Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Мамлекеттин киреше саясаты

Мамлекеттин киреше саясаты. Мамлекеттин кирешелер саясаты мамлекеттик каражаттарды калктын бардык топторуна жана катмарларына социалдык кепилдиктерди камсыз кылууга багытталгыдай чыгымдоодогу артыкчылыктарды белгилөөгө багытталууга тийиш.
 
Мындай шартта бул саясаттын мүнөзүнө жана багытына факторлордун (демографиялык, экономикалык, социалдык ж.б.) жыйындысы таасирин тийгизет. Алардын арасынан аныктоочулардын бири демографиялык фактор болуп эсептелет. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Мамлекеттин инвестициялык саясаты

Мамлекеттин инвестициялык саясаты. Инвестициялар - капиталдын жеке сектору жана мамлекет тарабынан өлкөнүн ичинде, чет өлкөлөрдө экономиканын ар кыл тармактарына берилүүчү узак мөөнөттүү салымдар жана баалуу кагаздар.
 
Инвестициялар өндүрүш каражаттарын көбөйтүүгө, салымдарды калктын акцияларды сатып алууга сарптоолорун көбөйтүүгө кеткен сарптоолордон куралат. Инвестициялар саясаты экономикалык циклдердин фазаларынын алмашылышында чагылдырылат. Жалпы инвестицияларды жана таза инвестицияларды айырмалап көрсөтүшөт. Таза инвестициялар - бул жалпы инвестициялар менен амортизациянын ортосундагы айырма. Экономикалык өсүш таза инвестициялардын эсебинен гана мүмкүн болот. Ошондуктан саясаттын милдети - аны көбөйтүү.
 
Өсүп бараткан экономика үчүн жалпы инвестициялар амортизациядан көбүрөөк. Статикалык экономика үчүн жалпы инвестициялар амортизацияга барабар. Ишкердик жигердүүлүгү төмөндөгөн экономика үчүн амортизациялык чегерүүлөр жалпы инвестициялардан ашып кетет. Андан тышкары, продуктивдүү жана продуктивдүү эмес инвестициялар болот. Продуктивдүү инвестициялар - бул имараттарга, курулуштарга, жабдууларга капиталдык сарптоолор. Продуктивдүү эмес инвестициялар - бул финансылык инвестициялар (акцияларды сатып алуу). Инвестицияларды аныктоочу факторлор инвестицияларга кеткен чыгымдардын натыйжасында ишкерлер алууну күтүп жатышкан таза пайданын күтүлгөн нормасы (бул инвестициялоонун түрткү берүүчү себеби) жана проценттин реалдуу ставкасы болуп эсептелет.
 
Инвестициялык суроо-талаптын функциясы проценттин ставкасы менен жалпы инвестициялардын деңгээлинин ортосундагы тескери көз карандылыкты чагылдырат: I = e - d* R мында: e-R~0 учурундагы инвестициялардын максималдуу мааниси, d - инвестициялык суроо-талаптын функциясынын жантаюу бурчун аныктоочу коэффициент, R - проценттин ставкасынын реалдуу чоңдугу. 
 
Инвестициялар таза пайданын күтүлгөн нормасы көбүрөөк же проценттин ставкасынын реалдуу чоңдугуна барабар болгонго чейин пайдалуу. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Мамлекеттик финансылоонун булактары

Мамлекеттик финансылоонун булактары - эң маанилүү илимий ачылыштарды жана илимий-техникалык ойлоп табууларды бюджеттин ар кыл статьяларынан финансылоо.
 
Мисалы, фундаменталдык илим изилдөөлөрдү мамлекеттик колдоого алуу, мамлекеттинэсебинен адистерди даярдоо жана кайра даярдоо, билдирүүлөрдүн агымы менен бекер камсыз кылуу, илимий мекемелерге жеңилдетилген салыктарды салуу ж. б. у. с. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Макроэкономикалык моделдин иши

Макроэкономикалык моделдин иши - Макроэкономикалык модель бир же бир нече экзогендик чоңдуктардын өзгөрүшү, эндогендик өзгөрүлмөлүү чоңдуктардын түзүлүшүнө кандай таасир тийгизе тургандыгын көрсөтөт.
 
Алсак, Нобель сыйлыгынын (1972-ж.) лауреаты Джон Хикстин моделдеринде салыктардын, мамлекеттик чыгымдардын өзгөрүшү проценттик ставканын жана улуттук дүң продуктунун өзгөрүшүнө алып келет. Ал эми экономикалык өсүштүн моделдеринде, улуттук дүң продукт УДП(Yt) илимий - техникалык прогресс - ИТП (At), эмгек өндүрүмдүүлүгү (Nt), капитал (Kt) менен байланышкан факторлордун кошундусунун өндүрүштүк функциясы катары чыгат. Yt = F (At, Nt, Kt). Макроэкономикалык моделдерди пайдалануу макроэкономикалык саясаттын ар кыл каражаттарын айкалыштырууну ыңгайлаштырууга мүмкүнчүлүк берет. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Маанилүү адам үчүн камсыздоо

Маанилүү адам үчүн камсыздоо - маанилүү башкаруучу кокустан ооруп калуусуна жана анын өмүрүн сактоого карата компания камсыздоо баракчасын сатып алат.
 
Маанилүү адам кокустан ооруп калса же өлүп калса ага кеткен чыгымдарды компания толук бойдон же бир бөлүгүн камсыздоо баракчасын сатып алуу үчүн алган каражаттын эсебинен толуктайт. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Маалымат базасын колдонуучу маркетинг

Маалымат базасын колдонуучу маркетинг - компьютердин жардамы менен сатып алуучу жөнүндө маалыматтарды чогултуу, колдонуу, анализдөө жана сактоо.
 
Бул маалымат мурда алынат, товар боюнча чогултулат, мисалы, сатып алган товары, алган датасы, баасы жана сатып алуучунун кирешеси, жашы жана билим деңгээли. Бул маалымат белгилүү бир товарлардын суроо талабын божомолдоого шарт түзөт. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Лукас Роберт

Лукас Роберт (АКШ) - (рационалдуу күтүүлөрдүн гипотезасын иштеп чыккандыгы жана колдонгондугу үчүн 1995-жылы Нобель сыйлыгына татыган).
 
1937-жылы Америкада төрөлгөн. Чикаго университетинин профессору. Лукас «рационалдуу күтүүлөр» багытындагы изилдөөлөрдү жетектеп келген. Анын негизги идеясы, рыноктордун тазаланышы тез өтөт, ошого байланыштуу күтүүлөр да рационалдуу. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Лимэндин формуласы

Лимэндин формуласы - бир туугандар Лимэндердин формуласы банкалык инвестициянын компенсациялык төлөөлөрдүн көлөмүн аныктоодо колдонулат.
 
Биринчи миллиондон баа боюнча бүтүмдөн 5%, экинчи миллиондон 4%, үчүнчү миллиондон 3%, төртүнчү миллиондон 2% жана калган бардык суммадан 1%, б.а., 4 миллион доллардан жогору. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кыргыз республикасынын төлөм балансы

Кыргыз республикасынын төлөм балансы. Төлөм балансы өлкөнүн экономикалык абалына баа берүүдө, о. э. дүйнөлүк рыноктордун негизги тенденцияларына жана алардын республиканын экономикалык өнүгүшүнө тийгизген таасирине баа берүүдө зор роль ойнойт.
 
Демек, республиканын төлөм балансын түзүү жана байкоо республикадан чыккан жана республикага келген товарлардын, кызмат көрсөтүүлөрдүн жана капиталдын агымдарын эсепке алуу үчүн гана эмес, төлөм балансынын абалынын начар өнүгүшүнүн учурунда тиешелүү чараларды көрүү үчүн да зарыл. Кыргыз Республикасынын төлөм балансы убакыттын белгилүү мезгилинде дүйнөнүн башка өлкөлөрү менен тышкы экономикалык операциялары жөнүндөгү жалпы маалыматтарды чагылдырат.
 
Негизинен, өлкөнүн резиденттери менен резидент эместеринин ортосунда жасалган мындай операцияларга товарлар, кызмат көрсөтүүлөр, кирешелер менен болгон операциялар, чет өлкөлүк финансы активдери жана милдеттенмелер менен болгон операциялар кирет. Кыргыз Республикасынын төлөм балансы Эл аралык валюта фондусунда (МВФ) иштелип чыккан «Төлөм балансы боюнча колдонмонун» 5-басылышына ылайык түзүлөт. Кыргыз Республикасынын төлөм балансы Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан түзүлөт жана Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинен, Улуттук банктын булактарынан, Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинен, Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлигинен, о. э. башка уюмдар менен ишканалардан алынган маалыматтарга негизделет.
 
«Мамлекеттик статистика жөнүндө», «Улуттук банк жөнүндө» жана «Кыргыз Республикасындагы банктар жана банк иши жөнүндө» Мыйзамдар маалыматтарды жыйноонун мыйзам чыгаруу базасын жана алардын жашырындуулугун сактоону камсыз кылышат. Кыргыз Республикасынын төлөм балансын түзүү боюнча иш Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан 1993-жылдан бери жүргүзүлүп келатат. Өткөн жылдарда төлөм балансын түзүүнүн белгилүү эрежелери калыптанды, жаңылыштыктар белгиленди. Адистер зарыл тажрыйбага ээ болушту. Ошентип, Кыргызстанда төлөм балансын түзүүнүн эл аралык стандартынын чакан тарыхы бар. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кыймылсыз мүлккө салык

Кыймылсыз мүлккө салык - бюджетке милдеттүү түрдө жыл сайын кыймылсыз мүлк үчүн чегерилүүчү төлөмдөр. Анын төлөөчүлөрү катары менчигинин формаларына көз карандысыз юридикалык тарап, алардын филиалдары, бөлүмдөрү, өкүлдүгү жана өзүнчө жиктелген бөлүмчөлөрү, о. э. жеке тарап.
 
Салык төмөндөгүлөргө: юридикалык тараптын менчиги болуп саналуучу негизги өндүрүштүк жана өндүрүштүк эмес фондулардын жаңы жана аягына чейин курулуп бүтө элек объекттердин наркына, о. э. жеке жактарга тийиштүү имараттарынын наркына салынат. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кызыктыруучу бүтүм

Кызыктыруучу бүтүм - керек төөчү товарды сатып алууда же кызмат кылууга төлөөдөн акча үнөмдөп кала турган бүтүм.
 
Мисалы, жеке керектөөчүгө жеңилдетилген же атайын баада белгиленген убакта сатуучу товар. Мыйзамдын талабына ылайык мындай бүтүмдөр тандап алуу эмес бирдей шартта бардык розницалык сатуучуларга же болбосо өндүрүүчүлөр менен байланыштуу далдалчыларга сунуш этет. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кыйшык джей

Кыйшык джей (J латын тамгасын эске салат) - тобокелчил фонддун убакытка карата кирешесинин диограммасын чийсе кыйшык болуп көрүнөт.
 
Башкармаларга сыйлык төлөө практикасын жайылтууда жана фондго биринчи келип түшкөн капиталдан чыгымга биринчи каражат жумшоо компаниянын балансалык наркынын өсүшүнө жооп берүү бирдей деңгээлде болбойт. Инвестиция биринчи жолу ишке ашканда фонддун кирешеси өйдө көздөй тез көтөрүлөт, IRR акыр аягына чейин аныктоо 3-5 жылдан кийин гана болот. Фонддун башкы стадиясына же болбосо өсүшүнө караганда фонд үчүн кыска убакыт болот. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Купманс Тьяллинг

Купманс Тьяллинг (1910-1985) (АКШ) жана Канторович Леонид (1912 1986) (Россия) - ресурстарды оптималдуу колдонуу теорияларын иштеп чыккандыктары үчүн 1975-жылы Нобель сыйлыгына татышкан.
 
Тьяллинг Купманс 1910-жылы Нидерланд өлкөсүндө төрөлгөн. Анын «Математикалык статистика жана анын экономикага кошкон үлүшү» (1936-ж.) аттуу эмгеги азыркы учурда классикалык мааниге ээ болуп, ага атак даңк алып келген. Купманс 1950-ж. эконометрикалык коомдун, 1978-ж. америкалык экономисттердин ассоциациясынын президенттигине шайланган. 1985-ж. дүйнөдөн кайткан. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кумулятивдүү артыкчылыгы бар акциялар

Кумулятивдүү артыкчылыгы бар акциялар - артыкчылыгы бар акциялар, булардын чыгарылышы өзгөчө шарт менен эгерде жетишпеген киреше же башка себеп менен төлөнбөсө, анда бул дивиденддер акционерлер төлөгүчө чогула берет.
 
Кумулятивдүү артыкчылыгы бар акциялар жөнөкөй акцияларга салыштырмалуу өзгөчөлүгү бар. Кумулятивдүү артыкчылыгы бар акцияларга дивиденд төлөнгөндөн кийин жөнөкөй акцияларга төлөнөт.

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кумулятивдүү добуш берүү

Кумулятивдүү добуш берүү - акция добушу боюнча кошулуучу акционерлердин добуш берүү методу. 

Уставдык добуш берүүдөн салыштырмалуу кумулятивдүү добуш берүү, добуш берүүчү директорлорго өзүлөрүнүн акцияларынын санын көбөйткөнгө акылуу болот.
 
Добуштар ар кайсыл түр менен бөлүнүшү мүмкүн; 

бүт добуштар - бир директордо же ар башка комбинация, мисалы, эгерде компания, директорлор кеңешинде 6 бош орун болсо, анда устав боюнча 100 акциясы бар акционер, ар бир талапкерге 100 добуштан 600 добуш чогултуп бере алат, ал эми кумулятивдүү добуш берүүдө акционер уставдык добуш бергендей добуш бере алат же 600 добушту бир талапкерге, З00дөн экөөнө, 200дөн үчөөнө же башкага.
 
Кумулятивдүү добуш берүү, аз сандагы акциясы бар акционерлерге өз талапкерлерин директорлор кеңешине түрткөнгө чоң мүмкүнчүлүктөрдү берет. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кузнец Саймон

Кузнец Саймон (1901-1985) (АКШ) - (экономикалык өсүштү эмпирикалык жол менен изилдөөлөрү үчүн 1971-ж. Нобель сыйлыгына татыган).
 
Америкалык илимпоз Саймон Смит Кузнец 1901-ж. Пинскиде (Белоруссияда) төрөлгөн. 1922-ж. Саймон мурун күчөп кеткен атасына АКШга эмиграцияланган. Ал өз билимин Колумбия университетинде улантып, 1926-ж. экономика илиминин докторлук даражасын алган. Кузнец экономикалык өсүш темпинин тарыхында жаңы доор пайда болгонун аныктаган. Ал айрым өлкөлөрдүн экономикалык өсүш темпинин узак толкунун аныктап («Кузнецтин циклдери» деп аталган), аны 20 жылдык мөөнөт менен чектеген.
 
Кузнецтин теориясы боюнча техникалык прогресстин, калктын жана улуттук кирешенин тез өсүш мезгилдери мына ушул жыйырма жылдын ичинде өз ара алмашылып турат. Саймон Кузнец 1985-жылы Кембриджде дүйнөдөн кайткан. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Көз жумганча өтүмдүүлүктүн коэффициенти

Көз жумганча өтүмдүүлүктүн коэффициенти - компаниянын күндөлүк активдери минус товар-материалдык запастар, бөлүнгөн күндөлүк милдеттенмелерге.
 
Товар материалдык запастарды күндөлүк активдерден алып салуу, компаниянын өтүмдүү активдерине көңүл бурдурат, анан, эгерде сатуулар токтоп калса, күндөлүк милдеттенмелерин акча каражаттарына жеңил айландыруучу активдерин айландыра алгандыгын аныктоого көмөк берет. Компания туруктуу болуп саналат, эгерде көз жумганча өтүмдүү активдери күндөлүк милдеттенмелерден ашса. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кошумчалангaн наркка салык

Кошумчалангaн наркка салык - товарларды өндүрүү, жумуштун жана тейлөөнүн жүрүшүндөгү бардык баскычында түзүлүүчү нарктын өсүшүнүн бир бөлүгүн бюджетке чегерүү формасы; товарлардын сатылышына жараша бюджетке которулат.
 
Салык төлөөчүлөргө өлкөнүн аймагында өндүрүштүк жана коммерциялык иш-аракеттерди жүргүзүүчү юридикалык (чет элдиктерди кошо алганда) тараптар кирет. Мында кандай түрдөгү менчиктүүлүгү жана баш ийүүчүлүк формалары эске алынбайт. Салык салуунун объектиси катары тейлөө көрсөтүүдө, жумуштарды аткарууда, продукцияларды, товарларды сатууда жана өндүрүүдө чийки заттын, материалдын же товардын наркына ишкананын (өндүрүш, о. э. айлануу чөйрөсүндө) кошкон наркы эсептелет. Кошумчаланган наркка салык төмөндөгүдөй учурларда салынат: юридикалык бир тараптын даярдаган бардык товарларын, издештирип тапкан же өндүрүп чыгарган продукцияларын башка юридикалык же жеке тараптардын саткан учурларында; ишкананын ичинде өзүлөрүнүн жеке керектөөлөрү, о. э. өзүнүн кызматкерлери үчүн өндүрүш иш-аракеттерине байланышсыз максаттагы товарларды жана тейлөөлөрдү саткан кезде.
 
Мамлекеттик бюджетке акциздер менен төлөнгөн товарларды сатуу боюнча айланымдарга адатта мындай салык салынбайт. Салык салынуучу кошумчаланган нарк товарды өндүрүүдөгү материалдык чыгымдарды салгандан кийинки товардан (жумуштар, тейлөөлөр) алынган сумманын негизинде эсептелинет. Негизги фондулардын амортизациялары материалдык чыгымдардын курамына кошулбайт. Негизги фондулардын курулуштагы жана ремонттогу салык айланымы болуп, материалдык чыгымдарды чыгарып салгандан кийинки курулуш монтаждык жана ремонттук иштердин наркы саналат.
 
Бул салыктын суммасы товардын сатылуучу (жу-муштар, тейлөөлөр) баасына кошулат. Сооданын жана дүң сооданын жеңилдиктеринин (товардын баасын бир аз арзандатуу), соода үстөктөрүнүн, бааны көтөрүүнүн (кошумча баага үстөк) белгиленген өлчөмдөрү кошумчаланган наркка салыкты эсепке алуу менен бааларга колдонулат. Базар экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө кошумчаланган наркка салык адатта эки бөлүктөн турат: сатууга жана сатып алууга салык. Товарды сатуучу жана тейлөө көрсөтүүчү фирма кошумчаланган наркка салык төлөөчү катарында катталууга милдеттүү, эгерде анын саткандарынын наркы жылдык белгиленген суммадан ашыктык кылса, жеткирип-тапшырып туруу салыгынын (сатуу салыгы) баарысына кошумча төлөөнү өзүлөрүнүн кардарларынан кармап калуу керек.
 
Сатууга салык жеткирип-тапшыруучулар тарабынан өзүнчө бөлөк эсепке алынып, өкмөттө өткөрүлүп берилет (сатып алууга салыксыз, анткени ал сатуучу тарабынан өзүнүн жеткирип-тапшыруучусуна төлөйт) - Фирма өкмөткө төгүп бере турган салыктын суммасы (жеткирип тапшыруучуларга төлөнгөн сумма чыгарып салынат) кардарлардан чогултулган жыйым болуп саналат. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кошумча чыгымдар

Кошумча чыгымдар
 
1) өндүрүштү уюштурууга, башкарууга жана тейлөөгө байланыштуу чыгымдар. Булар продукция иштеп чыгарууга жумшалган чыгымдар менен бирге өздүк наркка кошулат. Кошумча чыгымдарга, негизинен, административдик-башкаруучу кызматкерлерге жумшалуучу чыгымдар (алардын кызмат акылары, почта, телеграф, телефон, радио, басма сөздөрдү төлөөлөр), продукция сатууга байланыштуу ар кандай чыгымдар, салыктар, ички чарбалык эсепти киргизүүгө байланыштуу болгон чыгымдар кирет.
 
Кошумча чыгымдардын өлчөмүнө өндүрүштү уюштуруунун формалары жана аларды башкаруунун тутумдары, о. э. өндүрүштү ирилештирүүнүн жүрүшү таасирин тийгизет. Азыркы шартта майда өндүрүшкө караганда ири өндүрүштү уюштурууга, жүргүзүүгө кошумча чыгымдар кыйла аз жумшалат;
 
2) тобокелчил инвестордун юридикалык, бухгалтердик, эксперттик ж. б. кызматтарга кеткен чыгымы. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Коуз Рональд

thumb

Коуз Рональд (АКШ) - (трансакциондук чыгымдардын жана менчик укугунун проблемалары боюнча иштери үчүн 1991-. Нобель сыйлыгына татыган).
 
Ал 1910-жылы Англияда төрөлгөн. 1951жылы Америкага кетет. Ага дүйнөлүк атакдаңкты 1937-жылы жарыяланган «Фирманын табияты» жана 1961-жылы чыккан «Социалдык чыгымдардын проблемалары» аттуу эки чакан макала алып келген. Биринчисинде, рыноктун шартында чарба жүргүзүү «трансакциондук» (лат. transaction - келишим) деп аталган. Чыгымдын өзгөчө бир түрүн пайда кыларына көңүл бурат. Бул чыгымдарга, баа жөнүндө, сатып алуучулардын көңүлү, каалоосу, конкуренттердин ниети жөнүндө маалыматтарды жыйноого, келишим жөнүндө сүйлөшүүлөргө, келишимди түзүүгө жана аларды укук жагынан камсыз кылууга кеткен сарптоолор кирет.
 
Окумуштуунун бул идеясы, неинституционализм аттуу экономикалык илимдеги жаңы багытка негиз болгон. Экинчи макаласында «радио угузуу рыногун» түзүү идеясын берген. Бул идеясы мамлекеттик монополиядагы тармактарды рынок шартына келтирүүгө түрткү болгон. Экономикалык теорияда «Клоуздун теоремасы» бекем орун алган. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Корреспондент

Корреспондент –
 
1) башка тарап же мекеме (мекеменин эсебинен) үчүн финансылык, коммерциялык тапшырмаларды аткаруучу юридикалык же жеке жак;
 
2) атайын келишимдин негизинде төлөм эсептер боюнча белгилүү бир банктын тапшырмасын аткаруучу башка бир банк.
 
Жүргүзгөн тиешелүү операциялары үчүн банк келишими же эрежесине ылайык ал комиссиондук сыйлыгын алат. Корреспондент-банк ошол белгилүү бир өлкө аймагында же анын чегинен сырткары жерде болушу мүмкүн. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Коомдук экономикалык уклад

Коомдук экономикалык уклад - белгилүү бир типтеги өндүрүш мамилелеринин (мис., патриархалдык, кул ээлик, феод., майда бурж., капит.) системасы.
 
Тигил же бул коомдун экономикасы бир же бир нече укладдан турушу мүмкүн. Бир нече укладдан турса, алардын бири эреже катары үстөмдүк кылып, жалпысынан социалдык экономикалык түзүлүштүн мүнөзүн аныктайт.
 
Коомдук экономикалык укладдын бирөө да үстөмдүк кыла албаган тарыхый мезгилдер да болушу мүмкүн. Көп укладдуулук Азия жана Африкада өнүгүп келе жаткан бир топ өлкөлөргө мүнөздүү. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Коомдук жалпы продукт

Коомдук жалпы продукт - бир мезгилде (бир жылда) коом чыгарган дүң продукт, бардык продукция.
 
Накталай алганда ишканада чыгарылган өндүрүш каражаттары менен керектөө буюмдарынан турат. Акчалай алганда коомдук өндүрүштө чыгымдалган материал наркын жана жаңы кошулган наркты камтыйт.
 
Коомдук жалпы продуктудан материал наркынын ордун (толуктоо фондусу) кайра толукталып, жаңы нарк (ул. киреше) калк керегине, кеңири кайталанма өдүрүшкө жумшалат. Кийинки учурда Коомдук жалпы продукт- Улуттук дүң продукт катары эсептелет. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Конъюнктурачыл багыт

Конъюнктурачыл багыт сая сий экономияда К.б. 20-к. 30-жылдарына чейин капит. цикл теориясында үстөмдүк кылган.
 
Рынок конъюнктурасынын өзгөрүшүн алдын-ала билүүгө, аны жөнгө салуу ыкмаларын иштеп чыгууга олуттуу көңүл бурган. Her. өкүлдөрү: В.Зомбарт (Германия), Г.Кассель (Швеция). К.б. кризистердин себеби капитализмдин карама-каршылыктары эмес, психол. мотивдер, метеорол. кубулуштар ж.б. деп эсептеген. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика