Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Узун шыйрактуулар

thumb|upright|Mycteria ibis.
Узун шыйрактуулар (лат. Ciconiiformes) - канаттуулар түркүмү. Филогенездик жактан биргазандарга жакын. Орточо жана ири канаттуулар. Моюну жана буттары узун; арткы манжасы бутуна өтө төмөн (ылдый) карай жайгашкан, ошондуктан басып жүргөндө таяныч болот жана саз өсүмдүктөрүнүн бутактарын жана сабактарын кучактайт, басышын жеңилдетет. Чычаң бези өөрчүгөн. 7 тукумдан, У-дын азыркы 6 тукуму, 118 түрү бар. Арктика жана Антарктидадан башка жерде кеңири таралган. Моногамдар. Колониялдуу, сейрек бириндеп уялайт. Тропикте жана субтропикте өтө ар түрдүү. Жумурткасын эркеги жана ургаачысы алмак-салмак басат. Балапандары «ак күп» болуп чыгат. Жандыктар менен азыктанат. 12 түрү жана 3 түрчөсү Жаратылышты коргоо боюнча Эл аралык бирикменин жана (ак кунас жана кара кунас) Кыргызстандын Кызыл китебине 2 түрү катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар
Кош өпкөлүүлөр

thumb|Neoceratodus forsteri.
Кош өпкөлүүлөр (лат. Dipnoi) — балыктардын бир чоң түркүмү. буларга протептерус (Protopterus) жана лепидосирен (Lepidosiren) кирет. Алар негизинен кош өпкөсү жана жипке окшогон эшилген кош сүзгүчтөрү менен мүнөздөлөт. Денеси сүйрү келип, туурасынан кескенде жумуру. Мындан башка кош дем алуучулардын личинкасынын бакалоор капкакчасынын арт жагында куш жүн сымал төрттөн сырткы бакалоорлору да бар. Жайында кургап калуучу тузсуз сууларда жашайт. Жылдын мындай мезгилинде балыктар баткак менен денесин кокон сымал ороп, ылайга (баткакка) көмүлүп алышып уйкуга өтөт. Ушул учурда дем алуусу бошоң (араң) өпкөсүнүн жардамы менен жүрөт, аба өпкөгө оозунун карама-каршысында орун алган кокондогу атайын тешиктер аркылуу кирет. Жаан-чачын болгон учурда кокон эзилип кетет да, уктап жаткан балык кокондон чыгат. К. ө. дүйнөнүн ар башка бөлүктөрүндө таралган: протоптерус экватордук Африканын тузсуз сууларында, лепидосирен – экватордук Америкада (Амазонканын бассейнинде) кезигет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Балыктар‎
Тоодактар

thumb|Otis tarda.
Тоодактар (лат. Otididae) – куштардын түкүмү. Алардын 11 уруусу 24 түрү бар. Т. чоң жана орточо көлөмдөгү канаттуулардын анча чоң эмес тобу. Алардын денеси тыгыз (нык), моюну орточо узундукта жана бир топ жоон, башы салыштырмалуу чоң. Кургак жерде жашоочу канаттуу менен 3 кыска жана жазы бармагы бар, күчтүү, жоон, орточо узундукта буту басып жүрүүгө жана чуркоого ыңгайланган.

Эркеги ургаачысынан чоңураак жана кээ бир түрлөрүнүн эркеги ачык түскө боёлгон.

Т. ачык мейкиндиктери, талааны, чөл жана жарым чөлдү мекендейт. Анча чоң эмес уясын жерге салат. Ал чуңкур түрүндө болот, чөп менен төшөп коёт. Ири түрлөрү 2–3, майдалары 3–5 чаар жумуртка тууйт, аны 20–30 күн бою ургаачысы басат. Балапандары жөжө тибинде, башкача атйканда жумурткадан тыбыт менен капталып чыгып, тез эле уясын таштайт.

Жай мезгилинде курт-кумурскалар, кээде амфибиялар, сойлоочулар, чычкандарды ал турсун башка куштун балапаны менен азыктанат. Балапандары курт-кумурскалар менен өтө көп азыктанат.

Т. Түндүк, Батыш Африканын, Европанын түздүк жана тоолуу талаасында жана Азияда, Пиреней жарым аралынан Монголияга жана Приморьяга чейин таралган. КМШнын, Европа бөлүгүнүн борбордук тилкесинен түштүктү карай, Крымда, Кавказда, Орто Азияда, Казахстанда, Түштүк-Батыш Сибирде, Алтайда, Забайкаляда уялайт. Крымда, Закавказяда жана Орто Азияда кыштайт. Дың жерлерди өздөштүрүүдө жана аңчылык кылуунун натыйжасында саны азайып кеткен. Жаратылышты коргоо боюнча Эл аралык бирикменин Кызыл китебине (1 түр) жана 1985-ж. Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар
Тоңкулдак сымалдар

thumb|Melanerpes carolinus
Тоңкулдак сымалдар (лат. Piciformes) – канаттуулардын классынын бир түркүмү. Көк карга жана жөнөкөй таранчы сымалдарга жакын. Куш жүнү (борпоң) көпшөк, тыбыты жок. Жыныстык диморфизми көпчүлүк түрүндө билинбейт, башкача атйканда эркеги-ургаачысынан түсү же башка морфо-физиологиялык белгилери жагынан айырмаланбайт. Даракта жашоочу куштар. Сырткы түзүлүшү өтө ар түрдүү. Бул түркүмгө 6 тукум - якамарлар, жайугуучулар, балкөрсөткүчтөр, тукандар жана тоңкулдактар кирет. Бардыгы 400гө жакын түрү, кеңири таралган (Мадагаскарда, Австралияда, Жаңы Гвинеяда жана полярдык облусттардан башка КМШда 5 уруусунун, 15 түрү, анын ичинен 11 түрү уялашат, алар бурма моюндар, кара тоңкулдактар жашыл тоңкулдактар, чаар тоңкулдактар, жана үч манжалуу тоңкулдак. Алар 2–12 жумуртка тууйт. Ийинде же дарактардын көңдөйүндө уялайт. Жумурткасы ак, балапаны жумурткадан көзү ачылбай жылаңач, кызыл эт чыгат. Жумурткасын эркеги да ургаачысы да алмак-салмак басып чыгарат. Т. с. курт-кумурска, мөмө, урук, бак-дарактардын ширеси менен азыктанат. 4 түрү жана 8 түрчөсү ЖКЭБнын Кызыл китебине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:канаттуулар
Коён сымалдар

thumb|Европа жапайы үйкоёну (Oryctolagus cuniculus).
Коён сымалдар (лат. Lagomorpha) – эмүүчүлөр классынын бир түркүмү. 20-к-дын орто ченине чейин К-ды кемирүүчүлөр түркүмүнүн түркүмчөсү деп эсептешкен (эки жуп кашка тиштүүүлөр – Duplicidenta). Бирок К-дын кемирүүчүлөр менен окшоштугу дивергенттик эмес да, конвергенттик. Алдынкы буттары 5, арткы буттары 4 манжалуу. Кээ бир түрлөргө жүнүнүн өңү-түсү жана анын структурасы мезгилге жараша өзгөрүп, түлөп турушу менен мүнөздүү. Үстүнкү жаагында 2 жуп кашка тиштери бар; эң чоңдору – алдыңкы кашка тиштери, тынымсыз өсүп турат. Арткы буту дайыма алдыңкы бутунан узунураак. Куйругу кыска, кулагы узун. Бул түркүмгө 4 тукуму, анын ичинен 2 азыркы мезгилдеги: коён чычкандар (Begonydae) жана коёндор (Leporidae) кирет. К-дын денесинин уз. 75 смге чейин. 10 уруусунун 45–47 түрлөрү бар. Коёндор тукумунун ареалы түркүмдүн ареалына ылайык келет. КМШда – коёндор уруусунун (Герия) 4 түрү, а. и., русак, ак коён (беляк), толай жана кроликтер уруусунун 1 түрү кездешет. Тиричилигин күүгүмдө жана түнкүсүн өткөрөт. Саатына 70 кмге чейин ылдамдыкта чуркап жүрүшө алышат. Жалгыздап жүрөт. Бир жылда 2–5 жолу 2–8ден 15ке чейин бөжөк тууйт. Антарктидада, Түштүк Американын түштүк бөлүктөрүндө, Мадагаскарда жана көптөгөн башка аралдарда гана жок. Ийиндерде жашашкан түрлөрүн балдары көзү ачылбаган, жылаңач жана алсыз, начар туулушат, ар дайым туруктуу жашырына турган жай куруучу түрлөрдүн балдарынын көзү жакшы көргөн, жүн менен капталышкан, өз алдынча кыймылдап жүрүүгө жөндөмдүү болуп туулушат. Арктикалык тундрадан тартып, тропикалык токойлорго жана чөлдөргө чейин, тоолордо – альпы зонасына чейин жашашат. Айыл жана токой чарбасына зыян келтириши мүмкүн. 4 түрү ЖКЭСнун Кызыл китебине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Таранчы сымалдар

thumb|Pardalotus striatus.
Таранчы сымалдар (лат. Passeriformes, L. 1758) – куштардын чоң түркүмү. Сырткы түзүлүшү, жашоо шарттары жана азыктануусу, (азыгын табуу жолу боюнча) бир топ айырмаланышат. Көбүнчө майда жана орточо чоңдуктагы канаттуулар. Көпчүлүгүнүн эркеги ургаачысынан чоңураак болот. Түсү боюнча жыныс диморфизми ачык байкалат. Даракта, бадалда тиричилигин өткөрүүгө ыңгайланган. Кайсы бири жер үстүнө же болбосо аска-зоодо жашоого экинчи ирет өткөн деген божомол бар. Кээ бирлери азыгын суудан табат. 5 миңден ашык түрлөрү, 4 түркүмчөсү бар: мүйүз тумшуктар, тирандар, жөнөкөй жана сайроочу Т. кеңири таралган космополиттер (Антарктидада жана кээ бир океандык аралдарда гана жок). Тропик токойлордо өзгөчө өтө көп санда болушат. КМШда 300гө жакын түрү уялайт. Кадимки сайроочу чымчыктардын эң эле негизги тукумдары: чабалекейлер (Hirundinidae), чымынчылар (Murcicapidae), борбаштар (Laniidae), кузгун-каргалар (Corvidae) – кузгун, карга, сагызган, үрпөк таандар, кызыл тумшук, көк моюн таан, чөкө таан жана башка, кашка чымчыктар (Laniidae), жылкычы чымчыктар (Motacilidae), торгойлор (alandida). Бардыгы моногамдар. Жумурткасын ургаачысы жана эркеги басып чыгарышат жана балапандарын багышат.

Т-га чебердик, кылдаттык менен курган уялар мүнөздүү, бул жагынан кээ бир түрлөр өзгөчө (мисалы, куркулдайлар, турумтайлар, өрмөкчүлдөр жана башка) уясын курган жерлер ар түрдүү. Көп түрү уясын жерге, башкалары ийинде, таштын үстүнө жана аска жаракаларында уялашат, көбү дарак бутагына жана көңдөйүнө, имараттарга (мисалы, чабалекейлер) уялашат.

Т-дын жумурткалары анча чоң эмес, дайыма ала-була, кызыл-тазыл, бирок кээ бир көңдөйлөргө уялаган түрлөрдүн жумурткасы бир түстө болот. Көбү 4–6, ал эми кашка чымчыктардын кээ бир түрлөрү - 15–16га чейин жумуртка тууйт. Көпчүлүк түрлөрү бир жылда эки жолу тууйт. Чанда бир жерге үч жолу уялайт.

Т. адатта бардык жумурткаларын туугандан кийин баса баштайт. Көбүнүн жумуртка басуу узактыгы 11–14 күн, бирок кузгун 19–20 күн басат. Балапандары тез чоңоёт. Жерге уялаган түрлөрдүн балапандары 10–11 күндөн кийин уясын таштайт. Ал эми көңдөйдө жана ийинде уялоочулардын балапандары кечирээк учуп чыгат.

Т. ар түрдүү азыктанат. Айрымдары (карга-кузгун, чаар карга, таан, сагызган жана башка) тандабай азыктанышат, башкалары өсүмдүк менен азыктанат да, балапандарына гана курт-кумурскаларды берет. Көпчүлүгү курт-кумурска жечүлөр, ошондуктан – пайдалуу канаттуулар. Көпчүлүгү отурукташкан, көбү келгин куштар болуп саналат.

ЖКЭСтин Кызыл китебине (84 түрү жана 66 түрлөрү), Кыргызстандын Кызыл Китебине 1 түрү – узун куйрук чымынчы – катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар
Каркыра сымалдар

thumb|Balearica regulorum.
Каркыра сымалдар (лат. Gruiformes) – канаттуулар түркүмү. Байыркы гетероиндик топ. Түркүмгө 8 түркүмчө кирет. К. буту жана моюну узун ири канаттуулар. Алардын эң эле чоңунун салмагы 15 кг, КМШда фаунасында эң эле кичинеси 2–3 кгга жетет.

К. куш жүнү катуу жана тыгыз, нык келет. Шыйрагынын ылдый жагында жүнү жок. Канаттары кыска жана жазы, куйругу кыска. Тумшугу узун жана күчтүү. Буттары анча узун эмес беш манжалуу.

К-дын эркеги менен ургаачысы абдан окшош, кээде ургаачысы эркегинен бир топ чоң болот. К. дүйнөнүн бардык өлкөлөрүндө кеңири таралган (түндүктөн жана түштүктөн башка жерде). Алар негизинен түз талаада жана саздарда байыралышкан.

Бардык К. моногамдуу куштар, жубу өмүр бою сакталат. Уясын жер үстүнө салат, арамалар жана трубалтар – дарактарга салат. Балапандары тыбыт жүн менен капталган көзү ачык чыгат. Тыбыт жүнү кургагандан кийин эле алар уядан жүгүрүп чыгып энесинин артынан ээрчип жөнөйт.

К-дын азыгы негизинин өсүмдүк, бирок кээ бир түрлөрү жандыктар менен азыктанышат.

К-дын түркүмү 6 урууга жана 3 тукумга таандык болгон 17 түрү бар: чыныгы каркыралар (Gruidae), арамалар (Aramidae) жана сурнайчылар (Psophiidae).

КМШда К-дын 7 түрү: каркыра, турна (боз каркыра), стерж, Канада каркырасы (Grus canadensis), япония (G. japonensis), даурия (G. vipio) жана кара (G. monacha) каркыралары кездешет. 1–2 чанда 3 жумуртка тууйт. Жумурткасын көбүнчө ургаачысы басып чыгарат. Каркыралар жөжө чыгаруучу куштар. ЖКЭСнун Кызыл китебине 5 түрү киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар‎
Детрит

Детрит (лат. detritus – жышылган) – суунун калың катмарында калкып же суунун түбүнө чөккөн майда орг. бөлүкчөлөр (заттар, козу карындардын, өсүмдүктөр жана жаныбар калдыктары). Д. орг. заттардын айланышында маанилүү роль ойнойт жана көпчүлүк суу түбүндө жашоочу жаныбарларга азык. Кээде суунун калың катмарында калкып жүрүүчү орг. жана орг. эмес заттар Д. деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Диафрагма (биологияда)

thumb|Диафрагма
Диафрагма (гр. diaphragma - тосмо) - сүт эмүүчүлөрдүн ич көңдөйүн көөдөнгө жана курсак көңдөйүнө бөлүп турган чарымдуу булчуң. Д. кит сымалдарда болбойт. Д. тешик аркылуу кызыл өңгөч, чоң кан тамырлар жана нервдер өтөт. Ошондой эле Д. дем алууга катышуучу маанилүү булчуң. Түйүлдүктө моюн тушта жүрөктөн өйдөөрөк пайда болот жана өрчүү процессинде арт жакка жылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Анатомия
Дентин

thumb|3=Дентин.
Дентин (лат. dentis - тиш) – балыктардын плакоид кабырчыгынын курамына кирүүчү жана сүт эмүүчүлөрдүн тишинин негизги массасын түзүүчү сөөк тканынын бир түрү. Тиштин кабыгында Д. тиш эмалы менен, ал эми тиштин тамырында болсо - тиш цементи менен капталат. Адамдын тишинде Д-дин курамында 64 %ке жакын минералдык туздар, 28 % - орг. заттар жана 8 % суу болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Диафиз

Диафиз - жиликтердин эки башынын ортоңку жумуру жери. Д. тыгыз заттардан, ал эми жиликтердин эпифиздери (баштары) болсо борпоң заттардан турат. Д-дин ички көңдөйүндө чучук болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия
Дифицеркалдык сүзгүч

Дифицеркалдык сүзгүч - балыктардын куйрук сүзгүчтөрүнүн бир тиби. Татаал түзүлүштүү балыктардын сүзгүч тарсылдагынын пайда болушу менен бирге гомоцеркалдык (сөөктүү балыктар) же дифицеркалдык - экинчилик симметриялык куйрук сүзгүчү пайда болгон (кош дем алуучу балыктарда).

Жумуртканын бытырап бөлүнүшү - уруктанган жумуртканын бир нече иреет митоздук бөлүнүшү. Мунун натыйжасында жумуртка көлөмүн чоңойтбостон майда клеткаларга - бластомерлерге бөлүнөт.

Ж. б. б. мүнөзү, жүрүшү жумуртканын сарысынын саны менен жайгашына жараша болот. Цитоплазмадагы сарысы аз жана текши жайгашкан жумурткалардын (гомолециталдык жумурткалар - баш сөөксүздөрдө, ийнетерилүүлөрдө, татаал түзүлүштүү айбанаттарда) бытырашы толук жана текши өтөт. Телолециталдык (сарысы анималдык уюлда жайгашкан айрым муунак буттуулар, моллюскалар, балыктар, жерде-сууда жашоочулар, сойлоктор, канаттуулар, жөнөкөй түзүлүштүү айбанаттарда кездешет) же центролециталдык (муунак буттуулардын жумурткалары) жумурткалардын сарысы цитоплазманын үстүнкү жука катмарынан башка толугу менен ээлейт, бөлүнүү чала жана бирдей эмес өтөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Жаак догосу

Жаак догосу (arcus mandibularis) - жаак ооздуулар омурткалуулардын баш сөөгүнө кирүүчү висцералдык догонун бир элементи. Ж. д. үстүнкү таңдай-квадраттык жана астыңкы меккел кемирчектерден турат. Ж. д. жабуучу сөөктөрдөн өөрчүйт. Ж. д-на бекиген булчуңдар үчүлүк (V жуп) нерв менен жөнгө салынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Тил алдыңкы дого

Тил алдыңкы дого (arcus hypoglossus) – омурткалуулардын баш сөөгүнө кирүүчү висцералдык догонун бир элементи. Бул догого эки чоң кемирчектүү элементтер кирет - гиомандибуляр же асма сөөк жана гиоид же тил алдыңкы кемирчек. Бир элементи - асма сөөк баш кутучанын угузгуч бөлүмүнө бекип висцералдык скелет менен баш сөөктүү бириктиргич катары функцияны аткарат (гиостилдик типтеги бекүү - көпчүлүк кемирчектүү жана сөөктүү балыктарда кездешет).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия‎
Бакалоор доголору

thumb|Бакалоор доголору (Esox lucius).
Бакалоор доголору (arcus branchiales) - кемирчектен же сөөктөн турган омурткалуулардын висцералдык скелетинин бир элементи. Балыктарда 3төн 7ге чейин Б. д. өөрчүйт. Ар бири кыймылду байланышып, 4 бөлүктөн турат, алар бакалоор жылчыкчалардын ортосунда жана алардын сыртынан бакалоорлор өсүп чыгат. Кургакта жашоочу омурткалуулардын Б. д. анча-мынча редукцияланылат, анча-мынчасы коконун, кекиртектин жана тил алдыңкы аппараттын скелетин түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Омуртка үстүнкү догосу

Омуртка үстүнкү догосу - тегерек ооздууларда (миногада) 2 жуп үстүнкү догосу, балыктарда – 2 жуп үстүнкү жана 2 жуп астыңкы дого өөрчүгөн. Доголордун түбүнөн омуртканын денечесинин элементтери пайда болот. О. ү. д-дон - эпицентри жана үстүнкү плевроцентри, ал эми алдыңкы доголордон – гипоцентр менен астыңкы плевроцентр.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Субневралдык без

Субневралдык без - айрым хордалууларда (асцидия) кездешет. Жаныбарлардын жон жагында жайгашкан, нерв ганглий менен байланышта. Нерв ганглийи С. б-дин таасири астында жыныс бездерге келичүү нервдерди дүүлүктүрүп, алардын иш аракетин активтештирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Уу бези

Уу бези - сырткы секреция бездерине кирет, башкача атйканда экзокриндиктерге. Өзүнүн секретин - уусун дененин сыртына же алып кетүүчү өткөөл аркылу былжыр челдерге чыгарат (жөргөмүш сымалдуулар, муунак буттуулар, айрым омурткалуулар – жерде-сууда жашоочулар, сойлоктор жана башка кездешет).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Лимфатикалык бези

Лимфатикалык бези - ички секреция бездердин бир түрү, инкреттер же гормондор лимфага же канга келип кошулат. Л. б. өзгөчө сүт эмүүчүлөрдө жакшы өөрчүгөн. Аларда фагоцитозго катышуучу кандын ак клеткалары – лимфоциттер пайда болушат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Категория:Анатомия
Богок бези

thumb|Богок бези.
Богок бези (glandula thymus) - ички секреция бездерине кирет. Эмбриогенез (түйүлдүктүн пайда болушу) учурунда Б. б. башка лимфоиддик нерселерден мурда пайда болот. Омурткалуулардын иммуналык системасынын борбордук органы. Бакалоор чөнтөкчөлөрдөн өсүп чыгат (пайда болот). Б. б. көпчүлүк сүт эмүүчүлөрдө 2-3 үлүштөн турат, алар өз алдынча дагы майда үлүштөргө бөлүнүшөт. Бардык омурткалууларда өөрчүгөн, бирок тегерек ооздуулардын личинкаларында гана болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия‎
Ректал бези

Ректал бези - кемирчектүү балыктарда кездешет. Түз ичегинин үстүнкү бетинен өсүп чыгат. Туз алмашуу орган, организмге азыктар менен кошо кирүүчү жана деңиз суунун ашыкбаш туздарын чыгарып турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
«Газ» бези

«Газ» бези - сөөктүү балыктарда өөрчүгөн, алардын сүзгүч тарсылдактын ички бетинде жайгашкан. Газдын сүзгүч тарсылдактын ичине бөлүнүшү нерв системасынын контрол астында өтөт. Сүзгүч тарсылдактын ичине без клеткалар секрет бөлүп чыгарып турат, ал ажырап кычкылтек менен азотту пайда кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4]]

Газ бези
Жаш бези

thumb|a=Жаш бези.
Жаш бези (glandula lacrimalis) - көпчүлүк кургакта жашоочу омурткалууларда (сойлоп жүрүүчүлөр, сүт эмүүчүлөрдө) өөрчүгөн. Ж. б-нин секрети көздү нымдап, кургап калгандан сактайт. Ж. б. көз чарасынын сырткы кычыгында жайгашкан, ал жашты бөлүп чыгарат. Суудагы сүт эмүүчүлөрдө - айнек челди суудан сакташ үчүн май секретин бөлүп чыгарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Чычаң без

thumb|Чычаң без (Larus argentatus).
Чычаң без (glandula uropygii) – канаттуулардын жуптуу тери бездеринен. Ч. б. бир нече без түтүкчөлөрүнөн турат, алардын алып кетүүчү өткөлдөрү акыркы куйрук омурткалардын үстүндө жаткан теринин үстүнкү бетиндеги үрптөргө ачылат. Ч. б-нин майлу секрети канаттарды майлап жана аларды суудан сактайт. Ч. б. өзгөчө сууда сүзүп жүрүүчү канаттууларда жакшы өөрчүгөн (мисалы, казсымалдар), кээ бир түрлөрдө гана (төө куштар, тоодактар, тоту куштар, кээ бир көгүчкөндөрдө) болбойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Жашыл без

Жашыл без - рактын бөлүп чыгаруучу жуптуу органы. Муруттун түбүнөн ачылган алып кетүүчү канал кетет. Рактын организминен Ж. б. аркылуу канда эритилген зыяндуу заттар чыгып турат.

Желе бездери - айрым жөргөмүш сымалдардын желе чыгаруучу органдары. Ж. б. кенелердин буттарында орношкон. Жөргөмүштүн Ж. б. курсагында (ала жөргөмүштүн ургаачысында 1000ге чейин Ж. б. бар) жана алар атайын желе сөөлчөлөргө ачылат. Жөргөмүштүн Ж. б-нин ишкердиктүүлүгү өтө жогору; ала жөргөмүштөн бир эле жолу 500 мге чейин жипти алса болот, ал эми 3-4 күндүн ичинде бир нече жолу түрсө – 1000 мге чейин жип алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Жыттуу бездер

Жыттуу бездер - экзокриндик бездерге кирет. Ж. б-дин жыты күчтүү заттарды бөлүп чыгарат, алар коргоо жана башка көптөгөн функцияларды аткарат (аймактарын белгилөө, особдордун башкаларын табуу, чогулуу, коркунуч сигналдарды (белгилерди) берүү). Омурткасыздардын арасынан Ж. б. көпчүлүк муунак курттарга, өзгөчө курт-кумурскаларга (кене, коңуздар, көпөлөктөр, жаргак канаттуулар, тор канаттуулар жана башка) таанду. Ошондой эле Ж. б. көпчүлүк омурткалууларга да мүнөздүү. Балыктардын терисинде, крокодилдердин астыңкы жаагынын алдында жана клоакасында, сүт эмүүчүлөрдүн - денесинде, туяктарында, куйругунда жана аналдык жактарында жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология
Сүт бездер

thumb|upright|Сүт бездер.
Сүт бездер (лат. glandula mammaria) - өткөөлдөрү бар экзокриндик бездерге кирет. Сүт эмүүчүлөрдүн ургаачысында өөрчүгөн, лактация, учурунда сүт бөлүп чыгарат. С. б. түтүктөрү майда жана чоң көп үлүштүү альвеолярлык бездер. Чыгаруучу түтүктөр биригип үрп аркылуу сыртка чыгат. Көпчүлүк сүт эмүүчүлөрдүн С. б. жуптуу орган. Эң эле жөнөкөй түзүлүштө - клоакалдуу сүт эмүүчүлөрдө кездешет, аларда үрптөрү болбойт, ошондуктан чыгаруучу түтүкчөлөрдүн ооздору курсак жагында бездүү жерлеринде чыгат. Баштыкчандардын С. б-нин үрптөрү баштыкчасынын ичинде ачылат. Кит сымалдардын үрптөрү чаткаягында өзгөчө териден турган чөнтөкчөдө жайгашкан. Андагы күчтүү булчуңдардын жыйылышынын натыйжасында сүт сууга катуу зиркиреп куюлат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия‎