Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Канар аралдары

thumb|Канария аралдары
thumb|Канария аралдары
thumb|Лансароте
Канария аралдары (испанча Islas Canarias – иттүү аралдар) – Атлантика океанындагы аралдар тобу, Африка (Марокко) жээгинен 100–120 км түндүк-батышта. Испаниянын автономия облусу. Административдик борбору — Лас-Пальмас. Аянты 7,4 миң км2. Калкы 2 млндой (2006). Негизги аралдары: Гран-Канария, Тенерифе, Фуэртевентура, Лансароте. Аралдары жанартоодон пайда болуп, базальт тоо тектеринен түзүлгөн. Өчкөн жана аракеттеги жанар тоолор (6) бар. Бийиктиги 3718 мге чейин (Тенерифе аралындагы Тейде аракеттеги жанар тоосу). Климаты субтропиктик океандык, мелүүн ысык жана кургак. Жээктеринде айлык орточо температурасы 19–22оС, жылдык жаан-чачыны 300–500 мм. Тропиктик дайыма жашыл токой жана бадал өсүмдүктөрү басымдуу. Флорасынын курамында эндемия түрлөрү арбын (ажыдаар дарагы, канария курма пальмасы, канария кызыл карагайы). Канария аралынын аймагынын 40% аянты коргоого алынган; Гарахонай (Гомер аралында) жана Тейде (Тенерифе аралында) улуттук парктары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Туризм (пляждык, спорттук, экологиялык) өнүккөн. Тропиктик дыйканчылык өнүккөн. Балык кармалат. Кышкы курорттор бар. Башкы шаарлары, ири порттору жана курорттору: ЛасПальмас (Гран-Канария аралында), Санта-Крусде-Тенерифе (Тенерифе аралында). Атлантика океанындагы маанилүү транзиттик база.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Аралдар‎
Категория:Испания
Каналдуу реактор

Каналдуу реактор - араларындагы мейкиндикке нейтрондорду жайланткыч толтурулган айрым каналдардын системасынан турган ядролук реактор.
 
Ядролук отундар ар бир каналдын ичине жайгаштырылат жана түтүк аркылуу берилүүчү жылуулук ташыгыч менен муздатылат. Жылуулук ташыгыч менен жайланткычтын айрым- айрым бөлүнүп коюлушу нейтрондун абдан тең абалда болушун жана активдүү зонада жылуулуктун кеп алынышын камсыз кылат. Бул үчүн жайланткыч менен жылуулук ташыгычты жакшылап тандап алуу керек. Жайланткыч катары графит жана жылуулук ташыгыч болуп кадимки суу алынган Каналдуу реактор кеңири таралган. Мындай Каналдуу реактордо иштеп жаткан реакторду токтотпостон атайын машина аркылуу ядролук отунду берип турууга болот.
 
Мунун өзү энергетикалык установканын экономикалык көрсөткүчтөрүн жакшыртып, керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен үзгүлтүксүз камсыз кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Камералуу очок

Камералуу очок - отун тик бурчтуу призма түрүндөгү камеранын ичинде үйлөтүлгөн аба менен күйүүчү буу казанынын очогу.
 
Мындай очокто катуу, суюк жана газ абалындагы отундар шагылат. Камералуу очоктун ички диаметри 32-76 мм, суу, буу жүрүүчү түтүк менен капталган тик дубалдан жана отко чыдамдуу кирпичтен тургузулган үстүнкү жабдуудан, күл түшүргүчтөрдөн турат. Очоктун дубалына радиациялык буу ысыткыч орнотулган.
 
Камералуу очокко отун анын капталына орнотулган күйгүзгүч түзүлүш аркылуу аба менен бирге берилет. Катуу отун менен иштеген Камералуу очоктун буу өндүрүмдүүлүгү 50дөн 2500 т/с.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Аралдар
Каменев Сергей Сергеевич

Каменев Сергей Сергеевич (4(16). 4. 1881, Киев - 25. 8. 1936, Москва) - советтик аскер ишмери, армиянын 1-рангадагы командири (1935).
 
 1930-жылдан КПСС мүчөсү.
 Аскер инженеринин үй-бүлөсүнөн.
 Александр аскер окуу жайын (1900), Генштаб Академиясын (1907) бүткөн.
 Биринчи дүйнөлүк согушта (1914-18) штабдык кызматтарда, 1-армиянын оперативдик * башкармасынын начальниги болгон.
 Октбярь революциясынан кийин 15-корпустун, андан соң 3-армиянын штабынын начальниги.
 1918-жылдан Кызыл Армияга ыктыярдуу өтүп, жетекчи кызматтарда иштеген.
 1918-19-ж. Чыгыш фронтунун аскерлеринин командачысы болуп, Колчак аскерлерин кыйраткан чабуулга жетекчилик кылган.
 1919-24-ж. республиканын куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы.
 1924-ж. апрелден ЖДКАнын аппаратында жооптуу кызматтарда.
 1927- 34-ж. Аскер жана деңиз иштери боюнча эл комиссарынын жана Революциячыл аскер советтин председателине орун басар.
 Аба чабуулунан коргонуу башкармасынын начальниги, СССР Коргоо Эл Комиссариатынын Аскер советинин, ББАК- тын мүчөсү. Кызыл Туу орденинин белгиси түшүрүлгөн Алтын согуш куралы, Революциянын ардактуу тапанчасы, РСФСРдин Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
 Андан тышкары Хорезм ССРинин Кызыл Туу, Бухара Советтик Эл Республикасынын 1-дараж. Кызыл Жарым ай ордени менен сыйланган.
 Сөөгү Кремль дубалынын жанына коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Камгактар

Камгактар - дыйканчылык зоналарда (аңыздарда, тоо этектеринде, кургак беттерде), чөлдөрдө, боздоңдордо тарбагай, көп бутактанып, жапыз өскөн айрым чөп өсүмдүктөрдүн жалпы аты.
 
Камгактар - бир же көп жылдык өсүмдүк. Бутагы тарбагай болгондуктан көпчүлүк учурда бийиктиги туурасы менен бирдей.
 
Камгактардын уругу бышып, куурай баштаганда сабагы тез сынат. Аны шамал жеңил тоголотуп кеткендиктен уруктары кыйла жерге тарайт.
«Камгактар» деп аталган өсүмдүктөр ар башка тукумдарга (шакардуулардан - боялыш, эбелек; чегө гүлдүүлөрдөн - кой тикен, качим; кермектерден - кермек ж. б.) кирет.
Камгактардын көпчүлүгүнүн сабагы, бутагы катуу, тикендүү болгондуктан мал көп жебейт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Калькуляция

Калькуляция (Латын тили calculatio - санап, эсептеп жатам) - продукция бирдигинин же иштин өз наркын чыгаруу.
 
Калькуляция - өз нарк боюнча план менен отчёттун негизги бир көрсөткүчү. Мында белгилуу продукция, ошондой эле жумуш бирдигинин чыгымы акчалай белгиленет.
Калькуляция пландуу, отчёттуу, нормативдуу жaна долбоордук болуп ажырайт. Калькуляция - үнөмдөө жана сом аркылуу контролдоонун зарыл каражаты. Ал ишканаларда бирдей буюмдун өз наркынын жана рентабелдуулугунун деңгээлин салыштырууга, адистештирууну туура чөчуүгө, өндүрүштүк программаны жайгаштырууга шарт түзөт.
 
Айыл чарба азык-түлүгүнүн өз наркынын Калькуляция сы анын сатык баасын пландоодо колдонулат. Калькуляция продукциянын түрү жана бирдиги боюнча түзүлөт. Ал негизинен сырьё, материал, отун, энергия чыгымына, баа составына жана транспорттоо-даярдоо сарпына байланыштуу болот. Кызмат акы Калькуляциясы эмгек өндүрүмдүүлүгүнө, өндүрүштөгү жумушчунун кызмат акы деңгээлине карата аныкталат. Калькуляцияга кируучу чыгым эсептөө ыкмасына жараша даана жана кыйыр болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Терминдер
Кальдерон де ла Барка, Педро

Кальдерон де ла Барка, Педро (17. 1. 1600-25. 5. 1681) - испан драматургу.
 
Алькала-де-Энарес жана Саламанк университеттеринен окуган.

1619-жылдан пьеса жаза баштаган. Ал - философия жана этикалык маселелерди которгон «Туруктуу канзада» (1628-29),«Өмүр дегенибиз -түш» (1631-32), «Өзүмө өзүм сакчымын» (1636) ж. б. драмалардын автору.
 
«Саламейдик сот» (1640-45) пьесасында Испанияда өкүм сүргөн законсуздуктун бетин ачкан. Пьесаларына негизинен социалдык мотивдер мүнөздүү. Кальдерон де ла Б. өмүрүнүн акыркы жылдарында шаан-шөкөттүү сарай тойлоруна арнап ыр, бий аралаш пьесалар жазган. Анын «Крестке сыйынуу» (1630-32), «Ыйык Патриктин актанчу жайы» (1634) драмалары сыяктуу диний чыгармалары да бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Кальвинизм

Кальвинизм - Ж. Кальвин тарабынан негизделген протестантизмдин багыттарынын бири.
 
Реформация мезгилинде пайда болуп, телчигип келе жаткан буржуазиянын кызыкчылыгын диний чагылдырган. Кальвинизмдин өзгөчөлүгү - анын абсолюттук тагдыр жөнүндөгү окуусу. Бул боюнча адам туула электе эле кудай анын биринин бешенесине жыргалчылыкты, экинчисине азап-тозокту жазган.
Ал жазмыш өзгөрбөйт имиш.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Христианчылык
Жан Кальвин

thumb|Жан Кальвин.
Жан Кальвин (Француз тили Ковен), 10.7.1509-27. 5.1564) - кальвинизмди негиздөөчү, реформация ишмери.
 
 Ири чиркөө кызматчысынын үй-бүлөсүнөн.
 Диний жана укук билимин алган. Л. Лютердин диний угутунун таасири менен протестантизмге ооп, 1533-ж. католик чиркөөсүнөн баш тарткан.
 Францияда протестанттарды куугунтуктагандыктан 1534-ж. Базелге качкан.
 1536-ж. анын «Христиан дининдеги нускоо» деген дин окуусунун жаңы системалуу баяндамасы (адегенде латын, кийин француз тилинде) чыккан.
 Кальвин 1541-ж. Женевага келип, өмүрүнун акырына чейин жашаган да, протестантизмдин жаңы багытын-кальвинизмди ишке ашырган.
 Кальвиндин таасири менен женевалык магистрат чиркөө уюмунун жаңы формасын кабыл алган.
 Кальвин католицизмге, о. эле элдик реформациячыл агымдарга каршы турган, аларды жактоочуларды кудайсыздар деп күнөөлөгөн. Анын окуусуна каршы чыккандар куугунтукталган, өлүм (өрттөө) ж. б. жазага тартылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Инсандар
Категория:Христианчылык‎
Калып машинасы

Калып машинасы - эритилген металл куюлуучу калыпты даярдоодо жасалуучу аралашманы ныктоо, куюлган буюмду (моделди) калыптан чыгаруу жумуштарын механикалаштыруучу машина.
 
Калып машинасы металлды куюудагы оор жумуштарды механикалаштырып, куюу жолу менен даярдалган нерсенин бекем (бышык), бирдей тыгыз жана өлчөмү так алынышына мүмкүндүк берет. Калып машинасы менен кол, пресс ж. б. менен ныктоо ыкмалары бар. Куюлган нерсени калыптан чыгаруу ыкмасы боюнча Калып машинасы штифт менен көтөрүп ажыратуучу, калыпты төмөн түшүрүп ажыратуучу, аңтарып ажыратуучу болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Металлдар
Калорифер

Калорифер ( - жылуулук жана - алып жүргүч) - аба менен жылытуу, желдетүү жана кургатуу системасында абаны жылыткыч прибор.
 
Ал формасына карата пластинка, түтүк, спираль, канатча жана б. түрдө болот. Сырткы бетинде пластинкасы бар түтүктүп ичинен ысык суу же суу буусу жүргөндө, пластиикалар арасындагы абанын жылышына негизделген радиатор - пластинкалуу Калорифер кеңири тараган. Мындан башка да электр Калориферлери пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Терминдер
Калкан жанындагы бездер

Калкан жанындагы бездер - кишинин жана омурткалуу жаныбарлардын (балыктан башка) ички секреция органы.
 
Калкан жанындагы бездер кээ бир сүт эмүүчүлөрдө (чычкан, кирпи, чочко ж. б.) 1 жуп, айрымдарында (жарганат, коён, мышык, төө, кой-эчки ж. б.) жана адамда 2 жуп болуп, калкан безинин үстүңкү бетинде же анын ткандарынын арасында жайгашкан.
 
Калкан жанындагы бездер туташтыргыч ткандуу капсула менен капталган без-эпителий тканынан турат. Алар организмде кальций жана фосфор алмашууну жөнгө салуучу паратиреоид гормонун иштеп чыгарат.

Зоб жана калкан безинин аймактык богоктун дарылоо дененин иш жүгүн азайтууга багытталган керек. Бул алардын кошумча мүмкүнчүлүктөрдү тартуу эмес, аны адаттагыдай эле иштөөгө мүмкүндүк берет.Калкан ооруларды дарылоо.

 Жазуулар 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Анатомия
Калкалоочу конструкциялар

Калкалоочу конструкциялар - имараттын сырткы дубалын түзүүчү же бөлмөлөрдү бөлүп туруучу конструкциялар.
 
Калкалоочу конструкциялар сырткы жана ички болуп бөлүнөт. Биринчисине сырткы дубалдар, терезелер, чатыр, чатырдын астындагы жана эң астыңкы кабаттын жабуулары кирет. Алар имаратты шамалдан, температуранын өзгөрүшүнөн, зыяндуу чуудан, жаан-чачындан ж. б. ар кандай сырткы таасирлерден сактайт.
 
Ички Калкалоочу конструкцияларга ички дубалдар, тосмолор, кабат ортосундагы жабуулар ж. б. кирет, алар имаратты айрым бөлүктөргө же бөлмөлөргө болуп, үндү (кээде жылуулукту) өткөрбөө үчүн пайдаланылат. Калкалоочу конструкциялар негизги күч келүүчү конструкцияларга орнотулат. Көпчүлүк учурда күч келүүчү конструкциялардын өздөрү эле Калкалоочу конструкциялар катарында колдонулат.
 
Калкалоочу конструкцияларды даярдоо үчүн кирпич, ар түрдүү жасалма жана табигый таштар, бетондон жасалган ири блоктор жана панелдер, жеңил бетондон, асбест-цементтен жасалган материалдар ж. б. Пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Курулуштар
Калифорния өрөөнү

Калифорния өрөөнү - АКШ түштүк-батышында (Калифорния штатында).
 
Чыгышынан Сьерра-Невада, батышынан Жээк кырка тоолору менен чектешет. Өрөөн 20-160 м бийиктикте жайгашкан. Уз. 800 км, туурасы 80 км. Аянты 47 миң км2. Чөкмө тектердин калың катмарынан турган тектоникалык ойдуң. Бети түз, түндүктөн түштүктү көздөй бир аз эңкейиш.

Ири дарыялары: Сакраменто жана Сан-Хоакин. Климаты субтропиктик, жайы кургак. Жылдык жаан-чачыны түндүктон түштүккө 1000 мм ден 150 ммге чейин азаят. Түндүк бөлүгү субтропиктик талаа, түштүгү чөл зонасына кирет.
Дыйканчылыкта мааниси чоң, жемиш багы, жүзүм өстүрүлөт, түштүгүндө мал чарбасы өнүккөн. Нефть кендери бар. Шаарлары: Сакраменто, Стоктон, Фресно.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:АКШ географиясы‎
Калий туздары

Калий туздары - тунма тоо тектери.
 
Ал сууда оңой эрүүчү калийлүү жана калий-магнийлүү минералдардан пайда болот. Майдалангандан кийин калий семирткичи катары пайдаланылат. Табигый же чийки деп аталуучу Калий туздарынын составына каинит, карналлит, лангбейнит ж. б. минерал кирет.
 
Өзбекстан, Казакстан, Украина, Белоруссия ж. б. жерлерден табылган. Составында натрий, магний болгондуктан алар өсүмдүктөр (кызылча, капуста, сабиз, помидор ж. б.) үчүн жакшы азык болот. Алардан хлордуу калий, күкүрттүү кычкыл калий ж. б. бирикмелер алынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:АКШ
Калибр

Калибр (ченегич) - буюмдун өлчөмдөрүн, формасын жана бөлүктөрүнүн өз ара жайланышын текшерүүгө арналган шкаласыз ченөөчү аспап.
 
Мында Калибрдин көзөнөккө кириши жана анын беттеринин бири бирине кыналып жатышы боюнча буюмдун өлчөмдөрү текшерилет да, буюмдар жарактуу жана жараксыз деп иргелет. Бул үчүн чектүү Калибр көбүрөөк колдонулат. Ал өтмө жана өтпөс болуп бөлүнөт. Өтмө Калибр көзөнөктүн эң кичинө чектүү өлчөмү же валдын эң чоң өлчөмү боюнча жасалып, жарактуу буюмга кирет, ал эми. өтпөс Калибр көзөнөктүн эң чоң же валдын эң кичине өлчөмдөрү боюнча иштелип, жарактуу буюмга кирбейт.
 
Колдонулушуна жараша Калибр жумушчу, кабыл алгыч жана текшерүүчү болуп айырмаланат. Жумушчу Калибр буюмду иштеп чыгаруучу ишканада, кабыл алгыч Калибр аны заказ берген таран кабыл алганда текшерүү үчүн, текшерүүчү Калибр бул эки түрдөгү текшерүүнүн көрсөткүчтөрүн кайрадан текшерүү үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:АКШ
Калейдоскоп

Калейдоскоп - (Грек тили kalos - сулуу, кооз, eidos - көрүнүш, тур жана skoрeо - карайм) –
 
1) ичинде пластинка түрүндөгү үч күзгү өз ара 60° бурч менен жайгашып бекитилген түтүкчө. Бул түтүктүн бир учу күңүрт айнек менен жабылып, ага түрдүү түстөгү айнек сыныктары салынат. Бул сыныктар түтүктүн калган көлөмүнөн тунук айнек аркылуу бөлүнгөн. Түтүктүн экинчи учуна керүү тешиги бар капкакча бекитилген. Түтүктү айлантканда айнек сыныктары тоголонуп үч бурчтук күзгүнүн борборунда түстүү фигураларды түзөт. Бул фигуралардын күзгүдөн чагылышы түрдүү түстөгү ар кандай кооз көрүнүштөрдү пайда кылат. Калейдоскопту англис физиги Д. Брюстер (1817) ойлоп тапкан, азыр ал балдар оюнчугу катары пайдаланылат.
 
2) Белгилүү мезгилде кандайдыр кубулуштардын же окуялардын бат өзгөрүп же алмашып турушу.
 
 
Каледон бүктөлүүсү - (Caledonia - Шотландиянын латынча аты) - палеозой заманында (кембрий, ордовик, силур, кээ бир жерде девон) болгон жер кыртышындагы бүктөлүү, тoo пайда болуу жана граниттешүү сыяктуу тектоникалык процесстердин жыйындысы.
Терминди илимге франц. геолог М. Бертран киргизген (1887).
 
Каледон бүктөлүүсүнүн аймактарына - каледониддерге Европада - Ирландия, Шотландия, Уэльс, Түндүк Англия жана Скандинавия жарым аралынын түндүк-батыш бөлүгү, Шпицберген аралы Азияда-Борбордук Казакстан (батыш бөлүгү), Түндүк Тянь-Шань, Батыш Саян, Тоолуу Алтай, Монгол Алтайы жана Кытайдын түштүк-чыгышы кирет.
 
Ошондой эле Чыгыш Австралия (Тасмания аралы менен бирге), Түндүк жана Чыгыш Гренландия, Түндүк Аппалач да каледонидге таандык. Алардан башка Уралда, Верхоян-Чукча областынын түндүк- чыгышында, Чыгыш Аляскада, Борбордук жана Түндүк Андда жана көптөгөн башка жаш буктелуу тоолордо да каледониддер бар.
 
Каледон бүктөлүүсүнүн эң алгачкы фазалары (алгачкы каледон) кембрийдин ортосу - аягындагы (салаир), негизгилери - ордовиктин аягы - силурдун башталышына (такой) жана силурдун аягы - девондун башталышына (кийиики каледон), аяккылары - девондун ортосундагы (оркад) мезгилге туура келет. Алгачкы каледондо бүктөлүү кыймылдары күчөп, чопо-сланецтуу (аспид), граувакка кээде флиш, карбонат, спилит-кератофир жана диабаз тоо тек катмарлары пайда болгон.
 
Айрым жерде гипербазиттер тараган. Кийинки каледондо негизинен тоо пайда болуу жүрүп, тоо аралык ойдуңдарда континенттик Кызыл түстүу чөкмөлөр (моласстар), эффузив жана туфтардын калыц катмарлары пайда болгон.
 
Каледон бүктөлүүсү анын айрым аймактарында геосинклиналдык өнүгуштүн толук аяктабагандыгы, четки ойдуңдардын жоктугу, калийлуу кийинки граниттердин аз болушу алгачкы геосинклиналдык жанар тоолордун атылышынан келип чыккан тоо тектердин жана офиолиттердин кецири таралышы менен башка бүктөлүулөрдөн айырмаланып турат.
 
Кыргызстанда Түндүк Тянь-Шандагы тоолор Каледон бүктөлүүсүнөн келип чыккан жана андагы айрым кендер аны менен байланыштуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Калдыркан темир буюмдары

Калдыркан темир буюмдары - негизинен тамак-аш продуктуларын консервалоодо жана химиялык продуктуларды салууда колдонулуучу банкалар.
 
Алар цилиндр, сүйрү жана торт бурчтук формасында болот. Банкалар жана алардын капкактары эки жак бетине карай капталган жука калдыркан жана оролмо болот прокаттан, лакталган же хромдолгон кара калдыркандан жасалат да, бети лакталат жана литографиялык жол менен иштетилет. Ал банкалар кураштырма жана туюк штампталган түрдө даярдалат. Кураштырма банканын корпусу, капкагы жана түбү бөлөк-бөлөк даярдалып, анан данакерленет. Сүйрү жана тик бурчтуу банкалар автоматтык жана жарым автоматтык пресстерде штампталып жасалат.
 
Калдыркан темир буюмдарын иштеп чыгаруучу автоматтык катар эки бөлүктөн - түбүн, капкагын жасоочу жана корпусун даярдоочу бөлүктөрдөн турат. Мындай автоматтык катар минутасына 400-500 банка жасап чыгара алат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Тиричилик
Калан

thumb|Калан
Калан (L. 1753) — деңиз кундузу - сүт эмүүчүлөрдүн суусарлар тукумундагы жырткыч.
 
Сууда жашайт, жакшы сүзөт. Денесинин уз. 1,5 м, салм. 40 кг га жетет. Башы тоголок, муруту узун, буту кыска, арткы буту сүзгүч калакка окшош. Куйругу жалпак, уз. 35 см ге жакын. Териси кара күрөр же кара, баалуу.
 
Тынч океандын түндүгүндө жана Американын Аляскадан тартып Калифорнияга чейинки жээктеринде кеңири таралган. Курил жана Командор аралдарында кездешет, арчылыктан азайып кеткендиктен Каланды уулоого тыюу салынган.
Суу жаныбарлары менен азыктанат. Жылына бирди, кээде экини тууйт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Каламиттер

Каламиттер - (Calamitales) - татаал түзүлүштүү өсүмдүктөргө кирген муун сабактуулардын катары.
 
Каламиттердин бийикт. 12 м, диаметри 1 м ге жетип, жалпы көрүнүшү кырк муунга окшош дарак болгон. Сабагынын муундарында тегерете жайгашкан күндөрү же сызгычтай жалбырактары өскөн. Кырк муундан айырмаланып, сабактарында 2-ксилемасы өөрчүп, бирок жетилген сөңгөктөрү көрдөй болгон. Өркүндөрүнүн учунан калыптанган тобурчактары тукумдук жана тукумсуз түрпүчөлөрдөн турган.
 
Каламиттерге 3 урууча кирген. Эң жөнөкөй Каламиттер девон мезгилинде пайда болуп, тропик зонасына кеңири тараган. Геологиялык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында пермь мезгилинде тукум курут болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Калай рудалары

Калай рудалары - составында экономикалык жактан казып алууга арзырлык өлчөмдө калай металлы бар минерал заттардын жаратылыштагы чогундусу.
 
Табиятта калайдын 18 минералы белгилүү, бирок анын экос касситерит жана станнин гана өнөр жайлык маанидеги концентрациясын пайда кылат. Алар рудада кристалл же кристаллсыз эле ныкталган түрдө болот.

Калай рудаларынын кендери алгачкы (коренные) жана кен чачындысы (россыпь) болуп 2 топко бөлүнөт.

Алгачкы кендер пайда болуу шартына жараша пегматит, скарн, альбитит, грейзен, гидротерм кендерине ажыратылат. Калай рудаларынын өнөр жайлык кендери боюнча көптөгөн жиктелиши (классификациясы) бар.

Алардан айрыкча С. С. Смирнов 1937-ж., кийин О. Д. Левицкий жана Е. А. Редкевич тарабынан такталган жиктелиштин мааниси чоң. Азыркы учурда В. И. Смирнов (1955) жана М. П. Материковдун (1974) көпчүлүктүн колдоосуна алынган жиктелиши боюнча минералогия-геохимиялык составына карай Калай рудаларынын кендери силикат-кварц, силикат-карбонат жана силикат-сульфид кендери болуп 3 топко, ошондой эле башка касиеттерине жараша бир нече генетикалык типтер менен жакшы эрип, гидролизденет. Эритме руда формацияларына бөлүнөт

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Минералдар
Кайырмак салуу

Кайырмак салуу - балык кармоо ыкмасы.
 
Мунун ар кандай ыкмасы (калкыма, спиннинг, чөгөрмө кайырмак ж. б.) колдонулат. Кайырмакка ар кыл курт-кумурска, чымын-чиркей, тирүү балык, ошондой эле нан, камыр, буурчак, балыр ж. б. балыкка «жем» катары сайылат. Балыкчылар мамлекеттик органдар бекиткен эрежени сактоо менен көл, деңиз, көлмө, дарыя ж. б-дан (коруктан сырткары) Кайырмак салуу менен балык кармоого укуктуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Тиричилик