Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Аббас ибни Абдулмутталиб

Аббас бин Абдулмутталиб (566 - 32/653) - Мухаммед пайгамбардын тууганы, б.а. агасы. Абулфазл деп да аташкан. Абдулмутталибдин көп балдарынын бири.

 Өмүр баяны 
Аббас Мухаммед пайгамбардан эки жашка улуу болгон. Мухаммед пайгамбар кичинесинде апасынан да ажырап, жетим калганда, өзүнүн чоң атасы, Аббастын атасы болгон Абдулмутталибдин колунда калган. Ошондо Аббас Мухаммед менен бир үйдө өсүп чоңоет. 

Аббас жаш кезинен тарта соода менен алектенгендиктен бай адам болуп чоңойгон. Ал өзүнүн бир туугандары менен бирге, Кааабада да кызмат кылып, ажылык убактарында Зам-Зам кудугунан суу таратып берип иштеген. Бул ишин ал исламды кабыл алгандан кийин да уланткан. Мухаммед пайгамбар өзүнүн акыркы ажылык мезгилинде кудукка жакындап, Аббастан суу сураганы маалым.
Мухаммеддин пайгамбарлы башталган кезде Аббас исламды кабыл алган эмес, бирок каршы да чыккан эмес. Кээ бир иштерде пайгамбарга жардам кылар эле. Аббастын аялы Умм аль-Фазл алгачкы мусулман аялдардын бири болгон. Бирок, Аббас Бадрдагы салгылашууда бутпарастар тарапка кошуулууга аргасыз болуп, мусулмандарга туткунга түшүп калат.

Туткундан бошотулгандан соң гана Аббас исламды кабыл алат жана Меккеге кайтат. Бирок ал бир канча убакка өзүнүн ишенимин жашырып жүргөн. Бул жерден ал шаарда калган мусулмандарга жардамдашып, шаардын абалы тууралуу Мадинага, пайгамбарга кабарлап турган. Акырында ал дагы, Меккенин алынышына аз калганда Мадинага көчүп кетет. Мусулмандар тарабынан Меккенин алыныншында Аббас пайгамбардын жанында болуп, андан кийин Хунайн согушуна да катышкан.

Мухаммед пайгамбардын өлүмүнөн кийин Аббас мусулман мамлекетинин бекемделишине катышып, алгачкы үч адилет халифаларга активдүү жардамдашкан. Бай адам болушу менен Аббас мусулман аскерлеринин жабдыктары үчүн көптөгөн суммадагы акча сарптаган. Ошону менен бирге ал Византияга каршы жүрүштөрдү каржылаган.

Аббас Усман халифанын башкаруу мезгилинде каза болгон. Анын урпактары жүз жылдар өткөндөн кийин халифалык бийликке келишип, Омаяддардын ордуна Аббастардын династиясын негиздешет.

 Колдонулган булактар 
А. Али-заде. Исламский энциклопедический словарь. Ансар 2007. ISBN 5-98443-025-8

Категория:Сахабалар
Категория:Мухаммед пайгамбардын жакындары
Категория:Ислам тарыхы
Лингвистикалык философия

лингвистикалык философия – лингвистикалык анализдөөнүн философиясы, б. а. аналитикалык философия. Бул агым 1930-ж. Улуу Британияда өнүккөн. Негизги өкүлдөрү болуп Г. Райл, Дж. Уисдом, П. Страсон, Дж. Остин эсептелет. АКШда белгилүүсү (М. Блэк, Н. Малькольм) ж. б. Лингвистикалык Философия идеалык булактары Мурдун “чың маанилүү” (“Здравого смысла”) философиясы жана кийинки Витгенштейндин көз караштары болгон. Лингвистикалык Философия неопозитивизмдин мектептеринин бири болгондуктан философиянын дүйнөө тааным мүнөзүн жерийт жана салттык философиялык проблемаларды тилди ой жүгүртүүлөргө терс ориентир катары таасир тийгизген жалган проблемалары деп эсептешет. Лингвистикалык Философия – логикалык анализ философиясынын өкүлдөрүнүн милдети тилди айрым логикалык нормага дал келгендей реформалабастан, факитический колдонулуучу табигый сүйлөмө тилди деталдарына чейин анализдөө зарыл. Мында туура эмес колдонуучулуктан келип чыккан түшүнбөстүктөрдөн арылат. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Марксизм

thumb|Маркс менен Энгельс
Марксизм – башатында К. Маркс жана Энгельс, андан кийин 19-кылымдын акырында жана 20-кылымда ар кайсы өлкөлөрдө алардын көп сандаган жолун жолдоочулар болгон. Марксизм капиталисттик цивилизациянын карама-каршылыктарын сын көз менен ой жүгүртүүнүн натыйжасы катары келип чыккан. Теориялык жактан ал үч негизги булактан – немистик классикалык философиядан (Гегель, Фейербах), англис классикалык саясий экономиясынан (Смит, Рикардо) жана француз утопиялык социализминен (Сен-Симон, Фурье) келип чыккан. Коомду түп тамырынан кайра өзгөртүүнү – капитализмди жоюну жана аны коммунисттик формация менен алмаштырууну максат кылып, Марксизм ушул 3 философиялык, экономикалык жана социалдык-саясий жүйөөлөргө негизделет, ушуга байланыштуу анда адатта 3 курамалык бөлүк айырмаланат: философия, саясий экономия жана социализм жөнүндө окуу (же илимий коммунизм).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
 Jon Elster, An Introduction to Karl Marx. Cambridge, England, 1986.
 Michael Evans, Karl Marx. London, 1975.
 Stefan Gandler, Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría, Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
 Robinson, Cedric J.: Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
 Rummel, R.J. (1977) Conflict In Perspective Chap. 5 Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix
 Shenfield, S.D. Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Марксизм-ленинизм

thumb|Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин (Берлин, 1953).
марксизм-ленинизм – Маркс менен Энгельстин философиялык, экономикалык жана социалдык-саясий көз караштарынын системасын билдирүүчү, жаңы шарттарда Ленин өнүктүргөн термин. «Марсизм-ленинизм» термининин өзү Лениндин ишмердүүлүгү менен байланышкан марксизмдин өнүгүшүнүн жаңы этабын белгилөө үчүн 20-жылдардын башталышында колдонууга киргизилген. Лениндин өзү эч качан өзгөчө, бир бүтүндөн турган теориялык-философиялык системаны түзүүгө аракеттенген эмес жана өзүн Маркс менен Энгельстин шакирти катары гана, ал эми өзүнүн теорияга кошкон салымын марсисттик окуунун бөлүгү катары гана караган.

 Коммунизм

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Меритократия

Меритократия (лат. meritus – татыктуу жана грекче кratos – бийлик) – батыш социалдык философиясынын түшүнүгү, аны менен жеке сиңирген эмгектеринин жана жөндөмдүүлүктөрүнүн негизинде тандалып алынган адамдар тарабынан башкарылуучу коом белгиленет. Азыркы учурдагы бир катар социологдордун ырастоолору боюнча Меритократия постиндустриалдык коомдун же индустриалдык коомдон кийин келүүчү билим коомунун же керектөө коомунун ажырагыс компоненти. «Меритократия» терминин 1958-жылы англис социологу Меритократия Янг «Меритократиянын жогорулоосу, 1870–2033» романында киргизген. Бул концепцияга ылайык, батыш коомундагы эволюциянын жүрүшүндө, жетектөөчү постко өзгөчө таланттуу, бардык социалдык катмарлардан тандалып алынган адамдарды сунуштоо принциби бекемделет. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Лю Ян

Лю Ян Жалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Лю Ян Атынын ханзуча жазылышы: 刘洋Туулган жылы: 1978-жыл, тогуздун айыТуулган жери: Zhengzhou / Линьчжоу, Хэнань вилайетиӨлкө: 22px|border|Кытай желеги Кытай Эл Республикасы Кесиби: Учкуч, тайконавт (астронавт) Аскер чини: майор Альма-матер: Чанчунь шаарындагы аскер аба күчтөрүнүн окуу жайы Партиялуулугу: Кытай Компартиясынын мүчөсү Космоско учкан тобу: Шэньчжоу-9 (2012-жыл) 

Лю Ян (ханзуча 刘洋; латын арибинде Liú Yáng; 1978-жыл, октябрь (тогуздун айы), Линьчжоу, Хэнань вилайети, Кытай) — ханзу тегиндеги кытайлык учкуч айым, алгачкы кытайлык астронавт айым, төртүнчү даражадагы космонавт. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 

Кытайлык туңгуч тайконавт айым Лю Ян 1978-жылы октябрда (тогуздун айында) КЭРдин Хэнань вилайетиндеги Линьчжоу жергесинде ханзу тегиндеги үй-бүлөдө туулган.

КЭРдин түндүк-чыгышындагы Чанчунь шаарында аскер аба күчтөрүнүн окуу жайын аяктап, аскердик учкуч болуп калган. 

2001-жылы май (бугу) айында Кытай Компартиясына мүчө болуп кирген. 

Лю Ян айым Кытай улуттук боштондукка чыгаруу армиясынын Куралдуу күчтөрүнүн майору. Экинчи даражадагы учкуч.

Лю Ян айым 2012-жылы 16-июнда Кытайдын “Шэньчжоу-9” космос кемеси менен орбитага аттанган кытайлык үч тайконавттын бири болуп калды. 

Ал бул курамда медициналык-биологиялык жана башка илимий сыноолор үчүн жооптуу болду.

Эгерде Лю Ян катышкан бул космостук сапар ийгиликтүү аяктаса, анда Кытай космос мейкиндигине астронавт аялды өз алдынча ийгиликтүү жөнөткөн мурдагы СССР менен АКШдан кийинки үчүнчү өлкө болуп калат.

1963-жылы (49 жыл илгери) дал ушул 16-июнда дүйнөдөгү биринчи космонавт аял – советтик атуул Валентина Николаевна Терешкова космоско учкан болчу.

 Үй-бүлөсү 

Лю Ян турмушка чыккан, бирок азырынча балдары жок. 

 Интернеттеги шилтемелер 

 http://www.azattyk.kg/archive/ky-news/20120616/828/828.html?id=24616372 
 Кытайлык Терешкова — Лю Ян орбитада! (орусча) 
 Лю Ян туңгуч ханзу космонавт айым болуп калды
 Лю Яндын өмүр таржымакалы

Категория:Космонавт аялдар
Категория:Туулгандар 1978-жылы
Категория:Кытай
Хатчесон, Фрэнсис

thumb|250px|right|Хатчесон, Фрэнсис
Фрэнсис Хатчесон (1694—1747) — шотландиялык Агартуунун көрүнүктуү өкүлү.
Ал «Биздин сулуулук жана жакшылык жөнүндөгү идеяларыбыздын пайда болушу жөнүндө изилдөө» (1725) деген эмгекти жазган.
Ал — Шефтсберинин жолун жолдоп, анын көз караштарын олуттуу даражада өнүктүргөн жана Шефтсбери сыяктуу эле «моралдык сезимдин» теоретиги болгон.
Адам туулгандан эле, өзүнүн жаратылышы боюнча «жогорку сезим» деп аталган сезимге ээ болот деп эсептейт ал, бул сезимдер ага сулуулукту жана жакшылыкты кабылдоого мүмкүндүк берет: ал сулуулукту — ички сезим аркылуу, адеп-актыкты моралдык сезим аркылуу кабыл алат. Сулуулук жана адеп-актык биримдикте турат жана инсандын тубаса сапаттары болуп саналат.
Хатчесон, Шефтсбери сыяктуу эле, «жогорку сезимдер» автономдуу жана сырткы таасирлерге көз каранды эмес деп эсептеген. Ал моралдык нормаларды кароодо утилитардык мамиле жасоого каршы болгон.
Хатчесон дин менен адеп-актыктын ортосундагы ар кандай байланышты танган жана моралдык сезим динге негизденбейт деп ойлогон. Ал жогорку моралды туткан адамдардын ашынган динчил болбогонуна, тескерисинче, башка динге жол койбоочулук жана фанатизм жаманчылыкты пайда кылганына мисалдарды келтирет.
Хатчесон, Шефтсберидей эле, деистик позицияда туруп, дүйнөнү жараткан Кудай биздин турмушубузда үстөмдүк кылып турган сулуулуктун ички принцибин да жараткан деп эсептеген.
Хатчесондун этикалык көз караштарынын гуманизми, ошону менен эле бирге, чектелүү мүнөздө болгон, анткени ал адамдардын моралдык турмушун адам дайыма жашап турган материалдык турмуштан тосмолоп турган.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория:Инсандар
Категория:Батыш философиясы
Категория:Орто кылымдар философиясы
Инхеньерос, Хосе

thumb|Хосе Инхеньерос (1915).
Инхеньерос, Хосе ( 1877–1925) – аргентиналык философ-материалист, психолог, психиатр жана коомдук ишмер. 1895-жылдан тартып Инхеньерос социалисттик кыймылдын, «La Vanguardia” “La Montana” социалисттик газеталарынын редакцияларынын активдүү катышуучусуна айланат.

 Кызматтары 
1904-жылы Инхеньерос Буэнос-Айрестеги университеттин эксперименталдык психология кафедрасын жетектеген, 1907-жылы криминалистика институтунун директору, 1909-жылы Медициналык коомдун президенти болуп шайланат. 1911-жылы бийликтегилердин илимий турмушка кийлигишүүлөрүнө протест катары Инхеньерос Европага кетет.
 
 Эмгектери 
Анын «Акылдан айнуунун симуляциясы» (1900) деп аталган доктордук диссертациясы материалисттик позицияда жазылса да, анда позитивизмдин бир кыйла таасири байкалат. 1913-жылы Мадридде жарыкка чыккан «Орто адам», «Аргентиналык социология», «Биологиялык психологиянын негиздери» жана 1918-жылы жазылган «Келечек философиясы тууралуу божомолдор» деп аталган эмгектеринде Инхеньерос өзүнүн философиялык материализминин өзөктүү идеяларын чагылдырган. 

 Инхеньеростун окуусу 
Инхеньеростун окуусунда дүйнөнүн көп түрдүүлүгү дайым өнүгүп жана өзгөрүп турган бирдиктүү материалдуу субстанциянын ар кандай абалдарынын натыйжасы болуп саналат. Дүйнө жана анын мыйзамдары адам тарабынан тажрыйба аркылуу таанылат, ал эми тажрыйбанын натыйжасы болуп чындыктын ар кандай өңүттөрүн изилдеген илим менен философия эсептелишет. Инхеньеростун пикири боюнча философия конкреттүү илимдердин маалыматтарын гипотеза түрүндө жалпылайт, бул гипотезалардын чындыгы тажрыйба тарабынан далилденгенден кийин алар конкреттүү илимдердин предметине жана баа жеткис энчисине айланат. Инхеньероско ылайык философия төмөнкүдөй 3 жобого таянуусу абзел: «Бирдиктүү чындык (монизм) табигый себептердин натыйжасында (детерминизм) тынымсыз өнүгүп турат (эволюционизм)». 

Инхеньерос агностицизм менен субъективдүү идеализмге каршы чыгуу менен символдор теориясын ойломдун объективдүү мазмунун четке кагууга жардам берген «троян аты» деп атаган («», В. А., 1946, р. 33). Социалдык көз караштарында Инхеньеростун тарыхтын биологиялык концепциясын Маркстын экономикалык теориясы мене айкалыштыргысы келген. 

Инхеньерос аргентиналык жана испан философиясынын тарыхы боюнча эмгектердин («Аргентиналык идеялардын эволюциясы», 1918–1920; «Испаниядагы философиялык маданият», 1910) автору. Бул эмгектерде прогрессивдүү материалисттик ойлордун прогресси дайыма коомдун алдыңкы күчтөрү менен байланыштуулугу баса көрсөтүлгөн. Ошондой эле Инхеньерос буржуазиялык моралды курч сынга алган этикалык мазмундагы эмгектерди да жараткан («Моралдык күчтөр», 1925). Ал Россиядагы Октябрь революциясын чын дилден кубаттаган жана «бул революция адамзат үчүн христианчылытын, Кайра куруу жана Француз революцияларына караганда бир кыйла маанилүү», – деп жазган («Жаңы доор», 1921).

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Аргентина
Категория:Туулгандар 1877-жылы
Категория:Өлгөндөр 1925-жылы
Иоанн Дамаскин

thumb|Ioannis Damasceni Opera, 1603.
Иоанн Дамаскин (700–750) – византиялык теолог, философ жана акын; чыгыш чиркөөсүнүн классикалык систематизатору; патристика менен орто кылымдар доорунун ортосундагы тарыхый орунду ээлөө менен аристотелизмди четке каккан, схоластика үчүн маанилүү болуп эсептелген «илим – дин окуусунун малайына айланууга тийиш» деген ураанды жактаган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Христианчылык
Категория:VIII кылым
Иоанн Итал

Иоанн Итал (11-кылымдын экинчи жарымы) – византиялык философ, Михаил Пселлдин шакирти. 

Анын Аристотелдин окуусуна болгон кызыгуусу чиркөө менен конфликтешүүгө алып келген. Иоанндын еретиктик тезистери 1082-жылы анафемага (гр. anathema – чиркөөдөн чыгарып салуу менен коштолгон каргыш жазасы) тартылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Дипломаттар
Категория:XI кылым
Иоанэ Петрици

Иоанэ Петрици (11–12-кылымдар) – грузин философу, неоплатонизмдин өкүлү, Проклдын жолун жолдоочусу. Петринин ишмердүүлүгү Константинополь шаарында өттү, бул жерде Иоанн Италдын философиялык ийрими, Петрицонедеги (Бачково, Болгария) жана Гелаттагы (Грузия) академиялар менен тыгыз байланышта болгон. Проклдын, Аристотелдин эмгектерин, Эместик Немисийдин «Адамдын табияты тууралуу» деп аталган чыгармасын грузин тилине которгон.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Модус

Модус (латын сөзүнөн келип чыккан modus – чен, жол) – марксисттик философияга чейин колдонулган, атрибуттардан айырмаланып, предметтин айрым гана абалдарына таандык касиетин белгилөөчү философиялык термин. Спиноза Модус деп өзүнүн болмушунун себеби өзүндө эмес, субстанцияда ж-а анын атрибуттарында болгон субстанциянын бүткүл өтмө абалын атаган; Модустагы нерселердин чексиз көптүгү жана чексиз материалдык субстанциясынын көрүнүштөрү орун алган алардын өтмө сапаты туюнтулат.
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Момундук жана жапакечтик

Момундук жана жапакечтик– дүйнөгө көз караштын жан көркөм чыгармачылыктын типтерин мүнөздөө үчүн, табияттагы объективдүү предметтер менен рефлексдеги пластикалык көрүүгө негизделген чыгармачыл субъект менен предметтик дүйнөнү ажыратууда Шиллер тарабынан киргизилген философиялык-эстетикалык түшүнүк.

Бул эки түшүнүк менен Шиллер антикалык жана учурдагы маданияттын эки тибин бир мезгилде белгилеген, бирок чыгармачылыктын эки тиби бир эле учурдагы чыгармачылыкта (Гете менен Шиллер карама-каршылыктуулук болгондой) катар жашашы мүмкүн. 

Шиллердин типтештирүүсүн 18–19-кылымдар чет өлкөлүк эстетика менен романтизм маданиятынын философиясы илип алышып, 19–20-кылымдар ар түрдүү түшүнүктөрүндө жана концепцияларында (апполондук жана дионисийлик жана башка) модификациялашты.
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Монадология

Монадология (“Monadologie”) – Лейбництин чыгармасы. 1714-жылы француз тилинде тезистер формасында жазылган. Анын объективдүү идеализминин философиялык системасынын негизин жалпыга жеткиликтүү баяндаган. Монадология Лейбинцтин узакка созулган, карама-каршылыктуу философиясын жыйынтыктайт. 

Монадология монад жөнүндө илимдеги борбордук орунда туруп, турпатсыз «жөнөкөй субстанциялар», «жаратылыштын чыныгы атомдору», «элементтүү нерселер» болгон монадаларга бөлүнбөстүк, жок болбостук, материалсыздык, аффицирленбөчүлүк (жылчыксыздыктын), кайталанбастык, оң касиеттерден өзүнө өзү жетиштүүлүк, өзүнөн өзү өнүгүүчүлүк, өздөштүргүчтүк, кайра ордун толтуручулук жана умтулуудан турган психикалык активдүүлүк ыйгарылат. 

Бардык монадалар өнүгүүнүн деңгээлине жараша жөнөкөй (чексиз майда перцепциялардан), жандын монадаларына (сезим-туюм жана эске тутуусу бар бүдөмүк перцепцияларга) жана рухтун монадаларына бөлүнүшөт. Аңдабастан түшүнүү «кичине перцепциялар» жөнүндө окуу монодалогияны психикалык жашоонун үзгүлтүксүздүгү жана дүйнөдөгү болуп өткөн процесстердин бүткүл жалпы өз ара байланышын негиздөө үчүн колдонот. Бул өз ара байланышка жараша ар кандай монада бүт баарын өздөштүрүп түшүнө билген «Ааламдын дайым жандуу» күзгүсү болот. 

Монадология теориясында боло жүргөн гармония ар түрдүү монадалардын өз ара шайкештүүсүү, келишүүсү менен түшүндүрүлөт. Жан менен дененин гармониясын негиздөө чектөөнүн, жана аракеттин себебин түшүндүрүү үчүн колдонулат. Монадологиянын айрым тезистери чыныгы дүйнөнүн априордук негиздерин анализдөөгө жана теодицея маселелерине арналган. Монадология Лейбинцтин философиясынын толук жана системалуу жоболорунун баяндалышы.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Монизм

Монизм (грек тилинен келген monos – бир, жалгыз), бүткүл бар болгондун негизинде бир башталыш бар деген философиялык окуу. Материалисттер дүйнөнүн башталышынын негизи материя дешет. Идеалисттер дүйнөнүн, кубулуштардын бир башталышын Рух, идея деп таанышат. Идеалисттик Монизм багытынын эң эле ырааттуусу Гегелдин философиясы. Илимий жана ырааттуу улантылган материалисттик 

Монизм – диалектикалык материализм, ал дүйнөнүн табияты боюнча материалдуу, бүткүл кубулуштар кыймылдагы материянын ар кандай түрлөрүн түшүндүрөт. Марксизм философиясында – материализм коомдук кубулуштарга жайылтылат. Монизимдин карама-каршысы дуализм.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Мукасов Сманалы

Мукасов Сманалы (1957-жылы төрөлгөн, Чүй районун, Кайырма айылы) – философия илимдин доктору (2001). Кыргыз Республикасын Илим Техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2002). Жогорку окуу жайларда мугалим, Кыргыз Республикасынын УИАнын Философия жана Укук институтунда илимий кызматкер. 

Кыргыз элинин социалдык – философиялык оюунун өнүгүү тарыхы боюнча адис. 50дөн ашык илимий иштерди, ошондой эле 2 монографияны жарыкка чыгарды. Негизги чыгыгармасы: Традиция социально-философской мысли в духовной культуре кыргызского народа. Бишкек, 1999; Мифология как способ познания мира. В ст. статей “Ж. Баласагын и современность”, Бишкек, 1998, “Историческая динамика социально – философской мысли кыргызского народа”. Б. 2001 жана башка.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Чүй району
Категория:Туулгандар 1957-жылы
Ямвлих, Халкидалык

right|200px|thumb|Ямвлих.
Ямвлих, Халкидалык (280-ж.ченде — 330-ж.ченде) — неоплатонизмдин өкүлү, анын сириялык мектебинин башчысы. Ага төмөнкү чыгармалар таандык: «Пифагордун өмүрү», «Пифагорейлик окуулардын жыйнагы»., «Мистерия жөнүндө» ж.б.
Ямвлих Плотиндин окуусун Порфирийге караганда алда канча көбүрөөк татаалдаштырып жиберген. Ал Плотин киргизген: Бирбүтүндүк, Акыл, Жан деген үч категорияга таянат. Бирок бул категориялар Ямвлихте алда канча көбүрөөк татаалдаштырылып, дифференциялаштырылат. Алсак, ал Плотиндин Бирбүтүнүн: ар кандай бытиеден жогору турган Плотиндегидей Бирбүтүндүккө жана андан кийинки ар кандай нерсенин башталышы болгон жана Жыргалчылык деп аталган Бирбүтүндүккө бөлөт. Акылды да Ямвлих тарабынан ойлоочу Акылга жана мүмкүн болуучу Акылга бөлөт. Жан триадага бөлүнөт.
Акылдын эки түрүн да ал кийин триадага жана башкаларбөлөт. Бул жерде кечирээктеги неоплатонизмге мүнөздүү болуп калган алардын теориялык түзүлүмдөрүнүн схоластикалуулугу көрүнөт. Ямвлихте бардык ушул түзүлүмдөр ачык эле схематикалык формага ээ жана мистикага сугарылган.
Ямвлих өзүнүн философиялык ой жүгүртүүлөрүнө диний-мифологиялык тенденцияларды киргизгендиги үчүн «Теңир» деп аталган.
Айрыкча бул Ямвлихтин практикалык философиясында өзгөчө көрүнөт, мында ал бутпарастык диндин ырым-жырымдарын жана аны менен байланыштуу болгондордун баарын кайра калыбына келтирүүгө умтулган.
Ямвлихтин пикири боюнча, башкы нерсе — кудайларга ишенүү. Ал кудайлар менен карым-катнашка чоң маани берген, ошондуктан ал теургия (кудайлардын эркине таасир берүү жана алардын ырайымына ээ болуу үчүн иштелүүчү сыйынт жөрөлгүсү), мантика (төлгө ачуунун ар түрдүү ыктары), курмандык чалуу, сыйынуу менен көп алектенген.

 Колдонулган адабияттар 
Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория:Инсандар
Категория:Байыркы философия
Категория:Батыш философиясы