Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Модэ Шанүй (Модэ)

170px|thumb|Модэ Шанүй
Модэ Шанүй (кыт. шанүй - теңир куту) - б. з. ч. 209-174-ж. хунну урууларынын башчысы. 
Хунну урууларынын шанүйу Toyмандын улуу уулу. Toyман кытайлардан жеңилип алсырай түшкөндө юэчжилердин талабы боюнча Модэни аманатка берген. Toyман юэчжилерге басып киргенде Модэ Шанүй хунндар тарапка өткөн. Ал өз аскерлерин таамай атууга машыктырган жана буйрукту кыңк этпей аткарууга көндүргөн. 
Б. з. ч. 209-ж. Модэ өз атасын өлтүрүп, такка олтурат. Чыгышта жашаган дунхуларды, кийинки жылы юэчжилерди караткан. 
Б. з. ч. 203-201-ж. түндүк тарабындагы коңшулары хунүйлөрдү, күйешелерди, Саян тоолорунун этегин мекендеген динлиндерди, Чыгыш Түркстандын түндүгүнде жашаган кыргыздарды басып алган. 
Б. з. ч. 201-ж. Кытайга кол салат. 
Б. з. ч. 198-ж. кытай императору Лю Бан менен «бейкуттук жана туугандык» келишимин түзгөн. Иш жүзүндө кытай императору Модэ Шанүйге көз каранды болуп, салык төлөп турууга мажбур болгон. 
Б. з. ч. 177-ж. Модэ Шанүй юэчжилерди, усундарды жана Чыгыш Теңир-Тоодогу башка элдерди да баш ийдирген.
Модэ Шанүй өлгөндөн кийин (б. з. ч. 174-ж.) такка уулу Лаошань отурган.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Калый Молдобасанов

Молдобасанов Калый (1929-ж. т., Ак-Талаа району, Терек айылы - 29.5.2006) - композитор жана дирижёр, Кыргыз Республикасынын эл артисти (1974), СССРдин эл артисти (1979), Социалистик Эмгектин Баатыры (1991). 
 Өмүр таржымалы 
1946-ж. М. Күреңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайын, 1954-ж. Чайковский атындагы Москва консерваториясынын улуттук бөлүмүн, 1973-ж. Кыргыз мамлекеттик искусство институтун бүтүргөн. Мусулманкулов Молдобасандын уулу 12 жашынан эл аспаптар оркестрине катышып, анын жетекчиси П. Ф. Шубинден таалим алган. 
1954-72-ж. Кыргыз улуттук опера жана балет театрында дирижёр, башкы дирижёр. 
1973-жылдан Кыргыз мамлекеттик искусство институтунда композиция классы боюнча педагог жана Кыргызстан композиторлор союзунун төрагасынын орун басары, 1979- 96-ж. анын төрагасы, ошол эле мезгилде 1983-86-ж. Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунун ректору, 1996-жылдан Кыргыз мамлекеттик академиясы опера жана балет театрынын башкы дирижёру жана көркөм жетекчиси. 

 Чыгармалары 
Молдобасановдун симфониялык бийлери, сюиталары, кантаталары, ондогон аспаптык пьесалары, 50дөй вокалдык чыгармалары жана башкалары бар. Ал элдик обон-күүлөрдү иштеп чыккан, эл аспаптар оркестри үчүн оригиналдуу чыгармаларды жараткан. Балдарга арналган ырлары жана аспаптык чыгармалары да арбын («Кыргыек», «Бак тигели», «Кызыл топ», «Жамгыр» жана башка). Элге кеңири маалым чыгармалары: «Гүлдө, Кыргызстан» (1964), «Шаңдан, Кыргызстан» (1974) кантаталары, «Биздин күндүн адамдары», «Достук», «Бактылуу жаштык» симфониялык сюиталары, «Кыздын ыры» (1963), «Жайлоодо» (1958), «Өрттөнсүн бозой жалынга» (1961), «Кел вальсы» (1969) ырлары жана башка. Алгачкы көлөмдүү чыгармасы «Куйручук» балети (Г. Окунев менен бирге) жаш композиторлордун бүткүл союздук конкурсунда сыйлыкка ээ болгон (1960). «Саманчынын жолу» балет ораториясы кыргыз профессионалдык музыкасына жаңылык киргизген. Жер, дан, гуманизм, граждандуулук жөнүндөгү терең мазмундуу бул чыгарма эң жогорку баатырдык менен лиризмди, терең философиялык ой жорууларды музыка менен айкалыштырган. Ал Болгария, Чехия, РСФСРдын көп шаарларында коюлган. Анын катышуусу менен «Манас» (Власов, Малдыбаев, Фере, 1966), «Белгисиз солдат» (Молчанов, 1967), «Отелло» (Верди, 1968), «Борис Годунов» (Мусоргский, 1972), «Айчүрөк» (Власов, Малдыбаев, Фере, 1986) опералары жана «Асел» (Власов, 1967) балети коюлган. Анын «Маңкурт жөнүндө баян» (1990) балети чоң ийгиликке жетишкен. Кыргыз Республикасынын Гимнинин авторлорунун бири. Ал Москва, Ленинград, Алматы, Новокузнецк жана башка шаарлардын театр спектаклдерине да дирижёрлук кылган. 
 Сыйлыктары жана ордендери 
СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976). 
Кыргыз ССР Жогорку Советинин 3 жолку депутаты (1975-90), СССР эл депутаты (1989). Ленин, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси», 3-даражадагы «Манас» ордендери жана медалдар менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Маданият
Категория:Инсандар
Мамбетакунов, Калык Барыктабасович

thumb|upright|Мамбетакунов Калык Барыктабасович.

Мамбетакунов Калык Барыктабасович (1952-ж. т., Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Чоң-Кызыл-Суу айылы) - коомдук ишмер.

Кыргыз Республикасынын калкты тейлөө чөйрөсүнүн эмгек сиңирген кызматкери (2003). 
16 жашында көзү көрбөй калган. КМУнун тарых факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун Каракол шаарындагы кыргыз азиздер жана дүлөйлөр үйрөтүү-өндүрүштүк ишканасында баштаган. 
1978-81-ж. ушул ишкананын директорунун орун басары, 1981-86-ж. Жалал-Абадтагы, 1986-91-ж. Бишкектеги азиздер жана дүлөйлөр ишканасынын директору. 
1991-ж. Кыргыз азиздер жана дүлөйлөр коомунун Борбордук башкармалыгынын төрагасы, 1999-жылдан коомдун президенти. 
2001-жылдан Азия Азиздер Союзунун аткомунун мүчөсү, 2003-жылдан Бүткүл дүйнөлүк азиздер союзунун аткаруу комитетинин теңтөрагасы. 
«Даңк» медалы менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Инсандар
Категория:1952-жыл
Категория:Жети-Өгүз району
Болот Мамбетов

200px|thumb|Болот Мамбетовдун скульптурасы
Мамбетов Болот Мамбетович (1905, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Жерүй айылы - 1990, Москва ш.) — мамлекеттик жана партиялык ишмер.

 Өмүр таржымалы 
1961-68-ж.Кыргыз ССР Министрлер советинин төрагасы.

Экономика илиминин кандидаты (1954).

1928-ж. Оренбургда жумушчу факультетин, 1935-ж. Москва гидротехникалык институтун бүткөн.

1935-40-ж. Кыргызстандагы суу чарба жана ирригация курулуш мекемелеринде иштеген.

1940-ж. Кыргызстан КП(б) БКнын 3-катчысы, 1941-45-ж. транспорт жана байланыш боюнча катчысы жана орун басары.

1945-53-ж. партиянын Фрунзе облустук комитетинин 1-катчысы.

1953-жылдан Кыргызстан ИАнын Суу чарба жана энергетика институтунун директору.

1954-64-ж. Кыргыз Республикасынын суу чарба министри.

 Сыйлыктары 
Үч Ленин, үч Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Википедия:Карточка калыбы жок инсандар
Эшик ырчы

Эшик ырчы – бай- манаптардын, бийлик өкүлдөрүнүн үйүндө жүрүп ырдаган ырчылар. Алар, негизинен, өз кожоюнунун байлыгын, мал – мүлкүн, жүргөн – турганын мактап ырдоо менен чектелишкен. Ошол эле учурда алардын да ашынган чеберлери болуп, бирок кожоюнуна көз каранды болгондуктан, эркин ырдай алышкан эмес.

Маалымат булагы: И.Пайзилда Ырчылар чыгармачылыгы. Б.2004
Монгол империясы

Монгол Империясы — XIII к. Чыңгыз хан жана анын орун басуучуларынын жоортулдарынын натыйжасында түзүлгөн жана дүйнөлүк тарыхтагы эң чоң аянтты камтыган мамлекет (аянты 33 000 000 го жакын квадрат километр). Мамлекеттин борбору Каракорум болгон.

Категория:Тарых
Шлейден, Маттиас

{| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;"
|-
|colspan=2 style="text-align:center; color:blak" | Якоб Маттиас Шлейден 200px нем.Matthias Jakob Schleiden
|-
|align="center" bgcolor="sky blue" colspan=2 style="font-size: small" |Жалпы маалымат
|-
|colspan=2 style="text-align:center;" |
|-
|Төрөлгөндө берилген аты: || Шлейден (Schleiden) Маттиас Якоб
|-
|Туулган жылы: || 1804-жыл 5-чын куран айы
|-
|Туулган жери: || Гамбург 
|-
|Өлкө: || 22px|border| Германия желеги Германия
|-
|Илимий ишмердүүлүгү: || Биология
|-
|Ишмердүүлүгү: || Фридрих Шиллер атындагы Йен университети жана Тартус университети
|-
|Белгилүү окуучулары: || Мерклин, Карл Евгеньевич
|-
|Илимге салымы: || Ботаниканын реформатору жана клеткалык теориянын негиздөөчүлөрүнүн бири
|}

Маттиас Якоб Шлейден нем. Matthias Jakob Schleiden; 5-чын куран 1804, Гамбург — 23-кулжа 1881, Франкфурт-на-Майне) — немец биологу (ботаник) жана коомдук ишмер.

 Кыскача өмүр жолу 
1827-жылы Гейдельберг университетин бүтүргөн Шлейден Маттиас Якоб — статья из Большой советской энциклопедии.

1839—1862 жж. — биология илимдеринин профессору (Йена университети), 1850-жылдан баштап университеттин ботаникалык багынын мүдүрү болуп эмгектенген.

1863—1864 жж. — антропологиянын профессору (Дерп университети).

1842—1843 жж. «Илимий ботаниканын негиздери» эмгегинде Шлейден, индуктивдүү методду колдонуп, замандаштарынын натурфилософиялык жана кыска систематикалык көз караштарына баа берген. Ботаника илиминин реформатору болуп эсептелет.

Шлейдендин негизги эмгектери — эмбриология жана өсүмдүктөрдүн анатомиясы.

Шлейдендин эмгектери клеткалык теориянын түзүлүшүнө көп жардам болгон.

Шлейден көптөгөн белгилүү илимий эмгектердин автору болуп саналат.

 Адабияттар 

 Риттер Г.'' Маттиас Яков Шлейден. (1804—1881 гг.) // «Естествознание и география», 1905, № 2.

 Кошумча маалымат 
 Шлейден Маттиас Якоб — статья из Большой советской энциклопедии
 Морфология растений — статья из Большой советской энциклопедии
 Шлейден М. (1838). Данные о фитогенезисе: В приложении к «Микроскопическим иссле­дованиям» Т. Шванна. М.; Л., 1939. С. 72—74.

 Жалпы жыйынтык 
 

Категория:Окумуштуулар
Категория:Зоология
Категория:Ботаниктер‎
Динара Асанова

Динара Кулдашевна Acaнoвa (24. 10. 1942, Фрунзе - 4. 4. 1985, Мурманск, Орусия; сөөгү Бишкек шаарында коюлган) - кинорежиссёр, РСФСРдин көркөм өнөрүнө эмгеги сиңген ишмер (1980). 

 Өмүр баяны 
Динара Кулдаш кызы Асанова 1942-жылы 24-октябрда Кыргызстандын борбору Бишкек (мурдагы Фрунзе) шаарында туулган. Атасы Кулдаш Асанов Нарын облусуна караштуу Жумгал аймагынан болот.

1970-ж. Маскөөдө ВГИКти бүткөн.

1960-62-ж. «Кыргызфильм» студиясында режиссёрдун ассистенти («Тяньшан кызы», «Аптап» фильмдерине); 1965-ж. «Ар кимдин өз жолу бар» фильминде аялдын образын жогорку деңгээлде аткарып, актёрдук талантын айгинелеген.

1974-жылдан Орусиянын «Ленфильм» киностудиясында эмгектенген. 10 жыл ичинде 10 толук метраждуу көркөм фильм тартууга жетишкен.

1975-ж. «Тоңкулдактын башы оорубайт», 1977-ж. «Башка бирөөгө берүүгө болбогон ачкыч» фильми Москвада, Италияда, Югославияда өткөн эл аралык фестивалдардын дипломдорун алган.

Булардан соң «Кырсык» (1979), «Аял кетти» (1979), «Жараксыз» (1980), «Сен бирөөнү тандашың керек» (1981) фильмдери жаралды. 1983-ж. «Өспүрүмдөр» фильмин тартып, «Жылдын мыкты фильми» Бүткүл союздук конкурсунун жеңүүчүсү болгон жана СССР мамлекеттик сыйлыгына арзыган (1985, өлгөндөн кийин). 1970-ж. В. Г. Распутиндин «Рудольфио» кыска метраждуу фильмин экрандаштырган. «Балээ» (1978), ушул эле жылы «Жаман кыз» телефильми, «Чырдын башы» аттуу курч проблемалуу, жаңы көз караштагы, кызыктуу фильмдери тартылган. «Садагам, кымбатым, сүйүктүүм, жалгызым» (1984) фильмине Канндагы эл аралык кинофестивалдын диплому ыйгарылган. Асанова жөнүндө «Мен бардыгыңарды жакшы көрөм» (1957), «Динара» (1988) аттуу фильмдер чыгарылган. 

 Эстутум 
Бишкектеги бир көчөгө анын ысымы коюлган.

 Тасмалары 
 Режиссёр 
 1964 — У каждого своя дорога (документальный, совместно с А. Видугирисом)
 1965 — ПСП (документальный, совместно с А. Видугирисом)
 1969 — Рудольфио (короткометражный)
 1975 — Не болит голова у дятла
 1976 — Ключ без права передачи
 1977 — Беда
 1979 — Жена ушла
 1980 — Никудышная
 1981 — Что бы ты выбрал?
 1983 — Пацаны
 1984 — Милый, дорогой, любимый, единственный
 1986 — Дети раздоров

 Актёр 
 1960 — Девушка из Тянь-Шаня
 1964 — У каждого своя дорога

 Сценарист 
 1969 — Рудольфио
 1986 — Дети раздоров

 Ал тууралуу адабият 
 Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 2. Анкилоз — Банка. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.

 Интернеттеги шилтемелер 
 https://www.kinopoisk.ru/name/294751/ 
 http://www.kino-teatr.ru/kino/director/sov/26181/bio/ 
 http://www.azattyk.org/a/26938428.html 
 http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1434182220 

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Маданият
Категория:Кыргыз таануу
Категория:XX кылым
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Нарын облусу
Категория:Орусия
Категория:Бишкек
Ильина, Лидия Александровна

thumb|upright|Ильина Лидия Александровна.
upright|thumb|Апа.
Ильина Лидия Александровна (1915, азыркы Рязань облусу, Михайлов шаары - 1994, Бишкек) – даңазалуу кыргыз совет графикачысы, Кыргыз ССРинин эл сүрөтчүсү (1963). 

 Өмүр таржымалы 
left|thumb|Тянь-Шаньдан келген делегаттар.

Лидия Ильина 1915-жылы Орусиянын Михайлов шаарында туулган. 
1939-ж. Москва көркөм сүрөт институтун бүтүргөн. Кыргызстанда 1939-жылдан иштейт. 
1947-ж. окутуучусу В. Фаворскийдин таасири менен «Манас» эпосуна кайрылган. 
 Ал 1994-жылы 14-октябрда Кыргызстандын борбору Бишкек шаарында каза болгон. 

 Көркөм өнөр мурасы 
Ал өзүнүн гравюраларындагы кыргыз улуттук оюмдарында эпостогу көрүнүштөрдү же эпизоддорду гана чагылдырбастан, баатыр-каармандардын образын да ачып берген. 

«Алмамбет - Манастын баатыры», «Бакай — Манастын баатыры» жана башка гравюраларында бет маңдайынан жайгаштырылган баатырлардын тулкулары кагаздын тегиз бетине өзгөрүлбөгөн абалда ишке ашырылган. 
Ал «Манас» темасына 1972-ж. кайрадан кайрылып линогравюра техникасында «Эпос», «Манасчы» серияларын жараткан. 

 Сыйлыктары 
СССР мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1971). 
Кыргыз ССР Жогорку Советинин (6—7-шайлоо) депутаты. 
Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Манас энциклопедия, 2-том, Б,1995-ж.

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Категория:Көркөм өнөр
Категория:XX кылым
Категория:1915-жыл
Категория:1994-жыл
Категория:Орусия
Категория:Маданият
Категория:СССР
Категория:Сүрөтчүлөр
Категория:Кыргызстандын айымдары
Чуйков, Семён Афанасьевич

150px|thumb|Чуйков Семён, Автопортрет
Чуйков Семён Афанасьевич (1902, Пишпек —1980, Москва) — советтик живописчи, СССР эл сүрөтчүчү (1963). 
 Өмүр таржымалы 
СССР САнын анык мүчөсу (1968). 
1924—30-ж. Ч. Верный (азыркы Алматы) шаарында Н. Г. Хлудовдон, Москвада Вхутемас — Вхутеинде окуган. 1930-жылдардын башында Кыргызстан сүрөтчүлөр союзун, Фрунзедеги Кыргыз мамлекеттик сүрөт өнөр музейин уюштуруунун демилгечиси болгон.
Орус peaлистик сүрөт өнөрүнүн алдыңкы салттарына таянып, Чуйков кыргыз элинин турмушун, башкача айтканда биринчи планга карапайымдардын образын түзүүнү коюп, чыгармаларында турмуш көрүнүштөрүн көлөмдүү көркөм формалар (циклдер) аркылуу сүрөттөйт. 
Сүрөт циклдеринде, автордуй сөзү менен айтканда, «эркин эмгектин поэзиясы, кубанычы, карапайым совет эмгекчилеринин бактылуу турмушу» берилген. 
Чуйков «Манас» эпосунун каармандарына да кайрылган. «Манастын сейилге чыгышы» аттуу полотносунда тулпарлар кыймылсыз туруп нык семирип, чоролор кылар иши жок зеригип каган тынч турмушта эпикалык баатырлардын куш салып, көңүл ачып жүргөн учурун даана көрсөтө алган. Анын бул чыгармасы тарыхта кыргыздардын шумкар салып, тайган агытып сөөлөт курган салтын көркөм жалпылаштырып, чебер сүрөткерлик фантазиясы аркылуу'Манас жана анын жакын чоролорунун образын элестүү чагылдыргандыгы менен баалуу. 
 Сыйлыктары 
СССР мамлекеттик сыйлыктын (1949, 1951), Токтогул атындагы Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыктын (1972) жана Индиянын Жавахарлал Неру атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты.
Ленин ордени жана башка 4 орден, медалдар менен сыйланган.
 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедия, 2-том, Б,1995-ж.

Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Кыдырбек Чодронов

thumb|Кыдырбек Чодронов 
Чодронов Кыдырбек (1920б Аламүдүн району, Баш-Кара-Суу айылы) — опера ырчысы (баритон). Кыргыз ССР эл артисти (1958). 
1948—51-ж. Москва консерваториясынын улуттук студиясында окуган. 
1938-жылдан хор артисти, 1942-жылдан А. Малдыбаев атындагы Кыргыз опера жана балет театрынын солисти.
Чодронов Кыргыз опера жана балет театрында коюлган операларда ондогон ролдорду сахнага алып чыкты. «Айчүрөк» операсынан Семетейдин, Канчоронун, Түмөнбайдын, «Манас» операсынан Манастын партияларын чебер аткарууга жетишкен. 
1958-ж. Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө катышкан. 
Чодронов Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедия, 2-том, Б,1995-ж.
 Айрым шилтемелер 
Талант тагдыры: Эл артисти Кыдырбек Чодронов

Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Категория:Кыргыз театры
Хайду хан

Хайду хан, Кайду хан – Борбордук Азиянын чыгышында 13-кылымдын экинчи жарымында өз алдынча мамлекетти негиздеген хан, Чыңгыз-хандын урпагы. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Хайду хан - Үгөдөй хандын небереси. Өзү негиздеген мамлекетти 1269-1301-ж. бийлеп турган. Моңгол тактысынын дагы бир мурасчысы болгон Хубилайга каршы күрөшкөн. 

1269-ж. Талас суусунун боюнда Үгөдөй жана Чагатай улустарынын бириккен жыйынында хан болуп такка отурган. 

Хайду хандын өлкөсү Алтайдан Аму-Дарыяга чейин созулуп, Кыргызстан, Чыгыш Түркстан аймагын камтыган. Анын тушунда бул ири мамлекетте соодагер Масуд бектин көзөмөлдүгү менен акча реформасы жүргүзүлгөн. 

Хайду хан чыгыштагы душманы Хубилайга каршы урушка аттанып баратып өлгөн. Анын мурасчысы Чапар атасынын баштаган согушун уланткан.

 Кыскача адабият тизмеси 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – Рецензент: тарых илиминин доктору Өмүркул Караев. - ISBN 5-89750-028-2.

 Интернеттеги шилтемелер 
 
 
 Хайду хан

Категория:Кыргыз таануу
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Борбордук Азия
Категория:Кыргызстан
Категория:Чыгыш Түркстан
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Кокон (шаар)

thumb|Кокон шаары (1913).
Кокон (Эски аталуусу: Эски-Коргон)https://m.facebook.com/groups/145838705780777/posts/456515501379761/ — Өзбекстандын Фергана облусундагы шаар. Фергана ойдуңунун түштүк-батышында, Сох дарыясынын төмөн жагында жайгашкан. Калкы 206 миң (2008). Темир жол тоому. Жеңил (пахта тазалоочу заводдор, байпак комбинаты, тигүү ф-касы), химиялык, тамак-аш (май), машина куруу жана металл иштетүү (текстиль жана электр-техникалык өнөр жайы үчүн) өнөр жайы бар. Пахта тазалоочу ишкана үчүн жабдуу жана фосфор жер семирткичин чыгарат. Педагогикалык институт, театр, X. Н. Хамзанын үй-музейи, край таануу жана адабият музейи бар.

thumb|Кокандская урда (1863-1873).
Алгач 10-кылымда Хувакенд, Хоканд, Хавокент, Хавокин деп эскерилет. Индиядан Кытайга кеткен кербен жолдун жээгинде жайгашкан. 13-кылымда моңголдор тарабынан талкаланган. Кийин Кокон шаарынын ордунда Эски-Коргон чеби пайда болгон. 1732-жылдан шаар. 1740-ж. Кокон хандыгынын борбору, диний ордосу болгон. 1876-ж. Россия империясына кошулуп, Түркстан генерал-губернаторлугундагы Фергана облусунун курамына кирген. Орто Азиядагы ири соода борбору. 1917-жылдын аягы — 18-кылымдын башында Кокон автономиясынын, 1924-жылдан Фергана облусундагы Кокон районунун борбору, 1991-жылдан Өзбекстан Республикасынын курамында. 18-19-кылымдын архитектуралык эстеликтери [Медресе-и Мир (18-кылымдын аягы); Нарбото-бий медресеси (1799, учурда мечит); Дахмаи-Шохон жана Мадари-хан күмбөздөр ансамбли (экөө тең 1825); Кудаяр хандын ак сарайы (1871); Камол казы, Зимбардор жана Хуржам медреселери (баары 1827) жана башкалар] сакталган. Кокон шаарындагы мурдагы орус банкынын имараты (1903, 1963-жылдан Гафур Гулям атындагы адабият музейи), Крафттардын үйү (1903, азыр шаардык аскер комиссариаты) жана башкалар бар. Эстеликтер (граждандык согуштун баатырларынын боордоштук бейити түбөлүк от жана обелиски менен, 1965; Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучуларынын, 1981; «Эстелик-Хотира» мемориалдык комплекси, 1985 жана башкалар) орнотулган. Кол өнөрчүлүк (жезди чегелөө, токуучулук, жыгачты кооздоо) өнүккөн. Элдик искусствонун көөнө борбору.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Өзбекстан шаарлары‎

Категория:Фергана облусунун шаарлары
Сал билек

Сал билек. Кыргыз эли байыртадан эле башка элдер сыяктуу бала тарбиялоого абдан чоң көңүл бөлүшкөн. Баланы чени менен эркелетип, жакшы тарбия берүүгө аракеттенишкен. М., сал билек деп баланы эркелетүүдө ата – эне же ага - эжеси бөбөгүн алдына алып олтуруп, анын эки бутун эки колу менен сал билек кылып кармап, төмөндөгүдөй ырларды айтышкан. 
Алдей – алдей, ак бөбөк, 
Ак боз жорго мал белек. 
Алдей – алдей, ак бөбөк, 
Айран, кымыз ич бөбөк. 
Сал – сал билек, сал билек, 
Сары майга мал билек. 
Коён эки кош белек, 
Кошуп алган ак бөбөк,
Ак бешикке жат бөбөк, 
Кунан койду сой бөбөк.
Куйругуна той бөбөк!
Кылымдар бою бөбөгүн ыр менен эркелеткен ушул сыяктуу салттары менен кыргыз эли табиятынан ырга шыктуу болуп өскөн. Бөбөктү жашынан жатык болууга, ырды, сөздү баалай билүүгө үйрөткөн. Бул салт атадан балага өтүп, азыркы кезде да улантылууда. Бешик үйлөрдө жогорудагы ыр саптарын элдик педагогиканын жакшы салттарынын бири катары пайдаланса болот. 
Маалымат булагы: Токторбаев Саты "Өспүрүмдөр оюндары".
Сасыкбаева Асия

Өмүр баяны 
Сасыкбаева Асия Айтбаевна - Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин депутаты."Ата-Мекен" депутаттык фракциясынын мүчөсү. 1951-жылы 18-декабрда Нарын облусунун Нарын шаарында туулган. Кыргыз. Жогорку билимдүү. 1974-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин Чет тилдер факультетин «англис тили окутуучусу» адистиги боюнча бүтүргөн.
 Ишмердүүлүгү 
Эмгек жолун 1975-жылы Ленинград шаарындагы Салтыков-Щедрин атындагы китепкананын техникалык бөлүмүндө китепканачы болуп иштөөдөн баштаган.
 1983-1991-жылдары Бишкек шаарындагы №37 орто мектепте иштеген. 
 1991-1994- жылдарда Бишкек шаарындагы №47 орто мектептин директорлук кызматын аркалаган. 
 1993-жылы АКШнын Тынчтык корпусунун тил жана маданият кызмат алдындагы программасынын координатору, 1999-жылдан 2001-жылга чейин Сорос-Кыргызстан фондунун директорлор кеңешинин төрайымы, 2002-2003-жылдары болсо директорлор кеңешинин мүчөсү болгон. 
 1993-жылдан 2010-жылга чейин «Интербилим» эларалык борборунун директорлук кызматында иштеп келген. 
 2010-жылдын октябрында Кыргыз Республикасынын V чакырылыштагы Жогорку Кеңешине «Ата Мекен» саясый партиясынан депутат болуп шайланган. 
 2010-жылдын 23-декабрында Кыргыз Республикасынын V чакырылыштагы Жогорку Кеңешинин Төрагасынын орунбасары болуп шайланган. 
 Шилтеме 
 http://www.kenesh.kg/Articles/507-SASYKBAEVA_Asiya_Ajtbaevna__Ata_Meken_frakciyasy.aspx 

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жарма данек оюну

Жарма данек оюну'.

Кыргыз элинин эн байыркы оюндарынын бири. Оюн калагандай жерде ойнолот. Оюнга 11 жаштан жогорку эки оюнчу катыша алат . Калган оюнчулар оюнга калыс болушат. Оюнга оруктун кош чыккан данеги пайдаланылат. Калыстардын катышуусу менен эки оюнчу жарма данекти'' жээрдин алдында оз ара жарма данек айтуунун монотун ,мелдештин шартын макулдашып алышат. Мисалы , 17-20 жаштагы оюнчуулар болсо «жарма данекти » жегенден кийин «жарма данек »айтуу монотун бир нече кунго калтырып белгилешип шартталса болот. Белгиленген убакыттап эки оюнчу жана калыс оюнчулары бир жерге чогулуп ,оюндун женуучусу аныкталат. Ал эми женилген оюнчу шартташкан нерселерин аткарат. Оюнун ушундай тартипте уланат.Бул оюн негизинен салттык оюндардын катарын толуктап, акыл оюндарына кирет. Акыл оюндарынын турмушубузда ролу чон. Анткени балдардагы эске сактоо жондомдулугун артырат. Мындан сырткары акыйнек , топ таш , тогуз торгой , алтын шакек, жашынмак,деген салттуу оюндарыбыз бар. Биз бул оюндарды мындан дагы онуктуруп келерки муундарга аздектеп сакташыбыз парз жана милдет.