Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кабил тили

Кабил тили (өз аталышы — Taqbaylit) — Алжирдин түндүгүндө таралган бербер тилдеринин бири.

Кабил тили байыркы заманда, зенага тилинен кийин прабербер тилинен бөлүнгөн деп эсептелет.
Кабил тили Алжирде расмий тилдердин бири катары таанылган жана мамлекеттик иш кагаздарында колдонулат.

20-кылымдын аягынан тартып кабил тилиндеги адабият өнүккөн. Анын таралышынын салттуу борбору-Тизи-Узу вилайети.
Кабилия аймагында мектепте кабил тили окутулат. Кабил тилинде радио жана телеберүүлөр жүрүп жатат. Кабил тилинде Википедия бөлүмү бар

Консонантизм үчүн спирантизация, палатализация жана жаалардын геминацияланбаган абалда аффрикатизациясы, лабио-велярдыктардын болушу мүнөздүү (иржен диалектисинде).
Үндүү фонемалар: /a/, /i/, /u/, /ə/.
Этиштердин конъюгациясынын толук парадигмасы сакталат.
Тилдин лексикасында араб тилинен кирген сөздөр көп.

Мурда араб графикасынын негизинде жазуу колдонулган. Азыр латын алфавитинин негизинде жазуу колдонулат.
Байыркы ливия жазуусун кабил тилине ылайыкташтырууга аракет жасалууда.

 Булактар 

https://les.academic.ru/449/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA

https://sinonim.org/t/%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9

https://web.archive.org/web/20070603085927/http://www.inalco.fr/crb/crb_2/fiches_dialectes/kabyle.htm

Категория:Бербер тилдери
Амдангдар

Амдангдар (анданг, мими) — эл. Суданда (158 миң) жана Чадда (92 миң) жашайт. 
Саны 250 миң адам.
Амданг жана араб тилдеринде сүйлөшөт.
Ишенгендер мусулмандар (сүннөттөр).
Амдангдардын ата-бабалары Египеттин түштүгүндөгү Нил дарыясынын өрөөнүндө жашашкан. 16-17 кылымдарда алар түштүк-батышка (азыркы судандын Дарфур жана чаддын Вади-Фера аймактарына) көчүп кетишкен.
Дыйканчылык (дан эгиндер, төө буурчак, кунжут ж.б.) менен көчмөн малчылык (төө, кой, эчки) менен алектенишет. Аялдар килем токуушат. Балдар эчкинин жана төөнүн жүнүнөн жип ийришет.
Эркектер ун, кездеме, шекер жана чай сатып алуу үчүн малды базарларда сатышат.
Отурукташкандардын арасында арабдар жана мабалар менен никелер кездешет. Көчмөндөрдүн арасында загавалар менен никелер кездешет. 
Арабдардын таасиринен жана этностор аралык никелерден улам, тил (көпчүлүгү араб тилине өткөн), салттар жана маданият акырындап жоголуп баратат.

 Булактар 
https://www.peoplegroups.org/Explore/groupdetails.aspx?peid=11417

https://joshuaproject.net/people_groups/10289/su

https://www.101lasttribes.com/tribes/mima.html

Категория:Африка этностору

Амданг тили
Нилот расасы

Нилот расасы — чоң негроид расанын курамындагы өзгөчө антропологиялык тип. Борбордук жана Чыгыш Африканын саванналарында, Нилдин жогорку агымында — Түштүк Суданда, Угандада жана башка өлкөлөрдө таралган. Бул расанын өкүлдөрү планетанын эң узун жана кара терилүү адамдарынын катарына кирет. Бул тип нилот элдерине мүнөздүү.
Нилот расасы судан тибиндеги негроид расасы менен эфиопиялык расанын белгилерин айкалыштырат.
Россиялык антрополог В.В.Бунак нилот тибин өзүнчө раса катары караган.

420pxМасаи улутундагы эркек.

Мүнөздүү өзгөчөлүктөрү:

Теринин өтө караңгы пигментациясы.
Абдан тармал кара чач.
Башка негроиддерге салыштырмалуу эриндер анча коюуланган эмес.
Бою узун. Эркектердин орточо бою 180 см. Ануак эркетердин орточо бою 177 см. Нуэр эркектердин орточо бою 185 см.
Кууш бет.
Башка негроиддерге салыштырмалуу прогнатизм азыраак.
Өтө узун дене түзүлүшү.
Буттары жана колдору узун.

Антропологдор нилот расасы негроиддердин эфиопиддер менен аралашуусунун натыйжасында келип чыккан деп эсептешет.
Ошондой эле, Чыгыш Африкада жашаган байыркы койсан калдыктары нилот расасынын калыптанышына катышкан деп эсептелет.
Нилоттордун арасында «‎койсандык»‎ Y-гаплогруппасынын («‎А»‎)
болушу буга далил.

 Булактар

http://sknowledge.ru/Msg.aspx?id=8479

https://nboa.livejournal.com/74710.html

https://gufo.me/amp/dict/biological_anthropology/%D0%9D%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B8%D0%BF_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B

Категория:Африкадагы антропологиялык типтер
Сокотралыктар

Сокотралыктар — семит эли. Сокотра (Йеменге караштуу) аралынын түпкү калкы.
Саны 71,4 миң адам.

Тил

Сокотра тили семит уясынын түштүк аравия тобуна кирет. Араб тили да колдонулат.

Ишенимдер

Ишенгендер мусулмандар (шафит мазхабынын сүннөтөрү).
15-кылымдын аягына чейин аралдын калкы христиан (несториан) болгон.
1480-жылы аралды Махра султандыгы басып алгандан кийин, калк исламдашкан.
Исламга чейинки (бутпарас жана христиан) элементтер сакталып калган.

Келип чыгышы

Элдин калыптанышына аралдын байыркы түштүк семит уруулары, индиялыктар, гректер, арабдар, эфиопиялыктар, сомалилер, бантулар, португалдар катышкан.

Экономика

Балыкчылык (акула, тунец, ментициррус, риф балыктары, омар ж.б.). Акуланын эти экспортко кетет.
Багбанчылык (финник ж.б.).
Малчылык (кой, эчки, уй, төө) тоолуу жерлерде. Эритилген уйдун майын (ги) материкке сатканга алпарышат.
Жыпар жыттуу чайырларды (ладан, мирра, драцена) чогултуу. Баары экспортко кетет.

Турак жай

Тоолордо таштан курулган үйлөрдө жашашат. Үңкүрлөр сезондук турак жай катары колдонулат. Жээк түздүгүндө алар ракушечниктен жана пальма бутактарынын кепелеринде жашашат. 

Маданият

Бай оозеки фольклор сакталып калган – мифтер, жомоктор, уламыштар, теметхель (афористикалык төрт сап ырлар), каада-салт ырлар (майрамдык то’одиин, эмгектик кулхель ж.б.).

 Булактар

 Тышкы шилтемелер 
https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3633759 

https://socotra.ru/sokotrijczyi.html

https://www.aviasales.ru/psgr/article/sokotra-3

http://www.turlocman.ru/yemen/3560 

Категория:Африка этностору

Категория:Семиттер
Койсан расасы

Койсан (бушмен, кап) расасы — африкалык раса. Мурда бул раса негроид расанын бир бөлүгү деп эсептелген. 1962 жылы америкалык антрополог Карлтон Кун тарабынан кичи раса катары сунушталган.
Азыркы мезгилде койсан расасы өзүнчө чоң раса катары каралууда.

320pxБушмен мергенчиси.

РАСАНЫН ЖАЙЫЛЫШЫ

Түштүк Африкада таралган. Койсан расанын өкүлдөрү — бушмендер, готтентоттор жана Түштүк Африкадагы кээ бир банту тилдеринде сүйлөгөн этникалык топтор.

МҮНӨЗДҮҮ ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ

Башка негроиддерден айырмаланып, койсаниддер тери күрөң же саргыч-күрөң түсүнө ээ.

Бою негроиддерге (пигмейлерден башка) караганда төмөн.

Жүзү кичинекей, жалпак.

Кең мурун. 

Көздөрү негроиддерге караганда кичине, үстүңкү кабактын бүктөмү жакшы өнүккөн. Эпикантус кездешет.

Беттеги жана денедеги чачтын сейрек өсүшү.

Башындагы чачтар спираль түрүндө тармал.

Бел лордозу олуттуу стеатопигия (жамбаштагы май) менен айкалышат. Аялдарда кездешет (эркектерде азыраак).

Чоңдордун терисине эрте бырыш түшөт. 

Айрым өзгөчөлүктөрү монголоидге окшош.
Койсан расасынын курамында кээде эки антропологиялык тип — бушмен жана готтентот болуп бөлүнөт. Готтентот тиби чекесинин эңкейиши, өнүккөн каш рельефи, баш сөөгүнүн чоңдугу жана чоң бою менен мүнөздөлөт.

КЕЛИП ЧЫГЫШЫ

Койсан расасы Түштүк жарым шардагы байыркы расанын калдыгы деп эсептелет. Байыркы убакта ал раса кеңири таралган, анын ичинде экватордун түндүгүндө. Бул фактыларды палеолит жана мезолит табылгалары (байыркы расанын белгилери менен) тастыктайт.
Кийинчерээк, түндүктөн жана батыштан келген негроиддер байыркы расаны сүрүп чыгарышкан.

 Булактар 

https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4931433 

https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2043448 

https://dic.academic.ru/dic.nsf/natural_science/1667/%D0%91%D0%A3%D0%A8%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF

Категория:Африкадагы антропологиялык типтер
Амданг тили

Амданг тили (мими, билтине, андангти и ж.б.) — фур уясына кирет. Чаддын чыгышында Вади-Фера аймагында жана аны курчап турган аймактарда (Батха, Ваддай), ошондой эле Судандын батышында Дарфур аймагында таралган. 
Сүйлөгөндөрдүн саны 170 000 адам (2024ж.). 

Кучан, сунта, яуада жана тере амданга диалектилерине бөлүнөт.
Тилдин лексикасында араб тилден кирген сөздөр көп.

 Булактар 
https://glottolog.org/resource/languoid/id/amda1238

https://studylib.net/flashcards/set/azyki-cada_202430

https://www.ethnologue.com/language/amj/

https://www.sil.org/resources/archives/9036

https://www.britannica.com/topic/Amdang-language

https://joshuaproject.net/languages/amj

Категория:Нил-сахара тилдери
Сандаве

Санда́ве (васандаве) — Танзаниянын борбордук аймактарындагы (Додома региону, Кондоа округу) Бубу жана Мпонде дарыяларынын ортосундагы жашаган автохтондук эл.Саны 60 миң адам (2014-ж.).

ТИЛ

Койсан гипотезасынын алкагында каралган обочолонгон сандаве тилинде сүйлөйт. Банту тилдери (суахили, ньятуру ж.б.) да колдонулат.

ИШЕНИМДЕР

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Рухтарга (токойдун, аскалардын, үңкүрлөрдүн, пайдалуу жана зыяндуу ж.б.) сыйынуу кеңири таралган. Ошондой эле Айдын, жылдыздардын, жыл мезгилдердин, жаачынын культтары болгон. Магия колдонушат.
Христиан динин избасарлары бар.

КЕЛИП ЧЫГЫШЫ

Сандаве Чыгыш Африкадагы эң байыркы элдердин бири. Аларда байыркы Ү-хромосомалык жана митохондриялык гаплогруппалар аныкталган. Сандавенин ата-бабалары палеолит доорунда хадзапи ата-бабаларынан бөлүнүп кетишкен.Сандаве банту элдеринин маданият элементтерин кабыл алган.XX кылымдын башында сандаве эли герман колонизаторлору тарабынан террорго (массалык өлтүрүүлөр, тоноолор, камчы менен системалуу жазалоо) кабылган. 

КООМ

Салттуу коомдук уюмдун негизин бир нече чакан үй-бүлөлөрдөн турган чакан топтор түзөт. Өз ара кызматташуу системасы практикаланат, мисалы үй курууда, аңчылыкта (пил, керик, буйвол), түшүм жыйноодо.

ЧАРБАЛЫК ИШТЕР

Аңчылык, жыйноочулук жана балык уулоо менен алектенишет. XX кылымда дыйканчылык (жерди кол менен иштетүү) жана малчылык (эчки, тоок) айрым топтордун арасында тараган.

МАДАНИЯТ

Ыр жана бий фольклору өнүккөн. Жаныбарларды (арстанды ж.б.) имитациялоо бийлер. Түшүм жыйноо жана дарылоо менен байланышкан атайын ырымдар. Мифтер (дүйнө жаратуу жана Варонгвенин жогорку рух жөнүндө), тарыхий уламыштар, таалимдүү аңгемелер (коллективизм жана ынтымак жөнүндө) сакталып калган.

 Булактар 

https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3531740 

http://etnolog.ru/people.php?id=SAND

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/099/368.htm

https://peoples_religion.academic.ru/69/%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5

Категория:Африка этностору

Категория:Койсан тилдеринде сүйлөгөн элдер

Сандаве тили
Кина

Кина (белгиси: K; коду: PGK) — Папуа-Жаңы Гвинеянын улуттук валютасыMoneyConvert. Дүйнөдөгү валюталарынын тизмеси. . 100 тойядан турат. Кина аталышы Токай аймагындагы куануа тилинен келип чыккан.

 Тарыхы 
Папуа-Жаңы Гвинея колония болуп турган жылдары, Германиянын Жаңы Гвинеясынын аймагында немис маркалары, ошондой эле 1894-жылы чыгарылган германиялык Жаңы Гвинея компаниясынын монеталары колдонулганThe History of Money and Currency.. 1899-жылы колониядагы бийлик империялык башкарууга өткөндө, бул монеталар жүгүртүүдөн алынып, ордуна жалпы мамлекеттик монеталар киргизилген. 1914-жылы казыналыктын ноталары марка валютасында чыгарылган.

Британиянын Папуа аймагында алгач британиянын фунту жүгүртүдө болгон. 1906-жылы 1-сентябрда Папуада жана 1914-жылы 12-сентябрда Жаңы Гвинеяда жүгүртүдө австралиялык фунт киргизилген, ал эми 1929-жылы пенс жана шиллинг Жаңы Гвинея аймагынын атайын монеталары чыгарылган жана 1945-жылга чейин чыгарылып турган.

Жапон оккупациясы учурунда Океания үчүн чыгарылган О сериясындагы 1/2, 1, 10 шиллинг жана 1 фунт стерлинг купюралары колдонулган. Экинчи дүйнөлүк согуш аяктагандан кийин Жаңы Гвинеяда австралия фунттары, 1966-жылдын 14-февралынан тартып австралия доллары расмий валюта болгон.

1975-жылы 19-апрелде Жаңы Гвинея көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин, кина атылышындагы жаңы улуттук валюта чыгарылган. Австралия доллары 1976-жылдын 1-январында мыйзамдуу төлөм каражаты макамын жоготкон.

1985-жылдын апрелинде биринчи эстелик банкнот чыгарылган. 2007-жылы 19-апрелде 1 жана 2 тойя монеталары жүгүртүүдөн алынган.

 Монеталар 
left|300px
Жүгүртүүдөгү монеталар:
 5 тойя
 10 тойя
 20 тойя
 50 тойя
 1 кина
 2 кина 
 5 кина

 Банкноттор 
 Сүрөт Номинал(кин) Өлчөмү
(мм) Түсү Сүрөттөөмөсү Чыгарылган күнү Алдыңкы бети
(аверс) Арткы бети
(реверс) Алдыңкы бети Арткы бети 2 140×70 жашыл Папуа-Жаңы Гвинеянын парламенти, Папуа-Жаңы Гвинеянын герби (кунда барабанында жана салтанаттуу найзада олтурган бейиш кушунун сүрөтү). 2007 5 145×73 кызгылт көк Папуа-Жаңы Гвинеянын парламенти, Папуа-Жаңы Гвинеянын герби (кунда барабанында жана салтанаттуу найзада олтурган бейиш кушунун сүрөтү). 2008 10 150×75 көгүлтүр, кызгылт сары Папуа-Жаңы Гвинеянын парламенти, Папуа-Жаңы Гвинеянын герби (кунда барабанында жана салтанаттуу найзада олтурган бейиш кушунун сүрөтү). 2008 20 150×75 кызгылт, кызгылт сары Папуа-Жаңы Гвинеянын парламенти, Папуа-Жаңы Гвинеянын герби (кунда барабанында жана салтанаттуу найзада олтурган бейиш кушунун сүрөтү). 2007 50 150×75 кызгылт сары, сары Папуа-Жаңы Гвинеянын парламенти, Папуа-Жаңы Гвинеянын герби (кунда барабанында жана салтанаттуу найзада олтурган бейиш кушунун сүрөтү). 1999 100 жашыл, кызгылт сары Папуа-Жаңы Гвинеянын парламенти, Папуа-Жаңы Гвинеянын герби (кунда барабанында жана салтанаттуу найзада олтурган бейиш кушунун сүрөтү). 2005+

 Алмаштыруу курсунун режими 

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Папуа-Жаңы Гвинеянын банкноттору.

Категория:Океания валюталары
Соломон аралдарынын доллары

Соломон аралдарынын доллары (белгиси: SBD; коду: 090) — Соломон аралдарынын улуттук валютасыMoneyConvert. Дүйнөдөгү валюталарынын тизмеси. . 1 соломон аралдарынын доллары 100 центтен турат.

Тарыхы
Британ бийлигинин астындагы жылдарда Соломон аралдарынын расмий акча бирдиги болуп соломон аралдарынын фунту, андан кийин австралия фунту жана австралия доллары болгон.

Соломон аралдары доллары 1977-жылдын 24-октябрынан баштап австралия долларынын ордуна жүгүртүлө баштаганThe Global History of Currencies (GHOC).. Валютанын аталышы Австралия валютасынын урматынан коюлганSolomon Islands. Валюта..

1978-жылы эгемендүүлүк алгандан тартып жаңы валюта жаш мамлекеттин расмий акча бирдиги болуп калган. Эки жыл боюу соломон аралдарынын доллары австралия долларына байланган.

1983-жылы Соломон аралдарынын Өкмөтү жергиликтүү валютанын курсун австралия долларына барабар деп бекитип, валютанын кунун бекемдөөгө жетишкен. 1997-жылы декабрда Өкмөт АКШ долларына карата 20% девальвация жүргүзгөнОстров невезения в океане есть..

Монеталар
2006-жылы Соломон аралдарынын Борбордук банкы 1 жана 2 центтик монеталарды чыгарууну токтоткон, анткени металлдын баасы кыйла жогорулап кеткен. 2012-жылы чыкан монеталардын акыркы сериясы 10, 20, 50 цент, ошондой эле 1 жана 2 доллар номиналдарынан турат.

Банкноттор
1977-жылы 2, 5 жана 10 доллар номиналындагы, 1981-жылы 20 доллар номиналындагы, 1986-жылы 50 доллар номиналындагы банкноттор жүгүртүүгө чыккан. Купюралардын бир бөлүгү полимердин негизиндеги материалдарга басылган. 1986-жылга чейин чыгарылган банкноттордо англиянын ханышасы Елизавета II портрети чагылдырылган. 1986-жылдан кийин Соломон аралдарынын мамлекеттик герби түшүрүлгөн купюралар жүгүртүүгө чыгарылганСоломон аралдарынын борбордук банкынын тарыхы..

2006-жылы Соломон аралдарынын Борбордук банкы 100 долларлык купюраны чыгарган. Жаңы купюраны жүгүртүүгө киргизүү жөнүндө чечим Борбордук банктын сактоочу жайында накталай купюралардын азайышына байланыштуу кабыл алынган.
 Сүрөт Номинал(кин) Өлчөмү
(мм) Түсү Сүрөттөөмөсү Чыгарылган күнү Алдыңкы бети
(аверс) Арткы бети
(реверс) Алдыңкы бети Арткы бети 2 Жашыл Соломон аралдарынын гербиБалыкчылар 2006 5 Көк Соломон аралдарынын гербиКайык 2004 10 Кызгылт Соломон аралдарынын гербиТокуучу 2005 20 Күрөң Соломон аралдарынын гербиЖоокерлер 2004 50 Жашыл Соломон аралдарынын гербиГеккондор 2005 100 Ачык күрөң Соломон аралдарынын гербиКокос жыйноо 2006+

 Алмаштыруу курсунун режими 

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
 Соломон аралдарынын банкноттору.

Категория:Океания валюталары
Сандаве тили

Санда́ве (Kisandawe, Sandaui, Sandaweeki, Sandawe, Sandawi, Sandwe)
— сандаве элинин эне тили. Танзаниянын Додома провинциясынын Кондоа районунда (Бубу жана Мпонде дарыяларынын ортосунда) таралган.
Сүйлөгөндөрдүн саны 40 миң адам (2000ж.).

Диалектилер

Сандаве тили чыгыш жана батыш диалектилерине ээ.

Колдонуу

Тилди бардык курактык топтор колдонушат. Тил күнүмдүк үй-бүлөлүк жашоодо колдонулат. Бирок мектептерде тил окутулбайт.

Классификация

Изоляцияланган тил. Бирок тилде чыкылдаган үнсүздөр (кликстер) болгондуктан, койсан тилдерине шарттуу түрдө киргизилген. Чыкылдатуунун 3 негизи бар: денталдык, альвеолярдык, латералдык. Чыкылдаган фонемалары мүмкүн 
жалпысынан койсан тилдерине мүнөздүү болбогон башталгыч жана орто позицияларда жолугушуу. 

Лингвистикалык мүнөздөмө

Лингвистикалык мүнөздөмөгө ылайык, тил агглютинативдик жана тоналдык деп эсептелет.

Грамматика

Зат атточ

Зат атооч жынысын (эркек, аялдык жана нейтралдуу) жана санын (жекелик жана көптүк) көрсөткөн тамыр жана суффикстерди камтыйт.

Сын атооч

Сандаведе сөздүн өзгөчө бөлүгү катары сын атоочтор жок. Атайын этиш конструкциялары алардын функциясын өзүнө алат

Ат атооч

Ат атоочтор жеке сөз катары да, сөздүн башка бөлүктөрүндө атайын суффикс катары да болушу мүмкүн.
Мисалы, "мен" ат атоочуна tsi сөз туура келет жана суффикс -és.
Жеке ат атооч суффикстер:

1 жекелик сан: -és — мен
2 жекелик сан: -i — сен
3 жекелик сан, эркек роду: -à 
— ал
3 жекелик сан, аял роду: -sà — ал
 
1 көптүк сан: -wà 
— биз
2 көптүк сан: -è — силер
3 көптүк сан: -ʔà — алар

Синтаксис

Негизги сөз тартиби — SOV (ээ—тике толуктооч—баяндооч). Бирок, сүйлөмдөгү сөз тартиби бир нече "субъектти аныктоо стратегиясынын" болушунан улам өтө ийкемдүү.
Жөнөкөй сүйлөмдүн мисалы (орточо тон белгиленбейт):

úte-s kx’aré-és hàʔ!à
кечээ—мен бала—мен чакырдым
"Кечээ мен бир баланы чакырдым".

Лексика

Сөздөрдүн мисалы:

мен — ɕi
сен — ha=pu
биз — s̚uŋ
эмне — ho-ɕo
ким — hoне-cˀe
бир — cˀexe
эки — ki(-)so
куш — tʰui
ит — kákà
бак — tʰé
жалбырак — ǀá
эт — ǀ̃ĩ
жумуртка — dḭʔa
мүйүз — ƛáná
куйрук — cˀoa
баш — ɕé
чач — cˀê
көз — ǀóé
кулак — kéké
мурун — ǀ̃atʰi
тиш — !ˀakʰa(ŋ)
тил — !ʰe(ŋ)
ооз — !̃ũ
кол — ƛˀũ
тырмак — cˀwáʔá
бут — ǁʰàtá
жүрөк — ʒigida
кан — ǁˀekˀa
сөөк — !ì
ичүү — cˀé
тамактануу — manɕʰa
угуу — kʰéʔé
өлүү — ƛá-
өлтүрүү — kˀoe
күн — ǁˀakasu
ай — !a-biso
жылдыз — ǀ̃owã
суу — cˀa
жаан — ƛˀoa
таш — di(ŋ)
түтүн — cˀukˀa
от — ǁˀĩ
кара — kˀaŋkˀara
түн — tue
жаңы — ǁae
кургак — ǀ̃iŋ-
ысым — ǁoa

Лексикасында банту жана кушит тилдеринен кирген сөздөр көп.

Жазуусу

Жазуу латын алфавитинин негизинде түзүлгөн. Танзанияда тилди окуу жана жазуу үчүн өтө татаал деп эсептешет.

Булактар

https://old.bigenc.ru/linguistics/text/3531753 

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/099/369.htm

https://slovar.cc/enc/bse/2038646.html

https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/129872/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5

Категория:Койсан тилдери
Рунга (эл)

Рунга — Чаддын түштүгүндө (66 миң адам) жана Борбордук Африка Республикасынын түндүгүндө (30 миң адам) жашаган эл.
Жалпы саны 96 миң адам.
Айки (рунга-кибет) жана араб (чад диалектинде) тилдеринде сүйлөшөт.
Ишенгендер мусулмандар (сүннөттөр). Анимизм сакталууда.
Кетмен жана сугат дыйкан чарбасы өнүккөн. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү: таруу, буудай, пияз, сарымсак, коон. Талаа жумуштарга эркектер менен аялдар чыгышат, бирок жерди тазалоо жана башка оор жумуштарды эркектер гана жасашат.
Эркектер мал (уй, жылкы, кой, эчки, тоок) карашат жана жергиликтүү базарларда соода кылышат. Аялдар мал саашат, таруудан сыра жана боткону даярдашат.
Алачыктар тегерек, чатырлары конус сымал саман менен. Алачыктар чөп тосмолору менен курчалган.
Жубайлар үйлөнгөндө, колуктунун үй-бүлөсүндө эки жыл жашап, андан кийин өз үйүнө көчүп кетишет.

 Булактар 

https://joshuaproject.net/people_groups/14592/ct

https://www.peoplegroups.org/explore/GroupDetails.aspx?peid=11442

http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code5/539.html

Категория:Африка этностору

Категория:Мабан этностору

Айки тили
Физиономия

thumb| Чарльз Ле Брундун (1619–1690) адамдын физиономиясы менен жырткычтын ортосундагы байланышты чагылдырган литографиялык сүрөт
thumb| 19-кылымдагы физиономия жөнүндөгү китептеги иллюстрация
Физиономия (грек тилинен , 'physis ', "жаратылыш" жана 'gnomone' "сот" же "чагылдуруучу" дегенди билдирет) же бетти окуу - бул адамдын мүнөзүн же инсандыгын сырткы келбетинен, өзгөчө жүзүн баалоо практикасы.

 Шилтемелер
Айки тили

Айки же рунга-кибет — Чад жана Борбордук Африка Республикасындагы мабан тили.
Айки тили рунга жана кибет диалектилеринен турат. Алар кээ бир айырмачылыктардан улам кээде өзүнчө тилдер деп эсептелет.
Кибет (кибейт, кибит, кабетанг) диалектинде Чадда сүйлөшөт. Рунга диалектинде — Чад менен БАРнын ортосунда.
«Айки» (Айкиданг) лингвоними БАРнда колдонулат.

Ошондой эле тилдин башка мүмкүн болгон диалектилери бар. Бирок, алар аз изилденген.

Айки — тоналдуу тил. Тилде эки тон бар: бийик жана төмөн.
Төмөнкү дифтонгдор кездешет:
/ei/, /ɛi/, /ai/, /eu/, /əu/, /au/, /ou/.
/ʃ/ үнсүз тыбышы араб тилинен кирген сөздөрдө гана кездешет.

 Булактар 

https://lingweb.eva.mpg.de/channumerals/Runga.htm

https://wals.info/languoid/lect/wals_code_run

https://globalrecordings.net/en/language/rou

https://glottolog.org/resource/languoid/id/rung1258

Категория:Нил-сахара тилдери
Айбек Абдылдаев

Айбек Абдылдаев (1982-жылы 5-июнда туулган) ― журналист, жазуучу. 

 Кыскача өмүр жолу 
Журналист, жазуучу Айбек Абдылдаев 1982-жылы 5-июнда Алай районундагы Каблан-Көл айылында туулган. 1999-жылы Э.Мурзаев атындагы орто мектепти, 2004-жылы Ош мамлекеттик университетинин Журналистика бөлүмүн аяктаган. 

Журналистикадагы эмгек жолун 2003-жылы “Ош жаңырыгы” гезитинен баштаган.  2003-2007-жылдары “Ош жаңырыгы” гезитинде кабарчы, жооптуу катчы болуп иштеген. 

2007-2021-жылдары ‎ BBC Кыргыз кызматынын кабарчысы, веб-редактору, Лондондогу кеңсесинде радио продюсер болуп эмгектенген. 

2014-2015-жылдары Ош мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүндө мугалим: 

2021-жылдан тарта ‎“Азаттыктын” веб-редактору, 2023-жылдан тарта башкы редактору болуп эмгектенүүдө. 

 Сыйлыктары жана наамдары 
2004-жылы Таш Мияшов атындагы жаш акын-жазуучулардын фестивалынын лауреаты болгон. 2008-жылы ӨКМдин “Өзгөчө кырдаалдарды жоюуга катышкандыгы үчүн” төш белгиси берилген. 2017-2020-жылдар аралыгында Жогорку Кеңештин, Ички иштер министрлигинин, КРнын Акыйкатчы (Омбудсмен) институтунун Ардак грамоталары менен сыйланган. 

2024-жылы Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин “Маданияттын мыкты кызматкери” төш белгиси менен сыйланган. Жылда өткөрүлүүчү журналистика жаатындагы "Умтулуу-2024" сынагынын жеңүүчүсү болгон. 

 Чыгармалары 
 2016-жылы “Түндөр” ырлар жыйнагы жарык көргөн. 
 2021-жылы “От кечкен отуз күн” аңгемелер жыйнагы жарыяланган. 
 2025-жылы “Абдувахаб Мониев” аталышындагы эмгеги жарык көргөн.

 Шилтемелер 
 "Түндөр". А4702300200-16. УДК821.51. ББК 84 Ки 7-5. ISBN 978-9967-180-56-9. ©Абдылдаев А., 2016 

 "От кечкен отуз күн". УДК821.51-3. ББК 84 (5Кир)-44. ISBN 978-9967-29-448-6. ©Абдылдаев А., 2021. 
 "Абдувахаб Мониев". УДК 821.512.154-3 ББК 84 (5Кир)-46 ISBN 978-9967-35-370-1 ©Абдылдаев А., 2025. 

 Айбек Абдылдаев: Музыкант
 Айбек Абдылдаев: Чоң энем күткөн жаз
 Айбек Абдылдаевдин аңгемелери
 Айбек Абдылдаев | Экөө | Аудио китеп
Категория:Кыргыз медиасы
Категория:"Азаттык" үналгысы
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргызстан
Категория:Ош облусу
Категория:Кыргызстандын журналисттери
Категория:Кыргыз журналисттери
Категория:Кыргыз маданияты
Категория:Кыргыз акындары
Категория:Публицисттер
Категория:Поэзия