Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Газ лазери

Газ лазери – активдүү чөйрөсү газ сымал оптикалык квант генератору. 

Газ лазери активдүү чөйрө, оптикалык резонатор жана чөйрөгө энергия берүүчү система-дан турат. Газ лазеринин өзгөчөлүгү активдүү касиеттери менен аныкталат, тыгыздыгы кеңири диапазондо басымы 10-3Пага чейин өзгөрөт. Суюктукка айланган чөйрөгө караганда газдар бир тектүү, андагы жарык нуру бир аз өзгөрүп чачырайт. Натыйжада Газ лазеринин нурлануу багыты жарык дифракциясы менен шартталган чекке жетет. Газ чөйрөсүнүн тыгыздыгы аз. Спектрдин кеңири диапазонунда тунук жана анын жутуу жана нурлануу сызыктары кууш. Газ тыгыздыгынын аздыгы катуу нерселерге жана суюктуктарга мүнөздүү болгон дүүлүккөн бөлүкчөлөрдүн жогорку катуулугун алууга тоскоолдук кылат. Суюктук лазерине жана катуу нерселүү лазерге караганда Газ лазеринин энергияны кабыл алуучулугу төмөн. Жогорку басымга өтүү жана тең агуучулукту пайда кылуу Газ лазеринин кубаттуулугун МВт ка чейин көбөйтөт.

Активдүү чөйрөнүн дүүлүгүшү боюнча Газ лазери газ-разряддык, оптикалык дүүлүгүү жана заряддалган бөлүкчөлөр менен дүүлүктүрүүчү, газ-динамикалык, химиялык лазерлерге бөлүнөт. Газ лазеринин генерациялык өтүүлөрүнүн типтери боюнча ион-молекулалык жана эксимердик лазерге айырмаланат. Инверсиялык жайгашуусу боюнча Газ лазери кошумча газдардын бөлүкчөлөрү м-н, электрондук кагылышуу менен дүүлүгүүнү берүүчү, рекомбинациялык, түз оптикалык дүүлүгүү, фотодиссоциациялык ж. б. бөлүнөт.

Газ лазеринин эң кеңири таралганы гелий-неон лазери. Гелий-неон лазеринин жумуш аткаруучу заты – неондун бейтарап атомдору. Электр разрядында гелийдин атомдорунун бөлүгү негизги деңгээлден жогорку дүүлүккөн абалга өтөт. Гелий-неон лазеринин генерациясынын кубаттуулугу ≤ 0,1% ПАК болгондогу Вт тын ондон бир бөлүгүнө жетет. Нурлануунун жогорку монохромдуулугу жана багыттуулугу, түзүлүшүнүн жөнөкөйлүгү гелий-неон лазеринин кеңири колдонулушун шарттайт. Кызыл гелий-неон лазери юстир жана нивелир иштеринде колдонулат. Гелий-неон лазерлери голография иштеринде, квант гироскобунда жана мезгилдин оптикалык стандартында пайдаланылат. 
Иондуу лазерлердин чыгуу кубаттуулугу разряддын тогуна көзкаранды жана гелий-неон лазерине караганда көбүрөөк. Иондуу лазерлер физикалык изилдөө-лөрдө, жердин жасалма жандоочуларынын оптикалык байланыштарында жана локациясында, технологияда, фотобиологияда, фотохимияда колдонулат.

Жогорку ПАКты алуу үчүн металл-дардын буусундагы (атом, ион) Газ лазери колдонулуп, атомдор менен молекулалардын кагылышуусунун натыйжасында төмөнкү лазер деңгээлинин бузулуш процесси жүрөт. Молекулалык лазерлер жогорку ПАКка ээ болгон кубаттуу Газ лазери физикалык, химиялык, биологиялык изилдөөлөрдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Газ термометри

Газ термометри – температураны (Т) өлчөөчү прибор; анын иштеши идеалдык газдын басымынын (p) же көлөмүнүн (V) температурага көзкарандылыгына негизделген: pV=RT (R – газдык турактуу сан). Азыркы температуралык шкалалар температураны Газ термометри аркылуу өлчөйт. Эл аралык практикалык температура шкаласынын репер чекиттерин аныктоодо Газ термометри колдонулат. Адатта турактуу көлөмдөгү, температурасы көлөмгө жараша өзгөргөн Газ термометри пайдаланылат. Газ термометри менен ~2ден 1300 K ге чейинки температура өлчөнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Газ турактуулугу

Газ турактуулугу (R) – 1 моль идеалдык газдын абал теңдемесине ки-рүүчү универсал турактуу сан: pV=RT (к. Клапейрон теңдемеси), мында p – басым, V – молдун көлөмү, T – абсолюттук температура. 

Физикалык мааниси боюнча универсалдуу Газ турактуулугу – 1 моль идеалдык газды турактуу басымда 1 К ге ысытууда кеңейүү менен аткарылган жумуштун сан чоңдугуна барабар. Газ турактуулугу – турактуу басымдагы жана көлөмдөгү молдук жылуулук сыйымдуулуктарынын айырмасы Cp–Cv=R. СИ деги (1980) Газ турактуулугунун сан мааниси 8,31441 (26) Дж/(моль*K). Башка бирдиктерде R=8,314*107эрг/(моль*K)=1,9872кал/(моль*K)=82,057 см3* атм/(моль*K)

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Гал

Гал – бирдиктердин СГС системасын-дагы ылдамдануунун бирдиги. 

Г. Галилейдин ысымынан аталган. 
1 гал=1см/сек2, о. эле миллигаль 
(1мгал=10-5 м/сек2) колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Галактикалар ядросу

Галактикалар ядросу – көптөгөн галактикалардын борборуна заттардын оор тыгыз массасынын топтолуусу. 

Галактикалар ядросунун массасы Галактиканын жалпы массасынын бир нече %ин түзөт. Кээде ядронун ичинде жылдыз сымал кичине ядро кеңири көрүнөт. Галактикалар ядросу космос чаңы менен капталып турат. Өлчөмү менен массасы Галактикадан кичине болсо да, кээ бир Галактикалар ядросунда абдан чоң энергия бөлүп чыгаруучу активдүү процесс жүрүп турат. 
Галактикалар ядросунун негизги активдүүлүгүнө метрдик радиотолкундан рентген нурлануусуна чейинки диапазонду камтыган кубаттуу жылуулук чыгарбоочу нурлануу; нурлануу агымынын өзгөрмөлүүлүгү; газ булуттарынын тез жылышы; плазма агымынын жана топтомунун жарык ылдамдыгындай ылдамдык менен атылып чыгышы таандык.

Активдүү ядролук галактикаларга сейферт галактикалары (өтө жарык ядролуу), N – галактикалар, радиогалак-тикалар, о. эле квазарлар кирет.
Галактикалар ядросунун бир нече жылдык мезгилдүү өзгөрмөлүү нурлануусу ядролорунун өлчөмдөрүнүн ~1017–1018 см, ал эми кээ бир Галактикалар ядросунун бир нече жумадан бир нече айга чейинки өзгөрмөлүү нурлануусу Галактикалар ядросундагы нурлантуучу аймактын өлчөмүнүн 1016–1017 см экендигин көрсөтөт. 

Астрофизикада активдүү Галактикалар ядросунун бир катар теориялык моделдери каралат. Алар: 1) кыйла гравитациялык энер-гияны бөлүп чыгарган нейтрондуу жылдыздарга жана кара көңдөйлөргө айланма жылдыздарды жаратуучу оор тыгыз жылдыздар чогулмасы; 2) заряддалган бөлүкчөлөрдү салыштырмалуу ылдамдыкка чейин ылдамдатуучу күчтүү магнит талаалуу айланма магнит-плазма телосу; нурлануу энергиясы телонун айлануу кинетикалык энер-гиясынан алынат; 3) өтө зор массалуу кара көңдөй же эселүү кара көңдөйлөр системасы. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Галактикалык координаттар

Галактикалык координаттар – биздин Галактиканын (Саманчы жолунун) тең ортосунан орун алган, Галактикалык экваторго негизделип түзүлгөн сфералык координата системасы. 

Алар галактикалык кеңдиктен жана галактикалык узундуктан турат. Галактикалык экватор менен асман экватору бири бирине 62° бурчка жантаюудан эки түйүн пайда болот. Галактикалык экваторго перпендикуляр жайгашкан түз сызык галактикалык окту түзөт. Ал октун түндүк тарабынан орун алган чекит галактикалык түндүк уюл, ага симметриялуу жайгашкан чекит галак-тикалык түштүк уюл болот. Асман сферасында галактикалык түндүк уюлга Вероника түктөрү, түштүк уюлуна Скульптор топ жылдыздары тушма-туш келет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Галактикалык кеңдик

Галактикалык кеңдик – жарык чыгаруучулардын абалын аныктоодо галактикалык чоң тегеректеги, галак-тикалык экватордон жарык чыгарууга чейинки бурчтук аралык менен өлчөнүүчү жаа.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Галактикалык уюл

Галактикалык уюл – асман сферасында Галактикалык экватордун каалаган ар кандай чекитинен 90° тук бурчка алыстаган эки чекит аталат. Түндүк галактикалык уюл (Г) Вероника түктөрү топ жылдызына тушма-туш келип, абалы α=12саат 48,9// жана δ=+27,4°, түштүк Г. у. (Г/) Скульптор топ жылдызына тушташ болуп, α=0саат48,9мин, δ=–27,4° экватордук координаттар аркылуу аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Галилейдин салыштырмалуулук принциби

Галилейдин салыштырмалуулук принциби – классикалык механикада бардык эсептөөнүн инерциялык системаларынын физикалык жактан тең укукта экендигин жана аларда механикалык закондору бирдей боло турганын далилдөөчү принцип. Мындан: ар кандай механикалык тажрыйбалар менен эсептөөнүн инерциялык системаларынын тынч турганын же түз сызыктуу багытта бир калыпта кыймылдаганын аныктоо мүмкүн эмести-ги келип чыгат.

Бир инерциялуу системадан экин-чисине өткөндө Ньютондун 2-законунун математикалык туюнтмасы өзгөрбөйт. Чоңдуктардын жана теңдемелердин ар кандай өзгөртүүгө байланыштуу өзгөр-бөстүгү инварианттуулук деп аталат. Галилейдин өзгөртүп түзүүлөрүнө салыштырмалуу Ньютондун 2-закону инварианттуу. Эсептөө-нүн инерциялык системалары бирөө-нөн экинчисине өткөндө, механиканын бардык закондорунун математикалык формулалары өзгөрбөйт. Бирок нерсенин кыймылынын ылдамдыгы жарыктын ылдамдыгына жакындаганда бул принцип жарабайт жана Лоренцтин өзгөртүп түзүүлөрү колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гальваномагниттүү кубулуштар

Гальваномагниттүү кубулуштар – магнит талаасынын ток өтүп жаткан катуу өткөргүчкө тийгизген таасирине байланышкан кубулуштар. 

Гальваномагниттүү кубулуштарга Холл эффектиси, магнит-резистүү эффект кирет. Өткөргүчтүн каршылыгынын магнит талаасындагы өзгөрүшү магнит-резистүү эффект делет. Магнит талаасы токко жарыш болсо, бул эффект кичине болот. Ферромагнетиктер тышкы талаа жокто деле өзүнөн өзү магниттелүүчү Гальваномагниттүү кубулуштарга ээ. Гальваномагниттүү кубулуштардын негизги себеби – магнит талаасында заряддарды алып жүрүүчү электрондор менен көңдөйчөлөрдүн траекторияларынын өзгөрүшү (к. Лоренц күчү). Түрдүү өткөргүчтөрдө зарядды алып жүрүүчүлөрдүн траекториялары көп түрдүү болушуна байланыштуу Гальваномагниттүү кубулуштар да көп түрдүү болот. Магнит талаасынын алып жүрүүчүлөргө жасаган таасиринин чени – эркин жүрүү жолунун магнит талаадагы траекториянын радиусуна болгон катышы эсептелет. Төмөнкү температураларда магнит талаасы-нын өзгөрүшү менен Холл турактуулугу жана каршылыктын кванттык осцилляциясы байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гамма нурлануунун резонанстык жутулушу

Гамма нурлануунун резонанстык жутулушу – ядролордун дүүлүгүүсүндө алардын бир энергиялык деңгээлден экинчисине өтүү менен γ-кванттарын жутушу. 

Резонанстык жутулуштун зарыл шарты: ядрону дүүлүктүрүүгө сарпталган квант энер-гиясы кванттык өтүштүн энергиясына, б. а. ядронун дүүлүккөн жана негизги абалдарындагы ички энергиясынын айырмасына барабар болууга тийиш. γ-нурунун резонанстык жутулушу 1958-ж. Мёссбауэр тарабынан ачылып, ал Мёссбауэр эффектиси деп аталат. Кандайдыр ядро γ-квантты бөлүп чыгарса, анда о. эле экинчи ядро аны жутуп алышы чоң ыктымалдуулукта болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ганн эффектиси

Ганн эффектиси – бир тектүү таза жарым өткөргүчтөрдү күчтүү жана турактуу электр талаасына жайгаштырганда белгилүү шартта заряддарды алып жүрүүчүлөрдүн өрөөн аралык чачыроосунда жыштыгы 1010 Гц ке чейин жеткен өзгөрмөлүү токтун пайда болушу. Г. э. 1963-ж. ачылып, жогорку жыштыктагы генераторлорду жана күчөткүчтөрдү түзүүдө пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гаусс (өлчөө бирдиги)

Гаусс – магниттик индукциянын абсолюттук (СГС Гаусстук) жана электр-магниттик (СГСМ) системаларындагы бирдиги. СИдеги бирдиги 1Г= 10-4 Тл.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Өлчөө бирдиктери физикада
Категория:СГС
Категория:Карл Фридрих Гаусс
Гаусс принциби

Гаусс принциби (эң аз мажбурлоо принциби) – механиканын вариациялык принциптеринин бири; идеалдуу байланыштары бар (к. Механикалык байланыш) механикалык системанын белгилүү абалдан белгилүү алгачкы ылдамдык менен башталуучу жана байланыштары мүмкүн болтуруучу кыймылы үчүн ар бир учурдагы Z «мажбурлоосу» эң аз кыймыл чыныгы кыймыл болот. 

Принципти К. Ф. Гаусс (1829) аныктаган. m массалуу материалдык эркин чекитке F күчү аракет этсе F/m ылдамдануусуна ээ болот; эгерде чекитке байланыш коюлса, ага ошол эле күч аракет этсе, анын ылдамдануусу w болот. Мында байланыштын таасиринен чекиттин эркин кыймылынан четтөөсү ылдамдыктардын айырмасына, б. а. F/m – w көзкаранды. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Назарияттык механика
Гейгер санагычы

Гейгер санагычы – Гейгер санагычы көбүнчө Гейгер-Мюллер санагычы деп аталган ат менен белгилүү. 

Гейгер санагычынын көбүрөөк таралган түрү: ичинен абасы сордурулган узун айнек баллонунан турат. Баллондун ички бети металл менен капталып, катоддун милдетин аткарат. Баллондун узундугу боюнча тартылган ичке зым аноддун милдетин аткарат: Баллон басымы 100–150 сым. мам. мм аргон же неон газы менен толтурулуп коюлат. Катод менен аноддун ортосуна жетишээрлик чоң чыңалуу берилгенден кийин баллонго кирген бөлүкчө өзүнүн зарядына, массасына жана ылдамдыгына жараша газды иондоштуруп, чынжырда токтун импульсун пайда кылат. Ал импульс күчөтүү менен атайын санагычка берилет. Пайда болгон токтун импульсуна жараша бөлүкчөнүн бир катар мүнөздөмөлөрүн да аныктоого болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Геометриялык акустика

Геометриялык акустика – үн нурлары үн энергиясын бойлото таралган сызыктар деген көзкараштын негизинде үндүн таралуу закондорун үйрөтүүчү акустиканын бөлүмү. 

Геометриялык акустика чексиз кичине толкун узундугуна өтүүдөгү толкун акустикасынын чектик учуру. Ошондуктан Геометриялык акустиканын ыкмалары жакындаштырылган болот жана канчалык толкун узундугу кичине болсо, ошончолук чындыкты тагыраак чагылдырат. Геометриялык акустиканын негизги милдети үн нурунун траекториясын аныктоо. Чөйрө бир тектүү болгондо анда таралган үн нурларынын түрү жөнөкөй жана түз сызыктар болот. Негизинен Геометриялык акустикада геометриялык оптиканын эле закондору (мис., толкундардын чагылуу жана сынуу закону) жана теңдемелери орун алат.

Геометриялык акустиканын ыкмалары акустиканын ар түрдүү аймактарында, мис., архитектуралык акустикада, үндү фокустоочу системаларды эсептегенде колдонулат. Геометриялык акустиканын закондорунун негизинде үндүн бир тектүү эмес чөйрөлөрдө (мис., деңизде, атмосферада) таралуусунун жакындаштырылган теориясын түзүүгө болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Геометриялык оптика

Геометриялык оптика – жарык нурлары деген көзкараштын негизинде оптикалык нурлануунун (жарыктын) таралуу закондорун үйрөтүүчү оптиканын бөлүмү. 

Жарык нуру үчүн жарык энергиясынын агымы тараган түз сызык алынат. Нур деген түшүнүк, жарык дифракциясы эске алынбаган учурда гана пайдаланылат. Геометриялык оптика закондору оптикалык системалардын жөнөкөйлөтүлгөн, бирок көпчүлүк учурларда жетишээрлик так теориясын түзүүгө мүмкүндүк берет. Геометриялык оптика оптикалык сүрөттөлүштүн пайда болушун түшүндүрөт, оптикалык системалардын абберациясын эсептөөгө жана оптикалык система аркылуу өткөн жарык нурунун энергиялык катышын чыгарууга жардам көрсөтөт. Бирок Геометриялык оптикада, сүрөттөлүштүн сапатына таасир берүүчү жана оптикалык куралдардын ажыратуу жөндөмдүүлүгүн аныктоочу толкундук кубулуштар каралбайт.

Жарык нурларынын бири биринен көзкаранды болбой таралышы жөнүндөгү көзкараштар байыркы (античный) илимде эле пайда болгон. Байыркы грек окумуштуусу Евклид, жарыктын түз таралуу жана күзгүлүү чагылуу законун негиздеген. Кээ бир оптикалык куралдар (көрүү түтүгү, телескоп, микроскоп ж. б.) 17-кылымда ойлонуп табылгандан кийин Геометриялык оптика тез өнүккөн. Голландиялык математик В.Снеллиус жана фр. окумуштуусу Р.Декарт тарабынан жарыктын чагылуу жана сынуу закондору, тажрыйба жүзүндө аныкталган. Ферма принциби ачылгандан кийин, Геометриялык оптиканын теориялык негиздерин түзүү 17-кылымдын ортосунда аяктаган.

Тарыхый алганда мурда ачылган жарыктын түз таралуу, күзгүлүү чагылуу жана сынуу закондору Ферма принцибинин натыйжалары болуп калган.

18-кылымдан баштап Геометриялык оптика оптикалык системаларды эсептөө ыкмаларын жак-шыртып, колдонмо илим катары өнүккөн. Геометриялык оптика закондору Ааламды үйрөнүүдө, айыл чарбасында, медицина ж. б. илимий изилдөөлөрдө кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Геометриялык фактор

Геометриялык фактор – фотометрияда, космос физикасында бөлүкчөлөрдүн агымын жана нурланууну каттоодо кеңири колдонулган, нурдануу шооласынын геометриясын аныктоочу чоңдук. Геометриялык фактор диафрагмалардын өлчөмдөрүнө жана өз ара жайланышына көзкаранды. 

Геометриялык фактор берилген көптүк багыттарга тиешелүү болгон түз сызыктар кесип өтүүчү каалагандай беттерге карата инварианттуу жана көптүктүн өлчөмү катарында кабыл алынат. Нур көптүгүнүн өлчөмү жөнүндөгү түшүнүк биринчи жолу 20-кылымдын 30-ж-рында, А.А.Гершун тарабынан киргизилген. Геометриялык фактор инварианттуулугу жазы шоолалар үчүн да сакталат. Геометриялык фактор фотометриялык чоңдуктардын системасын түзүүдө да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Герц

Герц – жыштыктын СГС жана СИ деги бирдиги. 

Нем. физиги Г.Герцтин ысмы менен аталган жана Гц деп белгиленет. 1 Гц – 1 сек ичинде 1 толук термелүү жасаган мезгилдүү процесстин жыштыгы. Гцтен тышкары анын эселүү бирдиктери – килогерц (1кГц=103Гц), мегагерц (1мГц=106Гц) ж. б. кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Герц диполу

Герц диполу – электр-магнит толкунунун бар экендигин далилдеген тажрыйбасында (1888-ж.) нем. физиги Г.Герц колдонгон радиотолкунду нур-ланткыч. 

Герц ортосунда учкун аралыгы, учтарында металл шарлары болгон жез стержендерин пайдаланып, аны индукциялык машинага туташтырган. Герц колдонгон термелүүнү пайда кылгычтын (вибратор) узундугу 26 см болуп, 5*108Гц жыштыктагы (λ=60 см толкун узундукка туура келет) термелүүнү пайда кылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Герц принциби

Герц принциби – эң аз ийрилик принциби, активдүү күчтөр таасир этпегенде, бардык кинематикалык мүм-күн болгон траекториялардын ичинен эң аз ийриликке ээ болгон траектория гана чыныгы болот деген механиканын вариация принциптеринин бири. Бул принципти өтө түз жол принциби деп аташат. Аны инерция законунун кору-тундусу катары да караса болот. 

Мажбурлоо чоңдугу Z ийриликтин квадратына пропорциялаш болгондуктан Герц принциби эң аз мажбурлоо (Гаусс принцибин кара) принциби менен тыгыз байланышкан. Идеалдык байланыш учурунда эки принцип тең бирдей математикалык туюнтмага ээ: . Герц принциби нем. физиги Г.Герц, активдүү күчтөрдүн таасирин тиешелүү түрдө байланыштар менен алмаштырган өзүнүн механикасын түзүүдө колдонгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гетерогендик система

Гетерогендик система (гр. heterogenes – ар түрдүү) – физикалык касиеттери же химиялык курамы боюнча ар башка бөлүктөрдөн (фазалардан) турган бир тектүү эмес термодинамикалык система. 

Гетерогендик система чектеш аймактарында системанын бир же бир нече касиеттери (курамы, тыгыздыгы, кристаллдык түзүлүшү, электрдик же магниттик моменттери ж. б.) кескин өзгөргөн, физикалык беттер менен бөлүнгөн. Гетерогендик системанын мисалдары: суу жана суу буусу (суу эки агрегаттык абалда), көмүр жана алмаз (бир эле зат көмүртектин кристаллдык түзүлүшү боюнча айырмаланган эки фазасы), аралашпаган суюктуктар (мис., суу жана өсүмдүк майы) ж. у. с. Гетерогендик система менен гомогендик (бир тектүү) системанын айрымасы дайыма эле даана билинбейт. Гетерогендик механикалык аралашмалар жана гомогендик (молекулалык) эритмелердин чектеш аймактарын, эриген заттарынын бөлүкчөлөрү өтө аз болгондуктан фаза түшүнүгүн колдонууга болбой турган коллоиддик деп аталган эритмелер ээлейт. Реалдык системалар негизинен Гетерогендик системага кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гиббс фазалар эрежеси (фазалар эрежеси)

Гиббс фазалар эрежеси (фазалар эрежеси) – мурда болгон фазалардын санын (φ) өзгөртпөй туруп, каалаган термодинамикалык тең сал-мактуулуктагы системанын абалын мүнөздөгөн, өзгөртүүгө боло турган, параметрлердин саны (f) төмөндөгүдөй туюнтма менен аныкталат: f=k+n+φ, мында k – системанын компоненттеринин саны, n – бардык фазаларда (көбүнчө температура Т жана басым P) бирдей маанилерге ээ болгон системанын абалын мүнөздөгөн параметрлердин саны. Кээ бир учурларда f чоңдугун системанын варианттуулугу деп да аташат. 

Фазалар эрежесин Ж.У.Гиббс, термодинамикалык теңсалмактуу абалдагы көп компоненттүү система үчүн 1876-ж.
чыгарган. Эреже төмөнкүдөй шарттарда туура:
1) фазалар жетишерлик чоң көлөмгө ээ болгондуктан, беттик кубулуштарды эске албаганда;
2) системанын ар бир компоненти фазалар бөлүнгөн бет аркылуу өтө алганда. Эгерде теңсалмактуулук абал эки параметр (мис., Т жана Р) аркылуу аныкталса, f=k+2-φ болот. Ал эми f<0 болсо физикалык мааниге ээ болбойт, демек, φ≤k+2, б. а. теңсалмактуулук абалдагы фазалардын саны көзкаранды эмес компоненттеринин санынан 2ден чоң санга ашпашы керек. Белгилүү сандагы компоненттерден турган, теңсалмактуу абалдагы системанын эң чоң мүмкүн болгон фазаларынын (φmax) саны f=0 шартынан табылат. Суу үчүн k=1, φmax=3 (теңсалмактуулук абалда буу, муз, суу болот), суу жана туз үчүн k=2, φmax=4 (туз, муз, суюк эритме, буу) ж. б. Г.ф.э. металлургия, петрографияда, химиялык технологияда көп компоненттүү гетерогендик системаларды изилдөөдө колдонулат, себеби көп компоненттүү системалардын мүмкүн болгон фазаларынын жана эркин даража сандарын эсептөөгө мүмкүнчүлүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гигант (зор) планеталар

Гигант (зор) планеталар – булар Юпитер, Сатурн, Уран жана Нептун. 

Бул гигант планеталардын өз огунда айланышы жетишерлик тез, ал эми тыгыздыгы кичине болот. Анын натыйжасында алар жетишерлик кысылган болот. Бардык гигант планеталар бир кыйла созулуп жаткан атмосфера менен курчалган жана анын тез айланышынын натыйжасында биз алардан экваторго параллель болуп созулган тилкелер түрүндөгү калкып жүргөн булуттарды көрөбүз. Төрт гигант планетанын ичинен эң чоңу жана алардын ичинен Күнгө эң жакыны Юпитер. Юпитердин айлануу огу анын орбитасынын тегиздигине дээрлик перпендикуляр, ошондуктан анда эч кандай жыл мезгилинин алмашуулары болбойт. Гигант - планеталар Күндөн өтө алыс болгондуктан алардын температурасы өтө төмөн: Юпитерде –145ºС, Сатурнда –180ºС, ал эми Уранда жана Нептунда температура андан да төмөн. Гигант планеталардын атмосфералары негизинен молекулалык суутектен турат, анда метан, көп сандаган гелийдин болушу мүмкүн, ал эми Юпитер менен Сатурндун атмосферасында мындан тышкары аммиак дагы бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика