Архитектура

thumb|upright=1.45|alt=| Флоренция кафедралынын (Италия) үстүнө күмбөздү кошууда архитектор Филиппо Брунеллески 15-кылымдын башында имаратты жана шаарды гана өзгөртпөстөн, архитектордун кызматын жана статусун дагы өзгөрткөн.Museo Galileo, Museum and Institute of History and Science, The Dome of Santa Maria del Fiore , (accessed 30 January 2013)Giovanni Fanelli, Brunelleschi, Becocci, Florence (1980), Chapter: The Dome, pp. 10–41.
Архитектура – бул долбоорлоо жана куруу өнөрү жана техникасы, курулушка байланыштуу көндүмдөрдөн айырмаланат. Бул долбоорлоонун, ойлоонун, пландоонун, дизайн түзүүнүн жана имараттарды же башка курулмаларды куруунун процесси жана натыйжасы болуп саналат. Термин латынча architectura сөзүнөн келип чыккан; байыркы грек тилинен ἀρχιτέκτων (arkhitéktōn) – 'архитектор'; ἀρχι- (arkhi-) – 'башкы' жана τέκτων (téktōn) – 'жаратуучу' деген маанини билдирет. Архитектуралык чыгармалар, имараттардын материалдык формасында, көп учурда маданий символдор жана көркөм чыгарма катары кабыл алынат. Тарыхый цивилизациялар көбүнчө алардын сакталып калган архитектуралык жетишкендиктери аркылуу таанылат.

Бул иш, байыркы доорлордон баштап, жети континенттеги цивилизациялардын маданиятын чагылдыруунун бир жолу катары колдонулган. Ошондуктан архитектура көркөм өнөрдүн бир түрү катары эсептелет. Архитектура боюнча тексттер байыркы замандардан бери жазылып келет. Архитектуралык теориялар боюнча эң эски сакталган текст – рим архитектору Витрувийдин б.з. 1-кылымында жазган De architectura эмгеги. Анын айтымында, жакшы имарат бекемдикти, пайдалуулукту жана кооздукту (firmitas, utilitas, venustas) камтыйт. Кылымдар өткөндөн кийин Леон Баттиста Альберти өзүнүн идеяларын өркүндөтүп, кооздукту имараттардын пропорцияларынан табыла турган объективдүү сапат катары көргөн. XIX кылымда Луис Салливан "форма функцияны ээрчийт" деп жарыялаган. "Функция" классикалык "пайдалуулуктун" ордун басып, практикалык эле эмес, эстетикалык, психологиялык жана маданий аспектилерди да камтый баштаган. XX кылымдын аягында туруктуу архитектура идеясы киргизилген.

Архитектура башында айылдык, оозеки салтка негизделген архитектура катары башталган, бул проба жана ката аркылуу өнүгүп, ийгиликтүү кайталанууга жетишкен. Байыркы шаардык архитектура диний курулмаларга жана башкаруучулардын саясий бийлигин чагылдырган имараттарга көңүл буруп келген, ал эми грек жана рим архитектурасы жарандык касиеттерге көңүл бурууга багыт алган. Индия жана Кытай архитектурасы Азия боюнча түрдүү формаларга таасир эткен, айрыкча буддисттик архитектура ар түрдүү жергиликтүү стилдерди алган. Орто кылымдарда Романеск жана Готика стилиндеги соборлор жана аббатстволор бүткүл Европада пайда болуп, Ренессанс доорунда белгилүү архитектуралык формалар классикалык стилдерди жактаган архитекторлор тарабынан колдонулган. Кийинчерээк архитекторлор менен инженерлердин ролдору бөлүнгөн.

Заманбап архитектура Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин авангард кыймылы катары башталган, жаңы согуштан кийинки коомдук жана экономикалык тартипке ылайык жаңы стиль иштеп чыгууну көздөгөн. Ортоңку жана жумушчу катмарлардын муктаждыктарын канааттандырууга басым жасалып, заманбап техника, материалдар жана жөнөкөйлөштүрүлгөн геометриялык формаларга көңүл бурулган, бул бийик курулмалардын пайда болушуна жол ачкан. Көптөгөн архитекторлор модернизмди тарыхый эмес жана эстетикага каршы деп көрүп, постмодерн жана заманбап архитектура пайда болгон. Убакыттын өтүшү менен архитектуралык курулуш кемелердин дизайнынан интерьердик жасалгалоого чейин кеңейип кеткен.

 Аныктамалар 

Архитектура төмөнкүлөрдү билдириши мүмкүн:

Жалпы термин катары имараттарды жана башка физикалык курулуштарды сүрөттөө.Кыскартылган Оксфорд Англис Тил Сөздүгү (1993), Оксфорд, .
Имараттарды жана (айрым) имарат эмес структураларды долбоорлоонун өнөрү жана илими.
Имараттарды жана башка физикалык курулуштарды долбоорлоо стили жана курулуш методу.
Бириктирүүчү же дал келүүчү форма же түзүлүш.Merriam–Webster's Dictionary of English Usage, .
Өнөр, илим, технология жана адамзат тууралуу билим.
Архитектордун долбоорлоо ишмердүүлүгү, шаарды долбоорлоо, ландшафттык архитектура сыяктуу макро-деңгээлден баштап курулуштун деталдары жана эмеректер сыяктуу микро-деңгээлге чейин.
Архитектордун практикасы, мында архитектура имараттарды же курулган чөйрөлөрдү долбоорлоо жана курууга байланыштуу кесиптик кызмат көрсөтүүнү билдирет.

 Теория 

thumb|Иллюстрация - Ли Жуэнын (1065–1110) архитектура боюнча "Yingzao Fashi" аттуу текстиндеги чийме.
thumb|alt=Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted)| Париждеги Hôtel de Brionne'нин экинчи кабатынын (мансард) планы – 1734-жыл.

Архитектура философиясы – бул өнөр философиясынын бир бөлүгү, ал архитектуранын эстетикалык баалуулугун, анын семантикасын жана маданияттын өнүгүшү менен байланышын изилдейт. Платондон баштап Мишель Фуко, Жиль Делёз, Роберт Вентури жана Людвиг Витгенштейнге чейин көптөгөн философтор жана теоретиктер архитектуранын табияты жана анын курулуштан айырмасы барбы же жокпу деген маселеге кызыккан.

 Тарыхый трактаттар 
Архитектура темасында сакталган эң эрте жазылган эмгек – бул рим архитектору Витрувийдин биздин заманга чейинки 1-кылымда жазылган эмгеги.D. Rowland – T.N. Howe: Vitruvius. Ten Books on Architecture. Cambridge University Press, Cambridge 1999, . Витрувийдин айтымында, жакшы имарат үч принципке жооп бериши керек: , булар англис тилине бекемдик, пайдалуулук жана кооздук деп которулган. Мунун замандын тилиндеги барабар эквиваленти төмөнкүчө:

Бекемдик – имарат чыдамдуу болуп, жакшы абалда болушу керек
Пайдалуулук – ал колдонууга ылайыктуу болушу керек
Кооздук – ал эстетикалык жагымдуу болушу керек Витрувийдин айтымында, архитектор бул үч сапатты мүмкүн болушунча толук камсыз кылууга умтулушу керек. Витрувийдин идеяларын өзүнүн De re aedificatoria трактатында кененирээк түшүндүргөн Леон Баттиста Альберти кооздукту көбүнчө пропорциялар менен байланыштырып, кооздук нерсенин ички касиети катары караган. 16-кылымга чейин "стиль" түшүнүгү өнүкпөй, кийинчерээк Джорджо Вазаринин жазууларында пайда болгон.Françoise Choay, Alberti and Vitruvius, editor, Joseph Rykwert, Profile 21, Architectural Design, Vol. 49, No. 5–6.
16-кылымда италиялык маньерист архитектор, сүрөтчү жана теоретик Себастьяно Серлио Tutte L'Opere D'Architettura et Prospetiva (Архитектура жана Перспектива боюнча Толук Эмгектер) деп аталган трактатты жазган. Бул эмгек бүткүл Европада чоң таасир эткен жана архитектуранын практикалык аспектилерин баса белгилеген биринчи китеп болгон.Sebastiano Serlio – On domestic architecture. , Columbia University Libraries, accessed February 5, 2021.

19-кылымдын башында Августус Велби Нортмор Пугин Contrasts (1836) эмгегин жазган, ал азыркы индустриалдык дүйнөнү нео-орто кылымдык дүйнө менен салыштырган. Пугиндин ишениминде, Готикалык архитектура – "чын христиан архитектурасынын" формасы болуп саналат. 19-кылымдагы англис сынчысы Джон Рёскин Архитектуранын Жети Чырагы (1849) деген китебинде архитектурага эстетикалык маанини берген.

20-кылымда белгилүү архитектор Ле Корбюзье архитектура тууралуу мындай деп жазган: "Сен ташты, жыгачты жана бетонду колдоносуң, анан алар менен үйлөрдү жана сарайларды куруп чыгасың: бул курулуш. Бирок, капыстан жүрөгүмө тийип, мени бактылуу кылып, 'бул архитектура!' деп айтамын".Le Corbusier, Towards a New Architecture, Dover Publications(1985). .

 Тарыхы 

 Башталышы жана элдик архитектура 

Курулуштун алгачкы өнүгүшү муктаждыктар менен (мисалы, баш калкалоо, коопсуздук жана сыйынуу) жана каражаттар (жеткиликтүү курулуш материалы жана тиешелүү чеберчилик) ортосундагы динамикага негизделген. Адамдардын маданияттары өнүккөн сайын, билим оозеки салттар жана тажрыйбалар аркылуу системалаштырыла баштаганда, курулуш кол өнөрчүлүккө айланып, ал эми "архитектура" кол өнөрчүлүктүн өтө формалдуу жана кадыр-барктуу аспектилерин сүрөттөгөн терминге айланган. Архитектуралык ийгиликтер көп учурда сыноо жана жаңылышуулар аркылуу жетишилген деп эсептелет, убакыт өткөн сайын кайталоо көбөйүп, сыноолор азайган. Элдик архитектура дүйнөнүн көптөгөн бөлүктөрүндө бүгүнкү күнгө чейин өнүгүүнү улантып келет.

 Палеолиттик архитектура 

Алгачкы адам шаарлары негизинен айылдык болуп келген. Икономиканын өнүгүшү прото-шахарларды же шаардык аймактарды түзүүгө алып келди, алар айрым учурда Чатал-Хююк сыяктуу тез өсүп, өнүккөн. Модерн күн Түркия жана Мохенджо-Даро (Пакистан) шаарларына таандык.

Неолиттик археологиялык жайлар катары Гёбекли Тепе жана Чатал-Хюүк Түркияда, Иерихон Левантта, Мехаргх Пакистанда, Скарабре Оркнейде жана Кукутини–Трипиллия маданияты жайлары Румыния, Молдова жана Украинада орун алган.

 Классикалык доор 

Эски цивилизацияларда, мисалы, Египет жана Месопотамия, архитектура жана шаар куруу жөндөмү Кудайга жана жагдайларга тыгыз байланыштуу болду, көптөгөн эски маданияттар архитектурасында монументалдыкка кайрылып, бийликтин символикалык өкүлү катары жетекчилер же мамлекеттик башкаруу күчүнүн саясатын көрсөткөн.

Классикалык доордогу архитектура жана шаар куруу Грек жана Рим цивилизацияларында диний же эмпирикалык идеалдардан көптөгөн жарандык идеалдардан өнүккөн. Жаңы курулуш түрлөрү пайда болуп, архитектура стили классикалык заказдар түрүндө өнүккөн. Эски Рим архитектурасы Эски Грек архитектурасынын таасиринде, көптөгөн грек элементтерин курулуш практикаларына киргизген.

Архитектура жөнүндө тексттер байыркы замандан бери жазылып келген — бул тексттер жалпы кеңештерди жана конкреттүү формалдык сунуштарды же канондорду берген. Витрувийдин 1-кылымдагы жазууларында канондордун кээ бир үлгүлөрү бар. Каноник архитектуранын эң маанилүү эрте үлгүлөрүнүн кээ бири диний.

 Азия архитектурасы 

Азия архитектурасы Европага салыштырганда башкача өнүккөн, Будда, Хинду жана Сикх архитектуралык стилдери ар башка мүнөзгө ээ. Индия жана Кытай архитектурасы айланасындагы аймактарга чоң таасир тийгизсе, Жапон архитектурасы андай болгон жок. Кээ бир Азия архитектуралары чоң аймактык ар түрдүүлүктү көрсөттү, айрыкча Будда архитектурасы. Мындан тышкары, Азиядагы башка архитектуралык жетишкендиктердин бири Хинду храм архитектурасы болуп, бул 5-кылымдан баштап өнүккөн, теориялык жактан Шастраларда белгиленген түшүнүктөр менен жөнгө салынат жана макрокосм жана микрокосмду билдирүүгө байланыштуу.

Көптөгөн Азия өлкөлөрүндө пантеисттик диндер архитектура формаларын түзүүгө себеп болду, бул формалар табигый ландшафтты жакшыртуу үчүн атайын иштелип чыккан. Ошондой эле, эң улуу үйлөр негизинен жыгачтан курулган салыштырмалуу жеңил структуралар болгон, акыркы убакка чейин. Тарыхый куралы бар курулуштар аз эле калган. Буддизм таш жана керамикалык дин структураларына өтүү менен байланышкан, бул, чоң тыюу салынган архитектура катары башталган, жана бул курулуштар көп учурда жакшы сакталган.

Азиядагы архитектура боюнча эрте жазууларга Кытайдан 7–5-кылымдардагы КАО ГОНГ ЖИ; байыркы Индиядагы Шилпа Шастралары; Шри-Ланкадагы Манжушри Васту Видья Шастрасы жана Непалдагы Аранико кирет.

 Ислам архитектурасы 

Ислам архитектурасы 7-кылымда башталып, байыркы Орто Чыгыш жана Византия архитектура формаларын өзүнө киргизип, коомдун диний жана социалдык муктаждыктарын канааттандыруу үчүн өзгөчөлүктөрдү да өнүктүрдү. Мисалдар Орто Чыгыш, Түркия, Түндүк Африка, Индий субконтиненти жана Испания, Албания, Балкан мамлекеттери сыяктуу Европанын бөлүктөрүндө, Осмон империясынын кеңейиши натыйжасында кездешет.

 Европа орто кылым архитектурасы 

Европада Орто кылым мезгилинде, цехтер өнөрчүлөр тарабынан өз кызматтарын уюштуруу үчүн түзүлгөн, жазма келишимдер, өзгөчө диний имараттар менен байланыштуу, азыркыга чейин сакталган. Архитектордун ролу, адатта, башкы ташчынын же "Magister lathomorum" деп аталган кызмат менен байланышкан.

Негизги архитектуралык иш-аракеттер аббатстволорду жана собордорду куруу болду. 900-жылдан баштап, дин кызматкерлеринин жана соодагерлердин кыймылы архитектуралык билимдерди Европанын ар тарабында таратууга себеп болду, натыйжада пан-европалык стильдер, Романеск жана Готика пайда болду.

Мындан тышкары, Орто кылым архитектурасынын мурасында континент боюнча көптөгөн кыштактар маанилүү орунду ээлейт. Балкандан Испанияга жана Мальтадан Эстонияга чейин бул имараттар Европанын мурасынын маанилүү бөлүгүн көрсөтөт.

 Ренессанс архитектурасы 

Ренессанс мезгилинде, 1400-жылдардан баштап, Европада классикалык билимдердин кайра жанданышы болуп, Ренессанс гуманизминун өнүгүшү менен коштолду. Бул мезгилде жеке адамдын коомдогу ролу орто кылымдагыдан көбүрөөк көңүл бурулган. Имараттар белгилүү архитекторлорго – Брунеллески, Леоне Баттиста Альберти, Микеланджело, Палладио – таандык болуп, жеке адамдын культунун башталышы болду. Өнөрчүнү, архитекторду жана инженерди же алардын туунду кесиптерин бөлүү дагы жок болчу, жана термин көбүнчө регионалдык артыкчылык менен колдонулчу.

Классикалык стильдин архитектурадагы кайра жанданууу, илим жана инженериянын өсүшү менен коштолуп, имараттардын пропорциялары жана структурасына таасир этти. Бул этапта, художниктер көп учурда көп функциялуу жоболорду түзө алчу, анткени структуралык эсептөөлөрдүн деңгээли жалпы адис үчүн жеткиликтүү болчу.

 Эрте заман жана өнөр жай доору 

Илим тармактарындагы жаңы билимдердин жана жаңы материалдардын жана технологиянын көтөрүлүшү архитектура менен инженерияны бөлүштүрүүгө алып келди. Архитектор эстетика жана гуманитардык аспекттерге көңүл бура баштады, көп учурда имараттардын дизайнында техникалык аспекттердин эсебинен. Мындан тышкары, бай кардарлар менен иштеген "жаран архитекторлор" пайда болду, алар көбүнчө визуалдык сапаттарга, адатта, тарыхый прототиптерден алынган, Готикалык калыбына келтирүү же Шотландия бароналдык стилдерине байланыштуу болгон.

19-кылымда, мисалы, Эколь дес Боз-Арста, архитектуралык формалдык билим берүү аярлуу сүрөттөрдү чыгарууга, ал эми контекстке жана мүмкүнчүлүктөргө азыраак көңүл бөлүүгө көп басым жасады.

Ошол эле учурда, Өнөр жай революциясы массалык өндүрүш жана керектөөгө жол ачты. Эстетика орто класстын критерийине айланды, анткени өндүрүштүк машиналардын астында кымбат кол өнөрчүлүккө таандык болгон декорлуу буюмдар арзандап кетти.

Элдик архитектура улам көбүрөөк кооз болуп калды. Үй куруучулар имараттарында азыркы архитектуралык дизайнды колдонуп, үлгү китептеринен жана архитектуралык журналдардан табылган өзгөчөлүктөрдү бириктире алышты.

 Модернизм 

20-кылымдын башында, калыбына келтирүү архитектурасына жана татаал кооздукка болгон нааразычылык жаңы ойлордун жаралышына түрткү берди, булар модернизм архитектурасынын башаттары болуп калды. Алардын ичинен Герман Вербунд 1907-жылы мыкты сапаттагы машина жасалган буюмдарды чыгаруу үчүн түзүлгөн. Өнөр жай дизайн кесиби дал ушул мезгилде өнүгө баштаган. Бул жолду улантып, Баухаус мектеби, 1919-жылы Веймарда (Германия) негизделген, архитектуранын тарыхый чегин кайра аныктап, имаратты жаратуу искусство, кол өнөрчүлүк жана технологиянын биримдиги катары караган.

Модернизм архитектурасы алгач ишке ашырыла баштаганда, бул авангардык кыймыл болчу, моралдык, философиялык жана эстетикалык негиздерге таянган. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин, модернист архитекторлор жаңы социалдык жана экономикалык тартипке ылайыктуу, орто жана жумушчу таптын муктаждыктарын канааттандырууга багытталган жаңы стиль иштеп чыгууну көздөштү. Алар азайып бараткан аристократиялык тартипти тейлеген тарыхый стилдердин академиялык ыкмаларын четке кагышты. Модернист архитекторлор имараттарды таза формага чейин жөнөкөйлөтүп, тарыхый шилтемелерди жана кооздуктарды функционалдык деталдардын пайдасына алып салышты. Имараттардын функционалдык жана структуралык элементтери көрсөтүлүп, болот устундар жана бетон беттери кооздук формалардын артына жашырылбай турган.

Фрэнк Ллойд Райт сыяктуу архитекторлор органикалык архитектураны өнүктүрүшүп, имараттардын формасы айлана-чөйрөсү жана максаты менен аныкталган, адам жашоосу менен табияттын ортосундагы гармонияны илгерилетүүгө умтулган. Анын мыкты мисалдары Роби үйү жана Фоллингуотер.

Мис ван дер Роэ, Филип Джонсон жана Марсель Бройер сыяктуу архитекторлор имарат материалдарынын сапаттарына жана заманбап курулуш техникасына негизделген кооздукту жаратып, салттуу тарыхый формаларды жөнөкөйлөтүлгөн геометриялык формаларга алмаштырышты. Фазлур Рахман Хан тарабынан түзүлгөн түтүк структурасы имараттарды дагы бийик курууда чоң техникалык жетишкендик болгон. Кылым ортосуна келгенде, модернизм Эл аралык стиль болуп өзгөрдү, бул стиль Минору Ямасаки тарабынан иштелип чыккан Дүйнөлүк Соода Борборунун эгиз мунаралары сыяктуу имараттарда чагылдырылган.

 Постмодернизм 

Көптөгөн архитекторлор модернизмди сынга алышып, тарыхый стилдердин декоративдик байлыгын жок деп эсептешкен. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин биринчи модернист архитекторлор өлө баштаганда, архитектуранын экинчи мууну, анын ичинде Пол Рудольф, Марсель Бройер жана Ээро Сааринен брутализм менен модернизмдин эстетикасын кеңейтүүгө аракет кылышкан. Брутализмде бүтүрүлбөгөн бетондон жасалган экспрессивдүү фасаддар колдонулган. Бирок согуштан кийинки жаш архитекторлор модернизмди жана брутализмди өтө эле катуу, стандартташтырылган, бир түстүү жана ар кайсы доордогу жана маданияттардагы тарыхый имараттар сунуштаган адамдык тажрыйбанын байлыгын эске албайт деп сынга алышкан.

Модернизмдин жана брутализмдин муздак эстетикасына жооп катары метафорикалык архитектура мектеби пайда болгон, ал биоморфизм жана зооморф архитектурасы сыяктуу багыттарды камтыйт. Бул мектепте негизги дем берүүчү булак жана дизайндын негизи табият болуп эсептелет. Бул мектеп айрымдар тарабынан постмодернизмдин бир бөлүгү катары каралса, башкалар аны өз алдынча мектеп деп эсептешет жана бул экспрессионисттик архитектуранын кийинки өнүгүүсү катары каралат.

1950-жылдардын аягында жана 1960-жылдарда архитектуралык феноменология модернизмге каршы маанилүү кыймыл катары пайда болгон. Архитекторлор Чарльз Мур (АКШ), Кристиан Норберг-Шульц (Норвегия), Эрнесто Натан Роджерс, Витторио Греготти, Микеле Валори, Бруно Зеви (Италия) өздөрүнүн чыгармачылыгында адамдык тажрыйбаны кеңейтүү максатында тарыхый имараттарга кызыгуу жаратышкан. Постмодернизм азыркы имараттарды курууда заманбап технологияларды жана арзан материалдарды колдонуп, эски архитектуранын эстетикасынан тартып элдик же аймактык стилдерге чейин айкалыштыра алган. Роберт Вентури постмодернизмди "кооздолгон кампалар" деп атап, функционалдык жактан иштелип чыккан ички дизайны менен сырты кооздолгон имараттар деп мүнөздөгөн.

 Бүгүнкү архитектура 

1980-жылдардан баштап, имараттардын татаалдыгы өсүп, (структуралык системалар, кызматтар, энергия жана технологиялар) архитектура тармагы көп дисциплиналуу болуп калды жана ар бир долбоор түрү, технологиялык экспертиза же долбоорду ишке ашыруу ыкмалары боюнча адистештирүү зарылчылыгы пайда болду. Мындан тышкары, 'дизайн архитектору'Дизайн архитектору долбоордун дизайны үчүн жооптуу адам. менен 'долбоор архитектору'Долбоор архитектору долбоордун стандарттарга жооп берүүсүн камсыз кылган жана жоопкерчилик маселелерин чечкен адам. ортосунда айырмачылык көбөйдү. Чоң имараттардын долбоорлоого даярдануу процесси барган сайын татаалдашып, мындай маселелерди алдын ала изилдөөнү талап кылат: бышыктык, туруктуулук, сапат, каражат жана жергиликтүү мыйзамдарга шайкештик. Бир чоң түзүмдү бир гана адамдын долбоорлоо мүмкүнчүлүгү жок, бул көптөгөн адамдардын эмгегинин натыйжасы болуп калды.

Модернизм жана постмодернизм айрым архитектуралык кесиптин өкүлдөрү тарабынан сынга алынган, алар ийгиликтүү архитектура жеке философиялык же эстетикалык изденүү болбошу керек деп эсептешет; архитектура адамдардын күнүмдүк муктаждыктарын эске алып, технологияны колдонуп жашоого ыңгайлуу чөйрөлөрдү түзүшү керек. Дизайн процесси жүрүм-турум, айлана-чөйрө жана социалдык илимдердин изилдөөлөрү менен байытылышы зарыл деп эсептешет.

Айлана-чөйрөдө туруктуулук маселеси негизги көйгөйгө айланып, архитектуралык кесипке чоң таасирин тийгизүүдө. Курулушту каржылоону колдогон көптөгөн иштеп чыгуучулар, имараттын дароо баасына басым жасаган чечимдердин ордуна, айлана-чөйрөгө туруктуу дизайнды колдонууга умтулууда. Мунун негизги мисалдарына пассивдүү күн энергиясы менен курулган имараттар, жашыл чатырлар, биодеградациялык материалдар жана түзүмдүн энергия керектөөсүнө көбүрөөк көңүл буруу кирет. Бул архитектуранын чоң өзгөрүүсү архитектуралык мектептердин айлана-чөйрөгө көбүрөөк басым жасоосуна түрткү болууда. Туруктуу дизайн принциптерин колдонууга умтулган имараттардын саны өсүүдө. Бул тажрыйбалар, айлана-чөйрө жана коом үчүн туруктуу заманбап техникаларды колдонууда аймактык архитектуранын негизги өзөгүн түзгөн принциптерден илхам алууда. АКШнын Green Building Council'инин LEED рейтинги бул тармактагы негизги күчтөрдүн бири болуп саналат.Башка энергияны натыйжалуу колдонуу жана жашыл имарат рейтинг системаларына Energy Star, Green Globes жана CHPS (Жогорку аткаруучу мектептер үчүн кызматташтык) кирет.

Ошол эле учурда, Жаңы урбанизм, Метафорикалык архитектура, Комплементардык архитектура жана Жаңы классикалык архитектура кыймылдары туруктуу курулушка болгон мамилени жайылтууда жана акылдуу өсүү, архитектуралык салт жана классикалык архитектуранын дизайндарын өнүктүрүүгө көмөктөшүүдө. Бул кыймылдар глобалдык стандартташкан архитектурага, ошондой эле жеке турак жай массивдерине жана шаар четиндеги жайылууга каршы чыгууда.Смарт-Өсүш маселеси: Жашоого ыңгайлуу коомдорду куруу . Америкалык Архитекторлор Институту. 23 март 2014-ж. алынды. Түз айнек дубалдар, заманбап шаардык жашоонун белгиси катары көптөгөн өлкөлөрдө, анын ичинде Нигерия сыяктуу өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө да пайда болгон, көбүнчө чет өлкөлөрдө окуган архитекторлордун таасири менен орто кылымдан бери колдонулуп келе жаткан эл аралык стилдер да көрсөтүлгөн.

 Түрлөрү 
thumb|Стоурхед (Вилтшир, Англия), Генри Хоар (1705–1785) тарабынан долбоорлонгон

 Турак-жай архитектурасы 
Турак-жай архитектурасы – бул колдонуучунун жашоо образына ылайыктап, ошол эле учурда курулуш кодекстерин жана зонирование мыйзамдарын сактаган функционалдык имараттарды долбоорлоо.

 Коммерциялык архитектура 
Коммерциялык архитектура – бул бизнес, мамлекеттик жана диний мекемелердин муктаждыктарын камсыз кылган коммерциялык имараттарды долбоорлоо.Скотт Зурн. (16-май, 2023). Коммерциялык архитектуранын түрлөрү жана ийгиликке жетүү жолдору. Level Engineering & Inspection. https://www.levelengineering.com/architecture/commercial-architecture/.

 Өнөр жай архитектурасы 

Өнөр жай архитектурасы – бул атайын өнөр жай имараттарын долбоорлоо, ал эми негизги басым имараттын функциясын аткарып, ошол эле учурда мекемеде жумушчулар менен товарлардын коопсуз кыймылын камсыз кылууга багытталган.

 Ландшафттык архитектура 

Ландшафттык архитектура – бул коомдук ачык мейкиндиктерди, белгилүү жерлерди жана курулуштарды долбоорлоп, экологиялык, социалдык жүрүм-турумга же эстетикалык натыйжаларга жетүү максатына багытталган дисциплина.Сэр Жеффри Желлико, Сьюзан Желлико, The Landscape of Man: Shaping the Environment from Prehistory to the Present Day. . Ландшафттык архитектура учурдагы социалдык, экологиялык жана топурактын шарттарын жана процесстерин системалуу түрдө изилдеп, каалаган натыйжага жетүү үчүн өзгөртүүлөрдү долбоорлоону камтыйт. Бул кесиптин көлөмүнө төмөнкүлөр кирет: ландшафттык дизайн; аймактык пландоо; бороон сууларын башкаруу; экологиялык чөйрөнү экологиялык калыбына келтирүү; парктар жана эс алуу аймактарын пландоо; визуалдык ресурстарды башкаруу; жашыл инфраструктураны пландоо жана камсыздоо; жеке менчик жана жеке резиденциянын ландшафттык долбоорун түзүү. Ландшафттык архитектура тармагында иштеген адис ландшафттык архитектор деп аталат.

 Интерьердик архитектура 

thumb|left|Чарльз Ренни Маккинтош – Музыкалык бөлмө, 1901
Интерьердик архитектура — бул структуралык чек аралар менен түзүлгөн мейкиндикти жана ошол чек аралардын ичиндеги адамдын өз ара аракеттенүүсүн долбоорлоо. Бул баштапкы мейкиндиктин колдонуу планынын дизайны болушу мүмкүн, кийинчерээк анын максаты өзгөргөндүктөн кайра иштелип чыгат же имараттын кабыгын кайрадан пайдалануу үчүн кеңири өзгөртүлгөн дизайн болушу мүмкүн. Акыркысы көп учурда ресурстарды үнөмдөө максатында имараттарды кайрадан долбоорлоо аркылуу "кайра иштетүү" сыяктуу туруктуу архитектура практикаларынын бир бөлүгү болуп саналат. Интерьердик архитектура жалпы мейкиндик дизайны, форма жана анын иш-аракети менен байланышкан дизайн процесси катары белгилүү жана имараттардын ичиндеги мейкиндиктерди адамдын колдонушун эске алуу менен долбоорлоо болуп эсептелет.

 Шаардык дизайн 

Шаардык дизайн — бул шаарлардын, шаарчалардын жана айылдардын физикалык өзгөчөлүктөрүн долбоорлоо жана түзүү процесси. Архитектурадан айырмаланып, ал өзүнчө имараттардын дизайнына басым жасайт, шаардык дизайн болсо имараттардын топторун, көчөлөрдү, коомдук жайларды, бүтүндөй райондорду жана шаардын бөлүктөрүн долбоорлоону камтыйт. Анын негизги максаты шаардык аймактарды функционалдуу, жагымдуу жана туруктуу кылуу.

Шаардык дизайн — бул бир нече курулуш тармактарынын элементтерин колдонгон көп тармактуу тармак, анын ичинде ландшафттык архитектура, шаар пландаштыруу, архитектура, жарандык инженерия жана муниципалдык инженерия кирет.Van Assche, K., Beunen, R., Duineveld, M., & de Jong, H. (2013). "Co-evolutions of planning and design: Risks and benefits of design perspectives in planning systems" . Planning Theory, 12(2), 177–198. Жакынкы убакта шаардык дизайндын өз алдынча кичи багыттары пайда болду, мисалы: стратегиялык шаардык дизайн, ландшафттык урбанизм, суу сезгич шаардык дизайн жана туруктуу урбанизм.

 Башка архитектура түрлөрү 
 Деңиз архитектурасы 

thumb|left|upright=0.9|Кеменин формасын көрсөткөн схемалык план
Деңиз архитектурасы, же деңиз инженериясы – бул инженердик тармак, ал деңиз кемелерин жана курулмаларын долбоорлоо, куруу, тейлөө жана эксплуатациялоо процессине байланышкан инженердик иштерди камтыйт.Biran, Adrian; (2003). Ship hydrostatics and stability, Butterworth-Heinemann. . Деңиз архитектурасы деңиз транспортунун өмүрүнүн бардык баскычтарында негизги жана колдонмо изилдөөлөрдү, долбоорлоо, иштеп чыгуу, баалоо жана эсептөөлөрдү жүргүзүүнү камтыйт. Кеменин алдын ала долбоорун түзүү, деталдуу долбоорлоо, куруу, сыноо, эксплуатациялоо жана техникалык тейлөө, сууга түшүрүү жана кургак докто иштөө негизги иштер болуп саналат. Ошондой эле кемелерди кайра калыбына келтирүү, жаңылоо, оңдоо учурунда да долбоорлоо эсептөөлөрү жүргүзүлөт. Деңиз архитектурасы коопсуздук эрежелерин иштеп чыгуу жана авариялык контролдоо эрежелерин түзүү менен да байланыштуу.

 Метафоралык "архитектуралар" 
"Архитектура" термини көп учурда заманбап техникалар же абстракцияларды түзүүнүн ыкмалары үчүн метафора катары колдонулат. Бул төмөнкүлөрдү камтыйт:

Компьютер архитектурасы – бул компьютер системаларынын иштешин, уюштурулушун жана ишке ашырылышын сүрөттөгөн эрежелердин жана ыкмалардын жыйындысы. Мында программалык камсыздоо архитектурасы, аппараттык камсыздоо архитектурасы жана тармактык архитектура сыяктуу өзгөчө аспектилер камтылган.
Бизнес архитектурасы – ишкананын стратегиялык максаттарын жана тактикалык талаптарын шайкеш келтирүү үчүн ишкана тууралуу жалпы түшүнүктү камсыз кылган "ишкананын картасы" катары аныкталат.OMG Business Architecture Special Interest Group "What Is Business Architecture? " at bawg.omg.org, 2008 (archive.org). Accessed 2015-04-03; Cited in: William M. Ulrich, Philip Newcomb Information Systems Transformation: Architecture-Driven Modernization Case Studies. (2010), p. 4. Ишкана архитектурасы дагы колдонулат.
Когнитивдик архитектура – адам акылынын түзүлүшүнө байланышкан теориялар.
Системалык архитектура – бул ар кандай түрдөгү системалардын түзүлүшүн, иш-аракеттерин жана көрүнүш моделин аныктаган концептуалдык модель.Hannu Jaakkola and Bernhard Thalheim. (2011) "Architecture-driven modelling methodologies." In: Proceedings of the 2011 conference on Information Modelling and Knowledge Bases XXII. Anneli Heimbürger et al. (eds). IOS Press. p. 98.

 Сейсмикалык архитектура 

'Сейсмикалык архитектура' же 'жер титирөөгө туруктуу архитектура' термини биринчи жолу 1985-жылы Роберт Райтхерман тарабынан киргизилген. "Жер титирөөгө туруктуу архитектура" термини жер титирөөгө туруктуулукту архитектуралык конфигурацияга, формасына же стилине байлоо менен аныкталган архитектуралык экспрессия деңгээлин сүрөттөө үчүн колдонулат. Ошондой эле, сейсмикалык дизайн ишке ашкан имараттарды сүрөттөө үчүн колдонулат. Бул жер титирөөгө дуушар болгон аймактарда курулуш долбоорлорунда жаңы эстетикалык ыкма катары каралышы мүмкүн. Архитектуралык конфигурациянын сейсмикалык принциптери ар кандай формаларга жана деңгээлдерге ээ болушу мүмкүн. Метапоралык колдонуулардан баштап, түздөн-түз сейсмикалык технологиянын таасири көрүнгөнгө чейин ар кандай формаларда физикалык көрүнүштөрү ар башкача болушу мүмкүн.

 Ошондой эле караңыз 

Архитектуралык инженерия
Архитектуралык технология
Убактылуу архитектура
Архитектура макалаларынын көрсөткүчү
BIM программалык камсыздоонун тизмеси
Архитектуранын схемасы
Архитектура философиясы
Тескери архитектура
Архитектуранын хронологиясы
Зонирование
Курулуш кодекси
Жарандык инженерия

 Колдонулган материалдар 

 Тышкы шилтемелер 

World Architecture Community
Architecture.com, Британдык Архитекторлор Институту тарабынан жарыяланган
Архитектуралык борборлор жана дүйнөдөгү музейлер, UIA тарабынан берилген шилтемелер тизмеси
Америкалык Архитекторлор Институту
Архитектуралык терминдердин сөздүгү 
Шаарлар жана имараттар базасы – Вашингтон университетинин китепканасынан алынган ар кандай убакыт жана дүйнөнүн ар кайсы жерлеринде тартылган имараттардын санариптик сүрөттөрүн камтыган коллекция
"Архитектура жана Күч", BBC Radio 4 менен Эдриан Тинисвуд, Жилиан Дарли жана Гэвин Стамп менен талкуу (In Our Time, 31-октябрь, 2002)

Категория:Архитектура
Категория:Архитектуралык дизайн