Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Социалдык мамилелер

Социалдык мамилелер — өндүрүштө жана коомдогу башка чөйрөлөрдө ар түрдүү абалга ээ, эмгектин мүнөзү, профессионалдык даярдыгы, улутка таандык болушу, жашоо жол-жобосу, статусу кирешелердин деңгээли жана булактары боюнча айырмаланган түрдүүчө функцияларды аткарган адамдардын социалдык топторунун ортосундагы көп түрдүү өз ара байланыштардын системасы. 

Топтор, социалдык топтор жана катмарлар, этностук биримдиктер – социалдык мамилелердин негизги субъекттери болуп саналат. Алардын жыйындысы коомдун социалдык структурасын түзөт. Алардын социалдык иерархияда алган орду барыдан мурда өндүрүш каражаттарына карата мамилеси, эмгектин коомдук уюшулган ролу менен аныкталат.

Социалдык мамилелердин өнүгүүсүнүн, өзгөрүшүнүн, татаалданышынын объективдүү негизи болуп өндүрүш күчтөрүнүн өнүгүүсүнүн зарылчылыгы, коомдогу, анын руханий турмушундагы түп-тамырынан берки экономикалык жана саясий кайра түзүүлөр саналат. Алардын деңгээли жана багыты cоциалдык мамилелердин динамикасынын мүнөзүн жана багытын аныктайт. Бул объективдүү процесстерге активдүү түрдө саясий бийлик кийлигишет. Ал коомдук прогресстин зарылчылыктарын эске алуу менен cоциалдык мамилелердин өнүгүүсүнө жардам берет. Же аларга карата пассивдүү болушу жана алардын табигый кыймылынын жүрүшүнө тоскоолдук түзүшү да мүмкүн.

 
Ар бир коомдогу cоциалдык мамилелер татаал структураны берет. Анын өнүгүшү социалдык биримдиктердин түрдүү мүмкүнчүлүктөрүн, алардын жашоо ишмердүүлүгүнүн шарттарын, бирдей эмес статустарын чагылдырат да, объективдүү түрдө социалдык карама-каршылыктарды пайда кылат. Социалдык катмарлар менен топтордун түпкү кызыкчылыктарынын толук же бөлүгү менен дал келишинде алардын ортосундагы карама-каршылыктардын бирден бир кызыкчылыгын эсепке алуу менен чечилиш мүмкүнчүлүктөрү бар.

Ошону менен cоциалдык мамилелер кызматташтык, өз ара жардам берүү, союздун формасын кабыл алат. Социалдык топтордун түпкү кызыкчылыктарынын дал келбөөсү же кагылышуусу алардын ортосундагы карама-каршылыктардын курчуп, антогонисттик мүнөзгө ээ болушуна, кастык мамилелердин орношуна алып келет. Мындай мамилелер катаал конфронтация, түрдүү конфликт, социалдык жарылууларга алып келүү коркунучун туудурат. КМШ өлкөлөрүндө жүрүп жаткан демократтык кайра куруулар бардык социалдык топтордун жана катмарлардын кызыкчылыгын коргоп, социалдык мамилелеринин жаңы субъекттерин – ишкерлер, арендаторлор, фермерлер, банкирлер ж. б. пайда кылды. Бул процесстер социалдык-экономикалык, саясий кризис шарттарында жайылууда. Социалдык мамилелердин мүнөзү айрыкча социалдык-таптык жана улут аралык мамилелердин курчушуна байланыштуу олуттуу өзгөрдү.
 
Мурдагы СССРдин аймагында бир катар региондордо алар коом үчүн коркунучтуу конфликттер менен коштолууда. Бул шарттарда эффективдүү экономикалык реформалар жана калктын бардык катмарларын социалдык коргоонун кубаттуу системасы бар базар экономикасынын бекитилишин; Социалдык мамилелердин прогресси үчүн укуктук негизди, коомдун жана анын мүчөлөрүнүн кызыкчылыктарынын эсепке алуу менен аларды тескөө механизмин түзүү зарыл.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Саясат таануу
Диний идеология

Диний идеология – диний догматиканы жана диний келип чыгышы жөнүндөгү жалпы дүйнөнү элестетүүлөрдү, маанилүү диний кызыкчылыктарды негиздөө жана саясий талаптарды келтирүү үчүн колдонулуучу идеалык элестетүүлөрдүн салыштырмалуу бүтүндүк системасы.

Диний идеология адамдын саясий активдүүлүгүнүн шарты катары алардын динге карата окшош мамилесинин басымдуулук кылышына: ыйык китептерден (Куран, Веда, Библия, Талмуд) алынган элестетүүлөрдү иш жүзүнө ашырууга, коомдук бүтүндүүлүктүн шарты катары бийликтегилердин кыймыл-аракеттеринин диний моралдын нормалары жана саясаттары менен чектелишине жалпылаштырылган көрсөтмөнү өзүнө камтыйт. Бир катар 
диний идеология өзүнө либералдык-демократтык мүнөздөгү идеяларды камтуу менен бирге жарандык мамлекеттердин руханий турмушунун ажырагыс элементи болуп калды. Ошол эле учурда көптөгөн 
диний идеология догматтык көз карашдтан турган философиялык, теологиялык окуулар менен байланышкан. Алар куру ишеним жана диний көрсөтмөлөр менен салттарды иш жүзүнө ашыруу үчүн саясаттагы рационалдык-сандык далилдерин маанисин жокко чыгарышат. Ошондуктан бул идеологиялардын жактоочуларынын саясий жүрүм-туруму көп учурда оңчул жана солчул экстремизм, радикализм, терроризмдин түрдүү формалары менен байланышат.

Мисалы: Латын Америкасында кеңири жайылган солчул радикалдык «бошотуу теологиясынын» негизинде динге ишенгендердин боштондук кыймылдарына активдүү катышуусун талап кылуу жатат. Революция бул жакта динди модернизациялоонун негизги себеби, «христиан үчүн сүйүү мыйзамдары менен жашоонун ыкмасы, анын кудай менен байланышуусунун формасы» (П. Бланкар) катары каралат. Салтык оңчул диний идеологияга исламдык фундаментализм, ортодоксалдык индуизм жана иудаизм, сикхизм ж. б. кирет.

Диний идеология Африка, Азия жана Латын Америкасынын бир катар өлкөлөрүндө таралган. Расмий мамлекеттик идеологиянын статусуна ал Иран, Пакистан, Сауд Аравиясы, Ливия ж. б. өлкөлөрдө ээ болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Дин
Гераклид Понтийский

Гераклид Понтийский (б.з.ч.387 — б.з.ч.312) – Платондун окуучусу. 

Анын көз карашына атомисттик тенденция мүнөздүү. Ал атомдор өзүнчө бир дүйнөлүк акыл – «нус» аркылуу калыптанат деп божомолдогон. Жанды ал атомисттик рухта түшүнгөн, бирде пифагориялык таасир сезилген. Астрономияда гелиоцентристтик тенденция, ал эми анын музыкалык теорияларында Аристотелдин таасири байкалган. 

Гераклиддин көптөгөн эмгектери сакталбай калган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Байыркы грек философиясы‎
Категория:Астрономдор‎
Диссидент

Диссидент (лат. dissidens - каршы сүйлөгөн, макул эмес) – диндин тарыхынан келип кирген термин. Орто кылымда диссидент деп еретиктерди аташкан. Реформациядан кийин диссидент катары өлкөдөгү негизги динди тутпаган адам эсептелген.

ХХ к. 70-ж. СССРда пайда болгон бул термин өлкөдөгү абалга нааразы болгондорду түшүндүрө баштаган. Диссидент тоталитардык түзүлүштүн кризис мезгилине таандык кубулуш. Репрессия, бир партиялуулук диссиденттерди жок кыла албайт. Эмиграция жолу менен да диссиденттик кыймылды жоюу мүмкүн эмес. Диссиденттик кыймылга негизги максаты инсанды баалоо, анын укугун коргоо экендигин түшүнгөндө ага диний агым да кирген. 1968-ж. «Адам укугун коргоочу демилгелүү группа», Эл аралык амнистиянын советтик бөлүмү (1970-ж.) ж. б. уюмдар түзүлгөн. 

Диссиденттердин урааны: коомду демократташтыруу, айкындык, радикалдуу экономикалык реформа ж. б.

Диссиденттиктин негизги формалары: 
1. Өкмөт тарабынан тыюу салынган адабияттарды чыгаруу, таратуу (И. Бунин, А. Ахматова, М. Цветаева, А. Солженицын, Р. Медведев, А. Сахаров, В. Гавел ж. б.). 
2. Мыйзамсыз айыпталгандарды коргогон, коомдук турмушту чагылдырган «ачык каттарды» жарыялоо (Л. Чуковская, Л. Копелев, В. Войнович ж. б. репрессияланган комиссарлардын балдарынын КПСС БКга каты ж. б.). 
3. Демонстрациялар (1965-ж. Бештин айы 5-чи күнү Москвадагы Пушкин аянты, адам укугун коргоо боюнча. 1969-ж. Баш Оона 25-чи күнү Кызыл Аянт, Чехословакияга совет аскерлеринин киришине каршы). 
4. 1974-ж. Репрессиялангандардын үй-бүлөсүнө моралдык, материалдык жардам берүү боюнча атайын жардам Фонду түзүлгөн ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Саясат таануу
Дүйнөлүк саясат

Дүйнөлүк саясат – эл аралык укуктун негизги субъектеринин жыйнактуу саясий ишмердүүлугү. БУУ жана башка дүйнөлүк коомчулуктун мыйзамдуу органдары жана мекемелеринин чыгармачылыгында чагылдырылган, интеграцияланган кызыкчылык.

Дүйнөлүк саясат эл аралык мамилелердин жана байланыштардын түрдүү жактарын түзгөн улуттук мамлекеттердин тышкы саясий ишмердүүлүгү. Регионалдык мамлекет аралык жана коомдук түзүлүштүн, топтордун, бирикмелердин ж. б. бирикмелердин саясий акциялары. Мамлекеттер жана элдер менен ыйгарым укуктанган БУУ ж. б. уюмдар жана мекемелердин глобалдык ишмердүүлүгү менен түзүлүшү көрсөтүлгөн, дүйнөлүк саясаттын мамлекеттердин ортосунда жана мамлекеттин үстүндөгү рамкада калыптанган саясий мамилелердин бүткүл спектрин камтыйт. Анын башкы артыкчылыктары бүткүл адамзаттын келечеги көз каранды болгон көйгөйлөрдү чечилиши менен шартталган. Бардыгынан мурда алар: согуш менен тынчтык, жалпы коопсуздук, экологияны коргоо, артта калуучулукту жана жакырдыкты жеңүү.

Дүйнөлүк саясаттын негизги элементтери өз ара тыгыз байланышат жана бир бүтүндүн бөлүктөрү катары өз ара аракеттенишет. Дүйнөлүк саясаттын эффективдүүлүгү көптөгөн факторлор, анын ичинен кабыл алынган саясий чечимдердин жана сунуштардын ишке ашуусу, мамлекеттердин тышкы саясатынын реалдуу абалга ылайык келүүсү менен байланыштуу. Элдин дүйнөлүк саясат демократташтыруу, гумандаштыруу жана демилитаризациялоонун удаалаш ишке ашырылышына, коомдун кризис шарттарында адамзаттын жашоосун камсыз кылган чаралардын иштеп чыгуусуна кызыгдар. Дүйнөлүк саясатта глобалдык көйгөйлөрдүн чечилиши көп учурда чарбалык өнүгүүнүн динамикасын илимий-техникалык революциянын жайылышы, дүйнөлүк чарба жана дүйнөлүк рыноктун чегинде өз ара байланыштын күчөшүнө алып келип, дүйнөлүк саясий мамилелердин прогресси үчүн экономикалык негизин түзүүчү келечектеги интеграциялык процесстер менен аныкталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Саясат таануу
Категория: Эл аралык укук
Категория: Эл аралык саясат
Жарандык лирика

Жрандык лирика же атуулдулук лирика ― акындын эл-жер, жеке адамдын эркиндиги жөнүндөгү жана башка атуулдук маселелерди көтөрүп чыккан ырлары. 
Мындай лирика ар бир элде кеңири тараган. Мисалы: 

Өзүмдүн, сенин, анын баарысынын 
Саптарын калдым жерип, 
Эми жалгыз кетемин. 
Жетеминби, жетпейминби, 
Дайрадан өтөмүнбү куш өтө алгыс. 
Тагдыры космонавттын программага 
байланган. 
Жерди айланган, 
Айды айланган. 
Майдандан кайтып келген миң-миңдерди 
Майрамдан майдандарга кайра кайырам. 
Сөздөрдүн билем күчүн. 
Канжар мизи 
Кезиңде мокок сөздөн айткан жалгыз 
Учугу сезим изи эсептердин, 
өтөмбү дайралардан куш өтө алгыс. 
Бул менин эң алгачкы бир булкунуум. 
Кутулуум. 
Эрежелер доорун айырам. 
Мажирөө бүжүрөөдөн кол үзөмүн, 
майрамды майдандарга кайра кайырам. 
Адамдар, 
Көктү, Жерди карагыла, 
күрөштүн тарабына аябаган. 
Кетемин сезимдерди тизмелөөдөн.
кеткендей традициялуу поэмадан. 
Кеткендей аялдардан көңүлүм калып, 
Детектив романдардын баш жагынан 
этектеп окуяны кууп алып 
Кетемин кеткен өңдүү окуужайдан, 
дипломдук ишти жактап мартта, майда. 
Кеткендей мүнүшкөрдөн барчын качып, 
Житкендей мергенчиден аңчы тайган 

 Булактар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Категория:Акындар
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:филология
Категория:Адабият таануу
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Адабиятчылар
Массалык маалымат акциялар

Массалык маалымат акциялар эмгек коллективдери, коомдук уюмдар, граждандардын топтору аркылуу көчөлөрдө, аянттарда, калктуу жерлерде ачык же жабык өз оюн, колдоо же нааразычылыкты билдирүү үчүн өткөрүлгөн иш-аракеттер. 
Массалык маалымат акциялардын негизги түрлөрү: митинг – граждандардын массалык чогулушу, тигил же бул уюмдун иш-аракеттерине, коомдук-саясий жашоонун окуяларына жасаган мамилелерин чагылдырышат; көпчүлүк жүрүштө – бул же тигил коомдук маселелерге көңүл буруу максатында уюшулган адамдардын массалык кыймылы; демонстрация – адамдардын тобунун коомдук-саясий көңүлүн ачыкка чыгаруу үчүн жүрүш учурунда ураан, плакат ж. б. көрсөтмө каражаттарды пайдалануу менен чыгуу; пикетке чыгуу – граждандардын тобунун өз көз караштарын жана көңүлүн жүрүшсүз көрсөтүү, ачыкка чыгаруу. Массалык маалымат акцияларды даярдоо тууралуу кабар аларды уюштуруучулар тарабынан жергиликтүү аткаруу бийлигинин органдарына (мэрия, префектура, полиция) алдын-ала, болоордон 10–15 күн эрте билдирилет. Билдирүүдө акциянын максаты, түрү, орду же кыймылынын маршруту, акциянын башталуу жана аяктоо убактысы, катышуучулардын болжолдуу саны, медициналык жардамдарды уюш-туруу ж. б. белгиленет. Билдирүү алган соң бийлик органы жазуу түрүндө дата сын жана убактысын бекитет. Эгерде акция мамлекет-теги адам укугу жөнүндөгү иш кагаздарына каршы болгон болсо, коомдук адептүүлүктүн кабыл алынган нормаларына туура келбесе; уюштуруучулардын коомдук тартипти камсыз кылуу боюнча милдеттүүлүгү болбосо; мурдатан жарыяланган акцияга формасы окшош болуп, бир мезгил белгиленсе; ишкана, уюм, мекемелердин кадыресе иштешине реалдуу коркунуч туудурса; жүргүнчүлөрдүн же башка транспорттун ишин токтотуу зарылчылыгы болгондо Массалык маалымат акциялары өткөрүү жөнүндөгү билдирүү кабыл алынбоосу мүмкүн. Орнотулган тартипти сактап Массалык маалымат акциялары жүргүзүү учурунда мамлекеттик жана коомдук уюмдар, кызмат адамдары жана граждандар ага тоскоолдук кылууга акысы жок. Эгерде билдирүү белгиленген мөөнөттө берилбесе же кабыл алынбаса акциянын уюштуруучулары аны өткөрүүгө укугу жок.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Палиталогия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Политология
Менин өлкөм аракеттер партиясы

Менин өлкөм аракеттер партиясы каттоодон 1998-жылы 19-декабрда өткөн. Координатору – Оторбаев Ж. К. Центристтик багыттагы партия. Өлкөнүн бардык областтарында баштапкы уюмдары бар, Бишкекте таасири күчтүү. Жергиликтүү шайлоолорго активдүү катышат. 2000-жылы. Парламенттик шайлоолордо партиялык тизме боюнча бир орун жеңип алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Кыргызстандын саясий партиялары
Мо Ди

Мо Ди, Мо-цзы (475—395-жыл ченде) — байыркы кытай философу, алгач конфуцианчылыкты окуп-үйрөнүп, аны коргоп чыкса да кийин Конфуцийге каршы болгон. Мо-цзынын көз караштары анын шакирттери тарабынан түзүлүп, «Устат Монун трактаты» («Мо-цзы») деген эмгекте баяндалган. Мо-цзынын концепциясынын өзөгүн түзгөн башкы максат — бул «жалпы сүйүү» принциби. Жалпы сүйүү дегенде баардыгынын баарына болгон сүйүүсү түшүнүлөт. Бул сүйүү, Мо-цзынын пикири боюнча, экономикалык да жана саясый чөйрөлөрдөгү ар кандай чыр-чатактарды чече алат. Ал ушул принципти ишке ашыруудан саясый жана экономикалык баш-аламандыктан чыгуунун жолун көргөн. Мындан башка да конфуцианчылыкты сынга алуу менен, Мо-цзы өзүнүн этикалык доктринасынын башка принциптери менен жоболорун да көтөрүп чыккан. Ал таланттарды урматтоонун, өзүн өзү урматтоонун, кол салбоонун маанисин баса белгилеген. Ал, бардык таланттуу адамдар ата-тегине карабастан өлкөнү башкарууга мүмкүндүк алууга тийиш деп эсептейт. Согуштарга каршы чыккан жана «кошуна падышачылыкка кол салбоо керек, элдерди өлтүрбөө керек, малды тартып алууга жана байлыкты талап-тоноого болбойт» деп эсептеген. Мо-цзы, ошондой эле конфуцианчылыктын адамдын тагдырын «көк теңирдин эрки» аныктайт деген жобосуна каршы чыгып, эгерде адамдар өздөрүнө баш ийбей турган тагдырга ишенсе анда өзүлөрүнүн бактысы үчүн күрөшпөй калышат деп эсептеген.

Конфуцианчылыктын элди тарбиялоо музыканын жана жөрөлгөлөрдүн жардамы менен ишке ашырылышы керек деген жобосун да кабыл алган эмес. Ошол эле убакта Мо-цзы адамдын турмушундагы «көк теңирдин ролун» танган эмес, Кудай адамдарды алар жалпы сүйүү принцибин канчалык даражада жолдосо ошончолук даражада жазалайт же сый көрсөтөт деп эсептейт.

 Байланыштуу макалалар 
 Моизм

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Филасофия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Кытай философиясы‎
Иоганн Вольфганг фон Гөте

Иоганн Вольфганг фон Гөте thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Johann Wolfgang von GoetheТуулган жылы: 28.08.1749Туулган жери: Франкфурт-на-Майне, ГерманияӨлкө: ГерманияКаза болгон жылы: 22.03.1832Каза болгон жери: Веймар, ГерманияИшмердүүлүгү: Акын, Драматург, Прозачы, Философ, ИлимпозИлимий багыты: Даанышмандык доору,Сентиментализм Жанры: Трагедия, Драма, Поэма, РоманКызыкчылыгы: 

Иоганн Вольфанг фон Гөте (Баш оона айныны 28, 1749, Майндагы Франкфурт, Германия — Жалган куран айынын 22 1832, Веймар, Германия) – немис акыны, ойчул, илимпоз. 

Германия агартуучусунун ири өкүлү, жаңы немис адабиятын негиздегендердин бири, теориялык өнүгүштү алдын ала көрө билген көп кырдуу илимпоз. 

Билимдүү бюргердин үй-бүлөсүнөн. Лейпцигде (1765–68), Страсбургда (1770–71) окуган. 1770-жылдан Гөтенин чыгармачылыгында жаңы мезгил башталып, атактуу лирикалык ырлары менен драмалары жаралат. Гөтенин «Фауст» (1-бөлүгү, 1808; 2-бөлүгү, 1825–31) трагедиясы 18-кылымдагы бүткүл Европадагы агартуучулук ойду жыйынтыктап, адамдын чексиз мүмкүнчүлүгүнө ишеним Фаусттун образында өтө таамай берилген. 

thumb|upright|left|Гөте төрөлгөн Франкфурт Майнадагыы үй. 1947—1949 жылдары калыбына келтирилген

Гөтенин көркөм мурасы дүйнөлүк адабиятка зор таасир тийгизген, көп тилдерге которулган. Анын айрым ырлары жана «Фауст» трагедиясы кыргызча чыккан (1970). 

Гөте табият таанууда жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн салыштырма морфологиясы, физика, минералогия, геология боюнча бир нече эмгек жазган. Кадимки «морфология» деген терминди илимге Гөте киргизген. Гетенин бардык чыгармачылыгы философиялык менен ширелген. Ал иштеп чыккан тааным диалектикасынын борборунда анализ жана синтез тажрыйба көлөмжана субъектин ортончусу катары түшүнүктөр болгон. 

Ал философиянын тарыхы жагындагы өтө кеңири кругозорго ээ болгон. Спиноза, Артистотель, Платон, Канттын эмгектерин чыгармачылык менен таанышып чыкан. Гегель менен достук мамилеси Гөтенин диалектикасынын тагдырына чоң таасир берген. Символ, столь эстетикалык түшүнүктөрүн иштеп чыккан. 

thumb|Веймардагы Гөтенин үйү.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Акындар
Категория:Драматургдар‎
Категория:Немис философиясы
Категория:Туулгандар 1749-жылы
Категория:Өлгөндөр 1832-жылы
Гипноз

thumb|150px|Гипноз сеансы учурунда Рихарда Бергдин сүрөтү.|220px
Гипноз (грек. gypnos – уйку) – адам жана жогорку баскычтагы жаныбарлардын уйку өңдөнгөн өзгөчө абалы. 

Гипноз байыртан эле белгилүү. 19-кылымдын аягында орус илимпоздору В. М. Бехтерев, О. О. Мочутковский, франциялык Н. Бергейм, анг. Ж. Брейд ж. б. Гипноздун дарылык касиетин жана ишендирүү психотерапиянын бир методу экенин сыпаттап жазышкан. И. П. Павлов Гипноздун негизин мээнин чоң жарым шарындагы тормоздоо процесси түзөрүн аныктаган. 

Гипноздо ишендирүүдөн улам уктагандыктан, ал уйку адаттагы уйкудан бир аз өзгөчө болуп үч стадияга бөлүнөт: 
 # биринчи- адамдын тынч алышы, 
 # экинчи –уйку келүү, 
 # үчүнчү-гипноздук толук уйку. 

Гипноз убагындагы уйку дарылоочу фактор катары өзүнчө же терапиялык дарылоо менен бирге колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Гипоcтазирлөө

Гипоcтазирлөө – 

 Жалпысынан алганда, бир нерсенин касиетин өз алдынча жашаган объекти рангасына көтөрүү. 
 Кеңири мааниде алганда, идеализмге мүнөздүү касиет абстрактуу түшүнүктөргө өз алдынча жашоону таңуу болуп саналат. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Ажар (повесть)

Ажар – кыргыз адабиятындагы туңгуч повесттердин бири. 1928-ж. жарык көргөн. Баялы уулу Касымалынын повести.

1916 жылы Үркүндө Кытай жергесине качууга мажбур болгон кыргыз элинин тагдырын башкы каарман - Ажардын тагдыры аркылуу чагылдырат.

Повесттин башкы каарманы - Ажар аттуу жөнөкөй кыргыз кызы. Касымалыдын бул чыгармасын өткөн кылымдын 20-жылдарында татар, казак, өзбек адабияттарында жана алардын таасири астында жаңыдан калыптана баштаган кыргыз жазма адабиятында негизги темалардын бири болгон кыз-келиндердин эзилген турмушу жөнүндөгү чыгармалардын катарына кошууга болот. Бирок композициялык курулушунун өзгөчөлүгү чыгарманын башкы темасы тууралуу ачакей пикир жаралышына негиз берет. Анткени чыгармада башкы каармандын тагдырына тикелей тиешеси жок эпизоддор бир топ орун ээлеп, аларда 1916-жылдагы Үркүндүн кейиштүү сүрөтү тартылат. Бул окуялардын кайгычылык баш каармандын тагдырынын кайгычылык кем калбайт. Үчүнчү бөлүктүн ортосунан, энеси Батма ооруга чалдыккандан кийин гана окуялар Ажардын айланасында жүрө баштайт.
 
Повесттин аягында Ажар карышкырларга таланып өлөт. Кыргыз жазма адабияты жаңыдан түзүлө баштаган мезгилге таандык бул чыгармада көркөм стиль, сюжет куруу жана образдарды шөкөттөө жагынан орчундуу өксүктөр орун алган. Ошого карабастан повест окурмандардын сезимине таасир берүүчү күчтүү кудуретке эгедер. Бул касиет ошол учурда кыргыз эли дуушар болгон эбегейсиз кайгылуу окуялары көрсөтүлгөндүгү, нукура турмуштан алынган каармандардын сезимдери жөнөкөй жана жасалмасыз баяндалып берилгендиги менен түшүндүрүлөт. Ушундай касиеттеринин аркасында Касымалыдын «Ажар» повести кыйла узак убактан бери улуттук адабияттагы маанилүү ордун жоготпой келүүдө жана ал азаттык талашкан кыздардын бири.

 Интернеттеги шилтемелер 
Ажар (Викибулакта)
Acar (Викибулакта) - (Латын тамгалары менен)
Ажар Аудио Китеп

 Булактар 

Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Адабият
Категория:Повесть
Категория:Китептер
Категория:Кыргызча китептер
Анакреонтикалык поэзия

Анакреонтикалык поэзия – санаасыз, бейгам турмушту, ичимдик-шараптарды, сүйүүнү даңазалаган античный поэзиянын бир түрү. Бул лирикалык поэзиянын наамы биздин эрага чейинки VI- кылымда жашаган, тойдо ырдалуучу ырлардын автору Анакреонт деген акындын атынан алынган. Бизге анын кээ бир ырларынын үзүндүлөрү жана ошол убакыттагы анакреонтикалык ырлардын үлгүлөрүндө жазылган айрым жыйнактар келип жетти. 18-кылымдын экинчи жарымында жана 19-кылымдын биринчи жарымында анакреонтикалык ырлар батыш жана орус поэзиясында көп кезигүүчү. Алардын М. В. Ломоносов, Г. Р. Державин, К. Н. Батюшков ж. б. акындар жазышкан. А. С. Пушкин дагы алгачкы мезгилинде бир нече анакреонтикалык ырларды жазган жана которгон. 

Кыргыз поэзиясындагы анакреонтикалык ырлардын үлгүсүнө А. Осмоновдун “Үйлөнүү ырын” көрсөтүүгө болот. Албетте, бул ыр өзүнүн мазмуну жагынан мурдагы анакреонтикалык поэзиядан айырмаланат. Мына адамдардын турмушу сүрөттөлүп, алардын тунук сүйүүсү даңазаланат. 

“Сөз меники. Ордуңардан туруңар, 
Карындаштар, теңтуш, курдаш, курбулар. 
Мына, мына алдыбызда эки ашык, 
Ичели, ичели! 
Тунук суудан бир жутум 
Ичели, ичели курдаштар 
Дал ушундай тунук болсун турмушуң”. 
 
Кыргыз акындары дүйн. адабияттагы анакреонтикалык поэзиянын салттарын өздөштүргөн жок, а балким тааныш да болгон эместир. Бирок сүйүү сезимин даңазалаган лирикалык ырларда кандай болбосун анакреонтикалык поэзиянын айкын, даана көрүнүштөрү болбой койбойт. А. Осмоновдун сүйүү лирикаларында кайгылуу, өкүнүчтүү мотивдердин кездешкенине карабастан, акындын ырларында аялды даңазалоо, сүйүү сезимин даңазалоо, жана аны адам турмушундагы эң негизги касиет катарында көрсөтүү эң күчтүү: 

Сүйгүм келет жаш жандырып, жаш болуп, 
Жашымды алдап, жаш кайыңдай мас болуп, 
Жанар тоодой жалын чачкан отуңан, 
Чыккым келет, жанып чыкан таш болуп. 

Сүйгүм келет, миң мертебе жаңылып, 
Сүйгүм келет, сүйгөнүмө жалынып, 
Өз күчүңдү өз күчүмө багынтып, 
Сүйгүм келет кээде өзүңө багынып. 

Көпкөк асман, жерге түшсө жарылып, 
Кыян түшсө жердин үстү тарылып. 
Ал кыяндан өтөөр элем кыйналбай, 
Бир көз караш кубатыңды жамынып. 

 Колдонгон адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994

Категория:Адабият