Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Түштүк Эңилчек мөңгүсү

thumb|Түштүк Эңилчек мөңгүсү.
Түштүк Эңилчек мөңгүсү —Борбордук Теңир-Тоодогу тоо арасындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Кантеңир тоо тоомунда. Теңир-Тоодогу эң чоң мөңгү. 

Орто Азияда Федченко мөңгүсүнөн кийин 2-орунда. Уз. 58,9 км, туурасы 2–3 км, аянты 613,2 км2, орт. калыңдыгы 300–400 м. Жалпы аянтынын 461 км2 кар топтолуучу фирн, 152 км2 абляция облустарына таандык. Абляция облусунун 48,8 км2 бөлүгү мореналар менен капталган. Бозкыр жана Меридиан кырка тоолорунун кесилишкен жериндеги Аскер Топографтары чокусунун (6873 м) этегинен башталып,түндүккө, Кантоонун (6995 м) түш. этегинен батышка созулуп жатат. Түндүктөн Теңир-Тоо ж-а Сары-Жаз, түштүктөн Бозкыр жана Эңилчек кырка тоолору менен чектешет. Тоо арасындагы бутактап кеткен өрөөн тибиндеги мөңгү. Аны түзгөн ири айрыктары: Жылдызча (аянты 91,8 км2), Комсомол (70,2 км2), Пролетарий туристи (42,2 км2), Жапайы (32,1 км2) ж. б. Түштүк Эңилчек мөңгүсү системасына аянты 0,5 км2ден чоң болгон 121 мөңгү кирет; алардын 21 негизинен мөңгүгө кошулбай, анын алабында гана жайгашкан. Ири айрыктары жана майда куймаларынын көбү сол (түш.) тарабынан кошулат. Андан Түндүк Эңилчек мөңгүсү кийин ажырап (чегинип) кеткен. Аларды Мерцбахер көлү бөлүп турат. Түштүк Эңилчек мөңгүсүнүн эң бийик жери Жеңиш чокусунда (7439 м), этеги 2950 м бийиктикте; мөңгүнүн башы м-н этегинин айырмасы 4489 м. Тик капталдуу түш. жагында күн нуру аз тийгендиктен кар чеги 4000 мге чейин төмөндөйт, түн. тарабында 4550 мге чейин жогорулайт. Кыймылынын жылдык ылдамдыгы 60–70 м, этегинде 5–6 мге чейин. Этегинин абалы 1886-жылдан азыркы убакка чейин өзгөрө элек. Мөңгүдөн Сары-Жаздын куймасы – Эңилчек суусу башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү
Категория:Теңир-Тоо
Чоң каракаман мөңгүлөрү

Чоң каракаман мөңгүлөрү — Тескей Ала-тоонун түштүк капталында жайгашкан өрөөн тибиндеги 4 мөңгү. Кичи Нарын дарыясынын куймасы – Балгарттын алабында. Батышындагы мөңгүнүн узундугу 6,8 км, аянты 10,5 км2; башы деңиз деңгээлинен 4630 м бийиктикте, этеги 3610 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4100 м. Түндүгүндөгүсүнүн узундугу 3,6 км, аянты 3,9 км2. Башы деңиз деңгээлинен 4630 м, этеги 3720 м бийиктикте жатат. Түштүгүндөгү мөңгүнүн узундугу 4,4 км, аянты 3,3 км2; башы 4710 м, этеги 3840 м бийиктикте жатат. Чыгышындагы мөңгүнүн узундугу 3,6 км, аянты 6,0 км2; башы 4330 м, этеги 3820 м бийиктикте жатат. Ч. К. м-нөн башталган суулар кошулуп, Балгарттын курамы – Каракаманга оң жактан куят.
Булактар 
 

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү
Гемолиттик аз кандуулук

Гемолиттик аз кандуулук — Кызыл кан денечелеринин тез бузулушунан пайда болгон аз кандуулук оорусу. 

Кандагы Кызыл кан денелери орто эсеп менен 110—120 күн жашайт. Бирок алар түрдүү оорулардан (туберкулёз, сепсис ж. б.), уулануудан (жылан жанa аары уусунан, мышьяктан) жанa кээ бир дарылардын таасиринен бузулуп, 7—8 күн гана жашайт да, Гемолиттик аз кандуулукту пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Медицина
Папан суу сактагычы

Папан суу сактагычы - Ош облусунун Кара-Суу районун аймагында. 

Каптар капчыгайында, Акбуура суусунун нугуна курулган. Ош шаарынан 16 км аралыкта. Көп жылдык суу агымын жөнгө салат. Сугатка пайдаланылат. 1983-ж. ишке киргизилген. Уз. 8,5 км, эң жазы жери 1,6 км, эң терең жери 100 м, суу толгондогу аянты 7,1 км2, көлөмү 260 млн м3. Плотинасынын уз. 107 м, туурасы 20 м, бийиктиги 100 м. Андагы топтолгон суу 39,6 миң га жерди сугарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кара-Суу району
Категория:Суу сактагычтар‎
Чанач (каныш) заказниги

thumb|Кауфман жоогаз (Tulipa kaufmaniana).
Чанач (каныш) заказниги – Чаткал өрөөнүндөгү ботан. заказник. 

Аянты 40 га. Ал мурунку СССР Кызыл китебине кирген кауфман жоогазыны ж-а корольков шалфейи өскөн аймакты коргоо максатында 1975-ж. уюшулган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Коруктар‎
Категория:Кыргызстандын географиясы
Категория:1975-жыл
Жарташ курорт зонасы

Жарташ курорт зонасы – Москва районундагы бальнеол. курортко ылайыктуу аймак. Беловодский т. ж. бекетинен 30 км түштүктө, Бишкектен 100 км түш батыш тарапта (Бишкек ш. м-н авт. жолу аркылуу байланышат).
 
Кыргыз Алатоосунун түн. капталында, деңиз деңг. 2400 м бийиктикте жайгашкан. Климаты мелүүн континенттик. Кышы мелүүн суук (январдын орт. темп-расы –5°С); жайы салкын (июлдуку –17°С). Жылдык жаан-чачыны 650 ммдей. Жылдык орт. салыштырмалуу нымдуулугу 59%. Дарылоочу негизги табигый фактору – көмүр кычкылтектүү гидрокарбонаттуу магний-кальцийлүү суу (минералдануусу 1,6 г/лге чейин); составында темир (10–12 мг/л) бар. Суткалык дебити 1728 м3ге жеткен эки скважинасы пайдаланылат. Суусу дарылоо-суусундук катары «Аксуу» деген ат м-н («Жарташ нарзаны» деп да аталат) бөтөлкөгө куюлуп алынат. Ашказан, ичеги, боор, өт жолдору оорулуулар пайдаланат. О. эле, к. Аксуу (Жарташ) минералдуу суусу макаласын.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Москва району
«Тамга» санаторийи

«Тамга» санаторийи – Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз р-нундагы климат ж-а баткак м-н дарылоочу курорт. 

Бишкектен 330 км түш.-чыгыш тарапта (аны м-н автобус аркылуу катташат), Балыкчы т. ж. бекетинен 148 км аралыкта. Ысык-Көл курорт зонасына кирет. Ысык-Көлдүн түш. жээгинде, Тамга суусунун оң өйүзүндө, деңиз деңг. 1684 м бийикте жайгашкан. Климаты деңиздик. Кышы жумшак; январдын орт. темп-расы –2°С, жайы серүүн, июлдун орт. темп-расы 18°С. Жылдык жаан-чачыны 250 мм. Жылдык орт. нымдуулугу 58%. Жылына 2800 с күн тиет. Тоо-өрөөн шамалдары мүнөздүү. Климаттан сырткары дарылоочу фактор катары сульфат баткагы пайдаланылат. Анын кени Тамгадан 8 км батыш тарапта ж-а Ысык-Көлдүн Акчий булуңунун акваториясында жайгашкан (запасы 40,9 миң т). Баткак м-н дарылоодон, климат ж-а талассотерапиядан (күн нуру ж-а аба ваннасы, көлгө киринүүдөн) сырткары суу ж-а нур м-н дарылоо, айыктыруучу гимнастика, укалоо ж. б. жасалат. 

1928-ж. жайкысын гана иштеген эс алуу үйү ачылган анын базасында 1942-жылдан бери санаторий иштейт. Мында жүрөк-кан тамыр ж-а нерв системалары, дем алуу (учук оорусуздар), тамак сиңирүү органдары, кыймылдоо-таяныч аппараттары, гинекологиялык оорулар дарыланат. Дарылоо ж-а дем алуу корпустарын курчап турган паркта дарак ж-а бадалдардын 25 түрү өсөт зараң, кайың, эмен, каражыгач, акчечек, карагат ж. б. арбын. Вольераларында кыргоол, чил, кекилик, элик асыралат. Парктан көлдү карай терренкур маршруттары кетет. Ысык-Көлдүн жээгинде дарылануучу жээк, кайык бекети бар. «Т.» с-не жакын турбаза жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Жети-Өгүз району
Категория:Туризм
Категория:Медицина‎
Мустаг

Мустаг - Музтаг, Муз тоо – эски топоним, Кыргызстандагы бийик тоолуу аймак. 

Тарыхый геогр. адабиятта Музтаг жөнүндө түрдүү түшүнүк болгон. Биринчисинде Мустаг – Борб. Теңир-Тоодогу бийик тоолуу чакан аймак. Кытай географиясында ал Сюань Цзандан (7-к.) тартып Линшань, Лыншань («Музтоо») деп аталат. Экинчиси б-ча (орус окумуштуусу Г. Ф. Миллер, француз Ж. Дегин, 18-к., немец К. Риттер, 1832-ж.), М. чыгышта Музарт суусунан тартып, батышта Болор (Фергана) кыркаларына чейин созулган тоолуу өлкө. Бирок 19-кылымдын 2-жарымындагы ж-а 20-к-дын башындагы изилдөөлөргө байланыштуу, топонимдин семантикалык маңызына карата аталыш Теңир-Тоо тоо системасынын тоому, ак кар, көк музга бөлөнгөн Кантоо Жеңиш чокуларынын тегерегине көчкөн. Бул жерде өлкөдөгү өтө бийик Жеңиш, Кантоо (Кантеңир) чокулары бар. Өткөн кылымда Мустаг Музарт, Мусур аттары м-н да белгилүү болгон. Теңир-Тоонун азыркы номенклатурасында бул ат аз кезигет. Ал көбүнчө эски, тарыхый топоним түрүндө гана эскерилет. Кээде Какшаал тоо кыркасынын чыгыштагы эң четки өтө бийик бөлүгү Музтоо же Чоңактоо аталып жүрөт. Мустаг эски (орто кылымдан бери) аттарга кирет. Аны топонимдин 2-компонентинин жазылыш формасы (кыргызча тоо ордуна байыркы түрк тилиндеги –даг//таг терминдеринин колдонушу) ачык эле көрсөтүп турат. 

Кытайча Лыншань («Музтоо») байыркы түрк топониминин котормосу. Тоолорду муз, мөңгү каптаганга байланыштуу бул ат берилген. Кырг-нда «муз» термининен курулган топонимдер (Музтөр, Музбел ж. б.) көп.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топонимдер‎
Айдын тутулушу

thumb|Айдын тутулушу.
thumb|Айдын тутулушу.
Айдын тутулушу – Айдын Жердин көлөкөсүндө калган кездеги көрүнүшү. 

Ай толук бойдон же жарым жартылай Жердин көлөкөсүнө капталып калганда тутулат. Күндүн нуру Жердин атмосферасында сынгандыктан, тутулуунун чоң фазасында Ай кызгылт-күрөң түстө болуп көрүнөт. Айдын толук тутулуу фазасы 1 саат 40 минутага созулат, анткени Жердин көлөкөсү Айдын диаметринен чоң. Ай тутулуу жыл сайын болуп турушу ыктымал.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Астрономия‎
Ак Жылдыз

thumb|Вега.
Ак-Жылдыз (Вега) – Түндүк жарым шардагы эң жаркырак жылдыз – Веганын кыргыздар койгон аты. 

Лира топ жылдызына кирет. Жайкы түндө асмандан жаркырап жакшы көрүнгөндүктөн кыргыздар аны Акжылдыз, Жаркырак жылдыз деп атап, анын таңга маалкы абалына карата эгин эгүү маалдарын аныктаган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Астрономия‎
Ак-Суу

Ак-Суу – кар, мөңгүдөн башталган тоо суусу. 

Кыргызстанда эң кеңири таралган термин. Термин көбүнчө суу наамдарына айланган. Батышта Балкандан баштап, чыгышта Алтай ж-а Цинхайга чейинки аймактарда кездешет. Кыргызстанда Ак-Суу аталган суулар, өрөөндөр, кыштактар, шаарлар, райондор ж. б. топонимдер арбын.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

 
Категория:Топонимдер‎
Арык

thumb|Арык (Бишкек‎).
Арык (суу нугу) – негизги дарыядан башталган табигый же жасалма суу нугу. 

Сууну бөлүштүрүү жана керектүү жерге жеткирүү үчүн пайдаланылат. Жасалма канал, чоң арык, чарба ичиндеги майда сугат тармактары да жалпысынан арык деп аталат. Кийин, казылган чоң арыктар – канал, чарба ичиндеги майда сугат тармактары – арык аталып калган.

Кыргызстанда Кум-Арык, Жон-Арык, Дөң-Арык, Арыктурук деген ж. б. топонимдер бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Каналдар‎
Категория:Топонимдер‎
Бүктөлүү

Бүктөлүү, тоо тектердин бүктөлүүсү – Жер тулкусундагы кыймылдардын же башка сырткы күчтөрдүн таасиринен тоотек катмарларынын толкун сымал ийилиши. Жалпысынан бүктөлүүлөр антиклиналь (тоотек катмарларынын балык жон тартып көтөрүлүшү) ж-а синклиналь (тоотек катмарларынын төмөн ийилген бөлүгү) деп бөлүнөт. 

Чоң өлчөмдөгү татаал бүктөлүүлөр антиклинорий ж-а синклинорий деп аталат. Формаларына жараша ар түрдүү болот; жайгашуусуна карата сызыктуу (созулуп жаткан), кыска же тегерек (брахиантиклиналь, брахисинклиналь). Пайда болуу учурундагы тектон. шартка жараша – платформалык, геосинклиналдык ж-а ара бөк (алардын ортосундагы) бүктөлүү деп ажыратылат. Бүктөлүүлөр негизинен 3 жол м-н – тоотек катмарларынын багыты ж-а тик багыт б-ча таасир кылган күчтөрдөн, о. эле чоң кысымдын таасиринен пайда болот. Бүктөлүүнүн натыйжаснда катмарланган чөкмө тектердин түрдүү масштабда ж-а формада бүктөлүштөрү, о. эле жер кыртышында гранит-метаморфизм кабаттары пайда болуп, ири тоо тизмектери жаралат. Бүктөлүү узак убакта пайда болот. Жердин тарыхында архейден (мындан 2,6 млрд.жыл мурда болуп өткөн) тартып төртүнчүлүк мезгилге чейин байкал, каледон, герцин, мезозой же киммерий, альп сыяктуу негизги бүктөлүү замандары болуп өткөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Геология‎
Категория:Тоолор
Дан эгиндери

thumb|Дан эгиндери.
Дан эгиндери – дан берүүчү маанилүү азык-түлүк өсүмдүктөрүнүн тобу. 

Аларга буудай, кара буудай, арпа, сулу, шалы, жүгөрү, сорго (ак жүгөрү), таруу ж. б. кирет.

 Дагы караңыз 
 Дан өсүмдүктөрү

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Айыл чарба
Категория:Ботаника
Деңиз

thumb|500px|Деңиздердин жана океандардын чек аралары
thumb|Жер ортолук деңиз.
Деңиз — кургактыктын четинде жайгашкан, кээде аралдардын тизмеги, же суу астындагы көтөрүңкү жерлер м-н бөлүнгөн океандын бир бөлүгү. океандан Океан м-н кысык аркылуу байланышкан же океандын ачык бетинен шарттуу гана бөлүнгөн, суусунун гидрологиялык режими м-н айырмаланган суу массасы. 

Кээде океандын ачык, төрт тарабында тең кургактык же аралдар жок аймактары да деңиз деп шарттуу аталат. Мис., Атлантика океанындагы Саргасс деңизи (ал калкыма балырлардын көптүгү м-н өзгөчөлөнөт). Кээде туюк көлдөрдү да деңиз деп шарттуу аталат (мис., Каспий, Арал, Жансыз деңиздери). Кээ бир зор аянтты ээлеген, режими б-ча деңизден айырмасы жок океандын бөлүктөрү булуң деп аталат (мис., Мексика, Гудзон, Бенгал, Гвинея булуңдары). Жайгашуу абалына ж-а гидрологиялык режиминин өзгөчөлүктөрүнө жараша ички (Кара деңиз, Балтика деңизи), четки (Баренц, Лаптевдер, Беллинсгаузен), аралдар арасындагы (Ява, Банда, Сулавеси) ж-а материктер арасындагы (Жер Ортолук, Кызыл деңиздери) болуп бөлүнөт. Деңиз топоним катары да (мис., Казакстандагы Теңгиз көлү) кездешет.

 Булактар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
Добул уруу

Добул уруу, мөндүр уруу – айыл чарба өсүмдүктөрү м-н жемиш бактарын мөндүр түшүп талкалашы. 

Добулдун зыяны мөндүрдүн чоңдугуна ж-а шамалдын күчүнө жараша болот. Майда жандыктар да көп зыян тартат.

 Дагы караңыз 
 Циклон

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Атмосфера
Жел

Жел, желаргы – аба агымы, жылжый соккон шамал. 

Тоо боору м-н өрөөн, көл бети м-н анын кылаасы бирдей жылыбай, алардын ортосундагы темп-ралык айырмадан пайда болот. Желдин күчү Бофорт шкаласы б-ча 1,6 м/секга чейин жетет. Ал бир азга гана созулат, кээде шамалга өтөт. Катуурак ылдамдыктагы (3,4 – 5,4 м/сек) жел желаргы, эртели кеч болуучу жел – сыдырым жел, абанын темп-расы жогорулап, нымдулук төмөн учурдагы желаргы – жел же коңур жел, ысык жел – керим сел деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Метеорология
Жылуу агым

thumb|Гольфстрим.
Жылуу агым – белгилүү кеңдиктеги океандын ошол бөлүгүндө суунун температурасынан жылуураак болгон деңиз агымы. 

Адатта, төмөнкү кеңдиктеринен жогору кеңдиктерди карай агат. Жылуу агымдар буулануунун өлчөмү өтө жогору болгон океан бөлүгүнөн келгиндиктен суусунун туздуулугу жогору болот (мис., Гольфстрим, Куросио). Арктика, Антарктика тараптан келген муздак жээк агымдарына жылуу деңиз агымдары. беттешкенде, ылдамдыгы күчөйт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Агымдар
Калктын жыштыгы

thumb|Калктын жыштыгы (2006).
Калктын жыштыгы – белгилүү бир аймактын калктуулугу (жыш же сейрек жайгашуусу); адам санынын аянт бирдигине (адатта 1 км2ге) болгон катышы м-н туюнтулат. Дүйнө жүзүндөгү калктын орт. жыштыгы 1 км2 жерге 40ка жакын адам түзгөн (1995). 

Айрым өлкөлөрдө, мис., Монакодо бул көрсөткүч 15 адамга жетет. Кыргызстанда 1 км2 жерге орто эсеп м-н 20 адам туура келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Демография‎
Кара тоолор

thumb|Кара тоолор (АКШ‎).
Кара тоолор – жайында кар жатпаган жапыз тоолор. Орто Азияда кара тоолордо чөл ж-а жарым чөл ландшафттары үстөмдүк кылат, бийик алкактарында гана талаа өсүмдүктөрү кездешет. 

Ал эми Түш. Сибирдеги кара тоолордо ландшафты түп тамырынан бери башка болот, алар ийне жалбырактуу тайга, каралжын токой м-н капталат. Демек, кара тоо тигил же бул аймактын табигый өзгөчөлүктөрүнө ылайыкташкан ландшафттык типологиялык термин. Кыргызстанда, Казакстанда, Өзбекстанда, Түркмөнстанда, Крымда, Кавказда, Түш. Сибирде, Кытайда, Түркияда, Иранда «кара тоо» аталган кырка тоолор ж. б. топонимдер бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Тоолор
Категория:Топонимия‎
Авиация жана космос медицинасы

Авиация жана космос медицинасы - Авиация медицинасы — медицинанын бөлүмү; анын милдетине учкучтарды (пилот, штурман, бортрадист, бортинженер жана башка) медициналык тандоо жана учуу мезгилинде экипаж мүчөлөрү менен жүргүнчүлөр үчүн талапка ылайык физиологиялык жана гигиеналык шарттарды камсыздоо, ошондой эле бийиктиктин, ылдамдыктын, түнкү учуунун организмге тийгизген таасирин изилдөө кирет. 

Авиация медицинасы 19-кылымда абада учуу башталганда пайда болгон. Абада учуучулар (аба шарларында) организмге жагымсыз ар кандай факторлорго — барометрдик басымдын төмөндөшү, атмосферадагы кычкылтектин азайышы жана башкаларга дуушарланган. Бул факторлорду изилдеп, алардын организмге тийгизген жагымсыз натыйжаларын жоюу милдети турган. Азыркы авиация медицинасы төмөнкү бөлүмдөрдөн турат: авиация физиологиясы, авиация гигиенасы, авиация психологиясы жана учкучтардын врачтык экспертизасы. Авиация медицинасы азыркы физиология, гигиена, психология жана клиникалык медицинанын эң алдыңкы методдору менен куралданган. Андан тышкары атайын аппараттар (барокамералар, катапульттар жана центрифугалар, учууда кезиге турган шартты түзүүгө боло турган самолёт-лабораториялар жана башка) түзүлдү. Акыркы жылдары авиация медицинасынан космос медицинасы бөлүнүп чыкты. Ал космоско учуу жана космос мейкиндигине чыгууда коопсуздукту жана жашоо үчүн бардык шарттарды түзүүгө багытталган. 

Космостогу факторлордун (иондоштуруучу нурлар, ылдамдык, салмаксыздык жана башка) жагымсыз таасиринен космонавттарды сактоо максатында түрдүү изилдөөлөр жүргүзүлөт. Космонавттар космоско учардан бир нече ай мурда ден соолугун чыңдап, космосто кездешүүчү кыйынчылыктарга көнүгүү, машыгуудан өтөт. Космосто учуунун өзгөчөлүгү салмаксыздык жана гиподинамия (алсыздануу) болуп эсептелет. Учуудагы салмаксыздыкка көнүгүү, гиподинамиялык факторлордун таасирин төмөндөтүү үчүн космос кемелеринин бортунда атайын түзүлүштөр, кыймылдуу жол, велоэргограф жана башка орнотулган. Космос медицинасы космонавттардын азыгына өзгөчө көңүл буруп, туалеттик керектөөлөрүн камсыз кылуу маселелерин чечет. Космос кемесинин бортунда жер атмосферасына окшош жасалма атмосфераны, ачык космоско чыгуу үчүн атайын скафандрларды түзүү космос медицинасынын негизги милдеттери болуп эсептелет. Космос медицинасынын космостук программаны (медициналык бөлүгүн) түзүүгө, космонавттарды тандоо жана даярдоого катышуусу чоң мааниге ээ болууда.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Акыл эмгегинин гигиенасы

Акыл эмгегинин гигиенасы - Акыл эмгегинде организмге жогорку талап коюлат. Акыл эмгеги менен көп иштеген киши мезгили менен кыймыл-аракеттүү жумуш жасаса же спортко кызыкса анын акыл жагынан болгон жөндөмдүүлүгү жогору болору аныкталды. Акыл эмгегин ийгиликтүү аткарууда күн тартибинин мааниси чоң. Күн тартибин сактабаган киши бат чарчайт, эмгек өндүрүмдүүлүгү аз болот.

Жумуш күнүнүн өндүрүмдүүлүгүн арттыруу үчүн эс алууну туура уюштуруу зарыл. Эс алуу туура уюштурулуп жана активдүү өтүп турууга тийиш. Эс алууну шаардан сырткары жаратылыштын кооз жерлеринде өткөрүү максатка ылайык келет. Акыл эмгегинде иштегендер үчүн эртең менен гигиеналык гимнастика жана суу процедурасы сунуш кылынат. Күндө жумушка жөө баруу жана жөө кайтуу сыяктуу адаттар эң эле пайдалуу. Уйку нерв системасынын чарчаган клеткаларына тынчтык берет. Адам суткасына 7—8 саат уктоого тийиш. Уктар алдында өтө күчтүү эмоциялык сезимге берилүүнүн зарылчылыгы жок, анткени ал уйкунун өз убагында келишине тоскоолдук кылат. Туура уюштурулган уйку «пассивдүү» эс алуунун негизги формасы болуп, активдүү эс алуу менен туура айкалышып туруусу керек.

Иш бөлмөсү кенен, жарык, таза болгону жакшы. Акыл эмгегинде маанилүү гигиеналык шарттардын бири — тынчтык. Иштеген жердеги ызы-чуу, тарсылдак, тамекинин түтүнү кишинин организмине терс таасир этип, тез чарчатат. Ар дайым таасир эткен ызы-чуу жеке гана угуу анализаторун чарчатпастан, угуу органын да начарлатып, организм бүтүндөй чарчайт. Ошондой эле акыл эмгегине алкоголь ичимдиктеринин зыяны өтө чоң. Акыл эмгегинде көп чарчабоо үчүн иш ордун туура уюштуруу зарыл. Столдун үстүндөгү буюмдардын ашыкча көптүгү алагды кылып, көңүл топтоого тоскоолдук кылат, ошондуктан ашыкча буюмдарды алып таштап, керектүүлөрүн гана жайгаштыруу талапка ылайык. Туура тамактануу организмдин бардык функциялык жөндөмдүүлүгүн өөрчүтөт. Акыл эмгегинин мезгилинде зат алмашуунун күчөшү, мээнин жана башка ткандардын керектүү заттарды көп талап кылуусу изилдөөлөрдө аныкталган. Ошондуктан, акыл эмгеги менен иштегендердин рационунда белок, май, углевод, минерал туздар, витаминдер (В, В|, В|2, С, РР) жетишерлик өлчөмдө болгону өтө зарыл.

Эмгектин, айрыкча акыл эмгегинин натыйжалуулугу үй-бүлөдөгү жана иштеген жердеги психологиялык атмосферага, адамдын көңүлүнүн ачык, сергек болушуна байланыштуу. Ошондуктан эмгек коллективинде тынчтык, ак ниеттүү мамилелер элди эмгекке уюштурат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Азык түлүк кошуундары

Азык түлүк кошуундары -эгин, азык-түлүктүн башка түрлөрүн даярдоо үчүн 1918–20-ж-нда түзүлгөн. 

Бул кошуундарга жумушчулардын, кедей-дыйкандардын ыктыярдууларынан партиялык, сов. уюмдар сунуш кылгандары кабыл алынып, эгиндүү райондорго жөнөтүлгөн. Кийинчерээк Азык түлүк кошуундары РСФСР Азык-түлүк Эл Комиссариатынын Бирдиктүү азык-түлүк реквизиция армиясына кошулуп, 1919-ж-дан ички тартип сактоо аскеринин карамагына өттү. Азык түлүк кошуундары тарабынан туруктуу баа м-н сатып алынган же кулактардан тартып алынган эгин мамл-тин карамагына өткөрүлгөн. Түркстан АССРде мындай кошуундарда 1920-ж. 4 миңден ашык киши иштеген. Эгин даярдоо м-н саясий-агартуу иштерин да жүргүзүшкөн. Кыргызстандын айрым ра-йондорунда мамл-ке эгин даярдоодо, азык-түлүк саясатын жүргүзүүдө, кедей-дыйкандардын чарбасын уюштурууда, кулактардын ж-а бай-манаптардын каршылыгын жоюуда жарды-жалчы комитеттери м-н бирге көп иштерди аткарган. Азык түлүк кошуундары граждандык согуштан кийин жаңы экон. саясатка өткөндө жоюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы: Энциклопедия / Жооптуу редактор А.Асанканов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2003. – 464 б.: сүрөт. – ISBN 5-89750-150-5.

Категория:Кыргыз тарыхы