Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Барнет эффектиси

Барнет эффектиси – магнит талаасы жок жерде ферромагнетикти айландырганда анын магниттелиши. Магнетикти айландырганда гироскоптук момент түзүлүп, ал атомдордун спиндик ж-а орбиталык механикалык моменттерин магнетиктин айлануу огуна карай бурууга умтулат. Атомдордун механикалык моменти алардын магниттик моменти менен байланыштуу болгондуктан, айланганда магниттик моменттин түзүүчүсү (магниттелиш) пайда болот. 1909-ж (орус тилдүү адабиятта ) же 1915 (англис тилдүү адабиятта) америкалык окумуштуу Сэмуэл Барнетт (Samuel Jackson Barnett) ачкан.

 Колдонулган адабият 
 Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. БИШКЕК – 2004
ISBN 9967-14-010-0

 Кошумча адабият 
 S. J. Barnett, Magnetization by Rotation, Physical Review, Vol. 6, Issue 4, pp. 239–270 (1915). 
 S. J. Barnett, Gyromagnetic and Electron-Inertia Effects, Review of Modern Physics, Vol. 7, Issue 2, pp. 129–166 (1935). 

 Булактар 

Категория:Физика
Категория:Таажы-2012
Де-Факто (гезит)

“Де-Факто” гезити – Кыргызстандагы постсоветтик доордо пайда болгон эркин басылмалардын бири. Ал 2007-жылы негизделген.

 Кыскача тарыхы 
21-кылымдагы Кыргызстандагы кирил жазмасындагы эркин басылмалардын бири – “Де Факто” (De Facto) гезитинин туңгуч саны 2007-жылы жалган куран (март) айынын 1инде жарык көргөн.

thumb|left|Жеңишбек Эдигеев. 27.5.2013.

Анын негиздөөчүлөрү – эркин журналисттер Чолпон Орозобекова менен Жеңишбек Эдигеев. 
Алар бул гезитти 2012-жылдын август айында башка кожоюнга сатышты. 

“Де Факто” гезити өзүнүн ачык, айкын, көз каранды эмес туруму үчүн мурдагы президент Курманбек Бакиевдин тушунда куугунтукка учурап, ал түгүл убактылуу жабылууга дуушарланган.

2010-жылкы 7-апрел ыңкылабынан кийин гана гезит кайрадан жарык көрө баштаган.

 Колдонулган адабият тизмеси 
 http://www.azattyk.kg/content/news/24635660.html 
 http://www.presskg.com/df/index.htm 
 http://www.24kg.org/biznes-info/118245-kto-stoit-za-gazetoj-laquode-faktoraquo.html 
 http://www.old.journalist.kg/?pid=174&nid=345 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.azattyk.org/a/1859098.html 
 http://ruh.kg/2016/06/22/shveytsariya-bankyinda-lenindin-kancha-akchasyi-bar/ 
 http://melis.journalist.kg/2013/07/20/kalmurat/comment-page-1/ 
 http://www.azattyk.org/a/Kyrgyzstan_Politics_Rights/1853438.html 
 http://www.turmush.kg/news:148229 
 https://archive.today/20121225102234/http://newskg.narod.ru/agym/06/0509_10.htm 
 http://www.msc.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=121%3A-l-r-&catid=14%3A2011-03-01-12-04-52&Itemid=20&lang=ru 
 
 

Категория:Кыргыз гезиттери
Категория:Басма сөз
Категория:Кыргыз таануу
Категория:2007-жыл
Категория:Таажы-2012
Heineken Music Hall

thumb|320px|right|Heineken Music Hallдун Амстердам Аренасынын жанындагы жайгашуусу

Мюзик-холл «Хейнекен» — Амстердамдагы (Нидерланддар) концерттик зал, Амстердам АренА стадионунан жакын арада жайгашкан. Концерттерди өткөрүүдө колдонулуучу 3000 м² аянты менен Чоң залы бар («Кара коробка» деп дагы айтылат), батырымдуулугу 5500 адамга чейин. Андан сырткары 700 адамды батырган кичи залы да бар.

Мюзик-холл атайы поп-концерттер үчүн долбоорлонуп курулган. Бул жерде Бейонсе, Radiohead, Keane жана Pink сыяктуу дүйнөлүк жылдыздар өзүлөрүнүн концерттерин коюшкан. Бир нече рок-топтор дагы залды колдонуп келишет. Алардын ичинде ушул жерден Live from Amsterdam деген DVD концертин жаздырган Alter Bridge хард-рок-тобу да болгон. Мындан сырткары зал голландиялык Q-Dance компаниясы тарабынан өзүнүн, бир жылы бир жолу өтүүчү, X-Qlusive сериясындагы саамалыктарын өткөрүүдө колдонуп келишет. Комплекстин архитектору — Фриц ван Донген.

2012-жылы 27-февралда зал Еврокөрүнүү 2012 балдар ыр сынагын өткөрүлүүчү жайы катары жарыяланган.

 Галерея 

 Эскертмелер 

 Шилтемелер 
 Ырасмый сайты 
 Heineken Music Hall

Категория:Нидерланддардын концерттик залдары
Категория:Таажы-2012
Сатымбай Абдырахман уулу

Сатынбай, Абдырахман уулу (туулган-өлгөн жылдары белгисиз) – Абдырахман Кучак уулунун уулу; Атаке баатырдын Россияга жиберген экинчи элчилигинин башчысы. 1786-ж. декабрда орус императрицасы Екатерина IIнин кабыл алуусу аяктагандан кийин, элчиликти жетектеп барган Абдырахман ооруп калган. Ооруунун создугуп кетишине байланыштуу орус бийлиги Атаке баатырга алдын-ала жооп берүүнү чечкен. Кыргыздарга жооп кат 1787-ж. октябрда, башында М. Агаферов турган казандык көпөс А. Нурмаматовдун кербени аркылуу жиберилген. Катта Екатерина II ошол мезгилдеги дипломатиялык эрежени сактоо менен сылык жооп берген. Катты алгандан кийин Атаке баатыр 1788-ж. жайында Сатынбай башында турган экинчи элчилигин аттандырган. 2-августта аларды Омск шаарында Сибирь корпусунун командири (1777–89) генерал Н. Г. Огарёв кабыл алган. Бул учурда жолдо келе жаткан жеринен көпөс А. Нурмаматовдун кербени тонолгону тууралуу кабар жетип, ага Атакенин уулдары Солтоной менен Байшүкүрдү күнөөлөгөн орус бийлиги Сатынбайды жана Петербургдан кайтып келаткан атасы Абдырахманды кармап калган. 1889-ж. Атаке кайрадан кат жиберип, уулдары ак экенин билдирген жана Сатынбайга алмаштыруу үчүн орус көпөстөрү Раимбай менен Нияз Сеитовдорду туткунга алган. Акырында орус кербендерин тоногондор казактын Орто жүз уруулары экени аныкталып, 1793-ж. жазында Сатынбай бошотулган. Кийинки тагдыры белгисиз.
 Адабият 
Кыргыз тарыхы энциклопедиясы.-Б.,2003

Асанканов А.А., Осмонов О.Ж. Кыргызстан тарыхы.-Б.,2003.
Чороев Т.К., Урстанбеков Б. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы. Кыскача энциклопедиясы.-Фрунзе,1989.

Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Таажы-2012
Барион заряды

thumb
Барион заряды (барион саны, В) – элементардык бөлүкчөлөрдүн ички мүнөздөмөлөрүнүн бири. Бариондор үчүн барион заряды бирге, антибариондор үчүн минус бирге барабар. Бөлүкчөлөр системасынын барион заряды барион м-н антибарион сандарынын ортосундагы айырмага барабар. Атом ядросунун барион заряды анын массалык санына барабар.

 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. 
ISBN 9967-14-010-0 

Категория:Физика
Категория:Таажы-2012
Баяман Эркинбаев

Эркинбаев Баяман Гаусович (17 март 1967 — 27 сентябрь 2005) — КРнын Жогорку Кеңешинин үч чакырылышынын депутаты, көрүнүктүү коомдук ишмер, "Алыш" эл арлык күрөш федарациясынын негиздөөчүсү,"Палван" кайрымдуулук фондунун Президенти, белгилүү спорт чебери (1967-2006).

КРнын Жогорку Кеңешинин үч чакырылышынын депутаты,көрүнүктүү коомдук ишмер, "Алыш" эл арлык күрөш федарациясынын негиздөөчүсү,"Палван" кайрымдуулук фондунун Президенти, белгилүү спорт чебери Баяман Эркинбаев 1967-жылы Сузак районунун Кара-Дарыя айылында туулган.
 
Айылдык орто мектепте окуп жүргөн мезгилден тартып Фергана күрөшүнүн түрү боюнча Кырызстандын жана Орто-Азиянын 15 жолку чемпиону,СССР спортунун мастери, Эл аралык денгээлдеги машыктыруучу, ырааматылык Ибрагим Узаковдун (Тапанча балбан) колунда машыгып Кыргызстандын, Фергана өрөөнүнүн чемпиондугун багындырган. Мектепти аяктагандан кийин Ташкен шаарында токой-чарба институтуна тапшырып, аяктаган соң мамлекеттик жана жеке менчик ишканаларда жөнөкөй камсыздоочудан башкы директордук кызматтарга чейин эмгектенген. Бир нече менчик ишканаларды ачып, миңдеген адамдарды иш менен камсыздап жана кайрымдуулук иш аракеттерин жүргүзүп ишкердик менен ийгиликтүү шугулданган. Кыргыздын алыш күрөшүн дүйнөлүк деңгээлге көтөрүү үчүн бир нече жолу Азия өлкөлөрүнүн ортосунда мелдештерди уюштуруп, спортчуларыбызга тынымсыз демөөрчүлүк кылып келген.КРнын Жогорку Кеңешинин 1995,2000, 2005-жылдардагы чакырылышынын депутаты болуп шайланып, шайлоочуларынын ишенимин артыруу менен турмуш-тиричилик маселерин жакшыруусу үчүн чон иштерди аткарган. Депуттардын тобу менен Эгемендуулуктун калыптануу мезгилинде көптөгөн маанилүү мийзамдарды кабыл алынуусуна демилгечи болгон.

2005-жылдагы А.А.Акаевдин үй-бүлөлүк башкаруусуна каршы чыккан Элдик Ынкылабда элди баштоо менен Кыргызстандын түштүк аймактарында талап-тоноочулукту, мамлекеттик мекемелерди талкалоолорду токтотуу менен эл оозунда "Элдик Баатыр" наамын алган. Ошого карабастан жаңы бийлик менен көз карашы дал келбестен мыкачылык менен 2006-жылы саясий буйрутмачылар тарабынан өз үйүнүн алдында атылган. Б.Эркинбаев белгилүү спортчу, ишкер, мыкты депутат жана жүрөгү кыргыз, Кыргыз мамлекети деп соккон мекенчил атуул катары шейит болуп, сөөгү Бишкектеги (шаар) "Ала-Арча" көрүстөнүнө коюлган.

Колдонулган адабият:
Жалал-Абад обл.энцклопедиясы
Мырзаев.М. Баямандын бактысы, Тапанчанын таланты. Ош.,1997
Сузак районунун тарыхы. Бишкек.,1999.
Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз жери
Категория:Таажы-2012
Басым (физикалык)

thumb|Басым.
Басым – бир нерсенин бетинин бирдик аянтына экинчи нерсенин тик аракет этүүчү күчүн мүнөздөөчү физикалык чоңдук. Мис., үйдүн пайдубалынын Жердин кыртышына, суюктуктун идиштин түбүнө жана каптал беттерине, кыймылдаткычтын цилиндиринин ичиндеги газдын поршенге ж. б. жасаган аракеттери. Эгер F күчү беттин S аянтына бирдей бөлүштүрүлсө, басым P=F/S. Күч бирдей эмес бөлүштүрүлсө, бул барабардык менен ал аянтка жасалган орточо басым, ал эми S нөлгө умтулса, чекитке жасалган басым аныкталат. Басым манометр, барометр, вакуумметр менен өлчөнөт. Басым бирдиги үчүн 1 м2 аянтка 1 Н күчтүн жасаган басымы кабыл алынат. Бул бирдик Паскалдын урматына Паскаль (Па) деп аталат. Толкун басымынын физикалык табияты жөнүндө (к. Үн басымы. Согуу толкуну. Жарык басымы).

 Байланышкан макалалар 
 Үн басымы
 Согуу толкуну
 Жарык басымы.

 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физикалык чоңдуктар
Категория:Таажы-2012
Оонатышуу

Шарты 
Оюнчулардын саны 2—10 киши.
Оюн көк шиберде, күрөшчү бөлмөдө өткөрүлөт.
 Оюнга даярдануу 
Оюнчулар экиден болушуп, оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюнга даярдануу 
Оюнчулар бир бирин карашын жакын отурушуп, колдорун бүгүлгөн тизелеринин астынан кармашышып биринчи оң андан кийин сол жакка оонатышып жыгууга аракеттенишет. Оюнчулар бир бирин оонатышып жыгытышкандан кийин атаандаштары менен алмашышып, оюнду каалашкан убакытка чейин ойношот. Көп жолу атаандаштарын оонатышышкан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
 Оюндун эрежеси 
Бир бирине жакындоого, отурууга, тоскоолдук кылууга жардам берүүгө, колдору менен коюп жиберүүгө болбойт.
 Оюндун педагогикалык мааниси 
Оюнда күчкө, ийилчээктикке тарбияланат, тартипти сактоого үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Басым борбору

Басым борбору – суюктуктун же газдын кыймылдагы же тынч абалдагы нерсеге аракет этүүчү жыйынтыктоочу басым күчүнүн умтулуу сызыгы менен нерседе жүргүзүлгөн кандайдыр тегиздиктин кесилишкен чекити. Мисалы, самолеттун канаты үчүн Басым борбору аэродинамикалык күчтүн R аракет этүү сызыгы менен канаттын хорда тегиздигинин кесилиш чекити катары аныкталат. Басым борборунун абалы нерсенин (телонун) формасына көзкаранды, ал эми кыймылдагы нерседе кыймылдын багытына жана курчаган чөйрөнүн касиетине жараша болот. Үн ылдамдыгынан чоң ылдамдыктагы кыймылда басым борбору абанын кысуусунан самолёттун куйрук жагын көздөй жылат. Кыймылдагы нерсенин (самолөт, ракета ж. б.) Басым борборунун абалынын өзгөрүшү анын кыймылынын туруктуулугуна таасирин тийгизет. Нерсенин кыймылынын туруктуу болушу үчүн оордук борборуна карата аэродинамикалык күч таасир эткен моментте басым борбору мурунку абалына келгидей жылууга тийиш.
 Колдонулган адабият 
 © Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. 
ISBN 9967-14-010-0
 
Категория: Таажы-2012
Категория: Физика
Категория:Аэродинамика
Категория:Гидродинамика
Түйүлгөн манжаны жазмай

Шарттары 
Оюнчулардын саны 2—4 киши.

Оюн аянтчада, бөлмөдө, сахнада өткөрүлөт.
 Оюнга даярдануу 
Оюнчулар экиден болушуп туруп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
Оюнчулар бири биринин түйүлгөн манжаларын кайрыбай жазууга аракеттенишет. Оюнчулар бир бириниа манжаларын жазышкандан кийин, аттандаштары менен алмашып оюнду каалашкан убакытка чейин улантышат. Көп жолу атаандаштарынын түйүлгөм манжаларын жазган оюнчу жеңүүчү болот.
 Оюндун башка түрү 
Түйүлгөн манжадагы данекти алыш.
 Оюндун эрежеси 
Манжаларды, колду кайрууга, толгоого, колду кыймылдатууга болбойт.
 Педагогикалык мааниси 
Оюнда күчкө тарбиялайт, чыдамкайлыкка үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Башкарылма термоядролук синтез

Башкарылма термоядролук синтез – башкарылма жана өзгөрмө шарттагы жогорку температурада энергия бөлүп чыгаруучу жеңил атом ядролорунун биригүү процесси. Башкарылма термоядролук синтез азырынча ишке аша элек. Кошулуучу ядролор 10-11 см аралыкка жакындаганда синтез процесси аткарылат, ошондон кийин туннелң эффектинин эсебинен биригүү процесси ишеничтүү жүрөт. Потенциалдык тоскоолду жеңүүдө кагылышуучу протонго ~10 КэВ энергия берилет, бул ~ 108 К температурага жакын. Ядронун (катар номери Z) заряды көбөйгөндө кулондук түртүлүү күчөйт жана реакция үчүн керектүү энергия көбөйөт. Шарттуу өз ара начар аракеттешүүчү (р, р) реакцияларынын натыйжалуу кесилиштери өтө кичине. Суутектин оор изотопторунун арасындагы реакциялык күчтүү өз ара аракеттешүү менен шартталып, кесилиш 22–23 тартипке жогору болот. Дейтерий менен тритийдин ядролору бириккенде 17,6 МэВ энергия чыгарат. Зор энергиянын чыгуусуна жана реакциянын чоң ылдамдыгына карата дейтерий менен тритийдин тең компоненттүү кошулмасынын башкарылма термоядролук синтез проблемасын чечүүдөгү мааниси зор. Тритий радиоактивдүү (жарым ажыроо мезгили 12,5 жыл) жана жаратылышта кезикпейт. Термоядролук реакторду иштетүү үчүн ядролук отун катары тритий кайра иштетилет. Ошол максат менен реактордун жумуш аткарылуучу зонасы суюк литийдин жеңил изотобу менен курчалат. Бул жерде 6Li+n>3H+4He+4,8 МэВ реакциясы жүрөт. Техникалык долбоор бойунча суюк литий реактордун жумушчу зонасында чыккан жылуулукту алып кетип муздаткычта сууну ысытат. Жолдо атайын сепаратордон бөлүнүп чыккан тритий реакторго берилип турат. (d, t) реакциянын өз ара аракеттешүү кесилиши 5 КэВ энергиясынан жогорулайт. Бул энергияга барабар температурадагы заттар плазма абалында болот. Ушул температурада дейтерий-тритий плазмасы белгилүү убакытка кармалып турат. Ал убакыт Лоусондун nT-критерийи аркылуу аныкталат. nT≥0,5∙1014см-3.с; Т~2∙108К болгондо (d, t) реакциясы жүрөт. Мында n - реакцияга катышкан жогорку энергиядагы бөлүкчөлөрдүн 1 см3 көлөмдөгү саны, T – бөлүкчөлөрдүн реактордо кармалган орточо убактысы.

 Колдонулган адабият 
 © Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. 
ISBN 9967-14-010-0
 
Категория: Таажы-2012
Категория: Физика
Категория:Башкарылма термоядролук синтез

Категория:Альтернативдүү энергетика

de:Kernfusionsreaktor
th:ปฏิกิริยานิวเคลียร์ฟิวชัน
Көлгө түшмөй

Шарттары 
Оюнчулардын саны 10—15 киши.
Оюн аянтчада, талаада, кырманда, спорттук бөлмөдө.
 Оюнга даярдануу 
Жетекчи шайланат, андан кийин оюнчулардын санына карата тегерек сызылып эки топко бөлүнөт. Оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат. Кезек боюнча бир топтун оюнчулары тегеректин көлдүн ичинде, экинчилери анын сыртында бири биринин колдорун кармашып турушат.
 Оюндун баяны 
Жетекчинин буйругу боюнча, оюнчулар атаандаштарын өз жактарына тартышып алганы аракеттенишет. Тартылып алынган оюнчулар, көлдүн ичинде же сыртында оюндун бүтүшүн күтүшөт, Ошентип оюн каалашкан убакытка чейин уланышы мүмкүн. Көп сандагы оюнчуларды өз тараптарына тартып алышкан оюнчулардын тобу жеңишке жетишет.
 Оюндун эрежеси 
Бири биринин кийимдеринен, баштарынан, чачтарынан кармап тартууга, кол-буттарды кайрууга, толгоого, тартылып алынган оюнчулар кайрадан оюнга кирүүгө болбойт.
 Методикалык көрсөтмө 
Тегеректин чоңдугу оюнчулардын санына жараша болушу керек.
 Педагогикалык мааниси 
Күчкө, ийилчээктикке, шамдагайлыкка тарбиялайт, бирдиктүүлүккө, коллективдүүлүккө үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Коюма карышкыр

Шарттары 
Оюнчулардын саны 6—8 киши.
Оюн аянтчада, спорттук бөлмөдө өткөрүлөт.
 Оюнга даярдануу 
Жетекчи (карышкыр) шайланат, калган оюнчулар бир биринин артында турушуп, алдыларындагылардын белдеринен кармашып оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат. Жетекчи «карышкырдын», катарда биринчи турган оюнчу «койчунун», калган оюнчулар «койлордун» ролдорун аткарат.
 Оюндун баяны 
«Карышкыр» ар кандай алдоочу кыймылдарды жасал, «койлордун» акыркысын кармоого, «койчу» болсо анын жолун тороп тоскоолдук» кылууга, «койлорду» корууга, «койлор» колдорун коюп жиберишпей «койчунун» артынан жүрүүгө аракеттенишет. Эгерде «карышкыр», «койлордун» акыркысын кармап алса, «койчу» «карышкырдын», катардагы биринчи болуп калган оюнчу «койчунун» ролун аткарат. «Карышкыр» болсо, катардын акырына барып калган оюнчуларга кошулат. Ошентип, оюн каалашкан убакытка чейин уланышы мүмкүн. Койчунун милдетин жакшы аткарган оюнчу жеңүүчү болот.
 Оюндун эрежеси 
«Карышкыр» менен «койчу» бир бирин кармоого, түртүүгө, чалып жыгытууга, «койлор» колдорун ажыратып жиберүүгө, болбойт.
 Методикалык көрсөтмө 
Колдорун ажыратып жиберген оюнчулар, «карышкырдын» ролун аткарат.
 Педагогикалык мааниси 
Ылдамдыкка, күчкө, шамдагайлыкка, чыдамкайлыкка тарбияланат, коюлган максатка жетүү үчүн аракеттенүүгө үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Беккерель (өлчөө бирдиги)

Беккерель (Бк,Bq) – радиоактивдүү булактагы нуклиддин (радиоактивдүү изотоптун) активдүүлүгүнүн СИдеги бирдиги; 1Бк 1 секда нуклиддин бир ажыроо актысы жүргөн активдүүлүккө барабар. А. А. Беккерелдин ысмына аталган: 1Бк=2,703∙10-11 кюри = 10-6 резерфорд.

 Колдонулган адабият 
 © Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. 
ISBN 9967-14-010-0
 
Категория: Физика
Категория: СИ системинин өлчөө бирдиктери
Категория: Радиоактивдүүлүктү өлчөө бирдиктери
Категория: Жыштык өлчөө бирдиктери
Категория: Таажы-2012
Сыр айттыруу

Шарттары 
Оюнчулардын саны 10—15 киши.

Оюн талаада, токойлуу жерде өткөрүлөт.
 Оюнга даярдануу 
Жетекчи шайланат, калган оюнчулар эки топко бөлүнүшүп, ар бир топтун оюнчулары өздөрүнө «пароль» (сыр) жөнүндө сүйлөшүп алышат. Топтордун өкүлдөрү жетекчиге сырлары жөнүндө билдиришет. Андан кийин, жетекчи колго түшкөндөрүн суракка алчу жерди белгилейт.
 Оюндун баяны 
Жетекчинин буйругу боюнча оюнчулар өз топтору менен ар тарапка барышын жашынышып, бир бирин аңдышат. Ыңгайлуу убакыт табышып бир топтун оюнчулары экинчи топтун бир же эки оюнчуларын урдашын, суракка алчу жерге алга барышып, анын кол-буттарын таңышып, кытыгылашып, кыйнашып алардын тобунун сырын айттырууга аракеттенишет. Эгерде колго түшкөн оюнчу суракка чыдабай, өз тобунун сырын айтып койсо, аны жетекчиге айтылган сырдын туура же туура эместигин билүү үчүн алып келишет. Жетекчи топтун сыры туура же туура эместигин, ошондой эле оюндун жыйынтыгын айтат. Ошентип оюн бири биринин сырларын билгиче уланат. Сырды бат билген топтун оюнчулары жеңүүчү болот.
 Оюндун эрежеси 
Колго түшкөн оюнчуларды суракка алчуу жерден башка жерде сураганга, ал оюнчунун колу-буттарын кайрууга, толгоого, муунтууга, урууга болбойт.
 Методикалык көрсөтмө 
Колго түшкөн оюнчуларды шериктери келип аны куткарышып кетүүгө болот.
 Педагогикалык мааниси 
Күчкө, шамдагайлыкка тарбияланат, чыдамкайлыкка үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Бекке ыкмасы

Бекке ыкмасы – катуу заттын сынуу көрсөткүчүн өлчөөчү иммерсия ыкмасынын бир түрү. Изилденүүчү зат майдаланган түрдө бир тамчы суюктукка салынат да, микроскоптон каралат. Сынуу көрсөткүчү эки башка болгон эки чөйрөнүн чегинде интерференция кубулушу менен толук ички чагылуунун негизинде жука жарык тилке – Бекке тилкеси пайда болот. Микроскоптун тубусун көтөргөндө бул тилке сынуу көрсөткүчү n чоң болгон, ал эми төмөн түшүргөндө n кичине болгон затты көздөй жылат. Суюктук менен андагы заттын сынуу көрсөткүчтөрү бирдей болсо, бул тилке жоголот. Сынуу көрсөткүчтөрү n белгилүү болгон түрдүү суюктук аркылуу катуу заттын сынуу көрсөткүчү аныкталат. Бул ыкма 
:en:Friedrich Johann Karl Becke (1855–1931). тарабындан иштелип чыккан.

 Эскертүүлөр 

 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:минералогия
Категория: Таажы-2012
Социалдык мамлекет теориясы

Биринчи жолу «социалдык мамлекет» түшүнүгү Л. Фон Штайн тарабынан ХIХ к. аягында киргизилген Ал «социалдык мамлекет бардык коомдук таптардын укуктарында абсалюттук теңдикти колдоого, өз жарандарынын экономикалык, коомдук прогрессин камсыз кылууга көмөктөшүүгө милдеттүү, анын соңунда бирөөнүү өнүгүүсү дагы бир башкасынын өнүгүүсүнүн шарты болуп саналат, так ушул мааниде социалдык мамлекет жөнүндө айтылат»- деп өз оюн билдирген немец авторлору Крефт жана И. Миленцтин аныктамасы боюнча «Социалдык мамлекет-мамлекеттин өз жарандарынын бакубат жашоосу үчүн кам көрүсүн милдеттендирет. Бул милдеттер жыргалчылыкты зарыл деңгээлге көтөрүү үчүн социалдык-экономикалык процесстерге мыйзамга ылайык мамлекеттин компотенттү кийлигишүүсү» - болуп саналат
Социалдык мамлекет моделинде жыргалчылыктын негизги прнициптери болуп социалдык адилеттик, социалдык теңдик, социалдык кепилдиктер менен камсыз кылуу эсептелет. Англис тилдүү мамлекеттерде мындай көз караш «жалпы жыргалчылык мамлекети» деп аталат. Мындай концепция ХХ к. 30- жылдарында калыптана баштаган. Мында моделди иштеп чыгууга Р. Титмус, Э.Хансен, Г. Мюрдаль, П. Самуэлсон ж.б. катышышкан. 

 Адабияттар 
Авазов.Э.А. Социалдык иштердин теориясы окуу-усулдук колдонмо.-Ош.-2008.
Авазов Э.А. Социалдык иштер кыскача создук маалыматтама.-Ош.-2006

Категория:социалдык саясат
Категория:социалдык тарых
Категория:саясат таануу
Категория:Таажы-2012
Туруктуу органикалык бирикмелер

Туруктуу органикалык булгоочу бирикмелер - (ТОБ) (орусча. Стойкие органические загрязнители, сокращенно СОЗ, редко — «Грязная дюжина»), ((англ. persistent organic pollutants — POP). Оойлук менен химиялык ажыроого учурабаган, органикалык бирикмелер. 
Бул заттардын айлана-чойрого, жаратылышка жана адамдын организмине тийгизген таасирин окумуштуулар изилдеп чыгышып 2001-жылда бугу айынын 23-куну бул заттар колдонбоо тууралуу [[Стокгольм]] конвенциясы талкуулануп, расмий турдо 2004-жылдын Бугу айынын 17синде оз кучуно кирген.

 2001-жылы кабыл алынган декларацияга алгач томонку 12 Туруктуу органикалык бирикмелер киргизилген:
 
 № Туруктуу органикалык бирикмелердин тизмеси 1 Дихлордифенил 2 Алдрин 3 Диэлдрин 4 Эндрин 5 Хлордан 6 Мирекс 7 Токсафен 8 Гептахлор 9 Полихлордуу дифенил 10 Гексахлорбензол 11 Полихлордибензодиоксиндер 12 Полихлордибензофурандар
Колдонулган булактар:
ru.wikipedia.org

Категория:Денсоолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Химия
Категория:Биологоия
Тилеке бий

Тилеке бий кыргыздын адигине уруусунун уруу башчысы. 

1609-1610 жылы Чыгыш Түркстандагы Аксуу, Үч-Турпан шаарларын Ботокара бий менен биргеликте 5000 миң аскер менен талап тоногон.

Бирок, Тимур Султан баштаган могол аскерлери куугунтукка алганда, Ботокаранын аскерлерин таштап, бир жылгада, бекинип,салгылашуунун жүрүшүн байкап турган. 

Ботокара баштаган 3000 аскер куугунчулар менен салгылашып, 2000 кыргыз жоокери курман болуп, Ботокара баштаган 1000 аскер колго түшкөн. Ошондон кийин, Тилеке бий курун мойнуна салып, Тимур султандан кечирим сурап, алдына келген. Тимур султан чоң атасы Мухаммед хандын өлгөнүн Тилеке бийден угуп, аларды коё берген. 

Бул маалыматтар Махмуд Чорос жана Махмуд ибн Валинин эмгектеринде сакталып калган. Тилеке бий тууралуу маалымат башка эч бир тарыхый булакта кездешпейт.

 Адабияттар 
 Бартольд В.В. Кыргызстан жана кыргыздардын тарыхы боюнча тандалган эмгектер.- Бишкек, 1997.
 Караев О. Чагатайский улус. Государство Хайду. Моголстан.- Бишкек, 1994.
 Источниковедение Кыргызстана (С древнейших времен до конца XIX века).- Бишкек, 1996.
 Восточные авторы о кыргызах // Сост-ль О. Караев.-Бишкек, 1991. 

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кытай
Категория:Чыгыш Түркстан
Категория:Борбордук Азия
Категория:Инсандар
Категория:Таажы-2012