Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Операционализм

Операционализм, операциялык эмпиризм — илим тилин операциялык кайра түзүүгө байланышкан филос. концепция (көз караш). 

0-кылымдын башында физикадагы олуттуу ачылыштарга байланыштуу чыккан. 

 Операционализм концепциясын биринчи англ, физик Н. Кэмпбелл белгилеген. П. У. Брижмендин 1920-жылдардагы эмгектеринде Операционализм теориялык табият таануунун жанa коомдук илимдердин филос.- методол. негизи болууга доомат кылган идеялык агым катары калыптанган. 
 Операционализм түшүнүктүн предметтик маанисин верификациялоо негизинде же суроолордун жоопторун тактоо жолу менен аныктайт. Ил. практикада операциялуу аныктоонун аналогу — математиканы конструктивдик же алгоритмдик аныктоо (арифметикада — эсептөө эрежеси, геометрияда — түзуү эрежеси ж. б.).
 Операционализм теориялык табият таануунун. асыресе физиканыи методологиясына таасир тийгизсе да, аны абсолютташтыруу «операциялык догматизмди» туудурду.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Операция

Операция (лат. operatio — аракет) — 

 1) мерчемдүү милдетти, көздөгон максатты орундоо же орундоого аракеттенүү (мис., хирургиялык Операция). 
 2) Мекеме, ишкана, бөлүм жана башкалаынын кезектеги мезгил-мезгили менен болуучу иш-аракети (мис., бухг. Операция, почта Операциясы).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Терминдер
Операциялык изилдөө

Операциялык изилдөө — математикалык анализдин методдорунун би­ри.

Айрым учурда бул метод менен татаал матем. маселелерди жөнөкөй эрежелерге таянып чыгарууга болот. Операциялык изилдөө механикада, автоматикада, электр техникада кеп колдонулат. Операциялык изилдөө методунун негизи катары изилденүүчү функцияны (оригиналды) андан алынган башка функция (сүрөттөлүшү) менен алмаштыруу идеясы алынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Операция убакыты

Операция убакыты — өндүрүш операциясын аткарууга чыгымдалган убакыт. 

Тех. нормалоо аркылуу эсеп­телет. Негизги милдети — эмгек өндүрүмдүүлүгүн тез жогорулатуунт камсыз кылуу. Операция убакытын нормалоодо бар­дык нак жанa ысырап жумуш убактысы эсепке алынып, уюштуруу-тех. чаралар иштеп чыгарылат. 
Убакыт нормасы эмгекти мыкты уюштурууга негизделип долбоорлонот жанa өндүрүшкө жайылтылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Оппортунизм

Оппортунизм (лат. opportunus — ыңгайлуу, пайдалуу) жумушчу кыймылында — теория жана практикада жумушчу табынын кызыкчылыгына сыйбаган, жумушчу кыймылын буржуазияиын пайдасына түртүүчү агым. 

Оппортунизм жумушчу кыймылын анын тан душмандарына ачык же тымызын келишүү жолу менен багындырат. Оппортунизм 19-кылымдын 2-жарымында жу­мушчу табынын революциячыл кыймылынын өсүшү менен бирге пайда болгон. Анын алгачкы идеялык базасы — марксизмге чейинки социализмдин ар кандай формасы, ал эми тактикасы болсо либералдык реформисттер, о. эле анархпеттик ар түрдүү топтордон алынган. 1—2-Интернационалдын тушунда эле К. Маркс менен Ф. Эн­гельс Оппортунизмдин ар кандай чыгууларына карты элдешпес күрөш жүргүзгөн. Жумушчу кыймылында марксизмдин жецишинен кийин Оппортунизм ачык эмес, марксчыл фразаларга жамынып чыга баштаган. 

Рев-ячыл жумушчу кыймылынын ичинде өзүнүн таптык жаратылышы боюнча Оппортунизм — майда бурж. идеология менен саясаттын көрүнүшү; теориялык жактан ревизионизм, дог­матизм катары да өзүн көрсөткөн; уюмдаштыруу жагынан ликвидатор болуп көрүнөт; эл ара лык комму­нисттик жана жумушчу кыймылда өзүнүн таасиринин багыты боюнча ал оңчул же «солчул» Оппортунизм болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Оптикалык көтөрүү

Оптикалык көтөрүү (накач­ка) — микробөлүкчолөрдүн (атом, мо­лекула ж. б.) жарыктын аракетинен энергиянын төмөнкү деңгээлинен жог. деңгээлге дүүлүгүп өтүшү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Оптикалык күч

Оптикалык күч— окко симметриялуу линзалардын жана линзалар системасынын жарыкты сындыруу жөндөмдүүлүгүн мүнөздөөчү чоңдук. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Физика
Категория:Оптика
Оптикалык системанын аберациясы

Оптикалык системанын аберациясы (лат. aberratio — кыйшаюу) — оптикалык системадагы (линза, фотоаппарат, микроскоп ж. б.) сүрөттөлүштүн даана болбошу. 

Мындай учурда оптикалык сүрөттөлүш так эмес же күңүрт болушу мүмкүн. Оптикалык системанын аберациясы геом. жана хроматлкалык болуп айырмаланат. 
Геометрия­лык Оптикалык системанын аберациясы системага жоон жарык тобу (сфералык аберрация, кома) же жарык тобу системанын негизги оп­тикалык огуна кыйгач түшкөндө (астигматизм, дисторсия) пайда болот. Геом. аберрация монохром жарыгы түшкөндө оптикалык системанын кемчилигин мүнөздөйт. Xроматикалык Оптикалык системанын аберациясы монохром эмес (мис., ак) жа­рыкты пайдалануудан пайда болот. Ал оптпкалык системанын линзасы менен призмасында жарык дисперсия­сы болушунан шартталат, сүрөттөлүштүн четинде түрдүү түстөр түрүндө көрүнөт. Бул аберрацияларды ар кандай линзалардын комбннациясы аркылуу жоюуга болот. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Оптика
Оптикалык теорема

Оптикалык теорема - чөйрөдө тароочу толкундун интенсивдүүлүгүнүн азайышы ал толкундун чачырагандагы туурасынан кесилиш аянтына түз пропорциялаш экендигин аныктайт. 

Бул теорема оптикадагы, акустикадагы жана квант физикасындагы бардык толкун процесстер үчүн туура деп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Оптика
Оптикалык тыгыздык

Оптикалык тыгыздык (D) - оптикалык чөйрөнун мүнөздөмөсү. 

Оптикалык тыгыздык өткөрүү коэффициентине (т) тескери чоңдуктун ондук логарифмасы менен аныкталат: D—lg (1/т). Ал ар түрдүү заттарда жана оптикалык буюмдарда жарыктын жутулушун мүнөздөйт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Оптика
Оптималдуулук критерийи

Оптималдуулук критерийи — жүмкүп болуучу чечимдерди салыштырып баалоо ж-а эд мыктысын тан­тал алуу белгиси. 

Оптималдуулук критерийинин мазмуну көп факторго — коомдук түзүлүшкө, жоп. закондорго, чечимдердин масштабына, максатына ж. б. байланыш­туу келет. Оптималдуулук принциби жатем. программалоодон жана башка­руу теориясынан алынды. Экономиканы оптималдаштыруу теориясынын жетодол. негизин чарбанын оптимал­дуулук принциби, б. а. бүт эл чарбалагы кубулуштарды бирдиктүү талдoo түзөт. 

Тийиштүү чөчим иш жүзүндө үч баскыч аркылуу негизделет. Мында максатка жетүү деңгээли жетекчиликке алынат, бул деңгээл белгилүү көрсөткүчтөр менен баамдалат. Алар аркылуу салыштырылуучу варианттардын ичинен эң натыйжалуусу. аз чыгымдуусу өзүнчө бөлүнөт. Алардан өтө ыңгайлуусу Оптималдуулук критерийиге ылайык тандалат да, ошого жарашаплан түзүүдө жанa экономиканы башкаруугa жог. максатка — коомдун керегин толук канааттандырууга дал келүүчү чечим кабыл алынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Категория:Коом
Оптиметр

Оптиметр (гр. optos — көрүнүүчү жанa ...метр)—сызыктуу өлчөөлөрдү салыштырма ме­тод менен өтө так ченегич прибор. 

 Оптиметрде өзгөрткүч элементтин функциясын рычагдуу оптикалык механизм аткарат. Механизмдин рычагдуу бергичи— термелүүчү күзгү, оптикалык Конструкциясы боюнча вертикаль жана горизонталь Оптиметр болуп айырмаланат. Оптиметрди түтүк окулярдуу же проекция экрандуу кылып даярдайт. Оптиметрдин шкаласынын тактыгы 0,2 ж-а 1 мкм, өлчөө чеги 500 мм.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Механика
Категория:Приборлор
Орбели, Леон

thumb|right
Орбели, Леон (Левой) Абгарович (25. 6(7. 7). 1882, Ереван — 9. 12. 1958, Ленин­град) — сов. фи­зиолог, СССР ИА-нын акад. (1935; корр. мүчө, 1932), Армян ССР ИА-нын (1943), СССР МИАнын (1944) акад. РСФСРдин илимге эмг. сиң. ишмери (1934), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1945) . 

Мед. кызматтын генерал-полковниги. Петербург Аскер-мед. академиясын бүткөн (1904). 
И. П. Павловдун окуучусу жанa кызматташы. С. М. Киров атн. Аскер-мед. академиясында кафедра башчысы (1925— 50), СССР ИАнын И. П. Павлов атн. Физиол. ин-тунун (1936—50), СССР МИАнын И. П. Павлов атн. 
Жог. нерв ишинин эволюциялык физиологиясы жанa патологиясы институтунун (1939— 50) директору. 
СССР ИАнын биол. бөлүмүнүн акад.-секретары (1939— 48), вице-президенти (1942—46). 
Орбели физиол. функцияны изилдөөдө дар­винизм принциптерин колдонуп, эво­люциялык физиологияны өнүктүргөн. 
Симпатикалык нерв системасынын организмдеги маанисин, каракуш мээнин функциясын изилдеген. 
СССР мамл. сыйл. (1941), СССР ИАнын И. П. Павлов атн. сыйл. (1937) менен И. И. Мечников атн. алтын медалын алган; кээ бир чет өлкөлүк ИАлардын ил. коомдордун мүчөсү. 
Төрт Ленин ордени, башка 4 орден жанa медалдар менен сыйланган

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Окумуштуулар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Орган

thumb|Орган (1985).
Арген (гр. organon — курал, аспап, шайман) — клавиштүү үйлөмө музыкалык аспап. 

Ал металлдан, жыгачтан түрдүү узундукта жасалган түтүктөрдөн жана пневматикалык системадан, о. эле регистрлерди өзгөртүүчү жанa клавиатураларды бир бирине улаштыруучу механизмдерден турат.

Аргенде 1–7 мануал (ар биринде 72 клавиштен), бут менен басчу педаль жана бир нече миң түтүк (добуш чыгаруу куралы) болот. Арген-тектеш аспаптар – волынка, байыркы кытай шэни, европалык Пан флейтасы. 14-кылымдан 18-кылымдын ортосуна чейин арген батыш Европага алгач чиркөөлөрдө хорду коштоо максатында пайдаланылып, кийин жарандык аспап катары кеңири тараган. Соңку убакта камералык, симфониялык музыканын өнүгүшүнө байланыштуу анча көп колдонулбайт.
Арген көбүнчө жеке аткарылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Музыкалык аспаптар
Органеллалар

thumb|Клетка (Эукариоттор).
Органеллалар (орган дегенден, органоиддер деп да аталат) — бир клеткалуу организмдер — жөнөкөйлөрдун ар кандай кызмат аткаруучу дене бөлүктөрү. 

Өзгөчө инфу­зория менн шапалакгуулардын Органеллалары татаал жана ар кыл. Органеллалардын түрдүү функ­цияны аткарган көп түрү (скелет, таяныч. кыймылдаткыч, жыйрылтуучу ж. б.) бар. 

Мис., скелет жана тая­ныч Органеллалар организмди мех., хим. ж. б. таасирлерден (мис., инфузориянын калканы) коргойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Биология
Организмдин картайышы

Организмдин картайышы - биол. закондун негизинде организмин жашына ылайык өзгөрүүсү. 

Фи­зиол. жанa эрте картаюу болуп бөлүнөт. Биринчиси жаштын илгерилешине жараша акырындык менен жетишет. 
Экинчиси организм жаш кезинте эле ооруга, өндурүштөгү шартка карата бөтөнчө чарчоо ж. б. себептерге байланыштуу. Карылыкка функциялык жанa морфол. өзгөрүүлөр таандык. Адамдын келбети, психикасы, акыл-эси, жүрүш-турушу өзгөрөт. Тери жукарып, кургап, кыртыш майлар азайгандыктан шалбырап, бырыш кирет. 
Чач суюлат, анын өңү күңүрттөнүп, акырында агарат. Булчуң эттин атрофиясына байланыш­туу анын массасы азаят, тулку бой кыскарат. Муундарды чор басып, кыймыл начарлайт. Күч азаят, жумушка жөндөмдүүлүк начарлап, бат чарчайт. Буларга ылайыктуу физиол. жанa биохим. өзгөрүүлөр кездешет. Негизги зат алмашуу, ткандарда газ алмашуу төмөндөйт, гликолиз күчөйт. Борб. нерв системасында ички тормоздоо начарлайт. Кары киши чөйрөнүн өзгөрүшүнө оңойлук менен келбейт, унутчаактык пайда болот. Организмдин картайышына морфол. өзгөрүүлөр мүнөздүү. Клетканын ядролору тырышып, иитоплазмада липоид көбөйөт. Көздүн күчү, кулактын угушу начар­лайт. Эндокрин бездери (гипофиз, калкан бези ж. б.) атрофияга учурап, гормондор азыраак бөлүнүп, алардын таасири начарлайт. Жыныс бездеринин функциясы төмөндөйт. 

Кан тамырлардын капталында кальцийдин кошулмалары көбөйүп, чоюлгуч касиети төмөндөйт, алар ичкерет да, кандын басымы жогорулайт, жүрөктүн согушу акырындайт; газ алма­шуу начарлап, демигүү пайда болот. Тамак сицирууго катышкан бездер зтрофияга учурайт, тиш түшөт, карын кичирейет. Организмдин картайышын түшүндүрүүгө багытталган ЗООге жакын теория бар.

Акыркы теория кибернетика илимине таянын, карылык организм жаралганда эле эволюциялык өзгөрүүгө ылайык программалаштырылган деп түшүндүрөт. Чындыгында эле Организмдин картайышы жок болсо өсүү да жок, эволюциялык өсүү да жок. Ошондуктан генетика программасына байла­ныштуу молекулалар өзгөрүүгө дуушар болуп, акырында картаюуга алып келери шексиз. И. И. Мечни­ков, А. А. Богомолец адамдын өмүрү 120—150 жашка жетиши керек деп эсептешкен, азыр ушул жаштагы адамдар бар. Организмдин картайышы социалдык жана экон. шарттарга байланышат.Экзамен тапшырып тосуп з....л чыкты го шшс

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ден соолук
Организмди нур дааруу

Организмди нур даануу — тирүү организмге ар кандай нурдун таасир этиши. 

 Табигый шартта орга­низмге инфракызыл (жылуулук нуру) жанa күндүн ультракызгылт көк, о. эле космостук ж. б. нурлар тиет. 
 Организмди жасалма нур дааруу үчүн иондоштуруучу, ультракызгылт кек, ультра жог. жыштыктагы нур­лар колдонулат. Ал тоталдык (бүткүл дене) жанa локалдык (айрым органдар), кыска меенеттун ичинде жанa узакка созулган, бир жолу жана бир нече жолу кайталанган, тышкы жана ички болуп айырмаланат. Ион­доштуруучу нурлардын биол. тааси­ри анын өлчөму, түрү, энергиясына жана организмдин физиол. абалына жараша болот. 
 Кишини нур менен дарылоо атайын жайларда жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Ден соолук
Органикалык бирикмелерди галогендөө.

Органикалык бирикмелерди галогендөө - органикалык молекуладагы суутектин атомун галогендер (F, С1, Вг, I) менен алмаштыруу процесси. 

Органикалык бирикмелерди галогендөөдөн ар түрдүү класстагы (алифаттуу, карбоциклдуу жана гетероциклдүү) галогендуу бирикмелер алынат. ООрганикалык бирикмелерди галогендөөнүн ичинен хлорлоо чон мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Органикалык дүйнө

Органикалык дүйнө - Жердин биосферасында жашоочу тирүү организмдер. 

Ал киши, жаныбар, өсүмдүк жана микроорганизмдерден түзүлөт. Органикалык дүйнөнун айрым бөлүктөр (жа­ныбар, өсүмдүк ж. б.) тиричилик процессинде өз ара жана орг. эмес заттар менен бирге аракеттенет

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Экология‎
Органикалык-минерал жер семирткич

Органикалык-минерал жер семирткич - гумин жер семирткичи - органикалык заттары жанa ми­нерал бирикмелери бар жер семирт­кич. 

Органикалык-минерал жер семирткич гумин кислотасын же составында ушул кислота бар материалдарды (чым көц, күрөң таш көмүр, балыр, сланец, чириндини) аммиак, фосфор кислотасы, калий туздары менен иштетүүдөн алынат да, составы ар түрцүү болот. 

Органикалык-минерал жер семирткич гумофос, гу­мофоска, чым көң-аммиак жер семирткичи (ТАУ), чым көң-минералдуу-аммиактуу жер семирткич (ТМАУ), натрий жанa аммоний гуматы сыяктуу ат менен белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Органикалык химиядагы электрон теориясы

Органикалык химиядагы электрон теориясы - атом түзүлүшүнө негизделип орг. молекулалардагы хим. байланыштардын жаратылышын, реакцияга жөндөмдүүлүгүн жана алардын физ. касиеттерин толугураак түшүндүрүүчү теория. 

 19-кылыдын аягы 20-кылымдын башында электрон ачылгандан кийин пайда болгон. Орг. молекуланын хим. баяланышындагы жаны электрон жөнүндөгү коз караштар В. Кос­сель менен Г. Льюистин теориясын а негизделген. Бул теорияга ылайык хим. мүнөздөрү боюнча бири биринен айырмаланбаган же өтө аз айырмаланган атомдордон молекула түзүлгөндө электрондор бир атомдон экинчи атомго берилбестен. алардын ор­тосунда жалпыланат. 
 
 Натыйжада ар бир атомдун сырткы катмарында экиден же сегизден электрондору болот. Мындай байланыш коваленттик ж» атомдук байланыш деп аталат. Моле­куладагы атомдордун ортосундагы кош электрон атомдорго бпрдей тиешелүү болот да, алардын ядросунун тегерегинде (талаасында) айланып жүрөт. Электрондор атомдук түзүлүш теория боюнча радиусу 0,529 Aга барабар болгон белгилүү деңгээлде айланат.
 Кванттык мех. көз караштар боюнча суутектин атомунда электрон белгилүү тегерек дэңгэзлде эмес, шар сыяктуу мейкиндикте айланып. ядронун тегерегинде электрон булутун түзөт. 
 Ар кайсы деңгээлдеги элек­трон булуттардын формасы ар түрдүү болот. Көмүртектин атому баш­ка атомдор менен байланышканда бир
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Органикалык химия институту

Органикалык химия институту Кыргыз ССР ИАнын Химия институтунун орг. химия лабораториясынын базасында 1960-ж. уюшулган. 

Институтта 250дөй ил. кызматкер, анын ичинде Кыргыз ССР ИАнын 1 академиги, плимд. 5 доктору жана 53 кандидаты эмгектенет (1979). 
Ин-ттун составына 3 бөлүм, 18 лаборатория кирип, орг. химиянын орчундуу маселелери б-ча изилдөөлөр жүргүзүлүүдө. 
Ал изилдөөлөр мед., тамак-аш, тоют максатындагы, жаныбарлар менен адамдын түрлүү ооруларын дарылоо үчүн керектүү, тех. маанилүү жанa физиол. активдүү заттарды алуу үчүн теориялык негиздерди, о. эле респ-канын сырьё ресурстарьш комплекстүү жанa рационалдуу пайдалануунун так схемасын жанa жолдорун иштеп чыгууга арналган. Жады ойлоп чыгууларга 120 автордук күбөлүк, анын ичинде 8 чет мамл. патент алынган (1976). 

1962-ж. ин-т сунуш кылган схема б-ча Кара-Балта кант комбинатында глутамин кислотасын жанa адидол чыгаруучу цех курулуп, ишке киргизилген. О. эле орг.-минералдык жер семирткичтер, бургулоо иши үчүн состав, мал чароасы үчүн гельминттик жады дары-дармек иштелип чыкты. Эл чароасына киргизилген сунуштардын ичинде «Арашан» баль­замы сапат белгисин алды, «Ликорин» дарысы, малдын некробактериоз жанa туяк ыладдарын дарылоочу дары ж. б. бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Категория:Органика
Органикалык эмес жана физикалык химия институту

Органикалык эмес жана физикалык химия институту Кыргыз ССР ИАнын, 1943-ж. уюшулган СССР ИАнын Кырг-ндагы филиалынын Химия ин-тунан 1960-ж. бөлүнүп чыккан. 

 Адегенде респуликанын минерал жер байлыктары, табигый туздары, таш көмүр, чопо, түстүү жанa сейрек кездешүүчү металлдардын кенин изилдеп, курулуш материалдарына физ.-хим. мүнөздөмө берүү жанa аларды эл чарбасына пайдалануу маселелери изилденген. 
 
 Ин-тта түстүү жанa сейрек кездешүүчү металлдардын химиясын, технологиясын иштеп чыгуу, минералдык байлыктарды изилдеп, эл чар­басына пайдалануу, биол. активдүү заттарды синтездеп алуу жанa алардын пайда болуу закондорун, электр учкундарынын энергиясын пайдаланып жог. темп-рага чыдамдуу катуу заттарды, активдүү катализаторлор-ду бөлүп алуу жолдору изилденүүдө. 
 Ин-ттун 14 лабороториясында 183 ил. кыз­маткер, анын ичинде Кыргыз ССР ИАнын 3 корр. мүчөсү, илимд. 6 док­тору, 45 кандидаты эмгектенет (1978). 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Категория:Илим
Органикалык эмес полимерлер

Органикалык эмес полимерлер - молекулалары орг. эмес чынжырчалардан куралган полимерлер. 

 Бул заттарда атомдор жанa атомдор­дун тобу бир бири менен коваленттүү, кээде координациялык байланыш менен кошулушкан. 
 Органикалык эмес полимерлерге жаратылышта кеп кездеше турган минералдар, кычкылдар (кварц, корунд, рутил, кремнезём), таза кездешүүчү күкүрт, силикаттар жанa алюмосиликаттар (слюда, асбест, тальк, чополор ж. б.) кирет. 
 Органикалык эмес полимерлер чынжырлардын составына жараша гомочынжырлуу жана гетерочынжырлуу болуп бөлүнөт. 
 Го­мочынжырлуу Органикалык эмес полимерлерди В, Si, Р, As, Bi, S, Se, Te, Sn, Ge ж. б. элементтер пайда кылат. 
 Гетерочынжырлуу Органикалык эмес полимерлерди пайда кылуучу элементтер алда канча көп. 
 
 Алардын көпчүлүгү жог. темп-рада эрий тургандыгы, катуулугу менен орг. полимерлерден айырмаланат.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Органоген тоо тектери

Органоген тоо тектери, био­ген тоо тектери - жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн калдыгынан же алардын тиричилик процессине байланыштуу пайда болгон чөкмө тоо тектер. 

Жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн организми ткандарды же скелеттерди түзүүчү минерал бнрикмелерин топтоого жөндөмдүү. Бул бирикмелер алардын калдыктарында сакталып. Органоген тоо тектерин пайда кылат. Ал заттык составы боюнча аки таштуу, кремнийлүү. фосфаттуу, көмүрлүү, нефтилүү болуп балүнөт. 

Аки таштуу Органоген тоо тектерин фораминифералардын үлүл кабыктары, шуру (коралл), балык курту (мшанка), брахиопод сыяктуу жаныбарлардын калдыктары түзөт. Кремнийлүү Органоген тоо тектеринин составын органпзминде кремний көп кездешкен балырлар, былпылдактар (губкалар) жанa радиолярпялардын калдыгы жаратат. Фосфориттүү Органоген тоо тектерин омурткалуу жаныбарлар, силур мезгилинин брахиоподу пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Биология
Категория:Химия