Үркүнбаева Калбү

Үркүнбаева Калбү Термечи, өрмөкчү. 1942-ж. Алай районуңдагы Кичи-Каракол айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. 1961-80-жылдары дүкөнчү, кийин мектепте китепканачы болуп иштеген. Калбү уздугу 12 жашынан баштаган. Апасы Ашиева Сара чыгаан өрмөкчү, атасы Сарыбай уулу Үркүнбай айтылуу зергер болгон. Калбү 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Калбүнүн жасаган үлгүсү жалгыз нуска катары көрүнүүдө. Анын бөтөнчөлүгү өрмөктү өтө эндүү курат. Муну өрмөкчүлүктүн жогорку чеги катары кароого болот. Андан кереге таңгыч менен шалча жасалат. Буюмдун эни 70 смге жетет. Калбү терменин ортолук көчөтү үчүн түгөйлүү жүз жипти кара-кызыл өңдө күзүктөйт. Четине «кырк шак көчөтүнүн» бир жагы түшөт. Анда түгөйлүү он алты жип болот. Мунун экинчи тарабы да он алты тал жиптен турат. Көркөм көчөттөрдү ич ара бири биринен айырмалай турган «суусуна» («чычкан изине», «ала мончогуна») үчтөн алты тал жуп жип кетет. Анан ак жип менен кара жиптен «секиртме» түшүрөт. Алай аймагына мүнөздүү көркөм көчөттөр «тээкче» (кулундун ноктосунун учуна тагуучу мүйүз того), «сыңар ийин» (түгөйү менен бирдей эле жип бир из менен терилет) болуп саналат. Ал эми «тээкче көчөтү» жана «бото мойнок көчөтү» үчүн он үчтөн жип тандалат. Калбү эки жүздүү терме да согот. Мында ал чеберчиликтен чеберчиликке көтөрүлөт. Алайлыктар термени «кеште» дешет. Ал «кооз түр түшүрүү» дегенди түшүндүрөт. Эки жүздүү терме үчүн «ит таман көчөтүнө» тогуз жипти керектейт. Анан жалпы эле таар көчөттөрүнө «баргекче көчөтүн» көбүрөөк колдонот. Аны көбүнчө туурдук боо, үзүк боо, жабык баш боо өңдүүлөргө берет. Баш чалгычка (кереге чалгыч) он үч жип, жел боого (түндүк боо) 25 тал жип күзүктөйт. Жел боонун бетинин энине чачы төгүп, седеп тагуу аркылуу көркөмдөйт. Калбү катары ат жабуу да согот. Ага «кыйдым» деген кештени түшүрөт. Мында көркөм көчөт кыйгач келет да, ага беш-жети тал жип керектелет. Муну шалча катары согуп, дубалга тартат, керебетке, жүккө, диванга жабат, жерге төшөйт. Ал түксүз килем катары бааланат. Буюм жалаң жүндөн ийрилип, согулуп урунууга бышык келет. Калбү боз үйдүн терме боо, катары боосуна «боорсокчо, »кыйдам», «айры гүл» жана түрдүу көчөттөрдү түшүрөт. Кара боо - жүз жиптүү кырк шак. Бул боз үйдүн кереге-таңуусуна колдонулган. Уз. «60 жиптүү ай нуска» (кырк шактын бир шагы), «кочкор мүйүз», «кош кочкорок», «бото мойнок», «сыңар ийин», «тогуз төбө», «баргекче», «тээкче», «чөмүч баш», «седепче», «тоок көз», «ит тапан» ж. б. көчөттөрдү түшүрө билет. Андан башка эки жүздүү терме менен эки бетине тең кеште түшүрүп, баш чалгыч жана жел боо согот. Кештелердин баарыиа кызыл, жашыл, көк, сары, кара, ак түс колдонот. Мындан тышкары териден түрдүү кийим-кечектерди: тон, тебетей, ичик, кол кап, бостек жасайт. Чийден боз үйдүн ашканасын, канат чийин согот, чий баштык, териден тулуп, супура, баштык жасайт. Шырдак, ала кийизге узданат, килем токуйт. Аяк кап, туштук, жаздык, керебет жапкыч, туш кийиз, ат жабдыктарын саймалайт. Курактын «торпок көз», «каптама», «кыйдам», «беш жылдыз», «кайчылаш» өңдүү көчөттөрүн билет. «Жылан боор өрүмүн», «оң-сол өрүмүн», «бетме-бет өрүмүн», «чатыраш өрүмүн» аткарат. Шырдакта ар бир оюмдун аралыктарына «бармак бооч» коюп, ага «араа тиш» тартып чыгат. Бул ыкма башкаларда кездешпейт. Эмгеги баттамада. Катышкан коргөзмолөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. «Областтык кол өнөрчүлөрдүн кароо сынагы». Таар буюмдары үчүн I даражадагы диплом; 1984 ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Кереге тануу, аяк кап, терме боолору үчүн Кырплзстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин диплому; 1985 ж. Жеңиштин 40 жылдыгына арналган Бүткүл союздук кароо. Терме боолору үчүн ВЦСПСтин, Маданият министрлигинин жана Сүрөтчүлөр союзунун ардак диплому; 1987-ж. СССР ВДНХсында өткөн «Кыргыз ССРинин колдонмо өнөрүнүн көргөзмөсү»; 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук экинчи фестивалы», Лауреаттык диплом, алтын медаль; 1989 ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу курултайына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». ЭЧЖРКнүн III даражадагы диплому, медалы; 1990 ж. Республикалык «Жаш таланттар» фестивалы. Кол өнөрчүлөрдүн ийриминин жетекчиси катары Ардак грамота; 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Таар буюмдары менен катышкан.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар