Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чакмак

Чакмак, топ таш, беш таш – өспүрүмдөр оюну. Көбүнчө кыздар тегиз жерде чымчык жумурткасындай таштар (саны ар түрдүү) менен эки киши же жаат болуп ойношкон. Оюндун тартиби: белгилүү сандагы (мис., 15–30) майда таштар бир колдун алаканына салынып, чогуу бир аз өйдө ыргытылат да, бириктирилген манжалардын сыртына тосулат, тосулган таштарды этияттык менен чогуу жогору серпип, кайра бардыгын алаканга тосуп алыш керек; эгер бардыгын тосо албай кала турган болсо, анда жыдыйт (оюн улантуу укугунан ажырайт); тоссо, оюнду уланта берет. Таштардын баарын кол сыртына тосуу мүмкүн эмес; кандайдыр бир бөлүгү жерге түшөт. Колдун сыртына түшпөй, жерге түшкөн таштардын бирин (кээде 2 же 3) жерден бийиктиги 40–50 см жогору ыргытып, ал ылдый келгенче жерден бир ташты алып, ыргыткан ташты тосуп алууга үлгүрүүгө тийиш; ушундай ыкма менен жердеги бардык таштарды алып бүткөндөн кийин оюнчу бир ташты өз эсебине бөлүп коёт. Жогоруда көрсөтүлгөн жол менен оюн улантыла берет. Эгер оюндун жүрүшүндө ыргыткан ташты тосо албай же жердеги таштарды алып жатканда башка таштарга колу тийип калса оюнчу жыдып, оюн кезегин экинчи тарап алат. Кайсы жааттын өзүнө бөлүп алган ташы көп болсо, ошол утат. Утулган жаат алдын ала макулдашуу боюнча жаза тартат. Мис., шап алуу, чекеге чертүү жана башка чакмактын ойнолуш ыгына жана таштардын санына жараша топ таш же беш таш деп бөлүнөт. Чакмак шамдагайлыкка, кылдаттыкка машыктырат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чайрыкер

Чайрыкер – бирөөнүн жеринде анын эмгек куралдарын пайдалануу менен эгиндин – түшүмдүн бир бөлүгүн алуучу жерсиз дыйкан.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хан

thumb|Чыңгыз хан (1155-1227).
Хан, кан, каган, хаган («монарх», «бийлөөчү» маанисиндеги байыркы түрк сөзү) – түрк жана моңгол бийлөөчүлөрүнүн наамы. Бул термин байыркы Орхон-енисей жазма даректеринен да учурайт. Хан алгач уруу башчысы деген маанини туюнтса, селжуктар менен Хорезм шахтары тушунда Хан – князь деген мааниде колдонулган. 11–12-кылымдарда Моңгол империясында улустарды бийлегендерге, султандарга да хан наамы ыйгарылган. 

Индостандагы мусулман мамлекеттериндеги ар түрдүү мансапка ээ болгон төрөлөр да хан аталышкан. Иранда Сефевилер тушунда облусту башкаруучу, ошондой эле аскер феодал төбөлдөрүнүн бири да хан аталган. 19-кылымда хан наамы айрым бир кыргыз төбөлдөрүнө берилген.

 Дагы караңыз 
 Каган

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Чалгай

Чалгай– кездеменин шынаа түрүндө бычылган түрү. Аялдардын, эркектердин үстүнкү кийимдерин (чапан, чепкен, белдемчи жана башка) тиккенде этеги кенен жана кийгенде алды жабылып калыш үчүн капталдарына чалгай салынган. Чалгай кыргыз кийимдеринин өзгөчө элементтеринин бири болуп эсептелген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чалдыбар

Чалдыбар, шаар чалдыбары – байыркы бекемделген турак-жайдын жана шаардын калдыгы. Чалдыбар тегерек, үч бурч, тегерек же тик бурчтуу аянтча түрүндө болуп, табигый же атайын аң, чыңдалган дубалдар менен курчалган. Чыңдалган дубалдар сырттан келген душмандардан үй мүлкүн сактап, алардан коргонуу максатында тургузулган. Кыргызстандын аймагында Койсары (6–15-кылым), Күрмөнтү (8–12-кылым), Кегети (8–12-кылым), Кошойкоргон (10–12-кылым), Кемин (10–12-кылым), Казарман (11–12-кылым) жана башка шаар чалдыбарларылары бар. Шаар алдыбарларын казганда турак-жай, түрдүү буюмдар турчу жана душмандан жашынуучу жайлар табылган. Орто кылымдардагы шаар чалдыбарларына чыңдалган турак-жайлар, сепилдер жана башка кирет.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чал жыгар

Чал жыгар – үйлөнүү үлпөтүндө аткарылуучу жөрөлгө. Күйөөгө узап жаткан кыздын эжелери баланын атасынан белек доолашкан. Чал жыгар – көбүнесе кыргыздын түндүк урууларынын үрп-адатында жолуккан салт.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хара - Балгас шаар чалдыбары

Хара – Балгас шаар чалдыбары, Карабалгасун, Ордубалык – 8–9-кылымдагы Уйгур кагандыгынын борбору; Моңголиядагы шаар калдыгы. Орхон дарыясынын сол жээк тарабында жайгашкан. 840-жылы Енисей кыргыздарынын каганынын буйругу менен Ордубалык («шаарлардын борбору, байтактысы») талкаланып, өрттөлгөн. 1949-жылы С. В. Киселев жетектеген тарыхый–этнографиялык топ изилдеп, сарай, храм комплексин, шаардыктардын турак-жайларынын чалдыбарын ачкан. Металл, чопо жана таш буюмдар табылган. Калкы кол өнөрчүлүк, соода менен кесип кылган

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Чалчык-Булак көрүстөнү

Чалчык-Булак көрүстөнү – эрте темир дооруна таандык археологиялык эстелик. Соңкөлдүн түндүк-чыгыш тарабында Чоңдөбө, Байтыбулак, Көкбулак эстеликтерине жакын саздуу жерде жайгашкан. Мүрзөлөрдөн жана маркумду эскерүүчү таштулга, сегизташ эстеликтеринен турат. Мүрзөнүн бириндеги аялдын баш сөөгүнөн байыркы оорунун белгилери баамдалган. Сегизташ эстелигинен көмүлгөн адамдын биринчи жолу сөөгү табылган. 1998-жылы Кыргыз тарыхчылар жамааты менен Түрк тарых курумунун археологиялык экспедициясы тарабынан изилденген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чандалаш тургун жайы

Чандалаш тургун жайы – неолит дооруна (б.з.ч. 1-миң жылдыктын 2-жарымы) таандык археолгиялык эстелик. Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районундагы Чандалаш жана Чаткал сууларынын кошулган жеринде жайгашкан. Таштын чамындылары, бычак сымал жалпак таштын сыныгы, таштын чордону табылган. 1967-жылы Кыргыз археологиялык экспедициясынын таш доорун изилдөө боюнча отряды (жетекчиси В.А. Ранов) тарабынан ачылган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чарык

Чарык– бодо малдын (уй, жылкы жана башка) чылгый (ийленбеген) терисинен көктөлүп тигилген, апкытсыз жана такасыз өтө жөнөкөй бут кийим. Анын таманы жогорку бөлүгүнө ичке көк же тарамыш жана башка менен тумшугу жогору кайкалата ийилип көктөлөт. Чарыктын жогорку бөлүгүнө айланта кайыш же жип өткөрүлүп бутка байланат. Чарыкты көбүнчө колунда жок кедей койчу, жылкычылар кийген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хараж

Хараж – Жакынкы жана Ортоңку Чыгыш өлкөлөрүндө жерди пайдалангандыгы үчүн дыйкандардан алынуучу салык. Сугат жерден түшүмдүн 1/2, кайрак жердикинин 1/10 бөлүгү хараж үчүн берилчү. Түркстан аймагын Россия басып алган соң, хараж жер салыгы менен алмаштырылган.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов. Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков.
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Чач кеп

Чач кеп, кеп чач, баш кеп – элечектин астынан кийилген аялдардын баш кийими. Ал элечектин ички оромун терден, кирден сактаган. Чач кеп кызыл, кара манаттан жана баркыттан жасалган. Маңдайы тегиз, эки капталынан жаак (кулакчын) түшүрүлүп, желкесинен сала коймо (куйрулчук) чыгарылып, тышы колдо токулган ак бөз менен тышталып, ичи гүлдүү чыт менен астарланган. Кулакчындары эң майда илме, илме дос саймалары менен кооздолгон. Сайманын жээктерине майда седеп топчуларды, берметтерди жана башка кадашып, шуруларды тагышкан. Улгайган аялдардын чач кеби жөнөкөй болгон. Кездеменин өзүнөн төбө чыгарылып, ал тигилбестен, жип өткөрүп бүрмөлөнгөн же байланган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Азимканов

Алимбек Азимканов 200px|thumb|Алимбек Азимканов, 1982-жылЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Алимбек Азимканович АзимкановТуулган жылы: 12-март 1958-жылТуулган жери: Кашка-Терек айылы, Сузак району, Жалал-Абад областы, КыргызстанӨлкө: 22px|border|Кыргызстан желегиИшмердүүлүгү: журналист, акынНаамдары: Бир нече ардак грамоталардын жана өзгөчө төш белгилердин ээси Алимбек Азимканов – 1958-жылдын 12-мартында Жалал-Абад областына караштуу Сузак районундагы Кашка-Терек айылында төрөлгөн. 
Кыргыз телекөрсөтүүсүнүн эң көрүнүктүү ишмерлеринин бири. Учурда Жалал-Абад облусттук мамлекеттик телерадиокомпаниясынын автордук көрсөтүүлөр бөлүмүнүн редактору. 

1982-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетин бүткөн. 

1982-жылы Кыргыз мамлекеттик телерадиокомитетинде кабарчы болуп эмгек жолун баштаган. Кыргызстандын ар бир аймагынан сюжеттерди даярдап, кыргыз телекөрсөтүүсүнүн чыгаандары Александра Черёмушкина, Михаил Дудников, Александр Фёдоров жана көптөгөн көрүнүктүү инсандар менен иштешкен.

1991-жылга чейин Улуттук биринчи каналдын "Мезгил" көрсөтүүсүндө кабарчы, редактор жана бөлүм башчы болуп иштейт.

1992-жылы Жалал-Абад областы кайра түзүлгөндөн кийин жаңы түптөлгөн Жалал-Абад облусттук мамлекеттик телерадиокомпанияга (ЖТР) редактор болуп Жалал-Абадга которулат. 1990-жылы Ош окуяларын, 1992-жылы Токтогул районундагы зилзаланы, 1999-2000-жылдардагы Баткен окуяларын, 2005-жылдагы төңкөрүштү, 2010-жылдагы кандуу окуяларды жана көптөгөн эксклюзивдүү репортаждарды алгачкылардан болуп обого чыгарат.

Учурунда СССРдин Телекөрсөтүү жана радиоуктуруу комитетинин Москвадагы "Останкино" жана "Орбита" каналдары менен тыгыз кызматташат. 

2005-жылдын 10-мартында Алимбек Азимканов жана оператор Равшан Ризакулов экөө барымтага алынат.

1991-2012-жылдары ЖТРде кабарчы, башкы редактор, продюсер жана төраганын орун басары болуп эмгектенет. 

Ошону менен бирге бир катар даректүү тасмалардын, радиоочерктердин жана көрсөтүүлөрдүн автору. СССРдин жана Кыргызстандын журналисттер союзунун мүчөсү. 2011-жылы Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин "Өзгөчө кырдаалдарды жоюуга катышкандыгы үчүн" төш белгиси менен сыйланган. Көптөгөн медалдар менен сыйланган. 

 Интернеттеги шилтемелер 
 Кыргыз Туусу Мен иштешкен кесиптештер 
 ЦентрАзия: Киргизская смута. Джалал-абадские пикетчики пленили тележурналистов 
 МЧС КР: Министр Б.Борбиев тележурналисттерди куттуктады 

Категория:Жалал-Абад облусу‎
Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Иерархдык берилиштер базасы

Иерархдык берилиштер базасы —

Иерархдык берилиштер базасы бир ысымдуу генеалогдук дарак же жадыбал түрүндө уюштурулат. Генеалогдук дарак сыяктуу иерархдык берилиштер базасы бутактарга ажырайт, алар энелик жана балалык жазылыштар болуп бөлүнүшөт. Ар бир энелик жазылышка бир же бир нече балалык жазылыш туура келет. Ар бир балалык жазылыш бир гана энелик жазылышка ээ. Берилиштер базасынын башындагы энелик жазылыш түпкү жазылыш деп айтылат. Өзүнчө процессте түзүлгөн берилиштер базасында эне-балалык байланыштар орнотулат.

Берилиштер базасы түзүлгөндөн кийин ага жетүү, орнотулган байланыштар аркылуу аткарылат. Берилиштерге жетүү удаалаш аткарылат, издөө түпкү жазылыштан башталат жана изделген берилиш табылганча улам бутакталып бөлүнүп жүрүп отурат. Иерархдык берилиштер базасынын эки кемчилиги бар, алардын биринчиси өзүнчө бутакта жаткан берилишке түздөн түз кайрылууга болбогондугу, ал эми экинчиси берилиштер базасына жаңы талаалар же өзгөртүү киргизилгенде бүтүндөй базанын кайра аныкталгандыгы. Базанын өлчөмүнө жараша мындай кайра аныктоо процесси бир кыйла убакыт талап кылышы мүмкүн. Иерархдык берилиштер базасынын артыкчылыгы - берилиштер байланышы алдын ала аныкталгандыктан, берилиштерге жетүү жеңил аткарылат.
Иерархдык файлдар системи берилиштер базасы түрүндө эмес, көпчүлүк жеке компьютердеги файлдык систем катары колдонулат. Иерархдык файлдар системи ар кандай деңгээлдеги файлдардан турат жана түпкү каталог деп аталган башкы файлдан башталат. Төмөнкү деңгээлдеги файл камтылган каталог же папка деп аталат. Өз кезегинде камтылган каталогдордун ар бири башка камтылган каталогдорду, бир же бир нече сандагы берилиштер же програмдык файлдарды камтышы мүмкүн. Түпкү каталогдон баштап, айрым файлга чейинки тармак жол деп аталат.

 Түшүндүрмө 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы, У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Информатика
Компилер

Компилер
 Орусча аталышы 
Компилятор
 Англисче аталышы 
Сompiler
 Түшүндүрмө 
Compiler - С тилин (С++, python ж.б) машинанын тилине, башкача айтканда 0 жана 1 ден турган коддорго алмаштырып берет.
 
мисалы: 
{ printf("Hello World");
}
> КОМПИЛЕР>
1110010100101011010111000...

Компилер - деп программалоо тилинде жазылган баштапкы програмды машине тилине толугу менен бир учурда которгон програм айтылат. 3GL тилинде жазылган баштапкы програм деп аталган програмдан компилөө менен алынган машине тилиндеги програм обжект коду же обжекттүү програм деп аталат. Компилер баштапкы програмды обжекттүү програмга которуу учурунда баштапкы програмдын синтаксиси жана эсептөөдө же салыштырууда колдонулуучу берилиштер програмда аныкталгандыгын текшерет. Компилер баштапкы коддо жазылган програмдагы программалоо тилинин эрежелери жана синтаксизи бузулган көрсөтмөлөр тизмесин түзөт. Тизме баштапкы програмда зарыл болгон оңдоолорду жүргүзүүгө жана програмды түзөтүүдө програмчыга жардам берет

Категория:Компьютер
Категория:Программалоо

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы, У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-014-3
Мултимедиа

80px|right|link=Footage
80px|right|link=Sound recording and reproduction

Мултимедиа ...

 Түшүндүрмө 
Текст, түс, график, анимация, аудио жана видеолордун ичинен экиден кем эмес элементти интегрлештирилген көрсөтүүлөрдүн же колдонмолордун програмдык жабдыктары мултимедиа деп айтылат.

 Интерактивдүү мултимедиа 
Колдонуучудан баскычтоп тактасы же чычкан сыяктуу түзүлүшү аркылуу киргизилген сигналды кабыл алып, ага жооп катары кандайдыр бир аракет аткарган мултимедиа колдонмолору интерактивдүү мултимедиа болуп эсептелет.

 Мултимедиа колдонмолору 
Интерактивдүүлүгү жогору болгон мултимедиа колдонмолору, кандайдыр бир маселени аяктоо үчүн материалдар арасында темпке жараша ылдамдыкты камсыз кылат жана ал иш кантип аткарылып жаткандыгы тууралуу кабарлап турат. Мултимедиа колдонмолорунун көпчүлүгүнүн негизги түзүүчүсү болуп текст эсептелет. Мултимедиа колдонмолору негизги маалыматты көрсөтүү үчүн кадимки текстти эле колдонбостон маалыматты белгилөө жана түшүндүрүү максатында бир катар тексттик аспаптарды пайдаланат. Мисалы, айрым сөздөр же фразалардын асты сызылышы, ариптердин өлчөмү же тибинин өзгөртүлүшү, экрандагы тексттердин түрдүү блокторунда түрдүү түстөр пайдаланышы мүмкүн. Мултимедиа колдонуштарында тексттин түсүн эффективдүү пайдалануу менен көрсөтүү уюштурулат. Мултимедиа колдонуштары тексттик менюга негизделген баскычтар менен кандайдыр бир предметтеги маалыматтарды тез көрсөтүүдө дагы пайдаланылат.

Мултимедианын програмдык жабдыгы (Multimedia Authoring Software) деп текст, график, аудио, видео жана анимацияны камтыган көрсө-түүлөрдү түзүүгө мүмкүндүк берет. Мультимедианы көрсөтүү жеке эле аталган элементтердин аралашмасы эмес, ал компьютерде интерактивдүү көрсөтүү. Көрсөтүлүүчү эпизоддор үчүн каалагандай сандагы материалдардын тандап алууга мүмкүндүк берет. Мултимедиа ПЖ текстти, графикти жайгаштырып, аудио жана видео, анимацияны башкаруу менен көрсөтүүнү түзүүгө жардам берет. 
Мултимедиа пакеттеринин кеңири колдонулганы Multi-media Tool-Book Asymetrix Corpo-ration. Тармактын жетишкендиктеринин бири мултимедианы кошуу мүмкүнчүлүгү эсептелет, ал текстти, графикти, видеону, анимацияны жана аудиону интегрлештирет. Бул жетишкендиктер тармакта иштөөчү маалыматтар түрлөрүн көбөйттү, тармакты колдонуу потенциалын кеңейтти жана Интернетке кызыгууларды арттырды.

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы, У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-014-3
Абонемент

Абонемент (фр. аbonnement ) – бир нерсени белгилүү мөөнөткө чейин пайдалануу укугу (м.: театр орунун, телефон номурун), ошондой эле, ага укук берүүчү документ.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Автоматизм

Автоматизм (грек. өзү аракет этүүчү дегенди билдирет) – психологияда аң-сезимдин контролсуз аткарылуучу аракети.

Окууга, билим алууга керектүү аракеттерди үйрөнүүдө автоматизмдин мааниси зор, үйрөнүү процессинин башталышында адам керектүү эрежелерди системалуу түрдө аткарат. Ошондуктан ал өзүнүн көңүлүн толугу менен жумуштун сапатына бурууга мүмкүндүк алат. Мисалы, окуучу жазуунун техникасын үйрөнүп алгандан кийин ал калемсаптын жардамы менен керектүү тамгаларды кандайча чийип жазуу керек экендиги жөнүндө ойлонуп олтурбайт, мунун өзү ага жазылуучу тексттин мазмунуна гана көңүл топтоого мүмкүндүк берет, жаттагандан кийин жадыбал ар бир адам үчүн автоматизмге айланат да, натыйжада турмуштук маселелерди чыгарууда адам ал жөнүндө ойлонуп отурбастан эле өзүнүн бүт көңүлүн маселенин мазмунуна жана анын чыгарылыш жолуна гана топтойт.

Окууда автоматизм көнүгүүлөрдү, аракеттерди узак убакыт бою бир нече ирет сезимдүү кайталоонун негизинде гана пайда болот. Көнүгүүлөр жетишээрлик санда кайталанып иштетилгенден кийин гана окуучунун билимди практикада пайдалана билгичтиги автоматизмге (аң сезимдин контролусуз эле аткарыла берүүчү аракеттерге) айланат. Бирок пайда болгондон кийин да автоматизм (автоматташкан аракеттер) каалаган убакта акыл-эстин жардамы менен жөнгө салынып турат.

 Физиологияда 
 Физиологияда сырткы козгогуч таасир кылбаса органдын же айрым клеткалардын ритмдүү, мезгилдүү же мезгилсиз иштөөгө жарамдуулугу, мис., ичегинин жыйрылуусу (перисталтика) жүрөктүн согушу, өсүмдүктүн клеткаларында протоплазманын кыймылы ж. б. А-ге клеткаларда зат алмашуу процессинин цикл мерчемдүүлүгү жана нерв клеткаларынын иштеши себеп болгон. А-дин башка түрлөрү шарттуу рефлекстин бекемделишинен келип чыгат. Мис., басканда, буттун жана кээ бир булчуңдардын кыймылы. 

 Колдонулган адабияттар 
 "Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория: Психология
Категория: Философия
Категория: Билим берүү
Автордук окуу программалар

Автордук окуу программалар — мамлекеттик билим берүү стандарттарынын негизинде түзүлөт. Бирок анда түзүүчүнүн жеке көз карашына ылайык окуу материалдарынын түзүлүш логикасы бир топ бөтөнчө берилиши мүмкүн. Автордук жеке көз караш айрым теорияларды, кубулуштарды, процесстерди, факттарды чечмелөөдө да байкалышы мүмкүн. Мындай окуу программалар ал илим тармагындагы адистер, педагог, психологдор, методисттер тарабынан рецензиялангандан кийин гана мектептин педагогикалык кеңеши тарабынан бекитилет.
 
Автордук окуу программалар көбүнчө тандама сабактар (факультативдик) боюнча кеңири колдонулуп келүүдө. Россиялык белгилүү дидакт А.В.Хуторский мектепте айрым бир окуучуну окутууга байланыштуу базистик окуу планынын окуучулук компоненти катары эсептелген жеке билим программалары да болушу зарылдыгын белгилейт. Бул программалар ар түрдүү жана ар кандай формада болушу мүмкүн. Ал айрым окуу предметтерине же окуучуга комплекстүү билим берүүгө да таандык болот. Аларды түзүүгө тике жана кыйыр түрдө окуучулардын өздөрү катышат. Мындай типтеги программалар да ар бир окуучу үчүн бүтүндөй же айрым предметтер боюнча окутуунун жеке максаттары, ишмердиктин планы, олимпиадаларга, конференцияларга катышуунун графиктери, чыгармачылык иштердин аталышы, күтүлгөн билим натыйжалары, жетишкендиктерди текшерүү жанаа баалоонун формалары белгиленет. 

Окуу программасын түзүүнүн концентрленген жана түз сызыктуу деп аталган эки ыкмасы бар. Түз сызыктуу ыкма менен түзүлгөн программада окуу материалынын бирдиктери бири бирин ырааттуу улап олтурат жана бир эле теманы ар жыл өткөн сайын кайра-кайра кайрылууга жол бербейт. Ал эми окуу материалын концентрленген ыкма менен түзүү бир эле теманы кийинки класста, татаалданган түрдө кайрадан кайрылууга негизделет.
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Категория:Билим берүү
Иерархи

thumb
Иерархи 

Берилиштерди уюштуруу методу, жалпы категорийлери тизменин (дарактын) чокусунда жатат, төмөндө ага камтылган экинчи деңгээлдеги категориялар жатат, ал эми ар бири өз кезегинде камтылган категорияларды камтышы мүмкүн.

2) Колдонуучунун тармактык телеконференсинде Usenet тармактык телеконференстин категориясы катары берилет. 

Стандарттуу телеконференстердин ичинде иерархдын жети компоненти орнотулат:
 comp (компьютердик системдер) 
 news (жаңылыктар) 
 rec (реклам, көңүл ачуу ж.б.) 
 misc (башкалар) 
 sci (илим) 
 soc (дүйнө маданиаты, социологдук темалар) 
 talk (дискуссиялар)
 
Мисалы, comp (computing) категориясына компьютер системдеринин класстары (камтылган категориялар), атап айтканда жасалма интеллект системи, СAD системдери, берилиштер базасы, иштетүү системдери, компьютердик атайындаштырылган системдери ж.б.

 Байланыштуу макалалар 
 Иерархдык берилиштер базасы

 Колдонулган адабияттар 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы, У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-014-3
Адабий окуу

Адабий окуу – башталгыч класстардагы эне тили (окуу) предмети адабий окуу деп аталган. Ал адабияттык окуудан айырмаланат. Адабий окуунун негизин «окуу» түзүп, анын адабий багыты күчөтүлөт. Анда текстти окуудан баштап, айтып берүү, суроолорго жооп берүү, текстти өзгөртүп түзүү, кыскартып, жактарын өзгөртүп айтуу, текстти бөлүктөргө бөлүп, аларга ат коюу, бөлүктөрдүн ортосундагы байланышты аныктоо, план түзүү, каармандардын ортосундагы окшоштуктарды, айырмачылыктарды аныктоо, жаратылыш көрүнүштөрүн сүрөттөгөн, каармандарга тиешелүү сапатарды ачык көрсөткөн көркөм сөз каражаттарын таап, аларга талдоо жүргүзүү, текстти улантуу, тексттеги жыйынтыкка башкача жол менен келүү, макал, ылакаптарды пайдаланып текст түзүү, автордун чеберчилигин көрө билүү, андан өзү үчүн жаңылык ачуу, мурда аткарылбаган жаңы деңгээлдеги өз алдынча текст жаратууга чейин камтылат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: И.Бекбоев. Бишкек - 2004. 
Категория:Билим берүү
Категория:Адабият таануу