Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эльтон

Эльтон - Россиядагы туздуу туюк көл.
 
Каспий бою ойдуңунда жайгашкан. Европадагы минералдык көлдөрдүн ичинен аянты боюнча эң чоңу. Аянты 152 км2. Тереңдиги 0,1 -мге чейин (жазында 0,8 -мге жетет). Деңиз деңг. 18 м төмөн жатат. Кар суусунан куралат. Климаты кескинконтиненттик. Жайы ысык (июлдун орточо темпрасы 25°С), кышы суук (январдын орточо темпрасы -11°С), жылдык жаан-чачыны 300 мм. Түбүнөн туздуу булактар чыгат, о. але туз (NaCl, KC1) жана минералдуу күкүрт-суутектүү баткак жатат. Эльтонго жакын жерде дары баткак бальнеол. курорту иштейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көлдөр арип боюнча
Эльбурс тоосу

thumb|Эльбурс тоосу
Эльбурс тоосу - Ирандын түндүгүндө, Каспий деңизинин түштүк жээгинде жайгашкан.
 
Уз. 900 кмге жакын. Жарыш жаткан бир нече кырка тоолордон турат, басымдуу бийиктиги 2000-3500 м. Демавенд чокусунун бийиктиги 5604 м (Ирандагы эң бийик жер). Акиташ тегинен жана кумдуктардан турат. Чокулары тегиз, капталдары тик. Э. т-н Сефидруд дарыянын капчыгайы кесип өтөт. Түндүк капталдарын жазы жалбырактуу жыш токой, түштүгүн ксерофит бадалдары ээлейт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Категория:Иран
Эльбрус

thumb|Эльбрус.
Эльбрус - Чоң Кавказдын каптал кырка тоосундагы обочолонгон эки чокулуу тоо (батыш чокусунун бийиктиги 5642 м - Россиянын эн бийик жери, чыгышыныкы - 5621 м).Туусу Автоградбанка развернули на вершине Эльбруса
 
Өчкөн жанартоонун казанбагына окшош. Андезит, гранит жана кристаллдашкан сланецтерден түзүлгөн. 50дөн ашык мөңгүсү бар. Ирилери: Чоң Азау, Ирик, Терскол ж. б., жалпы аянты 134,5 км2. Россиянын альпинизм жана тоо лыжа спортунун ири борборуКелүү Эльбрус: даярдоо, каттамдар, жабдуулар.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Чокулар‎
Категория:Кавказ
Категория:Орусия‎
Эльбаит

Эльбаит (Эльба аралынын атынан аталган) - турмалиндер тобундагы минерал, натрий, литий жана алюминийдин гидро-боросиликаты, Na(Li,Al)3AleSi6018(B03)3(0H)4; зергерчиликте колдонулат жана коллекциялануучу таштар тобуна кирет.
 
Өңү түссүз, кызыл, кызгылт, жашыл, сары, көк. Вир нече түс айкалышкан кристаллдары көп кездешет. Тунук, айнектей, чайырдай жылтырайт. Түсүнө жараша көптөгөн түрлөргө бөлүнөт. Морточо Катуулугу 7-7,5, тыгыздыгы 3,01-3,13 г/см3.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Эльба

Эльба, Лаба (нем. Elbe, чехче Labe) - Чехия менен Германия аркылуу аккан дарыя.

thumb|left|Эльба.

Уз. 1165 км, алабынын аянты 148 мин км2. Судет тоолорунан башталып, Түндүк Германия ойдуңу аркылуу өтүп, Түндүк денизге куярда эстуарийди пайда кылат. Негизги куймалары: Йизера, Хафель (оң), Влтава, Заале (сол). Орт. чыгымы 920 м3/сек, жазында ташкындайт. Төмөнкү агымында деңиз ташкынынын таасири тиет. Жогорку агымында кеме жүрөт. Везер, Эмс, Рейн жана Одер дарыянын алаптары менен каналдар аркылуу, Киль эстуарийи аркылуу Балтика деңизи менен байланышат. Боюнда Дрезден, Магдебург, чатына жакын Гамбург деңиз порту жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дарыялар
Категория:Чехия
Категория:Германиянын географиясы‎
Эль-Аюн

Эль-Аюн - Сахара Батыштагы ири шаар.
 
Сахара Араб Демокр. Республикасынын адм. борбору. Климаты тропиктик чөл. Январдын орточо температурасы 16°С, июлдуку 23°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ммге жакын. Калкы 200 миң (2010). Аэропорту бар. Өлкөнүн соода борбору. Эль-Аюнга жакын фосфоритти сыртка чыгаруучу порт жайгашкан. Испан собору, тарых музейи, Мулай Абдель-Азиз мечити, испан фортунун чалдыбары сакталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Сахара
Эллипстик геометрия

Эллипстик геометрия - мейкиндик геометриясы; анын риман ийрилиги ар кандай эки өлчөмдүү багытта туруктуу жана оң болот.
 
Эллипстик геометрия. - Риман геометриясынын көп өлчөмдүү жалпыланышы болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Эллипсоид

thumb|Эллипсоид.
Эллипсоид - экинчи тартиптеги борбордук туюк бет.
 
Анын симметрия борбору (0) жана Эллипсоиддин октору деп аталуучу үч симметрия огу бар . Эгер координаталар башталмасын Эллипсоиддин симметрия борборуна жайгаштырып, анын координата окторун симметрия октору боюнча багыттасак, анда Э-дин теңдемеси төмөнкүдөй болот: мында a, в, с - каалагандаи оң сандар. Координата окторунун Эллипсоид менен кесилиш чекиттери Эллипсоиддин чокулары деп аталат. Эдин тегиздик менен ар кандай кесилиши эллипс (кээде айлана) болот. Эллипсоидди эллипсти өз огунун бирөөнүн айланасында айландыруудан алынган бет катары караса да болот. Эгер Эллипсоиддин эки огу бирдей болсо (2а=2Ь же 2а=2с же 26=2с), анда Эллипсоид айлануу Эллипсоиди деп аталат. Эгер 2а=2Ь=2с болсо, Э. сферага айланат.
 
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Геометрия
Эллипс

Эллипс экинчи тартиптеги туюк ийри сызык.
 
Ал тегерек конусту тегиздик менен кыйгач кескенде пайда болот. «Эллипс» терминин байыркы грек математиги Аполлоний Пергский киргизген. Эллипс берилген F,(с, 0) жана F2(с, 0) чекиттерге (Эллипстин фокустары) чейинки аралыктардын суммасы туруктуу чоңдук болгон чекиттердин геометриялык орду катары да аныкталат (к. сүрөт). Анда FlM+F2M=2a. FtF2 кесиндисинин ортосу Эллипстин борбору деп аталат, фокустардын ортосундагы аралык 2с менен белгиленет. Эллипстин фокустары жаткан түз сызык биринчи (же финалдык) ок, aгa перпендикуляр жана борбор аркылуу өтүучү түз сызык Эллипстин экинчи огу деп аталат. Эллипстин октору анын симметрия октору болуп эсептелет. Эллипстин симметрия октору менен кесилишүү чекити анын чокулары деп аталат. Эллипстин чокуларынын ортосундагы биринчи октун кесиндиси, кичине огу деп Эллипсин чоң огу, Э-тин чокуларынын ортосундагы экинчи октун кесиндиси аталат. Огу тик бурчтуу координата системасындагы Эллипстин канондук тендемеси: х2/а2+у2/Ь2= 1, Ь2=а2-с2, мында а=ОА=ОВ жана b = OC=OD - Эллипстин чоң жана кичине жарым окторунун узундуктары а - Ь болгондо F1 жана F2 фокустары дал келип, берилген теңдеме айлананы аныктайт. Айлана Эллипстин жеке учуру болуп эсептелет Эллипстин аянты S=2nab формуласы менен аныкталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Эл кайда көчөт

Эл кайда көчөт, кокцинеллид (Cocinellidae) - жырткыч коңуздар тукуму. Уз. 2-12 мм денеси тегерек, томпок же сүйрү формада.
 
Канаттары кызыл, сары кара же күрөң түстө; 2-7 кара тактары (чекиттери) болот. Дүйнөдө 2 миңдей, КМШ өлкөлөрүндө 80, Кыргызстанда 50 түрү белгилүү. Дарак кабыгынын астында, коңулдарда, жалбырак астында, кээде имарат жаракасында кыштайт. Ургаачысы жумурткасын (100дөн 1500гө чейинки) өеүмдүккө топтоштуруп же бирден таштайт. Жылына 1-3 жолу тукумдайт. Эл кайда көчөт өсүмдүк биттерин, кокциддерди, жалбырак бүргөсүн, желелүү кене ж. б. курт-кумурскалар менен азыктанып пайдалуу болсо, айрымдары (бакча Эл кайда көчөт) өсүмдүк менен азыктанып, картөшкө ж. б. айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирет. Жырткыч Эл кайда көчөт зыяндуу курт-кумурскаларга каршы колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Коңуздар
Эликбаев Аалы

Эликбаев Аалы (1900, Ысык-Көл (азыркы Нарын) обл., Тянь-Шань (азыркы Нарын) району, Орто-Саз кыш. - 1970, ошол эле жерде) - Социалисттик Эмгекке Баатыры (1948).
 
1944-жылдан Нарын облусунун Тянь-Шань районундагы Киров атындагы колхоздун башкармасы болуп иштеген. Анын жетекчилигинде колхоздун экономикасы чыңалып, малдын саны көбөйгөн, кунардуулугу жогорулап, мамлекетке айыл чарба азыктүлүгүн тапшыруу планы жыл сайын ашыгы менен аткарылган. 1947-ж. ал башкарган чарба 81 бээден 80 кулун алып, чыгашасыз асыраган. Ленин ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Элементтердин миграциясы

Элементтердин миграциясы - геохимиялык процесстердин натыйжасында жер кыртышында жана анын үстүнкү бетинде химиялык элементтердин ташылышы жана орун которушу.
 
Терминди 1923-ж. A. Е. Ферсман киргизген. Элементтердин миграциясы геохимиялык процесстерге катышып, жаратылыштагы зат айлануунун негизин түзөт. Элементтердин миграциясы суюктук, газдуу жана катуу фазада болот. Элементтер суу эриндисинде ион, молекула, коллоид бөлүкчөлөрү түрүндө, газда молекула формасында жана аэрозол түрүндө топтолот жана орун которот. Миграцияга таасир этүүчү факторлор: ички - химиялык элементтин касиети (атомунун түзүлүшү, өлчөмү, валенттүүлүгү ж. б.) жана сырткы - чөйрөнүн температурасы, басымы, курамы ж. б. Химиялык элементтердин миграциялык жөндөмдүүлүгү геохимиялык шартка жараша өзгөрүлөт. Бирок, элементтердин айрымдары кыймылдуу, башкалары инерттүү келет. Миграциялык жөндөмдүүлүгү өтө жогору химиялык элементтер: Cl, Br, I, N, В, Ra, Na; жогорулары - К, Са, Ge, U, Fe; орточолору - Al, Si, Mg, TR; төмөндөрү - Zr, Nb, Ta, Sb; өтө төмөндөрү - платина металлдары. Натыйжада айрым элементтер шиленип жана чачылса, айрымдары топтолуп, өнөр жай маанисиндеги кендерди пайда кылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Элементтердин мезгилдик мыйзамы

Элементтердин мезгилдик мыйзамы ― химиялык элементтердин атомдорунун ядролук заряддарынын көбөйүшүнө жараша касиеттеринин мезгилдүү өзгөрүшүн туюнтуучу мыйзам.
 
Аны1869-жылы Д. И. Менделеев ачып, «Химиялык элементтердин бирикмелеринин касиеттери алардын атомдук массаларына мезгилдүү көз каранды» дед аныктама берген. Бул мыйзамдын физикалык мааниси атомдордун электрондук түзүлүшү толук изилденгенден кийин такталган. Атомдун химиялык касиети, анын атомунун ядросунун зарядынын өсүдгү менен өзгөрүүчү электрондук деңгээлдеринин түзүлүшүнө байланыштуу экендиги аныкталган. Азыркы мезгилде бул мыйзам төмөнкүдөй айтылат: «Химиялык элементтердин бирикмелеринин касиеттери алардын атомдорунун заряддарынамезгилдүу көз каранды болушат.» Элементтердин мезгилдик мыйзамдын илимий жана философиялык мааниси чоң. Мыйзамдын негизинде бардык химиялык элементтердин өз ара байланышы аныкталып, илимде ачыла элек элементтердин касиетин алдын ала билүүгө болот. Химиялык, физикалык, астрофизикалык, космос химиясы ж. б. илим тармактары элементтердин мезгилдик мыйзамына таянып өсүүдө жана жаңы ийгиликтерге жетишүүдө.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Элементтердин кларкы

Элементтердин кларкы - ири геохимиялык системада (Жерде, жер кыртышында, литосферада, атмосферада, гидросферада, биосферада жана космосто) химиялык элементтердин таралышынын орточо чен бирдиги.
 
Ал сандык (%, г/г, г/г менен өлчөнөт) жана атомдук (атомдордун санынын проценти менен өлчөнөт) кларк деп ажыратылат. Ар түрдүү тоо тектердин 16 км тереңдикке чейинки жайгашуусу эсепке алынып, жалпы жер кыртышынын химиялык курамы 1-жолу америкалык окумуштуу Ф. У. Кларк (1889) тарабынан эсептелген. Кийин анын эсептеп, процентке айландырган сандарынын жыйынтыгын A. Е. Ферсман бир нече жолу тактап, аны кларк чени же кларк деп 1923-ж. атаган. Азыркы кездеги түшүнүк боюнча жер кыртышы деп аталган Мохоровичич чегинен жогору жайгашкан тоо тектердеги химиялык элементтердин орточо өлчөмүн А. П. Виноградов (1949, 1956, 1962), америкалык окумуштуу С. Р. Тейлор (1964), немец окумуштуусу К. Г. Ведеполь (1967) эсептеп чыгарышкан. Элементтердин кларкы тоо тектердеги химиялык элементтердин кондентрациясынын эталону катары колдонулат. Too тектердеги элементтердин өлчөмү Элементтердин кларкынан жогору болсо, ошол жерден керектүү кенди издөөгө болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Элементтердин геохимиялык классификациясы

Элементтердин геохимиялык классификациясы— химиялык элементтердин геохимиялык жактан окшоштугуна жана белгилүү табигый шартта бирге концентланышына карай бөлүнүшү.
 
Мындай классификациянын бир нече түрү бар, алардын ичинен кеңири колдонулгандарын норвегиялык геохимик В. М. Гольдшмидт (1924) жана орус геологдору В. И. Вернадский (1927), A. Е. Ферсман (1932), A. Н. Заварицкийлер (1950) түзүшкөн. 

В. М. Гольдшмидттин классификациясында химиялык элементтер генезисине, парагенезисине, химиялык курамдарынын окшоштугуна жана табигый ассоциацияланышына жараша 4 топко ажыратылат:
 1) атмофиль элементтерине суутек, азот жана инерттүү газдар (He, Ne, Ar, Kr, Хе жана Rn) кирет;
 2) халькофиль элементтеринин тобу сульфиддүү кенташтарды түзгөн химиялык элементтерден (S, Cu, Zn, Ga, Ge, As, Se, Ag, Cd, In, Sn, Sb, Te, Hg, Tl, Pb, Bi, Po) турат. Бул 19 элемент биригип жер кыртышынын массасынын 0,046% ин түзөт; 
 3)литофиль тобуна силикаттарды түзгөн элементтер (Li, Be, В, С, O, F, Na, Mg, Al, Si, R, Cl, K, Ca, Ti, V, Cr, Mn, Br, Rb, Sr, Zr, Nb, I, Cs, Ba, TR, Hf, Ta, W, At, Fr, Ra, Ac, Th, Pa, U) кирет, o. эле алардын оксиддери, галогениддери, карбонаттары, сульфаттары, фосфаттары да табиятта көп кездешет. 
Бул топтогу элементтер жер кыртышынын массасынын 93% ин, океан суусундагы туздун массасынын 97% ин түзөт; 

 4) сидерофиль элементтери (Р, Fe, Co, Ni, Mo, Ru, Rh, Pd, Re, Os, Ir, Pt, Au) жердин ядросунда басымдуулук кылышы ыктымал. 

В. И. Вернадскийдинклассификациясында химиялык элементтер радиоактивдүүлүгүнө, продесстерге катышуу жана химиялык бирикмени түзүү жөндөмдүүлүгүнө жараша 6 топко бөлүнөт: 
 1) асыл газдар - He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn; 
 2) асыл металлдар - Au жана платина тобундагылар; 
 3) циклдүү элементтер - Н, В, С, O, N, F, Na, Mg, Al ж. б.; 
 4) чачынды элементтер - Li, Sc, Ga, Br, Rb ж. б.; 
 5) күчтүү радиоактивдүү - Ро, Ra ж. б.; 6) сейрек жер элементтери - Ү, La жана лантаноиддер.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Химия
Элементардык функциялар

Элементардык функциялар - функциялардын классы.
 
Ага даражалуу функция, рационалдуу функция, көп мүчө, көрсөткучтуү функция, логарифмдик функция, тригонометриялык функция, гиперболалык функция жана тескери гиперболалык функцияларды камтыйт. Ошону менен бирге бир же бир нече өзгөрмөлүү Элементардык функциялар каралат. Элементардык функциялардын туундусу Элементардык функциялар, ал эми Элементардык функцияларга тескери жана ага баштапкы функция, ошондой эле Элементардык функциялардан алынган интеграл Элементардык функциялар болбошу да мүмкүн. Элементардык эмес функцияларды изилдөөдө алар чексиз катар, көбөйтүндү, интеграл, асимптотикалык жакындоо ж. б-дын жардамы менен Элементардык функциялар аркылуу туюнтулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Электростатика

Электростатика ― электродинамиканын кыймылсыз электр заряддарынын өз ара аракеттешүүсүн үйрөтүүчү бөлүмү.
 
Берилген аймакта электр талаасынын бар экендигин ал жерге жайгаштырылган сыналуучу электр зарядына таасир эткен механикалык күчтүн пайда болушу аркылуу билүугө болот. Тынч абалдагы заряддардын өз ара аракеттешүү күчү электростатикалык күч, ал эми тынч абалдагы заряддардын электр талаасы электростатикалык талаа деп аталат. Мындай заряддардын өз ара аракеттешүүсү чөйрөнүн касиетине көз каранды болот. Электростатиканын негизи ― Кулон мыйзамы. Электростатиканын мыйзамдары электр аппараты, электрон-оптикалык курал, заряддуу бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычтары ж.б. шаймандарда, түзүлүштөрдө колдонулат.

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электрон-нур түтүгү

Электрон-нур түтүгү - электр жана жарык сигналдарын өзгөртүүчү прибор. Ал электр сигналдарын көрүнүүчү сүрөттөлүшкө айландырат.
 
Электрон-нур түтүгүнүн кабылдама телекөрсөткүчтүк түтүк (кинескоп); осциллограф, белги басуучу, индикатор ж. б. түрлөрү бар. Оптикалык сүрөттөлүштү электр сигналдарына өзгөртүү телекөрсөткүчтүк түтүк аркылуу ишке ашат. Чыгуучу жана кирүүчү сигналдар - электр сигналдары түрүндө болот. Мында, чыгуучу сигналдар - кирүүчү сигналдардын үстүнөн болгон өзгөрүүлөрдү чагылдырат (математикалык иштеп чыгууну, убакыттын кармалышын, жыштык спектринин өзгөрүшүн ж. у. с.).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электрондук микроскоп

thumb|Электрондук микроскоп.
Электрондук микроскоп - чоңойтулган (106эсеге чейин) сүрөттөлүштү алууда электрондун топтолгон агымы пайдаланылуучу прибор.
 
Кадимки микроскоп жарык нуру менен иштейт. Электрондук микроскопто жогорку вакуумдагы электрондордун тез кыймылдагы агымы пайдаланылат. Электрондор 200 эВ - 400 кэВ жана андан жогорку энергияга чейин ылдамдатылат. Электрондордун агымын чагылдыруу үчүн магнит (электр-магнит) же электр-статикалык линза колдонулат. Изилденүүчү объект электрондорду чачыратып, чагылдырат жана жутат. 1928-ж. немис илимпоздору М. Кнолль жана Э. Руска биринчи магнит өткөр күчтүү Электрондук микроскопун түзүшкөн. Электрондук микроскоп электрон аткычы жана электрон линза системасынан турат. Линзалардын тегине карата Электрондук микроскоп магниттик,электрстатикалык жана айкалыштырылган болуп бөлүнөт. Арналышына жараша объект аркылуу электрон нуру өткөндө ал объекти изилдөөгө арналган магнит өткөргүчтүү Электрондук микроскоп, электрондор үчүн тунук эмес объектилерди изилдөөчү эмиссиялык Электрондук микроскоп, тунук объектилерди изилдөөчү растрлуу Электрондук микроскоп, чачырап түшкөн электрон нурунун жардамы менен объектинин сүрөттөлүшүн алуучу чагылдырма Электрондук микроскоп, изилденүүчү объектинин бетинде электр потенциалдарын бөлүштүрүүчү күзгүлүү Электрондук микроскоп, алыс экранда объектинин чоңойтулган сүрөттөлүшүн алуучу көлөкө түшүрүүч ү Электрондук микроскоп болуп бөлүнөт. 1990-ж-дын аягы - 2000-ж-дын башында компьютерлештирүү жана ПЗС-детекторлорун колдонуу дифралуу сүрөттөлүштү алууну абдан жөнөкөйлөштүрдү.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Табият илимдери
Электрондук ачкыч

Электрондук ачкыч -
 
 1) программалык камсыздоону жана маалыматтарды көчүрүүдөн, мыйзамсыз пайдалануудан жана санкциясыз жайылтуудан коргоочу аппараттык каражат.
 2) эки абалда - электр тогун тоскоолдуксуз өткөрүү үчүн толук ачык же толук жабык абалда пайдалануу үчүн арналган электрондук коммутациялоочу элемент, жарым өткөргүчтүү же электр вакуумдук прибор.
 3) эсине аутентификациялык маалымат жазылып, ушул маалыматты кандайдыр бир идентификациялоочу аутентификациялык түзүлүш аркылуу окуу мүмкүндүгү болгон электрондук түзүлүш.
 4) магниттик карточка, аралыктан иштөөчү тиймексиз түзүлүш же электрдик тиймеги бар түзүлүш түрүндө жаеалган электрондук кулпулуу эшикти ачуу үчүн колдонулуучу портативдүү түзүлүш.
 5) морзе кодунун берүүсүн автоматтык түзүү үчүн электрондук түзүлүштүү телеграф ачкычы.
 6) ЭСКнын Электрондук ачкычы - электрондук санариптик кол тамга (ЭСК) үчүн колдонулуучу символдук ачкыч.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Электрон

thumb
Электрон (гр. elektron - янтарь), е', е — жаратылышта өтө кичине массалуу жана эң кичине заряддуу элементардык бөлүкчө.
 
Атомдо Электрон саны атомдун номерине, б. а. ядродогу протондун санына барабар. Электронду 1897-ж. англиялык физик Ж. Ж. Томсон ачкан. «Электрон» терминин 1891-ж. Ж. Стони бир валенттүү иондун заряды үчүн сунуш кылган. Электрондун заряды шарттуу түрдө терс деп эсептелет (к. Электр заряды). Классикалык электр-динамикада Электрон өзүн бөлүкчө катары алып жүрөт да, кыймылы Лоренц-Максвелл теңдемеси менен мүнөздөлөт. Л. де Бройль гипотезасына (1924) ылайык Электрон корпускуладан башка да толкун касиетине ээ. Электрон жарык сыяктуу интерференция жана дифракция кубулуштарына дуушар болот. 1927-ж. америкалык окумуштуулар К. Дэвиссон жана Л. Жермер Электрондун толкундук касиетин экспериментте байкашкан. Электрондун кыймылы квант механикасынын теңдемелеринде эки түрдө каралат: релятивдик эмес кубулуш Шрёдингер теңдемесине, релятивдик - Дирак теңдемесине көз каранды. Бул теңдемелерге таянып заттын оптикалык, электрдик, магниттик, химиялык жана механикалык касиеттери Электрондун кыймылынын өзгөчөлүктөрү менен түшүндүрүлөт.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Физика
Электромобиль

Электромобиль - өзүнө орнотулган аккумулятордон иштеген электр кыймылдаткычтын жардамы менен жүрүүчү автомобиль.
 
Электромобильдин артыкчылыгы - түтүн чыгарбайт, дүрүлдөбөйт, башкаруусу жөнөкөй; кемчилиги - аккумулятордун кубаты жана жүрүү алыстыгы менен ылдамдыгы аз, жүк көтөрүмдүүлүгү төмөн, өздүк массасы оор. Негизинен Электромобиль имараттын ичинде - складдарда, заводдун цехтеринде продукт, почта ж. б. жүк ташуу үчүн пайдаланылат, анын жүк көтөрүмдүүлүгү 500 кг, ылдамдыгы 70 км/саат.
Электрунаа чыгаруучу компаниялар
Zeekr

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Электромобиль