Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Өрт кабарлагыч

Өрт кабарлагыч - өрт чыккан жерди таап жанa ал жөнүндө өрт өчүргүч бөлүккө кабарлоочу техника каражаттардын комплекси. 

Өрт кабарлагычтын негизги элементтери; билдиргич — кол менен (кнопкалуу) же автоматтык (жылуулук, түтүн, жалын сезгич); акустикалык же оптикалык сигналдары бар кабыл алгыч аппараттар, ток менен камсыз кылуучу түзүлүштөр, байланыш линиялар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Техника
Өрт өчүргүч автомобиль

thumb|Өрт өчүргүч автомобиль
Өрт өчүргүч автомобиль - өрт чыккан жерге өрт өчүрүүчү кишилерди, өрт өчүргүч каражаттарды жанa жабдууларды жеткирүучү авто­мобиль. 

 Өрт өчүргүч автомобиль. негизги, атайын жана жардамчы болуп айырмаланат. Негизгиге автоцистерна, кол на­сосу бар автомобиль, автонасос, на­сос станциясы, газ-суу, аба-көбүктүү жанa күкүм менен иштөөчү ж. б.; ата­йын Өрт өчүргүч автомобильге тех., штабдык, байланыш, автомобиль, өрт шатысы; жардамчы Өрт өчүргүч автомобильге жалпы максаттагы автомобиль (май жеткиргич машина ж. б.) кирет. 
 Өрт өчүргүч автомобиль өрт чыккан жерди суу, аба-мех. көбүк, газ-суу, аба-көбүк менен камсыз кылат, түтүн таратат жанa дубалдарды тешүү, жaпa чеккендерди ташуу ж. б. жумуштарды аткарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Автомобиль
Өрүк (Armeniaca)

Өрүк — роза гүлдүүлөр тукумундагы мөмө дарак уруусу. 

Бийиктиги 15 мге чейин жетип, жалбырагы жазы келет. Гүлү ак же кызгылт, жалбырактоодон мурда ачылат. Мөмөсү данектүү. Жылуулукта жакшы өсүп, кургакчылыкка чыдамдуу. Шор топурактуу жерге өспөйт. Азияда 8, Россия жана КМШ өлкөлөрүндө 5 түрү бар, алардын негизгилери — кадимки, сибирь, манжур,кытай өрүгү Орто Азияда кеңири таралган. Кыргызстандын түш. райондорунда жанa Ысык-Көл ойдудунда жакшы өсөт. 

Республикадагы мөмө багынын жалпы аянтынын 40—50%ин Өрүк ээлейт. Арзами, Исфарак, Хурмаи, Ак-Мирсанжели, Кызыл өрүк, Комсо­мол ж. б. сорттору өстүрүлүүдө. 
Өрүктүн бир жылдык көчөтүн тиккенде 3—4 жылдан кийин мөмөлөй баштайт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Өсөр гүлдүүлөр

Өсөр гүлдүүлөр (Crassulaceae) - өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классындагы тукуму.
 
Бадалча же бир, эки жанa көп жылдык чөп. Жалбырактары калың, ширелүү, жөнөкөй. Гүл коргону эки катар, туура түзүлүштүү, 2 жыныстуу же 2 үйлүү. Топ гүлү калкандай чатырчадай, шыпыргыдай, машактай. Желекчелери жана чөйчөкчө жалбыракчалары 4—7 айрым бөлүктүү. Мөмөсү — жалбыракча. Жер жүзүндө 1300, (Кыргызстанда 20дай) түрү кездешет. 

Өсөр гүлдүүлөр республикабызда өрөөндөрдөн бийик тоолорго чейин өсөт. Кээ бир түрү кооз. Вегетация жолу менен көбөйөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Өсүмдүк жамаатташтыгы

Өсүмдүк жамаатташтыгы - белгилүү аймакта өсүп, жандуу жана жансыз чөйрөнүн башка комноненттери менен татаал байланышта болгон автотрофтуу жанa гетеротрофтуу өсүмдүктөрдүн жыйындысы.
 
Ал өтө та­таал биогеоценоз системасынын олуттуу бөлүгү. Өсүмдүк жамаатташтыгы автотрофтуу организмдердин тиричилик аракетинин натыйжасында күн нурун сиңирип жана биоценоздун бардык компоненттеринин катышуусунан аны бир түрдөн экинчи түргө өзгөртүп, заттардын биол. айлануусун ишке ашырат. 

Өсүмдүк жамаатташтыгына кирген бардык өсүмдуктөрдүн түрлөрү бирдей шартта өсүүгө ыңгайланышкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүк илдетин аныктоо

Өсүмдүк илдетин аныктоо - өсүмдүк илдетин аныктоодо илдетти изилдөө ыкмалары жөнүндөгү илим. 

Так жанa өз убагында Өсүмдүк илдетин аныктоо өсүмдук кор­гоо каражаты менен натыйжалуу ыкмаларды туура тандоого жанa колдонууга мүмкүндүк берет. 

Өсүмдүктүн көп илдети (дат, кара көсөө, чирик ж. б.) макроокопиялык белгилери боюнча аныкталат. 

Вирустуу жанa бактериялуу ил­детти көбүнчө серодиагностика тактайт. Өсүмдүк илдетин аныктоодо люминесценттүү ана­лиз, электрон-микроскопиялык метод колдонулат. Минерал азык заттардын жетишсиздигинен болуучу илдет негизинен визуалдык жанa хим. метод мене аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүк коргоо станциясы

Өсүмдүк коргоо станциясы - өсүмдүктүн ар кандай илдеттен, зыянкечтен ж. б. кырсыктан коргоочу станция. 

Өсүмдүктөрүн алдын ала текшерип, илдет, зыянкечтерге карты убагында тийиштүү чараларды аткарат. Станция көбүнчө хим. уу заттар менен иштегендиктен анда коопсуздук эрежелери катуу сакталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Өсүмдүк материалдарынын гидролизи

Өсүмдүк материалдарынын гидролизи - катализаторлордун (кислоталар) катышуусунда өсүмдүк тканындагы полисахариддердин суу менен өз ара кошулуу процесси. 

 Өсүмдүк сырьёлорунда 75%ке чейин сууда эрибес полисахариддер (целлюло­за жанa гемицеллюлоза түрүндө) бо­лот. Аны ажыратуудан адегенде ара­лык зат, андан кийин жөнөкөй канттар — моноздор пайда болот. Температура менен кислоталардын концентрациясы жогорулаган сайын гидролиз ылдамдайт. 
 
 Өсүмдүк материалдарынын гидролизи— тамак-аш, тают жана тех. продуктуларды алуудагы негизги гидролиз өндүрүшү. Гидролизден гидролизаттар—моноздун эритмеси (пентоз, гексоз жанa азыраак глюкоза), орг. кислоталар, спирттер жанa катуу калдыктар (гидролиз лигнини) алы­нат. Гидролизаттар андан ары био- хим. же хим. жол менен иштетилет. Андан тоют ачыткычы, этил спирти биохим. жол менен, көп атомдуу спирт­тер хим. иштетүүдөн алынат. 
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Биохимия
Өсүмдүк менен айбанаттын кышташы

Өсүмдүк менен айбанаттын кышташы - суук, мелүүн жанa субтропиктеги өсүмдүктөр менен айбанат­тардын кыш мезгилиндеги тиричилиги.
 
Өсүмдүктөр кыштын суук шартына түрдүүчө ыңгайланышат. Кышында бардык өсүмдүктөрдүн тиричилик процесси (өсүү, дем алуу ж. б.) акырындайт.

Көп жылдык чоп өсүмдүктөрү, жер алдындагы органдары (түймөк, пияз-түп, тамыр-сабак ж. б.), бир жылдык чөптөр урук абалында кыштайт. Жаз келори менен алардан жаңы өркүн өсүп чыгат. Дарак жанa бадалдардын жалбырагы кыш алдында түшөт да, буулануу азаят, алардын жазгы-кышкы суукка чыдамдуулугу артат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Категория:Зоология‎
Өсүмдүк рагы

Өсүмдүк рагы - өсүмдүктүн мите козу карындан, бактериядан, кээде катуу сууктан пайда болуучу шишик илдети. 

Ага көбүнчө картошка, кызылча, алма, алмурут, чие ж. б. чалдыгат. Картошка рагы — коркунучтуу карантин илдет. Аны пайда кылуучу мите козу карын тонуракта кыштайт. Алма, алмурут, жаңгак, чие ж. башкалардын рагында дарак сөңгөгү, жалбырагы, кабыгында жанa мөмөсүндө кара күрөң чуңкур так пай­да болот да, ал чоңоюп шишикке айланат. 

Тамырда азык заттардын айланышы начарлап, түшүм өтө төмөндөйт. Өсүмдүк рагынан алманын кара рагы өтө зыяндуу. Илдеттүү дарак 3—4 жылда чирийт. 

Күрөш чарасы: топуракты дезинфекциялоо, илдегтүү бутактарды кыркып, кабыгын, мөмөсүн, жалбырагын чогултуп өрттөө, каран­тин чектөө, Өсүмдүк рагына туруктуу сортторду өстүрүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Өсүмдүк сорту

Өсүмдүк сорту - селекциянын натыйжасында чыгарылган белгилүү морфологиялык, физиологиялык, биологиялык жанa чарба са­паттуу өсүмдүк тобу. 

Өсүмдүктөн сапаттуу түшүм алуу үчүн чыгарылат. Ал сорт өзүнчө артыкчылык касиеттери менен айырмаланат. Өсүмдүк сорту жергиликтүү жанa селекциялык болуп бөлүнөт. 

Жергиликтүү сорт эл арасында узак мезгилде тандоонун негизинде чыгарылат. Бул сорт жергиликтүү шартка ылайыктуу келип, көбүнчө селекциялык сорттун негизин түзөт. Селекциялык сорт илимий иззилдөө институттарында, мекемелер­де атайын метод аркылуу чыгарылат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Чарбачылык
Өсүмдүктүн чыдамкайланышы

Өсүмдүктүн чыдамкайланышы - өсүмдүктөрдүн ыңгайсыз шартка (суук, кургакчылык, шор ж. б.) туруштук берүү, чыдамдуу абалга өтүү касиети. 

Ал зат алмашуунун өзгөрүшү менен шартталат. Чыдамкайлануу мезгилине өсүмдүктөр түрдүүчө өтүшөт. Мис., дарак менен бадалдар күзүндө күн кыскарганда өсүш токтолуп, кыш башталган учурда чыдамкайлана баштайт. Жыгач Өсүмдүктүн чыдамкайланышы эки фазада өтөт. Биринчи фаза 0°С чамасында дем алуу төмөндөп, углөводороддун жыйналуу мезгилиндө, жарык шартта жүрөт. 

Экинчи фаза клеткадагы суу азайып, тоң мезгили башталган учурга туура ко­лет. Эгерде чыдамкайлануу процесси жакшы өткөн карагай же Кызыл карагай кышында — 60°Стө чейинки суукка чыдамдуу болсо, чыдамкайла­нуу жанып кеткен учурда, б. а. кеч жазда же жай айларында кокусунан —7, — 8°С суук болсо алар үшүйт.

Өсүмдүктөр кургакчылыкка, шорго карата да чыдамкайлануу каеиетине ээ. Чыдамкайлануу артыкча уруктарда жакшы байкалат. Эгердө дандын уруктарын кургатып же туздун эритмесине карман эксе, андан кур­гакчылыкка, шорго чыдамдуу өсүмдүктөр алынат. Бул кургак жанa шордуу жердеги эгиндердин түшүмүн көбөйтүүдө агротех. ыкма катары да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүктү катар аралыкка өстүрүү

Өсүмдүктү катар аралыкка өстүрүү - жаш мөмө дарагынын аралыгына өсүмдүк эгүү.
 
Жердин күрдүүлүгүн арттыруу үчүн бактагы катар аралыкка көбүнчө өтөлмө өсүмдүк (жашылча, картошка), бир жана көп жылдык чанактуу өсүмдүк (бе­де, уй беде, буурчак, жер буурчак ж. б.) эгилет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Чарбачылык
Өсүмдүктү кошумча азыктандыруу

Өсүмдүктү кошумча азыктандыруу - өсүмдүктүн түшүмүн жогорулатуу максатында колдонулуучу агротехникалык ыкма. 

Мында өсүмдүк түрдүү жер семирткичтер менен кошумча азыктандырылат. Тамыр аркылуу азыктандырууда жер семирткич топуракка чачылып, өсүмдүккө азык тамырдан тарайт. Тамырдан сырткары азыктандырууда жер семирткич суюк түрдө чачылат да, азык зат өсүмдүккө сабагы менен жалбырагынан жетет. Өсүмдүктү кошумча азыктандырууну немец окумуштуусу П. Вагнер 19-кылымдын аягында колдонгон. 

СССРде 1935- жылдан кеңири тарала баштаган. Кургак жер семирткнч культиватор, сеялка, авиацпянын жардамы менен, суток жер семирткич өсүмдүк азыктандыргыч жанa шина менен чачылат. Өсүмдүк сугат аркылуу да азыктандырылат. 

Өсүмдүктү кошумча азыктандыруу үчүн сууда оңой эрүүчү азоттуу ам­миак селитрасы, мочевина, аммиак эритиндиси, натрий селитрасы, калий семирткичтери, суперфосфат, күл, кык ж. б. пайдаланылат. 

Өсүмдүктү кошумча азыктандыруу айыл чарбасы өнүккөн бардык өлкөлөрдө жүргүзүлөт. Кыргызстандын шартында көбүнчө гозо, кант кызылча, күздүк эгин кошумча азыктандырылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Биохимия
Өсүмдүктүн дан байланышы

Өсүмдүктүн дан байланышы - дан өсүмдүктөр сабагынын башкы жалбырак муунагынан топ гүл өсүн чыгып, дан алуу фазасы.
 
Мында буудай, кара буудай, арпа сыяктуу кылкандуу аштык машак байлайт, күрүч, таруу, сулу ж. б. баш алат. Ал мезгилде азык зат, суу көп талап кылынат. Бардык шарт жетиштүү болсо, эгин тегиз баш алып, кылка бышат; түшүмү жеңил жанa коромжусуз жыйналат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Чарбачылык
Өсүмдүктүн жыгылып калышы

Өсүмдүктүн жыгылып калышы - өсүмдүктүн тамырынан же сабагынан ийилиши. 

Эгин калың чыкканда нымдуулук ашып, аны отоо чөп басса, мите козу карын илдетине чалдыкса, азот менен кеп азыктандырылса, сабагы бийик өсүп оордоп жыгылып калат. Эгин көбүнчө баш алганда, дүмбүл кезинде ийилет. Үрөн жерге тайыз себилсе, ным кеп болсо, өсүмдүк тамыры топуракка начар бекигендиктен тамырынан жыгылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүктүн катар аралыгын иштөө

thumb|Кофе Coffea arabica.
Өсүмдүктүн катар аралыгын иштөө - катар аралыктагы жерди жумшартуу, есүмдүктү вегетация мезгилинде багуу ыкмасы. 

Бул иш отоо чөптү жок кылуу, топурактын нымдуулугун сактоо жанa жогорулатуу, дем алуу, азыктануу режимдерин, топурактагы пайдалуу микрофлоранын жашоо шартын жакшыртуу максатында жүргүзүлөт. Ал культиватор ж. б. түрдүү курал мененн аткарылат. 
Жазы катар аралык узунунан, чарчылап-чөнөктөп тигилген катар узунунан жанa туурасынан иштелип, катарга жакын коргоочу тилке калтырылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Категория:Айыл чарба
Өсүмдүктүн кургакчылыкка чыдамдуулугу

Өсүмдүктүн кургакчылыкка чыдамдуулугу - өсүмдүктүн, анын клетка, ткандарынын кургакчылыкка, аптапка байымдуулугу. 

Ксерофиттер, мезофиттер кургакчылыкка өтө чыдамкай келет. Өсүмдүктүн кургакчылыкка чыдамдуулугу тукум куугучтук касиетине байланыштуу. 
Бирок өсүү процессинде өсүмдүк чыдамкайланып ысыкка көнүгөт. Мында транспирация, азыктануу, фотосинтез ж. б. физиол. процесстер маанилүү. Кургакчылыкта абанын нымдуулугу төмөндөп, температура жогорулан, өсүмдүккө суу жетишпей, солуй баштайт. Анда белок эрип, цитоплазма ажырайт, канттын фосфорлонушу, осумдүктүн дем алышы, зат алмашуусу бузулуп, өсүүсү начарлан, түшүмү төмөндөйт, кээде та­кыр куурап калат. 

Өсүмдүктүн кургакчылыкка чыдамдуулугу өсүү мез­гилинде жогорулан, бирок генерация органдары чыкканда төмөндөшүн орус изилдөөчүлөрү И. П. Пульман (1898), П. И. Броунов (1912) Ф. Д. Сказкин (1961) аныкташын, өсүмдүктүн биогенетикалык закон көрүнүшү деп белгилешкен. 

Өсүмдүктүн кургакчылыкка чыдамдуулугуна сорт чыгарууда, селекцияда көп көцүл бөлүнөт. Аны жогорулатууда кургакчылыкка чыдамдуу сортторду эгүү, үрөндү алдын ала чыңдоо, агротех­ника менен кошумча азыктандырууну туура найдалануу маанилүү.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүктүн мите козу карын илдети

thumb|козу карын Taphrina deformans.
Өсүмдүктүн мите козу карын илдети — фитопатогендүү мите ко­зу карындар пайда кылуучу өсүмдүк илдети.
 
Башка илдеттерге караганда көп тарап, зыяндуу келет, түшүмдү азайтып, продукциянын сапатын начарлатат, мөмө-жемиш өсүмдүгүнүн пайдалануу мөөнөтүн кыскартат. Мунун кесепетинен өсүмдүк структурасы, физиол. функциясы бузулат. Ил­дет өсүмдүк уругу, тамыры, кырчыны, көчөтү ж. б. аркылуу таралат. Инфекция эгин ацызында да сакталып, шамал, жаан, жаныбар ж. б. менен да өтөт. Илдеттин өөрчүү күчү сырткы чөйрөгө жараша болот. 

Мисалы, топуракты аки таштоо анын кычкылдуулугун көбөйтүп, капустанын кила илдетине чалдыгышын азайтат. Топуракта бордун кемчилдигинен чирик илдетинен кызылча арбын чүнчүйт. азот жер семирткичин бир өңчөй чачууда фосфор, кальцийдин жетишсиздигинен эгин дат илдетине, картошка фитофторозго чалдыгат. Бул илдеттен сактоо үчүн агротех. жанa хим. комплекстүү чаралар колдонулат.

 Дагы караңыз
 Өсүмдүктүн вирустук илдети

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүктүн өсүү фазалары

Өсүмдүктүн өсүү фазалары - уруктун өнүп чыгышынан өсүмдүктүн бышып жетилип, куураганга чейинки өсүү баскычтары. 

Өсүмдүктүн сырткы түзүлүшүнүн өзгөрүшү ички өсүү белгилеринө байланыштуу келип, ар фазада өзүнчө бир орган пайда болот. Өсүмдүктүн өсүү фазалары түрдүүчө. 
Бир жылдык өсүмдүктөрдө мис., дан өсүмдүктөрдө өнүү, чыгуу, түптөнүү, түтүктөнүү, машак байлоо, гүлдөө, дан алуу жанa бышып жетилүү фазалары. 
Көп жылдык даракта — бүчүрдүн көбүшү, жалбырак жанa гүл бүчүрүнүн ачылышы, гүлдөө, мөмө байлашы жанa бышышы, жалбырак түшүү, кышкы тыныгуу мезгили. 
Өсүмдүктүн өсүү фазалары өсүмдүктүн түрүнө, сортуна жанa вегетация мезгилине байланыш­туу. 
Өсүмдүктүн өсүү фазалары жөнүндөгү плим фенология, ал эми ар бир өсүү фазасы фенофаза деп аталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүктүн солушу

Өсүмдүктүн солушу - суунун жетишсиздигинен өсүмдүк ткандары­нын жабыркашы.
 
Өсүү токтолуп, фотосинтез, дем алуу бузулат да, крах­мал, белок ж. б. ажырап, клеткалар куурайт. 

Өсүмдүктүн солушу түрдүү болот. Кар­тошка, күн карама 30%, көлөкөчүл өсүмдүк 2—3% суусун жоготсо солуйт. Катуу ысыкта топурак нымы өсүмдүктү канааттандырбай өсүмдүк убактылуу солуп, кечкисин кайра калыбына келет. Топуракта ным өтө аз же жок болсо, өсүмдүк биротоло же узак убакытка солуйт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүктүн тыным мезгили

Өсүмдүктүн тыным мезгили — өсүмдүктүн өсүүсү токтоп, зат алмашуу акырындаган физиол. абалы. 

Тиричилик циклиндеги түрдүү шартка ыңгайланууда, эволюциянын жүрүшүндө пайда болгон. Тыныгуу мез­гилинде өсүмдүк же анын сабагы, бучурү, туймөгү, сиорасы, ысык-суукка жанa кургакчылыкка туруктуу келет. 

Өсүмдүктүн тыным мезгили терең жанa аргасыздан деп экиге бөлүнөт. Тeрең тыным, анын узактыгы, ички зат алмашуу менен жартталат. Мис., кышкы тыным. Аргасыздан тыным алуу өсүү үчүн шарттын жоктугунан келии чыгат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өсүмдүк «ыйы»

Өсүмдүк «ыйы» — дарактын сөңгөгү же өсүмдүк сабагы кесилгенде же сынганда ошол жерден анын маңызынын чыгышы. 

 Өсүмдүк «ыйы» анын тамыр басымына байланыштуу. Дарактар же бадалдар «ыйы» жаз айларында көбүрөөк байкалат. Дан, чөп ж. б. өсүмдүктөрдүн «ыйы» өсүү мезгилинин бардык учурунда кездешет. Өсүмдүктөр «ыйлаганда» өзүндөгү ашык суудан жана эриген заттардан кутулуп, жашоо шартын жөнгө са­лат. 
 Ошондуктан Өсүмдүк «ыйы» — өсүмдүктөрдүн тиричилигиндеги пайдалуу кубулуш.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Өсүмдүк эмбрио­логиясы

Өсүмдүк эмбрио­логиясы - өсүмдүктөрдүн түйүлдүгү жөнүндөгү илим; ботаниканын тармагы.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника
Өт кислоталары

Өт кислоталары - стероиддүү мо­нокарбон кислоталары; холан кислотасынын бирикмелери. 

Өт кислоталары киши жана айба­наттын боорунда көбүнчө холестеринден пайда болуп, от менен кошо он эки эли ичегиге куюлат. Кишинин өтүндө кебүнчө хол, аз өлчөмдө дезоксихол, литохол жанa хенодезокеихол кислоталары болот. 

Өт кислоталары ичеги жана уйку безинин зилиндеги липазаны активдештирет, майларды эмульсия абалына келтирет жана сиңишине жардам берет. Өт кислоталары кыйындык менен арий турган май кислоталарынын, каль­ций туздарынын сиңишин, ошондой эле ичегинин кыймылын (перистальти­ка) күчөтөт, көпчүлүгү ичегиден канга сиңип, кайра боорго чогулат. 

Өт кислоталары организмде азайганда холестерин жакшы эрибей, от таштарын пайда кылат. 
Өт кислоталары канда орт. 0,8 мг%, мындан көп болсо заара менен чыгат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Анатомия
Категория:Химия
Өткөргүч ткандар

Өткөргүч ткандар, өсүмдүктө — топурактан тамыр аркылуу алынган сууну, минерал кошулмаларды, фотосинтездин натыйжасында пайда болгон органикалык заттарды жана зат алмашуунун башка продуктуларын өсүмдүк денесинде бир жерден экинчи жерге өткөрүүчү ткандар.
 
Анын клеткалары узун. Өткөргүч ткандар флоэмадан жана ксиломадан туруп, денеде паренхима жана мех. ткандары менен бирдикто калың катмарларды түзөт же айрым боочолор түрүндө учурайт. 

Өткөргүч ткандар прокамбий менен камбийден өсүп чыгат. Флоэма боюнча көбүнчө орг., ксилема боюнча негизинен суу жана ми­нерал заттар өтөт. 

Жазында, өсүмдүк жалбырактанганча өткөн жылы топтолгон запас заттар ксилема боюнча дененин жогорку бөлүктөрүнө жылышы мүмкүн. Флоэманын негизги өткөргүч элементтери элек сымал түтүкчөлөр, ксилеманыкы болсо трахеидалар менен трахеялар (түтүкчөлөр). Бул ткандар мамык чөп жана жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктөрдөн башка бардык өсүмдүктөрдө болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Өткүн куштар

Өткүн куштар, келгин куштар — уялаган жеринен кыштоочу жайларга (күзүндө) жана кайра уялоочу жерине (жазында) жыл сайын учуп өтүүчү канаттуулар.
 
Куштардын өтүүсү — климаттын өзгөрүшүнө карай тиричилик өткөрүүгө ыңгайлангандык. Алардын өткүн болушу— түрлөрдүн жаңы аймакка таралышындагы же жашаган чөйрөсүнүн өзгөрүүсүнө карата жер которуштуруп жүрүүчү өзгөчөлүк. Ошого байланыштуу бир эле түрдүн ичинде чөйрөгө алардын тургундары, келгиндери же өткүндөрү болушу мүмкүн. 

Куштардын жер которуштуруп бөлөк жактарга учуп кетүү мөөнөтү көбүнчө алардын азыктануусуна жараша (мис., урук жечү куштар эрте, курт-кумурска жечүлөр кечирээк) ар түрдүү болот. Казакстан, Сибирь жана тундрада уялаган куш­тар күзүндө тропик өлкөлөргө жол тартат, жазында кайра келет. Кыргызстанда Өткүн куштардын 60тай түрү бар. 
Учуу жолунда Күн, жылдыз, Ай ж. б. табигый шарттарга карап багыт алары белгилүү. Алардын келип-кетиши ж. б. биол. изилдөөлөр куштарды шакектөө менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:канаттуулар