Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чейрек дүймдүү катриж

Чейрек дүймдүү катриж. Бул тасма түзүлүшүн көбүнчө жеке компьютерлерде пайдаланат, анда маалыматтар тасманын узуну боюнча ичке изге жазылат. Тасма аягына чыкканда багыты реверстелет (кыймыл тескери багытка өзгөрөт) жана берилиштер карама каршы багыт боюнча башка изге жазылат. Тасманын узуну боюнча жогору жана төмөн жазуу методу жылан сымал жазуу деп аталат. Чейрек дүймдүү катриждин 9 дан 144 кө чейин издери болот, ага бир нече мегабайттан 10 гигабайтка чейинки маалымат сактоого болот. Сандык аудио тасма кыймылдаткычы спирал технологиясы боюнча берилиштерди тасмага туурасынан бурчка кыйшаюу менен жазат. Стационардуу кош милдеттүү бөрктү пайдалануу ордуна кассеттик видеомагнитофондукуна окшогон айлануучу бөрк колдонулат. Мында магнитофон берилишти дүймдүн жарымына бобин тасманын туурасынан тогуз каналга жазат. Сегиз канал сегиз маалымат разряды (бир байт), ал эми тогузунчусу болсо жуптукка текшерүүчү разряд катары колдонулат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Чат

Чат (Интернеттеги достук маек) (Internet Relay Chat (IRC) – Чат ). Интернеттеги достук маек же IRC телефон сыяктуу Интернет аркылуу сүйлөшүүнү уюштурат. 
Айырмасы маектешүү сөздөрдү баскычтоп тактасынан терүү менен аткарылат. Акыркы мезгилде микрофон аркылуу маектешүү аткарылат. Эгерде компьютер тиешелүү түзүлүш менен жабдылса, анда маектешкен адамдын өңүн көрүп туруп сүйлөшсө болот. Бул учурда маектешүүчү адам өзүнүн Интернет компьютеринде отурушу зарыл. Ошондуктан, бирөө менен Интернет аркылуу сүйлөшүү үчүн аны менен алдын ала сүй-лөшүү убактысын болжоп коюу керек, мисалы, электрондук почто аркылуу. Интернет аркылуу аткарылуучу достук маекти колдогон сервер атайын програм менен жабдылыш керек. IRC програмы бир нече байланыш каналдары менен иштөөгө мүмкүндүк берет. Каналдарды которуу менен каалаган адамдар менен сүй-лөшүүгө, мурда башталган кепке кайрадан кошулууга же жөн эле башкалардын кебин угуп отура берсе деле болот. Мындан сырткары, өзүмдүк жеке каналдар аркылуу адамдар тобу жабык канал аркылуу сүйлөшө алат. Мындай маекти Интернеттин башка колдонуучулары уга албайт, б.а. аларга маек жабык.

Суроолор көрүнүшү түз сүйлөшүүлөр чыныгы жолугушуулардан алда канча аз айырмаланат. Ошондой эле сиз, адам алдында көрүп, анын көзү, сезимдерге арылса, көз карагыла. Бул учурда бир гана эскертүү: ар бири өз үйүндө турат (супермаркетте, табиятта – кимге жагат) чейин компьютер монитордун же мобилдик алдында.Чат суроолор Байланыш кантип пайда болот?

 Жазуулар 

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Цилиндр

Цилиндр (Сylinder- Цилиндр) — дисктин чокусунда да, негизинде да бирдей абалды ээлеген жана ошол эле номурга ээ болгон издердин тобу. Мисалы, 3-цилиндр дисктин 1-бетиндеги 3-изди жана 2-бетиндеги 3-изди камтыйт.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Хост

Хост (Host - Хост). Тармактагы түйүндү түзгөн компьютер (сервер), аны менен туташтырылган клиент-компьютерлер бир нече кызматтарды аткарат. Интернет-статистикада «хост» деп веб-ресурска уникалдуу (өзүнчө) кирүү.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Хит

Хит (Hit-Хит). 
1. Ар кандай элементтерди (html-документ, графиктик файл анын ичинде баннер, java-апплет ж.б.) колдонуучу жактан жүктөп алуу. Мисалы, эгерде сиздин барагыңызда 15 графиктик элемент жайгашса, анда аларды жүктөп алууда лог-файл 16 хиттерди каттайт (15 сүрөт жана 1 html-документти каттайт). 

2. Браузер же прокси-сервердин кешиндеги (эсиндеги) бар болгон обжекттердин аталышы.
 
 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Үн чыгаргыч

thumb|220px|Компьютерден USB аркылуу кубаттанган жана аудио-туташтырылган ноутбуктун эки түгөйлүү үн чыгаргычы.
Үн чыгаргыч — кичине стерео үн чыгаргычтар мултимедиа персоналдык компьютерлеринде аудиону ойнотуучу жөнөкөй жана кымбат эмес түзүлүш. Ал үн картасы аркылуу компьютер менен туташтырылат.

 Колдонулган булактар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы, Башкы редактор Ү. Асанов; Ред. кеңеш У.Н.Бримкулов ж.б. Бишкек 2004.
ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Компьютердик жабдуулар
Хаб

Хаб (Wiring Hubs- Хап). Хаб же көп станцияга жетүү блогу деп аталган түзүлүш компьютер, принтер жана сактагыч сыяктуу түзүлүштөрдү сервер менен туташтырат. Хаб тармактын ар бир түзүлүшүн жана (Сервер|серверди) кабелдер менен туташтыруучу борбордук пункт катары аракеттенет. Хаб порт деп аталган бириктиргичтерден турат, алардын саны серверди кошкондо сегизден он экиге чейин болот. Серверге туташтырылуучу түзүлүштөр санын көбөйтүү максатында хаб башка хаб менен туташтырылат жана хаб stackable деп аталат.

 Колдонулган адабият 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. Бишкеке 2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Фон програмы

Фон програмы (Background program - Фоновая программа) — колдонуучу башка програм менен иштеген учурда аткарылган програм. Фон режиминде аткарылган програмдарга компьютердин микропроцессору оперативдик режимде аткарылган програмдарга караганда аз ресурс бөлөт. Мисалы колдонуучу тексттер менен иштеген учурда фон режиминде антивирусту колдонсо да болот.
 
 Колдонулган адабият 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. Бишкеке 2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Физикалык деңгээл

Физикалык деңгээл (Phisical layer - Физический уровень) — OSI моделинин биринчи (төмөнкү) деңгээли. Ал физикалык чөйрө–тармак кабели боюнча айрым бит түрүндө берилиштерди жиберүүнү камсыз кылат. Кабел менен электр/оптик, механиктик жана функциялык интерфейсти ишке ашырат.
 
 Колдонулган адабият 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. Бишкеке 2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Факс

Факс (facsimile, fax-факс). Факс документтердин сүрөттөлүшүн телефон линиялары аркылуу жиберүүдө жана кабыл алууда колдонулат. 
Документ текст, график, кол жазма же фото сүрөт түрүндө аткарылышы мүмкүн. Факс машинеси документти карап чыгып жана аны сандык түргө которуу менен телефон линиясы аркылуу жиберет. Факс жабдуусу сырткы автономдуу же берилиштерди жиберүүчү компьютердин ички түзүлүшү түрүндө да иштелип чыгат. Автономдук факс машинелери документти оптик жол менен окуйт жана жиберүү үчүн сүрөттөлүштү сандык берилиштерге өзгөртөт. Кабыл алуучу факс машинеси сандык берилиштерди кайрадан өзгөртүп алгачкы сүрөттөлүштүн көчүрмөсүн басып чыгарат. Ички факс жабдуусу компьютерде даярдалган документти жиберет. Ички факс жабдуусу менен алынган документ монитордо көрсөтүлөт жана принтерде басып чыгарылат. Жеке компьютер аркылуу факс машинесине же башка жеке компьютерге документ жиберүү үчүн факс жабдуусу жана модем колдонулат.
 
 Колдонулган адабият 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. Бишкек 2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Саадак

СААДАК – жебе салынуучу кутуча, баштыкча. Ал тери, кайыш, кийиз, таар жана жука темирден жасалган. Анын бети жана ооз жагы түрдүүчө асемделип, четтери чачыланып кооздолгон. Саадакка далыга асына тургандай же курга илингендей эки түрдүү боо тагылган. Саадактын көлөмү жебелердин санына, узундугуна жараша жасалган. Саадакты жоокерлер, мергенчилер пайдаланган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сабатсыздыкты жоюу

САБАТСЫЗДЫКТЫ ЖОЮУ – элге кат таанытуу (билим берүү, маданий деңгээлин жогорулатуу) чаралары. 1920-жылы 17-сентябрда Түркстан Республикасынын Эл Комиссарлар Совети «Түркстан калкынын арасында сабатсыздыкты жоюу жөнүндө» декретти кабыл алган. 1924-жылы февралда «В.И. Ульянов (Ленин) атындагы фонд» түзүлүп, Сабатсыздыкты жоюу боюнча Бүткүл Россиялык атайын комиссия уюшулган; «Сабатсыздык жоюлсун» коому ачылган. Сабатсыздыкты жоюу мектептеринде (ликбез) адегенде 16–35, кийин 50 жашка чейинкилер окуган. Анда сабактар коомдук-саясий аңгемелер менен айкалыштырылып, тамга таанытып, китеп окутулган. Кыргызстанда биринчи беш жылдыкта 670 миң адам сабатын жойгон.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сагайлар

Сагайлар – хакастардын курамындагы сөөк Хакас аалымы Н. Ф. Катанов элдик оозеки маалыматтарга таянып, сагай уруусу «кара кыргыз» деген түрк элинин бир бөлүгү деп жазат. Бул уруу жазма булактарда «Кыргыз өлкөсүндө» 13-кылымдан эскерилет. Сгайлардын курамындагы «чити пүүр» (жети бөрү), сарыгкар, ичегилер байыркы кыргыз уруулары болуп саналышат. Ичеги уруусу дүйнөлүк топон суу мезгилинен бери жашап келет деген байыркы библиялык уламыш сагайларда сакталып калган. Бул кыргыздарда дүйнөлүк топон суу жөнүндөгү уламыш исламга чейинки мезгилде эле белгилүү болгондугун тастыктайт.

 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Садовый кенчи

САДОВЫЙ КЕНЧИ Чүй өрөөнүндөгү Садовый кыштагынан 1953-жылы табылган. Коло доорунун андрон-карасук мезгилине таандык. Анын курамына 16 буюм кирген: уңгусу жок керкилер, көзөгүчтөр, бычак, конус түрүндөгү буюмдар жана башка. Табылган буюмдар Сокулук кенчи I табылгаларына окшош.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Садык Саркер

САДЫК Серкер – алайлык кыргыздардын Кокон хандыгына каршы 1867-жылдагы көтөрүлүшүнүн жетекчиси. Садык баштаган кыргыздар кокондук Кызылкоргон чебин чаап алышып, анын башчысы Кул датканы өлтүрүшкөн, бирок Кокон хандыгынын жардамга келген аскерлери көтөрүлүштү баскан.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Сайыш

САЙЫШ, эрсайыш – уруктар, уруулар, элдер жаатташып урушканда, эки тараптын башчылары же эр жүрөк баатырлары ортого жекече чыгып кылыч менен чабышып, найза менен сайышып, кимиси жеңилсе ошол тарап жеңгендерге багынышкан. Сайышка машыгуу иретинде уруктун же уруунун жигиттери той-тамашаларда, аштарда, айтыштарда сайышуу өнөрлөрүн көрсөтүшкөн. Мындай сайыштата найзанын учу текши кесилип, ага куургучтун башындай кийиз же жүн орошкон. Сайышчу балбандардын көкүрөгүнө калың ичмектүү эски тердиктерди таңышкан. Моюнга, башка саюуга тыюу салынган. Мындай сайыштарга чоң байгелер коюлган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Уркуя Салиева

Уркуя Салиева (1911-жылы төрөлгөн, Беш-Буркан (азыркы Тактек) айылы, Ноокат району, Ош облусу - 4 февралда 1934-жылы каза болгон) - алгачкы кыргыз комсомол кызы, 1928 -жылы Мүркүт айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. 1934-жылы Кыргыз АССР БАКнын мүчөсү. Уркуя Салиева Борбордук Азиянын мусулман аялдарынын теңдиги үчүн күрөшкөн.

 Өмүр баяны 
Совет бийлигин чыңдоого катышкан кыргыз кыз-келиндеринин алгачкысы. Ошол мезгилдеги совет бийлигинин идеологиясына ылайык эзүүчү таптарга каршы жана аялдарды азаттыкка чыгаруу үчүн күрөшүп, 1928-жылы. октябрда 1-Май айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. 1932-жылы аймакта алгачкы «Кызыл-Аскер» колхозун уюштурган. Кыргыз АССР БАКтын мүчөсү (1934), 1-Май (Меркит- Мүркүт) айыл кеңешинин (1932-33), «Кызыл- Аскер» колхозунун раиси (1934). Каршылаштары тарабынан мыкаачылык менен өлтурүлгөн. Ал жөнүндө Н. Байтемиров «Тарых эстелиги» аттуу тарыхый-документалдуу романы жазып (1966), анын негизинде «Уркуя» аттуу көркөм фильм (1972) тартылган (режиссёру Т. Океев). Бишкек шаарындагы бир көчөгө ысмы ыйгарылган. Туулуп өскөн айлында эстелик тургузулган.

 Шилтемелер 
Сулайман Кайыпов "Уркуя" (тарыхый-даректүү-баян)

Элизат Турсунова. Уркуя Салиева. “Кереге” (“Кыргыз гезиттер айылы”), 19.10.2011-ж. 

Абдираим Мамытов Отко Таазим: Уркуя Салиева // Ош шаамы, 17 Октябрь 2016 

Аманбек Жапаров. Уркуя Салиеванын көргөзмөсү ачылды. azattyk.org, 26-Октябрь, 2011

Анастасия Карелина — Безымянная Уркуя? // Вечерний Бишкек, 10 октября 2018

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
 Бектурганова Күлбүбү Арыковна. Кыргызстандын асыл кыздары. Cyрɵтчyсy А. Касымалиев. – Б.: Мамл. тил ж-а энциклопедия борбору, 2006. 120-122 б. ISBN 9967-14-040-2 // http://www.literatura.kg/uploads/bekturganova_kyrgyzstandyn_asyl_kyzdary.pdf
Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстандын айымдары
Категория:Совет доору
Категория:Совет тарыхы
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Кыргыз киносу
Категория:Ош облусу
Категория:Бишкек
Суши

thumb|Оңдоо Суши.

Суши (жап. すし,寿司, 壽司, 鮨, 鮓, 寿斗, 寿し англ. sushi ) күрүч сиркеси менен аралашкан күрүч, деңиз өнүмдөрү жана башка азыктар менен жасалган жапон ашканасынын негизги тамактарынан. 

thumb|Сушинин даярдалуу учуру.

1980-жылдардан кийин дүйнөгө белгилуу тамактардын катарына кошулган. Сушинин түрлөрү көп, негизгилери "маки" жана "нигири". Маки суши күрүч сиркеси кошулган күрүч, даам бергич азыктар жана сыртында нори аттуу балырдын бир түрү менен оролуп даярдалат. Нигири суши болсо макиге караганда чоңураак болот. Алгач сирке кошулган күрүч жайылып, үстүнө негизги азыктар сүрүлөт, нори балыры көбүнчө кошулбайт. Күрүчтүн үстүнө жайылган азыктар төгүлүп-чачылбасын үчүн жука нори менен оролот. Сушини диета кармагандар үчүн да сунуштаса болот. Кант диабети барларга сунушталбайт, себеби сушинин курамында шекер бар. Көбү сушини чийки балык деп билет, бирок кээбир түрлөрүнө балык кошулбай башка жашылча-жемиштер менен жасалат.

Жапон-ресторандарда да, суши ашпозчу суши GETA кайрылуудан мурда шыпыргысын нымдап. Wasabi көбүнчө үстөлгө эмес. Ал суши даярдоо алдында аткарылышы керек эле, балык нымдап. Японияда, ал ар бир жаңы партиясынын жегенге гана Рыжий, алып келет. Бул кабылдагычтарга өзгөртүүлөр, жаңы балыктын даамы аларды даярдайт.Суши-мастер кесибим тууралуу бүт чындык.

 Жазуулар 

 Түрлөрү 

 Чирашизуши
 Инаризуши
 Макизуши
 Нарезуши
 Нигиризуши
 Ошизуши

Категория:Тамак-аш
Категория:Жапония
Эр-Рияд

Эр-Рияд — Сауд Арабия Падышалыгынын борбор калаасы жана өлкөнүн эң чоң шаары. Араб жарым аралынын ортосунда жайгашкан. Ал дүйнөдөгү абдан тез кеңейип жаткан шаарлардын бири, Арап калааларынын арасында аянты боюнча алдынкыларынан болуп эсептелет. Эр-Риядда 7 миллиондон ашык калк жашайт, Бул өлкөнүн калкынын 6/1 и деген сөз, шаардын жалпы калкынын 34% ын чет өлкөлүктөр түзөт.

 Аталышы 
Шаардын бул ысым менен аталып калуусунун бирден бир себеби анын жайгашкан жеринин жаратылышы менен байланыштуу. Арап тилинде Рийаад сөзү ровда сөзүнүн көптүк формасы. Ал бакча, гүл бакча деген маанилерди берет. Бул сөздүн төркүнү мындайча түшүндүрүлөт. Чөлдө жаандан соң ар кандай сел суулары агып барган жапыс өрөөн болуп анын себебинен ар түркүн өсүмдүктөр өсүп чыгат да заматта гүл жыттанган, жапжашыл бакчалар пайда болот. Ал эми биз сөз кылып жаткан Рияд шаарынын ысмы да ушул бакчаларга барып такалат. Илгери бул өрөөн өзүнүн кудуктары менен белгилүү болуп, анын натыйжасында пайда болгон көптөгөн бактар же оазистер өрөөндүн көркүн ачып, жарым аралдын башка аймактарына салыштырганда көз жоосун алган ажайып бир өрөөн эле. Ошондуктан бул аймакты жарым аралдын тургундары “бакчалар”деп атап коюшчу. 

 Тарых 
Эр-Рияд илгерки жоголууга учураган арап уруулары Тосм жана Жудайстардын убагындагы Хажар ал Ямама шаарынын уландысы. Ушул эки уруу бул аймакты байырлап, анда чептерди жана сарайларды салышкан. Шаар урандылары Хижри жыл эсеби менен төртүнчү кылымдарга чейин сакталып турган. Кийин бул өрөөндү арап уруулары мекендеп, алар өздөрүнүн шаарларын негиздешкен. Ислам келээрден мурун бул аймак гүлдөп өсүп, араптар ага соода сатык иштери менен көп келишчү базар катары саналган.

 Саякат 
 Жогорку Окуу Жайлар 

 Шилтемелер 
 Эр-Рияд шаарынын расмий сайты 

Категория:Шаарлар
Категория:Сауд Арабиясы
Ультиматум

Ультиматум ( – аягына чейин алпаруу)

1. эл аралык укукта бир мамлекеттин экинчисине оозеки же жазуу түрүндө жиберген дипломатиялык нотасы. Анда көрсөтүлгөн шарт-талаптарды белгилүү бир мөөнөттө кыйшаюсуз аткаруу талап кылынат да; аткарылбаса, ага карата ар кандай чаралар көрүлөт. Мисалы, жүргүзүлүп жаткан сүйлөшүүнү токтотуу, дипломатиялык мамилени үзүү, реторсияларды, репрессалияларды жасоо; 

2. коркутуп-үркүтүү жолу менен чечкиндүү талап коюу. Күч колдонуу аркылуу коркутуп-үркүтүп, үстөмдүк кылуу ООНдун Уставына шайкеш келбейт.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер
Унковский Иван

УНКОВСКИЙ Иван – 18-кылымдын башында орус падышасы Пётр Iнин Жуңгар ханы хонтайжы Цеван Рабданга жиберген элчиси, артиллерия капитаны. 1721-жылы Петербургда Петр I Цеван Рабдандын орус падышасынын букаралыгына өтүүнү каалаганын билдирген жуңгар элчиси Борокурганды кабыл алган. Цеван Рабдан менен сүйлөшүү жүргүзүү үчүн Унковский жөнөтүлгөн. 

Петр Iнин атайын указына ылайык, ал жуңгар башчысынан бир нече чеп куруу үчүн ыңгайлуу, өзгөчө «кен байлыктарды табууга жана Сибирь менен байланыштарды түзүүгө» мүмкүн болгон жерлерге уруксат алууга жана ал жердин картасын түшүрүүгө тийиш болгон. Курамы 57 кишиден турган элчилик 1722-жылы Цеван Рабдандын ордосунда сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн. Бирок Борбордук Азиядагы тышкы саясий абалдын Жуңгар хандыгынын пайдасына өзгөрүшү Унковскийдин миссиясынын орундалбай калышына алып келген. 

Цеван Рабдандын элчини жергиликтүү калк менен байланыштырбоо аракетине карабастан, Унковский Борбордук Азиянын көптөгөн элдери, анын ичинде кыргыздар жөнүндө маалыматтарды чогултууга жетишкен. Калмактар жай айларын Ысык-Көлдө өткөрүшчү. Жуңгар башчысы менен бирге Унковский Кыргызстанга келген. Каркыра, Түп, Жыргалаң дарыялары аркылуу өтүшкөн. 

Өзүнүн «Жол китебинде» кыргыздар (буруттар) тынымсыз Жуңгар ордосуна кол салып турушкандыгын, ысыккөлдүк кыргыздар 3 миңге чейин мыкты колду чогулта ала тургандыгын, баары биригип алар 500 боз үйдү, башкача айтканда болжол менен 25 миң кишини түзөрүн белгилеген. 

Унковскийдин буйругу менен элчиликтин мүчөсү «геодезия адиси» Григорий Путилов тарабынан Түп, Жыргалаң дарыялары аркылуу Чыгыш Ысык-Көлгө кетүүчү маршруттун, Ысык-Көлдүн өзүнүн («Тускөл»), Чүй дарыясынын жана кыргыз конуштарынын жайгашуусу так түшүрүлгөн. 3 карта чийилген. Бул Кыргызстан аймагынын эң алгачкы графикалык чиймеси болгон. 

Россияга кайтып келгенден кийин Унковский мамлекети акчаны коромжуга учураткандыгы үчүн айыпталган. Кийин кызматын уланткан. Анын жазгандары бир жарым кылым бою белгисиз калган. 19-кылымда гана Орус географиясынын коомунун анык мүчөсү Н. И. Веселовский илимий чөйрөгө тааныштырган.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Инсандар

Категория:Тарых
Категория:Илим
Сары уйгур

САРЫ УЙГУР – түпкү теги боюнча Уйгур кагандыгынын (744–840) негизги калкы менен жалпылыгы бар түрк тилдеринде сүйлөгөн эл. Түндүк-Батыш Кытайда (Ганьсу провинциясынын батыш тарабындагы Чжанье жана Цзюцюань шаарларына жамаатташ жерлерде) жашашат. Алар 1954-жылы улуттук адмиистративдик. (автономиялык уезд) укуктагы башкаруу бирдигине ээ болушкан. Учурда он миңден ашуун Сары уйгур бар. Чарбасынын негизин мал чарбачылыгы менен дыйканчылык түзөт. Байыртадан жергиликтүү кытай, тибет, моңголдор менен жамаатташ жашоо, чарбалык-маданий, тилдик байланыштар Сары уйгурларга таасирин тийгизген. Алардын тибеттешкен жана моңголдошкон бөлүгү «шира югур», кытайча сүйлөгөнү «юйгу», эне тилин сактап калгандары (түрк тилинде сүйлөгөндөрү) сары уйгур деп аталат. Натыйжада, түпкү теги бир эл учурда өз ара кытай тили аркылуу баарлашып калышкан. «Ойлык» (өрөөндүк, түздүктүк), «таглык» (тоолук, тоодо жашагандар) деген эки чоң тайпага бөлүнүшөт. Сары уйгур будда динин тутунган кытайлашкан юйгулардан айырмаланышып, шаманизмге көбүрөөк маани беришет.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сасык-Үңкүр үңкүрү

САСЫК-ҮҢКҮР ҮҢКҮРҮ – таш дооруна (мустье мезгилине) таандык эстелик. Ош облусунун Араван районунун Сасы-Күңкүр айылына жакын жерде Чилустун кырка тоосунун батыш этегинде жайгашкан. Үңкүрдүн диаметри 8 метр, туурасы 13 метр, уундуугу. 37 метр, бийиктиги 15 метр. Андан 2 кыргыч жана үч бурчтуу сынык таш табылган. Бул маданиятты ар-хеологдор В. А. Ранов жана Б. М. Юнусалиев 1967–68-жылы изилдешкен.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сатыке

Сатыкей баатыр же Сатыке – 19-кылымдын 20-жылдарындагы Кетмен-Төбөдөгү кыргыздардын Кокон хандыгына каршы күрөшүнүн жетекчиси. Карапайым элден чыккан.

 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар