Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кулжа (шаар)

Кулжа шаары, — Кытайдын түндүк-батышындагы шаар. Иле Казак автоном облусунун борбору. Иле дарыясынынын өрөөнүндө жайгашкан. Шинжаң-Уйгур автоном районунун курамында. Калкы 100 миңге жакын. Тамак-аш (мал чарба продуктусун иштетүүчү), текстиль ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк (килем токулат, тери өңдөлөт) өнүккөн. Уран, вольфрам ж. б. түстүү металлдын жана графит, асбест кендүү аймактын борбору. 1762-жылы негизделген. 

Манас дастанда
 "Манас" дастанда кыргыздар жана ага жамаатташ жашаган элдер мекендеген жер катары көп эскерилет. Нескара менен Манастын урушунда: «Ошо суунун аягы Эми да аты өчкөн жок «Кулжа» аттанып калыптыр» (Сагымбай Орозбаков, 1. 245); Көкөтөйдүн ашында Жолой менен Кошой күрөшкө чыкканда Жолойду кордогону Кошойдун сөзү аркылуу эскерилет: 
Кулжа-Тоонун оюнда, 
Кутман байдын тоюнда... 
Катылам деп Кошойго 
Кан жөткүргөн жериң бар (Сагымбай Орозбаков, 3. 219). Кытай-калмак байгеге зордук кылып уруш чыгарганда: «Кужулдап кытай, калмагы Кулжага жакын барганы» (Сагымбай Орозбаков, 3. 280),— деп айтылат. Географиялык реалия катары К. — Иле дарыясынын алабындагы тоо. Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районунундагы суу, жер, шаар.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Шаарлар
Категория:Шинжаң
Куликов салгылашы (1380)

Куликов салгылашы (1380) — Владимир жана Москванын улуу князы Дмитрий Иванович жетектеген орус аскерлери менен Мамай башында турган моңгол-татарлардын 1380-жылы Куликов талаасында салгылашуусу. Мамай Рустун Алтын Ордого көз карандылыгын күчөтүү үчүн 100—150 миңдей кол курап, Литванын, Рязандын улуу княздары менен союздашып, орустарга каршы жортуулга чыккан. Муну уккан Дмитрий Иванович 8-сентябрда резерв полкторун Дондун сол жээгиндеги Куликов талаасына жайгаштырган. Салгылаш Пересвет жана Челубей баатырлардын жекече сайышы менен башталып, андан экөө тең каза болгон. Адегенде ийгиликке татарлар жеткен, бирок Боброк-Волынец жана Владимир Андреевич жетектеген буктурмадагы орус аскерлеринин чабуулга өтүшү менен Мамайдын аскерлери жеңилген. Куликов салгылашы Алтын Ордонун кулашын тездетип, орус мамлекетин түзүүдө Москва княздыгынын ролун күчөткөн. Душманды Куликов салгылашында женген үчүн "Донской" атка конгон. 
1850-жылы Кызыл-Дөбөгө Дмитрий Донскойго мамы түрүндөгү эстелик тургузулган. 1996-жылы «Куликов талаасы» аскердик-тарыхый жана жаратылыш музей-коругу уюшулган. 
Категория:Тарых

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кулпунай

thumb|Кулпунай.
Кулпунай — өсүмдүктөрдүн роза гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык чөп. Кожогатка окшош.

Бийиктиги 30—35 см, жалбырагы чоң, үч ача, түктүү. Гүл сабы жалбырактарынан бийик өсөт. Гүлү ак, бир жыныстуу, айрым эгилме түрүнүн гүлү кош жыныстуу. Жемиши майда (2—3 г), кызыл, көк, сулпу ак, ширелүү, жыпар жыттуу. Жапайы түрү Европада кездешет. Эгилме түрү Франция, Италия, Англия, Германия жана КМШ өлкөлөрүндө өстүрүлөт. Жемиши жаңы кезинде желет, ошондой эле кыям, компот кайнатылат, шире алынат. Кулпунай суукка байымдуу, кургакчылыкка чыдамсыз. Көлөкө жерде жакшы өсөт. Сорттору: Шпанка, Милан ж. б. Акыркы жылдары кулпунайды кожогатка кыйыштыруу жолу менен гибрид алынган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Кумай

thumb|Kумай.
thumb
Kумай (Hume, 1869):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Гималай, Гиндукуш, Тибет, Кунңлунң, Алтынтаг, Нанңшанң, Тянңшанң, Алай, Түркстан, Фергана, Кыргыз тоо кыркалары, Тескей, Алатоодо, Борбордук жана Ички Тянңшанң тоо кыркаларында кездешет.

Жашаган аймактары
Тянь-Шандын субалңпы жана алңпы алкактарында, жапайы туяктуулардын жашаган жана үй жаныбарларынын чогулган жерлеринде кездешет. Ачык зоолордо уялайт.

Саны
1980-жылдын аягында Тескей Алатоо жана Борбордук Тянңшанда кумайдын саны боюнча эсеп жүргүзүлгөндө, ал негизинен бийик тоолуу алкактарда 1-2 особдордон турганы белгилүү болгон (маршруттук эсептөөдө 1км2 0,1-0,9 особго жакын). 1992-жылы зоологиялык эларалык экспедициянын катышуучулары көбүнчө изилделген бийик тоолуу аймактан 13-55 особдорду каттоого алышкан. Анын көпчүлүгү 2130-2460 м бийиктикте, Ноокат районундагы Акжылга жайытында экен. Ошол жерде 28-сентябрда уялоочу колониянын четинде 26 куш байкалган.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Отуруктуу куш. Жалгыздап же бир нече жуптарды түзүп, топтошуп уялашат. Уялоосунун биологиясы боюнча маалымат өтө аз. Марттан тартып балапандарын басышат. Май айында уясында 1 жумуртка табылган. 1992-жылы сентябрдын аягында Акжылга жайытында он чакты уясы менен жорунун колониясы табылган. Ошонун ичинен бирөөндө гана чоңойгон балапаны болгон, ага чоңдору тамагын ташыганы байкалган. Калган уяларда балапандары учууга жарап калган. Жору тарптар менен азыктанат. Көзү курч болгондуктан, бир эле учурда тарптын жанына 8-20 особго чейин чогулушу мүмкүн.

Чектөөчү факторлор
Негизги факторлордун бири жапайы жана үй жаныбарларынын тарптарынын бар же жок болушу. Ошондой эле карышкырларга салынган ууланган жемди жеп өлүшү. Кээде кишинин түздөн-түз кол салып, кырышы.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Зоопаркта оңой эле көбөйүшү болгонуна мисалдар бар. Кыргызстанда колдо багылбайт.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз, Казак, Өзбек Кызыл китептерине киргизилген. Жумурият боюнча анчылыкка тыюу салынат.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Уялоочу колониялары жайланган жерлерди чакан заказникке айлантып, коргоого алуу зарыл. Ошондой эле кызыккан жергиликтүү адамдарды, кумайларды байкоого жайларды курууга чакырыш керек, ошону менен бирге алардын тынчтыгына кам көрүү. Андай кызыккан кишилер экологиялык турларды уюштурууга да салымын кошушат, атайын жем бере турган жерлерине өлүп калган малдын этин ташып турушат. Мындай иштен түшкөн каражаттардын бир бөлүгү фонддун эсебине түшүш керек. Массалык түрдө уялоочу жерлерин картага түшүрүү, көбөйүшүнүн биологиясын изилдөө, кумайдын ареалын тактап бөлүү, ак кажырдын таралган жерлери менен интеграциясын аныктап чыгуу, эки түрдүн ортосундагы карым-катнаштарды билүү, эки түрдүн ортосундагы аргындашууну каттоо.

Статусу
VII категория, Least Concern, LC. Монотиптүү түр. Кыргыз Республикасынын фаунасындагы уруунун тибеттен келип чыккан бир өкүлү.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кума-Маныч ойдуңу

thumb|Кума-Маныч ойдуңу.
Кума-Маныч ойдуңу — Кавказ өндүрүн Чыгыш Европа түздүгүнөн бөлүп турган тектоникалык ойдуң. Туурасы 20—30 км. Көлдөр системасы (эң ириси — Маныч-Гудило көлү) жана суу сактагыч (Веселовский) ээлейт. Кума-Маныч каналы бар. Кума-Маныч ойдуңу аркылуу Европа менен Азиянын шарттуу чеги өтөт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кавказ
Кумамото

thumb|Кумамото.
Кумамото — Жапониядагы шаар. Кюшю аралында жайгашкан. Кумамото префектурасынын администрациялык борбору. Ширакава дарыясынынын чатында, Кюшю аралынын борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Калкы 675,8 миң (2009). Эл аралык аэропорту бар. Деңиз порту. 16-кылымдын аягында негизделген. Мунаралуу капка (1607), будда храмы ж. б. сакталган. Текстиль, тамак-аш, химиялык, машина куруу, электр жабдуулары (күн батареяларын чыгаруучу завод), кагаз өнөр жай ишканалары, мөмө-жемиш менен жашылчаларды белендөөчү, фарфор жана жарым өткөргүчтөр өндүрүштөрү иштейт. Көркөм буюмдар да чыгарылат. Балык кармап, белендөө кеңири өнүккөн. Университеттер, лютеран колледжи, музейлер бар. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Шаарлар
Категория:Жапония
Кумдук

thumb|Кумдук.
Кумдук — кумдардын цементтелишинен пайда болгон чөкмө тек. Мында кумдарды бириктирип камдаштыруучу заттарга чопо, акиташ, темир оксиди, опал, халцедон кирет. Минералдык курамына карата кварцтуу, аркоздуу, граувактуу түрлөргө бөлүнөт. Көзөнөктүү болсо нефть, суу топтолот. Айрымдарында ири жез кендери жолугат. Курулуш ишинде, тегирмен таш жасоодо, кайрак үчүн колдонулат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

 Дагы караңыз 
 Кум

Категория:Геология
Кумдуу-Сай эстеликтери

Кумдуу-Сай эстеликтери — 6—10-кылымдарга таандык. Соң-Көлдүн чыгыш жээгиндеги Кумдуу-Сай деген жерден табылган. Боз граниттин жалпак бетине монголоид тибиндеги кишинин элеси чегилген. Башы үч мүйүздүү, баш кийим кийгенсип турат. Сайдын тектирлеринде эрте темир дооруна жана орто кылымдарга таандык көрүстөндөр жайгашкан. Археолог Я. А. Шер изилдеген.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кыргыз археологиясы‎
Кумдуу чөл

thumb|Кумдуу чөл (Перу‎).
Кумдуу чөл — кумдуу рельеф мүнөздүү чөл. Кум түпкү тектердин бузулушунан, байыркы аллювий жана деңиз чөкмөлөрүнүн шамал менен учуп келишинен пайда болот; шамалдын таасиринен жалчалар, бархандар, кум дөбөлөр ж. б. рельефтин формалары түзүлөт. Кумдуу чөл башка чөлдөргө караганда жер астындагы сууларга бай келип, өсүмдүктөр арбыныраак өсөт да, чарбада жайыт катары кеңири пайдаланылат. Кумдуу чөлчдөр Орто (Кара-Кум, Кызыл-Кум) жана Борбордук Азияда (Такла-Макан, Алашань), Африкада (Эрг), Түндүк Америкада кездешет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
Кум жалчалары

thumb|Кумдуу чөл (Такла-Макан, Кытай).
Кум жалчалары — шамалдын соккон багыты боюнча узатасынан созулуп, өсүмдүктөр менен жапырт же жарым жартылай капталып калган кум дөбөлөрү. Кумдуу чөлдөрдүн эң негизги рельеф формаларын түзөт. Узундугу ондогон кмге, бийиктиги 1 мден 80 мге чейин, туурасы жүздөгөн мге жетет. Кум жалчалары шамалдын агымдарынан пайда болгон куюндун кыймылынан жана каптал экспозицияларынын бирдей эмес жылышынан келип чыгат. Жалдардын аралыктарында кененирээк кокту-колоттор жайгашат. Кум жалчалары Орто Азияга өтө мүнөздүү; ошондой эле Казакстан, Жуңгария, Индия, Австралия, Африка ж. б. аймактарда кездешет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:География
Динмухаммед Коноев

Кунаев, Динмухамед Ахмедович [31. 12. 1911 (12. 1. 1912), Верный (азыркы Алматы) шаары — 22. 8. 1993, ошол эле жер] — советтик партиялык жана мамлекеттик ишмер; Казакстан Илимдер академиясынын академиги (1952), техникалык илимдеринин доктору (1969), үч жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры (1972, 1976, 1982). 1936-жылы Москва түстүү металлдар жана алтын институтун бүткөн. 1936—42-жылдары Балхаш, Алтай, Риддер, Лениногор кен комбинаттарында машинист, цех башчысы, башкы инженер, «Алтайполиметалл комбинатында» башкы инженердин орун басары, кен башкармасынын директору, 1942—52-жылдары Казак ССР ЭКСтин төрагасынын орун басары, 1952— 55-жылдары Казакстан Илимдер академиясынын президенти, 1955—60; 1962—64-жылдары Казак ССР Министрлер Советинин төрагасы, 1960—62; 1964—86-жылдары Казакстан КП БКнын 1-секретары болуп иштеген. СССР Жогорку Советинин (3—9-шайланышынын) депутаты. КПСС БКнын (1956—87), КПСС БКнын саясий бюросунун мүчөсү (1971—87; 1966-жылдан кандидат). Казакстандагы карьерлерде кен казуунун натыйжалуу ыкмаларын изилдеп, өндүрүшкө кийирген. Эмгектери кенди ачык жол менен казуунун теор. жана практикалык маселелерине арналган. 8 Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Инсандар
Категория:Туулгандар 1912-жылы
Категория:Өлгөндөр 1993-жылы
Кунастар

thumb|Аккунас (Ciconia ciconia).
Кунастар (лат. Ciconiidae) — куштардын кунас сымалдар түркүмүндөгү тукуму. Дене Узундугу 76—152 см, салмагы 4 кгга жетет. Тумшугу узун же ийилген. Канаты узун, жазы, үн чыгаруучу булчуңдары жок болгондуктан, айрым түрү үн чыгаралбайт. 11 уруусу, 17 түрү тропик, субтропик жана мелүүн алкактарда таралган. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү (кара, ак жа кара тумшук кунастар) бар. Ак кунастардын салмагы 4 кгга жетет. Буту, тумшугу узун, жүнү ак, чалгындары кара. Алар Европа, Япония, Борбордук Азия ж. б. кездешет. Туруктуу түгөй күтөт. Ачык жерде, дарак, аска, жар, үй чатырларына диаметри 1—2 м уя салып, 3—5 жумуртка тууп, 1 айга экөөлөп басат. Алар уялагандан кийин көбүнчө топко чогулат. Бака, кескелдирик, чычкан, курт-кумурскалар ж. б. менен азыктанат. Келгин куш. Борбордук жана Түштүк Африка, Түштүк-Батыш Азия жана Батыш Кытайда кыштайт. Нымдуу шалбаада, сазда азыгын издейт. Азайып кеткендиктен, коргоого алынган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Канаттуулар‎
Кунашир

thumb|Кунашир (Тятя жанар тоосу).
Кунашир — Курил аралынын курамындагы арал. Аянты 1,5 миң км2дей. Бийиктиги 1891 м. Аракеттеги жанар тоолор (Тятя, Менделеев, Головнин) жана көптөгөн минералдуу ысык булактар (Ысык-Пляж, Жагымдуу-Булак ж. б.) бар. Карагай, көк карагай, ошондой эле аралаш жана жазы жалбырактуу токой, курил бамбугу өсөт. Кунаширде Южно-Курильск шаарчасы жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Аралдар‎
Категория:Орусия‎
Куну

thumb|Castor canadensis.
Куну (L. 1758) — сүт эмүүчүлөрдүн кемирүүчүлөр түркүмүндөгү түрү. Сууда, кургакта жашайт. Денесинин Узундугу 1 м, куйругу 30 см, салмагы 30 кгга жетет. Куйругу жалпак, жүнсүз мүйүз сымал калканчалар менен капталган. Арткы буттарынын манжалары сүзгүч жаргакчалар аркылуу туташкан. Түсү кара-күрөң, саргыч-боз, кээде кара. Европа, Азия, Түндүк Америкада сакталган. Жай аккан, жээги бак-дарактуу токойлуу сууларда жашайт. Жоон дарактарды жыгып, бутактарын «кыйып», сууларга тосмо жасайт. Моногам, ургаачысы 3—4 бала тууйт. 35 жылга чейин жашайт. Териси кооз, жылуу, бышык болгондуктан баалуу. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Кунь-Лунь

thumb|Кунь-Лунь.
Кунь-Лунь, Куэнь-Лунь — дүйнөдөгү ири тоо тармактарынын бири; Кытайдын аймагында. Батыштан (Памирден) чыгышты карай (Сина-Тибет тоолоруна чейин) 2700 км аралыкта созулуп жатат. Туурасы батышында 150 км, чыгышында 600 км. Эң бийик жери 7723 м (Улуу-Музтаг чокусу). Түндүк капталынын Тарим түздүгүнө жана Алашань чөлүнө салыштырмалуу бийиктиги 4500—5000 м, түштүк капталыныкы 1000—1500 м келип, Тибет тайпак тоосуна өтөт. Негизги кырка тоолору: Кашкар, Орус, Алтынтаг, Аркатаг, Баян-Хара-Ула; Кунь-Луньга көбүнчө Наньшанды да кошот. Кунь-Лунь палеозой бүктөлүү кыймылынан пайда болуп, альп орогенезинде калыптанган; негизинен гранит ж. б. метаморфизмделген тоо тектерден түзүлгөн. Суу бөлгүчү аз тилмеленген, түндүк капталы тик, түштүгү жантайыңкы. Климаты кургак, мелүүн, кескин континенттик. Бийигирээк зонасында январдын орточо температурасы —35 ПСге чейин, июлдуку 10°С чамасында. Жылдык жаан-чачыны батышында 50 мм, чыгышында 500 мм. Мөңгүлөрүнүн жалпы аянты 11,6 миң км2. Дарыялары кыска, сууга жарды; чыгыш Кунь-Ленде (Наньшанда) Кукунор көлү жайгашкан. Тоо чөлү жана талаа ландшафты мүнөздүү; түндүк капталдарында токойлуу жана шалбаалуу чакан аянтчалар кездешет. Көчмөн мал чарбасы, 3600 м бийикке чейин оазис дыйканчылыгы (арпа, тоо этектеринде — буудай) өнүккөн. Кытайча Куэнь-Лунь — «пияздуу тоолор»; ал жерде сарымсак, согон ж. б. жапайы пияздын көптүгүнө байланыштуу аталып калган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кытай
Категория:Тоолор‎
Жеймс Фенимор Купер

thumb|Excursion in Italy, 1838-ж
Жеймс Фенимор Купер (15.9.1789, Нью-Жерси штаты, Берлингтон — 14.9.1851, Нью-Йорк штаты, Куперстаун) — америкалык жазуучу, 19-кылымдагы америка адабиятынын классиги. 1803—05-жылы Йель коллежинде окуган. Агартуучул салттарды романтизм менен айкалыштырган («Сактык», 1820). Түндүк Американы каратуу убагындагы баатырдык жана трагедиялуу окуялар ж-дөгү романдар цикли (Мергенчи Натти Бумно жана анын досу индей Чингачкук жөнүндө бешилтик, анын ичинде «Пионерлер», 1823; «Могикандардын акыркысы», 1826) жана укмуштуу окуялуу «деңиз романдары» («Лоцман», 1823) дүйнөлүк балдар адабиятынын классикасы болуп калды. «Моникиндер» (1835) социалдык-саясий сатирасы, «Кратер» (1847) аттуу пессимисттик утопиясы, «Шпион» (1820), «Браво» (1831), «Гейденмауэр» (1832) тарыхыйлык, «Землемер» (1845) романдары бар. Айрым чыгармалары экрандаштырылган.
Чыгармалары: Собр. Соч.: В 9 т. М., 1991—1993. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Инсандар
Кура дарыясы

thumb|Кура.
Кура дарыясы — Закавказьедеги дарыя. Узундугу 1364 км, алабынын аянты 188 миң км2. Түркиядан башталып, Грузия, Азербайжандын аймактары аркылуу агат. Каспий деңизине куярда аянты 100 км2 болгон дельтаны пайда кылат. Башатынан Тбилиси шаарына чейин кууш капчыгайлар, айрым бөлүктөрүндө тоо аралык чуңкурдуктар, төмөн жагында бийик жайгашкан түздүктөр аркылуу агат; Кура-Аракс ойдуңунда Куранын жээктерине тосмолор курулган. Негизги куймасы — Аракс (оң). орточо чыгымы 575 м3/сек. Жылына 21 млн тоннага чейин шиленди агызып келет. Төмөнкү агымында кеме жүрөт. Сугатка пайдаланылат. Суусунун жарымына жакыны канал аркылуу Аракска берилет. Дельтасында балык (севрюга, белуга, осётр, судак ж. б.) кармалат. Курада Земо-Авчаль, Мингечаур ж. б. ГЭСтер жана суу сактагычтар курулган; боюнда Гори, Тбилиси, Рустави, Мингечаур ж. б. шаарлар жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Дарыялар‎
Категория:Кавказ
Категория:Түркия
Категория:Грузия
Категория:Азербайжандын суулары
Кура-Аракс ойдуңу

thumb|Азербайжан.
Кура-Аракс ойдуңу — Чоң жана Кичи Кавказ тоолорунун аралыгында, Кура жана Аракс дарыясынынын төмөнкү өрөөндөрүндө, Азербайжандын аймагында жайгашкан. Чыгышынан Каспий деңизи менен чулганат. Узундугу 250 км, деңиз деңгээлинен бийиктиги 200 мге чейин, орто жана чыгыш бөлүктөрү деңиз деңгээлинен төмөн жатат. 

Мунай кени бар. Шыбактуу жана баялыштуу субтропик чөлү кышкы жайыт катары пайдаланылат. Сугат жерлерине пахта, жемиш бактары, жүзүм өстүрүлөт. Кура-Аракс ойдуңу — Карабах, Муган, Ширван жана Миль түздүктөрүнө бөлүнөт. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Азербайжандын географиясы
Курама тоо кыркасы

Курама кырка тоосу - Батыш Теңир-Тоодо. Тажикстан, Өзбекстан жана Кыргызстандын чек арасында жайгашкан. Түштүк-чыгышынан Фергана ойдуңу менен чектешет. Сыр-Дарыянын жана Ангрен дарыясынынын суу бөлгүчү. Түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 120 кмге созулуп, Чаткал кырка тоосуна барып такалат. Эң жазы жери 25 км. орточо бийиктиги 2700 м, эң бийик жери 3769 м. Ангрен дарыясына караган түндүк-батыш бети тик жана кокту-колоттуу, Фергана ойдуңу тарабы жантайыңкы. Курама кырка тоосунда негизинен палеозойдун метаморфизмделген сланецтери жана карбонат, эффузив тоо тектери жатат.

Көп бөлүгүн аларды жиреп чыккан гранит, гранит-диорит жана аляскит интрузиялары ээлейт. Тоо тек катмарлары ири бүктөлүүлөргө дуушарланып, жалпысынан түндүкбатыш, түндүк-чыгышка багытталган тектоникалык ири жаракалар менен тилмеленген. Кен байлыктарынан калай, күмүш, жез, коргошун, цинк, флюорит, сейрек кездешүүчү металл кендери бар. 9—10-кылымдарда алтын менен күмүш казып алынган. Ландшафтында жарым чөл жана кургак талаа (2000 м бийиктикке чейин), шалбаалуу, сейрек бадалдуу талаа (2000—2500 м), шалбаалуу токой (2500—2800 м), андан жогору шалбаалуу субальп жана альп алкактары басымдуу. Жайыт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Өзбекстандын географиясы‎
Категория:Тажикстан
Кургакчылык

thumb|upright|Кургакчылык.
Кургакчылык — жаан-чачындын жаз, жай мезгилдеринде узак же кыйла убакыт тартыш болушу. Мындай учурда абанын температурасы жогорулап, нымдуулугу төмөндөйт. Топурактын ным кору азайып, өсүмдүктөрдүн өсүмү начарлайт же таптакыр чыкпай калат. Кургакчылык адатта, антициклондун туруктуу болушуна байланыштуу. Кургакчылыкка каршы агротехникалык жана мелиорациялык, кыртышты коргоо, бак-дарак отургузуу ж. б. иш-чараларды жүргүзүү зарыл. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Метеорология‎
Курил агымы

thumb| Курил агымы (7) - Куросио (1).
Курил агымы, Оясио — Тынч океандын түндүк-чыгышындагы муздак агым; Курил жана Хоккайдо аралынын чыгышын жээктей түндүктөн түштүктү карай агат. Суусунун орточо температурасы февралда 0дөн 2°Сге, августта 8ден 13°Сге чейин. 40° түндүк кеңдикте Курил агымы Куросио агымы менен беттешип, үстүнкү суу катмарынын ургаалдуу аралашуу жана чөгүү зонасын пайда кылып, Түндүк Тынч океан аралык агымын жаратат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Агымдар‎
Курил-Камчатка Кобулу

thumb|Курил-Камчатка Кобулу.
Курил-Камчатка Кобулу - (20-кылымдын 50-жылдарына чейин Тускароро ойдуңу) Тынч океанда, Курил аралынын суу астындагы чыгыш капталдарынын этектеринде жана Камчатка жарым аралынын түштүк бөлүгүндө жайгашкан. Узундугу 2200 кмдей. орточо жазылыгы 59 км, тереңдиги 9717 мге чейин.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Тынч океан