Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сүрөт тартуу, сүрөт салуу, сүрөт түшүрүү

Сүрөт тартуу, сүрөт салуу, сүрөт түшүрүү – окуу предмети катары сүрөт тартуунун эң жөнөкөй негиздерин окутуп, жалпы орто билим берүүнүн талаптарына жооп бергидей билим жана ыктарын иштетип чыгуу менен бирге эстетикалык тарбия берүүнүн негизги бөлүгү.

Россияда алгач сүрөт сабагы XVIII кылымдын биринчи жарымында (1733-ж.) аскердик окуу жайларындагы кадеттик корпустарда, тоо кендерин иштетүү заводдорундагы мектептерге киргизилген. XIX кылымдын башында сүрөт сабагы жалпы орто билим берүүчү мектептердеги атайын окуу предметтери катары кошулган. 1838-жылы А. П. Сапожниковдун «Сүрөт тартуунун курсу» деп аталган окуу усулдук китепчеси басылып чыккан. Сүрөт сабагынын окуу предмети болуп калыптанышына Россиядагы Көркөм Академиянын, белгилүү художниктер И. Е. Репин, П. П. Чистяковдун тийгизген таасири зор. В. И. Ушинский да ошол мезгилдеги эстетикалык тарбия берүү жаатында жүргүзүлүп, иштерге чоң маани берген. XX кылымда орустун белгилүү методисттери В. И. Бейер, К. М. Лепилов, В. С. Мурзаевдин предметти окутуунун методикасын байытуудагы кошкон салымдары чоң.

Совет мезгилинде 1985-жылдарга чейин Кыргызстанда Россиядан чыккан программалар орусчадан кыргызчага которулуп окутулуп келгендиги маалым. Ал программаларда окуу-тарбия иштерин жүргүзүү үчүн сабактын төрт түрү каралган: натурадан сүрөт тартуу, темага карата сүрөт тартуу, декоративдүү сүрөт тартуу, сүрөт искусствосу жөнүндө аңгеме өтүү. Жогоруда аталган сабактын төрт түрү 1-класстан 7-класска чейин кайталанып окутулушу окуучулардын сабакка болгон кызыгуусун төмөндөткөн. 1985–1993-жылдардын аралыгында жогоруда аталган негизги программадагы айрым темалар киргизилип жергиликтүү материалдар менен толукталган. 1993-жылы атайын элибиздин көркөм өнөр мурастарынын негизинде кыргыз мектептери үчүн жаңы окуу программасы түзүлгөн. Сабактын мазмунун жана окутуунун ыкмаларын жаңылоо максатында 1997-жылы сабактын аты жаңыча «Көркөм өнөр» болуп аталган, программага ылайык бала бакчалардын тарбиячылары, башталгыч класстардын мугалимдери жана ата-энелер үчүн «Көркөм өнөр булагы» деп аталган усулдук колдонмонун биринчи бөлүмү Д. А. Акматов, С. Бердибаева, Р. А. Маркова тарабынан даярдалып, 2002-жылы басылып чыккан.
 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Категория: Педагогика
Категория:Билим берүү
Олигофренопедагогика

Олигофренопедагогика - (латынчадан оligos-аз; fren - акыл) – дефектологиянын тармагы; акыл–эси кем балдарды диагностикалоо жана коррекциялоо жолу менен окутуунун жана тарбиялоонун маселелерин иштеп чыгуучу педагогика илиминин бир салаасы. Анын милдети – баланы коомдун шартына жана эмгекке көнүктүрүү максатында керт башына таандык кемчиликтерин оңдоонун оптималдуу педагогикалык каражаттарын аныктоо.
Акыл - эси кем балдарды руханий жактан колдоо үчүн аларды жеп ичип,бирок эч кандай жумуш жасай албайт деп кемсинтпей, Россияда П.И. Кавалевскийдин колдоосу менен атайын жаш балдарга коом түзүп, өзүнчө мекеме куруп берди. Бүткүл Россия жандүйнөсү кейиген инсандар, арасында келесоо ата энелер да баары ушул майып балдардан кутулушту.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Категория: Дефектология
Категория: Педагогика
Категория: Маданият
Афония

Афония — үн бүтүп, шыбырап калуу. Үндүн бүтүшү ар кандай оорулардын белгиси болушу мүмкүн.

Афония тамак ооруларында (шишик, жырык жана башка) кездешет, себеби алкым бүктөөлөрү толук бирикпейт жана жакшы кыймылдабай калат. Ар кандай травмалар (калкан безинин операциясы), өпкөнүн, калкан безинин, көкүрөк органдарынын, кекиртектин, кызыл өңгөчтүн шишик оорулары, өнөкөт ларингит себеп болот, ошондой эле тамактын төмөнкү нервинин шал болушунан, төмөнкү алкым нервин аорта анервизмасы басып калганда, нервдин ууланышынан же грипп вирус инфекциясынын кабылдап кетишинен пайда болот. Андан башка психикалык травма да түрткү болот.

Дарылоо негизинен ооруну пайда кылган себептерге жараша болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Сынчыл ой жүгүртүү

Сынчыл ой жүгүртү - эмнеге ишенүү керек же кандай чара көрүш керек деген чечимге багытталган рационалдуу, аңдап түшүнүү менен жүрө турган ой жүгүртүү. Ал жөндөмдүүлүктү да, шыкты да өзүнө камтыйт.

Сынчыл ой жүгүртүү маалымат алуудан башталып, чечим кабыл алуу менен аяктай турган татаал ой жүгүртүү процесси болуп саналат. Сынчыл ошондой жүгүртүүнү калыптандыруунун жана өнүктүрүүнүн илимий негизи катары окутуунун иш-аракеттик теориясы кызмат кылат. Сынчыл ой жүгүртүү башка бардык окуу иш-аракеттериндегидей эле үч негизги курамдан (баскыч) турат: 
1. Козгоо, ынтызарлыкты пайда кылуу;
 
2. Ой калчоо аркылуу иш-аракеттин аткарылышы;

3. Иш-аракетти аткаруу процессине жана анын натыйжасына баа берүү (рефлексия).
 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Категория: Педагогика
Категория:Билим берүү
Аутогемотерапия

Аутогемотерапия оорулууну өзүнүн каны менен дарылоо методу; протеин менен дарылоо методдорунун бири.
Оорулуунун венасынан кан алынып, ал кайрадан өзүнүн булчуңуна, чанда тери алдына же кан тамырларга жиберилет. Аутогемотерапия катуу кармаган жана өнөкөт ириңдүү сезгенүү процесстер, көпкө созулган пневмония, теринин көпкө айыкпаган жарасы, фурункулёз, гидраденит, катуу кармаган жана өнөкөт артрит жана башка ооруларда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Электрондук окуу куралы

Электрондук окуу куралы - салттуу кагаз китептерге караганда бир катар олуттуу артыкчылыктарга ээ. Мисалы: 650 мегабайт көлөмүндөгү бир компакт-дискке (СD-ROM) 400 томго жакын китептердин тексти батат. Электрондук окуу куралы практикалык жактан да түбөлүктүү, айрылып, эскирип калбайт, аз гана орун ээлеп, алып жүргөнгө да ыңгайлуу. Алардын колдонулушу да вариативдүү: текстеринин шрифтеринин өлчөмүн, түсүн каалагандай өзгөртүп алууга, ал эми мазмунун окутуунун максатына ылайык ар дайым толуктоо, оңдоо, түзөөгө мүмкүн. Ошондой эле зарыл учурда принтердин жардамы менен окуу китептин кайсы бир бөлүгүн же толук баарын каалаган форматта чыгарып алууга да Stylus тибиндеги машиналык котормочунун жардамы менен окуулуктун тексттерин башка тилге да оңой эле оодарып алууга да болот.
Электрондук окуу куралы окутуу жараяныда мугалимди да сабакка окуулукка кошумча көп сандаган окуу куралдарын, карточкаларды тексттерди кыркып даярдап келүү сыяктуу бир катар түйшүктөрдөн куткарат. Электрондук окуу куралы мындай материалдарды башка электрондук китепканалардан, китептерден, журналдардан интернет аркылуу оп-оңой эле кошо алат. Демек, электрондук окуу куралы билимдин мазмунун жыл өткөн сайын өнүктүрүп, өстүрүп туруу үчүн өтө ийкемдүү.
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Категория:Педагогика
Категория:Билим берүү
Бадам сымал без

Бадам сымал без — лимфа системасынын органы. Ооз көңдөйү менен кулкунда жайгашкан. Ал организмди оорутуучу микроорганизмден коргоого жана иммунитет пайда кылууга катышат. Бадам сымал бездин эң ириси — таңдай бездери. Ал оозду чоң ачканда кичине тилдин оң жана сол жагынан көрүнөт. Бадам сымал без сүйрү, демейде мала кызыл түстө, үстүңкү бети бүдүрлүү келип, ийри-буйру чуңкур изи (лакуналар) болот. Анда микробдор көп чогулат, сезгенгенде (Ангина) аны былжыр челдин сыйрылган клеткаларынан, ак кан денечелерден — лейкоциттерден жана тамак-аштын майда бөлүкчөлөрүнөн пайда болгон кебер каптайт. Кишиде таңдай Бадам сымал безден башка тил (тилдин түбүндө), кулкун жана түтүкчө бездер (кулкунда) болот. Таңдай безинин өнөкөт сезгенүү процессинде (к.Тонзиллит) анын коргоо функциясы бузулуп, ал организм үчүн коркунучтуу ириңдетүүчү микробдун очогуна айланат. Бул учурда жакшылап дарылоо керек; операция менен дарылоону организмдин жеке өзгөчөлүгүнө жараша доктор чечет. Бадам сымал бездин абалы анын көлөмүнө жараша болбойт. Кээде кичинекей Бадам сымал безде организмге тескери таасир этүүчү микробдор жана алардын тиричилик азык-түлүгүндө көп болот, тескерисинче бездин чоң болушу анын оорулуу экенин көрсөтпөйт. Бирок өтө чоңоюп кеткенде дем алууну жана тамак жутууну кыйындатат. Бул учурда анын бир бөлүгүн кесип салууга туура келет.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Аускультация

thumb|250px|"Сүрөт Теобальда Чартрана"
Аускультация — ички органдардагы (жүрөк, өпкө, кан тамыр жана башка) үн кубулуштарын тыңшоого негизделген врачтык изилдөө ыкмасы. 

Өпкөнү тыңшоодо анын дем алгандагы дабышы, белгилүү ооруга мүнөздүү кыркыроо угулат. Жүрөктүн кадимки дабышынын өзгөрүшү же анда шуулдоонун пайда болушу жүрөк ишинин абалын, түрдүү оорунун пайда болгонун билгизет. 

Кан тамырлар кан басымын өлчөөдө тыңшалат. Курсакты тыңшап (карын жана ичегилердин) перистальтикасын билүүгө, ошондой эле курсактагы баланын дем алуусун аныктоого болот.
Аскультациянын түздөн-түз (денеге кулакты такап) жана кыйыр (түрдүү угузуучу аппараттын жардамы менен) түрү белгилүү. Аускультаияда атайын угузуучу аппараттар — стетоскоп жана фонендоскоп колдонулат. 
 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Аура (талма)

Аура— талма (эпилепсиялык), шакый, истерия кармардагы өзгөчө абал ауранын бир нече түрү бар.
Сенсордук аура көп кездешет, мисалы, сезүү аурасында адам денесинин айрым жерлеринде өзгөчө сезим (ооруксунуу, чымыроо, муздоо) туят. 
Көрүү аурасында жаркырак түстөр, жарыктын чагылуусу көрүнөт. Угуу арасында түрдүү үндөр, ызы-чуу сезилет. 
Жыт аурусында бөтөнчө түтүндүн, жыпар заттын, чирик жыттанат. 
Висцералдык аура — ички органдардын аурасында жүрөк тез согот, ачка болуу же заңдагысы келүү сезими пайда болот.
Кыймыл аурасында (стереотип) башы калчылдап, көз алаңдайт, айрым булчуңдар тырышат; секреция аурасында адам тердейт, көзүнөн жаш агат; вазомотордук аурада бет кызарып, албырат. Психикалык аура өтө кайгыруудан, коркуудан болот. 
Чанда аура талмасыз өтөт.
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Аудиометрия

Аудиометрия угуу органдарынын үндүн ар кандай кубаттуулугун кабыл алуу жөндөмдүүлүгүн текшерүү. Жөндөмдүүлүк кабыл алуунун башталышы менен аныкталат. Ошондуктан анын милдети — ар кандай кубаттуулуктагы үндүн башталышын табуу, угулган үндүн эң аз күчүн аныктоо.
Аудиометрияда негизинен сүйлөө аркылуу жана ар кандай камертондордун жардамы менен үн угуу жөндөмдүүлүгү аныкталат. Үн угуу жөндөмдүүлүгүн сүйлөө менен аныктоо практикада көп колдонулат. Азыркы мезгилде үндү кабыл алууну аудиометрдин жардамы менен текшерет. Ал метод башка методдорго караганда өтө так. Аудиометриянын жыйынтыгы аудиограмма түрүндө жазылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Байламта

Байламталар - сүйлөмдөрдү же сүйлөм тизмесиндеги сөздөрдү өз ара тутумдаштыруучу кызматчы сөз.
 
Байламталар түзүлүшү жагынан жөнөкөй (а, ары, бирок ж. б. ) жана татаал (ал эми, анткени менен ж. б.); мааниси, аткарган милдети боюнча, багындырбас: байланыштыргыч (ары, жана ж. б.), каршылагыч (а, бирок ж. б.), божомолдогуч (же, же болбосо ж. б.) жана багындырма: себеп (анткени, себеби ж. б.), шарттуу (эгер, эгерде), салыштырма (кандай, ошондой, канча, ошончо ж. б.) болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Сөз түркүмдөрү
Орхон-Энесай таш жазуулары

Орхон-Энесай таш жазуулары - Орхон–Енисей аймагынан табылган бул таш жазуулары VI–V кылымдарга таандык. Кыргыз эли менен бирдикте казак, өзбек, уйгур, түркмөн, якут, тува, хакас, алтай ж. б. түрк элдерине бирдей энчилеш эстеликтер. Ташка чегилген жазуулардын таалим–тарбиялык мазмуну терең жана көп кырдуу. Алардын текстинде мекендин бейпилдигин саңоо, когандар менен кегтар ортосундагы мамиледеги, демократиялуулук, калыстык, муундар ортосундагы салттуу мамилелерди бекемдөө, улут аралык күн үчүн да актуалдуулугун жогото элек ойлор, осуят насыяттар мол учурайт. Ата журттун, элдик бейпилдиги, бакыбаттыгы журт башчысынын көрөңгөсүнө, адилеттигине жана элдин ыймандык нарк дөөлөттөрүнө жараша болоору жазууда өзгөчө эскертилет Коомдук турмушту уюштуруунун адилет, демократиялык салттарына артыкчылык берүү байыркы түрк элдеринде жогорку баалуулук катары баркталгандыгын айкын көрүүгө болот.

Ошону менен бирдикте жазууларда акылман бабанын көзү өткөн соң «иниси агасындай болбой» улуу муундардын уңгулуу салттарына карата кайдыгерлик мамиле чоң өкүнүч менен баяндалат. «Акылман эмес ташка олтурса, анын мыйзамы да акылсыз, мыйзамына баш ийгендер да караөзгөй болду». Мындан түрк элдеринде акыл менен бигүм ханды да, карапайым калкты баалоодо да башкы критерий болгон. Эстеликтерде мамлекеттин эгемендүүлүгүн бекемдөө үчүн кулдар менен мамиле кылуу, эмнелерди жасап, кандай жол жобону, мыйзамды тутунуу керектиги жөнүндөгү баштан кечирген сабактар да арбын. Атуулдук ар намыс, патриоттук сезим да эстеликтердеги эң башкы тема. Бул идеялар Култегин жана Йолыч кегендердин, түрктөрдүн улуу саптарында таасын чагылдырган. Ушундан улам Орхан – Енисей эстеликтери түрк калктарынын салттуу педагогикалык маданиятын, тарыхын изилдеп үйрөнүүнүн даректүү булагы катары каралууга тийиш.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Категория: Тарых
Категория: Педагогика
Категория: Байыркы жазуулар
Атрофия

Атрофия (лат. atrophia байыркы грек тилинен ἀτροφία — тамактын жоктугу, ачка болуу) - кишинин айрым организмдеринин же ткандарынын көлөмүнүн кичирейиши (жукарышы) жана алардын функциясынын бузулушу же биротоло токтошу. Ар кандай себептерден болот. Ал организмде ассимиляцияга караганда диссимиляция процессинин басымдуу болушунан келип чыгат. 

Атрофиянын физиологиялык, патологиялык, жалпы жана жергиликтүү түрү болот.
 Физиологиялык атрофия 
Физиологиялык атрофия жаш улгайганда болуучу организмдеги өзгөрүүлөргө байланыштуу; улгайган сайын баш мээ менен ички органдардын, жыныс бездеринин, сөөктөрдүн кичирейиши, теринин жукарышы жана башка кирет.
 Жалпы атрофия 
Патология жалпы атрофия организм жетишсиз тамактанганда, узакка созулган оор жугуштуу ооруларда же ууланууда, борбордук нерв системасы менен ички бездердин иштешинин бузулушунда жана башка байкалат.
Органдарга же ткандарга кандын такай жетишсиз барышы, полиомиелит (шал) оорусу, буту-колдун узакка кыймылсыз абалда болушу жана башка жергиликтүү атрофияга алып келет. Кандайдыр бир органдын атрофиясы анын функциясынын бузулушу менен байланыштуу (бөйрөктүн атрофиясында ал заара бөлүп чыгарбайт, көрүү нервинин атрофиясында сокур болуп калат жана башка).
 Патологиялык атрофия 
Патологиялык атрофиянын себептерин ачып, өз убагында дарыласа жабыркаган органдар жана ткандар мурунку калыбына келиши ыктымал. Өтүшүп кетсе дарылоо натыйжасыз.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Бактериология

thumb|Бактериология.
Бактериология — микробиологиянын бактерияларды изилдөөчү бөлүмү. Жалпы бактериология бактериялардын классификациясын, түзүлүшүн жана химиялык составын, ар кандай азык чөйрөдө бактериялардын өсүшүн жана мындагы азык субстраттын өзгөрүшүн, айлана-чөйрө факторлорунун бактерияларга тийгизген таасирин изилдейт. Медициналык бактериология кишиде оору козгоочу (патогендүү) бактериялардын касиетин, аларды бөлүп таануу методун, диагностика, иммунитет маселелерин изилдейт. Жаныбарлардын жугуштуу ооруларын изилдөөчү ветеринариялык бактериология, ошондой эле санитариялык, айыл чарба жана өнөр жай бактериологиясы бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Биология‎
Энелер мектеби

Энелер мектеби - Чех педагогу Я. А. Коменский өзүнөн мурдагы окумуштуулардын жана үй-бүлөдөгү тарбия тажрыйбаларын пайдаланып, биринчилерден болуп мектепке чейинки курактагы балдарга үй-бүлөдө тарбия-таалим берүү жөнүндөгү (1629–32-ж.) ойлорун педагогика чыгармаларында жазган. 

Я. А. Коменскийдин «Энелер мектеби» деген чыгармасында 6 жашка чейинки балдар менен уюштурулуучу нравалык-диндик, акыл, ден соолукту чыңдоо жана эмгекке тарбиялоо боюнча иш-аракеттердин мазмуну жана методдору чагылдырылган. «Энелер мектеби» максаты мектепке чейинки курактагы балдарды мектепте окууга даярдоо болгон.

Социалдык-экономикалык өзгөрүүлөргө байланыштуу республикадагы көптөгөн балдар бакчалары жабылып, мектепке чейинки курактагы балдардын 80–85%тен ашыгы үй-бүлө шартында тарбияланууда.

Мектепке чейинки мекемелерге тартылбай калган балдарды үй-бүлө же балдар бакчаларынын, башталгыч мектептердин шартында мектепке ар тараптан ийгиликтүү даярдоо максатында Кыргыз билим берүү академиясынын доценттери Л. В. Усенко, К. С. Сейдекулова тарабынан «Энелер мектеби» («Материнская школа») программасы 2001-жылы түзүлгөн. 

Программа үй-бүлө шартында же балдар бакчаларында балдардын кыска мөөнөттө болушуп, мектепке даярдык алуусуна арналган. Ошондой эле программа республикадагы мектепке чейинки 3–6 жаш курактагы балдарга альтернативдүү билим берүүнү уюштуруунун негизи болуп эсептелет.

«Энелер мектеби» ата-энелердин суроо-талаптарына ылайык 2 сааттан 4–8 саатка чейин иштейт. Программа балдардын ар кандай максаттуу: дидактикалык, кыймылдуу оюндарын, ыр-бий, сүрөт тартуу, ийлеп чаптоо, кесип чаптоо, конструкциялоо, тил үйрөнүү, эне тилин өстүрүү, жөнөкөй математикалык түшүнүктөрүн калыптандыруу ж. б. ишмердүүлүктөрүн камтыйт. Азыркы күндө республикабызда 50дөн ашык «Энелер мектеби» уюштурулган.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Категория:Педагогика
Бактериофаг

thumb|Фаг лямбда
 
Бактериофаг же фаг — бактерия клеткаларын жабыркатуучу, анда көбөйүүчү жана аны эритүүчү (лизис) бактериялардын вирусу. Бактериофаг ага өтө сезгич бактериялар бар жерде болот. 1898-ж. орус окумуштуусу Н. Ф. Гамалея бактериялардагы лизис кубулушун 1-жолу байкаган. 1915-ж. англиялык врач Ф. Туорт стафилококк колониясынын (к. Бактериялар) өзүнөн өзү эришин байкап, мындай колониянын фильтратында бактерияларды кармап калуучу майда чыпкадан өтүп кете турган, эритүүчү агент болорун аныктаган. Ф. Туорт бул агентти бактериялардын вирусу деп атоону сунуш кылган. 1917-ж. Канада окумуштуусу Д. Эрель дизентерия менен ооруган кишинин ичегисинен эритүүчү факторду бөлүп алып, аны бактериофаг — бактерияларды жоготкуч деп атаган.

Бактериофагдын ачылышы жана аны изилдөө азыркы молекулалык биология жана генетиканын өөрчүшүнө чоң таасирин тийгизди. Бактериофаг биологиялык макромолекулаларды (к. Белоктор, Нуклеин кислоталары) алуу, генетикалык код, гендердин байкалуу механизмдери (к. Генетика) сыяктуу маселелерди чечүүдө ыңгайлуу биологиялык объект болуп эсептелет.

Көпчүлүк бактериялардын, анын ичинде оору пайда кылуучу жана сапрофиттер үчүн бактериофаг табылган. Алар киши менен жаныбарлардын ичегисинде, өсүмдүктөрдө, топуракта, көлмөлөрдө, булганыч сууларда жана башка кезигет. Бардык бактериофаг негизги эки компоненттен: белоктон жана нуклеин кислотасынан турат. Нуклеин кислотасы ДНКлуу жана РНКлуу болуп бөлүнөт. Бактериофагды электрондук микроскоп менен изилдөө анын полиморфтуу экенин көрсөткөн, алардын кээ бири — ийилчээк жип сымал, башкасы алты кырлуу болот. Бактериофагдын башынан куйрук өсүндүлөрү өсөт. Бактериофаг бактерия клеткасына куйрук өсүндүсү менен жабышып, фермент бөлүп чыгарат. Ал фермент клетканын капталын эритет да, бактериофаг клеткага кирет. Анда фагдын нуклеин кислотасынын таасиринен бактериянын белок, ДНК, РНК синтездөөсү токтолуп, фагдын нуклеин кислотасы, андан кийин белогу синтезделет. Ал белоктун бир бөлүгү жаңы пайда болгон бактериофагдын челин түзөт. бактериофагдын кээ бири микроорганизмдердин белгилүү гана түрүн (монофаг), айрымдары ар кандай түрлөрүн (полифаг) эритет. Жаңы бөлүкчөлөрдү пайда кылуу менен клетканы эритүүчү вируленттүү бактериофаг, клеткага адсорбцияланып, бирок аны эритпей клеткада калуучу лизогендүү бактериофаг болуп бөлүнөт.

Бактериофаг ооруларды алдын алууда жана дарылоодо колдонулат. Дизентерия, холера, чума ооруларын алдын алууда, дарылоодо, генетика, молекулалык биологиянын теориялык иштери үчүн колдонулат.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Биология
Вазелин

thumb|291px|Идиштеги вазелин
Вазелин (лат. Vaselinum, Paraffinum unguinosum, Petrolatum) — катуу углеводороддор менен оор нефть майларынын аралашмасынан турган май сымал масса. Медицинада дары майларын жасоодо анын негизин түзөт. Таза вазелин терини жумшартат. Ага 5 пайыздуу бор кислотасын кошуп бордуу Вазелин алынат. Вазелин сезгенүүгө каршы таасирге ээ жана түрдүү дүүлүктүргүчтөрдөн сактайт. 1859-жылы англиялык химик Роберт Чезбро ойлоп тапкан. Башында ал затты "нефть желеси" деп атаган. Анын мындай аталышына сатып алуучулар көнбөй жүргөн. Анан Роберт өзү жасаган вазелинди мындай 2 сөздүн биригүүсүнөн келип чыккандыгын атоону чечкен.Немецче "Wasser"- cуу, жана грекче "elaion" - оливки майы. 1872-жылы АКШдан өндүрүштү сатууга (патент) документ алган. 1878-жылы сатыкка чыгарган. Азыркы убакта вазелин соода белгисинде (марка) сатылып келет.

 Колдонулган адабияттар 

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Атерома

Атерома — (грек тилинен келген аtherоmа, athera — суюк ботко жана оmа — шишик) теридеги май бөлүп чыгаруучу майда бездердин түтүкчөлөрүнүн бүт өлүшүнөн пайда болгон зыянсыз шишик. Май бездери бет, баш, моюн терилеринде көп кездешет. Атероманын адегенде өлчөмү таруудан да кичине болот да, акырындык менен чоңоё берип, тооктун жумурткасындай өлчөмгө жетет. 

Атерома ден соолукка анча зыяны жок, бирок ал чоңойгон сайын адамдын көркүн бузат же ар кандай жагымсыз жагдайдын таасиринен сезгенип, ириңдеп, абсцесске айланып кетсе, хирургиялык жол менен алынат. Атероманын пайда болушун алдын алууда терини ар дайым таза кармоо, ошондой эле чөйрөнүн жагымсыз факторлорунан сактоо, керек.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук