жана жылуулук өткөрүмдүүлүгүнө тийгизген таасири менен байланышкан, б. а. магнит талаасы ток ташуучу бөлүкчөлөргө таасир этет. 

Мис., ток өтүүчү пластинканы магнит талаасына жайгаштырсак, анда магнит талаасы электрондун траекториясын өзгөртүү менен электрондун ылдамдыгын төмөндөтүп, электр жана жылуулук өткөрүмдүүлүгүн азайткан болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термодинамикалык теңсалмактуулук

Термодинамикалык теңсалмактуулук – системанын бардык бөлүктөрүнүн температура, басым ж. б. макроскопиялык өлчөмөлөрүнүн бирдей болгондогу абалы. 

Мис., идеалдык газдын (бир фазалуу система) абалы басым, көлөм, температура менен толук мүнөздөлөт. Эгерде ушул үч өлчөмү өзгөрбөсө, анда идеалдык газ Термодинамикалык теңсалмактуулук абалында болот. Реалдык системалар теңсалмактуу эмес абалда болушат, б. а. алардын өлчөмөлөрү өзгөрүп турат. Бирок ар кандай реалдык (теңсалмактуу эмес) система өтө кичине убакытта Термодинамикалык теңсалмактуулук абалында деп эсептелет. Ал эми чексиз кичине убакыт ичинде ал ого бетер теңсалмактуу болот. Ошентип реалдык теңсалмактуу эмес абал идеалдык теңсалмактуу абалдардын катарына ажыратылышы мүмкүн. Бул ыкма термодинамикада кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термодинамикалык цикл

Термодинамикалык цикл – термодинамикалык система аткарган айланма процесс. 

Термодинамикада өздөштүрүлгөн циклдер ар кандай термодинамикалык: процесстерден изотермалык, адиабаталык, изобаралык, изохоралык процесстерден түзүлөт. Төмөнкү циклдер термодинамикада жана анын техникалык тиркемелеринде кеңири колдонулат: 1) Карно цикли; 2) Отто цикли – эки адиабатадан жана эки изобарадан түзүлгөн айланма жүрүш; 3) Дизель цикли – эки адиабатадан, изохорадан жана изобарадан түзүлгөн айланма жүрүш; 4) Клапейрон цикли – эки изобара жана эки изотермадан турат. Термодинамикалык цикл менен жылуулук кыймылдаткычтарынын иштешинин жалпы законченемдүүлүгү изилденген.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термодинамиканын 1-башталышы

Термодинамиканын 1-башталышы − энергиянын сакталуу жана айлануу законунун жалпы түрдө берилген термодинамикалык аныктамасы: Q = ΔU+A. 

Системага берилген жылуулук саны (Q) анын ички энергиясын өзгөртүүгө (ΔU) жана жумуш (А) аткарууга сарп кылынат, б. а. башка системалардан ушул системага же ушул системадан башка системаларга жалпы учурда, энергия, жумуш жана жылуулук саны түрүндө берилет. Ички энергия (U) системанын абалынан функция, б. а. U система абалын өзгөртүү жолуна көзкаранды эмес. Ал эми Q жана A чоңдуктары тескерисинче система абалын өзгөртүү жолуна көзкаранды. Адатта Термодинамиканын 1-башталышына төмөнкүчө аныктама берилет: 1-түрдөгү түбөлүк кыймылдаткычтын, б. а. өзүнүн ички энергиясынын гана эсебинен “түбөлүк “ жумуш аткара турган машинанын болушу мүмкүн эмес.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термодинамиканын 2-башталышы

Термодинамиканын 2-башталышы ⎯ термодинамиканын негизги закондорунун бири; жаратылыштагы энергиянын бардык түрлөрү өзүнөн өзү жылуулук энергиясына айланарын, ал эми жылуулук энергиясы башка энергияга өзүнөн өзү айлана албастыгын көрсөтөт. 

Ошентип жаратылыштагы ар кандай процесстер багытка ээ. Жылуулук энергиясы системаны түзгөн бөлүкчөлөрдүн башаламан кыймылдарынын бардык түрүнүн кинетикалык энергияларынын суммасын түзөт, б. а. жылуулук − бул башаламандык. Энергиянын бардык башка түрлөрү − багытталган кыймылдын энергиясы, б. а. иреттүүлүк. Системанын багытталган иреттүү кыймылы (мис., механикалык же электр кыймылы) дайыма башаламан кыймылга (жылуулукка) өзүнөн өзү эле айланат. Бирок тышкы таасирсиз башаламандык иреттүүлүккө өтпөйт. Ошентип макросистемада жылуулук жумушка аргасыздан айланат. Бул айлануу эч качан өзүнөн өзү аткарылбайт. 

Термодинамиканын 2-башталышына төмөнкүдөй да аныктамалар берилет: 1) 2-түрдөгү түбөлүк кыймылдаткыч болушу мүмкүн эмес (В.Оствальд). Бул аныктама машинанын пайдалуу аракет коэффициентинин (η)η=(Q1–Q2)⁄Q1 формуласын талдоодон келип чыккан. Мында Q1 жана Q2 ысыткычка жана муздаткычка берилген жылуулук сандары. Q2=0 болгондо, б. а. муздаткычсыз жылуулук жумушка айланбайт. Муздаткычсыз машина түбөлүк кыймылдаткыч болуп калмак. 2) Жылуулук өзүнөн өзү ысык нерседен муздак нерсеге гана өтө алат (Р.Клаузиус). Эгерде жылуулук муздак нерседен ысык нерсеге өтө алса, анда жылуулук машинасындагы муздаткычты ысыткыч менен туташтыруудан 2-түрдөгү түбөлүк кыймылдаткычты алууга болор эле. 3) Бирден-бир натыйжасы жылуулукту жумушка айландыруу процессин ишке ашыруу мүмкүн эмес (У.Томсон, М.Планк). Бул аныктамадан жылуулукту жумушка айландыруу процесси дагы башка процесстер жана айлана-чөйрөдөгү өзгөрүүлөр менен дайыма улантыла тургандыгы келип чыгат, мис., муздаткычтын ысышы (Q2≠0) менен улантылат. Ошентип Термодинамиканын 2-башталышы көрсөткөндөй, ар кандай машина − материя кыймылынын бир түрүн экинчисине айландыруучу система. Термодинамиканын 2-башталышы ушул айландырууну илимий түрдө ишке ашырат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термодинамиканын 3-башталышы

Термодинамиканын 3-башталышы (Нернст теоремасы) ⎯ термодинамиканын закону. Ал боюнча температура (Т) абсолюттук нөлгө умтулганда ар кандай системанын энтропиясы (S) тыгыздыкка жана басымга көзкаранды болбогон белгилүү чектик мааниге умтулат (В.Нернст, 1906-ж.), б. а. Т→0 болгондо системанын энтропиясынын өзгөрүшү (ΔS) да нөлгө умтулат. 

Чындыгында эле абсолюттук нөлдө башаламан кыймыл токтолот, натыйжада, башаламандыктын чени болгон энтропия нөлгө умтулат. Термодинамиканын 3-башталышы башкача да аныкталат: абсолюттук нөл температура алынбайт, температура абсолюттук нөлгө жакындаганда энтропия нөлгө умтулат. Ошентип макродүйнөдө энтропия төмөндөйт. Бул болсо температура төмөндөгөндө, системанын башаламандыктан иреттүүлүккө өткөндүгүн көрсөтөт. Мис., буу сууга айланганда, эритме кристаллданганда мындай процесс орун алат. Бууда суюктукка караганда башаламандык көп болот, ал эми кристаллда эритиндиге караганда башаламандык аз. Ошентип башаламандыгы азайып, иреттүүлүгү өсүп жаткан бардык процесстерде энтропия төмөндөйт. Температуранын төмөндөшүндө келип чыккан заттын фазасы анын энтропиясы канчалык кичине болсо, ошончолук туруктуу болот.

Термодинамиканын 3-башталышынын дагы бир далили болуп, абсолюттук нөл температурада телонун статистикалык салмагы бирге барабар болуп, негизги абалда жайланышы эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термодиффузия

Термодиффузия – газ аралашмасынын же эритменин компоненттеринин чөйрөдөгү температуранын градиентинин таасиринен которулушу. 

Термодиффузия системанын бир тектүүлүгүн сактай албайт (бузат), б. а. Термодиффузия учурунда компоненттердин концентрациясы төмөнкү жана жогорку температуралуу аймактарда ар түрдүү болот. Бул болсо эритмедеги Термодиффузия Соре эффектиси (Ш.Соренин ысымынан) деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термолюминесценция

Термолюминесценция – алдын ала жарык же катуу нурлануу менен дүүлүктүрүлгөн затты ысытууда пайда болгон люминесценция. 

Көп кристалл-фосфорлордо, минералдарда, айрым айнектерде жана органикалык люминофорлордо байкалат. Термолюминесценция катуу нерселердеги электрондук кармагычтардын энергиялык спектрин изилдөөдө, минералогияда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термомагниттүү материалдар

Термомагниттүү материалдар – берилген магнит талаасында магниттелиштин температурага абдан көзкарандылыгы менен айырмаланган ферромагниттүү куймалар. 

Термомагниттүү материалдардын бул касиети 0°С менен 200°С дин ортосунда, Кюри чекитине жакын температуранын белгилүү интервалында байкалат. Термомагниттүү материалдар термомагниттүү куймалар жана көп катмарлуу термомагниттүү материалдар деп эки топко бөлүнөт. Термомагниттүү материалдар магниттик шунт же магниттик кошумча каршылык катары пайдаланылат. Термомагниттүү материалдарга кээ бир куймалардын системалары кирет: Ni-Cu, Fe-Ni-Cr ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термосерпилгичтик

Термосерпилгичтик – катуу нерселердин температуранын негизинде кеңейип жана кысылып, кайра калыбына келүү касиеттери. 

Термосерпилгичтик механиканын атайын бөлүгү; мында нерсенин көлөмү менен температурасынын, о. эле температуралык чыңалуусунун ортосундагы байланышы каралат. Т. татаал температуралык режимде иштөөчү түзүлүштөрдү долбоорлоодо эсепке алуу чоң мааниге ээ.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термотүгөй

thumb|right
Термотүгөй – түрдүү тектеги эки өткөргүчтүү температураны билдиргич. 

Ал металл өткөргүчтөрүнөн, кээде гана жарым өткөргүчтөн жасалат. Термотүгөйдүн иштөөсү Зеебек эффектисине негизделген. Эгерде Термотүгөйдү түзгөн элементтердин тиймектери түрдүү температурада болсо Термотүгөйдүн тизмегинде ЭКК пайда болот да анын чоңдугу ысык жана муздак тиймектин жана термоэлектрод катары колдонулган материалдын жаратылышынын температурасын бир маанилүү аныктайт. Металл өткөргүчтөн жасалган Термотүгөйдүн ЭКК 5–60 мкВ/К чегинде болот, ал эми жарым өткөргүчтүү Термотүгөйдүн ЭККан чоң. Термотүгөйдүн жардамы менен температураны аныктоо тактыгы бир нече К, кээ бир Термотүгөйдө ~0,01 Кге жетет. Термотүгөй температуранын түрдүү диапазонунда пайдаланылат. Б. а. өтө жогорку жана төмөнкү температураларды өлчөөгө мүмкүндүк берет. Температураны өлчөөчү түзүлүштөрдө жана башкаруу менен контролдоонун түрдүү автоматташтырылган системаларында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термоэлектрдик өлчөгүч курал

Термоэлектрдик өлчөгүч курал – турактуу токтун электр өлчөөчү механизми менен термоэлектрдик өзгөрткүчтөр айкалышкан түзүлүш.

Электр тогунун чоңдугун жана чыңалуусун (кээде кубаттуулугун), өзгөчө синусоидалык эмес токтун жана жогорулатылган жыштыгын өлчөө үчүн колдонулат. Термоэлектрдик өлчөгүч курал көбүнчө өлчөнүүчү ток өтүүчү оромдордун салыштырмалуу электр каршылыгы чоң ысыткычтан, ысыткычтын температурасын кабыл алуучу термотүгөйдөн жана магнит электрдүү ченегич механизмден турат. Термоэлектрдик өлчөгүч курал тиймектүү термоэлектрдик өзгөрткүч жана тиймексиз куралга айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термоэлектр термометри

Термоэлектр термометри – жылуулук энергиясын башка энергияга айландыруунун негизинде түзүлгөн температураны өлчөөчү түзүлүш. 

Б. а. Зеебек эффектисине негизделген температура өлчөөчү курал. Ал сезгич элементи катары термотүгөйдөн жана градустарга бөлүнгөн электр өлчөөчү куралдан (милливольтметр, автоматтык потенциометр ж. б.) турат. Термоэлектр термометри жылуулук энергиясынын сан маанисин электр энергиясына, андан ары магнит талаасынын энергиясына жана механикалык энергияга айландырат. Жылуулук энергиясынын сан мааниси бөлүктөргө бөлүнгөн шкала аркылуу аныкталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика