Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Өзбек Википедиясы

Өзбек Википедиясы — Википедиянын өзбек тилиндеги бөлүгү. Өзбек Википедиясы өз ишин 2003-жылдын декабрында баштаган.

Өзбек Википедиясы -жылдын күнүнө карата камтыйт. катталган, алардын ичинен акыркы 30 күн аралыгында катышуучу салым кошкон.

 администратор макамына ээ.

Түзөтүүлөрдүн жалпы саны .

 Тарыхы 
Өзбек Википедиясы өз ишин 2003-жылы баштаган. Биринчи түзөтүү сөздүктүн башкы бетине 2003-жылдын 21-декабрында киргизилген. 2011-жылдын сентябрь айынын аягында жана октябрь айынын башында Өзбек Википедиясы Өзбекстандын аймагында бөгөттөлгөн.

 Статистика 
2012-жылдын 5-июну – 10 000 макала.
2012-жылдын 5-июлу – 20 000 макала.
2012-жылдын 31-июлу – 30 000 макала.
2012-жылдын 27-августу – 40 000 макала.
2012-жылдын 8-ноябры – 50 000 макала.
2012-жылдын 25-ноябры – 55 000 макала.
2012-жылдын 30-ноябры – 60 000 макала.
2013-жылдын 4-январы – 70 000 макала.
2013-жылдын 13-февралы – 80 000 макала.
2013-жылдын 10-марты – 90 000 макала.
2013-жылдын 20-марты – 100 000 макала.
2013-жылдын 20-апрели – 110 000 макала.
2013-жылдын 9-майы – 120 000 макала.
2022-жылдын 17-майы – 140 000 макала.
2022-жылдын 3-июлу – 150 000 макала.
2022-жылдын 4-августу – 160 000 макала.
2022-жылдын 25-сентябры – 170 000 макала.
2022-жылдын 22-октябры – 180 000 макала.
2022-жылдын 26-ноябры – 190 000 макала.
2022-жылдын 26-ноябры – 200 000 макала.
2023-жылдын 25-июлу – 240 000 макала.
2024-жылдын 5-марты – 250 000 макала.

 Дагы караңыз 
WikiStipendiya

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
Өзбек Википедиясынын Facebook баракчасы 
Өзбек Википедиясынын Telegram тобу 
Өзбек Википедиясынын Telegram каналы 
Өзбек Википедиясынын X (Twitter) баракчасы 
Өзбек Википедиясынын YouTube каналы 

Категория:Википедия бөлүгү
Арап жазмасы

Арап жазмасы же Араб жазуусу - Батыш Азияда, Түндүк Африкада жана калкы ислам дининин кайсы бир агымына табынган элдер өздөрү үчүн реформалап алган, дүйнөдө кеңири таралган жазуунун бир түрү. Сызык түрүндөгү алфавиттик жазуулардын бир түрү. Биздин эранын 4-кылымына чейин Аравияда арамей жазуусунун негизинде пайда болгон. Оңдон солго жазылат. 28 тамгадан турат, анын ичинен 3 тамга үндүү, калганы үнсүз. Тамгалары өз алдынча турушуна, сөз башында, сөз ортосунда же сөз аягында келишине жараша эки же төрт түрдүү формада оңдон солду карай жазылып жана окулат. Араб жазуусу латын алфавитине өткөнгө чейин СССРдеги түрк элдеринде колдонулган. Мындан сырткары, Индонезия, Иран, Ооганстан, Түркия, Малайзия өңдүү өлкөлөр да пайдаланышат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Алфавиттер‎

 Кыскача таржымакалы 
Азияда жана Түндүк Африкада кеңири таралган жазуунун бир түрү. Биздин замандын 4-кылымына чейин Аравияда байыркы арамей алфавит жазмасынын негизинде пайда болгон. 

28 тамгадан турат, алардын ичинен 3 тамга үндүү, калганы үнсүз. Тамгалары өз алдынча турушуна, сөз башында, сөз ортосунда же сөз аягында келишине жараша эки же төрт түрдүү болуп, оңдон солго карай жазылат жана окулат. 

Арап жазуусу СССРдеги түрк элдеринде латын алфавитине өткөнгө чейин (1926-28-жж чейин) колдонулган. Мындан сырткары, Индонезия, Иран, Ооганстан, Түркия, Малайзия өңдүү өлкөлөрдүн калктары да арап жазмасын пайдаланышат. 

 Кыргыздардын арап жазмасы 
Кыргыздардын Теңир-Тоодогу бөлүгү 10-кылымдан тартып арап жазмасын өздөштүргөн.

Энесайдагы Кыргыз каганаты болсо 7-12-кылымдарда руна сымал орхон-энесай жазмасынын кыргыз түрүн колдонгон.

Кыргыздар арап жазмасында ар кыл чыгармаларын жарыялагандыгы белгилүү (Эшеенаалы Арабаевдин, Молдо Кылыч Шамыркан уулунун, Осмонаалы Сыдыковдун, ж.б. калеминен жаралган китептер падышалык Орусияда 1917-жылкы Феврал ыңкылабына чейин эле жарык көрүшкөн.

1924-жылы 7-ноябрда кыргыздын “Эркин Тоо” аттуу туңгуч гезитинин алгачкы саны да араб жазмасында кыргызча жарык көргөн, бул алфавитте 1924-1928-жж. жарыяланып турган.

Кытайлык кыргыздар азыркыга чейин араб жазмасын колдонуп келишет.

 Кыскача адабият тизмеси 
 Кыргызстан: Улуттук энциклопедия. 1-том. А – Базаркоргон / Башкы редактору академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. – 688 бет, сүрөттөр. - ISBN 9967-14-046-1. – 459-бет (“Араб жазуусу”).
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – ISBN 5-89750-028-2. – 101-бет (“Кыргыз жазмасы”).

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.azattyk.org/content/kyrgyz_term_study_forum_soz_taanuu_sherinesi/2303052.html

Категория:Маданият
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Арабдар
Категория:Азия
Категория:Жакынкы Чыгыш
Категория:Тарых
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Алфавиттер‎
Дадабаев Мурат Хасанович

Дадабаев Мурат Хасанович - медицина илимдеринин доктору(1986). Ал 1957-жылы Баткен облусуна караштуу Кадамжай районундагы Тажик-Кыштак айылында төрөлгөн. Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты(2002). КММИни бүтүргөн(1980). Шаардык клиникалык ооруканада(№2) врач, ЦКТБде жүрөк жана кан тамыр рентген-хирург, илимий бөлүмүнүн башчысы, 2002-жылдан ошол эле жерде директордун орун басары. Жүрөк кан-тамыр жана рентген эндоваскулалык хирургия боюнча адис. 70тен ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 монографиясы бар.
Эмгектери: Современный подход к хирургическому лечению единственного желудочка сердца. Ф., 1988; Способ выбора анатомической коррекции единственного желудочка сердца. Ф., 1990; Эндоваскулярная и минимально инвазивная хирургия сердца и сосудов у детей. Б., 1999.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория: Инсандар
Декорация

Декорация (латын тилинен decoro - кооздойм) – спектаклде окуя өтө турган шартты түзүү жана анын идеялык маанисин, мазмунун толуктоо максатында сахнаны жасалгалоо. Декорация живопистин, графиканын, архитектуранын, окуя өтүүчү орунду пландоо чеберчилигинин, жарык берүүнүн, сахна техникасынын, кинопроекциянын жана башка көркөмдөө каражаттарынын жардамы менен түзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Маданият
Диагенез

Диагенез (грек тилинен diagenesis – кайра жаралуу) – суу түбүндөгү борпоң чөкмөлөрдүн катуу тоо тектерге айлануу процесстеринин жалпы аталышы. Терминди 1888-жылы немис геологу В.Гюмбель сунуш кылган. Алгачкы жана кийинки диагенез болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Диктор

Диктор (латын тилинен dictor – сүйлөп жаткан) – радиоуктуруу менен телекөрсөтүү студиясында (телекамеранын алдында) коомдук-саясий, илимий, көркөм адабий, музыкалык жана башка жаңылыктардын жана кабарлардын текстин көркөмдөп окуп бере турган атайын кызматкер. Алар алдын ала даяр текстти окуп берүу менен гана чектелбестен, ар кандай берүүлөрдү да даярдашат, алып барат. Алгачкы кыргыз дикторлору: К.Алиев, С.Жунушалиева, Б.Акматов, Е.Антипова, З.Мамбеталиева, Г.Норузбаева, А.Ниязов, Т.Жаманбаева жана башкалар болгон.

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дирижёр

thumb|Дирижёр.
Дирижёр (француз тилинен diriger – багыттоо, башкаруу) – музыкалык чыгарма аткарып жаткан коллективди (оркестр, хор, ансамбль, опера жана балет группасы) башкаруучу киши. Дирижёр репетицияларда даярдоо жумуштарын жүргүзүп. Спектакль менен концерттерде музыканын нота боюнча аткарылышын камсыз кылат. XVIII кылымда вокалдык же аспаптык капелланын дирижёру капельмейстер, орустун чиркөо хорунун дирижёру регент деп аталган. Хорду башкаруучу хор хор дирижёру же хормейстер деп аталат, кызматы дирижёрлук кылуу.
Дүйнө философияда

Дүйнө философияда – кең маанисинде, бардык нерсени(табият, коом, адам) бүтүн, туташ камтыган түшүнүк. “Болмуш,”(“бытие”) түшүнүктөрү менен мазмундаш. Дуйнөнүн жаралышы, өзгөрүп-өнүгүшү, түзүлүшү жөнүндө кыргыздар илгертен көп кырлуу көз караш күтүп, аны мифологиясында, элдик оозеки чыгармаларында, аңыз-уламыштарында туюнтуп келишкен. Илимдин таралышы менен дүйнө жөнүндөгү ой-түшүнүк башка негизде, башка деңгээлде түзүлгөн. Дүйнө тар маанисинде – табияты, теги бир кубулуштардын курамы, мисалы, балдар дүйнөсү, искусство дүйнөсү, спорт дүйнөсү жана башка.

Категория:Философия
Жалбыз

thumb|Mentha piperita.

Жалбыз (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн эрин гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Көп жылдык жыпар жыттуу чөп. Сабагы тик өсөт, 4 кырдуу, бийиктиги 100 смге чейин. Жалбырагы сүйрү же тегерек, сабакта тушташ жайгашат, топ гүлү машактай же шар сымал, гүлү кээде жалбырак колтугуна тегерек топтолот, актиноморфтуу, төрт мүчөлүү. Мөмөсү – жумуртка сымал жангакча. Жер жүзүндө Түндүк жарым шардын мелүүн алкагында жана Түштүк Африкада, Австралияда 25 түрү, Кыргызстанда арык жээктеринде, жол боюнда, саздуу жерлерде 6 түрү өсөт. Бир түрү дары-дармек жана парфюмерияда жана тамак-аш өндүрүшүндө кеңири колдонулуучу эфир майларын алуу үчүн эгилет.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Жесир

Жесир (арабча асир-колго түшкөн дегенден) - 1) эри же аялы өлгөн адам; 2) этнографияда - көбүнчө күйөөсү өлгөн аял. Күйөөсү өлгөн жесир бетин тытып, чачтарын жазып, кырк күнгө чейин жоолугун ээгине байланбай, эртели-кеч эрин жоктоп кошок кошкон; эринин кара ашынан чоң(жылдык) ашына дейре кара кийип олтурган. Өлгөн адамга чоң ашы берилгенден кийин гана карасы өрттөлүп, башына ак жоолук салынган. Жесир өз башына өзү ээ болгон эмес, макулдугун албай туруп эле аны күйөөсүнүн агасына, инисине же жакын тууганына никелеп коюшкан.
Журналистика

thumb|Журналисттер (1944).
Журналистика — маанилүү жаңылыктарды басма сөз, телерадио, маалымат агентчилиги, басма сөз борбору, кино, интернет жана башка массалык байланыш каражаттары аркылуу өз убагында элге жеткирүүчү адабий-публицистикалык ишмердүүлүк; массалык пропаганда жана агитация жүргүзүүнүн бир формасы. Журналистикада коомдун социалдык-саясий, экономикалык, маданий жактан өнүгүшү, андагы негизги багыттар жана көрүнүштөр жөнүндө түшүнүк берилет, элдин коомдук ой-пикирин, көз караштарын калыптандырууга көмөктөшөт. 

 Дагы караңыз 
 Журналист
 Репортаж

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
Имерилиш

thumb|220px

Имерилиш - дарыянын чоң дого сымал имерилген жери жана ошол имерилиштеги аймак (мисалы, Волгадагы Самара имерилиши); дарыя айланып агып өткөн тумшук же жарым арал. Деңиз имерилиши - деңиз жээгинин ичин карай кайрылган жери.
Калевипоэг

"Калевипоэг" - эстон элинин улуттук эпосу. Элдик уламыштар менен ырлардын негизинде акын жана коомдук ишмер Ф.Крейцвальд түзгөн жана 1857-1861-жылдары басып чыгарган. Алгач жыйнаган Ф.Р.Фельман(1758-1850). "Калевипоэгдун" немисче котормосу 1861-жылы жарык көргөн. Эпосто эстон калкынын баскынчыларгы каршы күрөшү, мекенди сүйүү, орус эли менен достук мамиледе болуу, прогресске умтулуу идеялары чагылдырылган. Эпос дүйнөнүн бир топ тилдерине которулган.
Категория:Эстония
Категория:Эпос
Калевала

thumb|200px

"Калевала" - карел-финн элинин эпосу. Перттунен ж.б. айтуучулардан жазылып алынган. Ал карел, ижор жана финн ырларынын негизинде финн илимпозу Э.Лённрот XIX кылымдын I жарымында бир түрдүу баяндоо формасына келтирген. Эпостун биринчи композициясы(32 рун). 1835-жылы, экинчиси (50 рун) 1849-жылы басылган. Эпосто элдик музыкалык аспап - кантелени ойлоп тапкан Вяйнямёйнендин, эл жыргалчылыгынын символу болгон сыйкырдуу тегирмен Сампону салган уста Ильмеринендин, баатыр Лемминкяйнендин, бадачы Куллервонун образдары жогорку көркөмдүктө түзүлгөн. "Калевала" - америкалык акын Р.Лонгфеллонун "Гайават жөнүндө ыр" поэмасынын жаралышына, эстон элинин "Калевипоэг" эпосунун кайрадан иштеп чыгышына таасири тийген. "Калевала" дүйнөнүн көп тилдерине которулган. 1949-жылы 100 жылыдк мааракеси өткөрүлгөн.
Кактус

thumb|Opuntia chlorotica.

Кактустар - эки үлүштүү өсүмдүктөрдүн тукуму. Көп жылдык чөп, бадал, кээде дарак, бийиктиги 2-5 смден 10-12 смге жетет. Сабагы калың, ширелүү, түрдүү формада (тогоок, жалпак, цилиндр жана башка), тикенектүү, ал жалбырак милдетин аткарат. Гүлү жалгыздан, кээде чокусунда топ гүлгө чогулган, көбүнчө чоң ачык түстө. Гүл коргону - чөйчөкчө. Аталыгы көп, мөсөсү - жемиш сымал. Көпчүлүк кактустар кечинде же түнкүсүн гүлдөйт. Курт-кумурскалар, куштар, чанда жарганаттар чаңдаштырат. Кактустардын тамыры ондогон метрге жетип, жердин тереңинен ным алат. 160тай уруусу, 3000дей түрү Американын саванна, тропик жана субтропигинде, көбүнчө тоо, чөлдөрүндө, Мексикада, эпифит кактустар Борбордук жана Түштүк Американын жаанчыл тропик токойлорунда таралган, рипсалис деген түрү тропик Африкада кезигет. Кээ бир түрү Австралия, Индия, Жер ортолук деңиз жээгинде, Крым, Кавказда өстүрүлөт. Айрым кактустардын мөмөсү, жаш бутагы, уругу тамак-аш жана дары-дармек даярдоо үчүн пайдаланылат. Кыргызстанда айрым түрү кооздук үчүн өстүрүлөт.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Какао

thumb|200px

Какао, шоколад дарагы (Theobroma cacao) - 1) теоброма уруусундагы дайыма жашыл дарак; 2) ошол дарак жемишинин даны. Жапайы жана эгилме түрлөрү бар. Жапайысынын бийиктиги 5-8 метр, эгилмеси 3-5 метр. Жалбырагы кара-көк; гүлү сары же кызгылтым. Жапайы какао тропик токойлорунда өсөт. Эгилме какао адегенде Мексикада өстүрүлүп, XVI кылымдын I жарымында Европага таралган. Борбордук жана Түштүк Америка, Батыш жана Чыгыш Африка, Малайя архипелагы, Филиппин аралы ж.б. жерлерде негизинен уругунан өстүрүлөт. Какаонун чанагындагы даны сыя көктөн боз же ак түскө чейин, баалуу тамак-аш сырьёсу. Анда 50%ке чейин какао майы, 14,5% азот, 1,3-1,7% теобромин, 12% белок, 7% углевод, 0,71-2,33% кислота, 5-7% өңдөгүч заттар. 7-10% крахмал, 1-2% фруктоза бар. Какаонун данынын даамын жакшыртуу үчүн 2-7 суткага чейин ферментация жүргүзүлөт. Бул учурда биохимиялык реакциянын негизинде күрөң түскө өтүп, жагымдуу жытка жана даамга ээ болот. Какао майынан дары-дармек, күнжарасынан суусундук даярдалат.
Кайырма (соно)

thumb|Anas platyrhynchos
thumb|220px
thumb| Anas platyrhynchos

Кайырма (соно) Anas platyrhynchos - өрдөктөр тукумундагы куш. Дене узундугу 60 см, салмагы 0,8-1,4 кгга жакын. Жазында кайырманын эркеги кооз, башы, мйну кочкул жашыл, канатында кызгылт көк сызыгы бар, жайында соносуна(ургаачысына) окшош. Европа, Азия жана Түштүк Америкада кеңири таралган. Кышында жылуу өлкөлөргө учуп кетет. Суу боюна уялайт, соносу 8-14жумуртка тууп, 26-28 күн басып чыгарат. Жеми - суу өсүмдүгү, уруктар жана майда омурткасыздар. Кайырмадан бакма өрдөк келип чыккан. Аңчылык кылынат.
Кайналы

thumb|Prunus spinosa.

Кайналы, кара өрүк - өсүмдүктөрдүн роза гүлдүүлөр тукумундагы дарак же бадал. Бийиктиги 3-12 м. Жалбырагы эллипс же ланцет сымал, гүлү ак же кызгылт. Мөмөсү бир данектүү. Апрель- май айларында гүлдөп, август-сентябрда бышат. Көз карандысыз мамлекеттер шериктештиги (КМШ) өлкөлөрүндө 7 түрү белгилүү. Мөмөсүндө 9-22% кант, 0,14- 1,43% органикалык кислота, азоттуу зат, А, С, К жана В тобундагы витаминдер, минерал зат жана микроэлементтер болот: мөмөсү желет; кыям, шире, повидло жана башка даярдалат. Кыргызстанда кайналынын негизинен Чүй өрөөнүндө, Ош облусунда өстүрүлөт. Гектарынан 300 цден түшүм алынат. Суукка чыдамдуу келет. Кайналынын Кыргызстанда байырлаштырылган сорттору: таттуу кайналы, Ренклод Альтана, Кыргыз сонуну, Анна шпетт жана башка. Зыянкечтери: өрүкчү күбө, өрүк курту, калкан сымал жалбыракчылар жана башка. Илдеттери: мөмө чириги, церкоспороз, клястероспориоз, дат жана башка.

Категория:Өсүмдүктөр
Казуар сымалдар

thumb|кадимки казуар.

Казуар сымалдар (лат. Casuariiformes) - жалпак төштүү куштар түркүмү. Буту үч манжалуу. Жүнү кылдуу. Эки тукуму (казуарлар жана эму) бар. Казуар сымалдардын башында мүйүз өсүндү "таажысы" болот, моюну ачык түстөгү калың терилүү, жүнү жок. Салмагы 80-90 кг. Жүну кара, кыпчыктуу. Толук өсүп жетилбеген канатында узун мүйүз өзөк - чалгын канатынын калдыгы бар. Буттары күчтүү, 3 манжалуу, ич жакка караган манжасынын тырмагы курч, ал коргоочу кызмат аткарат. Жаңы Гвинеяда, ага коңшулаш аралдарда жана Австралиянын Түндук-Чыгышындагы тропик өлкөлөрүндө 3 түрү кездешет. Тез чуркайт(саатына 40 км), жакшы сүзөт. Моногамдар, уясын жерге салып, 3-8 жумуртка тууйт, аны эркеги басып, жөжө чыгарат. Дарактан түшкөн мөмө, урук(дан), курт-кумурска менен азыктанат.

Категория:Канаттуулар‎
Дайна

Дайна — Литванын элдик ар түрдүү ырларынын жалпы аты. Байыркы дайнада алгачкы жамааттык коом түзүлүшүнүн белгилери сакталган. 1745-жылы биринчи жазылып алынган дайна жарык көргөн.Ага-ини А.Юшкевичяй жана И.Юшкевичяй дайнанын көлөмдүү жыйнактарын түзгөн. Аны 1880-1882-жылдары Казан университети басып чыгарган. Совет доорунда дайнада литва элинин эмгектеги каармандыгы, күжүрмөндүгү ырдалат.
Категория:Литва
Дайка

thumb|Дайка.

Дайка (англис тилинене dike же dyke, сөзмө-сөз - тоскоол, таш дубал) - жарыш беттер менен чектелип, жанаша жаткан тоотектерди жарып өткөн геологиялык тулку. Жер кыртышындагы (литосферадагы) жаракалардын магмага толушунан пайда болуп, көбүнчө тик же жантайыңкы абалда жайгашып, узундук жана тереңдик боюнча алыска созулат. Калыңдыгы 5-10 метрге чейин. Жайгашуусу боюнча дайка топтошкон, радиалдуу, шакек сымал болуп бөлүнөт. Дайка жанаша жаткан тоотектерге караганда катуураак келгендиктен, денудациянын таасиринен талкаланбай дубал сыяктуу көтөрүлүп калат. Кээде дайка айрым металлдардын (алтын, полиметалл жана башка) кендери кездешүүчү белги болуп саналат.

Категория:Геология‎
Далилдер

Далилдер — жазык, жарандык иштердин, конституциялык сот өндүрүшүндөгү жана административдик укук бузуулар тууралуу иштерди териштирүүдө мааниси бар жагдайлар жөнүндөгү анык маалыматтар. Бул маалыматтар күбөлөрдүн, жабырлануучулардын, тараптардын, үчүнчү жактардын көрсөтмөлөрү жана буюм далили, үн жана көрмө жазуулар, адистердин жана эксперттердин корутундулары менен аныкталат. Жазык процессинде далилдин негизинде кылмыш окуясынын болгону же болбогону, айыпкердин кылмышка катышкандыгы же катышпагандыгы, кылмыштын себептери, айыпкердин жоопкерчилик даражасы, келтирилген зыяндын мүнөзү жана өлчөмү, ошондой эле кылмыш жасоого түрткү болгон жагдайлар аныкталат. Жарандык процессте далилдин жардамы менен сот мыйзам тарабынана белгиленген тартипте тараптардын же ишке катышуучу башка адамдардын койгон доолоруна, талаптарына каршы чыгууга себеп болгон жагдайлардын, ошондой эле иштин туура чечилиши үчүн маанилүү башка кырдаалдардын бар же жок экендигин аныктайт. 
 Далилдик мааниге ээ болгон маалыматтар күбө, жабырлануучу, шек саналуучу, айыпкердин, тараптардын көрсөтмөлөрүнөн, буюм далилинен, эксперттин жана адистин корутундуларынан, тергөө жана сот иштеринин протоколдорунан жана башка булактардан алынат.

 Булактар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория: Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дамба

thumb|200px

Дамба (голланд тилинен dam) - сууну бөгөө же агымын өзгөртүү үчүн дарыя нугунда, жайылмасында, канал, суу сактагычтарда узата кырдалып жасалган гидротехникалык курулма. Ири дарыя өрөөнүндөгү түздүктү жана деңиз жээгин суу каптоодон коргоочу дамба; суу түйүндөрүнүн курулмаларын жээк менен бириктирүүчү байланыштырма дамба; дарыя нугун жөнгө салуучу дамба болуп айырмаланат. Дамба жергиликтүү материалдардан, көбүнчө таш, топурактан тургузулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Даль Владимир Иванович

Владимир Иванович Даль (10 [22] ноября 1801 — 22 сентября [4 октября] 1872) - орус жазуучусу, лексикограф, этнограф. Ал 1801-жылы 10(22)-ноябрда төрөлгөн. 1814-жылы Петербург деңиз корпусуна кабыл алынып, аны 1819-жылы мичман чининде бүтүргөн(1819). Кийин Дерпт(азыркы Тарту) университетинин медицина факультетин аяктаган(1829). 1833-жылы Оренбургдагы аскер губернаторунун алдындагы өзгөчө тапшырмаларды аткаруучу кызматында болгон. Орус, казак, башкыр, татарлардын арасында жашап, алардын фольклордук жана этнографиялык материалдарын жыйнаган жана зоологиялык музей ачкан. 1838-жылы Оренбург крайынын флорасы менен фаунасы боюнча коллекция чогултканы үчүн табигый илимдер боюнча Петербург Илимдер Академиясынын корреспондент мүчөлүгүнө шайланган. А.С.Пушкин менен достук мамиледе болгон. 1882-жылы өзү иштеп чыккан орус жомокторун, ылакаптарын басып чыгарган. Казак Луганский деген псевдоним менен аңгеме, повесть жазган. Замандаштары аны жазуучу катары билишсе да, Далдын тарыхта калган эң негизги иши сөздү камтыган "Тирүү улуу орус тилинин түшүндүрмө сөздүгү" болуп эсептелет. Ал бул сөздүктүн (т. 1-4, 1863-1866) үстүндө 50 жылдай эмгектенген. Даль бул эмгеги үчүн Илимдер Академиянын М.Ломоносов сыйлыгы, Орус географиялык коомунун Константин алтын медалына татыктуу болгон. 1863-жылы Илимдер Академиясынын ардактуу мүчөсү болуп шайланган.

Категория:Орус жазуучулары
Дан

thumb|Hordeum vulgare.

Дан - өсүмдүктөрүнүн уругу. Ал-негизги азык, мал үчүн аралаш тоют, өнөр жай сырьёсу. Дандан ун, акшак, нан, макарон жана кондитер азыктары жасалып, адамдын тамакка болгон керектөөсүн кыйла бөлүгүн канааттандырат. Дан малга жана куштарга сапаттуу тоют катары чоң роль ойнойт. Дан кабыксыз(буудай, кара буудай, жүгөрү) жана кабыктуу (арпа, сулу, таруу, күрүч, сорго жана башка) болот. Кабыкча, түйүлдүк жана эндоспермден турат. Кабыкча данды чөйрөнүн зыяндуу таасиринен - механикалык жаракадан жана ал аркылуу түйүлдүккө уулуу заттардын киришинен сактайт. Дандын эң негизги массасын эндосперм түзөт. Эндосперм крахмал менен белоктордон турат. Андан мыкты ун алынат. Эндоспермдин сырты алейрон кабыкчасы менен капталган. Дандын төмөнкү бөлүгүндө болочок тамыр, сабак өнүп чыгуучу түйүлдүк орун алган. Ал белок, май, кант, витамин жана ферменттерге бай. Буудай данынын салмагынын 4/5 бөлүгүн же 77-82%ин эндосперм, 6,808,6%ин алейрон катмары, 5,5-8,0%ин кабыкча жана 1,5-3,0%ин түйүлдүк түзөт. Сулунукунда 54-61% эндосперм, 4-6% алейрон катмары, 3-4% түйүлдүк, 2,4% кабыкча болот. Буурчак өсүмдүктөрүндө эндосперм болбойт. Андагы углеводдордун негизги бөлүгүн крахмал түзөт(эндоспермдин салмагынын 85%и). Клетчатка жана гемицеллюлоза клетканын чел кабыгынын курамына кирет. Данда мальтоза, глюкоза жана фруктоза канттары бар. Дандын түсү, жыты, кургактыгы, жаңылыгы, илдет менен зыянкечтен тазалыгы анын абалын билдирет, ал эми биологиялык, физика-химиялык, технологиялык жана керектөө касиеттери менен белгилеринин жыйындысы данды кандай максатта - үрөнгө, азык-түлүккө, тоютка жана башка пайдалануу керек экендигин көрсөтөт. Дандын жана андан жасалган азык-түлүктүн сапаты мамлекеттик стандарт боюнча бааланат. Буудай данындагы клейковинанын сапатына, санына жараша нан жана кесме азыктарынын сапаты өзгөрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан:энциклопедия
 Кыргызстан:Козмина Н. П. Зерно. М., 1969; Суднов П. Е. Повышение качества зерна пшеницы. М., 1978; Ибраимов Н. И. Дан тоют өсүмдүктөрү жана аларды Кыргызстанда өстүрүүнүн алдыңкы ыкмалары. Б., 1995.

Категория:Ботаника‎
Данектүү мөмө-дарактар

Данектүү мөмө-дарактар - роза гүлдүүлөр тукумунун данек мөмөлүү өсүмдүктөрү. Буга чие, кайналы, кызыл өрүк, гилас, шабдалы, алча жана башка кирет. Мөмөсү таттуу, жалкы данектүү. Дарактардын өсүшү, түшүмдүүлүгү ар кандай, алардын ичинен гилас узак мөмөлөйт. Данектүү мөмө-дарактар уруктуу өсүмдүктөргө караганда эрте гүлдөп, тез бышат. Тигилгенден 3–4 жылда эле мөмө байлап, жыл сайын мол түшүм берет. Мөмөсү бышкан кезинде желет; андан кыям, компот, шире кайнатылат, кургатылат. 

 Булактар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Ботаника‎
Украиндер

thumb|250px|Украин казак Мамай

Украиндер — Украинада, Орусияда жана башка мамлекеттерде чоң диаспоралуу чыгышслав эли. Славдардын ичинен чоңдугу боюнча үчүнчү орунду ээлейт. Украиндерге жана Полесиялык жана батыш украиндик (бойколор, гуцулдар, украиндик лемкалар) этникалык топторду киргизишет. 

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Славян элдери