Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Монохром нурлануусу

Монохром нурлануусу - белгилүү чоңдуктагы жана турактуу жыштыктагы электр-магниттик нурдануу. 

Монохром нурлануусу термининин пайда болушу термелүү жыштыгы түрдүү чоңдуктагы жарык толкундар адамдын көзүнө түрдүү түстө көрүнүшү менен байланышкан. Максвелл теңдемелерине негизделген электр-магниттик нурлануу теориясы Монохром нурлануусун турактуу амплитудага жана жыштыкка ээ болгон гармоникалык термелүүлөр катары карайт. Электр-магниттик нурлануунун тайпак монохром толкуну когеренттик талаанын мисалы. Монохром нурлануусу жөнүндөгү түшүнүк идеалдык деп эсептелет. Реалдык нурдануу кокус амплитудалуу, жыштыктуу, фазалуу, поляризациялуу бир канча монохром толкундарынын суммасынан турат. Эркин атомдордун (мис., сейректелген газдын атому) чыгаруу спектрлеринин айрым сызыктарына туура келүүчү нурдануу Монохром нурлануусуна жакын болот. Мындай сызык атомдун чоң энергиялуу абалынан кичине энергиялуу абалга өтүүсү менен байланышкан. Бул абалдардын энергиялары Еm жана Еn болсо, анда Монохром нурлануусунун жыштыгы vпл = (Em–En)/h0. Чоң энергиялуу абалда атом аз убакыт гана боло алат. Аныксыздыктын өз ара катышынын негизинде Em+ΔE; Em–ΔE ортосунда энергия каалагандай мааниге ээ болот. Ошондуктан, спектрдин ар бир сызыгынын нурлануусу ΔvmnΔE/h = =1/Δt жыштык интервалына туура келет. Идеалдык Монохром нурлануусу болбогондуктан, ичке спектрдик интервалдагы нурлануу алынат. Реалдык нурлануудан ичке спектр-дик интервалдагы нурларды бөлүп алуучу приборлор монохроматорлор деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Мультиплеттүүлүк

Мультиплеттүүлүк – атом же молекуланын спининин мейкиндикте мүмкүн болуучу багыт саны. 

Мультиплеттүүлүк бөлүк-чөнүн энергия деңгээлчелеринин санын аныктайт. Ал деңгээлчелерде спин-орбиталдык өз ара аракеттешүүнүн натыйжасында энергия деңгээлдеринин ажырашы мүмкүн. Атомдор менен молекулалардын квант абалдары үчүн Мультиплеттүүлүктүн мааниси туюкталбаган катмардагы электрондордун саны менен аныкталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Мултиполь

Мултиполь – белгилүү симметрияга ээ болгон электр заряддар (уюлдар) системасынын мүнөздөмөсү. 

Заряд системасынын мүнөздөмөсүнө салыштырмалуу кыйла алыс аралыкта, ал система түзгөн турактуу жана өзгөрмө электр-магнит талаасын түрдүү тартиптеги талаалардын кабатталышы деп кароого болот. Мултипольдун нөл тартиби бир заряд, 1-тартиби диполь, 2-тартиби квадруполь, 3-октуполь ж. б. Магнит Мултиполь системанын магниттик касиетин түшүн-дүрүүдө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Нейтрондун диффузиясы

Нейтрондун диффузиясы – заттагы нейтрондун таралышы; ал нейтрондордун атом ядролору менен кагылышуусунун натыйжасында кыймыл багытынын жана ылдамдыгынын кыйла өзгөрүшү менен коштолот. 

Чөйрөдөгү Нейтрондун диффузиясы газдардагы атомдор менен молекулалардын диффузиясына окшош. Ылдам (тез) нейтрондор энергиянын диффузия кубулушунда чөйрөгө таралып акырындашат. Начар жутулуучу чөйрө-лөрдө нейтрондор чөйрө менен кошо жылуулук теңсалмактуулукка келет. Чексиз чөйрөдө жылуулук нейтрону атом ядролорунун бири менен жутулганга чейин диффузияланат. Жылуулук нейтрондорунун диффузиясы диффузия коэффициенти (D) жана жылуулук нейтрону пайда болгон чекиттен анын жутулган чекитине чейинки аралыктын орточо квадраты (LT) менен мүнөздөлөт; LT=6Dt, мында t – жылуулук нейтронунун чөйрөдөгү орточо жашоо убактысы. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Нөлдүк үн

Нөлдүк үн – температурасы абсолюттук нөлгө жакын квант суюктугунда (ферми суюктугунда) тартылуучу термелүүнүн өзгөчө түрү. 

Нөлдүк үн ылдамдыгы (с0) кадимки үн ылдамдыгына (с) дал келбейт, б. а. с0>с. Нөлдүк үндү 1957-ж. ферми суюктугунун жалпы теориясынын негизинде Л.Д.Ландау алдын ала айткан. 2 – 100 мК температуралык интервалда жана 0,32 атм. басымда с = 187,9 м/сек, ал эми с0=194,4 м/сек. Нөлдүк үн металлдарда да пайда болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Нөлдүк энергия

Нөлдүк энергия – кванттык механикалык системанын негизги абалынын энергиясы менен системанын минимумга туура келүүчү потенциалдык энергиясынын ортосундагы айырма. 

Нөлдүк энергиянын болушу –аныксыздык катышынын натыйжасы. Классикалык механикада бөлүкчө нөлдүк кинетикалык энергияга ээ жана потенциалдык энергия минимумга туура келет. Бул учурда бөлүкчө туруктуу теңсалмактуулукта болот жана теңсалмактуулуктун чекитиндеги потенциалдык энергияга барабар минимум энергияга ээ. Аныксыздык катышы менен сыйышуучу негизги деңгээл энергиясы квант-механикалык системанын эң кичине мүмкүн болуучу энергиясына туура келет. Нөлдүк энергиянын болушу – байланышкан микробөлүкчөлөр системасынын жалпы касиети. Структурасы өзгөрмөйүнчө система Нөлдүк энергиядан төмөнкү энергиялуу абалга өтө албайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Нурлануу агымы

Нурлануу агымы – термелүү мезгилинен узагыраак убакыт ичиндеги нурлануунун орточо кубаттуулугу; кандайдыр бет аркылуу убакыт бирдиги ичинде электр-магниттик толкундарды тараткан энергия менен мүнөздөлөт. 

Нурлануу агымынын чоңдугу анын тандалбаган кабыл алуу нурлануусуна болгон аракети боюнча өлчөнөт. Нурлануунун толук агымы анын жутулуу аракети боюнча кабылдаткычтын нурлануунун абсолюттук кара нерсе түрүндө жутуусу боюнча өлчөнөт. Редукцияланган Нурлануу агымы – спектрдик-тандоочу кабылдагычка нурлануудан келип чыккан кубаттуулук. Редукцияланган Нурлануу агымы атайы бирдиктерде туюнтулат: жарык агымы (Ф) – көзгө таасир этүүчү агым; фото нурлануу – фотоматериалдарга таасир этүүчү агым ж. б. Энергиялык Нурлануу агымынын негизги бирдиги – Вт, жарык агымыныкы – лм. Бул бирдиктердин байланышы жарыктын механикалык эквиваленти деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Нурлануу реакциясы

Нурлануу реакциясы (радиациялык сүрүлүү) – электронго (заряддалган бөлүкчөгө) өзү пайда кылган электр-магнит нурлануу талаасы аракет эткен күч. 

Ылдамдануу менен кыймылдаган заряд электр-магнит толкундарынын нурланышына алып келет. Бул учурда электр-магнит толкундары заряддан энергияны жана импульсту алып кеткендиктен ылдамдануу менен кыймылдаган заряддардын системасы (энергия жана импульс сакталбаган) туюк болбойт. Мындай система өзүн механикалык система катары алып жүрөт. Чөйрө менен байланышкан сүрүлүү күчү кошулган системада энергия сакталбайт. О. эле заряддалган бөлүкчөнүн нурлануусунда өзүнүн энергиясын жана импульсун электр-магнит нурлануу талаасына бериши «нурдуу сүрүлүү» деп аталат. Убакыт бирдиги ичинде сарпталган энергияны жана нурлануу интенсивдүүлүгүн билүү менен сүрүлүү күчү аныкталат.

Заряддан жана электр-магнит талаасынан түзүлгөн динамикалык система бөлүкчөнүн талаадагы кыймыл теңдемеси жана заряддалган бөлүкчөнүн кыймылы аныкталган талаанын теңдемеси менен көрсөтүлөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ньютон

Ньютон-Бирдиктердин Эл аралык системасындагы күч бирдиги. 

И.Ньютондун ысымынан аталган. Белгилениши: Н, Эл аралык белгилениши – N. Н. массасы 1 кг нерсеге күчтүн багыты боюнча 1 м/сек2 ылдамдануу берген күчкө барабар. Бирдиктердин Эл аралык системасы кабыл алынгандан тартып Н. күчтүн башка бирдиктерин – килограмм-күч (1кгс=9,80665), тонна-күч (1т⋅к=9806,65Н), дина (1дин=10-5Н) ж.б-ларды алмаштырды.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ньютон-метр

Ньютон-метр - күч моментинин жана кош күч моментинин СИдеги бирдиги. 1 Н⋅м – аракет эткен күчтө 1 м аралыкта жайгашкан чекитке салыштырмалуу 1 Н го барабар күчтүн моменти. 1 Н⋅м=107дин⋅см=0,102 кгк⋅м.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ньютон секунда

Ньютон секунда - күч импульсунун СИдеги бирдиги. 1 Н⋅с – бул 1 секундада 1 Н го барабар күч импульсу. 1 Н⋅сек=105дин⋅сек=0,102 кгк⋅сек.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ньютон шакектери

Ньютон шакектери - эки сфералык беттин же сфера менен тегиздиктин тийиштүү чекитинин айланасындагы бирдей, борборлошкон шакектер формасындагы интерференциялык тилкелер. 

Тийишкен эки беттин арасындагы жука көңдөйдө жарык интерференциясы пайда болот; көңдөй жука плёнканын милдетин аткарат (к. Жука катмарлар оптикасы). Ньютон шакектери өткөн жана чагылган жарыктан өтө даана байкалат. Монохроматтуу жарыкта Ньютон шакектери нин толкун узундугу λ кезектешме ачык күңүрт тилкелерди элестетет. Түз жана эки жерде чагылган нурлардын арасындагы фазалык айырмасы 2nπ (n=1, 2, 3,…) болгон жерлерде жарык шакектер, ал эми фазалар айырмасы (2n+1)π болгон жерлерде күңүрт шакектер пайда болот. Чагылган мезгилдеги жарык толкунунун фазасынын өзгөрүшүн эске алып, нурлардын фазаларынын айырмасы көңдөйдүн δ калыңдыгы менен аныкталат (к. Жарыктын чагылышы).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Обертон

Обертон – татаал формадагы мезгилдүү термелүүнүн негизги тонго караганда бийик жыштыктуу синусоидалык түзүүчүсү. 

Каалаган мезгилдүү термелүү негизги тон жана Обертондун суммасы катары каралат. Обертондун жыштыгы жана амплитудасы термелүү системасынын физикалык касиеттери, о. эле аларды дүүлүктүрүү ыкмалары менен аныкталат. Эгерде бардык Обертондун жыштыгы негизги жыштыкка бүтүн же эселенген болсо, анда мындай Обертон гармония же гармониялар деп аталат. Эгерде жыштыктар негизги жыштыкка татаал түрдө көзкаранды болсо, анда гармониялуу эмес Обертон жөнүндө айтылат. Эгерде негизги тондун жыштыгы (биринчи Обертон) f болсо, анда экинчи Обертондун жыштыгы 2f, үчүнчү Обертондуку 3f ж. б. болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Объектив

Объектив ( лат. objectus – нерсе, буюм) – оптикалык системанын объект (изилденүүчү нерсе) жагында туруп, анын чыныгы оптикалык сүрөт-төлүшүн калыптоочу бөлүгү. 

Бул сүрөттөлүштү окуляр аркылуу көрүүгө, фотоматериалга түшүрүүгө же электр-оптикалык күчөткүчтүн же өзгөртүп түзгүчтүн экранына көчүрүүгө болот. Конструкциясы боюнча Объектив үч класска бөлүнөт: линзалуу (рефракторлордо), күзгүлүү (рефлекторлордо), күзгү-линзалуу (катадиоптриялуу). Объективдин негизги оптикалык мүнөздөмөлөрү – фокус аралыгы, чоңойтуусу, карегинин диаметри, жарыгынын күчү, көрүү талаасы. Объектив түзгөн сүрөттүн сапаты анын так көрсөтүүсүнө, контраст (чаңкаюу) коэффициентине, чачыратуу коэффициентине ж. б. көзкаранды.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Окуляр

Окуляр ⎯ оптикалык системанын (телескоп, дүрбү, микроскоп) байкоо-чунун көзү тарабындагы бөлүгү; объектив түзгөн чыныгы сүрөттөлүштү көрүүгө арналган Окуляр өзүнүн кызматы боюнча лупага окшош. 

Окуляр фокустук аралык, көрүү талаасынын бурчу жана d − аралыгы сыяктуу оптикалык чоңдуктары менен мүнөздөлөт. 1) f′ фокустук аралыгы бурчтук чоңойтуунун Г = 250/ f′ формуласы боюнча аныкталат (мында 250 мм – даана көрүү аралыгы). Окуляр көбүнчө Г′ ≈ 5−20 болот; кээде (кошумча терс линза м-н) 40−60ка жетиши мүмкүн; 2) Окулярдан чыккан эки четки нурлардын арасындагы бурч 2ω′ көрүү талаасынын бурчун чектейт; 3) Окулярдын акыркы линзасынан анын чыгыш «карегине» чейинки аралык d менен белгиленет. Ал карегинде О. объективдин сүрөттөлүшүн түзөт (к. Диафрагма.). Байкоочунун көзү d ≈ 12−15 мм аралыгында жайгашканда көрүүгө ыңгайлуу шарт түзүлөт (көзайнекчендер үчүн d =25мм). Окулярдын оптикалык касиетине жараша оптикалык системанын жалпы мүнөздөмөсү аныкталат. Мейкиндиктеги объектилерди байкоочунун көрүү түтүгүнүн көрүү талаасы tgω=tg ω′/γ формуласы боюнча аныкталат. Мында γ−көрүү түтүгүнүн толук чоңойтуусу. Микроскоп үчүн көрүү талаасы
2 =f′tgω/β, мында β − объективдин сызыктуу чоңойтуусу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Окшош бөлүкчөлөр

Окшош бөлүкчөлөр – бирдей физикалык касиеттерге (массасы, спини, электр заряды, квант сандары ж. б. ички мүнөздөмөлөрү) ээ бөлүкчөлөр. Мис., Ааламдын бардык электрондору окшош деп эсептелет. Окшош бөлүкчөлөр окшоштук принцибине баш ийет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Оң кол эрежеси

Оң кол эрежеси – магнит талаасында жайгашкан өткөргүчтөгү индукциялык токтун багытын аныктоочу эреже. Ал эрежеге ылайык, эгер оң колдун түз ачылган алаканын магнит талаасынын күч сызыктары перпендикуляр кесип өткөндөй жайгаштырып, керилип ачылган башбармак өткөргүчтүн кыймыл багытына дал келтирилсе, анда өткөргүчтөгү индукциялык токтун багыты калган 4 манжанын багыты менен дал келет. Оң кол эрежеси – Ленцтин эрежесинин жөнөкөйлөтүлүп чечмелениши.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Оптикалык активдүү заттар

Оптикалык активдүү заттар – белгилүү оптикалык активдүүлүккө ээ болгон чөйрө. Оптикалык активдүү заттар эки түргө бөлүнүшөт. 1-түрүнө ар кандай агрегаттык абалдагы оптикалык активдүү (кант, камфора, шарап кычкылдыгы), ал эми 2-түрүнө кристалл абалындагы оптикалык активдүү (кварц, киновар ) нерселер кирет.

1-түрдөгү Оптикалык активдүү заттардын молекулалары симметриясыз түзүлүшкөн, ал эми 2-түрдөгүлөрү бирдей бөлүкчөлөрдөн турганына карабастан түзүлүштөрү симметриялуу эмес, о. эле симметиялуу эмес талаа күчтөрү менен байланышкан бөлүкчөлөрдөн турушат. Оптикалык активдүү кристаллдар негизи, оң жана сол болуп экиге бөлүнүшөт. Оптикалык активдүү заттар берилген тегиздикте эч кандай жылбай же тегеренбей, өз орундарында, күзгүнүн бетинде көрүнгөндөй симметриялуу жайгашат. Ошентип 2-түрдөгү Оптикалык активдүү заттардын оң жана сол түрлөрүнүн оптикалык активдүүлүктөрү окшош эмес белгилерге ээ болгондуктан (сырткы шарттары бирдей учурда оң жана сол түрлөрүнүн оптикалык активдүүлүктөрүнүн абсолюттук чоңдуктары бирдей), алар оптикалык окшош эместиктер деп аталышат (кээде 1-түрдөгүлөрү да ушинтип аталышат).Оң жана сол Оптикалык активдүү заттардын 1-түрү оптикалык изомерлер деп аталышат, алар ( өздөрү жаңы пайда болгон кристаллдар эмес) бири-бири менен күзгү симметриясын түзүшөт. Аларды бири биринен ажыратып алууга болот, бирок бир эле убакта молекулалар оптикалык окшош эместикке (Оптикалык активдүү заттар, 2-түрү) ээ болгондуктан, аларды бири биринен айырмалоого мүмкүн эмес. Таза оптикалык изомерлердин физикалык жана химиялык касиеттери кандайдыр бир симме-триясыз кошулма болбосо абдан окшош болушат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Оптикалык анизотропия

Оптикалык анизотропия – чөйрөдөгү оптикалык кубулуштардын (нурдун тароо ылдамдыгы, багыты, ачаланышы, поляризацияланышы ж. б.) адаттагы касиеттеринин жоголуп, башка касиеттеринин байкалышы. 

Оптикалык анизотропия нурдун ачалануусунда, дихроизмде, жарык поляризациясынын эллипстигинин өзгөрүшүндө жана оптикалык активдүү заттардагы поляризация тегиздигинин айланышында байкалат. Кристаллдардын табигый Оптикалык анизотропиясы торчодогу атомдорду байланыштырган күчтөрдүн, талаанын түрдүү багыттарындагы бирдей эместиги менен шартталган. Каалагандай агрегаттык абалдагы заттардын оптикалык активдүүлүгү мындай заттардын айрым молекулаларынын түзүлүшүнүн ассимметриясына жана оптикалык активдүү кристаллдарда электрондордун жана «иондук толкуулардын» дүүлүгүү абалынын өзгөчө-лүктөрүнө байланыштуу болот. Жасалма Оптикалык анизотропия заттардын түзүлүшүнө белгилүү бир багытта таасир этүүчү, сырткы талаалардын аракети менен пайда болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Оптикалык нурлануунун булагы

Оптикалык нурлануунун булагы (жарык булагы) – энергиянын ар кандай түрлөрүнөн 1011 Гцтен 1017 Гцке чейинки жыштык диапазонундагы электр-магниттик толкундарды жаратуучу приборлор (булактар). 

Булар вакуумда бир нече мм ден бир нече нм ге чейинки узундуктагы толкундарга туура келет. Табигый Оптикалык нурлануунун булагы – Күн, жылдыздар, атмосферадагы электр разряддары жана айбанаттар менен өсүм-дүктөр дүйнөсүнүн люминесценция кубулушун пайда кылуучу объектилер.

Жасалма Оптикалык нурлануунун булагы өтө көп. Аларды оптикалык диапазондогу электр-магниттик нурланууну пайда кылуучу процесстер боюнча ажыратат. Оптикалык нурлануунун булагы когеренттүү жана когеренттүү эмес болушат (к. Когеренттүүлүк). Убакыт жана мейкиндик боюнча когеренттүүлүк касиеттерине лазерлер гана ээ. Башка Оптикалык нурлануунун булагы когеренттүү эмес нурланууну беришет. Жасалма Оптикалык нурлануунун булагы нурлануулардын түрү, пайдаланган энергиянын теги, эксплуатациялоо мүнөзү жана конструкциялык өзгөчөлүктөрү боюнча бөлүнүшөт. Оптикалык нурлануунун булагы – кызытма электр лампалары, абсолюттук кара нерселер, газ менен ысытуучу нурланткычтар ж. б. Булардын спектрлери туташ, ал спектрдик контурлардын максимумунун абалы заттын температурасына көзкаранды: температура жогорулаганда нурлануу энергиясы көбөйүп, контурдун максимуму кыска толкундар тарапка жылат. Мис., 500°С ге чейин ысытылган электр лампасындагы вольфрам зымынын спектринде кызыл жарык болот. Вольфрамдын температурасы жогорулатылса, спектрдин калган участкалары кезеги менен пайда болот. Температура 2000° С кезинде туташ жана толук спектр алынат. Белгилүү шартта жылуулук Оптикалык нурлануунун булагы жарык эталону катары пайдаланылат. Люминесценттик Оптикалык нурлануунун булактарында газдар жана катуу заттар аркылуу электр тогу өткөндө пайда болгон люминесценция кубулушу колдонулат. Газдардагы электр разряддарын пайдаланып, түрдүү газ-разряддуу Оптикалык нурлануунун булагы жасалат. Газ-разряддуу Оптикалык нурлануунун булагынын көпчүлүгүнүн чыгаруу спектрлери сызыктуу болот. Лазер техникасында, жарык локациясында импульстук Оптикалык нурлануунун булагы колдонулат. Электр-люминесценция жана электр-хемилюминесценция кубулуштарынын негизинде электр-магниттик энергияны жарыкка айландырып, Оптикалык нурлануунун булагын жасоого болот. Электр-люминесценциялык Оптикалык нурлануунун булагы турактуу токтун тизмегине кошулган, өтмөсүнө мүнөздүү электр-люминесценция инжекциясынын таасири менен жарык пайда болот (к. Жарык диоду). Катод-люминесценттик Оптикалык нурлануунун булагында люминофор тез электрондор менен дүүлүктүрүлөт. Радиоизотоптуу Оптикалык нурлануунун булагында люминесценция кээ бир изотоптордун радиоактивдүү ажыроолорунда кездешет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Оптика
Оптикалык нурланууну кабылдагычтар

Оптикалык нурланууну кабылдагычтар – келип түшкөн оптикалык нурлардын агымынын таасирине жараша абалы өзгөрүп, ошол нурланууну аныктоочу кабыл алгыч түзүлүштөр. 

Булар, таасир эткен оптикалык нурлануунун энергиясын жылуулук, электр, механикалык ж. б. энергияларга айландырат. Бул кабылдагычтар жарык талаасынын чыңалыштарынын квадраттарынын орточо маанисине көзкаранды болгон жарыктын интенсивдүүлүгүн сезет. Оптикалык нурланууну кабылдагычтардын негизги параметрлери: босоголук сезгичтиги, жумушчу жыштыктар тилкесинин бирдигине туура келүүчү минималдык нурлануу агымы; өзгөртүү коэффициенти – күчөтүлгөн сигналдын кабыл алынган сигналга болгон катышы; убакыт турактуусу – кабылдагычтын чыгышындагы сигналдын кандайдыр бир чоңдукка жетиши үчүн керектелүүчү убакыт; спектрдик мүнөздөмөсү – кабылдагычтын сезгичтигинин нурлануу толкун узундугуна болгон көзкарандылыгы.

Оптикалык нурлануунун энергиясы жутулганда нерсенин температурасы жогорулайт. Ал өз кезегинде нерсенин башка параметрлерин өзгөртөт. Мис., газдын басымы көбөйөт, нерсенин электр өткөрүмдүүлүгү, диэлектриктин поляризациясы өзгөрөт. Ушул принципке негизделген Оптикалык нурланууну кабылдагычтар жылуулук түзүлүштөр боло алат. Булардын кеңири тарагандары металл жана жарым өткөргүчтүү болометрлер, термоэлементтер, молекулалык радиометрлер, пироэлектрдик кабылдагычтар. Болометрлерде жутулган энергиянын натыйжасында термо ЭЭК пайда болот. Пироэлектрдик Оптикалык нурланууну кабылдагычтар сегнетоэлектриктерден жасалат. Жарыктын таасиринен алардын беттеринде статикалык электр заряддары пайда болот. Дилатометрдик Оптикалык нурланууну кабылдагычтар катуу заттардын ысытуудан кеңейүү кубулушуна негизделген. Жылуулук Оптикалык нурланууну кабылдагычтар селективдүү эмес жана электр-магниттик энергияны 0,2–50 мкм болгон диапазондо өлчөөдө колдонулат. Жакшы Оптикалык нурланууну кабылдагычтар сезүү босогосу 10-11–10-10 Вт/Гц1/2, убакыт турактуусу 20-3–10-1сек. Фотоэлектрдик Оптикалык нурланууну кабылдагычтар электр-магниттик энергияны түз эле электр энергиясына айландырат. Алар: фотоэлементтер, фотоэлектрондук күчөткүчтөр, фоторезисторлор, фотокатоддор, электрон-оптикалык өзгөр-түп түзгүчтөр, квант күчөткүчтөрү. Фотоэлектрдик Оптикалык нурланууну кабылдагычтар сезгичтиги жана өлчөө диапазондору жылуулук Оптикалык нурланууну кабылдагычтарга караганда кыйла айырмаланат. Мис., фотондорду эсеп-тегичтердин сезгичтиги 10-17 Вт/Гц1/2. Оптикалык нурланууну кабылдагычтарка тирүү жаныбарлардын көздөрү кирет. Оптикалык нурланууну кабылдагычтар спектроскопияда, квант электроникасында, астрономияда, автоматтык башкаруу системаларында ж. б. пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Оптика
Оптикалык резонатор

Оптикалык резонатор – заттардын бөлүкчөлөрүн оптикалык диапазондо, бирдей багытталган, фазалары боюнча макулдашылган электр-магниттик толкундарды чыгаруу максатында иштөөчү дүүлүктүргүч түзүлүш.

Ал бир нече күзгүдөн жана көлөмдүк резонатордон айырмаланган ачык резонатордон турат. λλ болгон көлөмдүк резонаторлордо көп сандаган өздүк термелүүлөр пайда болгондуктан, колдонууга мүмкүн эмес. Алардын жыштыгы резонанстык жыштыкка жакын болгондуктан, түзүлүш резонанстык касиетин жоготуп коёт. Көлөмдүк резонатордун кээ бир толкундук түзүүчүлөрүн алып салганда өздүк термелүүлөрүнүн көбү өчөт да аз бөлүгү термелүүсүн улантат. Ошентип, спектри күчтүү, сейректетилген ачык Оптикалык резонаторду алууга болот. Жөнөкөй Оптикалык резонатордун милдетин өз ара параллель эки жалпак күзгүдөн турган Фабри−Перо интерферометри аткарат. Эгерде бири биринен l аралыкта турган бул күзгүлөрдүн бетине перпендикуляр багытта жалпак толкун түшсө, ал күзгүлөрдүн арасындагы мейкиндикте туруучу толкундарды пайда кылат. Резонанстык шарты: α=g1/2, мында g – бүтүн сан, термелүүнүн туурасынан кесилиш индекси деп аталат. Оптикалык резонатордун өздүк жыштыктарынын айырмасы с/2L Оптикалык резонатордун огунун туурасынан кесилишиндеги алкактык термелүү талаасынын чыңалыштары туурасынан кесилиш координаттарга көзкаранды жана туурасынан кесилишиндеги багыт боюнча электр жана магнит талааларынын осцилляция саны жана күзгүлөрдүн бетиндеги агымдардын бөлүштүрүлүшүн аныктоочу m жана n туурасынан кесилиш индекстери менен мүнөздөлөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика