Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Пскем пиязы

thumb|Пскем пиязы.
thumb|Пскем пиязы.
Пскем пиязы (B. Fedtsch.) - Бийиктиги 40-80 см ге чейин жеткен көп жылдык өсүмдүк. Бир нече пияз түбү кыска, жоондугу 4-5 см жана сырткынан кара-күрөң, ичинен кызгылт-күрөң түстөгү кабыгы менен капталган сабак-тамырда жайгашкан. Сабагында көпкөлөң тарткан томпогу бар. Жалбырактарынын ичи көңдөй, түтүк сыяктуу узун, 3 санда, сабагынан кыска келет. Чатыр гүлү шар сымал, кабы чатыр гүлүнө теңдеш. Гүлдөрү 6 мм ге жакын, ак түстө. Аталык жипчеси гүл коргонунан узунураак, тегинен бири-бири менен биригип, учунан өз ара шакекче сымал бекиген. Тектеш түр Ошанин пиязынан айырмасы - гүл коргонунун жалбыракчалары жана аталык жипчеси чоңураак жана тегинен шакекче сымал биригип турат.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнң айында гүлдөп, июлда уруктайт. Уругу аркылуу көбөйөт. Уругунун өнүмдүүлүгү начар - 1-3 %.
Жалпы жана өлкөдө таралышы. Батыш Тянь-Шань (Өзбекстан, Түштүк Казакстан, Кыргызстан). Кыргызстанда – Чаткал тоо кыркасы.

Өсүү шарттары
Аска-зоолордун жаракалары, орто тоо алкактарындагы таштак беттерде өсөт.

Саны
Чектелген.

Чектөөчү факторлор
Жергиликтүү калк тамак-аш катары колдонот. Чарбачылыкка жерлерди өздөштүрүүдөн өсүү шарттары начарлап кеткен.

Өстүрүү
КР УИАнын Ботаникалык багынын шарттарында пияз түбүнөн бир нече түп өстүрүлгөн. Өсүп-өнүүсү жакшы.

Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин (1975), Казак ССРинин (1981), Өзбек ССРинин (1984), Кыргыз ССРинин (1985) кызыл китептеринде катталган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Атайын коргоо аракеттери иштелип чыккан эмес. Пияз түбүн казып алууга тыюу салып, маданий өсүмдүк катары өстүрүү зарыл.

Статусу
EN. Өтө сейрек кездешкен, саны азайып бара жаткан Батыш Тянңшандын эндем түрү.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Семенов пиязы

Семенов пиязы (Regel) - Көп жылдык пияз түптүү чөп өсүмдүк, геофит, ксеромезофит. Тамыр сабагында 1 же бир нече пияз түптөр жайгашып, цилиндр сымал, жоондугу 1 см ге чейин, анча байкалбаган торчодой, күрөң кабык менен капталган. Сабагынын бийиктиги 10-40 см, жарымына чукул жылмакай жалбырак кучагы менен оролгон. Жалбырактары 2-3-төн, жазы сызгычтай, туурасы 5-15 мм, көпкөлөң эмес, жылмакай. Кабы кыска учтуу, чатырчасына тушташ, боөлгон. Чатырчасы башчалуу, шар же жумуртка сымал. Сырткы гүл саптары кыска, гүл коргонунан бир кыйла кыска, ичкилери болсо, бир аз узун же, тең, тегинде гүл жан жалбыраксыз. Коңгуроодой гүл коргонунун жалбыракчалары алтындай сары, кийинчерээк кызарган, узундугу 10-15 мм, тең эмес, ланцеттүү же узунча-ланцеттүү, имерилген, учтуу. Гүл коргонунун сырткы жалбыракчалары ичкилеринен 1,5 эсе узун, учтуу, 6 мм, тишчелүү. Аталыгынын жипчелери гүл коргонунун сырткы жалбыракчаларынан 3-4 эсе кыска, тегинен аны менен 1/2 же 3/4 өз ара биригип турат. Гүл коргонунун ички жалбыракчалары 2 эсе эндүү, 2 тишчелүү. Мамычасы үч чаң алгычтуу, гүл коргонунан чыкпайт. Кутучасы гүл коргонунан 3 эсе кыска.

Биологиялык өзгөчөлүгү.
Июнь-июлда гүлдөп, август айында уруктайт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Борбордук жана ички Тянь-Шань.

Өсүү шарттары
Бийик тоо алкагынын алңпы шалбаалары, батыш жана түндүк дүңгөлүү тоо беттери, жондору.

Саны
Маалымат жок.

Чектөөчү факторлор
Адамдын чарбачылык ишкердүүлүгү: жазында мал жайып, гүлдөрүн чогултуп, пияз түптөрүн казып алуу.

Өстүрүү
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Иштелип чыккан эмес.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр жыш кездешкен жерлерде ботаникалык заказниктерди уюштуруп, популяциясынын абалына иликтөө жүргүзүү. Гүлүн үзүп, пияз түбүн казып алууга тыюу салуу.

Статусу
VU. Ички Тянңшандын эндем түрү.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Жогору умтулган мандалак

Жогору умтулган мандалак (Z. Botsch.) - Журмуртка сымал пияз түбүнүн диаметри 3,5 см ге чейин жетет. Сырткы кабыгы бозомук-күрөң, жука, жогору жагынан ичинен кысылган түкчөлүү. Түз сабактуу, жогорку бөлүгү үлпүлдөк түктүү келип, 30 см бийиктикке чейин жетет. Жалбырактары (3-4 санда) кыска ланцеттей, учтуу, жогору умтулган, көгүш сымал, сейрек түктүү, сабагына ыкташып өсүп, айкын тарамыштуу, жаа сымал, эң алдыңкы жалбырагынын узундугу 30 см ге чейин жетет. Бир гүлдүү, лилия формасында, бир кыйла ири, ачык-сары түстө, төмөн жагында күңүрт-сары тактары бар. Гүл коргонунун желекчелеринин сырткы жагынын жону жазы, киргилт-күрөң кызыл, ичкилери өтө кыска ланцеттүү-ромбдой келип, эки тарабы учтуу ачык-сары түстө. Аталыгы гүл коргонунан эки эсе кыска, бирок мөмөлүгүнөн узунураак. Чаңдыгы сары. Кутучасынын узундугу 5 см ге жетип, ачык сары, кыска, үч кырдуу конустай.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Май айынын башталышында гүлдөйт (Бишкек шаарында гүлдөөсү апрелң айынын орто ченинен баштап 2-3 жумага чейин созулат). Мөмөлөөсү боюнча маалымат жок. Уругу аркылуу көбөйөт.

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Чаткал тоо кыркасы (Кыргызстан, Өзбекстан).

 Өсүү шарттары 
Орто тоолуу жана шагылдуу беттердеги жаңгак токойлорунун алкактары.

 Саны 
Маалымат жок. Чачыранды кездешет.

 Чектөөчү факторлор 
Токойлорду чарба катарында колдонуу. Корукка алынган аймактарда пияз түптөрүн жапайы айбанаттар тоют катары пайдаланат, жергиликтүү калк гүлдөрүн массалык түрдө чогултат.

 Өстүрүү 
Маданий өстүрүүдө 2 гүлдүү жана 8 желекчелүү гүл коргон байлайт.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Ареалынын ар кайсы жерлеринде популяциясынын санына иликтөө жүргүзүү зарыл. Сарычелек коругундагы табыгый өскөн аймактарын толугу менен корукка алып, пияз түбүн жана гүлүн чогултууга тыюу салуу.

 Статусу 
VU. Саны азайып бара жаткан Чаткал тоо кыркасынын эндем түрү. Кыргызстанда өскөн сары гүлдүү мандалактардын ичинен эң коозу. Маданиятташтырууга өтө ылайыктуу түр.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Грейг мандалагы, чаар мандалак

thumb|Грейг мандалагы.
Грейг мандалагы, чаар мандалак (Regel) — жумуртка сымал ири пияз түбүнүн диаметри 4 см, кабыктары жука жана ички жагы жыш түктүү, кызгылт-күрөң түстө. Жер кыртышында 5-10дон 50-60 см чейинки тереңдикте жайгашат. Сабагы жоон, бийиктиги 10- 50 см, жогору бөлүгү түктүү. Жалбырактары 3-5 санда, ири, узундугу 20 см, имерилген, узунча, же жазы эллипс сымал, көгүлтүр кызгылт-көк чаар түстөгү темгилдүү, жалбырак пластинкаларынын чет жактары толкун сымал, ийрирээк. Гүлдөрү бирден, ири, бокал сымал формада, кооз жана ар түрдүү түстө. Төмөн жагында сары жана каралжын тактары бар. Көпчүлүк учурда гүлдөрү кызгылтым сары, кээде кызгылт саргыч же сары. Гүл коргонунун желекчелери 10-12 см узундукта, кыска учтуу. Мамычасы анча өрчүгөн эмес. Кутучасы ачык сары, күрөң тактуу, үч бурчтуу, узундугу 11 см, диаметри – 4-3 см. Уругу ачык күрөң, ийилген жумурткадай.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Көп жылдык, пияз түптүү чөп өсүмдүк. Апрель айынын аягында, май айынын башталышында гүлдөйт. Бишкек шаарында – апрелңдин18-24нөн баштап, 10-14 күнгө созулат. Майдын аягы – июнда уруктанат.

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Түндүк жана Батыш Тянь-Шань (Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан). Кыргызстанда – Талас, Кыргыз тоо кыркалары, Чоң Кемин жана Кичи Кемин сууларынын бассейни.

 Өсүү шарттары 
Бөксө жана орточо бийиктиктеги тоо этектериндеги шагылдуу, аскалуу аймактарда кездешет.

 Саны 
Чачыранды учурайт.

 Чектөөчү факторлор 
Гүлдөгөн маалында мал жаюуу, гүлүн үзүп, пияз түбүн казып алуу.

 Өстүрүү 
19 кылымдын акырынан бери өстүрүлүп келет. Себилгенден кийин 3-4 жылдан кийин гүлдөй баштайт.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Казак ССРинин (1981), СССРдин (1984), Өзбек ССРинин (1984) жана Кыргыз ССРинин (1985) кызыл китептерине киргизилген.
Коргоо үчүн за рыл аракеттер. Ареалында түрдүн кеңири учураган жерлеринде популяциясынын санына иликтөө жүргүзүү. Гүлдөгөн мезгилинде мал жаюуга тыюу салып, гүлдөрүн чогултуп, пияз түбүн казып алууга тыйуу салыш керек.

 Статусу 
EN. Ареалы жана саны кыскарып бара жаткан түр. Борбордук Азия эндеми. Жогору декоративдүү өсүмдүк, жашылдандырууда, гүлчүлүктө жана мандалактардын жаңы сортторун чыгарууда аябагандай баалуу болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кауфман мандалагы

thumb|Кауфман мандалагы
thumb|Кауфман мандалагы
Кауфман мандалагы (Regel) - Көп жылдык пияз түптүү өсүмдүк. Жумуртка сымал пияз түбүнүн диаметри 1,5-4,0 см, калың, кара-күрөң кабыгы ичинен түктүү жана пияз түбүнө жабышып турат. Өсүмдүктүн бийиктиги 10-40 см. Сабагы сейрек түктүү, көпчүлүк учурда кызгылт-көк түстө. Жалбырактары 2ден 5ке чейин, жыш жалбырактанган, көгүлтүр, жылмакай. Гүлү бирден, ири, узундугу 8 см ге чейин, кызгылт-ачык-сары же ак, бирок сары гүлдүү өсүмдүктөрү да кездешип, саргыч, оттой ачык-кызыл, кыштай-киргил жана кочкул-кызыл гүлдүүлөрү да бар. Гүл коргонунун сырткы желекчелери ланцеттей, кээде эллипстей; төмөн бөлүгү сары темгилдүү. Гүл коргонунун ички желекчелери ачык сары кызгылт, төмөн жагы ак-сары темгилдүү, ичкилеринен бир аз узунураак келет. Полиморфизм өтө мүнөздүү. Кутучасынын диаметри 2 см ге жетип, узундугу 3-6 см. Уругу ачык-күрөң, ири (1,3-0,8 см), үч бурчтуу тегерек сымал.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Март айынын аягынан баштап, апрелде толугу менен гүлдөйт. Өсүү шартына жараша майдын аягынан августка чейин уруктанат. Уругу жана вегетативдүү жол аркылуу (жаралган майда пияз түптөрү) көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы. Батыш Тянңшанң: Чаткал тоо кыркасы.

 Өсүү шарттары 
Таштак тоо этегинен ортоңку алкактарга чейин өсөт.

 Саны 
Өтө чектелген аянттарда кездешет, тез аранын ичинде жоголуп кетиши мүмкүн. Өсүмдүктөр коомдоштугундагы түптөрүнүн саны 1 м аянтта 10дон ашпайт.

 Чектөөчү факторлор 
Гүлдөрүн массалык түрдө чогултуп, аянттарды чарбачылык жактан өздөштүрүп, мал жаюу.

 Өстүрүү 
Маданиятташтырууга өтө ылайыктуу. ХХ кылымдын аягынан тартып КМШ өлкөлөрүнүн көпчүлүк ботаника бактарына интродукцияланган.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Казак ССРинин (1981), СССРдин (1984), Өзбек ССРинин (1984) жана Кыргыз ССРинин (1985) кызыл китептерине киргизилген. Бешарал коругунда коргоого алынган.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Коргоо режимин күчөтүү, популяциясынын абалына иликтөө жүргүзүү, гүлдөрүн үзүп, чогултуп сатууга, пияз түптөрүн казууга тыюу салып, түр кеңири учураган полиморфтуу аймактарда ботаникалык заказниктерди уюштуруу керек.

 Статусу 
VU. Батыш Тянңшандын эндем түрү. Кыргызстандагыжогору декоративдүү: эң кооз, эрте гүлдөгөн мандалак. Түр ичинде көптөгөн өзгөргүчтүк мүнөздүү. Селекцияда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Регел тамыр күчаласы

Регел тамыр күчаласы (Vved.) - Бийиктиги 20-40 см ге чейин жеткен, көп жылдык, түймөктүү өсүмдүк. Түймөгү жалпайган шар сымал келип, жоондугу 3 см ге чейин. Жан тамыр жалбырактары ачык жашыл, узунча ланцеттүү же узунча, жалбырак саптуу. Гүл сабы жер бетине жакын жайгашып, бийиктиги 10-30 см. Гүлдөрү бир жыныстуу, сото топ гүлүнө чогулган, гүл коргонсуз, сотонун төмөнкүлөрү – энелик, жогору жагындагысы – аталык гүлдөр. Аталык гүлдөрдүн эң жогорку жагында сотодо кээде шибеге-жиптей гүлдөрдүн рудименти болот. Сотосу чокмор сымал узундугу 5-9 см келген көмөкчүсү менен аяктайт. Жабуусу сотосунан 2 эсе узун – 8-18 см, ички жагы баркыттай кара- кызгылт көк, төмөн жагы түтүкчөгө өтүп кетет да, сотонун ылдыйкы бөлүгүн камтыйт.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Апрелң-май айларында гүлдөйт, мөмөлөөсү боюнча маалымат жок. Уругу аркылуу көбөйөт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Тянңшанң (Фергана, Чаткал жана Атойнок тоо кыркаларынын төмөнкү жана ортоңку алкактары) жана Түндүк Памир-Алай.

Өсүү шарттары
Лесс сымал, сейрегирээк майда топурактуу жана шагыл топурактуу тоолордун төмөнкү жана ортоңку алкактарында кездешет.

Саны
Жаратылышта өтө чектелген. Түр жоголуп кетүү коркунуч алдында турат. Ареалынын чегинде бирин-серин учурайт.

Чектөөчү факторлор
Жайыттарды эрте жазда чексиз колдонуп, тоо этектериндеги жерлерди интенсивдүү түрдө иштетип, кайракта өсүүчү өсүмдүктөрдү өстүрүү залал келтирет.

Өстүрүү
Эч кандай маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр жайгашкан жерлерин коргоп, популяциясынын абалына иликтөө жүргүзүп, ботаникалык бактарга интродукциялоо керек.

Статусу
VU . Батыш Тянңшандын сейрек кездешкен эндем түрү.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Колпаковский мандалагы

thumb|Колпаковский мандалагы.Колпаковский мандалагы — пияз түптүү өсүмдүк, түбү жумуртка сымал формада болуп, диаметри 2 смге жетет. Сырткы кабыгы катуу, кара-күрөң түстө, ички жагында чач сымал жыш түктөр кездешет. Өсүмдүктүн бийиктиги 10–20 смден башталып, айрым учурларда 35 смге чейин жетет. Сабагы жана гүл сабы түксүз, жылмакай түзүлүштө болот.

Гүлү жалгыз, көркөмдүү жана 4 см узундукта, гүл коргонунда ийилип турат. Гүл желекчелери сары түстө, уч жагы учтуу. Сырткы желекчелери созулма-ромбик сымал формада болуп, каптал жактары жашыл-көгүлтүр түскө боёлгон. Аталыктары сары, гүл коргонунан кыскараак, ал эми аталык жипчелери жылаңач, түксүз, жогору жагы ичкерип кетет. Сабагында туурасы 1,5 смге жеткен, четтери толкун сымал үч көгүлтүр жалбырак орун алган.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Колпаковский мандалагы апрель-май айларында гүлдөйт жана уругу аркылуу көбөйөт. Бул өсүмдүк өсүү шартына анча талап койбойт жана башка өсүмдүктөргө ылайыксыз таштак жерлерде жакшы өсүп-өнөт.

 Таралуу аймактары 
Колпаковский мандалагы Түндүк Тянь-Шандын (Казакстан жана Кыргызстан) жана Батыш Кытайдын аймагында кездешет. Кыргызстанда бул өсүмдүк негизинен Ысык-Көл аймагында өсөт.

 Өсүү шарттары 
Бул түр тоо этектериндеги түздүктөрдө жана орточо бийиктиктеги тоолук аймактарда, майда шагыл аралашкан таштуу топуракта өсөт.

 Кызыктуу фактылар жана коргоо макамы 
Колпаковский мандалагынын ареалы акыркы жылдары кескин кыскарып, жаратылышта саны азайып барат. Ага негизги чектөөчү фактор катары эл жашаган кыштактарда гүлүн жыйноо жана дың жерлерди өздөштүрүү, айдоо иштери эсептелет. Бул өсүмдүк Орто Азия менен Казакстандын ботаника бактарында интродукцияланган жана селекциялык иштер үчүн баалуу өсүмдүк катары саналат. Жаратылышта Tulipa ostrowskiana менен оңой аргындашып, декоративдүү формаларды жаратат.

 Коргоо аракеттери 
Бул түр 1985-жылы Кыргыз ССРинин Кызыл китебине киргизилген. Коргоо максатында түр жыш өскөн аймактарда ботаникалык заказниктерди түзүү, гүлүн жыйноого жана пияз түбүн казууга, урук байлагыча мал жаюуга тыюу салуу сунушталат.

 Статусу 
Колпаковский мандалагы – Түндүк Тянь-Шандын саны азайып бара жаткан эндемик түрү болуп саналат. VU (таңсык) категориясында. Бул өсүмдүк эрте гүлдөп, кооз гүлү менен айырмаланат жана декоративдүү баалуулукка ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Корольков мандалагы, жалтырак мандалак

Корольков мандалагы, жалтырак мандалак (Regel (T. nitida Th. Hoog)) - Пияз түбү жумуртка сымал, диаметри 1,5-2,5 см, кара, калың кабыктуу, кабыгынын жогору жагынын ичи кийиз-чачтай түктүү. Сабагынын бийиктиги 10-20 (30) см, түксүз. Жалбырактары 3, ажыратылган, боз, кырлары өтө тармал, учуна шуштугуй. Гүлү бир, сары, гүл коргону кыйшык (имерилген), бийиктиги 6 см ге чейин, ачык-кызыл, ичинен жалтырак, түбүндө кичинекей кара тагы бар. Гүл коргонунун желекчелери негизинен томолок, сырткылары
 жазы, сүйрү ромб сымал, тармал, ичкилери – тескери-үчбурчтуу-жумуртка сымал, учунда ичке оюкчалуу. Аталыгы гүл коргонунан кыска: аталык жипчеси кара же кызгылтым; чаңдыгы
 сары. Энелиги кыска мамычалуу, кызгылтым. Кутучасы кыска өсүндүлүү, узундугу 3 см ге, диаметри 1,5 см ге чейин жетет.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Март-апрелде гүлдөйт, июнң-июлда мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпыжана өлкөдө таралышы. Түштүк-батыш Тянңшанң, Памир-Алай (Өзбекстан, Тажикстан, Казакстан). Кыргызстанда Түркстан тоо кыркасында (түндүк беттери) кездешет.

Өсүү шарттары
Кумдуу, шагылдуу жана таштуу тоо этектеринин беттери.

Саны
Жаратылышта саны боюнча маалымат жок.

Чектөөчү факторлор
Жогору декоративдүү түр болгондуктан, жергиликтүү калк тарабынан ченемсиз чогултулат. Адамдын чарбачылык иш аракеттери: үнөмсүз мал жаюу, жерлерди өздөштүрүү.

Өстүрүү
Ташкент (1956-жылдан бери) жана Дүйшөмбү шаарларынын (1967 жылдан бери) Ботаникалык бактарында өстүрүлөт.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин (1981), Кыргыз ССРинин (1985) жана Тажик ССРинин (1988) Кызыл китептерине киргизилген. Атайын коргоо чаралары иштелип чыкпаган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Популяциясынын ареалынын ар башка жерлеринде иликтөө жүргүзүп, түр кеңири таралган аймактарда ботаникалык заказниктерди уюштуруу. Уруктанганга чейин гүлүн үзүп, пияз түбүн чогултуп, мал жаюуга тыюу салуу абзел.

Статусу
VU. Орто Азиянын эндеми, негизги ареалдары Өзбекстан жана Тажикстан (Батыш Тянь-Шань, Памир-Алай). Сейрек кездешкен, жогору декоративдүү, кооз өсүмдүк.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Островский мандалагы

Островский мандалагы (Regel) - Көп жылдык пияз түптүү чөп өсүмдүк. Пияз түбү жумуртка сымал, диаметри 1,5- 3 см ге жетип, сыртынан калың, жогору жагы ич жагынан жабышып жыш түктүү, каралжын күңүрт түстөгү кабык менен капталган. Өсүмдүктүн сабагы ичке, жылмакай келип, бийиктиги 20-30 см. Жалбырактары 2-3төн, жерде төшөлгөн, көгүлтүр, жылмакай, чет жактары бир аз тармал, учу ичке, сызгыч-ланцеттей формада. Гүлү бирден, сары, түбүнүн орто чени кара, бирок сары түс менен өзүнчө бөлүнүп курчалган. Гүл коргонунун желекчелери учтуу; сырткылары - ромбик сымал узунунан созулган, ичкилери - тескери сүйрү. Кутучасы 3 см узундукта, туурасы 1,1 см, ичке, узунунан созулган, жээктери паралеллң сымал, тегерек же төрт бурч формада. Кутучасы узунунан карпофорасынын паралеллң капталдарындагы ичке жылчыкча аркылуу жарылат. Уругу майда (0,5х4 см), ачык-күрөң, каймасы (курчоосу) жокко эсе.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Апрелң-майда гүлдөп, май-июнда мөмөлөйт. Бишкек шаарынын шартында апрелң айынын орто ченинде 10-12 күн аралыгында гүлдөйт. Жаратылышта жана маданий өстүрүүдө Колпаковский мандалагы менен жеңил аргындашып, гибриддерди пайда кылат. Уругу аркылуу көбөйөт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Заилийск жана Кыргыз тоо кыркаларынын түндүк беттери (Казакстан, Кыргызстан). Кыргызстанда – Кыргыз тоо кыркасы.

Өсүү шарттары
Бөксө жана шагылдуу тоолордун ортоңку алкактарында кездешет.

Саны
Улам барган сайын азаюуда.

Чектөөчү факторлор
Түр өскөн аймактарда адамдын чарбачылык аракеттери: жерлерди өздөштүрүп айдоо, гүлдөгөн маалында мал жаюу. Мандалак өтө декоративдүү кооз болгондуктан, жергиликтүү калк массалык түрдө гүлүн чогултат.

Өстүрүү
Чет өлкөдө жана КМШ мамлекеттеринин ботаникалык бактарында пияз түбүнөн буга чейин жетиштүү түрдө өстүрүлүп келет. Кыргызстанда болсо мындай иштер анча изилдене элек.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин Кызыл китебине (1981), СССРдин Кызыл китебине (1984), Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн эң жыш өскөн аймактарында ботаникалык заказниктердин аянтын кеңейтүү. Жаратылыштагы популяцияларына атайын иликтөө жүргүзүү, гүлүн үзүп, пияз түбүн чогултууга тыюу салуу. Маданиятташтыруу иштерин жүргүзүү зарыл.

Статусу
VU. Кыргыз жана Заилийск тоо кыркаларынын сейрек кездешкен чукул (кууш) эндем түрү. Жогору декоративдүү жана селекциялык материал карата көңүл бурууга татыктуу.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Жазы аталыктуу мандалак

Жазы аталыктуу мандалак , (Vved.) - Пияз түптүү, көп жылдык, кыска вегетациялуу, чөп өсүмдүк, геофит, ксеромезофит. Пияз түбү жумуртка сымал, диаметри 2 см ге чейин жетет, кызгылтым-күрөң ички кабыктуу, учунда жана түбүндө нык жапырылган түктүү. Сабагынын гүл сабы менен кошо бийиктиги 17 см, түксүз. Жалбырактары 4 даана, түксүз, бириккен эмес, төмөнкүлөрү имерилген; эң төмөнкүсү сызгычтай-ланцеттүү, туурасы 2 см. Гүлү 2, гүл коргонунун желекчелери сары, узуну 4 см, учу томолок, сырткыларынын жону сыя темгилдүү, сүйрү ромбдой, ичкилери тескери карай сүйрү. Аталыгы гүл коргонунан 2,5 эсе кыска; аталык жипчеси түксүз, ортосунан жогорураак кеңейген, эки учуна ичкерээк, чаңдыгы сары, жипчесинен бир аз узун. Энелиги аталыгынан 2 эсе кыска, отурган чаңалгычтуу.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Июнда гүлдөп, мөмөлөөсү боюнча маалымат жок.

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Алай тоо кыркасы (Сарыбий ашуусу).

 Өсүү шарттары 
Маалымат жок.

 Саны 
Маалымат жок.

 Чектөөчү факторлор 
Түр өскөн аймактарда адамдын чарбачылык иш аракеттери, жазында мал жаюу, гүлүн үзүп, пияз түптөрүн казып алуу.

 Өстүрүү 
Маалымат жок.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Иштелип чыкпаган.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Популяциясына иликтөө жүргүзүп, түр кеңири таралган жерлерде ботаникалык заказниктерди уюштуруу. Гүлүн үзүп, пияз түбүн чогултуп, мал жаюуга тыюу салуу.

 Статусу 
VU. Алай тоо кыркасынын чукул эндеми.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Төрт жалбырактуу мандалак

Төрт жалбырактуу мандалак (Regel) - Пияз түптүү эфемероид. Пияз түбү жазы жумуртка сымал, диаметри 1,5-3 см, кара- күрөң, катуу, калың кабыктуу. Сабагынын бийиктиги 3 -25 см, түксүз. Жалбырактары (3-7), орок сымал, быржыктуу, көпчүлүк учурда ийри-буйру, кур сымал, боз, түксүз, ак кырдуу. Гүлү 1-4, сары, гүл коргону кыйшык (имерилген). Гүл коргонунун сырткы желекчелери (узуну 2-6 см, туурасы 0,7-2,9 см) жазы ланцеттүү же сүйрү ромбдой, сыртынан капталы узун көрүнгөн саргыч-жашыл тактуу, учундагы кыры сары, ички капталы сапсары. Ички желекчелери ичке, тескери сүйрү жумуртка сымал, узундугу 1,3-5,8 см, туурасы 0,8-3,5 см; сырты сары, борбордук тарамышы жашыл, эки жагынан тең штрихтей, жазы, учтугуй, жашыл тактуу, ички капталы нак сары. Аталыгы гүл коргонунан үч эсе кыска, бирок мөмөлүгүнөн бир жарым эсе бийик. Кутучасынын узундугу 3,7 см, туурасы 1,7 см, жазы созулуңку, учуна жана түбүнө кескин ичкерген, тегинде карпофоралуу (бийиктиги 0,5 см ге, туурасы 0,4 см ге жеткен); жогору бөлүгү кыска мамычага ичкерген (узундугу 0,4 см ге чейин).

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май айында гүлдөйт, мөмөлөөсү боюнча маалымат жок.
Жалпы жана өлкөдө таралышы. Ички Тянңшанң.

Өсүү шарттары
Таштуу беттер.

Саны
Маалыматтар жок.

Чектөөчү факторлор
Адамдын чарбачылык иш аракеттери: жазында мал жаюу, гүлүн үзүп, пияз түптөрүн казып алуу.

Өстүрүү
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Иштелип чыкпаган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Популяциясына иликтөө жүргүзүп, түр кеңири таралган жерлерде ботаникалык заказниктерди уюштуруу. Гүлүн үзүп, пияз түбүн чогултуп, мал жаюуга тыюу салуу.

Статусу
VU. Ички Тянь-Шандын эндеми.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби