Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чополуу сланец

Чополуу сланец, чопонун ныкталып, кабатчаланышынан жана жарым жартылай кристаллданышынан - бири-бирине жарыш пайда болгон тоо тек.
 
Кат-кат тактачалары жиги боюнча оңой ажыратылат. Сууда эрибейт. Чополуу сланец чопо тектеринин терең чөгүп, басымдан ныкталып, кристаллданышынан пайда болот. Метаморфизмдин таасиринен өзгөрүп, Чополуу сланец филлитке же хлорит сланецине айланат. Чополуу сланец - баалуу курулуш материалы, электр-техникада щит, рубильник ж. б. жасоо, имараттарды кооздоо жана каптоо үчүн колдонулат, ошондой эле к. Сланецтер.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Чопкутчандар

thumb|Dasypus novemcinctus.
Чопкутчандар (лат. Dasypodidae) - сүт эмүүчүлөрдүн кем тиштүүлөр түркүмүндөгү тукуму.
 
Дене уз. 12-100 см, куйругу 2,5-50 см, салм. 0,3-35 кг. Жону, капталдары мүйүз чопкут менен капталган. Чопкуттун айрым катмарлары бириктиргич ткань аркылуу туташып, кыймылдуу. Алдынкы чеңгели 4 же 5 манжалуу, тырмактары узун, курч, жер (ийин) казууга ылайыкташкан. Тиштери бирдей формада, саны 23төн 100гө чейин жетет. 9 уруу, 20-25 түрү бар. АКШнын түштүгүнөн Чили, Аргентинага чейин тарап, ачык мейкиндикте жашайт. Түнкүсүн жалгыздан жүрөт, күндүз ийинде жатат. Коркунучту сезгенде жыйрылып, тоголок болуп калат. Көбүнчө майда омурткалуу жаныбарлар, курт-кумурскалар менен азыктанышат. Эти жана чопкуту үчүн кармалат. Саны азаюуда. 4 түрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Чоң эрксиз көл

Чоң эрксиз көл Канаданын түндүк-батышында, деңиз деңгээлинен 156 ж бийиктикте жайгашкан.
 
Түндүк Америкадагы терең көлдөрдүн бири, тереңдиги 614 -мге чейин жетип, орточо тереңдиги 150 мди түзөт. Аянты боюнча дүйнөдө 10-орунда (28,4 миң км2) турат. Уз. 480 км, туурасы 19-109 км, көлөмү 2090 км3. Көл чанагы мөңгүнүн аракетинен жана тектоникалык кыймылдан пайда болгон. Жээги негизинен дөңсөөлүү. Көлгө Эрксиз, Хей ж. б. дарыялар куюп, Макензи д. агып чыгат. Октябрдан июлга чейин тоңот. Кеме жүрөт. Башкы порттору: Форт-Резольюшень, Йеллоунайф.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көлдөр арип боюнча
Чоң Чүй каналы

Чоң Чүй каналы - Батыш Чоң Чүй каналынын алгачкы аталышы.
 
Ал Чүй дарыясынан (Кең-Булуң айылынын жанынан) башталып, Бишкек шаарынын түндүк бөлүгүнөн өтөт, Казакстандын Мерке районуна жетет, ошондой эле к. Чыгыш Чоң Чүй каналы, Түштүк Чоң Чүй каналы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Бишкек
Категория:Каналдар
Чоң үзөңгү-кууш мөңгүсү

Чоң үзөңгү-кууш мөңгүсү - Какшаал тоо тизмегинин түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү.
 
Какшаалдын сол куймасы Чоң Үзөңгу Кууштун алабында жайгашкан. Уз. 6,7 км, аянты 13,3 км2. Айрым жеринде 400-600 -мге чейин ичкерип, жазы жери 1,5-2 кмге чейин жетет. Жогорку бөлүгү түрдүү багыттагы фирн бассейндүү үч бутактан турат. Оң бутагы батышка, ортонкусу түндүккө, сол бутагы түндүк-чыгышка багытталган. Ортонку бутагы кырка тоонун 5000-5600 ж бийиктиктеги кырлары менен курчалган. Үч өз алдынча фирн бутагы 4670 ж бийиктикте, эни 2 км келген жайык оёңдо кошулат. Башы деңиз деңгээлинен 5040 ж, этеги 4300 ж бийиктикте жатат, а. и. абляциясынын аянты 4,1 км2. Мөнгүнүн «тилинин» бетинде ортонку моренанын эки тилкеси созулуп жатат, алар «тилинин» учуна келген каптал морена менен биригип жаңы «төө карын» кыртышын пайда кылат. Мөңгүдөн башталган суу Чоң Үзөңгү-Куушка оң тараптан куят.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мөңгүлөр
Чоң Үзөңгү-Кууш капчыгайы

Чоң Үзөңгү-Кууш капчыгайы Борбордук Теңир-Тоодо. Какшаал жана Борколдой, Карлы-Тоо, Карлы-Кыр тоолорунун аралыгында кеңдик багытында 80 кмге созулуп жатат.
 
Капчыгай батыштан чыгышты карай куунттайт (15-16 км/ск 200 мге чейин). Таманынын деңиз деңгээлинен бийиктиги баш жагында 3700 ж, аягында 2600 м; курчаган тоолордун салыштырмалуу бийиктиги 1000-1200 м. Капчыгайдын башы Котур жана Ай-Талаа сууларынын аралыгында (таманынын жазылыгы 1516 кмге чейин). Капчыгайдын ортонку бөлүгү кууштап (2-3 кмге чейин), капталдары тигирээк, Жарык-Таш, Туюк, Чолок-Капчыгай, Шалдырак (сол куймалары) жана Кичи жана Чоң Туура-Суу, Чоң Төө-Куйрук, Туюк-Булак, Эки Чат, Кичи Төө-Куйрук, Чакан-Таш (оң куймалары) сууларынын капчыгайлары, кокту-колоттору менен терең тилмеленген. Капчыгайдын аягы өтө кууш (200-300 мге чейин), капталдары тик, көптөгөн капчыгайлар (Кичи Үзөңгү-Кууш, Кичи Терек, Чоң Терек, Чаты-Терек ж. б.), кокту-колоттору менен тилмеленген. Капчыгай аркылуу Чоң Үзөңгү-Кууш суусу агып, Какшаалды кесип Кытайга кетет. Баш жагы палеоген, неоген жана антропогендин конгломерат, карбондун сланец, акиташ теги, порфирит, диабаз, спилит, аягы девондун кумдук, сланец, кремний, конгломерат ж. б. тектеринен турат. 

Климаты континенттик, суук, январдын орточо температурасы -22°С; айрым убактарда -50°Сге жетет; жылдык жаан чачыны 300 ммден ашпайт. Капчыгайдын таманына жана баш жагына талаа, айрым жерлерине шалбаа, капталдарына бадал аралашкан кургак талаа (3000 ж бийиктикке чейин), андан жогору муздак чөл жана нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Капчыгайлар
Чоң туздуу көл

Чоң туздуу көл (Great Salt Lake) - АКШнын (Юта штаты) батышындагы Чон Бассейнде, деңиз деңгээлинен
 
1280 м бийикте жайгашкан туздуу туюк көл. Плейстоцендеги тузсуз Бонневилл көлүнүн калдыгы. Көлгө Бэр, Уибер, Жордан д. куят. Батышында чөл аймагы менен чектешет. Аянты жаан-чачынга жараша 2500ден 6000 км2ге чейин өзгөрөт. Орточо тереңдиги 4,57,5 м, эң терең жери 13-15 м. Туздуулугу 137 - 300%о. Көлдөн кайнатма жана глабуер туздары казылып алынат. Чыгыш жээгинде калк жыш отурукташкан; ири шаарлары: Солт-ЛейкСити, Огден. Көлдөгү дамба аркылуу Түштүк Тынч океан т. ж. (Саут Пасифик) кесип өтөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көлдөр арип боюнча
Чоң туз санаторийи

Чоң туз санаторийи - табигый туз катмарларында казылган шахтанын (үңкүрдүн) ичинде туздуу аба менен дарылануучу жай.
 
Нарын облусунун Кочкор районунда, Кочкор өрөөнүнүн түштүк-батыш тарабында, деңиз денг. 2100 м бийиктикте, райондун борбору Кочкордон 22 км алыстыкта тоонун боорунан орун алган. Бул жердин климаты континенттик, жайы мелүүн салкын, июльдун орточо температурасы +16,3°С, кышында кар аз түшөт, январдын орточо темп-сы -9,9°С. Тоо ичиндеги санаторийдин имараты горизонталдуу галерея тибинде, уз. 200 м, туурасы 510 м, бийиктиги 3-4 м. Галереянын капталында 1,2 жана 4 орунду жатаканалар жайгашкан. Ошондой эле дарылоо физкультурасын өткөрүүчү, кино, видеокөрсөтүүчү жана конференц залдар бар. Туздуу тоонун негизги породасы чопо, мергель, ал эми туз катмарынын калыңдыгы кээ бир жерлерде 25 мге жетет. Туздун химиялык курамынын негизин NaCl түзөт. Шахта-санаторийинин бөлмөлөрүндө температурасы жылдын кайсы мезгилинде болбосун 8-10°С, абасында туздун майда кристаллдык концент. 5-10 мг/м3. Микрокристаллдар адамдын эң майда бронхиоларына чейин кирип, дарылык касиетин тийгизет. Бул санаторийде бронх астмасынын аралашма жана инфекция-аллергиялык түрүн, ошондой эле полиноз ж. б. аллергиялык ооруларды, бронхиттерди дарылоого болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Санаторийлер
Чоң төр мөңгүсү

Чоң төр мөңгүсү - Тескей Ала-Тоонун түштүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз. 5,0 км2, аянты 8,1 км2. Нарын д-нын башкы курамы - Тарагайдын алабында жайгашкан.
 
Башы деңиз деңгээлинен 4640 м, этеги 3870 м бийиктикте жатат. Мөңгүдөн Арабел суусунун сол курамы Чоң Төр суусу башталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мөңгүлөр
Чоң төр мөңгүлөрү (Кыргыз Ала-Тоо)

Чоң төр мөңгүлөрү (Кыргыз Ала-Тоо) - Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында бири-бирине жанаша жаткан өрөөн тибиндеги үч мөңгү.
 
Ак-Суунун куймасы - Сокулук суусунун жогорку агымы Чоң Төрдүн төрүнөн орун алган. Чыгыш Чоң Төр мөңгүсүнүн уз. 4,3 км, аянты 5,0 км2. Башы деңиз деңгээлинен 3990 м, этеги 3200 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3520 м. Абляциясынын аянты 2,5 км2. Батыш Чоң Төр мөңгүсүнүн уз. 4,3 км, аянты 6,1 км2. Башы деңиз деңгээлинен 4030 м, этеги 3440 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3700 м. Абляциясынын аянты 0,2 км2. Ортонку мөңгү Альпинисттер (Чоң Төр) мөңгүсү деп аталат. Мөңгүлөрдүн бетинин 13,2%тейин морена жаап жатат. Мөңгүдөн Сокулук суусунун негизги курамы Чоң Төр башталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мөңгүлөр
Чоң төр мөңгүлөрү

Чоң төр мөңгүлөрү - Борколдой кырка тоосунун түндүк капталында жанаша жайгашкан татаал өрөөн тибиндеги 2 мөңгү.
 
Чоң Нарын д-нын жогорку сол куймасы - Чакыр-Корумдун алабында. Сол тараптагы мөңгүнүн уз. 4,2 км, аянты 4,3 км2. Башы дениз деңгээлинен 4880 м, этеги 3940 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4340 м. Абляциясынын аянты 2,2 км2. Оң тараптагы мөңгүнүн уз. 4,4 км, аянты 3,0 км. Башы деңиз деңгээлинен 4920 м, этеги 3880 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4300 м. Абляциясынын аянты 1,7 км2. Мөңгүлөрдөн агып чыккан өзөн Чакыр-Корум суусуна он жактан куят.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мөңгүлөр
Чоң Тоскоол рифи

thumb|Чоң Тоскоол рифи
Чоң Тоскоол рифи (Great Barrier Reef) — Коралл денизиндеги коралл аралдарынан жана рифтеринен турган жалчалар. Австралиянын түндүк-чыгыш жээгин бойлой 2300 кмге созулат.
 
Туурасы түндүк бөлүгүндө 2 км, түштүгүндө 152 кмте чейин жетет. Жалпы аянты 344,4 миң км²ге жакын. Рифтин көп бөлүгү суу астында жатып, суу тартылганда гана ачылат. Чоң Тоскоол рифи материктен кеме жүрүүгө ыңгайлуу канал (тереңциги 50 м) аркылуу бөлүнөт. Рифте океан менен туташтыруучу 20 өткөөл бар. Басымдуу бөлүгүн камтыган Деңиздик улуттук парк уюштурулуп, корукка алынган. Ал 1981-ж. Буткул дуйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

Булактар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Австралия
Чоң Талас каналы

Чоң Талас каналы, 1960-ж. курулган.
 
Талас суусунан башталат. Уз. 65 км, суу өткөрүмдүүлүгү 15 м3/сек. Каналдын баш жагы бетондолгон. Каналда акведук, көпүрө, башкы суу топтогуч, суу куюлгуч курлар, селден жана кирген суудан сактоочу ж. б. курулмалар бар. Талас обл-унун 20 миң га жерин сугарууда пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Каналдар
Категория:Талас облусу
Чоң суу бөлгүч кырка тоосу

Чоң суу бөлгүч кырка тоосу (Great Dividing Range), Чыгыш Австралия тоолору - Австралиянын түштүк-чыгыш жээгин бойлой, Кейп-Йорк жарым аралынанан Басс кысыгына чейин 4 миң км аралыкка созулуп жаткан тоо тизмеги.
 
Орто бийик (1000-1500 м) жана бүктөлүү-келки тоолор басымдуу. Алар негизинен акиташ, гранит, гнейс жана жанартоо тектеринен түзүлгөн. Кенге (вольфрам, калай, алтын, жез, титан-магнетит куму,күрөң жана таш көмүр, нефть жана газ) бай. Тоолордун чыгыш капталдары тик келип, кокту-колот, капчыгайлар менен тилмеленген. Жантайыңкы келген батыш капталдары адырлуу тоо этектерине өтөт. 28° түштүк кеңдиктен түндүккө карай жазылыгы 650 кмте жетип, бөксө тоолордон жана массивдерден (бийиктиги 1000 лг) турат. Андан түштүкте бийиктиги 2000 жден ашкан (Косцюшко чокусу, 2230 м) аралча массивдердин тизмеги созулуп жатат. Кырка тоодон Австралиянын көп дарыялары башталат, ирилери: Муррей, Дарлинг. Чыгыш капталдары жалбырагы күбүлмө-дайыма жашыл жана эвкалипт тропик токою, кургакчыл батыш беттери токойлуу саванна, саванна жана ксерофит бадалдары менен капталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Чоң система

Чоң система, Taтaал система — бирибири менен байланышкан көп сандаган элементтерден турган системанын жалпы аты.
 
Чоң системаны мүнөздөөчү белгилер: иерархиялык структуранын бирдиктүү башкаруу системасы менен башкарылуучу системанын бөлүгүнүн болушу; система бөлүктөрүнүн ортосунда көп сандаган байланыштардын болушу жана башкарууда маалыматтын жайылган тармагынын керектиги; өзү уюшулуучу элементтердин болушу; кишилердин, машиналардын жана жаратылыш чөйрөсүнүн катышышы. Чоң системага ири өнөр жай жана энергетикалык комплекстер, экономикалык системалар, информацияны иштетүүчү компьютерлер комплекстери кирет. Чоң система көп ирет иштөөчү системага бөлүнөт. Көп ирет иштөөчү Чоң системада иштөөнүн максаты убакыттын каралуучу интервалынан тышкары да сакталып кала берет (өнөр жай мекемеси, энергетикалык система). Мындай Чоң системаны башкаруу маселеси мекемелерди башкаруучу комплекстин структурасын тандоону, бүт бойдон системанын ар бир бөлүгүнүн иштөө максаттарын аныктоону, иш режими оптималдаштыруу методдорун аныктоону, башкаруу функцияларын кишилер менен автоматтардын ортосунда бөлүштүрүүнү өзүнө камтыйт. Бир ирет иштөөчү Чоң системада адегенде иштөөнүн максаты коюлуп, каралуучу убакыттын интервалынын аягында ишке ашат. Чоң системада изилдөөнүн негизги методу - математикалык моделъ. Чоң система моделдөө үчүн анын иштөө процесстери формалдаштырылат, б. а. бул процесстерди окуялардын, көрүнүштөрдүн удаалаштыгы түрүндө көрсөтүп, андан кийин Чоң системанын математикалык жазылышы төрт модель аркылуу жазылат: элементтин иштөө шарттарын эске алуу менен анын чыгыш сигналын түзүү, элементтердин ортосундагы берүүнү камсыз кылуучу байланыш каналдарынын тармактары менен Чоң системанын элементтерин өз ара байланыштыруу, канал аркылуу өтүп жаткан сигналды өзгөртүү, сигнал кабыл алынган учурда элементтин аракети. Чоң системанын элементтерин математикалык түрдө жазуу үчүн функциялар теориясынын, алг. жана функциялык анализдин (талдоонун) методдору колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Чоң Ньюфаундленд сайроону

thumb|Чоң Ньюфаундленд сайроону.
Чоң Ньюфаундленд сайроону - Атлантика океанындагы эң ири сайроон (жалпы аянты 282 500 км2), Ньюфаундленд а-нда.
 
Тереңдиги 100 лгден ашпайт, эң тайыз жери - Вёрджин аскасы (5,5 м). Түбү кум, сай таш жана шагыл менен капталып жатат. Сайроондо түндүктөн келген Лабрадор нуздак агымы менен түштүктөн келген Гольфстрим жылуу агымы кагылышат. Туман көп каптап, айсбергдер кездешет. Дүйнөдөгү балык кармоонун эң ири ареалдарынын бири.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар
Чоң нефуд

Чоң нефуд - Араб жарым аралынанын түндүгүндөгү чөл.
 
Сауд Арабиясында. Уз. 500 кмден ашыгыраак, туурасы 300 кмге чейин жетип, аянты 103 600 км2. Бийиктиги 600-1000 мге жеткен плато ээлейт; андан токол тоолор көтөрүлүп жатат. Бархан, кум жалчалары, таштак чөлдөр (хамадалар) басымдуу. Көп сандаган кургак нуктар (вадилер) кездешет. Сейрек өскөн шыбак-эфемерлүү өсүмдүктөрү бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Чөлдөр
Чоң Нарын каналы

Чоң Нарын каналы - Нарын районунун аймагында.
 
Нарын д-нан башталат. 1942-ж. курулуп, Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде пайдаланылбай калган. 1968-ж. кайрадан курулуп, 1971-ж. пайдаланууга берилген. Уз. 23 км, суу өткөрүмдүүлүгү 3 м3/сек. Нарын районунун жана Нарын шаарынын эли пайдаланат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Каналдар
Категория:Нарын району
Чоң мендерес

Чоң мендерес (Biiyiik Menderes) - Түркиянын түштүк-батышындагы дарыя.
 
Уз. 380 км, алабынын аянты 23,9 миң км2. Анатолия бөксө тоосунан башталып, Эгей деңизине куярда дельтаны пайда кылат. Орточо чыгымы 90 ж3/секдай, кышында суусу мол болот. Сугатка пайдаланылат. Төмөнкү агымында ийри-муйру агып, меандрды пайда кылат. Дарыялардын ийри-муйру аккан бөлүгү меандр деп ушул дарыянын атынан аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дарыялар
Чоң Кызыл-Суу минералдуу суусу

Чоң Кызыл-Суу минералдуу суусу - Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы жылуу суу булагы.
 
Кызыл-Суу кыштагынан 20 км түштүктө, Тескей Ала-Тоонун түндүк бетинде, Чоң Кызыл-Суу капчыгайында. Жергиликтүү элге эзелтен белгилүү. Алгачкы геологиялык маалымат 1909-ж. берилген. Жылуу суу түндүк-чыгышка карай созулуп, түндүк-батышка тик жантайган жаракалардан булак түрүндө үч жерден чыгат. Суунун температурасы 25°, 37°, 41°Сге чейин. 

Өңү түссүз, тунук, даамсыз, аздан күкүрттүү суутек жыттанат. Хим. курамы боюнча сульфат-хлор-натрийлүү. Сууда азот 95%, кычкылтек 4,5%, көмүр к-тасы 0,2%. Жалпы чыгымы (дебити) 1,21 л/сек. Дарылык касиети боюнча Казакстандагы Каплан-Арасан, Грузиядагы Абастуман жылуу сууларына окшош. Жергиликтүү эл пайдаланат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Жети-Өгүз району
Категория:Кыргызстандын кен байлыктары
Чоң Курил жалчасы

Чоң Курил жалчасы - Тынч океандагы жанар тоодон пайда болгон Курил аралдарынын (РФ, Сахалин обл.) негизги тобу.
 
Түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 1200 кмге созулат. Жалпы аянты 10,1 миң км2, анын басымдуу бөлүгү тоолуу. Эң бийик жери - Алаид жанартоосу (бийиктиги 2339 лг). Крузенштерн жана Буссоль кысыктары 3 топко бөлөт: түндүк (Шумшу, Атласов, Парамушир, Анциферов, Маканруши, Авось, Онекотан, Харимкотан, Чиринкотан, Экарма, Шиашкотан, Тузак), ортонку (Райкоке, Матуа, Расшуа; аралдар тобу - Ортонку, Ушишир, Кетой, Симушир) жана түштүк (Броутон, Кара достор, Уруп, Итуруп жана Кунашир) жалчалары.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аралдар
Чоң Каньон

thumb|upright|Чоң Каньон.
Чоң Каньон (Grand Canyon), Колорадо Чоң Каньону Колорадо д-нын ортонку агымында, Колорадо платосунда (АКШ, Аризона штаты) жайгашкан.
 
Дүйнөдөгү эң терең каньондордун бири. Литл-Колорадо суусу куйгандан тартып агым боюнча 320 кмге созулат. Терең диги 1800 мге чейин, туурасы платонун үстүнкү деңгэалинде (2100-2400 м бийикте) 8-25 км, дарыя суусунун деңгээлинде 2 кмдей (кээ бир жерлеринде 120 лгдей). Аскалуу капталдарында бастион, колонна жана пирамида формасындагы урчуктар, аскалар көп. Чоң Каньон кайнозойдо Колорадо д-нын эрозиялык аракетинин натыйжасында пайда болгон. Жаратылышында бийиктик алкактуулук байкалат. Каньондун таманында өскөн чөл өсүмдүктөрү (кактус, агава, юкка) тоо капталында туя, эмен, бай терек, тал кездешкен тилке менен алмашат. Андан жогору кызыл карагайлуу жана арчалуу зона жатат. Фаунасы бай. Канаттуулардын жүздөй түрү уялап, сүт эмүүчүлөрдүн б0тайы байырлайт. Туризм өнүккөн. Улуттук парк 1979-жылдан Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:АКШ географиясы
Категория:Капчыгайларлар
Чоңдук

Чоңдук - математиканын негизги түшүнүктөрүнүн бири; б. а. узундук, аянт, салмак, көлөм ж. б. түшүнүктөрдүн жалпыланышы.
 
Мындай түшүнүктөр Евклиддин «Негиздеринде » б. з. ч. 3-кылымда пайда болуп, кийин он скалярдык Чоңдуктар жана алардын касиеттери келип чыккан. Ар кандай бир тектүү а жана Ь скалярдык Чоңдуктардын арасында үч катыштын бирөө гана орун алат; же дал келет (а = Ь), же биринчиси экинчисинен кичине (а < 6), же экинчиси биринчисинен кичине (Ь < а). Эгер алардын үстүнөн кошуу операциясын киргизсек, анда ага салыштырмалуу тразитивдик амалдардын бир маанилүүлүгү, коммутативдүүлүгү, ассоциативдүүлүгү ж. б. касиеттери аткарылат. Эгерде ал касиеттерге Архимед аксиомасы менен чоңдуктун үзгүлтүксүздүк аксиомасын бириктирсек, анда Чоңдуктун теориясына ээ болобуз. Түз сызыктагы багытталган кесиндини, ылдамдыкты жана күчтөрдү карасак вектордук Чоңдукту алабыз. Чыныгы Чоңдуктардын системасында бир тектүү скалярдык Чоңдуктун бардык касиеттери орун алгандыктан чыныгы сандардын системасы дагы Чоңдуктар делет. Чыныгы сандардын көптүгүндө каралган өзгөрмө Чоңдуктар дагы чоңдуктардын бардык касиетине ээ. Ошондуктан бардык Чоңдуктар (скаляр, вектор, тензор ж. б.) туруктуу жана өзгөрмөлүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Чоң Бурган

Чоң Бурган - нефтинин дүйнөдөгү 3 ири кендеринин (Бурган, Ахмади, Магва) тобу.
 
Кувейттин түштүгүндөгү чөлдө жайгашкан. 1938-ж. бери нефть өндүрүлөт. Перс булуңу нефть-газ бассейнине кирет. Кендин таралуу аянты 308 км2, жайгашуу тереңдиги 1,1-1,6 км. Алгачкы запасы 9,1 млрд г, тыгыздыгы 0,86-0,87 г/см:К Курамында 1-2% күкүрт бар. Бургулоо көзөнөгүнөн суткасына 200-1400 г нефть алынат. Сордуруу механизмисиз эле, нефть фонтан түрүндө жер бетине атылып чыгат. Кендин жанында Кувейт. ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кендер
Чоңбашева Чолпон Кеңешовна

Чоңбашева Чолпон Кеңешовна (1959-ж. т., Фрунзе ш.) - медицина илимдин доктору (1998), проф. (2004).
 
КМИИни бүтүргөн (1982). РМИАда (Москва ш.) клиникалык ординатураны (1984), аспирантураны (1987) жана доктарантураны (1998) бүтүрүп, ошол эле жерде клиникалык иммунология боюнча стажировкадан өткөн. КМИИде ассистент, кафедра башчысы, проф. (1983-2000). 2000-жылдан КММАда госпиталдык терапия жана кесип оорулары кафедрасында проф. болуп иштейт. Ички оорулар, кесип оорулары, клиникалык иммунология боюнча адис. 90го жакын илимий эмгеги, а. и. 1 окуу китеп, 1 ойлоп табуусу бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар