Сана

Сана́ (басымдын варианттары: Сана́ жана Са́на;  )  — расмий түрдө Сана мухафазасы деп аталган, Йемендин борбору жана эң чоң шаары. Шаар Санаа мухафазасынын (губернаторлугунун) борбору болгону менен, ал губернаторлукка кирбейт, өзүнчө административдик бирдикти түзөт. Деңиз деңгээлинен 2,300 метр бийиктикте жайгашкан Сана — дүйнөдөгү эң бийик жетинчи борбор шаар. Ал Араб жарым аралындагы эң бийик жана Жакынкы Чыгыштагы эң бийик тоолордун бири деп эсептелген Жабал Ан-Наби Шуайб жана Жабал Тиял тоолорунун (Сарават тоо кыркалары) жанында жайгашкан.

2023-жылга карата Сананын калкы болжол менен 3,300,000 адамды түзөт, бул аны Йемендин эң чоң шаарына айлантырат. 
2020-жылга карата Сананын чоң шаар аймагы Йемендин жалпы калкынын 10%га жакынын түзөт. Сананын Эски Шаары — ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине кирген жай. Ал өзгөчө архитектуралык мүнөзгө ээ, айрыкча геометриялык оймо-чиймелер менен кооздолгон көп кабаттуу имараттары менен белгилүү. Өлкөдөгү эң чоң мечит болгон Ал-Салех мечити шаардын түштүк четинде жайгашкан.

Йемендин конституциясына ылайык, Сана өлкөнүн борбору болуп саналат. Бирок, Хуситтердин оккупациясынан кийин Йемен өкмөтүнүн орду Аденге (мурдагы Түштүк Йемендин борбору) көчүрүлгөн. Ошол кездеги президент Абдраббу Мансур Хади 2015-жылдын март айында Аденди убактылуу борбор деп жарыялаган.
Тарыхы
 Байыркы доор
Сана шаары Саба Падышалыгы тарабынан биздин замандын 1-кылымында экинчи борбор катары негизделген, ал эми цивилизациянын негизги борбору Мариб оазисинде жайгашкан. Сана аталышы Сабаик тилиндеги "ṣnʿ" тамырынан келип чыккан болушу мүмкүн, бул "жакшы чептелген" дегенди билдирет.Albert Jamme, inscriptions from Mahram Bilqis, p. 440. Бул аталыш эң байыркы Сабаик жазууларында, негизинен биздин замандын 3-кылымына таандык жазууларда, ṣnʿw катары ырасталган. Учурда таанымал элдик этимология Сана аталышы "анын соодасынын жана кол өнөрчүлүгүнүн мыктылыгын" (балким, араб тилиндеги aṣnaʿ сын атоочунун аялдык формасы) билдирет деп айтылат.
thumb|Санаанын 1950-жылдардагы дубалдары
Аты "жакшы чептелген" дегенди билдирген шаар үчүн абдан ылайыктуу, Сана Сабаиктердин тушунда маанилүү аскердик борбор болгон окшойт. Алар аны түштүктөгү Химьяр падышалыгына каршы жортуулдары үчүн база катары колдонушкан, жана бир нече жазуулар "согуштардан кийин Санага жеңиш менен кайтып келгендигин" жарыялайт. Бул жазууларда Сана шаар (hgr) катары да, марам (mrm) катары да аталат, бул А. Ф. Л. Бистондун айтымында, "диний же башка себептерден улам кирүүгө тыюу салынган же чектелген жер" дегенди билдирет. Сабаик жазууларында ошондой эле Гумдан сарайы аты менен айтылат.

Акыркы Химьярит падышасы болгон Падыша Юсеф Атар (же Зу Нувас) бийликте турганда, Санаа Аксумит вице-королдорунун да борбору болгон. Кийинки салттарда Хабаштык баскынчы Абраха Санада христиан чиркөөсүн курган деп айтылат.

Ислам булактарына ылайык, Сана Нухтун уулу Шам тарабынан, Нух өлгөндөн кийинAl-Hamdāni, al-Ḥasan ibn Aḥmad, The Antiquities of South Arabia: The Eighth Book of Al-Iklīl, Oxford University Press 1938, pp. 8–9Minaret Building and Apprenticeship in Yemen, by Trevor Marchand, Routledge (27 April 2001), p. 1.Aithe, p. 30., Жабал Нукум тоолорунун этегинде негизделген. 10-кылымдагы араб тарыхчысы ал-Хамдани Сананын байыркы аты Азал болгон деп жазган, бирок бул аталыш Сабаиктердин замандаш жазууларында катталган эмес. Азал аталышы Библиядагы Башталыш китебиндеги маалыматтарда, Шамдин чөбөрөсү, Кахтандын уулу Узалга байланыштырылат.

Ал-Хамдани Сананы Сабаиктер башкаруучусу Шаар Автардын тушунда дубал менен курчалганын жазган, ал ошондой эле шаардагы Гумдан Сарайын курган болушу мүмкүн. Өзүнүн жайгашкан жеринен улам, Санаа курчап турган уруулар үчүн шаардык борбор жана Түштүк Арабиядагы регионалдык сооданын өзөгү катары кызмат кылган. Ал чыгыштагы Марипти батыштагы Кызыл деңиз менен байланыштырган эки негизги байыркы соода жолунун кесилишинде турган.
Ислам доору
thumb|1972-жылы Санадан табылган Курандын биздин заманга жеткен эң байыркы кол жазмаларынын бири бул Сана кол жазмасы болуп саналат
Мухаммед Пайгамбардын (болжол менен б.з. 622-ж.) доорунан Йемен Ислам Халифатынын көптөгөн бөлүктөрүндө көз карандысыз суб-мамлекеттер түзүлгөнгө чейин, Сана башкаруу орду катары сакталып келген. Халифтин орун басары Йемендеги үч Махалифтин (облустун) биринин иштерин башкарган: Михлаф Сана, Михлаф ал-Жанад жана Михлаф Хадрамаут. Сана шаары дайыма маанилүү статусун кайтарып алып турган, жана бардык Йемен өлкөлөрү аны көзөмөлдөө үчүн ат салышкан. 

8-кылымдагы ислам укукчучусуу жана Шафии укук мектебинин негиздөөчүсү Имам Аш-Шафии Санага бир нече жолу барган. Ал шаарды мактап, "La budda min Ṣanʻāʼ" (Санааны сөзсүз көрүш керек) деп жазган. 9–10-кылымдарда шаар жөнүндө "Бул жердеги катуу бетон [балким, ылайдан жасалган кирпич] жана сонун жайыттар, таза басуучу жайлар болгондуктан, Йемен шаарлары бири-биринен бөлүнүп турат, ичеги-карындын калдыгы жок, жытсыз болуп өзүнүн башка шаарларга салыштырмалуу тазалыгы менен айырмаланып турат."
10-кылымдын аягында перс географы Ибн Рустах Сана жөнүндө: "Бул Йемендин шаары; андан чоң, калкы көп же гүлдөгөн, меймандос же даамдуу тамагы бар шаарды табуу мүмкүн эмес", — деп жазган.

1062-жылы Сананы Али ал-Сулайхи жана анын атактуу аялы, Падыша Арва аш-Сулайхи жетектеген Сулайхид династиясы басып алган. Ал шаарды өзүнүн салыштырмалуу кичинекей падышалыгынын борбору кылган, ага Хараз тоолору да кирген. Сулайхиддер Арабиянын көпчүлүк бөлүгү ээрчиген Багдаддагы Аббасий халифатына эмес, Египеттеги Исмаили мусулмандарга ыктаган Фатимий халифатына кошулган.
Ал-Сулайхи 20 жылдай башкарган, бирок өзүнүн негизги жергиликтүү атаандаштары болгон Забиддеги Нажахиддер тарабынан өлтүрүлгөн. Анын өлүмүнөн кийин, ал-Сулайхинин кызы Арва аш-Сулайхи тактыны мураска алган. Ал Санадан чыгып, Сулайхиддердин борборун Жиблага көчүргөн, ал жерден 1067-жылдан 1138-жылга чейин Йемендин көп бөлүгүн башкарган. Сулайхиддер кеткенден кийин, Хамданий династиясы Сананы көзөмөлгө алганMcLaughlin, p. 16... Сулайхиддер сыяктуу эле, Хамданийлер да Исмаилилер болчу эле.

1173-жылы Египеттин Айюбий султаны Салахиддин өзүнүн бир тууганы Туран-Шахты Йеменди басып алуу үчүн экспедицияга жөнөткөн. 1175-жылы Айюбийлер Сананы көзөмөлгө алып, Зайди имамдары башкарган түндүк тоолордон тышкары, ар кандай Йемен уруулук мамлекеттерин бир бүтүндүккө бириктиришкен. Айюбийлер өлкөнүн расмий диний ишенимин Сунний мусулман Аббасиддерге өзгөртүшкөн. Айюбий эмири Тугтекин ибн Айюбдун тушунда шаарда олуттуу өзгөрүлөр болгон. Анын ичинде Сайланын батыш жээгиндеги Бостан ал-Султан деп аталган бакча жерлери кошулган, ал жерде Айюбийлер сарайларынын бирин курушканElsheshtawy, p. 92. .Бирок, Айюбийлердин Сананы көзөмөлдөөсү ырааттуу болгон эмес, жана алар шаарды сейрек гана түздөн-түз башкарышкан. Анын ордуна алар Таизди борбору кылып тандашкан, ал эми Аден алардын негизги киреше алып келүүчү шаары болгон. Расулийлер Йемендин көпчүлүк бөлүгүн башкарып турганда, андан кийин алардын мураскорлору Тахирийлер башкарып турганда, Санаа негизинен 1323-жылдан 1454-жылга чейин Зайди имамдарынын саясий көзөмөлү астында болуп, мурунку эки династиянын башкаруусунан тышкары турганBosworth, p. 463.. Мамлюктар Йеменге 1517-жылы келишкен.
Осмон империясынын доору
thumb|Сана Осмон империясынын картасында, 1874-жыл
Осмон империясы Йеменге 1538-жылы, Султан Сүлейман башкарган кезде кирген. [20] Өздемир Пашанын (Özdemir Pasha) аскердик жетекчилиги астында, Осмондор 1547-жылы Сананы басып алышкан. Осмондордун макулдугу менен Йемендин Аден жана Мокко порт шаарларында жайгашкан европалык капитан-соодагерлер соодалары үчүн атайын артыкчылыктарды жана капитуляцияларды сактоо максатында Санага көп барып турушкан. 1602-жылы Имам ал-Муайяд (Imam al-Mu'ayyad) жетектеген жергиликтүү Зайди имамдары аймактын үстүнөн өз көзөмөлүн кайра орнотуп, 1629-жылы Осмон аскерлерин күч менен чыгарып салышкан. Осмондор ал-Муайяддын башкаруусу учурунда качып кетишкени менен, анын мурункусу ал-Мансур ал-Касым (al-Mansur al-Qasim) буга чейин эле Санадагы жана Йемендеги Осмон армиясын абдан алсыраткан болчу. Натыйжада, европалык соодагерлер мурдагы артыкчылыктарынан ажыратылганDumper, p. 330.. 

Зайди имамдары Сананын үстүнөн бийлигин 19-кылымдын ортосуна чейин сакташкан. Бул учурда Осмондор аймакты көзөмөлдөө үчүн кайрадан жортуул баштаган. 1835-жылы Осмон аскерлери Йемендин жээгине Египеттик Мухаммед Алинин (Muhammad Ali of Egypt) аскерлеринин кейпин кийип келишкен. Алар Сананы 1872-жылга чейин басып ала алышкан эмес, ошол жылы Ахмед Мухтар Паша (Ahmed Muhtar Pasha) жетектеген аскерлер шаарга кирген. Осмон империясы өзү башкарган бардык аймактарга Танзимат (Tanzimat) реформаларын киргизген.

Санада биринчи жолу шаарды пландоо башталган, жаңы жолдор курулган, мектептер жана ооруканалар ачылган. Осмондор бул реформаларды күчөтүп, алардын Сананын үстүнөн көзөмөлүн бекемдөөгө шашылышкан. Себеби алар кеңейип жаткан Египет менен, Адендеги Британиянын таасири менен жана Сомалинин жээгиндеги, айрыкча Жибути менен Бербера шаарларындагы Италия жана Франция империяларынын таасири менен атаандашууга аргасыз болушкан. Бирок, Санадагы модернизациялоо реформалары дагы деле абдан чектелүү болгон.

Булактар