Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Арабаев, Чолпонкул Исаевич

АРАБАЕВ Чолпонкул Исаевич (17. 9. 1957-ж. т., Нарын обл., Ат Башы району р-ну, Ак-Муз айылы) - юрид. илимд. доктору (2005), проф. (2004). КРнын эмгек сиңирген юристи. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
1983-ж. КМУ-нун юрид. ф-тин бүтүргѳн. 

1983-96-ж. КМУнун юрид. ф-тинде окутуучу, улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы, деканы, даярдоо борборунун директору, 

1996-99-ж. КРнын юстиция минист-ринин орун басары, КРнын Премьер-Министри-нин аппаратынын адм.-укук (юрид. ж-а кор-гонуу, укук коргоо бѳлүмү) департаментинин ке-ңешчиси, 

1999-2001-ж. КРньш Ѳкмѳтүнѳ караш-туу миграция ж-а демография агентствосунун деректири, 

2001-2002-ж. КРнын Юстиция ми-нистринин биринчи орун басары, 

2002-2003-ж. КРнын Президентинин, КРнын ЖКнин Мый-зам чыгаруу жыйынындагы ыйгарым укуктуу ѳкүлү, 

2003-2005-ж. Кыргыз мамл. юрид. акаде-миясынын ректору кызматында иштеген. 

Ал - конституция, жарандык, үй-бүлѳлүк, жер ж-а агрардык укук, о. эле ил.-популярдык эмгектер-дин, а. и. 4 монография, 10 окуу ж-а окуу-усул-дук колдонмонун автору. 

Юстициянын 3-класс-тагы мамл. кеңешчиси.

 Эмгектери 
Кредитные правоотношения в сельском хо-зяйстве. Б., 1994; 

Гражданский кодекс - осново-полагающий закон рынка. Б., 1995; 

Гражданско-правовой договор кредитования. Б., 2005. 89, т. 66. ения смерти. Б., 1997

Категория:Кыргызстан

Категория:Укук
Категория: Таажы-2012
Категория:Укукчу

Категория:Юристтер

Категория:1957-жыл
Категория:Инсандар
Арабаев Эркин Ишеналиевич

Арабаев Эркин Ишеналиевич (10. 8. 1924, Жалал-Абад обл., Жалал-Абад ш. - 23. 3. 1995, Бишкек) - экономист. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Эркин Ишеналиевич Арабаев Кыргызстандын Жалал-Абат облусундагы Жалал-Абад шаарында 1924-жылдын 10-августунда төрөлгөн.

1943-46-ж. комсо-молдун Акталаа райкомунун секретары, эмгек-чилер депутаттарынын Кочкор райаткомунун жооптуу кызматкери, 

1952-ж. К. И. Тимирязев атн. Москва айыл чарба академиясын, ошол эле жерден аспирантураны бүтүрүп (1955), кийин анда окутуучу болуп иштеген. 

1959-62-ж. Кыр-гыз ССР ИАсынын экономика ин-тунда дирек¬тордун орун басары, 

1962-79-ж. К. И. Скрябин атындагы Айыл чарба институттун ректору, 

1984-жылдан кафедра башчысы, экономика б-ча КИИИнде директорунун орун басары, ЖОЖдордо окутуучу болуп иштеген.

 Илимий ишмердиги 
Анын а. ч-сын уюштуруу маселелер ж-а экономикасына байланыштуу 70тен а ил. эмгеги жарыяланган. 
Экономика илимд. кан-дидаты (1956), проф. (1968), Кыргыз ССРинин эмг. сиң. экономисти (1974).

 Сыйлык, наамдары 
Кыргыз ССР Жогор-ку Советинин үч жолку депутаты (1967-80). Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Велгиси» ордендерж ж-а медалдар м-н сыйланган

 Ал тууралуу адабият 
 Интернеттеги шилтемелер 
 Атасы тууралуу - http://www.azattyk.kg/content/blog_kyrgyz_abc_arabic_script_alippe_arabay-uulu_1911/2309938.html

Категория:Кыргызстан
Категория:Экономисттер‎
Категория:Туулгандар 1924-жылы
Категория:Жалал-Абад облусу
Категория:Өлгөндөр 1995-жылы
Категория:Таажы-2012
Кадыров, Зайдулла

Кадыров Зайдулла (1886-?) - Түштүк Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөштун катышуучусу. 
Екатеринославск (азыркы Днепропетровск) губерниясындагы Юзовка деген жердеги жергиликтүү социал-демократиялык уюмду, 1905-1907-ж. Бакудагы революциячыл кыймылды, 1912-1917-ж. Сүлүктүдөгү иш таштоолорду уюштурууга катышкан. 1917-ж. Сүлүктүдөгү кенчилердин арасында Социал-демократиялык топту түзүүнүн демилгечилеринен жана Сүлүктүдөгү жумушчулар советинин төрагасы болгон.
1920-ж. мамлекеттештирилген Сүлүктү кен башкармасында жана башка партиялык советтик жетекчи кызматтарда иштеген.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Инсандар
Калкожо (Халкожо)

Калкожо Халкожо (туулган жылы белгисиз -1920) - Фергана өрөөнүн Түштүктө жана Түштүк Кыргызстанда Совет бийлигине каршы курөшкөн корбашчы. 
1918-жылдардын жайынан Ош жана Кокон уезддеринде аракет кылган. Ушул жылы сентябрдан Жалал-Абад атырабында Мадамин бек, кийинчерээк (1919-ж.күзүндө) кулак Монстров, мурдагы генерал Муханов сыяктуу контрреволюциячылар «Дыйкандар армиясы» менен бирдикте Советтерге каршы курөшкөн. Түштүк Кыргызстандын бир кыйла бөлүгү алардын колуна кеткен. 1920-ж. январь-февралда Калкожонун негизги күчүн Түркстан фронтунун бөлүктөрү талкалаган. Калкожо дагы кол курап, кайра күрөшүүгө аракеттенген. Калкожо корбашы 1920-ж. күзүндө кызыл аскерлердин колунан өлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Инсандар
Калчаке уулу Алай

Калчаке уулу Алай (1875, Нарын өрөөнү, Миң-булак айылы - 1969, ошол эле жер) - болуш, коомдук ишмер. 
Совет бийлигине чейин болуш болгон жылдарында орустардан үлгү алып, Жеркөчкүгө там, тегирмен, Экичатка мечит, медресе салдырган. Мечитке молдо алдырып, балдарга дин окуусун окуткан. Жер сугарыш үчүн, аймактагы Четбулактын, Белбулактын сууларына арык салдырган. Нарын өрөөнүндө алгачкылардан болуп арпа айдатып, түшүм алган. 1916-жылкы элдик көтөрүлүштө өз элин ачарчылыктан сактап калган. Ал элге алымдуу, кедей-кембагалга кайрымдуу, алдыңкы көз караштагы адамы болгон.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Инсандар
Карга бий Мендегул уулу

Карга бий Мендегул уулу (1718-1828) - кыргыздардын бугу уруусунан чыккан коомдук ишмер.

Кара кылды как жарган калыстыгы, алысты көрө билген көсөмдүгү, так, таамай сүйлөгөн чечендиги менен эл оозунда айтылып калган инсан. 1824-ж. бугу уруусунун бийлерин чогултуп, Орусия империясынын бийлиги менен байланыш түзүүнүн зарылдыгы жөнүндө оюн ортого салган. Бул чогулушта бийлердин айрымдары Кытайга кошулсак кандай болор экен деген пикирлерин да айтышкан. Бийлердин көбү Россияга кат жөнөтүү жөнүндөгу кор башчылардын сунушун колдошкон. Кор башчы башында турган бугу уруусунун бийлери 1824-ж. 6-декабрда Омск шаарыны кат жөнөтүшүп, падышалык бийлик менен байланыш түзгөн. Кор башчылардын терең философиялык ой-толгоолору эл ичинде макал-ылакап катары айтылып калган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Инсандар
Санжар Касымбеков

thumb|upright|Санжар Косимбеков Фото 1920 жыл.
Касымбеков Санжар Фазылбекович (1902-1924) — Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуу үчүн жигердүү күрөшчүлөрдүн бири. М. Ф. Касымбековдун уулу.Санжар Касымбеков 1917-ж. май айынан революциячыл ишке катышкан. Анжиян мусулман жумушчулар менен чайрыкерлер советинин аткомунда (1918, июнь), РКП(б)нын Ош шааркомунда (1918, август), Түркстан крайкомунда (1918, декабрь) иштеген. 1919-ж. октябрдан РКП(б)нын Ош шаардык мусулман уюмунун төрагасына орун басар, 1920-ж. февралдан январь 1921 жылга чейин Ош уезддик шааркомдун төрагасы. Анжиянда Совет бийлигин орнотууга,Ташкентдеги контрреволюциячыл козголоңду басууга, Закаспий фронтундагы согушка катышкан. 1920-жылдан Түркстан фронтунун бүткүл россиялык дыйкандар жана токойчулар союзунун Самаркан обкомунун төрагасы болуп иштеген. 1924 жылы басмачылар өлтүргөн. Анын атына Ош шаарында көчөнүн аты коюлган.Ош шаарындагы Касымбеков көчөсү

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

 Тиркемелер 

 Шилтемелер 

Категория:Ош облусу
Категория:Ош шаары
Категория:Милиция
Категория:Борбордук Азия
Категория:Чөлкөм таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Мамлекеттик ишмерлер
Категория:Саясат таануу
Категория:Кыргызстандын саясатчылары
Категория:Басмачылык менен күрөшкөндөр
Категория:Кыргызстанда Совет бийлигин орноткондор
Категория:Жарандык согуштун катышуучусу
Категория:Туулгандар 1902-жылы
Категория:Өлгөндөр 1924-жылы
Фазылбек Касымбеков

Касымбеков Мырза Фазылбек (1863, Бадахшан, Шунган кыштагы-1919) - тарыхчы, чыгыш изилдөөчү, географ жана саякатчы. 
Маргалаңдагы жогорку диний мектепти -Султан Муратбектин медресесин бүтүргөн. 18-кылымдын 80-жылдарынын аягы-90 жылдарынын башында Ошто жашаган. Тилмеч, жол көрсөтүүчү, чарбалык иштерди башкаруучу катары Кашкар, Тибет, Гиндикуш, Памир (1888-89,1903-04), Ооганстан, Түркияга (1896) барган илимий экспедицияларга катышкан. Экспедицияга кылган кызматы үчүн 2 алтын, күмүш, коло медалдар менен сыйланган.1907-ж. Бадахшандын 1809-1907-ж-дагы соңку тарыхын жазган.Анын эмгеги 19-к-дын башында жазылып Мырза Сан-Мухаммед Бадахшанинин эмгегинин уландысы болуп эсептелет. Оштогу орус-түзөм мектебинде көп жыл мугалим болуп иштеген. 1914-1917-ж. Ошто демократиялык маанайдагы жаштардын тобун жетектеген. 1917-ж. ушул эле жерде уулу Санжар менен бирге «Окуучулар союзун» түзгөн. Басмачылар колдуу болуп өлгөн.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Инсандар
Дүр Сооронбай уулу

Дүр Сооронбай уулу (туулган жылы белгисиз-1918) - коомдук ишмер, алгачкы агартуучу.
Чүйдөгү Тынай элинен чыккан. Азыркы Чүй районунун аймагындагы элди бий деген Сооронбай датканын учунчу уулу. Верныйдагы аскердик гимназияны кумуш медаль менен бүтүргөн. Ал окуу жайында М.В. Фрунзе менен бирге окуган. Токмок уездинде атасы Сооронбайдын ордуна болуш болгон. Элдин таламдарын жүзөгө ашыруу үчүн күрөшкөн. Сайлык кыштагына жаны тилдеги орус жергиликтүү мектеп ачтырып, кыргыз балдарды окууга тарткан, мектепте өзү да сабак берген. 1916-жылкы көтөрүлүштө өзүңө караган 400 түтүн элди Кытайга качырбай, жазалоодон куткарып калган.1918-ж. Ак гвардиячы орустар тарабынан атылган. Аны өлтүрбөй, Совет бийлиги үчүн кызматка пайдалууну керектиги жондогу М.В. Фрунзенин буйругу Дүр атылгандан эки күндөн кийин келген. Анын ысымы Чүй районунда Сайлык 
кыштагындагы орто мектепте ыйгарылган.
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы энциклопедия. Бишкек - 2003ж.

Категория:Инсандар
Доолбас

Добулбаш, добулбас – кыргыздын барабан сымал байыркы урма аспабы. Тегерек жыгач алкактын үстүнкү бетине төөнүн ийленген териси капталып жасалган. Ал алкакка көктүн, кайыш тасманын жардамы менен керилген түрдө бекитилген. Мурун согушта белги берүү, душмандын үрөйүн учуруу, элди жыйынга чогултуу, салтанаттуу жүрүштөрдү коштоо үчүн пайдаланган. Добулбашты мүнүшкөрлүккө чыкканда кайберенди жана илбээсинди бир багытка айдоо, үркүтүү үчүн да колдонушкан. Добулбаштын үнүн таякча урма аспабы менен чыгарган. Тарыхый маалыматтарга караганда добулбаштын ар кандай көлөмдөгү түрлөрү болгон. Эң чоңдорун бир нече адам көтөргөн, ал эми бир адам көтөрө ала тургандарын жөө же аттын капшытына илип алып жүрүшкөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Этнография
Категория:Тарых
Категория:Кыргыз таануу
Таңгуттар

Таңгуттар - Тибет-бирма тил тобунда сүйлөгөн эл. 10-кылымда Түндүк – Батыш Кытайдын азыркы Шэньси аймагынын батыш бөлүгүндө жана Ганьсу аймагында жашашкан. Т. 982–1227-ж. Си Ся деген өз алдынча мамлекеттүүлүккө ээ болушкан. 1306-ж. иероглифтерден турган жазууну ойлоп табышып, мамлекеттик иш – кагаздарында пайдаланышкан. Таңгуттар Чыңгыз хандын аскерлерине өжөрлүк менен айбат көрсөтүшкөнү маалым. Таңгуттарды моңголдор каратып алгандан кийин алардын бир бөлүгү тибеттиктердин, калгандары моңголдор жана кытайлардын курамына кирген.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Тарых
Категория:Этнография

Категория:Тибет-бирма тобундагы элдер
Тарих-и Кыргыз Шадмания

(«Шабданга багышталган кыргыз тарыхы») – кыргыз элинин туңгуч агартуучусу ж-а тарыхчысы Осмонаалы Сыдык (Кыдык) уулунун 1914-ж. Уфа шаарында бастырып чыгарган чакан энциклопедиялык эмгеги. Эмгек сарыбагыш уруусунун манабы Шабданга багышталып, мазмуну б-ча «Мухтасар Тарих-и Кыргызия» («Кыргыздардын кыскача тарыхы») аттуу китебинин кеңейтилип жазылган варианты болуп эсептелет. Осмонаалы молдо китептин башталышында казал-насыят түрүндө тарыхты билүүнүн зарылдыгы ж-дө айтып, наадандыктан кутулуунун жолу илим-билим экендигин көр-гөзөт ж-а кыргыздардын башка маданияттуу элдерге теңелишин эңсейт. Китепте кыргыздардын Тагай деп аталган сарыбагыш, солто, бугу, моңолдор, черик, саяк ж-а азык урууларынын тарыхы – санжырасы баяндалган. Түрк урууларынын таралышы ж-дө жазганда Осмонаалы молдо Абу-л Гази Бахадур хандын «Шажара-йи Түрк» эмгегине таасирленгени байкалат. Санжыранын кыргыз урууларына тиешелүү бөлүгү башкаларга караганда кыйла так берилген. Кыргыз урууларынын санжырасынан сырткары «Т.-и к. Ш.» китебинин оригиналдуу бөлүгү катары Осмоналы молдонун өзүнүн замандаштары тууралуу жазганын көрсөтүүгө болот. Орус оторчул бийлигинин учурундагы кыргыз коомундагы илим-билимдин жанданышы, оокаттуу ж-а башкаруучу чөйрө- дөгүлөрдүн арасында жаңы катмардын пайда боло башташы ж-дөгү маалыматтар Осмонаалы молдонун эмгегинин баалуулугун арттырат. Китепте манап Шабдан баатырдын ишмердиги, эл үчүн кылган кызматтары баяндалган. Ушул китепте орун алган «Шабдан баатыр казалы» поэмасында Шабдандын кайтыш болгондогу аза күтүү, баатырдын жасап кеткен иштерин даңктоо ж-а аны узатууга катышкан кыргыздын белгилүү адамдары ж.б. окуялар ыр м-н жазылган. Китептин акыркы бөлүгүндө казак элинин, дуңгандардын тарыхы ж- дө азыраак маалыматтар берилген. Осмонаалы Сыдык уулунун бул эмгегин 1990-ж. проф. Хусеин Карасаев кыргыз тилинин азыркы орфографиясына которуп, баш сөзү м-н «Тарих кыргыз Шадмания», «Кыргыз санжырасы» деген аталышта кайрадан бастырып чыгарган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

 Айрым интернет шилтемелер 
 Осмонаалы Сыдык (Кыдык) уулу. Тарых, Кыргыз Шадмания. - Б. "Ала-Тоо" журналынын редакциясында, 1994

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Этнография
Тарих-и Рашиди

Тарыхчы Мырза Мухаммад Хайдар тарабынан фарсы тилинде 1541–55-ж. жазылган чыгарма. 14-к-дын ортосунан 16-к-дын 40-ж-на чейинки мезгилдеги Кыргызстан ж-а Чыгыш Түркстан, о. эле Ооганстан ж-а Индия тарыхы камтылган. «Т.-и Р.» эки бөлүктөн (дафтардан) турат. Алгачкы бөлүгү 1544–45- ж. жазылып, Моголстан хандарынын (Чагатай тукумдарынын) таржымалын, б.а. Тоглук-Тимурдан тартып (1347–63), Абд ар-Рашид хан такка отурганга чейинки окуяларды баяндайт. Акыркы бөлүгү автордун жеке эскермелери. Чыгармада 15-к-дын аягы–16-к-дын 1-чейрегиндеги Моголстандын ички ж-а тышкы саясий абалы кыйла толук чагылдырылган ж-а ошол мезгилдеги кыргыздар ж-а кыргыз-могол байланыштары ж-дө маалымат берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Этнография
Категория:Тарых
Тарсакент

Тарсакент кыштагы - 13-кылымдын 2-жарымы –14-кылымдын 1-жарымына таандык кыштак. Тарсакент «христиандардын кыштагы» дегенди түшүндүргөн. Кыштак тууралуу алгачкы маалыматтар Рашид ад-Диндин «Жами ат-таварих» («Тарыхтар жыйынагы») эмгегинде эскерилет. Тарсакенттин орду Бишкектин түштүк-чыгышындагы Аламүдүн районуна караштуу Кара-Жыгач айлына жакын жерде жайгашкан. Тарсакентте Алдыңкы Азиядан келген кечилдер жана несториан динин туткан жергиликтүү түрк уруулар жашаган. Алар жергиликтүү калк арасында сириялык маданиятты, тилди, жазууну жана христианчылыкты таратышкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. - ISBN 5-89750-028-2. – 288 бет.
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Археология
Категория:Кыргызстан
Категория:Чүй облусу
Категория:Дин
Тарых институту

Кыргыз Республикасынын УИАнын Тарых институту - СССР ИАнын Кыргыз филиалынын Тил, адабият жана тарых институтуна караштуу тарых секторунун (1941) негизинде 1954-ж. уюшулган. Кыргызстандын байыркы мезгилден азыркы мезгилге чейинки тарыхы, чыгыш таануу, археология, этнография боюнча илимий изилдөө иштерин жүргүзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Категория:Археология
Жангарач Эшкожо уулу

(1801 же 1802, Чүй өрөөнү, Жыламыш өндүрү – 1864, ошол эле жер) – солто уруусунан чыккан чоң манап. Чүй өрөөнүнүн батыш бөлүгү м-н Талас өрөөнүн бийлеген. Жангарач м-н Байтик баатыр ага-ининин балдары. 1848-ж. казак султаны Кенесары Касым уулу Чүйгө кол салып киргенде Ормон хан м-н бирдикте анын мизин кайтарып, колун талкалоого катышкан. Ал Кенесарынын кол салууларынан коргонуу максатында орус падышалыгына букаралыкка өтүү ниетин билдирген. 1862–64-ж. Алымбек, Алымкул сыяктуу кыргыз, кыпчак бектери Кокон хандыгында реалдуу бийликти өз колдоруна топтогон маалда Ж. бул хандыктын Россияга каршы коргонуу күрөшүндө Кокон мамл-не жан тарткан. 1864-ж. жазында М.Г.Черняев Чүй өрөөнүнөн кокондук аскерлерди сүрүп киргенде, Ж. Талас өрөөнүнө чегинип, орус падышалыгынын баскынчыл саясатына пассивдүү каршылыгын билгизген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Жаркынайым

ЖАРКЫНАЙЫМ Токтоназар кызы, Хаким айым (1802–1868) – Кокон ханышасы, коомдук ишмер; ордодо
«Хаким айым» деген ысым менен белгилүү болгон. Ошол доордогу кыргыз элинде гана эмес, коңшу хандыктар менен элдерде кадыр-баркка ээ болгон саруу уруусунун бийи Аспердинин кызы. Саруу уруусунун сейит уругунан. Жаркын айымдын бала чагы Талас өрөөнүндө Карабуура суусунун жээгинде өткөн. Жаркынайым келишкен, сулуу, акылдуу, сөздү орду мененн сүйлөгөн, эли кадырлаган кыз болгон. Атасы Меккеге ажылыкка барып келгенден кийин, Жаркыайымды жээни Шераалыга алып берген (к. Шераалы хан). Жаркынайымдын мамлекеттик жана коомдук иштерге катышуусу 1842-ж. Шераалынын Коконго хан болушунан башталат. Жаркынайымдын ордодо аялдардын гана эмес, жогорку башкаруу чөйрөсүндө да абройго ээ болгон жана бардык мамлекеттик иштер анын кийлигишүүсү менен бүткөн. Касым миң башынын өлүм жазасынан бошотулушунда Жаркынайым кийлигишкен. 1853-ж. ордодогу ичара тирешүүлөрдөн кийин, Жаркынайымдын буйругу менен Мусулманкул дарга асылган. Ошрндой эле көп мамлекеттик иштер, инсандарды кызматка дайындоо Жаркынайымдын көрсөтмөсү менен ишке ашып турган. 1862-ж. Бухара эмири Музаффардын жардамы менен уулу Кудаярга бийликти алып берген. Кокон ордосундагы саясий күчтөрдүн күч алышы жанаа алардын кызыкчылыктары үчүн уулдарынын өзара аргасыз согуштарынын натыйжасында уулдарынын, неберелеринин набыт болушу Жаркынайымдын саясий-дипломатиялык иштерине себепчи болгон. Хан энеси жүрөгүн ооруткан ушундай иштерден улам мамл. саясий иштерге кийлигишкен. Ошол мезгилдин атактуу зайыптары Курманжан м-н Зыйнатка «датка»наамын ыйгарууда да Жаркыгайымдын эмгеги чоң. Ордодогулар «Ханышайым» же «Хаким айым» деп кайрылышкан. Кокон тарыхчысы Мырза Алим апасынын жана карындашынын өлүмү Кудаяр хандын бийлигинин бошоңдошуна себепкер болгондугун жазган. Кудаяр хан күн сайын эртең менен апасынын акыл- насаатын угуп, ошол боюнча иш жүргүзгөн жана ага таазим кылган. Жаркынайым өмүр бою ордонун ортосунда тигилген кыргыз боз үйүндө жашаган, каза болгондо аза күтүү бир нече күнгө созулуп, чоң урмат-сый менен коюлган. Кокондон гана эмес, башка жактардан дагы элдер келип, мүрзөгө чейинки жол адамдарга толуп калгандыктан, табытты жайына чейин колмо-кол узатышкан. Кийин Кудаяр хан энесинин урматына 1869–1870-ж. Кокондо медресе курдурган. Хаким айым медресеси Жамы мечитинин чыгыш тарабында жайгашкан. Курулушту Мулла Төрө уулу башкарып, 1870-жылы бүткөрүлгөн. Кийинки жылы Кудаяр хандын буйругу м-н Сырдарыядан Шахрихандын чыгышына чейин арык чыгарып, андан түшкөн каражатты Хаким айымдын медресесине вакф кылып берген. Медреседен калган жалгыз эстелик – «медресенин эшиги» азыркы күндө Кокон сарайы тарыхый музейинде сакталып турат. Ал эми Кокон ш-нын борборунда Ж-дын күмбөзү Шераалы хандын күмбөзүнө жанаша бүгүнкү күнгө чейин ошол бойдон турат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Жедигер, уруу

ЖЕДИГЕР уруусу орто кылымдардагы жазма булактарда маалымдалат. Элдик санжырада Койлондон Жедигер уруусу чыгары баяндалат.

16-кылымдагы Сайф ад-Дин Аксикендинин «Мажму ат-Таварихинде» Жедигерлер Тагай баатырдын Кулан (Койлон) аттуу уулунан тарайт деген санжыралык маалымат бар. Жедигерлер "Манас" дастанынын дээрлик бардык варианттарында кыргыз урууларынын бири катары кездешип, Жедигер уруусунун башында Багыш деген белгилүү жетекчи турганы айтылат. Андан бөлөк кыргыз санжыраларында Жедигер аттуу Астрахан ханы жөнүндө да баян айтылган. 1549-ж. Казан шаары Едигенин тукуму Жедигер тарабынан басылып алынганы маалым. 

Этностук аталышы казактарда – жедигер, лакайларда – жадыгер формаларында кездешет. Айрым маалыматтар Жедигердин орто кылымдардагы печенег, кыпчак тилдүү этностук чөйрө менен байланышы болгонун маалымдайт. Мисалы, кооз (жедигер) – кууз, гууз, окуз, уз. Мындан бөлөк этнонимди байыркы игдер уруусунун аталышы менен тең катар кароого болот. Болжолу, Жедигер этнониминин баштапкы формасы жети игдер же жети бөлүктөн турган уруулардын бирикмеси, союзу дегенди түшүндүрүшү ыктымал. Игдер (игдир) этнониминин удаалаштары азербайжандардын, Түркия түрктөрүнүн, Ирандагы түрк (огуз) тилдүү этностордун курамында да кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Жорго

Жылкы жүрүшүнүн бир түрү. Жылкы бир жак буттарын (оң жаккы алдыңкы жана арткы буту) бир убакта көтөрүп, алга таштайт. Анын арымы таскакка караганда кыска, тез кайталанат. Жорго - жол жорго, кой жорго, чапма жорго болуп айырмаланат. Жол жорго менен кой жорго жай, чапма жорго катуу жорголойт. Чапма жорго таскакка окшош болгондуктан анын жорго жүрүш экени жылкыны арт жагынан караганда даана байкалат. Жорго саатына 10–15 км жол жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
Категория:Кыргыз таануу
Зыйнат датка

А к З ы й н а т Т о к т о н а з а р к ы з ы (1800–өлгөн жылы белгисиз) – акын, мамл. ишмер, датка.

Асперди Чот уулунун кызы. Кыргыз аялдарынан чыккан биринчи датка айым. Атасынын азан чакырып койгон ысымы – Ак Зыйнат. Ата-бабасы саруу уруусунун Баркы уруугунан атактуу бийлери болгон. Бала чагы Талас өрөөнүндө өткөн. Анын ордого келип, кийин ордодогу таасирдүү адамдардан болуп калышына 1842-ж. Шераа-лынын (к. Шераалы хан) Кокон хандыгына хан болушу себеп болгон. З. д. Кудаяр хандын энеси Жаркынайымдын бир тууган эжеси. З. д. ордодо кызмат өтөгөн. В. П. Наливкин м-н М. С. Наливкинанын «Ферганада жашаган жергиликтүү аялдардын турмушунан очерктер» аттуу китебинде «Кокондо эки акын аял жашаган, биринчисинин аты Зыйнат, экинчиси Махнуза. Алардын бири эркекче кийинип, ачык жүз м-н хан сарайга келчү экен, анын датка деген наамы болгон. Экөөнүн тең казалдары (ырлары) Омор хан сыяктуу эле «Мажму ат уш шуара» аттуу акындар жыйнагына киргизилген» деп жазылган. Зыйнаттын ырлары Ташкен ш-нын архивдеринде азыр да сакталуу. Өзбек окумуштуусу Х. Бабабековдун жеке китепканасында сакталып турган кол жазмалардын ичинде 1775–1864-ж-да жашаган жүзгө жакын акындардын өзбек, фарсы тилдериндеги ырларынан түзүлгөн жыйнакта Зыйнаттын «Бахру одабий» сөздөрү м-н башталган ыры бар. Бул ырында ал инсанды баарынан жогору коёт, адеп-ахлак, турмуштагы карама-каршылыктар тууралуу философия-лык ой жүгүртүп, алардын бир күнү жок болуп кетишине ишенет, калкты күнгө окшотот. З.д. 1842–68-ж-га чейин хандыктын саясий иштеринде, кыйынчылык күндөрдө сиңдиси Жаркынайымга кеңешчиси катары жардам берип, эже-сиңди бири-бирин колдоп турушкан. З. д-нын сөөгү Кокон ш-на коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.azattyk.org/a/famous_educated_women_in_kokand_khanate_kyrgyz_blog/28952277.html?nocache=1 

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:XIX кылым
Категория:Кыргыз аялдары
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргызстан
Категория:Борбордук Азия