Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Имараттын дубалы

Имараттын дубалы - имараттын тигинен калкалагыч жана үстүндөгүлөрүн көтөрүп туруучу бөлүгү.
 
Имараттын дубалы тышкы жана ички болуп бөлүнөт. Тышкы дубал жылуулукту начар өткөрүүчү, чыдамдуу жана бекем болушу зарыл. Ички дубал да чыдамдуу, үндү начар өткөрүүчү болуп, ж. б. талаптарды канааттандырышы керек. Сырткы дубал күч келүүчү, өзүн көтөрүүчү жана күч келбөөчү болуп айырмаланат. Күч келүүчү дубал чатырдын, шыптын жабуусунун, өзүнүн ж. б. салмактарын көтөрүп турат. Өзүн көтөрүүчү жана күч келбөөчү дубалдар ар бир кабатта өздөрүнүн гана салмагын көтөрөт.
 
Имараттын дубалы кураштырылып, бетондон куюлуп (монолиттүү) жана кирпичтен кыналып тургузулат. Кураштырма дубалдын бөлүктөрү заводдо даярдалат да, курулуш аянтында кураштырылып тургузулат; монолиттүү дубал которулуштуруп коюлуучу опалубкалар менен бетондон куюлат. Имараттын кураштырма дубалы конструкциялык өзгөчөлүгүнө жараша кураштыруу учурунда атайын бекиткичтер менен карматылуучу анча калың эмес ири панелдүү жана кураштырганда убактылуу бекитүүнү талап кылбаган кыйла калыңдыктагы ири блоктуу болуп бөлүнөт. Имараттын дубалын тургузуу үчүн дубал материалдары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Курулуштар
Имараттарды инженердик жабдуу

Имараттарды инженердик жабдуу - калктын эмгектенишине, үй тиричилигине ыңгайлуу шарттарды камсыз кылуучу техникалык түзүлүштөрдүн комплекси.
 
Имараттарды инженердик жабдууга төмөнкүлөр кирет; шамалдаткыч, муздак жана ысык суу менен камсыз кылуу, канализация, жылытуу, абаны кондициялоо, газ жана Электр энергиясын өткөрүү, лифт жана өрт өчүргүч системаларын орнотуу, булганч калдыктарды жыйноочу жана чаң тазалагыч каражаттар, радиолоштуруу, телефондоштуруу ж. б. Азыркы кездеги шаар имараттарын тургузууда алардын жалпы наркынын 40%ке жакыны инженердик жабдууга жумшалат. Мындай имараттарды пайдаланууга бергенде аларда инженердик жабдуусу боюнча тейлөөчү адис адамдардын иштеши талап кылынат. Имараттарды инженердик жабдууну пайдаланууну жакшыртуу жана анда иштеген адамдардын санын азайтуу максатында бир канча имаратты диспетчердик пункттардын жардамы менен же автоматташтыруу менен текшерип башкаруу колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Курлуштар
Имарат жана курулуш

Имарат жана курулуш (коомдук) - окуу жайлар, коомдук ишканалар, мекемелер, уюмдар жана калкты маданият, үй тиричилик жактан тейлөө ишканалары жайгашуучу архитектуралык курулуштар.
 
Имарат жана курулуш колдонулушу боюнча төмөнкү негизги типтерге бөлүнөт:
 мектеп жашына чейинки балдар тарбиялануучу мекеме, жалпы билим берүүчү мектеп; 
 мектеп интернат;
 кесипчилик окуу жайы;
 жогорку жана орто атайын окуу жайлары, соода жана коомдук тамактануу ишканалары;
 коммуналдык жана үй тиричилик жактан тейлөө ишканалары;
 дарылоо, профилактика жана эс алуу мекемелери;
 спорттук курулуш;
 маданий-агартуу мекемеси;
 администрациялык мекеме жана коомдук уюмдар;
 илимий изилдөө жана долбоорлоо институттары;
 транспорт вокзалдарынын бардык түрү, байланыш мекемеси ж. б.
 
Имарат жана курулуштун бир эле комплексине бир эле мекеме же ишкана, кээде ар кандай иштерди аткаруучу ар башка ишкана же мекеме жайгашышы мүмкүн. Алар эмнеге арналганына ылайык ар түрдүү долбоор боюнча тургузулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Курулуштар
Илээшкек материалдар

Илээшкек материалдар - бетонду, аралашмаларды даярдоо, курулуш конструкцияларынын айрым элементтерин бириктирүү жана суу өткөрбөө үчүн колдонулуучу материалдар.
 
Алар минерал жана органикалык болуп айырмаланат. Минерал Илээшкек материалдар суу аралашканда пластмассага айланып, андан кийин бекем таш сыяктуу катуу нерсени түзүүчү өтө майда кукуй түрүндөгү зат. Алар колдонулушуна жана касиетине жараша гидравликалык, абалык жана кислотага туруктуу болуп бөлүнөт. Гидравликалык Илээшкек материалдар сууга аралашып, абада каткандан кийин өзүнүн бекемдигин суунун ичинде да сактайт. Алар жер астындагы жана жер үстүндөгү гидрокурулуштарда колдонулат. Буларга цементтин ар кандай түрлөрү кирет. Абалык Илээшкек материалдар сууга чылангандан кийин катып, өзүнүн бекемдигин абада гана сактай алат, алар жер үстүндөгү суу тийбеген курулуштарда колдонулат. Бул топко гипс түрлөрү, магнезиялык Илээшкек материалдар жана аки таш кирет. Кислотага туруктуу Илээшкек материалдар абада каткандан кийин кислоталардын таасири менен өзүнүн бекемдигин узакка сактай алат. Мындай Илээшкек материалдарга эритилген айнек кошулуп даярдалган цемент ж. б. кирет. Органикалык Илээшкек материалдар физикалык же химиялык процесстердин таасиринен пластикалуу абалдан катуу же анча-мынча пластикалуу абалга өтүүгө жөндөмдүү органикалык заттар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Курулуштар
Илдет (өсүмдүктө)

Илдет (өсүмдүктө) - ар түрдүү себептердин (илдет козгогучтардын жана айлана-чөйрөнүн ыңгайсыз шартынын) таасиринен өсүмдүктүн функциясынын (фотосинтез, дем алуу, суу жана азык зат сиңирүү ж. б.) жана организм түзүлүшүнүн бузулуу процесси.
 
Мында өсүмдүк солуйт же анын айрым органы зыянга учурайт, өсүмдүктүн түшүмү азайын, сапаты начарлайт. Мис., картошка фитофторозу кеңири таралганда, түшүмү 1520%, айрым жерде 50% не чейин төмөндөйт. Өсүмдүктүн 30 миңден ашык Илдети белгилүү. Алар симптомдору же типтери (патографиялык классификация), илдетке чалдыгуусу (өсүмдүк классификациясы) жана илдет козгогуч себептери (этиологиялык классификация) боюнча классификацияланат. Булардын ичинен этиологиялык классификация негизги роль ойнойт, мында өсүмдүк Илдети жугуштуу жана жугушсуз болуп бөлүнөт.
 
 Жугушсуз Илдеттин негизги фактор лору; 
 минерал азык заттарынын, көбүнчө макроэлементтердин (азот, фосфор, калий), микроэлементтердин (өзгөчө бор, цинк, темир, жез, молибден) жетишпездиги; 
 суу режиминин бузулушу (топуракта суунун жетишсиздиги же көптүгү, жаан-чачын); 
абадагы же топурактагы темпранын өзгөрүшү.
 
Жугуштуу Илдетке өсүмдүктүн вирус Илдеттери (мозаикалык, сарык, солуу Илдеттери, пролиферациялар ж. б.); 
 бактериялык илдеттер же бактериоздор (өсүмдүк рагы, картошка кара чириги, ар түрдүү бактериялык чиринди, мөмө-жемиш багынын, тамекинин ж. б. бактериялык күйүгү); 
 грибок Илдеттери же микофитоздор (дат Илдет, кара көсөө, чаңгыл кебер, фузариоз, чиринди, аскохитоз ж. б.) кирет. 

Алдын алуу чаралары; өсүмдүктүн өсүп-өнүгүшү үчүн ыңгайлуу шарт түзүү, туруктуу жана таза сортту эгүү, үрөндү рационалдуу өстүрүү, үрөнгө химиялык дары-дармек чачуу ж. б.
 
Илдет козгогучтарды бир өлкөдөн экинчи өлкөгө өткөрбөө үчүн карантин коюлат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Изотропия

Изотропия (изо... жана гр. troposбагыт) нерсенин бардык багыттары боюнча физикалык касиеттеринин бирдейлиги.
 
Изотропия анизотропиянын маанисине карама-каршы. Газ, суюк жана катуу нерселер аморфтуу абалда бардык физикалык касиеттери боюнча изотроптуу. Кристаллдарда Изотропиянын физикалык касиеттеринин көпчүлүгү анизатроптуу. Кристаллдын симметриясы канчалык жогору болсо, касиеттеринин көбү ошончолук изотроптуу. Жогорку симметриялуу кристаллдардын (алмаз, германий, аш тузунун) серпилгичтиги, бекемдиги, электр-оптикалык касиеттери анизотроптуу, бирок жарыктын сынуу көрсөткүчү, электр өткөргүчтүгү, жылуулуктан кеңейүү коэффициенти ж. б. изотроптуу. Бир тектүү поликристаллдар бардык касиеттери боюнча изотроптуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Изотоптук эффект

Изотоптук эффект - берилген элементтин изотопторунун же изотоптук курамы түрдүү бирикменин атом массалары түрдүү чоңдукта болгондуктан алардын касиеттеринде айырмачылыктын болушу.
 
Изотоптун массаларынын айырмаланышынын натыйжасында түрдүү изотоптун жана алардын бирикмелеринин тыгыздыгы, сынуу көрсөткүчү, илээшкектүүлүгү, эрүү, кайноо температуралары, кристаллдардагы атомдордун термелүү ылдамдыгы ж. б. физикалык-химиялык касиеттери өзгөрөт. Изотоптук эффект изотоптордун ажырашынын лабораториялык жана өнөр жайлык ыкмаларына негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Изоляциянын тешилиши

Изоляциянын тешилиши - электр чыңалуусунун таасиринен изолятор (диэлектрик) материалынын изоляциялык касиетин жоготуп, электр тогун өткөрүүчүлүгү.
 
Изоляторго берилген чыңалуу ошол изолятор үчүн белгиленген чектик чыңалуудан ашып кетсе, ал изолятордо разряд пайда болот. Суюк же газ абалындагы диэлектрикте разряд жүргөндө талкаланып бузулган бөлүкчөлөрдүн ордуна башка бөлүкчөлөр орун алмашып, анын изоляциялоочу касиети калыбына келип калат. Катуу диэлектрикте анын материалы да өзгөрүлүп, ал эрип же күйүп кетет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Изодром

Изодром (изо... жана гр. dromos - жүгүрүү) - жөндөгүчтөрдө ийкемдүү тескери байланыш алууга, б. а. өтмө процессти бир калыпка келтирүүгө арналган түзүлүш.
 
Изодром демпферден, пружиналардан жана рычагдардын системасынан же тескери байланышка кошулган дифференциал тизмектен турган механизм. Эң алгач «изодром» деген ат борбордон четтөөчү жөндөгүчтөрдө колдонулган. Машина ар кандай өлчөмдө күч келип иштегенде Изодром анын айлануу ылдамдыгын бир калыпта карман турат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Транспорт
Изилдөө реактору

Изилдөө реактору - нейтрондордун жана ү-нурунун булагы болуп, илим менен техниканын түрдүү тармагында кеңири изилдөө иштерин жүргүзүүгө арналган ядролук реактор.
 
Изилдөө реакторунда ядролук жана нейтрондук физика, катуу нерселердин физикасы, ядролук жана радиациялык химия, материал таануу, биологиялык, медициналык боюнча илимий изилдөө иштери жүргүзүлөт; долбоорлонуучу энергетикалык реакторлордун жылуулук бөлүп чыгаруучу элементтери жана реактор курууга арналган конструкциялык материалдар сыналат. 

Изилдөө реакторунда материалды талкалабастан курамындагы химиялык элементтин эң аз (10_6 мгк) санын аныктоого мүмкүндүк берүүчү активациялык анализ ыкмасы иштелип чыккан. Изилдөө реактору бөлүнүүчү материал жайгашкан активдүү зонага ээ. Жылуулук нейтрондор менен иштеген реактор нейтрондорду жайланткыч (кадимки же оор суу, графит, бериллий ж. б.) менен жабдылган. Активдүү зонанын ичине жылуулукту бөлүп алуучу түзүлүш жайгаштырылган. Активдүү зонаны айланта нейтрон чагылткыч жасалат. Реактордун биологиялык зыяндуу таасири эске алынып, ал атайын катмар менен капталган. Чоң ылдамдыктагы нейтрондорду аралаштырбай, жылуулук нейтрондордун кубаттуу агымын алуу үчүн жылуулук колонна деп атал

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Иерусалим королдугу

Иерусалим королдугу - биринчи крест жортуулуна катышуучулар 1099-ж. Иерусалимди басып алган соң пайда болгон мамлекет.
 
Жер ортолук деңиздин чыгыш тарабын кресттүүлөр каратканда (12-кылымдын башы) территориялык жактан биротоло калыптанган. Иерусалим королдугу өзүнөн башка 3 вассал (чынында көз карандысыз) мамлекеттерден (Триполи жана Эдесса графтыктары, Антиохия княздыгы) турган. Иерусалим королдугун сураган кишинин бийлигин ак сөөк жана чиркөө феодалдарынын жогорку палатасы чектеген. Иерусалим королдугунда крепостнойлуктун катаал формалары тараган, сеньорлордун зомбулугу күч алган, кул кармоо да болгон. Шаарлар кыйла өнүгүп, соода тармагы бүт бойдон италиялык көпөстөрдүн колунда турган. Жергиликтүү калктын нааразылыгынан, коңшу мамлекеттердин кол салышынан чочуган кресттүүлөр көп чеп курган.
 
Иерусалим королдугу батыш европалык мамлекеттер, Византия жана мусулман чыгышынын эл аралык мамилелеринде чоң роль ойногон. 1137-ж. Византия Антиохия княздыгын вассал кылып, 1144-ж. селжуктар Эдесса графтыгын басып алган. Мусулман жапырыгынан корккон Иерусалим королдугу 12-кылымдын 60-жылдарында Византия менен союздашып, 1168-ж. Египетке каршы согушта жеңилген. 1187-ж. Египет султаны Салах-ад-дин Иерусалимди жана Иерусалим королдугунун чоң бөлүгүн басып алган. 1229-ж. король болгон Фридрих II Штауфен мусулман мамлекеттеринин өз ара ыйкы-тыйкысынан пайдаланып Иерусалимде кресттүүлөр бийлигин кайра орноткон, бирок египеттиктер Иерусалимди 1244-ж. кайра басып алган. 13-кылымдын 60-жылдарында Египет мамлюктары кресттүүлөрдүн көп шаарын каратып, 1291-ж. акыркы таянычы Акра шаарын алган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Тарых
Иезуиттер

Иезуиттер - католик монахтарынын (кечилдеринин) орденинин мүчөлөрү.
 
Алар өздөрүн «Иисус коому» (лат. «Societas Iesu») деп аташкан. Орденди 1534-ж. Парижде испан дворяны Игнатий Лойола негиздеп, 1540-ж. папа Павел III бекиткен. Ал орден Реформацияга каршы күрөшүү, католицизмди коргоо жана жайылтуу, папанын бийлигин чыңдоо максатын коздоп, илимге, жаштарды тарбиялоо жана окутуу ишине активдүү кийлигишкен; миссионер дик (дин жайылтуу) иштерди да көп жүргүзгөн. Жер-жердегилерди борборго, кичүүнү улууга, калкты бийликке, ал эми бийлөөчүлөрдү Рим папасына баш ийдирүү ордендин негизги иши болгон.
 
Иезуиттердин моралы «кудай жолу» үчүн кылмышка барса болот деген ураанга негизделген. 16-кылымда Иезуиттер орденинин таасири Европадагы мамлекеттерден башка Индия, Япония, Кытайга тараган. 17-кылымда Парагвайда Иезуиттер мамлекети түзүлгөн. Мамлекеттин саясатына киилигишкени үчүн айрым өлкөлөр (Испания, Франция) Иезуиттерди кууп чыгууга чечим кылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Монархтар
Идиоморфизм

Идиоморфизм (гр. ldios - өзүмдүкү, башкалардан бөтөнчө, өзгөчө жана morphe - форма) - тoo тектер менен рудалардын пайда болуу процессинде минерал бүртүкчөлөрүнүн өздөрүнө гана мүнөздүү туура формада кристаллдануусу.
 
Ал заттардын кристаллдануу мүмкүнчүлүгүнө байланыштуу болуп, көбүнчө тоо тек же руда пайда болуу процессинин алгачкы стадиясында кристаллданган минералдарда байкалат. Too тектердеги талаа шпаттары, авгит, амфибол, кварц, нефелин ж. б., рудадагы пирит, арсенопирит ж. б. идиоморфтуу минералдарга кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Терминдер
Идеалдуулук

Идеалдуулук –

1) абстракция түрүндөгү нерселердин аң-сезимде чагылышы. Ушул планда Идеалдуулук реалдуулукка карама-каршы коюлат;

2) идеалдаштыруунун натыйжасында пайда болгон, бирок тажрыйбада мүмкүн болбогон абстракттуу объект (мис., идеалдуу газ, чекит ж. б.); идеалга топ келген татына нерсе.
 
Идеалдуулук жөнүндөгү көптөгөн көз караштар материализмге же идеализмге алып келет. Идеализм Идеалдуулукту материалдык дүйнөдөн тышкары туруп, өз алдынча мааниге ээ болгон өзүнчө негиз катары ар түрдүүчө түшүндүрөт. Маркске чейинки материализм Идеалдуулукту адамзаттын иш-аракетинин натыйжасы катары эмес, сырттан гана байкоо жүргүзүүнүн продуктусу деп караган. Диалек. материализм Идеалдуулукту материалдык дүйнөнүн адамдын аң-сезиминде чагылышы, объективдүү образы катары карайт. Идеалдуулук аң-сезимдин адамзаттын бытиесин мүнөздөөчү бир аспектиси,

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Терминдер
Игнитрон

Игнитрон (лат. ignis - от жана (элек)трон)-жаалык разряд менен башкарылуучу, катоду сымап болгон бир аноддуу иондуу прибор.
 
Игнитрон кубаттуу түзөткүч түзүлүштөрдө, электр кыймыл бергичте, электр менен ширетүүчү түзүлүштөрдө, электрлештирилген т. ж. станциясында сымаптуу вентиль катары колдонулат. Аноддо оң чыңалуу болгондо катоддун күчтүү жарыктанган бир же бир канча участкасынан (катод тагынан) бөлүнүп чыккан электрондор анод менен катоддун арасында жаалык разрядды пайда кылат. Катод тагы жардамчы жаа менен түзүлөт. Амплитудасы ондогон ампер ток импульсун бир нече м-сек узактыкта электрод аркылуу өткөргөндө, негизги жаа күйөрдөн мурда ошол жардамчы жаа пайда болот. Жардамчы жаанын күйгүзүү моментин өзгөртүп, негизги жаанын күйө башташын башкарууга болот да, ошонун аркасында түзөтүлгөн анод тогунун максимумдан нөлгө чейинки орточо мааниси жөнгө салынат. Игнитрон аноддогу чыңалуусу 5 кв ко чейин болуп, 20-70 а ток күчүнө ылайыкталып чыгарылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Зыгыр майы

Зыгыр майы - зыгырдын данынан алынган өсүмдүк майы.
 
Ал бат кургоочу майдын тобуна кирет, анткени абадагы кычкылтектин таасиринен полимерге бат айланат. Бул касиет анын курамында каныкпаган май кислотасынын көп болушу менен түшүндүрүлөт: линол 15-30%, линолен 44-61% жана олиен 13-29%.
 
Каныккан кислота 9-11%. 20°Сде кинематикалык илээшкектүүлүгү 15,5 10_6 м-сек, иод саны 175-204.
 
Зыгыр майынын техникалык мааниси зор. Андан бат кургоочу лак, олифа ж. б. даярдалат, сырга кошулат, сүрөт тартууда пайдаланылат. Тамак-ашка кошулуп, медицинада керектелет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Майлар
Зыгырлар тукуму

Зыгырлар тукуму (Linaceae) - эки үлүштүү өсүмдүк тукуму. Бир же көп жылдык чөп.
 
Сабагы топтошуп, кээде бирден осет, бийиктиги 10150 см. Жөнөкөй жалбырактары сабакка кезектешип же туташ жайгашат. Гүлү эки жыныстуу, туура түзүлүштүү, көбүнчө 5 мүчөлүү. Топ гүлү чачыдай, калканчадай. Желекчелери көк, көгүш, кызыл, кызгылт, сары, ак. Мөмөсү - кутуча. Уругу жалпак, жалтырак, күрөң. Жер жүзүндө 300гө жакын, Кыргызстанда 10 түрү белгилүү. Анын ичинен кадимки зыгыр була, жапыз зыгыр май алуу үчүн өстүрүлөт. Жапайы өскөн түрлөрүнүн ичинен чөйчөкчө жалбыракчалуу жана Ольга зыгыры кооздук үчүн өстүрүүгө ылайыктуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Зубатовчулук

Зубатовчулук – 20-кылымдын башында Орусыядагы жумушчу маселесинде падыша өкмөтү туткан саясат.
 
Полициянын жашырын көзөмөлү менен иштөөчү легалдуу жумушчу уюмдарын ачып, жумушчулардын саясий күрөшүн экономикалык гана талаптарга бурууну көздөгөн. Пролетариаттын экономикалык күрөшүнүн саясий күрөшкө айлануу, анын аң-сезими жана биригүү дилгирлиги стихиялуу өсүү кырдаалында чыккан Зубатовчулук падыша өкмөтүнүн массалык революциялык кыймылга каршы күрөшүнүн алда канча ийкемдүү жолун табуу аракети болгон.
 
Зубатовчулук Москва күзөт бөлүмүнүн начальниги С. В. Зубатовдун демилгеси боюнча биринчи жолу 1901-ж. майда Москвада «Механикалык өндүрүштө жумушчулардын өз ара жардамдашуу коому» деген ат менен түзүлгөн. Ошол эле жылы жайында Минск, Вильнюс, 1901-03-ж. Петербург, Киев, Харьков ж. б. шаарларда зубатовчул уюмдар, топтор иштей баштаган. Ал коомдордун жыйындарында айлык акыны жогорулатуу, жумуш күнүн кыскартуу ж. б-ларга жетишүү маселелери талкууланган. Жетекчилеринин демагогиялык билдүрүүлөрүнөн улам революциялык басма сөз Зубатовчулукту «полициялык социализм» деп атаган.
 
Революциячыл с.-д. «Искра» Зубатовчулукка каршы аёосуз күрөшүп, жумушчуларга анын чагымчыл маанисин түшүндүргөн. В. И. Ленин Зубатовчулук өкмөттүн жана капиталисттердин өзүнө каршы багытталарын алдын ала керген. Чынында эле зубатовчу уюмдар баштаган иш таштоолордун көбү революциячыл социал-демократтардын агитациясынын таасири менен саясий чыгууларга айланган. Акыры өкмөт Зубатовчулуктан баш тарткандыктан 1903-ж. жайында анын уюмдары жоюлган,

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Орусия
Категория:Тарых
Зона өсүмдүктөрү

Зона өсүмдүктөрү - жер бетиндеги ар бир зонага (мис., тундра, токой, боздод, чөл ж. б.) мүнөздүү табигый өсүмдүктөр.
 
Айрым учурда нымдуулуктун кескин өзгөрүшүнө жана микрорельефке байланыштуу Зона өсүмдүктөрү даана байкалбайт. Ар бир зона өсүмдүктөрдүн көп сандаган формацияларын жана ассоциацияларын өзүнө камтыйт. Түндүктөн түштүккө карай климаттын өзгөрүшүнө жараша Зона өсүмдүктөрү да алмашат. Алар ээлеп турган көп жерлер жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Зоналык эритүү

Зоналык эритүү (зоналык кайра кристаллдаштыруу) - материалды кошундудан арылтып тазалоочу кристалл-физикалык ыкма.
 
Зоналык эритүүнүн башка ыкмалардан айырмасы: узун катуу жебе дароо эритилбестен, анын бир учунан аз-аздап эритилип тазаланылышында. Зоналык эритүү биринчи жолу 1927-ж. колдонулуп, 1952-жылдан кеңири пайдаланылууда.
Зоналык эритүүнун контейнердуу горизонталь жана тигелсиз вертикаль түрлөрү колдонулат. Контейнердүү Зоналык эритүүдө тазалануучу катуу зат атайын контейнердин ичине жайгаштырылып, анын зона деп аталуучу кичине бөлүгү жогорку жыштыктуу индукциялык меште көлкүлдөп эритилет. Затты (же мешти) жай жылдырганда эриген зона да заттын узуну боюнча жылат. Бул учурда заттын катуу жана суюк абалынын чегинин бир жак бетинде материалдын кристаллдашы байкалса, экинчи бетинде материал акырындап эрий берет. Эриген зона кайра кристаллдашып, алгачкыга Караганда таза материал алынат. Өтө таза материал алуу максатында Зоналык эритүү бир эле материал үчүн бир нече жолу кайталанышы мүмкүн.
 
Контейнердуу Зоналык эритүүдө контейнердин заты менен өз ара аракеттенбөөчү материалдар тазаланат. Зоналык тазалоо кошундунун суюк жана катуу фазадагы материалдарынын эригичтиги бирдей болбогондугуна негизделген. Тазалануучу жебеси тик жайгашкан тигелсиз Зоналык эритүү ыкмасы 1953-ж. сунуш этилген. Мында эриген зона ошол заттын беттик тартылуу күчүнүн аракети менен кармалып турат. Бул ыкма жогорку температурада эрүүчү же беттик тартылуусу чоң маанидеги активдүү материалдарды тазалоо үчүн колдонулат. Зоналык эритүү кошундусу 10-7-10~э% болгон өтө таза материалды алууда, бир тектүү кристаллды өстүрүүдө ж. б. колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Зоналык теория

Зоналык теория — катуу ваттардыкы - квант механиканын катуу заттардагы электрондордун кыймылын изилдөөчү бөлүмү.
 
Эркин электрондор ар кандай чоңдуктагы энергияга ээ болушу мүмкүн, алардын энергетикалык спектри үзгүлтүксүз. Изоляцияланган атом электрондорунун энергетикалык спектри дискреттүү (үзгүлтүктүү) келип, белгилүү мааниге ээ болот. Катуу заттардын электрондорунун энергетикалык спектри тоскоол зона менен бөлүнгөн айрым өткөөл энергия зоналардан турат.
 
Зоналык теория катуу заттардын азыркы мезгилдеги теориясынын негизи. Ал металлдардын, жарым өткөргүчтөрдүн жана диэлектриктердин табиятын жана негизги касиеттерин түшүнүүгө мүмкүндүк берди.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Физика