Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
У Тан

У Тан, Маха Тхрай Ситху У Тхан (22. 1. 1909, Пандано, Бирма - 25. 11. 1974, Нью-Йорк, АКШ) - бирмалык дипломат, БУУнун Генералдык секретары (1962-71). Пандано улуттук орто мектебин, Рангун университетин бүтүргөн.
 
Дипл. иштерге чейин маалымат жана билим берүү тармактарында улук окутуучу, директор, Улуттук билим берүү маселелери боюнча кеңештин жана окуу китептери боюнча Бирма к-тинин, мектеп директорлору ассоциациясынын аткаруу к-тинин мүчөсү, журналист, билим берүү системасы боюнча Бирма к-тинин секретары, 1947-48-ж. Бирма Өкмөтүнүн пресс-секретары, 1948-49-ж. Маалымат берүү кызматынын директору, 1949-53-ж. Бирма маалымат министринин, 1953-55-ж. Премьерминистрдин канцеляриясынын, 1955-57-ж. Бирма экономикалык жана социалдык кенешинин секретары, 1957-61-ж. БУУнун алдында Бирманын туруктуу өкүлү, 1959-ж. БУУнун Ассамблеясынын 14сессиясынын төрагасынын орун басары, 196162-ж. Конго үчүн БУУда макулдашуу комиссиясынын жана капитал фондун өнүктүрүү боюнча к-ттин төрагасы, Бирма премьер-министринин кеңешчиси, БУУнун Генералдык секретарынын милдетин аткаруучу болуп иштеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Утайшань

Утайшань - Кытайдын чыгышындагы тоо; Шаньси провинциясында. Кытай буддизминде ыйык деп саналган 4 тоонун бири.
 
Уз. 170 кмдей. Бийикт. 3061 м. Кумдук, акиташ жана жанар тоо тектеринен турат. Жону жайпак, капталдары тик. Бир нече храмдар (1-к.), 8-9-кылымга таандык жыгачтан салынган кечилканалар сакталган. 2008-ж. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Усупов Сабыр

Усупов Сабыр (15. 5. 1939-ж. т., Ысык-Көл обл., Жети-Өгүз району, Шалба (азыркы Тилекмат) айылы) - спортчу (эркин күрөш).
 
СССР спортунун чебери (1961), КРдин эмгеги сиңирген машыктыруучусу (1978). Эркин күрөш боюнча КРдин 12 жолку чемпиону. КМДТИни бүтүргөн (1961). 1961-68-ж. «Алга» спорт коомунда улук устат, 1970-72-ж. КРдин эркин күрөш боюнча тандалма командасынын улук машыктыруучусу, 1972 75-ж. балдар спорт мектебинин улук устаты, 1975-86-ж. КМДТИнин окутуучусу, даярдоо бөлүмүнүн башчысы, 1987-93-ж. КМУнун улук окутуучусу, 1993-94-ж. Ысык-Көл мамлекеттик унтинде кафедра башчысы. СССРдин 3-6-спартакиадаларынын катышуучусу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Усупбаев Акылбек Чолпонкулович

Усупбаев Акылбек Чолпонкулович (1956ж. т., Талас обл., Кара-Бура району, Аманбаев айылы) - медицина илимдин доктору (2000), проф. (2001). КММИни (1980), Харков медициналык институтунун аспирантурасын (1987) бүтүргөн.
 
Бишкек шаардык № 1 жана № 2 клиникалык ооруканада уролог, хирург-врач, бөлүм башчы (1981-91), ш-дык медициналык тез жардам клиникалык ооруканасында бөлүм башчы, башкы врачтын орун басары жана башкы врачы (1991-2004), 2001-жылдан КММАда урология жана андрология кафедрасынын башчысы. 2004-жылдан Улуттук госпиталга караштуу Респ. урология илимий борборунун директору. Усупбаевдин жетекчилиги менен республикада дарылоо жана диагноз коюу боюнча бир кыйла жаңы методдор практикага киргизилген. Мис., эритроциттик эндотоксинди аныктоо менен анын сперматогенезге тийгизген таасирин, заара-таш ооруларында тукум улоонун жоголушу жана анын калыбына келүү даражасын эксперименттик аныктоо, катуу кармаган өзгөчө эмес орхоэпидидимитти хирург. дарылоо; бөйрөктүн таш оорусун операция жолу менен дарылоодо бөйрөктү жана жогорку заара жолдорунун сарыктырма ыкмасы, ортопедиялык табарсык жасоо, цистоэктомия жүргүзүү; кош бойлуулардын пиелонефритин озон менен дарылоо ж. б. Усупбаев Борбордук Азияда 1жолу жыныс алмаштыруу операциясын жасаган (2013). Ал Бүткүл дүйнөлүк (1997) жана Европалык урологдор бирикмесинин (2009) мүчөсү, Кыргызстан урологдорунун респ. илимий коомунун президенти (2001). Анын 214төн ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монографиясы, 2 автордук күбөлүгү, 12 ойлоп табуусу, 16 рационалдык сунуштары бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Усубалиев Жеңишбек

Усубалиев Жеңишбек (18. 4. 1942-ж. т., Нарын обл., Жумгал району, Кызарт айылы) - техника илимд. кандидаты (1976), проф (2002), Кыргыз ССРинин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйл. лауреаты (1976), КРдин элге билим берүүсүнүн отличниги, ФПИнин (1966), аспирантурасын (1972) бүтүргөн.
 
1966-93-ж. ФПИде ассистент, улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы, декан, 1993-99-ж. КММИде проректор, Мамлекеттик гуманитардык борбордун башкы директору, Эмгек шарттарын коргоо жана экспертизалоо департаментинин директору, Эмгек жана социалдык коргоо министринин орун басары, ошол эле мезгилде КР УИАнын Машина таануу институтунун илимий кызматкери болуп эмгектенген. 2000-жылдан КТМИде кафедра башчысы. Илимий изилдөөлөрү тоо кен машиналарын курууга арналган. 100дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 2 монография, 22 ойлоп табуу, 2 окуу китеби жана 8 окуу куралы жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Усубакунов Мамыт

Усубакунов Мамыт (15. 8. 1930, Чүй обл., Сокулук району, Саз айылы - 2011, Бишкек) - химия илимдин доктору (1983) проф. (1985), Кыргыз ССР ИАнын корр. мүчөсү (1984) Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйл. лауреаты (1982), Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген ойлоп, табуучусу (1972), КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1995).
 
1952-ж. КМУну бүтүргөн. Кыргыз ССР ИАнын Орг. эмес жана физикалык химия институтунда кенже, улук илимий кызматкер (1952-64), 1965-жылдан лабораториялык башчысы болуп иштеген. Түстүү металлдардын технологиясы боюнча адис. Анын илимий эмгеги өтө таза сурьманы жана анын бирикмелерин алууга багытталган. 150дөй илимий эмгеги, а. и. 3 монография, 15 автордук күбөлүк жана патенттери бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Усть-Ордо бурят автономия округу

Усть-Ордо бурят автономия округу - РФтеги субъект.
 
Иркутск облусунун курамында. Чыгыш Сибирдин түштүгүндө, Байкал өндүрүндө жайгашкан. Лена-Ангара платосунун түштүк бөлүгүн ээлейт. Аянты 22,4 миң км2. Калкы 142,0 миң (2010). Борбору - Усгь-Ордо шаарчасы (13,0 миң). Калкынын орточо жыштыгы 1 км2 жерге 6,3 киши. Адм-айм. жактан 6 районго бөлүнөт. Элинин негизин орустар (56,5%) менен татарлар (36,2%) түзөт. Ошондой эле украиндер, буряттар ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Динге ишенгендери православныйлар (5 диний уюмдары бар), буддалар (2), протестанттар (2). Буряттардын арасында шаманизм, православие жана будда дини таралган. Сибирь федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийликтин органдар системасы У.-О. Б. а. о-нун 1995-ж. кабыл алынган уставы боюнча аныкталат. Жаратылыш шарты адамдардын жашоосу үчүн жагымдуу. Экол. абалы курч. Негизинен өнөр жай борборлорунун (Иркутск - Ангарск - Усолье-Сибирь) көп болушу, айдоо аянттарынын интенсивдүү иштетилиши, токойлордун көп кыйылышы, ядролук куралдардын жардырылышы (1982; Оса шаарчасынан 50 км түндүктө) аймактын жаратылышына терс таасирин тийгизип келүүдө. Таш көмүрдүн, нефтинин, гипстин, таш тузунун, отко чыдамдуу чопонун жана газдын кендери бар. Сульфиддүү минерал суулары чыгат. Аймагынын 50% ке жакынын токой (көк, кызыл, мырза жана бал карагайлар) ээлейт. Региондун дүң продукциясынын көлөмү 3 млрд 168 миң рублди түзөт. Андагы айыл чарбанын үлүшү (% менен) 68,1, өнөр жайдыкы 3,7. Өнөр жайынын башкы тармактары токой жана жыгаччылык. Ошондой эле тамак-аш, ун, отун ж. б. ишканалары бар. Автомобиль жолунун узундугу (км менен) 2341,2 (а. и. 709,2си асфальтталган), т. ж-нуку 30. Ангара д-нда кеме жүрөт. Братск суу сактагычы курулган. Округдун түштүк-батышынан Транссибирь т. ж. магистралынын бир бөлүгү өтөт. Дан эгиндери (а. и. буудай басымдуу), тоют өсүмдүктөрү айдалат. Жылкы, чочко, бодо мал жана кой асыралат. Жалпы билим берүүчү 241 мектеп, 5 баштапкы жана атайын орто, Бурят мамлекеттик университетинин Бахон филиалы, китепканалар, 4 музей (а. и. улуттук, адабият ж. б.) бар.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия
Устав фондусу

Устав фондусу - мамлекеттик жана жеке ишканалардын туруктуу пайдалануусуна жана карамагына берилген негизги жана айланма каражаттын суммасы; ишкананын уставында белгиленет (к. Уставдык капитал).
 
Устав фондусун түзүүдөгү негизги булактар: фонддун мүчөлөрүнүн (учредитель) башка уюмдар менен жеке жактардын ыктыярдуу акчалай салымдары; фонд тарабынан түзүлгөн ишкананын, уюмдун өндүрүштүк иш-аракетинен түшкөн (тапкан) пайдасынан; фонддун пайдасы үчун өткөрүлгөн иш-чаралардан (атайын өткөрүлгөн лотерея оюндары, өндүрүштүк, басмалык ж. б.) түшүүчү кирешелер; жалпы жамаатын ыктыярдуу иштеринен чегерилүүчү каражаттар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекет
Усрушан

Усрушан, Осрушан - арабдар Орто Азияны басып алгандан кийин аталып калган тарыхый аймак.
 
Орто кылымдагы араб-фарсы жазма маалыматтары боюнча аны батышынан Самарканд, түндүгүнөн Шаш (Ташкент), чыгышынан Памир жана Фергана, түштүгүнөн Фергана курчап, негизинен Самарканд жана Кожент шаарынын аралыгын камтыган. У. аймагы арабдардын жүрүштөрүнүн натыйжасында 822-23-ж. толук каратылган. В. Бартольддун пикиринде Усрушанын борбору Бунжикет (Пянжикет) болуп, ал азыркы ОроТөбө шаарынан 25 чакырым түштүк-батышта жайгашкан. Ал-Йакубинин (9-к.) маалыматы боюнча У-да 400гө жакын чеп болуп, Замин, Жизак, Нужкет, Фагкет, Арсубаникет, Сабат ж. б. шаарлардан болгон. Кудама боюнча («Китай ал-харадж ва сан’ат ал-китаба») Шурусан, Худуд аЛалам мин ал-Машрик ила-л-Магрибде Сурушан деп көрсөтүлсө, Йакутта («Му’джам ал-булдан») Мавераннахрдагы бир шаар катары берилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Усманов Рафик Каримович

Усманов Рафик Каримович (1947-ж. т., Фрунзе) - медицина илимдин доктору (1995). КММИни (1971), СССР МИАнын Вирусология институтунун (Москва ш.) аспирантурасын (1976) бүтургөн.
 
Кыргыз ССР Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Эпидемиология, микробиология жана гигиена ИИИде, СССР а.ч. ИИИде жана Кыргыз ССР ИАнын Биология жана физиология институтунда кенже илимий кызматкер (1976-90), КММИде аесистент (1990-95), Эпидемиология, микробиология жана гигиена ИИИде жана алдын алуу жана медициналык экология ИИИде лабораториялык башчы (19962000). 2000-жылдан КРдин Саламаттык сактоо министрлигинин «Алдын алуу медицинасы» илимий өндүрүштук лабораториянын башчысы болуп иштейт. Вирусология жана эпидемиология боюнча адис. 130дан ашык илимий эмгеги, а. и. 2 ойлоп табуусу бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Уси

thumb
Уси - Кытайдын чыгышындагы шаар.
 
Цзянсу провинциясында. Янцзы д-нын жана Улуу каналдын боюнда. Калкы 7,5 млн (2024, агломерациясы менен 5,2 млн). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Текстиль (пахта, жүн, жибек кездеме ж. б.) өнөр жайынын ири борбору. Машина куруу (а. и. кир жуугуч, телевизор), электроника, металлургия, химиялык, тамак-аш, жеңил өнөр жай ж. б. ишканалары иштейт. ЖОЖ (Технол. институт), Будда статуясы, Гранд-опера театры, музей, эс алуу парктары ж. б. бар. Шаар б. з, ч. 202-ж. негизделген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Урчуктуу механизм

Урчуктуу механизм (ор. кулачковый механизм) - кыймылдуу урчугу (звеносу) башка кыймылдуу түрткүч (звеносу) менен өз ара аракетте болгон механизм.
 
Түз сызыктуу кыймыл жасаган урчук копир деп аталат. Урчуктуу механизмдер 4 топко бөлүнөт: түрткүчүнүн тиби боюнча: жалпак түрткүчтүү; роликтүү; ийне сымал; учтуу түрткүчтүү. Түрткүчүнүн кыймылы боюнча: алга-артка термелүүчү, ургучунун кыймылдоо мүнөзү боюнча: алга-артка термелүүчү, айлануучу болуп айырмалант. Урчуктуу механизмдин негизги мүнөздөмөсү - түрткүчүнүн максимум которулуусу, жумуш аткаруучу механизминин максимум ылдамдыгы же ылдамдануусу жана жумуш аткаруучу механизминин кыймыл закону. Урчуктуу механизм ичинен күймө кыймылдаткычтын газ бөлүштүрүүчү механизминде, металл кесүүчү станокто ж. б. машиналарда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Уруу (биология)

thumb|Myripristis jacobus (Myripristis: уруу, jacobus: түр).
Уруу (лат. Genus) - түрдөн жогору турган негизги таксономиялык категория (Бинардык номенклатура).
 
Теги жакын түрлөрдү бириктирет. Мис., токой мадылы, камыш мадылы, бенгол мадылы - мышыктар Уруусуна, мырза карагай, сибирь карагайы ж. б. - карагайлар У-суна биригет. Кээ бир Уруулар ондогон, жүздөгөн жана миңдеген (курткумурскалар, өсүмдүктөр) түрдү камтыса, айрымдарынын 2-4 же 1 эле түрү бар.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
Урусова Толкун Эсеновна

Урусова Толкун Эсеновна (4. 6. 1965-ж. т., азыркы Чүй обл., Кант району, Кызыл-Бирлик айылы) - математик, программист, физика-математика илимдин доктору (2009).
 
Фрунзе финансы-экономикалык техникумун (1984), КМУну (1992) бүтүргөн. КМУда техник-программист, инженер-программист, инженер, жетектөөчү инженер, лабораториялык башчысы, бөлүм башчы (1984-97), КММАда компьютердик маалымат борборунун директору, кафедра башчысы (1997-2004), КР УИАда улук илимий кызматкер, башкы илимий кызматкер, окумуштуу катчы (2004-13). Окуу процессинде компьютер технологиясын колдонуу, математикалык жана компьютердик моделдөө (моделирование) боюнча адис. 60тан ашык илимий эмгеги, а. и. 2 монография, 1 окуу жана 2 методикалык куралы жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Урусов Руслан Мухтарович

Урусов Руслан Мухтарович (14. 12. 1955-ж. т., Фрунзе) - физик, физика-математика илимдин доктору (2002). проф. (2008). КМУну бүткөн (1978).
 
КРдин Респ. окуу жайлар аралык эсептөө борборунда инженер-математик, улук математик-программист, улук инженер-программист, топтун башчысы, Маалымат жана маалыматтык технологиялар институтунда башкы адис болуп иштеген. 1996-жылдан Физика-тех. маселелер жана материал таануу институтунда бөлүм башчы. Плазманын электр жаа агымын сандык моделдештирүү боюнча адис. 90дон ашык илимий эмгектин, а. и. 2 монографиянын автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Уруктуу өсүмдүктөр

thumb|Welwitschia mirabilis.
Уруктуу өсүмдүктөр, сперматофиттер (Spermatophyta) - урук пайда кылуучу татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр.
 
Уруктуу өсүмдүктөргө жылаңач уруктуулар жана жабык уруктуулар же гүлдүү өсүмдүктөр кирет. Айрым татаал түзүлүштүү риниофиттер, мамык чөптөр, плаун сымалдар, кырк муундар жана папоротниктер урук пайда кылбайт. Уруктуу өсүмдүктөдүн (өзгөчө жабык уруктуулардын) гаметофити (жыныстык мууну) жок болуп кеткендиктен, алар спорафитте өөрчүшөт. Уруктуу өсүмдүктөр эволюциялык өөрчүүсүнүн натыйжасында споралуу өсүмдүктөрдөн пайда болгон. Алардын биосферада жана адам турмушунда мааниси чоң.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өсүмдүктөр
Уруктануу

Уруктануу - өсүмдүк, жаныбар жана кишиде эркек жана ургаачы жыныс клеткаларынын - гаметалардын кошулуп, зигота пайда кылуусу.
 
Натыйжада зиготадан жаңы организм өөрчүйт. Уруктануу жыныстык көбөйүүнүн негизин түзүп, тукум куума белгилердин кийинки тукумга берилишин камсыз кылат. Өсүмдүктөрдө өзүнөзү уруктандыруу эркек жана ургаачы гаметалар бир эле өсүмдүктөн, кайчылаш Уруктанууда бул клеткалар (гаметалар) башка өсүмдүктөрдөн келет. Өсүмдүктөрдө жыныс клеткалар атайын органдарында - гаметангелийлерде калыптанат. Бир клеткалуу жаныбарлар менен жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн Уруктануусу өтө жөнөкөй болот. Аларда гаметалар калыптанбайт, жөн гана эки организм (гомогамия, плазмогамия) же алардын дене бөлүктөрү кошулат, же бир клетканын протопласты экинчи клеткага өтөт (коньюгация). Бактериялар менен көк жашыл балырларда жыныстык көбөйүү болбойт. Калган өсүмдүктөргө Уруктануунун үч түрү (изогамия, гетерогамия, оогамия) мүнөздүү. Формасы жана чоңдугу жагынан айырмаланбаган кыймылдуу эки гамета кошулса изогамия, кыймылдуу, бирок, бири экинчисинен чоң (чоңу ургаачы, кичинеси эркек) гаметалар кошулса гетерогамия, ал эми ири жана кыймылсыз ургаачы гамета (энелик клетка) менен кичине жана кыймылдуу эркек гамета (сперматозоид) кошулса оогамия деп аталат. Уруктуу өсүмдүктөрдө Уруктануу чаңдашуудан кийин гана жүрөт. Жаныбарларда ички жана сырткы Уруктануу белгилүү. Кургакта жашоочу курт-кумурскаларда, сойлоочуларда, куштарда Уруктанууургаачынын организминин ичинде, кишиде демейде жатын түтүгүндө жүрөт. Көпчүлүк балыктарда, жерде-сууда жашоочуларда, көпчүлүк сууда жашоочу омурткасыздарда Уруктануу сыртта болот. Булардын ургаачылары энелик клеткаларын (икрасын) сууга таштайт, эркектери аларга уругун чачат. Уруктануунун аралык түрү сырткы-ички Уруктанууда байкалат. Бул учурда эркектери уруктук суюктугун сырткы чөйрөгө, субстратка ж. б-га таштайт, аны ургаачысы өздөрү алып кетет. Уруктануунун мындай түрү топуракта жашоочу көпчүлүк муунак буттууларга, куйруктуу амфибияларга мүнөздүү.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
Уругвайлар

Уругвайлар - Түштүк Америкадагы эл, Уругвайдын негизги калкы.
 
Аргентина, Бразилия, ошондой эле АКШ, Австралия жана Испанияда да жашашат. Жалпы саны 2 млн 830 миң киши, а. и. Уругвайда 2 млн 200 миң (2010). Испан тилинде сүйлөшөт. Дини - католик, протестанттар да бар. Уругвайлардын этностук негизин испандар, италяндар, француздар түзгөн. Уругвайлар негизинен испан колониячыларынын (16-18-кылымдагы) тукуму. 19к-дын аягы - 20-кылымдын башынан массалык европалык иммиграция башталып Уругвай, Испания, Италия, Франциядан, кийинчерээк Африкадан кул-негрлер, орус сектанттары, армяндар, түрктөр, ошондой эле украиндер келген. Жергиликтүү индейлердин (чарруалар) көбү кырылган. Өлкөнүн түндүгүндө анча көп эмес метистер жана негрлер (12%) жашап, айыл чарбасында, мал чарбасында эмгектенишет. Калктын 94% и жакыр турмушта. Салттык кийимдери - жол-жолу бар пончо, жамынгыч. Шаардыктар европа үлгүсүндөгү кийимдерди кийишет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери

Категория:Неороман элдери
Уругвай (дарыя)

Уругвай (дарыя) - (исп. Rio Uruguay; жергиликтүү гуарани индейлеринин тилинде «кооз куштар дарыясы») - Түштүк Америкадагы дарыя, жогорку агымы Бразилияда; калган бөлүгү батышында Аргентинанын, чыгышында Бразилия менен Уругвайдын чек аралары аркылуу агат.
 
Сьерра-дуМар кырка тоосунан башталган Пелотас жана Каноас д-нын кошулушунан түзүлүп, Ла-Плата булуңуна куят. Уз. (Пелотас д-сы менен кошо) 2200 км, алабынын аянты 307 миң км2. Туурасы чатында 12 кмге жетет. Негизги куймасы - Рио-Негро, Ибикуи. Жогорку жана ортонку бөлүгүндө Бразилия бөксө тоосу аркылуу агат. Босоголуу, шаркыратмалар көп. Орточо чыгымы Конкордия ш. тушта 5500 м3/сек. Жаан-чачын сууларынан куралат. Күзүндө жана жазында кирип, суунун чыгымы 22 миң м2/секг& чейин жогорулайт. Сальто жана Конкордия ш. туштагы шаркыратмаларга ири суу түйүндөрү жана ГЭСтер курулган. Пайсанду шаарына чейин деңиз кемелери жүрөт. Негизги шаарлары жана порттору: Конкордия (Аргентина), Сальто, Пайсанду, Фрай-Бентос (Уругвай).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дарыялар
Категория:Аргентина
Категория:Бразилия
Категория:Уругвай
Уроо

Уроо - тоо тектердин туруктуу абалы бузулуп, андан пайда болгон ар кыл өлчөмдөгү сыныктардын жана блоктордун жылышы.
 
Бул процесс тоо кен иштеринде жүрөт. Ага массивдин ар башка бөлүктөрү ортосундагы биригип туруу күчүнүн азайышы түрткү болот. Уроо массивди же анын кайсы бир бөлүгүн атайын жардырып кулатуудан; жабык тоо кен казмаларынын капталдарын түзгөн тоо тек катмарларынын жылышы жана оордук күчүнөн казманын төбөсүнүн (жабуусунун) чөгүшү; табигый факторлордун (суу, температура, үбөлөнүү) аракетинен; ар кандай жер титирөөнүн таасиринен да жүрөт. Жер астындагы тоо-кен иштеринде Уроодон сактануу үчүн комплекстүү иш-чаралар (казманын капталын жана үстүн бекемдөө, коргоо, ар кандай иш-чаралар ж. б.) жүргүзүлөт. Ачык жол менен кенди казып алууда Уроодон сактоо үчүн карьердин капталынын жана андагы тектирлердин бийиктигине, жантаюу бурчуна да көңүл бурулуп, жасалма жол менен бекемдөө сунушталат. Ошондой эле тоо тектердин түзүлүшү, физикалык-мех., физикалык-химиялык касиеттери да эске алынат. Айрым учурларда, тоо-кен иштеринде массивден тектерди бөлүп алууда У. процесси колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Урмия

Урмия (мурдагы Резайе) — Армян тайпак тоосундагы туздуу туюк көл.
 
Ирандын түндүк-батышында. Күрдстан тоолорунун чыгышындагы тектон. ойдуңда, 1275 м бийиктиги жайгашкан. Аянты 5,8 миң км2. Терендиги 15 кмге чейин. Жээктери көбүнчө жапыз келип, шор жерлери көп. 

Негизги куймалары: Зеррине-Руд, Татаву, Ажи-Чай. Суусунун туздуулугу 80%оден (жазында) 280%оге (күзүндө) чейин. Көлдө 102 арал бар, алар негизинен ээн. Ирилеринде мисте токойлору өсөт. Балык жок. Пеликан жана фламинголор байырлайт. Кеме жүрөт. 

Куймаларына суу сактагычтарды куруунун натыйжасында жана кургакчылыктан көлдүн аянты 2 эсеге кичирейип, соолуп калуу коркунучунда турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көлдөр арип боюнча