Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Йогачаралар

thumb|250px|right|чиркөө Кёмидзу-дера Киото,алып келген салт хоссо сакурынын гүлдөгөн убакытында
Йогачаралар (йогачары) (виджнянавада) – түндүк буддизми болуп саналган махаянадагы диний-философиялык мектептин өкүлдөрү. Мектептин негизги идеялары 2-кылымдын ортосунда «Сандхинирмочанастура» деп аталган эмгекте пайда боло баштайт. Й. окуусу индиялык ойчул Асанга (4–5-кылымдар) тарабынан «Йогачарьябхуми», «Махаянасампариграха» жана «Абхидхармасамуччая» деп аталган эмгектерде иштелип чыккан. Асанганын бир тууганы философ Васубандху мектептин негизги жоболорун өзүнүн «вьякхьяюкти», «Вимшика» жана «Тримшика» деп аталган эмгектеринде системалаштырган. Йогачарлардын арасынан виджнянавадиндер чыккан. Виджнянавадиндердин буддалык логиканын негиздөөчүсү Дигнага 5-кылымдагы жана Дхармакирти 6-кылымдын аягы тарабынан иштелип чыккан логикасы Асанга менен Васубандхунун «философиялык» багытынан бир кыйла айырмаланган. Дхармакирти тарабынан иштелип чыккан буддалык логика кеңири таралып, тибет жана монгол тилдеринде жазылган көп сандаган илимий адабияттардын жаралышына өбөлгө болгон. Кытайда Й. окуусу Парамартхи (546) жана Сюань-чжуан (650) сыяктуу илимпоздордун котормолору аркылуу белгилүү болгон. Й. аң-сезимдин түркөйлүгүн баса белгилешкен жана сырткы дүйнөнүн реалдуулугун четке кагышкан. Болмуштун элементтери болуп саналган дхармалар өз алдынча жашай алышпайт жана аң-сезимдин ишмердигинин натыйжасы болуп саналат. «Философиялык» багыттагы йогачарлар «аң-сезим берметтери», б. а. индивиддин өткөн турмушун чагылдырган аң-сезимдин керемет касиеттери тууралуу окууну иштеп чыгышкан. Й. окуусуна ылайык реалдуулуктун төмөнкүдөй үч түрү жашайт: 1) элес (кыял), 2) учурдагы чындыкты чагылдырган аң-сезим, 3) материалдуу дүйнөдөн бөлөк жашаган абсолюттуу аң-сезим. Башка буддалык окуулар сыяктуу эле абсолюттуу аң-сезимди таанып-билүүнүн каражаты катары йогалык билимдерди атаган (кара: Йога).

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Категория: Буддизм мектеби
Категория: Индия филасофисы
Шотландия Мектеби

Шотландия мектеби– 18–19-кылымдарда шотландия философиясында кеңири таралган багыт. Ал француз материализмине жана уюмдун скептицизмине каршы туруу менен «адамдык жөндүү акыл-эс» (common sence) деген ураанды көтөрүп чыккан. Канттын окуусуна таянып анын өкүлдөрү кийинчерээк психология, таанып-билүү теориясы, эстетика, диний философия, этика илимдерин иштеп чыгышкан. Бул багыттын негизги өкүлдөрү: Томас Рид, Дугалд Стюарт, Томас Браун, кичинерээк Уильям Гамильтон кошулган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Мориц Шлик

thumb|Мориц Шлик.
Мориц Шлик (1882–1936) – австрия философу, физик жана логик; Росток, Кил, Венада, 1931–1932-жылы Берлиде (Калифорния университетинде) профессор; Вена штриминин негиздөөчүсү; эмпирикалык реализмдин өкүлү. Р.Карнап менен Л. Витгенштейндин таасирин алуу менен, ал негизинен акыйкат проблемасын, таанып-билүү теориясын, логика менен математиканын априордуу мүнөзү жөнүндөгү маселени иштеп чыккан.

Ал априордуу синтездик ой жүгүртүү мүмкүндүгү бар деп эсептөө менен психофизикалык проблеманы физикалык жол менен чечүүгө аракеттенген. Философиянын милдети-түшүнүктөрдү логикалуу чечмелеп берүү. Мындан тышкары Шлик мейкиндик, мезгил, материя, себептүүлүк, ыктымалдык, органикалык, дөөлөттөр, гедонизм, эрк эркиндиги, этикалык жүйө-себеп түшүнүктөрдү изилдеген.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1882-жылы
Категория:Өлгөндөр 1936-жылы
Адам укуктарынын конституциялык кепилдиктери

Адам укуктарынын конституциялык кепилдиктери — заманбап демократиялык мамлекеттерде конституция менен аныкталган: а) адамдын негизги материалдык укуктарын жана эркиндиктерин коргоо каражаты катары кызмат кылуучу процесстик укуктар;б) укук коргоо институттары жана алардын иштеринин негизги принциптери; в) адам укуктарын жана эркиндиктерин мүмкүн болгон чектөөнүн чектерин жана шарттарын аныктоочу өзгөчө эрежелерЮридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7.

 Булактар 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Адато

Адато – реестрдеги, же каттоо китебиндеги, же такталган вексель бетиндеги ал түзүлгөндөн кийинки кандайдыр бир белгиленген мөөнөт ичинде төлөнүүсү үчүн берилгендигин билдирген белги.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Финансы
Юстиция министрлиги

Юстиция министирлиги — аткаруу бийлигинин аныкталган ишмердик чөйрөсүндө бирдиктүү мамлекеттик саясатты камсыз кылуучу органы. 

 Булактар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук

lt:Teisingumo ministras
no:Justisminister
sv:Justitieminister
Административдик акты

Административдик акты – ченемдик укуктук актылардан айырмаланып, жалпы эрежелерди эмес, белгилүү бир укуктук мамилелерди белгилөөчү, өзгөртүүчү, же токтотуп коюучу мамлекеттик башкаруу органынын актысы. Административдик актынын күчү кандай орган чыгаргандыгына байланыштуу аныкталат.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Айдап келүү (укук)

Айдап келүү — соттун, прокурордун, тергөөчүнүн чакыруусу боюнча келбей койгон (жүйөлүү себепсиз) айыпталуучу, соттолуучу, шек саналуучу, ошондой эле жабырлануучу, күбө ж. б. адамдардын ички иштер органы тарабынан мажбурлоо жолу менен алынып келинүүсү. Жогоруда аталган жактар жүйөлүү токтом боюнча аныкталган соң, аны аткаруу тийешелүү ички иштер органдарына жөнөтүлөт. Айдап келүү түн мезгилинде жүргүзүлбөйт. Эрезеге жетелек балдар, боюнда бар аялдар, ошондой эле ден-соолугуна байланыштуу келе албаган же жайгашкан ордун таштап кете албаган бейтаптар мажбурлап алып келүүгө жатпайтЮридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7.

 Булактар 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Айлана-чөйрөнүн сапаттык ченеми

Айлана-чөйрөнүн сапаттык ченеми – айлана-чөйрө абалынын сапаттык көрсөткүчү: зыяндуу заттардын, зыяндуу заттарга чулгануунун жол бериле турган топтолуу ченеми, айыл чарбасы менен токой чарбасында колдонулуучу химиялык заттардын жол бериле турган ченеми, азык-түлүктө калуучу химиялык заттардын жол бериле турган ченеми, айлана-чөйрөгө антропогендик иш-аракеттер аркылуу жүктөмдөрдүн жол бериле турган ченеми; айлана-чөйрөгө антропогендик жактан аргандай иш-аракеттердин күч келтире тургандай жүктөө ченемдеринин жол берилүүчү сапаттык ченеми. Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Айлык акыдан кармап калуу

Айлык акыдан кармап калуу – эмгек укугу боюнча администрациянын тескемеси менен мыйзамда каралган учурларда гана жүргүзүлөт, (м.: айлык акынын эсебинен берилген насыя акчаны кайтаруу үчүн; эсептөөдөн кеткен жаңылыштыктардан улам ашыкча берилген сумманы кайтаруу үчүн; жумушчунун күнөөсү менен тарткан зыяндын ордун толтуруу үчүн). Ар айлык эмгек акы берген сайын кармап калуунун өлчөмү 20 пайыздан, ал эми мыйзамда өзгөчө каралган учурларда же бирнече аткаруучу документтер боюнча кармоодо айлык акынын 50 пайызынан ашуусу мүмкүн эмес.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Экономика
Аймактарды бейтарапташтыруу

Аймактарды бейтарапташтыруу – белгилүү бир аймактарда (мейкиндиктерде) согуш жүргүзүүгө жана аларды согуш аткарымдары үчүн база катары пайдаланууга келишимдүү тыюу салуу. Аймактарды бейтарапташтыруунун максаты – ал аймакты согуш аракеттеринин майданынан чыгарып салуу. Антарктика Аймактарды бейтарапташтыруу мисалы болуп саналат.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Аймакты аскерлешүүдөн арылтуу

Аймакты аскерлешүүдөн арылтуу (демилитаризация) – эл аралык келишимдер менен мамлекеттик ички актылардын негизинде, белгилүү бир аймактагы аскердик чептер менен чыңдоолорду жоюу, анда аскердик базалар менен аскер күчтөрүн кармоого тыюу салуу (көбүнесе аймактык талаш-тартыштарды токтотуу максатында). Антарктика, Аланд архипелагы, Шпицберген, Ай толугу менен, ал эми Африка, Латын Америкасы ж. б. жарым-жартылай аскерлешүүдөн арылтылган. Көп учурларда аймакты аскерлешүүдөн арылтууну согуш майданы катары кодонуудан баштарткан бейтарапташтыруу да коштоп жүрөт. Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Аймакты эл аралык ижаралоо

Аймакты эл аралык ижаралоо — өз аймагынын бир бөлүгүн же өз аймагындагы объектини (курулушту) белгилүү бир мөөнөткө, белгилүү бир максатта, белгилүү бир шарт менен пайдалануу үчүн бир мамлекеттин бир мамлекетке келишим негизинде бериши. Келишимде каралган тартиптеги чектөөлөрдү бекем сактоо менен бирге, ижаралоочу мамлекеттин пайдасына айрым укуктарды бергендигине карабастан, ижарага берүүчү мамлекет аймактын эгемендүлүгүн сактап калат. Аймакты ижаралоо келишимдери унаа жолдорун (каналдар менен түтүк жолдорун да) куруу жана пайдалануу, субъекттерде эркин экономикалык аймактарын орнотуу иш-чаралары аркылуу кеңири кулач жаюуда. Аймакты эл аралык ижаралоонун башка тариздерине эларалык уюмдар менен чет өлкөлүк өкүлчүлүктөрдүн мамлекетке караштуу жерлерди ижарага алуусу да кирет.

 Булактар 

Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Аймактык деңиз

thumb|300px|right|Деңиз аймактары БУУнун деңиз укуктары боюнча конвенциясы негизинде
Аймактык деңиз же аймактык суулар — жээкти бойлой, ошондой эле ички суулардын чектеринен сырткары (архипелаг мамлекетте — архипелаг сууларынан тышкары) жайгашкан деңиз алкагы. 

Белгилүү кеңдиктеги бул деңиз алкагына жээктеги мамлекеттин эгемендиги жайылтылат. Аймактык деңиздин сырткы чеги жээктеги мамлекеттин деңиз чегарасы болуп саналат. Азыркы убакта деңиз мамлекеттеринин (130) көпчүлүгү аймактык деңиздин 12 деңиз чакырымына чейинки кеңдиктерине ээ. Ошентсе да, 20га жакын мамлекет эл аралык укукта белгиленген чектен ашуун кеңдиктерге ээЮридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7.

 Булактар 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Аймактык доо-талаптар

Аймактык доо-талаптар — кандайдыр бир мамлекеттин кайсы бир аймакка, анын үстүнөн өз эгемендүүлүгүн орнотуу максатындагы умтулуусу. Аймактык доо-талаптар бир эле аймакка 2 (же андан көп) мамлекет талаптанган учурда эки тараптуу (көп тараптуу) болушу мүмкүн. Мындай учурларда аймактык талаштар келип чыгатЮридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7. Мисалы катары Антарктикага болгон жети мамлекеттин аймактык талаптартарын айтсак болот. 
 Булактар 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Аймактык коргонуу

Аймактык коргонуу – мамлекеттин коргонуу тутумунун курамдык бөлүгү; Кыргыз Республикасынын аймагындагы объекттерди жана коммуникацияларды душмандардын бүлдүрүүчү жана террордук аракеттеринен коргоо, ошондой эле аскердик абал режимин орнотуу жана кармап туруу максатында уюштурулат жана ишке ашырылат. Аймактык коргонууну уюштуруу жана анын жалпы милдеттери Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Аймактык макулдашуу

Аймактык макулдашуу – тийиштүү административдик бирдиктин аймагындагы эмгектин жалпы шарттарын, эмгектик кепилдиктерди жана жеңилдиктерди жөнгө салуучу, баардык тараптар үчүн бирдей милдеттүү жана жамааттык келишимдерди түзүү учурларында эске алынуучу жазуу жүзүндөгү келишим түрүндө жол-жоболошурулган укуктук акт.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Аймактык өкүлчүлүк

Аймактык өкүлчүлүк – өкүлчүлүктүү бийликти уюштуруунун принциби, ага ылайык депутаттар бүтүндөй улуттун эмес, мамлекеттин кандайдыр бир аймагынын (адатта – федерациянын субъектисинин) атынан чыгышат. Мында аймактык өкүлчүлүк түздөн-түз калк тарабынан (АКШ, Бразилия, Венесуэла), же болбосо алардын мүчөлөрүн аймактын мамлекеттик бийлиги тарабынан дайындоо жолу менен түзүлөт (ГФР, РФ). Федерацияларда эреже катары, парламенттин жогорку палатасы аймактык өкүлчүлүк органы болуп эсептелет, ал эми төмөнкү жыйын – улуттук өкүлчүлүк органы болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Аймактык суулардан тынч өтүү

Аймактык суулардан тынч өтүү — эл аралык укукта жээкте жайгашкан мамлекеттердин аймактык суулары менен кемелердин аларды кесип өтүү максатында, ички сууларга кирбестен, рейдде же ички суулардан сырткаркы порттук курулмаларда токтоп турбастан, же болбосо ички сууларга өтүү, ал аркылуу ачык деңизге чыгуу же ошондой курулманын жанында токтоо, рейдде туруу максатында сүзүп жүрүүсү. Баардык мамлекеттердин кемелери, жээкте жайгашкандардыкы да, деңизге түз чыгууга жолу жоктордуку да ушул укуктан пайдаланат. Өтүү эгер ал демейки сүзүү менен байланышып, өз ичине токтоону, якорго турууну камтыса да, баш бербес күчтүн таасирин жеңүү же жардам көрсөтүү үчүн үзгүлтүксүз жана тез болуусу тийиш. Суу алдында сүзүүчү кемелер тынч өтүүнү суу үстүндө ишке ашыруулары керек.

 Булактар 

 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Аймактык үстөмдүк

Аймактык үстөмдүк – мамлекет өзүнүн бийлигин жарандыгына (юридикалык жактын улутуна) карабастан, ошол аймакта жайгашкан баардык адамдарга жана уюмдарга карата башкарууну ишке ашыруусу. "Аймактык үстөмдүк" түшүнүгү «мамлекеттик юрисдикция» түшүнүгүнөн кеңири, анткени (акыркыны камтуу менен) мамлекеттик бийликти анын баардык конституциялык тариздеринде (мыйзам чыгаруу, аткаруу, административдик жана сот) толук чагылдырып көрсөтөт.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Айыбын моюндап келүү

Айыбын (күнөсүн) моюндап келүү – кылмыш жасаган кишинин ал тууралуу тергөө, прокуратура органдарына, сотко өзүн сот адилеттигинин колуна тапшыруу ниети менен өз ыктыярдуу келүүсү. КР кылмыш-жаза процесстик мыйзамдарында Айыбын (күнөсүн) моюндап келүүсү кылмыш-жаза ишин козгоонун бир жүйөсү болуп саналат жана кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуунун атайын түрүн колдонуу үчүн кызмат кылышы мүмкүн. Айыпкер өзүнүн кылмышы ашкереленерин күн мурунтан билип келген учурларда, Айыбын (күнөсүн) моюндап келүүнү жеңилдетүүчү жагдай катары кароого болбойт.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Айыл-чарба жерлери

Айыл чарба жерлери – айыл чарба азык-түлүктөрүн өндүрүү үчүн арналган, берилген, кодонулган жер участоктору, тактап айтканда: айдоо аянттары, эсалдырылган жер, көп жылдык мөмө бактары отургузулган бакча, чабындылар, жайыттар.
КРнын жер фондусуна кирүүчү, айыл чарба муктаждыктары ж. б. максаттар үчүн бөлүнгөн жер участкалары. Айыл чарба жерлеринин укуктук абалы КРнын Конституциясы, Жер кодекси ж. б. нормативдик укуктук актылар менен жөнгө салынат. Бул багыттагы жерлер азык-түлүк өндүрүү үчүн пайдаланылуучу айдоо аянттары, көп жылдык өсүмдүктөр өстүрүлгөн жерлер, шалбаалар, чабындылар, жайыттар жана өндүрүштү уюштурууга, жүргүзүүгө зарыл түрдүү курулуштарды, коомдук, турак жай имараттарын курууга керектелүүчү аянттар болуп бөлүнөт. Мындай жерлер мамлекеттик жана КРнын жарандарынын менчигинде боло алат. Чет өлкөлүк юридикалык жактар жана жарандар, ошондой эле жарандыгы жоктор жерди мөөнөттүү пайдалануу укугуна ээ. Жайыттар мамлекеттин менчигинде гана болгондуктан, жер пайдалануучуларга мөөнөттүү пайдаланууга берилет. Айыл чарба багытындагы жерлер башка максаттар үчүн пайдаланылбайт. КРнын мыйзамдарында каралгандан сырткары айдоо аянттардын, жүзүмзар, мөмө бактар ж. б. жерлердин аянтын азайтууга жол берилбейт. Айыл чарба жерлерин айыл жергесинде эки жылдан кем жашабаган жана он сегиз жашка чыккан КРнын жарандары гана сатып алууга акысы бар. Айыл чарба багытындагы жерлерди банктар жана атайын финансы-кредиттик мекемелер гана күрөөгө (залог) алат. Жер ээлери жана пайдалануучулар жергиликтүү шарттарды эске алуу менен илимдин, алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктеринин негизинде жерди туура, сарамжал пайдалануу, кыртыштын асылдуулугун жогорулатууга жана эрозия болушуна, шорго же сазга айланып кетишине, кум басышына, отоо чөптөр менен зыянкечтерге каршы күрөшүүгө милдеттүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Айыл чарба
Категория:Экономика
Айыпсыздык презумпциясы

Айыпсыздык презумпциясы (латынчасы praesumptio innocentiae)– кылмыш-жаза укугунда айыпталуучу (соттолуучу) анын айыбы мыйзамда белгиленген тартипте далилденмейинче ал айыпсыз деп эсептелген жобо. Айыпсыздык презумпциясы – маанилүү демократиялык принциптердин бири; инсандын укугунун корголуусун камсыз кылат, негизсиз айыптоого жана соттоого жол бербейт. Айыпсыздык презумпциясы процесстик мыйзамда белгиленген каражаттар аркылуу далилдөө жолу менен жана соттук ишке тийиштиги бар делген жана мыйзам жол берген жетиштүү далилдер болгондо гана четке кагылышы мүмкүн, ошондо да далилдөө түйшүгү (милдети) айыптоо органдарына гана жүктөлөт.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Адам укуктары
Карл Барт

thumb|
Карл Барт (нем. Karl Barth; 10 май 1886, Базель — 10 декабрь 1968, Базель) – швейцариялык протестант теологу; диалектикалык теологиянын негиздөөчүлөрүнүн бири. 

Анын биринчи көлөмдүү чыгармасы «Апостол Павелдин римдиктерге кайрылуусу». Кьёркегордун идеялары менен дал келишет жана адам менен кудайдын салыштыргыс экенин белгилеген. Барттын пикирине ылайык, адамдын билими анын (диндик) ички сырын ачуудан айырмаланат, ошондуктан динге ишенүү «ооба» жана «жок» деген түшүнүктөрдүн ортосундагы күрөш. «Ишенүү» түшүнүгүн ушундай кабыл алгандыгы үчүн Барт диний-рационализм, либералдык протестантизм менен саясат чөйрөсүнө кирген. 

Христиандык социалисттердин идеологу болгон жана 1933-ж. Гитлерге, фашизмге каршы күрөшкөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Инсандар
Акт жана потенция

thumb|Аристотель.
Акт жана потенция (мүмкүндүк жана аныктык) – Аристотелдин философиясындагы маанилүү түшүнүк. Өзүнүн акт жанаа потенция окуусу менен Аристотель онтологияга өнүгүү принцибин киргизет. Акт жана потенция түшүнүктөрүнө «кыймыл» түшүнүгү сыяктуу эле так, бекем аныктама берилбейт, бирок техноморфтук жана биоморфтук аналогиянын жардамы менен аныкталат. Аристотелдин айтуусу боюнча, аметрия-бул таза потенциалдуулук, ал эми форма, эйдос-буюмдардын актуалдуулугу (энергия же энтелехия). Аристотель тарабынан биринчи жолу киргизилген Акт жана Потенциянын оппозициясы «пайда болуу» анализи үчүн андан кийин «кыймылдын» башка түрлөрүнө көчүрүлөт. Энергия (актуалдуулук) убактылуу онтологиялык жана аксиологиялык примат менен мүнөздөлөт. Актуалдуу түшүнүгү эки мааниге ээ: а) процесстин потенцияга болгон б) болмуштун материяга болгон мамилесин билдирет. Аристотель психологияда «жанды» энергияга болгон акт катары аныктайт. Акт этикада (энергия) «ыракаттын» аныктамасы катары кызмат кылат. Акт жана потенция неоплатонизм, андан ары орто кылымдагы философия тарабынан өздөштүрүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Байыркы грек философиясы