Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Көк-Кыя кырка тоосу

Көк-Кыя кыркы тоосу — Ак-Сай өрөөнүнүн түштүгүндө. Какшаал тоо тизмегине кирет. Узундугу 20–25 км. Басымдуу бийиктиги 4200–4400 м, эң бийик жери 4843 м.

Кырына байыркы тайпак жерлер мүнөздүү. Түштүк бети өтө тик (65–70°), батыш бөлүгү бийик (4200–4500 м), зор капчыгайлар кесип өтөт (Көк-Кыя каньону). Түзүлүшү боюнча горстантиклиналь. Байыркы муз каптоонун издери байкалат. Палеозойдун гранит, сланец, кумдук, акиташ тектеринен турат. Түштүк-чыгышында мөңгүлөр бар. Бийик тоолуу субальп талаасы (3500–3800 м), альп талаасы жана шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү (3800–4300м), тоо бетинде негизинен шыбак, доңуз сырты, бетеге өсөт. Кышкы жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 Кыргызстан географиясы / Мамлекеттик энциклопедия борбору. – Бишкек, 2004. - ISBN 9967-14-006-2. 

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Норуз суусу

Норуз суусу, Норус – Чүйдүн сол куймасы. Узундугу 34 км (Чоң Чүй каналына кошулганга чейин), алабынын аянты 196 км², деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2700 м, эң бийик жери 4522 м. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы кууш колоттон Чолоктөр деген ат менен башталат. Ортоңку бөлүгүндө Кум-Бел аталып жазыраак өрөөн менен агат. Төмөнкү бөлүгү Норуз аталып, кууш босого аркылуу Чүй өрөөнүнө чыгат. Жылдык орточо чыгымы 1,20 м3/сек; эң көбү май – июнда, эң азы февралда байкалат. Сугатка кеңири пайдалангандыктан Чүйгө жетпейт. Боюнда Жерказар, Төмөнкү Норус, Кайырма жана башка кыштактар жайгашкан.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 "Ажарлуу студент кыздардын эң сулуулары аныкталды"

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Булан-Төр мөңгүсү

Булан-Төр мөңгүсү – Борбордук Теңир-Тоодогу татаал-өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 7,4 км, туурасы 700–1500 м, аянты 9,3 км2. Кайыңды кырка тоосунун түштүк капталында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5240 м, этеги 3000 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4100 м. Абляция облусунун аянты 3,1 км2. Негизги кырка тоо менен анын түштүк тармагынын ортосундагы кеңири төрдөн башталып, батышка карай багытталган. Мөңгүдөн аты окшош суу агып чыгып, Көйкапка оң жактан куят. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстан
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Борбордук Азия
Категория:Мөңгүлөр
Категория:Тумар-2011
Анализ (математика тармагы)

Анализ ( – ажыратуу, мүчөлөргө бөлүштүрүү) – үйрөнүлүүчү предметти (кубулушту, процессти же алардын арасындагы байланыштарды) ага мүнөздүү болгон негизги элементтерге (касиеттерге, белгилерге, катнаштарга) ойдон же реалдуу түрдө ажыратуу процедурасы. Адамдын жекече өнүгүшүндө анализ адегенде анын конкреттүү практикалык ишинде аткарылат (мисалы, предметтин формасын адегенде бала ал предметти ар кандай абалда кармалап көрүү менен гана анын касиетин ажыратат). Андан кийин бул операцияны көрүүнүн жардамы менен аткарат. Мунун артыкчылыгы – кабыл алуунун тез болушунда гана эмес, мында бир мезгилде предметтин башка да көп касиетин кошо камтый тургандыгында. Туюнуп-билүү методу катарында анализ көрсөтмөлүү аракеттүүлүктөн көрсөтмөлүү элестөөчүлүккө жана андан акыры сөз формасындагы логикага өсүп-өнүгөт. Окуучунун анализдик ойлоосу предметтерди жана кубулуштарды башталгыч класстарда адегенде жөнөкөй анализдөөдөн башталып, жогорку класстарда улам кеңири, терең жана толук анализдөөгө чейин өсүп өнүгөт. Анализге тескери процедура синтез болуп эсептелет. Адамдын туюнуп-билүү ишинде бул эки процедура дайыма бири-бирине айкалыша аткарылат. Энгельс айткандай анализсиз синтез болбойт. Ошондуктан, маселени түшүнүү үчүн кошо аткаруу зарыл. Китеп окууда текст айрым фразаларга, сөздөргө, тамгаларга бөлүнүп ажыратылат, ошол эле убакта алар бири-бири менен ажырагыс болуп байланыштырылат: тамгалар сөзгө, сөздөр сүйлөмгө, сүйлөмдөр тексттин тигил же бул темасына бириктирилет. Ар кандай окуя жөнүндө оозеки айтууда окуя ойдон айрым эпизоддорго ажыратылат, ошону менен бирге алардын бири-бирине байланыштуулугу белгиленип көрсөтүлөт. Ошентип, үйрөнүлүүчү кубулуш жөнүндө толук түшүнүк алуу үчүн ал окуяны анализдөө процедурасы сөзсүз аны синтездөө процедурасы менен бирдиктүү байланышта орундалышы зарыл. Практикада анализ дайыма абстракциялоого, ал эми синтез жалпылоого байланыштуу ишке ашат. Мисалы, теореманы туура анализдөө ошол теоремадагы фигуранын кандайдыр конкреттүү бир абалына карата айтылуу менен гана аякталбайт, ал анализ фигуранын мүмкүн болгон бардык башка абалдарын сөзсүз өзүнө камтыйт. Окуучулардын ойлоосун калыптандырууда анализдин мааниси эң зор, алардын математикалык же орфографиялык каталарынын негизги себеби тиешелүү эрежелерди билбегендигинен эмес, эрежелерди алар көп учурда жакшы эле билишет, ошол эрежелерди маселе чыгарууда, сөздөрдү жазууда пайдалана билбегендигинде. Ал эми мындай эрежелерди пайдалануу аналитикалык жана синтездик бир катар татаал ойлонуп эмгектенүү процесстерине негизделет. Жаңы материалды анализдей билүү окуу ишинин эң негизги элементи болуп эсептелет. Окуунун натыйжасында өздөштүрүлгөн илимий анализдин жолдору адамдын табылгасына айланат да, ал абстракциялоо, синтездөө жана жалпылоолор менен бирге чындык дүйнөнү туюнуп-билүүнүн эң негизги ишенимдүү куралын түзөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97

*
Ак cуу Арашан

Ак суу Арашан — Тескей Ала-Тоонун түнук капталында, Алтын-Арашан суусунун ортоңку агымынан орун алган. Ак-Суу өрөөнүнүн токойлуу кооз жери. Деңиз деңгээлинен 2000–2900 метр бийиктикте. Таманы түзөң, тоо капталдары тик (30–40°). Ландшафты бадал аралаш карагай токойлуу. Ысык булактар чыгат. Бальнеологиялык Ак-Суу курорту бар.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Таажы-2012
Бытый мөңгүсү

Бытый мөңгүсү – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында жайгашкан өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,3 км, аянты 3,5 км2. Ысык-Ата суусунун оң куймасы – Бытыйдын төрүнөн орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4270 м, этеги 3500 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3970 м. Абляция облусунун аянты 1,8 км2. Бытый өрөөнүнүн төрлөрүндө таштуу мөңгүлөр бар. Алар цирктерден башталып, өрөөндүн тик капталдарына чейин созулат; мореналар текши жаткан жерлери да бар. Таштуу мөңгүлөр капталдардан жана төрлөрдөн жылып түшүп, өрөөндү бөгөп калган. Мөңгүдөн Бытый суусу башталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Гава мөңгүсү

Гава мөңгүсү – Ички Теңир-Тоодогу өрөөн тибиндеги мөңгү. Борколдой кырка тоосунун түндүк капталында. Узундугу 4,4 км, аянты 5,1 км2. Чакыркорумдун алабында. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4880 м, этеги 3840 м бийиктикте жатат, кар чегинин бийиктиги 4290 м. Абляция облусунун аянты 2,4 км2. Мөңгүдөн агып чыккан суу Карасуу (Чакыркорумдун оң куймасы) өзөнүнө куят. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстан
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Мөңгүлөр
Категория:Тумар-2011
Көк-Тумшук тоосу

Көк-Тумшук тоосу – Чоң Алай кырка тоосунун түндүк тармагы. Туюк-Суу жана Жанайдартак (Кызыл-Суунун сол куймалары) сууларынын аралыгын да кеңдик багытта 28–30 кмге дого сымал созулат. Туурасы 8–10 км. Орточо бийиктиги 3800–4700 м, эң бийик жери 5459 м. Кыры аска-зоокалуу жана мөңгүлүү. Капталдары тик, кокту-колоттор менен майда капчыгайлар көп. Бор жана палеоген мезгилдериндеги чопо, алевролит, кызыл түстүү кумдук, акиташ тектеринен турат. Субнивалдык суук чөл жана гляциалдык-нивалдык ландшафттары мүнөздүү. 

 Адабият 
 Кыргызстан географиясы / Мамлекеттик энциклопедия борбору. – Бишкек, 2004. - ISBN 9967-14-006-2.

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Тоолор‎
Категория:Тумар-2011
Санташ

Санташ - Күнгөй Ала-Тоонун чыгыш этегинде, Түп суусунун ортоңку агымында жайгашкан тоо аралык чакан түздүк. Кеген-Каркыра тоо аралык өрөөнүнө өтүүчү (Санташ ашуусу аркылуу) өткөөл өрөөн (өлчөмү 2х5 км). Ландшафтында талаа, шалбаа, карагай токойлору басымдуу. Жыйынтыктап айтканда, Ысык-Көл кылаасы туризм менен эс алуучу индустриясын өнүктүрүүдө, дарылануу жана ден соолук чыңдоодо, спорт жана таанып-билүүдө теңдешсиз зор потенциалы бар уникалдуу регион болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын капчыгайлары‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Тумар-2011
Сүрмө таш

Сүрмө таш – Исфайрамсай суусунун сол курамы. Кадамжай районунун аймагында Алай жана Коллектор кырка тоолорунун ашташкан жеринен башталат. Узундугу 30 км; алабынын аянты 363 км2, деңиз деңгээлинин орточо бийиктиги 3400 м. Негизинен куралуу облусуна кирет. Алабында жалпы аянты 44,7км2 болгон 75 мөңгү бар; ирилери: Арчаконуш, Дугов. Эң ири куймасы – Топон (оң). Жылдык орточо чыгымы 5,78 м3/сек, эң көбү июнь – июлда, эң азы февраль – мартта байкалат. Негизинен кар жана булак сууларынан куралат. Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Уракайың, Эгинжай кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Кадамжай району
Билим алуу укугу

Кыргыз Республикасынын Конституциясы ар бир жарандын билим алууга укуктуу экендигин белгилеген. Окууга жашы жеткен ар бир бала улутуна, ата-энесинин кайда иштегенине же алардын бар же жок экендигине карабастан мектепке кирүүгө укуктуу. Мектепте окуу акысыз жүргүзүлөт, ал түгүл окуу китептери дагы бекер берилет. Каалагандар жана мүмкүнчүлүгү бар ата-энелер балдарын акы төлөп менчик мектептерге, лицейлерге берсе да болот. Буга окшогон менчик окуу мектептеринин программасы сөзсүз түрдө мамлекеттик мектеп өтө турган программаны өзүнө камтыш керек. Орто билим негизги деп аталат жана ал орто мектептерде окутулат, орто мектепти бүтүп билим алуу укук гана эмес, милдет да болуп эсептелет. Ошондуктан, ар бир бала мектепте окуш керек. Мамлекет бардык адамдар үчүн ар кимдин жөндөмүнө жараша кесиптик, атайын орто жана жогорку билим алуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат. Бул мүмкүнчүлүк граждандарга мамлекеттик окуу жайлардан билим берүү менен гана ишке ашырылбайт, анткени билим алууну каалаган адамдын баарын окуу жайларга кабыл алып окутуу мүмкүн эмес. Ошондуктан мамлекеттик эмес, коммерциялык окуу жайларды ачууга уруксат берилген. Алардын санына чектөө коюлат. Билим берүү министрлигинен окуу жайынын талабына жооп берген лицей, колледждер лицензия алышып, көптөгөн жаштарды окутуп жатышат.
Кыргызстанда жаштардын билим деңгээли кыйла жогору. Мында 16 жаштан 30 жашка чейинки курактагы 1000 адамга жогорку билимдүү 50 адам, толук эмес жогорку билимдүү жана атайын орто билимдүү 155 адам, жалпы орто билимдүү 536 адам жана толук эмес орто билимдүү 220 адам туура келет.
Жаштардын сапаттуу билим алышына мүмкүнчүлүктөр көп. Республиканын 40ка жакын жогорку окуу жайларында жана техникумдарында 146 адистиктер боюнча 60 миңден ашык студенттер окушат. Көптөгөн жаңы окуу жайлары: Кыргыз-Россия университети, Кыргыз-Өзбек жогорку колледжи, Кыргыз-Түрк техни-калык университети, Нарын университети ачылды. Азыркы мезгилде биздин өлкөгө келип жаткан чет өлкөлүк кредиттердин кыйла бөлүгү билим берүүгө жана кадрларды даярдоого, студенттик аудиторияларды азыркы учурдун техникасы менен жабдууга жумшалууда, илимий жана билим берүү программаларына чет өлкөлүк гранттар бөлүнүүдө.

 Колдонулган адабият 
 ISBN 5-7499-0134-3 Эсенканов К., Идинов А. Мамлекет жана укук негиздери. Бишкек, "Шам", 1999. 68-71 бб.
 
Категория: УкукКатегория:Билим берүүКатегория:Кыргызстан укугуКатегория:Тумар-2011
Саламалик

Саламалик – түштүк Кыргызстандагы кооз жер.

Өзгөн районунун аймагында. Жазы (Яссы) суусунун сол жээгинде, жапыз тоолуу жерден орун алган. Өзгөн шаарынан 34 км түндүк-чыгышта.

Узундугу 9–10 км, туурасы 3–4 км, аянты 40 км2. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 1270–1700 м, эң бийик жери 2384 м (Акбашат чокусу). Бор жана юра мезгилдеринде пайда болгон кызыл, боз түстөгү чөкмө тектерден (кумдук, чопо, акиташ) турган кокту колоттуу, орто бийиктеги тоо басымдуу. Климаты мелүүн, июлдун орточо температурасы 17°С, январдыкы – 6°С , жылдык жаан-чачыны 820 мм. Булак көп. Кара күрөң жана кара коңур топурактуу. 

Самаликтин ландшафттынын кооздугун ыңгайлуу орографиялык түзүлүшү жана неоген мезгилиндеги жылуу
субтропиктик климаттык шартта өскөн торгой флорасынын азыркыга чейин сакталып калган жана тоолордун кырына чейин таралган жапайы жаңгак-жемиш токою түзөт.

Анын арасында кыргыз алмасы, алча, бадам, сазкайың, акчечек, ыргай, аккайың, табылгы, долоно, шилби жана башка, ал эми токой арасындагы ачык аянттарда бийик чөптүү шалбааөсүмдүктөрү өсөт. Жаңгак-жемиш токоюнун кызыл түстүү жарлар менен айкалышкан көркү, жагымдуу климаты эс алууга, туризмдин өнүгүшүнө шарт түзөт.

Самалик токоюнан жаңгак, алма жана бадам жемиши жыйналат. Саламалик суусунун боюнда эс алуучу жайлар бар.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Өзгөн району
Категория:Тумар-2011
Герез мөңгүсү

Герез мөңгүсү – Түркстан кырка тоосунун чыгыш бөлүгүнүн түндүк тармагы – Карабел тоосунун чыгыш капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Сох суусунун сол курамы Актеректин алабынан орун алган. Узундугу 6,2 км, аянты 4,1 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5400 м, этеги 3560 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4546 м. Абляция облусунун аянты 1,9 км2. Бетинде бузулган мөңгүлөр, жаракалар менен омурулган муздар кездешет. «Тилинин» учу морена менен капталган. Мөңгүдөн Герез суусу агып чыгып, Актеректин сол куймасы – Матчага куят. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Суусамыр тоо кыркасы

thumb|Суусамыр тоо кыркасы
Суусамыр тоо кыркасы — Ички Теңир-Тоодо. Суусамыр жана Кетмен-Төбө өрөөндөрүн бөлүп турат. Ала-Бел ашуусунан (батышта) Көкө-Mерен капчыгайына чейин (чыгышта) кеңдик багытта 126 кмге созулуп жатат. Эң жазы жери 31 км. Орточо бийиктиги 3500 м, эң бийик жери 4048 м. Чыгыш бөлүгү Сарыкамыш деп аталат. Тескей тарабы кыска, айдөш түздүктүү, түштүк капталы жазы, чейин жапыздайт. Түштүк капталы тик, түндүгү бир аз жантайыңкы. Түштүк капталына Кара-Суунун өрөөнүнө түшүп жаткан корум таштар мүнөздүү. Ашуулар көп: Капка (бийиктиги 3339 м), Кентулук (3289 м), Шибе-Бел (3140 м), Такталык (2324 м), Карагыш (1961 м) жана башка. Кырка тоо төртүнчүлүк мезгилде көтөрүлгөн. Тоонун ортоңку бөлүгү карбон мезгилинде пайда болгон метаморфизмделген акиташ, конгломерат, алевролит жана башка, түндүк тармагы андезит, базальт трахит-базальттуу порфирит жана башка, түштүк канаты девондун чөкмө жана интрузия тектеринен турат. Мөңгү жок. Жарым чөл (1400 м бийиктикке чейин), кургак талаа (1400–1700 м), талаа жана шалбаалуу талаа (1700–2900 м), шалбаалуу талаа, субальп (2700–3100 м) жана альп шалбаа (3200–3400 м) ландшафттары мүнөздүү.

 Адабияттар 
 http://www.bizdin.kg/elid/kitepter/pdf/geogr_ensclp.ptf Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.:2004

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Нылды, суу

Нылды, суу - Чырканакты, Распай – Карабуура районундагы суу, Талас дарыясынын оң куймасы. Узундугу 35 км, аянты 281 км2. Кыргыз Ала-Тоосунун батыш бөлүгүнүн түштүк капталынан башталат. Куралуу аянтынын орточо бийиктиги 2490 м. Жалпы уздугу 108 км келген 30 куймасы бар. Ирилери: Утур (11 км), Коргонташ (11 км), Ачыкташ (14 км). Кар (90 %), жамгыр (10 %) сууларынан куралат. Март–август айларында суусу ки рет, сен тяб рь – ап релд е тартылат. Көп жылдык орточо чыгымы 0,79 м3/сек, суусу мол май айыныкы 2,58 м3/сек, суусу тартыш январь – февралда 0,25 м3/сек, эң көпч ыгымы 14,3 м3/сек. Айрым жылдары январь, июль, август айларында соолуп калат. Сугатка пайдаланылат. Нарындан 2,33 м3/сек суу өткөрүүчү 6 канал башталат. Боюнда Нылды кыштагы жайгашкан.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы / Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 Кыргызстан "Чет өлкөдөн бакыт издеген кыргыз кыздары"

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Голубин (Жиндисуу) мөңгүсү

Голубин (Жиндисуу) мөңгүсү – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 5,5 км, туурасы 400–500 мден 1000 мге чейин. Аянты 9,4 км2. Аларча суусунун алабында. Кар чегинин бийиктиги 3860 м. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4420 м, этеги 3400 м бийиктикте жайгашкан. Абляция облусунун аянты 2,6 км2. Мөңгүдөн Аларча суусунун оң куймасы – Жиндисуу башталат. Мөңгү геолог Н. А. Голубиндин ысымынан аталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Григорьев мөңгүсү

Григорьев мөңгүсү – Ички Теңир-Тоодогу жалпак чокудагы мөңгү. Узундугу 6 км, аянты 8,3 км2. Тескей Ала-Тоонун түштүк мөңгүлөрү 231 капталында, Арабел суусунун алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4606 м, этеги 4202 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4400 м. Мөңгүнүн формасы үч бурчтук сымал, эңкейиштеген сайын жайылып, этегинин эни 4 кмге чейин жетет. Калыңдыгы 100–150 м. Сырткы кейпи түндүктөгү аралдардагы калкан сымал мөңгүлөргө окшош. Мөңгү академик А. А. Григорьевдин ысымынан аталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Давыдов мөңгүсү

Давыдов мөңгүсү – Ак-Шыйрак тоо массивинин түндүк-батыш капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 5,8 км, аянты 11,6 км2. Нарын дарыянын башаты Кумтөр суусунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4840 м, этеги 3720 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4160 м. Абляция облусунун аянты 2,7 км2. Мөңгүнүн «тили» 1932–57-ж. 380 мге тартылып, «тилинин» учу 1955–57-ж. 3,5 мге жукарган. Азыркы мезгилде мөңгү акырындап тартылууда. Мөңгүдөн Сарытөр суусу (Кумтөрдүн сол куймасы) башталат. Илимпоз географ жана гидролог Л. К. Давыдовдун ысымынан аталган. Азыркы кезде мөңгүнүн этегинде Кумтөр алтын кени казылып алынууда (2003). 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Кулатуу

Аталган спорт түрү аскер өнөрүнө кирет. Куралсыз аскер Кулатуунун согуш образдарынын анатомиялык куралдары менен куралданган. Кулатуу кыргыздын кол менен салгылашуу боюнча "Мушташ" эрежесинин багыттарынын бири болуп саналат.
Кыргыздын кол менен салгылашуу мектептерине «Эр сайыш», «Оодарыш», «Күрөш», «Кулатуу», «Тай тебиш» «Коен тебиш» жана башкалар кирет.

 Келип чыгышы 
Кулатуу «Ажыдаардын» мектеби болуп саналат. «Ажыдаар кулатуу» найзалар, союлдар жана канжарлар менен куралданган канаттуу жыланды элестетет. «Ажыдаардын» түзүлүшү Канжар кол, Найзакер, Союлчу, Куш, Жаачы жана Жылан стилдерин үйрөнүүдөн жыйынтык катары келип чыгат. Анын бардык эрежелери Турусбеков Темир Муканович тарабынан 1984-жылы иштелип чыккан.
Кулатууда эки-экиден аткарылчу көнүгүүлөрдүн төрт калыбы иштелип чыккан. Атап айтсак, «Жекеме-жеке», «Жалгыз экиге каршы», «Жалгыз үчкө каршы» жана «Жалгыз төрткө каршы». Ар бир аталган көнүгүүлөрдүн калыбында көнүгүүлөрдүн төрт түрү пайдаланылат. Алар: «Чабуул», «Коргонуу», «Каршы чабуул» жана «Каршы коргонуу». Иштелип чыккан калыптар жана түрлөр көнүгүүлөрдүн мазмундарына туура келет. 2013жылы 03 октябрда Буткул дуйнолук "Кулатуу курош Эртаймаш федерациясы" негизделет, анын президенти Кыдырмышев Руслан Жаманакович болуп шайланат. 2014 жылы алгачкы чон маштабдагы WEF-1 (WORLD ERTAYMASH FEDERATION) деген турнир отот. Андан киин Кулатуу WEF федерациясы эларалык рейтинг регистрациялык порталга акредитация отот, жана киинки откон эларалык турнирлери WEF-1, WEF-2, WEF-3, WEF-4, жана WEF PROFFIGHT 1,2,3,4 турнирлеринин жыйынтыгы дуйнолук рекорд Sherdog порталына официалду катталат, ошондо биринчи профессионал кыргыз мушкерлерден дуйнолук рекорду бар чеберлер пайда боло баштайт

 Ыкмалары 
Спортто коргоо жана чабуул стратегиялары үйрөтүлөт. Коргоо стратегиясына коргонуу жана каршы чабуул ыкмалары, чабуул стратегиясына чабуул жана каршы коргонуу ыкмалары кирет.

Түртүшүү - калың элдин катмарына таандык жана ыңгайлуу. Себеби адамдын ден соолугуна зыян тийгизбейт, болгону түртүп кулатып упай топтолот.
Таймаш – мында жалаң гана бут менен тээп, күрөш ыкмаларын колдонот.
Мушташуу – бут менен да кол менен да иштеп, күрөшүп, оорутуу, муунтуу ыкмалары колдонулат.
[Эр таймаш] – панкратиондун бир түрү. Кимано кийилбейт, эркин таймаш болот. Бирок, бул түрү көбүрөөк чеберлерге мүнөздүү.

 Интернеттеги шилтемелер 
http://kmb3.kloop.kg/?p=6712,
http://www.knyazev-dojo.ru/kulatuu/ 

Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз спорту
Категория:Кулатуу
Категория:Эр таймаш
Категория:Тумар-2011
Кара-Буура суу сактагычы

Кара-Буура суу сактагычы — Талас өрөөнүндөгү суу сактагыч.

1965-жылы курула баштап, 1975-жылы ишке киргизилген. Негизинен сугатчылыкта пайдаланып, өнөр-жай ишканаларын суу менен камсыз кылат. Суу агымын сезон боюнча жөнгө салып турат.Узундугу 14км, эң жазы жери 3км, эң терең жери 72м, суу толгондогу аянты 28,6км2. Сыйымдуулугу 550 млн м3. Талас областынын 142 миң га жерин, Казакстандын айрым районунун 60 миң га жери сугарылат. Плотинасынын узундугу 258,5м, эң бийик жери 83,7м. Гидротехникалык курулушу татаал. Өлкөдөгү контрфорс тибиндеги курулган тунгуч плотина. Бири-бирине тутумдашкан 10 бөлүктөн турат (ар биринин туурасы 22м). Суусактагыч V формасында.

 Аталышы Кара-Буура суу сактагычы Аянты 28.6км2 Узундугу 14км Жазы жери 3км, Терең жери 72м Сыйымдуулугу 550 млн м3

 Булактар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энцклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Суу сактагычтар
Категория:Талас облусу
Категория:Плотина
Категория:Тумар-2011
Долоноту мөңгүсү

Долоноту мөңгүсү – Күнгөй Ала-Тоонун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 4,0 км, аянты 3,2 км2. Чоң Кемин суусунун алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4440 м, этеги 3490 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3860 м. Абляция облусунун аянты 1,3 км2. Сол тарабынан жыл бою эрибей турган кар көчкү конустары менен капталган. Д. м. 1927– 32-ж. 20–25 мге алдыга жылып, 1958-ж. 96 мге, 1965-ж. 70 мге тартылган. Мөңгүдөн Долоноту суусу (Чоң Кеминдин сол куймасы) башталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Гүлчө минералдык суусу

Гүлчө минералдык суусу — Дарылык касиети бар жылуу суу булагы. Ош облусундагы Гүлчө кыш-нан 7 км батыш тарапта. Алай кырка тоосунун түн.-чыгыш капталындагы Жылуусуу өрөөнүндө, де ңиз деңг. 1570 м бийикте жайгашкан Жерг. элге илгертен белгилүү. Суу карбон мезгилинин акиташ жана сланец тоотек кат марларынан булак түрүндө агып чыгат. Чы гымы 0,5 л/сек. Суу тунук, түссүз, даам сыз, саал күкүрттүү суутек жыттанат Аз минералдашкан (1,8 г/л). Составы гид рокарбонат-сульфат-кальций-магнийлүү Темп-расы 30°С.

 Суудагы биол. активдүү компоненттер 
эркин түрүндөгү СО2 (60 мг/л) кремний кислотасы (26,6 мг/л) жана радон (0,53 эман). Муун, нерв, ашказан тери ж. б. ооруларга шыбаа берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Ош облусу
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Категория:Тумар-2011
Категория:Минералдуу суулар
Дугов мөңгүсү

Дугов мөңгүсү – Коллектор кырка тоосунун түштүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 5,5 км, аянты 4,5 км2. Исфайрамсай жана Шаймерден сууларынын алаптарын бөлүп турган тармагынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4700 м, этеги 4000 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4500 м, абляция облусунун аянты 2,2 км2. 1935–73-ж. жылына 25–70 мге тартылган; кийин тартылуу басаңдаган. Мөңгүдөн агып чыккан суу Арча конушка (Исфайрамсайдын оң курамы Сүрмөташтын алабында) оң тараптан куят. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011