Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Улуттук атлас

Улуттук атлас - өлкөнүн табиятына, калкына, экономикасына жана маданиятына комплекстүу мүнөздөмө берилген атлас; улуттук маанидеги жана абройлуу эмгек катары мамлекеттик жана коомдук мекемелер тарабынан чыгарылат.
 
Улуттук атлас - улуттук илимдин жетишкендиктерин жалпылап, анын өнүгүү деңгээлин чагылдыруучу баалуу жыйнак. Улуттук атлас дүйнөдө 50дөн ашык өлкөдө бар. Кырг-дын алгачкы Улуттук атлас илимпоз С. Өмурзаковдун жетекчилиги астында түзүлүп, 1-тому 1987-ж. жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекет
Улугбек (Мухаммед Тарагай)

Улугбек (Мухаммед Тарагай), Мырза Мухаммед ибн Шахрух ибн Тимур Улугбек Көрөгөн (22. 3. 1394, Түндүк Иран, Зенжан провинциясы, Султания ш. - 27. 10. 1449, Самаркандга жакын жер) - Тимурдун небереси, Шахрухтун уулу, Тимуриддер мамлекетинин султаны (1409-49), орто азиялык белгилүү астроном жана математик.
 
1409 - жылдан Самарканд башкаруучусу, ал атасы Шахрух өлгөндөн кийин Тимуриддер династиясынын башчысы болгон. Улугбек төрөлгөндө чоң атасы Тимурдун (Тимур ибн Тарагай Барлас) урматына Мухаммед Тарагай деген ысым берилген, бирок саясий ишмердүүлүгүнө ылайык «Улугбек» (түркчө «Улук - улуу бек») деген ат менен белгилүү болуп калган. 1406-ж. Шахрух Улугбекти Хорасанга башкаруучу кылып дайындап, 1407-ж. Мазендаранды кошуп берген. Бир нече жылга созулган салгылашуулардан кийин Халил-Султанды (аталаш тууганы) жеңип (1409), Самарканд шаарын алган. 1411-ж. ага Мавераннахр, 1414-ж. Фергана караган. 1425-ж. моголдорго каршы жүрүшкө чыгып, Иле д-на жакын Бугуту суусу жана ЫсыкКөлдүн жээгинде Шир-Мухаммед жана Камар ад Диндин уулу Жеханшах жетектеген моголдордун аскерин талкалаган. Тарыхый маалыматтарда У. Ысык-Көлдүн жээгинен бир нече нефритп ташын Самаркандга алдырып, Тимурдун күмбөзүнө койдурганы тууралуу айтылат. Чыңгыз хандын тукумунун атынан бийлик жүргүзгөнүнө карабастан, башкы башкаруучу катары атасы Шахрухту тааныган жана Самаркандда чыгарылган тыйындарга да атасы менен чоң атасы Тимурдун сүрөтүн бастырган. У. тарыхка, поэзияга, өзгөчө астрономияга кызыккан. Самаркандда ошол кездеги мыкты илимпоздорду топтоп, обсерватория тургузган (к. Улугбек обсерваториясы). Анын «Астрономиялык жаңы таблицаларда» («Зиж-и-жедит-Гурагони») аттуу эмгегинде астрономиянын теор. негиздери баяндалып, 1018 жылдыздын абдан так аныкталган жайгашуу каталогу жазылган. У-тин илимий жана агартуу ишмердигин жактырбаган реакциячыл феодалдар менен мусулман дин кызматкерлери динге каршы чыккан деген шылтоо менен өлтүрүшкөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Улексит

thumb
Улексит (немец химиги Г. Л. Улекстин ысмынан аталат) — сейрек минерал, натрий менен кальцийдин суулуу бораты, NaCaB509-H20. Курамы 45% ке чейин В203 турат.
 
Кургак жана ысык климат өкүм сүргөн аймактарда гипергенезден көл чөкмөсүндө пайда болот. Өнү ак, жибектей жылтырайт, тунук. Морт, жумшак (катуулугу 12,5), тыгыздыгы 1,9-2,0 г/см3. Ысык сууда эрийт. Жакшы сайкалданат. Туташ агрегатын жука тыгыз булалар түзөт. У-тин сыныгынын 2 капалын сайкалдаса өзү аркылуу түс өткөрүү касиетине ээ болот. Жазуунун үстүнө койсо, анын үстүнкү бетинде жазуулар пайда болгондуктан «телекөрсөтүү ташы» — деп атап коюшат. Бордун кенташы. Кени: Аргентина, Перу, Чили, Канада, АКШ, Казакстан ж. б. өлкөлөрдө бар. Жасалма жол менен да алынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Улар

thumb|Tetraogallus tibetanus.
Улар - куштардын кыргоолдор тукумундагы уруусу.
 
Узундугу 60 сантиметрге, салмагы 3 килого жетет. Денеси чымыр, буттары күчтүү. Эркегинин текөөрү бар. Канаттары кыска, жазы, куйругу чолок. Боз түстө, кара тактары бар, капталы жана мойнунда кызгылт-күрөң чийиндери болот. Моногамдар, уясын токойдо жерге салып, 5-9 жумурткасын 1 айча басат. Өсүмдүк бүчүрү, гүлү, уругу, курт-кумурска менен азыктанат. Улардын 5 түрү Кавказ, Түштүк Сибирь, Азиянын тоолорунда кезигет. Кара боор Улардын 1 түрчөсү Кыргызстандын тоолорунда учурайт. Эти үчүн анчылык жасалат.

 Түрү 
 (Pallas, 1811) 
 (S.G. Gmelin, 1784)
 G.R. Gray, 1843
 Gould, 1854
 (Gebler, 1836)

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Канаттуулар
Улан-Удэ

thumb|200px|Улан-Удз 
Улан-Удэ – Россиядагы шаар, Бурятиянын адм. борбору.

Уда дарыясы Селенга д-на куя бериште жайгашкан пристань. Калкы 430 мин. Машина куруу, металл иштетүү (заводдору: авиа, прибор, кеме куруу, локомотив, вагон, «Теплоприбор-Комплект», «Улан-Удэстальмост» ж. б.), жыгаччылык, жеңил, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. РИАнын Сибирь бөлүмүнүн бурят филиалы, ЖОЖ, театрлар (а. и. опера жана балет), музейлер (тарых, сүрөт, бурят таштары, чыгыш искусство, жаратылыш ж. б.) бар. 1666-ж. негизделген. 1698-1730-ж. Удинск, 17301934-ж. Жогорку Удинск, 1923-жылдан Бурятиянын борбору. Собор (18-к.), классицизм стилиндеги конок үйү (19-кылымдын башы) сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары‎
Уланова Галина Сергеевна

Уланова Галина Сергеевна (8. 1. 1910, Петербург - 21. 3. 1998, Москва) - совет балет артисти. СССРдин эл артисти (1951), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1974, 1980).
 
1928-ж. Ленинград хореография окуу жайын (энеси М. Ф. Романовадан жана А. Я. Вагановадан окуган) бүтүргөндөн кийин Ленинград опера жана балет театрынын труппасына кабыл алынган. 1944-60-ж. Москва Чоң театрынын солисти болгон. Партиялары: Одетта-Одилия, Аврора (П. Чайковский, «Аккуу көлү», «Уйкудагы сулуу»), Жизель (А. Адан, «Жизель»), Мария (Б. Асафьев, «Бахчысарай фонтаны»), Жульетта, Золушка (С. Прокофьев, «Ромео жана Жульетта», «Золушка»), Сильфида (Ф. Шопен, «Шопениана»), Тао Хоа (Р. Глиэр, «Кызгалдак») ж. б. У. - классикалык ж. б. бийлерди чебер аткарган. Анын түзгөн образдары психологиялык тереңдиги, таасирдүүлүгү менен айырмаланат. Ал мыкты педагог катары да белгилүү. У. чет өлкөлөрдө гастролдо болгон. Лениндик сыйл. (1957), СССР мамлекеттик сыйл. (1941,1946, 1947, 1950) лауреаты. Төрт Ленин, төрт Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси», Элдердин достугу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Укаяли

Укаяли - Перудагы дарыя, Амазонканын оң куймасы; кээде Укаяли Амазонканын башаты деп эсептелет.
 
Уз. 1950 км, алабынын аянты 375 миң км2. Борбордук Анд тоолорунан башталган Тамбо (жогорку агымында - Апуримак) жана Урубамба д-нын кошулушунан түзүлүп, Амазонка ойдуңу аркылуу агат. Жаан-чачын суусунан куралып, ноябрдан апрелге чейин ташкындайт. Жылдык орточо чыгымы 12 600 м3/сек. Кумария шаарына чейин кеме жүрөт. Негизги порту - Пукальпа.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дарыялар
Уй породалары

Уй породалары, тукуму - адам эмгегинин натыйжасында алынган уй түрлөрү.
 
Дүйнөдө 200дөй Уй породалары бар. Айрым породалар жог. кунардуулугуна, ар кандай табигый шартка байырлашуу жөндөмдүүлүгүнө жараша дүйнөнүн бардык аймактарына таралган. 

Алар: голланд, шортгорн, герефорд, остфриз ж. б. КМШ өлкөлөрүндө сүт багытындагысы - айршир ую, голланд карала ую, жерси ую, дания кызыл ую, швед кызыл ую, эстон кызыл ую, талаа кызыл ую, латыш күрөң ую, олуя-зта ую ж. б.; сүт-эт жана эт-сүт багытындагысы - ала-тоо ую, бестужев ую, кавказ күрөң ую, кострома ую, тамбов кызыл ую, симменталь ую, сычев ую, шортгорн ую ж. б.; эт багытындагысы - абердин-ангус ую, герефорд ую, казак ала баш ую, калмак ую ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Уйлар
Уй кымыз

Уй кымыз - уй сүтүнөн жасалган кымыз.
 
Уйдун сүтүнөн үчтөн бирине суу куюп, кымыран кылып, аны бышырып, ынак кымыздаи көрөнгөлөп жасайт. Ага күн алыс 1-2 л саамал кошуп турса, Уй кымыз жагымдуу келет. Бышканы жана ачытканы ынак кымыздай, к. Кымыз.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Сүт азыктары
Уйдун өлөт ылаңы

Уйдун өлөт ылаңы, ала өпкө (Pleuropmeumonia contagiosa borum) - уйдун тез таралуучу жугуштуу ылаңы.
 
Ылаң Африка, Азиянын көп өлкөлөрүндө, ошондой эле Австралияда көп таралган. Ылаңдаган малдын көбү (70%и) өлүп, мал чарбасына чөң зыян келтирет. Ылаң козгогучу - майда кокк, жылдызча ж. б. формадагы микроорганизмдер. Алар кургатканда, түз тийген күн нурунан, ысытканда (58-60°С) тез (1-5 с) жугушсузданат. Ылаң козгогучу шүүшүн, сийдик, сүт менен бөлүнүп чыгып, чөйрөнү булгайт. Андан таза малга жугат. Букма (жашырын) мезгили 2-4 жума. Катуу кармоочу жана өнөкөт түрлөрү бар. Ылаң катуу кармаганда өпкө жана анын былжыр челдери сезгенип, буттары шишийт, мал тоют жебейт, арыктап, сүтү азаят, чычкактайт, дене температурасы 41-42°Сге жетет, калтырайт, 2-8 күндө мал өлөт. Ылаңдын өнөкөт түрүндө мал арыктайт, жөткүрөт, оозунан ириң аралаш суюктук агат. Ылаң көпкө созулса, мал өлүмгө учурайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар
Уйду бордоо

Уйду бордоо - этке союулуучу уйду байлап, нормалап тоют берип семиртүү. Негизинен дени таза, тукумдук уйлардан башка торпоктор, жараксыз деп табылган саан уйлар семиртүү үчүн бордолот.
 
Борго байлануучу уйдун жашына, эттүүлүгүнө жана тоюттун түрүнө жараша бордоо мөөнөтү 60-150 күн. Тоюттандыруу, багуу иштерин жакшылап уюштуруу максатында борго байланган уйлар эркек-ургаачысына, жашына, эттүүлүгүнө жараша топторго бөлүнөт. Бордолуучу мал орто семиздикте болууга тийиш. Уйду көк жана чыктуу тоют менен бордоодо бир жана көп жылдык өсүмдүктөр, бакча өсүмдүктөрү ж. б. пайдаланылат. Ошондой эле уйга силос, кант кызылчасынын тобун берсе натыйжа жакшы болот. Минерал тоюттан кайнатма туз (бир уйга 6595 гдан), үч кальций фосфат (60-75 г,) кошулат. Бордолуп жаткан мал бир күндө орточо 800-1200 гдан кошумча салмак кошот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Уйлар
Уйгур тили

Уйгур тили - уйгурлардын тили. Кытайга, Казакстан, Өзбекстан, Түркмөнстан жана Кыргызстанга тараган.
 
Түрк тилдеринин түштүк-чыгыш же карлук тобуна кирет. Адабий тили 20-кылымдын 30-жылдарында калыптанган. Уйгур тили кийинки аймактык өзгөчөлүктөрүнө карай үч диалектиге бөлүнөт: борбордук, түштук (хотан) жана чыгыш (лобнор).

Уйгур тили орус графикасын, ал эми Синцзяндын адабий Уйгур тили араб графикасын колдонот. Чет тилдерден кирген сөздөр арбын.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тилдер
Цзян Цзэминь

Цзян Цзэминь (17. 8. 1926-ж. т„ Цзянсу провинциясы, Янчжоу - 30. 11. 2022) - партиялык жана мамлекеттик ишмер, Кытай КП БКнын генералдык секретары (1989-2002), КЭРдин төрагасы (1993-2003), Кытай КП БКнын Аскер кеңешинин төрагасы (1990-2005).
 
1947-ж. Шанхай университетин бүтүргөн соң, машина куруу министрлиги системасында инженердин жардамчысы, инженер, директордун 1-орун басары, парткомдун секретары, илимий-изилдөө институтунда директор, 198081-ж. импорт жана экспорт иштери, инвестиция боюнча мамлекеттик к-ттин жооптуу катчысы жана төраганын орун басары, 1981-85-ж. электр өнөр жай министринин 1-орун басары, министри, 1985-89-ж. Шанхай шаарынын мэри болуп иштеген. Цзян Цзэминьдин бийлиги Кытайдагы Тяньаньмэнь аянтындагы окуяларда (1989) саяеий эркиндик жөнүндө демонстранттардын талаптарын колдогон. Саясатта Дэн Сяопиндин реформасын уланткан. Цзяндин тушунда Кытай Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна кирген. Коммунисттик партиянын катарындагы консерваторлордун каршылыктарына карабастан, өзүнүн «Үч өкүлчүлүк» деген теориясын иштеп чыгып, дыйкандардын жана жумушчулардын саясий укугун интеллигенцияга теңеген жана жеке ишкерлерди партиянын катарына кабыл алууга жол ачкан. 2002-ж. бийликти Ху Цзиньтаого өткөрүп берген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Цзюлун

Цзюлун, Коулун - Кытайдын Сянган (Гонконг) шаарынын материктеги бөлүгү; Цзюлун ж. а-ндагы шаар жана порточо
 
Калкы 2 млндой (2010). Метрополитен иштейт. Т. ж. бекети, эл аралык аэропорту бар. Кеме куруу, текстиль, тамак-аш, жеңил ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Цзыбо

Цзыбо, Чжандянь - Түндүк Кытайдагы шаар, Шаньдун провинциясында.
 
Калкы 2,7 млн (2010). Ири жол тоому жана өнөр жай борбору. Көмүр казып алат. Кытай фарфору менен даңкталган беш шаардын бири. Металлургия, машина куруу, нефть ажыратуу, нефть-химиялык (синтетикалык каучук, назик химия ж. б.), текстиль, фармацевтика, курулуш материал ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. 

Маалымат жана биомед. технологиялар жаатында жогорку технология тармактары (электроника, жаңы материал түзуү), информатика өнүгүүдө. ЖОЖ, фарфор музейи, 2 театр, тарыхый-маданий эстеликтер ж. б. бар. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Цех

Цех (нем. zeche - иш бөлмө) - өнөр жай ишканасынын негизги өндүрүш бөлүмү.
 
Жалпы өндүрүш процессине катышып, продукция чыгаруу, башкы өндүрүштү же бүт ишкананы техникалык же чарбачылык жактан тейлөө боюнча белгилүү иш аткарат. 

Багытына жараша Цех негизги (өндүрүш), жардамчы, тейлөөчү, көмөкчү жана кошумча болуп бөлүнөт. Негизги Цех ишканада продукция чыгаруу процессин ишке ашырат; Жардамчы Цех негизги Цехти же бүт ишкананы техника, энергия менен камсыз кылып, ремонт жумушун аткарат; Тейлөөчү Цех бардык чарбачылык иштерди аткарып, негизги Цехти жана бүт заводду техникалык жактан тейлейт: сырьё, материал, отун, чала фабрикат, даяр продукция ж. б-ды кабыл алат, сактайт, берет жана ташыйт; 

Көмөкчү Цех негизги өндүрүштө продукция чыгарууга зарыл (идиш, челек, үкөк, ящик ж. б.) нерсе белендейт. Кошумча Цех өндүрүш таштандысынан кошумча продукция чыгарат. Ишканадагы Цехтин курамы өнөр жай тармагына, продукциянын түрүнө, өндүрүштүн масштабы менен тибине жараша ар түрдүү болот. Ири Цех участка, линия жана бөлүмдөн турат. Айрым чакан ишканада Цех түзүлбөйт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өндүрүш
Цефеиддер

Цефеиддер - жаркырактыгы акырындык менен мезгилдүү өзгөргөн үзгүлтүктүү өзгөрмө жылдыздар.
 
Булар ак же саргыч жылдыздар, аты Цефей топ жылдызынын дельтасынан (б) келип чыккан. Аны 1784-ж. англ. астроном Жон Гудрайк ачкан. Бул жылдыздуу асмандан оңой табылат. Ц-дин жарк этиши мезгилдүү өзгөрүп турат. Ал ар бир беш күн 8 саатта кайталанат. Спектрдик байкоолордо нур ылдамдыгы менен спектрдик классы өзгөрүлүп тураары байкалат. Жылдыздын түсү да өзгөрүп турат. Цефеиддер эки топко бөлүнөт. Мезгили 1 суткадан кичирээк болгон кыска мезгилдүү Цефеиддер өтө ысык жана мезгилдери эки суткадан чоңураак классикалык Цефеиддер муздак болот. Классикалык Цефеиддердин мезгилдери чоңойгон сайын жылдыздын жарык чыгаруучулугу ошончолук жогору болот. Жарык Цефеиддер Ааламдын шам чырагындай алыстан көрүнүп турат. Цефеиддер - жарыгы күчтүү зор жылдыздар. Жарыгы Күн жарыгынан ондогон миң эсе чоң. Цефеиддер Биздин Галактиканын өлчөмүн жана формасын өлчөөгө жардам берет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Астрономия
Цестоздор

Цестоздор - малдын цестод тасма курттары пайда кылуучу гельминтоз ылаңдары (дифиллоботриоз, дипилидиоз, монезиоз, ценуроз, цистицеркоз, эхинококкоз ж. б.).
 
Ылаң козгогуч курттар (Pseudophliolae жана Cyclophellidae) кеңири таралган. Алар омурткасыз жана омурткалуу жаныбарлардын организминде өөрчүп, карын, боор ж. б-ларын жабыркатат, малдын кыймыл аракетин бузат. Малга Цестоздор жылдын бардык мезгилинде жугат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар
Церуссит

thumb|Церуссит.
Церуссит (лат. cerussa - аки; өңү окшош болгондуктан ушундайча аталат), ак коргошун кен ташы карбонаттар классындагы минерал.
 
Кошунду элементтери: Sr, Zn, Са. Ромб системасында кристаллдашат. Өңү түссүз, ак, боз, саргыч, айрымдары кара. Катуулугу 3,0з, 5; с. салм. 6,46,6 г/см3. Ц. - коргошун кендеринин кычкылдануу зонасында Экинчи ирет пайда болгон минерал. Англезит, ванадинит, лимонит ж. б. минералдар менен бирге кездешет. Коргошун алууга жана ак сыр даярдоого пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Церетёли Акакий Ростомович

Церетёли Акакий Ростомович (9. 6. 1840, азыркы Грузия, Сачхер району, Схвитори айылы - 26. 1. 1915, ошол эле жер, сөөгү Тбилисиге коюлган) - грузин акыны жана коомдук ишмер.
 
1859-63-ж. Петербург университетинде окуган. И. Г. Чавчавадзе менен бирге 1860-жылдардагы улуттук-боштондук кыймылды жетектеген. «Тарнике Эристави» (1884), «Киколдун аңгемеси» (1889), «Натэла» (1900) ж. б. тарыхый поэмалары, «БашиАчуки» (1895-96) повести бар. Церетёли жарандык жана сүйүү лирикасынын чебери («Жылтылдак конуз», «Сулико» ж. б.). 1906-ж. «Интернационалды» грузин тилине которгон. Церетёли 1894-99-ж. жазган «Баштан өткөндөр» автобиографиялык чыгармасында 19кылымдын 2-жарымындагы грузин турмушу сүрөттөлгөн. Анын «Сулико», «Сүйгөнүмө», «Амиран», «Тарбиячы», «Кичинекей Ках», «Таң», «Цицинател» ж. б. ырлары грузин элине кеңири сиңип, обондуу ырларга айланган. 1947-ж. «Баштан өткөндөр » повестинин негизинде көркөм фильм тартылган (реж. К. Пипинашвили). 1939-ж. туулуп өскөн айылына музейи ачылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ценоз

Ценоз (гр. Koinos - жалпы) - ар кандай организмдер жыйындысы.
 
Ценоз зооценоз (жаныбарлар жамаатташтыгы), фитоценоз (өсүмдүктөр жамаатташтыгы), микробоценоз (микроорганизмдер жамаатташтыгы) ж. б. болуп айырмаланат. Көбүнчө биоценоз деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Организмдер
Цемент сырьёлору

Цемент сырьёлору - цемент өндүрүүдө пайдаланылуучу минералдык түзүлүштөр.
 
Бир т цемент клинкерин (өтө майдаланган акиташ менен чопонун аралашмасын күйгүзүүдөн алынган жарым жартылай продукту) өндүрүү үчүн орточо нымдуулуктагы негизги минералдык сырьёдон 1,7-2,1 т иштетилет. Анын 75-82%ин карбонаттуу, 18-25% ин чополуу компоненттер түзөт. 

Карбонаттуу тектерден: акиташ, бор, үлүл акиташы, акиташтуу туф; карбонаттуу-чополуу тектерден: мергелдүү акиташ, мергель; чополуу тектерден: чопо, чополуу сланец, лёсс, лёсс еымал кумай, кумай пайдаланылат. Башка сырьёлук материалдар (курамында темирдин компоненттери барлар, флюорит, фосфогипс, кремнийлүү фтордуу натрий) аз санда кошулат. Алсак, сырьёну майдалоодо чөкмө тектер (диатомит, трепель, опока, глиеж, спонгиолиттер) жана жанартоо тектери (күл, туф, пемза жана трасс) менен катар эле домна мештеринен жана электр станцияларынан чыгарылган күл кошулса, цементтин катуу мөөнөтүн жөнгө салуу үчүн гипс кошулат. Карбонаттуу жана чополуу тектер бардык геологиялык жаштагы катмарларда ири аянттарда калың гоптолгонун эске алсак, Цемент сырьёлорунун дүйнөлүк запасы абдан көп (так аныктала элек). Кыргызстанда жалпы запасы 260 млн т болгон 4 кени казып алынууда. Ак-Сай, Агала-Таш, Күрмөнтү, Исфайрам кендеринде запасы мол. Цемент сырьёлору Кант, Кубасай, Күрмөнтү цемент заводдорунда пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өндүрүш
Цельсий шкаласы

Цельсий шкаласы - нормалдуу атмосфералык басымда (101 325 паскаль же 760 сым. мам. мм.) муздун эрүү жана суунун кайноо температураларынын ортосундагы интервал 100 бирдей бөлүккө бөлүнгөн температуралык шкала.
 
А. Цельсий сунуш кылгандыктан шкала анын ысымынан аталган (1742). Ц. ш. боюнча температура Цельсий градусу (°С) аркылуу туюнтулуп, муздун эрүү температурасы 0°С, суунун кайноо температурасы 100°С алынат. Термод. температура менен төмөнкүдөй байланышкан: t = Т-273,16°.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Цельсий Андерс

Цельсий Андерс (27. 11. 1701, Швеция, Уппсала - 25. 4. 1744, ошол эле жер) - швед астроному, геолог жана метеоролог (ошол учурда геология жана метеорология астрономиянын бөлүмү болгон).
 
Уппсала университетинде математика жана астрономия боюнча профессор (1730-44). Ал температуралык шкаланы (Цельсий шкаласы) сунуш кылган (1742). Фр. астроному Пьеро Луи Моро де Мопертюи менен бирге Лапландияда 1 градустагы меридиан кесиндисин өлчөө максатында жүргүзүлгөн экспедицияга катышкан. Уюлдук жаркыроого байкоо жүргүзгөн жана З00дөн ашык өзүнүн ж. б-дын байкоолорун баяндап жазган. Уюлдук жаркыроонун табияты магнетизм менен байланышкан деген туура жыйынтык алган. Уппсала астр. обсерваториясын негиздеген (1741). Цельсий жарыкты жутуп алуучу, бирдей айнек пластиналардын системасын колдонуу менен З00дөн ашык жылдыздын жарыктыгын так өлчөгөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Целестин

Целестин (лат. caelestis - көгүлтүр асмандай) - сульфаттар классындагы минерал, SrS04.
 
Курамынын 56,42% ин SrO, 43,58% ин S03 түзөт. Кошунду элементтери: Са, Ва. Ромб системасында кристаллдашат. Өңү: көгүлтүр, саргыч, айрымдары түссүз, тунук; айнек сымал жылтырайт. Катуулугу 3-3,5; с. салм. 3,9-4,0 г/см3. Анча терен эмес гипергендик шартта пайда болот. Целестин чөкмө тектердин арасында кристалл, жаракаларда друз түрүндө, көпчүлүк учурда акиташ, доломит жана гипстүү тектердин арасында арагонит, кальцит, таш тузу жана таза күкүрт менен чогуу кездешет. Кыргызстанда бор жана неоген мезгилдеринин чөкмө тектеринин арасында жолугат. Целестин - стронций жана анын туздары алынуучу баалуу кенташ, пиротехникада, айнек жана карапа өндүрүшүндө, фармацевтикада пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар