Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Лилонгве

thumb|Лилонгве.
Лилонгве – Малави Республикасынын борбору. Чыгыш Африкада, Лилонгве дарыясынын боюнда, деңиз деңгээлинен 1100 м бийиктикте жайгашкан. Борбордук провинциясынын административдик борбору. Калкы 723,6 миң (2010; өлкөдөгү калкынын саны боюнча эң ири шаар). Тогуз жолдун тоому. Эл аралык аэропорту бар. 1902-ж. негизделген. Өлкөнүн мурдагы борбору Зомба шаарынын ордуна 1975-ж. борбор болуп калган. Шаардын жаңы бөлүгүндө ар кандай административдик турак-жайлар, соода борборлору жайгашкан. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Белек-бечкектер жасалып, сатылат. Айыл чарбаны изилдөө станциясы (1948), Борбордук ветеринария лабораториясы (1974), медицина, айыл чарба, техникалык коллеждер, Улуттук китепкана кызматы (1968; фонду 700 миң) бар. Жыл сайын тамеки аукциону өткөрүлүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: "Кыргыз энциклопедиясы" башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Малави
Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору
Малабо

thumb|315px|Малабо
Малабо (1973-жылга чейин Санта-Исабель) – Экватордук Гвинея Республикасынын борбору, шаар. Масиас-Нгема-Бийого (мурда Фернандо-По) аралында, Санта-Исабель жанар тоосунун этегинде жайгашкан. Калкы 179,3 миң (2010). Эл аралык аэропорту бар. Биафра булуңундагы (Гвинея булуңунун бир бөлүгү) порт (сыртка какао, кофе жана жемиш чыгарат). Өлкөдөгү калк эң жыш жайгашкан шаар. Малабо англичандар тарабынан 1827-жылы Порт-Кларнес тургун жайы катары негизделген. 1843–1968-жылдары Испаниялык Гвинеянын административдик, 1968-жылдын 12-октябрынан Экватордук Гвинея Республикасынын борбору. Токой тилүү, жыгаччылык, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Пальма майы сыгылат. Самын кайнатылат. Экватордук Гвинеядагы негизги маданий борбор. Окуу борборлору (бул жерден жогорку билим алса болот) иштейт. Жыл сайын маданий фестивалдар (элдик ыр-бий) өткөрүлүп турат. 
Категория: Шаарлар
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Мапуту

Мапуту Африкадагы бир шаар, жана Мозамбиктин борбор шаары.

Калкы 1,1 млн (2006; Матола шаар-спутниги менен). Эл аралык аэропорту бар. Университеттер, колледждер, музейлер (анын ичинде тарых, улуттук) бар. Вокзалы (Эйфел долбоору боюнча курулган) өтө кооз. Ботаникалык бак (Африка континентиндеги өсүмдүктөрдүн уникалдуу түрлөрү өстүрүлөт), зоопарк уюштурулган. Деңиз курорту.

 Тарыкы 
Шаар португалиялыктар түзгөн форттун ордунда 1781-жылы негизделген. 1895-жылдан Португалиянын ээлиги – Мозамбиктин административдик борбору болгон. 1975-жылы Мозамбик көз каранды эместикке ээ болгондон анын борбору. 

 Географиясы 
Инди океанындагы Делагоа бухтасынын жээгинде, Африканын айланма транзит жолунун боюнда жайгашкан. 

 Экономиясы 
Машина куруу, металл иштетүү, химиялык, нефть ажыратуу, тамак-аш, жыгаччылык, текстиль өнөр жай ишканалары иштейт. Карапачылык өнүккөн. 

 Дагы көрүү 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору
Категория:Мозамбик
Найроби

thumb|Найроби.
Найроби – Кения Республикасынын борбору, шаар. Шаар айланасы менен Найроби борбордук округун түзөт. Экваторго жакын, тайпак тоолуу платодо, деңиз деңгээлинен 1795 м бийиктикте жайгашкан Чыгыш Африкадагы эң чоң шаар. Калкы 3,1 млн IGM банкынын башкы кеңсеси. (2009). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар.

Н. 1899-жылы негизделген. Ошол эле жылдан Кениядагы Британия ээлигинин административдикборбору болгон. 1964-жылдан көз каранды эмес Кениянын борбору. Улуттук университет, политехникалык коллеж, улуттук театр, драма мектеби (1968), консерватория, Агахан госпиталы (1950–70), маданий борбор (1960), Макмиллан мемориалдык китепканасы, музей (1952), Чыгыш Африканын заманбап искусство галереясы (кустардык кооз буюмдар) бар. Палеонтология залынан байыркы аска бетиндеги жазууларды көрүүгө болот. Найроби улуттук паркы (анын ичинен жыландар паркы, о. эле зебра, антилопа, кабылан, арстан, төө куш жана башка бар) уюштурулган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору
Категория:Кения
Категория:1899-жыл
Нжамена

Нжамена (1973-жылычейин Форт-Лами)) — Чад Республикасынын борбору. Шари-Багирми префектурасынын административдикборбору. Өлкөнүн түштүк-чыгыш бөлүгүндө, Шари дарыясыныноң өйүзүндө (Логоне дарыясынынчатына жакын), саздуу жерде жайгашкан. Климаты муссондук экватордук. Эң суук айы январдын орточо температурасы 24˚С, июлдуку 24˚С. Жылдык жаан-чачыны 650 мм. Калкы 1,2 миң (2010). Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш (эт, май), жеңил, бут кийим, курулуш материалдарын чыгаруучу өнөр жай ишканалары иштейт.

 Тарыкы 
1900-жылыфранцуздар тарабынан ФортЛами деген ат менен негизделген. 1910-жылы Франция Экватордук Африкасына караган. 1958-жылдан 1960-жылга чейин Чад Автономия Республикасынын, андан соң көз каранды эмес Чад Республикасынын борбору. 1973-жылдан азыркыдай аталат. Университет, институттар (зоотехния жана тропика өлкөлөрүнүн ветернариясы, гуманитария жана башка), улуттук административдик мектеп, музей бар. Өлкөнүн ички саясий абалы туруктуу болбогондуктан, туризм өнүкпөй келүүдө.

 Географиясы 

 Экономиясы 

 Дагы көрүү 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору
Порт-Луи

thumb|Порт-Луи.
Порт-Луи – Маврикий Республикасынын (арал мамлекет) борбору. Порт-Луи провинциясынын административдик борбору. Өлкөнүн негизги порту жана ири шаары. Инди океанынын жээгинде, Маврикий аралынын түндүк-батышында жайгашып, бардык жагынан шуру рифтери менен курчалган. Климаты тропиктик деңиздик. Тайфундар болуп, алар нөшөрлөгөн жамгыр менен коштолот. Жылдык жаан-чачыны 1500–2500 мм. Эң жылуу мезгилиндеги (ноябрь-май) айлык орточо температура 17°Сден 23°Сге чейин. Калкы 157,0 миң (2011). Жолдор тоому. Инди океанындагы порт. Шаар француз колонизаторлору тарабынан 1735-жылы алардын кемеси токтоп өтүүчү жай катары негизделген. Нефть ажыратуу, химиялык , тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Университет (1968), Маврикий институту, китепканалар (анын ичинде муниципалдык, Карнеги), музейлер (анын ичинде тарых, гербарий), сүрөт галереясы, театр бар. Жума мечити, Сен-Жеймс католик, Ыйык Людовик соборлору, Маэсварат (Триоле) храмы, Аделаида форту эски чеби сакталган. Эйфел мунарасынын кичи макети тургузулган. Ааправаси-Гхат иммиграция терминалы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Жыл сайын ар кандай фестивалдар өткөрүлүп турат. Туризм өнүккөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Маврикий
Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору
Порто-Ново

thumb|Порто-Ново.
Порто-Ново – Бенин Республикасынын борбору. Атлантика океанындагы Гвинея булуңунун жээгинде жайгашкан. Климаты экватордук, нымдуу жана ысык. Жылдык орточо жаан-чачыны 1600 мм. Эң ысык мезгили – январдын орточо температурасы 28°С, июлдуку 25°С. Калкы 259,0 миң (2010). Чоңдугу боюнча Бениндеги Котонудан кийинки 2-шаар. Порт.

Шаар болжол менен 17-кылымда Ажаче деген ат менен негизделген. Кийинчерээк азыркыдай аталган. 1861-жылы англичандар басып алган. 1863-жылы Франциянын убактылуу, 1883-жылдан туруктуу протектораты. 1960-жылы Бенин көз каранды эместикке ээ болгондон анын борбору. Тамак-аш–татымал (пальма майы өндүрүлөт), пахта тазалоочу өнөр жай ишканасы иштейт. Нефть кеңи 1990-жылы ачылып, экспорттун негизин түзөт. Балык кармалып, беленделет. Институт, улуттук архив, этнографиялык музей жана Гран Марше д’Ажара мечити, базар бар. Жыл сайын эл аралык вуду фестивалы өткөрүлүп турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору
Категория:Бенин
Прая

thumb|Прая.
Прая – Кабо-Верде арал мамлекетинин борбору. Атлантика океанындагы Жашыл Тумшук аралдар тобуна кирген эң ири Сантьягу аралынын түштүк жээгиндеги порт. Климаты тропиктик, пассаттык. Январдын орточо температурасы 21–23°С, июлдуку 24–26°С. Жылдык жаан-чачыны 100-300 мм. Калкы 132 миң (2010). Эл аралык аэропорту бар. Трансатлантика деңиз жолдор тоому. Атлантика океанындагы порт (сыртка апельсин, кант, кофе чыгарылат). Тамак-аш (балык жана деңиз продуктулары даярдалат), эмерек, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары, темир-бетон, карапа заводдору, электр-техникалык, тиричилик приборлор өндүрүшү иштейт. Балыкчылык өнүккөн. Шаар португалиялыктар тарабынан 1581-жылы негизделген. Кабо-Верде көз каранды эместикке ээ болгондон (1975-жылдан) анын борбору. Альбукерке аянты, президенттин ак сарайы, монумент, табигый-тарыхый музей, обсерватория бар. Жыл сайын февралда көп күнгө созулган карнавалдар өткөрүлүп турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Шаарлар
Рабат

thumb|Рабат.
Рабат – Марокко Королдугунун борбору (1956-жылдан). Атлантика океанынын жээгинде, Бу-Регрег дарыясынын боюнда жайгашкан. Климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик. Кышы жумшак, жайы жылуу. Январдын орточо температурасы 12,6°С, июлдуку 22°С. Жылдык жаан-чачыны 530 мм. Калкы 1,8 млн (2010; Сале шаары менен бирдикте Рабат-Сале префектурасын түзөт). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил, химиялык, металл иштетүү, жыгаччылык, текстиль өнөр жай ишканалары иштейт. Килем токуу өнүккөн. Университет, Илим-изилдөө институттары, китепканалар, музейлер бар.

Альмохаддар тарабынан 12-кылымда негизделген. 1912–56-жылдары Марокко француз протекторатынын административдик борбору болгон. Удайя чеби (12–17-кылым), Хасан мечити жана «Хасан мунарасы» минарети (12-кылым), Чоң мечит менен (14-кылым) сакталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору‎
Категория:Марокко
Яунде

thumb|right|250px|20-май аянты.

thumb|right|250px|Яундедеги автобустар.
thumb|right|250px|шаардын бөлүгүнүн көрүнүшү.
thumb|right|250px|Яундедеги спорт ордосу.

Яунде Африкадагы бир шаар, жана Камерундун борбор шаары.

 Географиялык жайгашуусу жана климаты 
Яунде Камерундун түштүк-чыгышында жайгашкан. Деңиз деңгээлинен 730 метр бийиктикте жайгашкан. Шаар Камерун тоо платосунда орун алган. Климаты субэкваториалдык. Эки узакка созулган нымдуу мезгил жана эки кыска кургак мезгил болуп өтөт (январь-февраль жана июль). Абанын орточо температурасы январда +23 градусту, июлда +21 ди түзөт. Жылдык орточо жаан-чачындын өлчөмү — 1750 мм. Жаан чачындар сентябрдан ноябрга чейин жана апрельден июнга чейинки аралыкта болот.

 Тарыхы 

Шаар 1888-жылы германиялык протектораттардын мезгилинде негизделген) «Yaoundé.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012. 1915-жылы Яунде бельгиялык аскерлер тарабынан басып алынган. 1922-жылы Француз Камеруну деп жарыяланган.. 1940—1946 жылдары борбор шаар болуп Дуала эсептелген. 1972-жылдан баштап - Бириккен Камерун Республикасынын өкмөтү башкарган.

 Географиясы 

 Экономиясы 

 Дагы көрүү 
 Яунде эл аралык аэропорту

Категория:Камерун
Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору‎
Америка

thumb|Америка.
Америка - Батыш жарым шардагы дүйнө бөлүгү. Чыгышынан Атлантика, батышынан Тынч, түндүгүнөн Түндүк Муз, түштүгүнөн Түштүк океандары менен чулганат. Эки материктен (Түндүк Америка жана Түштүк Америка) турат. Экөөнүн ортосундагы чек Дарьен (айрым учурларда Панама) мойногу аркылуу жүргүзүлөт. Түндүк Американын түштүгүн Борбордук Америка, Вест-Индия жана Латын Америкасына бөлөт. Американын курамына, ошондой эле дүйнөдөгү эң зор Гренландия аралы жана материктерге жакын жайгашкан аралдар кирет. Жалпы аянты 42,5 млн км2. Түндүк жана Түштүк Америка бири-биринен обочо, башка дүйнө бөлүктөрүнөн алыс жайгашкандыгына, аянтынын кыйла зордугуна, геологиялык түзүлүшү жана рельефи бирдей болсо да табиятынын кескин айырмачылыгына карата эки материкке ажыратылган. 10-11-кылымда Американын түндүк-чыгыш жээгине европалыктардан биринчи жеткен нормандар болгон. 1492-1503-ж. Х. Колумб тарабынан ачылган Антил аралы жана кургактыктын жээгинин бир бөлүгү - Индия деп жаңылыш кабыл алынган. Флоренциялык Америго Веспуччи жаңы ачылган жерлерди - Жаңы Дүйнө деп атаган. 1907-ж. лотарингиялык картограф М. Вальдземюллер өзүнүн «Космографияга кириш сөзүндө» Батыш жарымшардагы жаңы ачылган жер дүйнөнүн жаңы бөлүгү деп болжолдоп биринчи айткан флоренциялык Америго Веспуччинин ысымынан атаган. 

 Дагы караңыз 
 Түндүк Америка‎
 Америка Кошмо Штаттары
 Борбордук Америка
 Түштүк Америка‎

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

 
Категория:Дүйнө бөлүктөрү
Категория:Дүйнө макроаймактары
Каир

Каир (al-Qāhira — «жеңиштүү») - Мысыр/Египеттин борбору жана Африка менен Араб дүйнөсүнүн эң ири шаары. Египеттегилер аны көбүнчө مصر Маср деп аташат.

Калкы - 2009-жылдын маалыматы боюнча шаардын өзүндө 8 026 454 жана шаардык агломерациясында 17 856 000 киши.

thumb|upright|Аль-Азхар мечити.
thumb|upright|Ыйык Мария чиркөөсү.

Өз алдынча административдик бирдикти түзөт (мухафаза статусуна ээ). Өлкөнүн түндүк-чыгышында, Нил дарыясынын оң жээгинде жайгашып, Гезира жана Рода аралын ээлейт. Калкы 7,9 млн (2008; агломерациясында 16 млн; өлкөнүн калкынын 1/4и). Африкадагы эң ири шаар. Тогуз жолдун тоому. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен.

Каирди 969-ж. Фатимиддердин кол башчысы Жаухар ас-Сакали негиздеп, 973-ж. «Миср аль Кахира» («Жеңиштүү Мысыр», арабча Кахира) деп аталган. 973-1171-ж. Фатимид халифатынын, Айюбилердин (1171-1250), мамлюктардын (1250-1517) мезгилинде Каир ири соода кол өнөрчүлүктүн очогу. 1517-ж. шаарды осмон түрктөрү басып алып, бүлдүргөн. 1795-, 1804-05-ж. мамлюктар менен түрктөргө каршы көтөрүлүштөр чыккан. 1882-ж. англиялык аскерлер Египетти басып алганда Каирдин жаңы бөлүгү колониялык анклавга айланган. 1914-22-ж. Британия протектаратынын административдик, 1922-жылдан Египет Королдугунун, 1953-58-жылдары Египет Республикасынын, 1958-71-жылдары Бириккен Араб Республикасынын, 1971-жылдан Египет Араб Республикасынын борбору. Каирде Араб мамлекеттер лигасынын штаб-квартирасы (1945-жылдан), Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тилектештик комитетинин туруктуу секретариатынын резиденциясы (1957-жылдан) жайгашкан. Шаардын экономикасынын негизин жеңил өнөр-жайменен туризм түзөт. Металл иштетүү, машина куруу, химиялык, текстиль өнөр-жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк (металл, тери ж. б. материалдардан буюм жасоо) өнүккөн. Университеттер, Египет искусство академиясы, музейлер (анын ичинде Египет, Копт, ислам исквосу), консерватория (1959-ж. негизделген), театрлар (анын ичиндеопера, улуттук, эркин, куурчак ж. б.) бар. Ар кыл тарыхый доорлордогу 400дөн ашык архитектура эстеликтери, анын ичиндеРим (Вавилон чебинин Траян мунарасы, б. з. 100-ж. чен), Византия (копттордун чиркөөлөрү) мезгилинин эстеликтери, Ибн-Тулун (9-кылым), аль-Азхар (10-кылым; анын астында дүйнөдөгү эң мурдагы университет иштейт, ал куранды үйрөтүүнүн башкы борбору) мечиттери, дарбаза (11-кылым), цитадель (12-кылым), көптөгөн медреселер, мамлюктардын мавзолейлери (15-, 16-кылымдын башы) сакталган. Шаардын эски бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмегине киргизилген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
 Н. А. Длин «Каир». М., 1957.
 Дж. Олдридж «Каир. Шаардын таржымалы» М., 1970.
 С. И. Ходжаш «Каир» М., 1967, 1975.
 Э. Битти «Каир. Шаардын тарыхы» М.: Эксмо, 2007.
 .
 Густерин П. В. Египет музейи // Мир музея. 2011, № 6.

 Шилтемелер 
 Каир WikiMAPIA
 Египет Музейинде Видео
 Каир туристер үчүн

Категория:Африка мамлекеттеринин борборлору‎
Категория:Египет
Жоокер

Жоокер – куралдуу күчтөрдө кызмат өтөп, уруштарга катышкан аскер киши. Анын аскердик даражасы ар кыл болушу мүмкүн. Эң төмөнкү даражадагы аскер кишисин “катардагы жоокер” деп аташат. Сөз уңгусу “жоо” сөзүнөн алынган. Айрым кыргыз диалекттеринде “жааңгер” деп да учурайт.
Ядринцев, Николай

Николай Михайлович Ядринцев (1842-1894) – Сибирди изилдеген археолог жана этнограф.
1865-ж. камалып, түрмөдө жана сүргүндө 9 жыл жүргөн.Алтайга (1878-1880), Миң-Суу өрөөнүнө жана Орхонго (1886, 1889, 1891) илимий экспедиция жасаган. Орду-Булактын (Хара-Балгас), Каракорумдун ордун изилдеген, 1889-ж. Түндүк Моңголияда Кошо-Цайдам деген жерден Күл-Тегинге арналган эстеликти, 1891-ж. Көкшүн-Орхон деген жерден Элтерес ханга арналган Онгин эстелигин ачкан.Ядринцев жергиликтүү элдин турмушун жакшыртуу үчүн күрөшкөн. 1882-ж. ал Сибирди үйрөнүү боюнча алгачкы мезгилдүү басылманы – “Восточное образование” гезитин негиздеген. (Т.Ч.)

 Булактар 
“Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк”, 1990.
Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Археологдор
Гей

thumb|231x231px|Гей-жубайлар
Гей — бул эң алгач гомосексуалду адамга же гомосексуалдык өзгөчөлүктөрү барларга тиешелүү термин. Бул термин алгач "бейкоосуз", "шайыр" же "жаркыраган жана көрктүү" дегенди билдирген.
left|thumb| 1857-жылы "Punch" журналынын мультфильми, сойку болуу үчүн "гей" деген сөздүн колдонулушун чагылдырган; Punch magazine, Volume 33, 1857, page 390. A stand-alone editorial cartoon, no accompanying article. бир аял экинчисине (качанкыдан бери гей болуп жүрөсүң?" дейт.|303x303px

 Булактар
Сопубек Бегалиев

thumb|300px|right|Сопубек Бегалиев (2000)
Сопубек Бегалиев (29 март 1931 — 9 октябрь 2002) — Кыргыз Республиканын коомдук жана мамлекеттик ишмер.

 Кыскача өмүр баяны 

Кыргыз ССРнин Чоң-Таш айылында туулган. 1954-жылы Москвадагы Плеханов атындагы агрардык институтун бүтүргөн. Эмгек жолун экономист катары Кыргыз ССРинин Госпланында баштаган. 

1960 - жылы -- Кыргыз ССРинин Госпланынын председателинин орун басары болуп дайындалды. 

1961 - жылы -- Кыргызстандын Коммунистик партиясынын Борбордук Комитетинин бөлүм башчысы болуп иштеди.

1962 - жылы -- Кыргыз ССРнин айыл чарба министри, ал эми 1963 – жылы Кыргыз ССРнин жергиликтүү чарбасын алмаштыруунун негизинде коммуналдык чарбанын министри болду.
 
1964 - жылы -- Кыргыз ССРнин Госпланынын председателинин биринчи орун басары болуп бекитилди.
 
1968 - 1991 -- жылдары Кыргыз ССРнин Министрлер Советинин (Совет Министров) Председателинин орун басары, Госпландын председатели, Кыргыз ССРнин бир жылдык, беш жылдык жана көп жылдык социалдык жана экономикалык өнүгүүнүн планын иштеп чыгуучу Башкы экономикалык центрдин председатели болуп иштеди.

1981 - жылы -- СССРдин президенти Михаил Горбачевдун Орто Азия республикаларынын экономикасы боюнча кеңешчиси болуп иштөөгө чакырылды.
 
1991 - 1994 -- жылдары Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик комитетинин (Госкомитет) экономика боюнча кеңешчиси болгон.

1994 - жылы -- Кыргызстанда кыргыз элинин Биринчи Курултайында Кыргызстандын элинин ассамблеясынын Кеңешинин председатели болуп шайланды.

1994 - 2002 -- жылдары Сопубек Бегалиев Кыргызстандагы элдин Ассамблеясынын кеңешинин председатели катары ОБСЕнин комиссарлары Ван-дер Стуул жана Ролф Екеус менен улуттар маселелеси боюнча тыгыз иштешкен.

 Сыйлыктары жана артыкчылык белгилери 
thumb|200px|right|Сопубек Бегалиев (1981)

1963 - 1990 -- жылдарында Кыргыз ССРинин Жогорку Советине алты жолу депутат болуп шайланган.

1979 - жылы -- «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген экономисти» деген наам алган.

Үч жолу «Эмгек Кызыл Туу» ордени менен жана бир топ медалдар менен сыйланган.

1997 - жылы -- Кыргыз Республикасында улуттар арасындагы биримдик жана ынтымагы үчүн кошкон чоң салымы үчүн өлкөдө биринчилерден болуп үчүнчү даражадагы «Манас» ордени менен сыйланган.
 
2001 - жылы -- Россия Федерациясынын Президенти Владимир Путиндин указы менен «Дружба» орденин алган.

Сопубек Бегалиевдин ысмы Кыргыз Республиканын белгилүү жана атактуу инсан ишмери катары «Кто есть кто» китебине киргизилди.

 Награды 
 thumb|100px|left thumb|100px|left thumb|100px|left thumb|100px|left thumb|100px|left thumb|100px|left thumb|100px|left|орденин Манас.

thumb|left|Бишкекте Эркиндик бульвары менен Фрунзе көчөсүнүн кесилишинде Сопубек Бегалиевдин эстелиги (2023-07-07)

Категория:Кыргыз эли
Категория:Кыргызстандын саясатчылары‎
Гвангжу көтөрүлүшү

thumb|Гвангжу нааразылык акциясында каза болгондордун мүрзөлөрү коюлган мемориал
Гвангжу Көтөрүлүшү , Түштүк Кореянын Гвангжу шаарында 1980 Бугунун 18-28 болгон элдик көтөрүлүш, анда болжол менен 2,000 адам курман болгон. Ушул мезгилде аскердик бийликке каршы демонстрасиага чыгышкан жергиликтүү Чоннам Үниверситетинин студенттери өкмөттүк аскерлер тарабынан атылып, өлтүрүлүп, зордукталып, токмоктолгондон кийин Гвангжу жарандары курал-жарак алышкан (жергиликтүү курал-жарак жана полисиа бекеттерин тоноп). Окуйа кээде кыймыл башталган датага карата 5•18 (Бугу 18; Корейче: 오일팔; Ганжа: 五一八; ЖР: Oilpal) деп аталат. Көтөрүлүш Гвангжу Демакратиалаштыруу Күрөшү (Корейче: 광주 민주화 항쟁; Ганжа: 光州民主化抗爭), Бугу 18 Демакратиалык Көтөрүлүш, же Бугу 18 Гвангжу Демократиа Кыймылы (Корейче: 5·18 광주 민주화 운동; Ганжа: 五一八光州民主化運動) деп да аталат.

Гауңжу Көтөрүлүшүн колдоо же четке кагуу илгертен бери эле консербатибдик жана ашкере оңчул топтор менен ишенимдердин, ошондой эле калктын негизги жана прогресибдүү тармактарынын ортосунда лакмус сынагы катары болуп келген. Ашкере оңчул топтор көтөрүлүштү жаманатты кулууга аракет кылышты. Ушундай аргументтердин бири Чун Ду-хуан расмий түрдө кызматка киришкенге чейин болгонун жана ушундан улам аны баштаган студенттерге каршы болгон жөнөкөй студенттердин нааразычылыгы болушу мүмкүн эмес деп эсептешет; бирок Чун Ду-хуан 1979 Бештин айынын 12 бийликке келгенден кийин, Түштүк Корейанын мурунку өкмөтүнүн ийгиликтүү аскердик төңкөрүшүн жетектегенден кийин, иш жүзүндө Түштүк Корейанын жолбашчысы болуп калган. 

Түштүк Кореядагы генерал Чон Ду Хвандын бийлигине каршы көтөрүлүш.
Сеулда генерал Чон Ду Хван калкка 1980 жылдарда ар кандай баш аламандык башкаруусунан 
Гбанжудагы Чхоннам университетинин студенттери көтөрүлүшкө чыгышкан. Ошондо мамлекеттик армиянын куралданган күчү менен көтөрүлүштү басууга аракет жасашкан. Студенттер шаардын борборуна чейин барууну жана аскерлер аларды чыгарбоого аракет жасоодон улам катуу кармаш башталып көптөгөн адамдар өлүмгө дуушар болгон. 
27-майда кармаш болгон шаардагы MBC мамлекеттик телерадио компаниясынына таандык бөлүмүн өртөөгө жетишишкен. Анткени студенттер өлкөнүн диктатордук башкаруусун каршы чыккан ойлорун бут өлкөгө жана обого туура эмес маалымат чыгаргандыгын шылтоо кылышкан.
21-майда 300 миндей карапайым калк биригип студенттердин диктатордук армияга каршы чыгышкан жана шаарды бат эле басып алып борбордук башкаруу менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө жетишкенде бут өлкөдөн чыккан армиялык топ шаарды курчап алып 5 дивизия 750 минден турган көтөрүлүшчүлөрдү 20ден турган жоокерлер 90 минуттун ичинде шаарды кайра басып алуга жетишкен.
Кармаштын кесепетинен 207 адам өлүмгө учурап жана көптөгөн адамдар ар кандай оор жаракаттарды алышкан Улуу Британиянын BBC 1980 жылы каза тапкандардын саны 2000 ге жеткен деп эсептешкен.

Категория:Тарых
Категория:Көтөрүлүштөр
Категория:Азия
Категория:Корея