Сызыктуу эмес оптика

Сызыктуу эмес оптика – катуу заттарда, суюктуктарда, газдарда жана алардын заттар менен өз ара аракеттешүүлөрүндө кубаттуу жарык агымынын таралышын изилдөөнү камтыган оптика бөлүмү. 

Күчтүү жарык талаасы чөйрөнүн оптикалык мүнөздөмөлөрүн (сынуу көрсөткүчү, жутуу коэффициенти) өзгөртөт. Жарык толкуну электр талаасынын чыңалышынын функциясы болуп калат, б. а. чөйрөнүн поляризациясы Е ден сызыктуу эмес көзкаранды болот. Сызыктуу эмес оптика термелүүнүн сызыктуу эмес теориясы, сызыктуу эмес акустика ж. б. менен көп жалпылыгы бар.

Сызыктуу эмес оптиканын өнүгүшүнүн азыркы этабынын башталышы лазердик түзүлүш менен байланышкан. Сызыктуу эмес кубулуштарды иш жүзүндө физиканын жана колдонмо оптиканын бардык тармактарында үйрөнүү жана пайдалануу мүмкүндүгү ачылды. Лазердин пайда болушу менен оптика чоң кубаттуулуктагы когеренттүү нурлануу булагын алды. Импульстуу лазердин жардамы менен күчтүү жарык 1~107–109 Вт/см2 алынды. Кубаттуу лазер системасынын жарык күчү –1~1016 Вт/см2. Жарык талаасынын чыңалышы Е (1 пропорциялуу Е2) мындай агымда салыштырмалуу же атомдун ички талаасынан ашат. Мындай жарык талаасында жаңы оптикалык эффект пайда болот жана белгилүү кубулуштун мүнөзү олуттуу өзгөрөт. Сызыктуу эмес оптика терминин С.И.Вавилов киргизген. 1950-ж. Г.С.Горелик фотоэлектрдик көбөйткүчтөрдүн жардамы менен бир катар сызыктуу эмес оптикалык эффектилерди байкап, теорияда караган. 1961-ж. П.Франкен кызматкерлери менен кристаллдардагы жарык жыштыгынын эки эселенүү эффектисин ачкан. 1962-ж. жыштыктын үч эселенишин байкаган. 1961-63-ж. СССРде (Р.В.Хохлов, С.А.Ахманов) жана АКШда (Н.Бломберген) Сызыктуу эмес оптикага теориялык негиз салган Сызыктуу эмес оптика кубулушунун теориясынын фундаменттүү жыйынтыгын алган. 1961–1963-ж. жарыктын аргасыз комбинациялык чачырашы ачылган жана түшүндүрүлгөн, ал башка да аргасыз чачыроонун түрлөрүн изилдөөгө түрткү болду. 1965-ж. жарыктын өзүнө өзү фокусталышы табылды. Мында кубаттуу жарык шооласы чөйрөдө тараганда кадимки дифракциялык чачыроо байкалбастан, тескерисинче, өз алдынча кысылат. 1965-ж. жарыктын параметрдик генератору түзүлдү, сызыктуу эмес оптикалык эффектилер кеңири толкун узундугундагы диапазондо жыштыгы боюнча акырындык менен кайра өзгөрүүчү конкреттүү оптикалык нурланууну жаратуу үчүн пайдаланылат. 1967-ж. өтө кыска жарык импульстуу чөйрөдө таралышына байланышкан сызыктуу эмес кубулуштар изилдене баштайт. 1969-ж. сызыктуу эмес жана активдүү спектроскопия методу өнүгөт. Сызыктуу эмес оптиканын азыркы эң маанилүү бөлүмдөрүнө чөйрөнүн сызыктуу эмес поляризациясын изилдөө жана сызыктуу эмес спектроскопия, колдонмо Сызыктуу эмес оптика кирет.

Жарык талаасынын чыңалышынын өсүшү менен улам жаңы сызыктуу эмес процесстер табылууда. Сызыктуу эмес оптиканын өнүгүшүнүн биринчи этабында 1,0-0,3 мкм диапазондору табылды. Инфра-кызыл лазерине өтүү менен жарым өткөр-гүчтөрдө заряддарды алып жүрүүчүлөргө байланышкан сызыктуу эместиктин ачылышына алып келди. Рентген областында когеренттүү эмес эффектилер байкалды. С. э. о-нын жетишкендиктери плазма физикасында, акустикада, радиофизикада сызыктуу эмес кубулушту изилдөөнү стимулдаштырды жана сызыктуу эмес толкундардын жалпы теориясына кызыкчылык туудурду. Сызыктуу эмес оптикага байланыштуу катуу нерселердин жана суюктуктардын физикасында изилдөөнүн жаңы багыттары пайда болду.

Ад.: Ахманов С.А., Хохлов Р.В. Проблемы нелинейной оптики. –М.: 1964; Ахманов С.А., Чиркин А.С. Статистические явления в нелинейной оптике. –М.: 1971; Цернике Ф., Мидвинтер Ж. Прикладная нелинейная оптика/Пер. с англ. –М.: 1976; Келих С. Молекулярная нелинейная оптика/Пер. с. англ. –М.: 1981.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика