Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Электролиттер

Электролиттер техникада (электро... жана гр. lytos - ажыроочу, эруучу) - оң жана терс заряддалган иондордун кыймылынын натыйжасында электр тогу пайда болуп, электролиз жөнүндөгү Фарадейдин закондоруна ылайык химиялык өзгөрүүлөр болуучу химиялык заттар жана системалар.
 
Электролиттер биринчи түрдөгү өткөргүчтөрдөн (металлдар жана анын куймаларынан) айырмаланын, экинчи түрдөгү өткөргүчтөр деп аталат. Электролиттик касиетке туздардын, кислоталардын, негиздердин суудагы ж. б. эриткичтердеги эритмелери, кээ бир катуу жана эритилген туздар, кычкылдар, ошондой эле суюктуктар (суу, этил спирти, пиридин ж. б.) ээ болушат. Электролиттердеги электр тогун ташыгычтар - андагы кыймылдуу иондор. Электролиттер электр-химияда чоңроль ойнойт; илимде жана техникада өтө маанилүү. Электролиттер -электр-химия өндүрүшүндө химиялык синтез жана процесстерди жүргүзүүчү чөйрө.
 
Электролиттик диссоциация даражасына карата Электролиттер күчтүү жана начар Электролиттер болуп айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Элам

Элам - Тигр дарыясынын төмөнкү агымынын чыгышы менен Иран тайпак тоолорунун түштүк-батыш бөлүгүндө (азыркы Ирандын Хузистан жана Луристан областтарынын аймагы) жайгашкан байыркы мамлекет (б. з. ч. 3-миң жылдык-6-кылымдын ортосу).
 
Борбору - Сузы шаары Элам алгачкы кул ээлик мамлекет болгон. 3-миң жылдыктын 2-жарымында Аккад мамлекетине карап, кээде анын бийлигинен бошоно калып турган. Өз алдынчалыкка Аван династиясынын акыркы падышасы Пузур -Иншу шинактын (б. з. ч. 23- 22-к.) тушунда жетишкен. 14-кылымдын 2-жарымында Эламды касситтер каратып, андан падыша Унташ - Напириштин (б. з. ч. 1275-1240) тушунда бошонгон.
 
Элам Шутрук - Наххунт I (1185-1155) падышалык кылган учурда Вавилониядагы касситтер династиясын кулатып (1155-ж. ченде), аймагын кыйла кеңейткен. 12-кылымдын аягында Элам кош өзөндүн түштүгүн Вавилонияга кайра тарттырып жиберген. Элам дын кийинки тарыхы белгисиз. 8-7-кылымда Элам Вавилония менен союздашып, Ассирияга каршы күрөшкөн. Б. з. ч. 639-ж. Эламды Ассирия, б. з. ч. 6-кылымдын башында Мидия, кийин персиялыктар караткан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Мамлекеттер
Экстерьер

Экстерьер (лат. exterior - тышкы) - малдын тышкы келбети. «Экстерьер» терминин 1769-ж. француз окумуштуусу К. Буржела киргизген.
 
Малдын тышкы турпаты менен ички органдарынын ортосундагы байланышты, ошондой эле ар кыл породадагы Экстерьердик айырмачылыкты аныктоодо П. Н. Кулешов, Е. А. Богданов, М. И. Придорогин ж. б. салым кошушкан. Уйдун сүттүүлүгү же жылкынын күлүктүгү Экстерьердин айрым элементтери менен гана аныкталбастан, тышкы байкоонун, жөнөкөй ченөөлөрдүн негизинде ички органдардын өнүгүшү, конституциялык чымырлыгы, ден соолугу, кунардуулук багытына дене түзүлүшүнүн шайкештиги жөнүндөгү маалымат да такталат. Мисалы, эт багытындагы малдын Экстерьери ленеси параллелепипедге окшошуп, буту кыска, башы кичине, мойну мукур, бели туз, чаты кенен, эткел, териси жука, жүнү жылтыр болот. Көз болжол жана так ченөө - малды Экстерьер боюнча баалоодогу негизги ыкмалар.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Зоология‎
Эйзенахчылар

Эйзенахчылар - жалпы германиялык жумушчулардын 1869-ж. августта Эйзенах шаарында өткөн съездинде А. Бебель жана В. Либкнехттин жетекчилиги менен түзүлгөн Германия социал-демократтык жумушчу партиясынын мүчөлөрү.
 
Эйзенахчылардын программасы негизинен 1-интернационалдын революциячыл принциптерине таянып түзүлгөн. Уставда көрсөтүлгөндөй партия демократиялык нейтрализм принцибинин негизинде курултай. Эйзенахчылар эл аралык жумушчу кыймылында 1-Интернационалдын революциячыл багытын колдоп, андагы марксчыл тараптын таянычы болгон. Эйзенахчылар Германиянын революциячыл жол менен биригишин колдоп, полициялык-милитаритеттик режимге каршы күрөшкөн.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Германия
Ыйык союз

Ыйык союз - Наполеон Iнин империясы кулагандан кийин Вена Конгрессинин (1814-1815) чечимдерин кыйшаюусуз аткаруу менен революциячыл жана улуттук-боштондук кыймылга каршы күрөшүү үчүн 1815-ж. 26-сентябрда Парижде Австрия, Пруссия жана Орусия монархтары түзгөн реакциячыл союз.
 
1815-ж. 19-ноябрда ага Франция королу Людовик XVIII жана европалык бир топ мамлекеттердин монархтары кошулган. Ыйык союзга Улуу Британия кошулбаганы менен бир катар маселелер боюнча аны колдогон. Ыйык союздун 1820-ж. Троппауда, 1821-ж. Лайбахта, 1822-ж. Веронада өткөн конгресстери Австриянын Неаполдогу (1820-21) жана Пьемонттогу (1821) революцияны басуусуна, Франциянын Испаниянын ички ишине кийлигишип, анда абсолютизмди калыбына келтирүүсүнө санкция берип, монархиялык бийликти коргоп турган. Бирок Ыйык союзга кирген мамлекеттердин ортосундагы карама-каршылыктар барган сайын күчөп, 1820-30-жылдарда Европада болгон революциячыл кыймыл ага катуу сокку уpуn, жоюлушуна алып келген.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Тарых
Ыйык лаврентий дарыясы

Ыйык лаврентий дарыясы Түндүк Американын чыгышында.
 
Улуу көлдөр аркылуу агып өтөт. Өзүнүн уз. 1200 км (Онтарио көлүнөн Ыйык Лаврентий булуңуна чейин), бут суу спстемасынын уз. (Сен-Луи дарыясынын башталышынан) 3350 км. Алабынын аянты 1269 миң км2. Башкы куймалары. Оттава, Сен-Морис, Сагеней (сол). Рпшельё дарыясы (оң). Жогорку агымы АКШ менен Канаданын мамлекеттик чек арасы. темой жагы Канада аймагы аркылуу агат. Эки өлкөнүн тек ички бөлүктөрүн Атлантика океаны менен байланыштыруучу маанилуү табигый суу жолу.
 
Ыйык лаврентий дарыясынын өрөөнү кенен тектоникалык ойдуңда жайгашкан. Квебек шаарынан төмөн уз. 400 км, туурасы 50 км келген эстуарийди пайда кылат. Кар, жамгыр сууларынан куралат. Суунун көп жылдык орточо чыгымы Онтарио көлүнүн жайында 6750 мг\сек, Оттава дарыясынын чатынан төмөнүрөөк 7800 м31сек. Декабрдан апрелге чейин муз тоңот. 

Ири ГЭСтер бар. Чатынан Жогорку келге чейин ири деңиз кемелери жүрөт.

Башкы шаардары жана порттору: Кингстон, Корнуолл, Монреаль, Сорель, ТруаРивьер, Квебек.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Дарыялар
Ыйык Лаврентий булуңу

Ыйык Лаврентий булуңу — Атлантика океанындагы жартылай туюк деңиз.
 
Түндүк Американын чыгыш жээгинде. Океандан Ньюфаундленд жана Кейп-Бретон аралдары аркылуу бөлүнүп, Кабота, Белл-Айл, Кансо кысыктары аркылуу байланышат. Аянты 260 миң км2. Деңизге Ыйык Лаврентий дарыясы куят. Тереңдиги 530 мге чейин. Түндүк-батыш бөлүгүндө Антикости аралы жайгашкан. Климаты муссондук. Кышында түндүк-батыштан соккон муздак шамал, жайында түштүк-батыш жылуу шамалы үстөмдүк кылат. Абанын орточо температурасы февралда -10°С, августта 150С. Агымы циклондук айланманы пайда кылат. Суусунун орточо температурасы кышында 1°тан төмөн, жайында 15°ка чейин. Туздуулугу түндүк-чыгышында 32 %0, батышында 12-15% 0. Суткада бийиктиги 2 мге жеткен ташкындоо 2 жолу болот. Декабрдан июнга чейин муз каптайт. Айсбергдер кездешет. Кеме жүрөт. Балык кармалат. Порттору: Квебек, Сет-Иль.

Булактар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Булуңдар
Ыйык Елена аралы

Ыйык Елена аралы Атлантика океанынын түштүк бөлүгүндө жайгашкан.
 
Улуу Британиянын колониясы. Аянты 122 км1. Калкы 4,8 миң (1968). Башкы шаары жана порту - Жеймстаун. Негизинен базальт тоо тегинен түзүлгөн; түштүк бөлүгүндө өчкөн жанар тоонун бир нече кратери бар. Бийиктиги 818 м, климаты тропиктик, пассаттык. Шалбаа жана бадалдар өсөт. Негизинен Жаңы Зеландия зыгыры (экспорттун 85%) өстүрүлөт. Аралды 1502-ж. португалиялыктар ачкан. 1815-ж. ал жерге Наполеон I айдалган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Аралдар
Шыргый свитасы

Шыргый свитасы - Тянь-Шанда кездешүүчү байыркы тоо тек катмарлары.
 
Күңгөй Ала-Тоодо кеңири тараган. 1956-ж. В. Г. Королёв аны өзүнчө свита катары бөлүп, Күңгөй Ала-Тоодогу Шыргый өрөөнүнүн аты менен атаган. Свита негизинен жанар тоо жана терриген чөкмө тоо тектеринен түзүлгөн. Жалпы калыңдыгы 500- 600 м. Катмарлардагы граптолиттердин ташка айланган калдыктарына карай свита ордовик мезгилинде пайда болгон деп эсептелет. Свитадагы жанар тоо тектери менен полиметаллдардын кендери байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Свиталар
Шельф

Шельф, материктик тайыздык - материктердин суу астындагы акырындап эңкейиштеген уландысы, ал геологиялык түзүлүшү боюнча жээк кургактыгына окшош.
 
Шельфтин чектери деңиздин же океандын жээги жана капталдын үстүңкү кыры. Тереңдиги. 100-200 м, кээде 500-1500 мтге (Охота деңизи) чейин. Кургактыктын жээктери менен Шельфтин геоморфологиялык өзгөчөлүктөрү бирдей болуп, ар кандай байыркы рельефтин формаларынын. чөкмөлөрдүн, жээк сызыктарынын суу алдында сакталыч калышы Шельфтин Дүйнөлүк океандын деңгээлинен көтөрүлгөндө материктин бир бөлүгүнүн суу алдында калышынан пайда болгондугун аныктайт.
 
Шельфтин жадны аянты 32 млн км2. Евразиянын түндүгүндө, Беринг, Түштүк Кытай деннздерпнде жана Гудзон булуцунун жээктеринде Шельфтин эң кеңири аянттары жатат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:География
Шарттуу рефлекс

thumb
Шарттуу рефлекс - киши менен айбанат организминде белгилүү шартта пайда болуучу татаал жеке ыңгайлануу реакциясы (к. Рефлекстер).
 
Ал чөйрөнүн өзгөрүүлөрүнө организмдин ыңгайлануусун камсыз кылат. Шарттуу рефлекс мээнин жогорку бөлүктөрү (мээ кыртышы жана анын астындагы түзүлүштөр) аркылуу ишке ашырылып, шартсыз рефлекстин негизинде онтогенезде калыптанат.
 
«Шарттуу рефлекс» терминин И. П. Павлов 1903-ж. сунуш кылган. Шарттуу рефлекс боюнча изилдөөлөр - Павловдун физиологиялык окуусунун бир бөлүгү. Жөнөкөй жана татаал Шарттуу рефлекстердин калыптанышынын негизги мыйзам ченеми жана принциптери киши менен айбанат үчүн бирдей. Киши мээсинин ишмерлиги биол. закондорго көз каранды жана аны объективдүү изилдөөгө болот. Аны менен бирге киши мээсинин ишмердиги айбанаттыкынан айырмаланып, сапаттуу өзгөчөлүккө .

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Зоология‎
Шанкара

Шанкара (болжол менен 788- 820) - индиялык динчил философ жана акын. Малабарда (азыркы Керала штаты) брахман үй-бүлөсүндө туулган.
 
Жашынан аскет жолуна түшкөн. Бир нече диний жамааттарды пегиздеген. Шанкара адвайта - веданта системасын түзгөн. Шанкаранын ою боюнча бирден бир чындык (реальность) - брахман (абсолюттук дух). Болмуштун көп кырдуулугу, андагы кыймыл, кубулуш, өзгөрүү адамдын билбестигинен чыккан алдамчы гана көрүнүштөр. Анткени алардын негизин өзгөрбөс таза болмуш - брахман түзөт. Шанкаранын окуусу индия философиясынын өнүгүшүндө, буддизмдин начарлашында чоң мааниге ээ болгон.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Индия
Шалгам

Шалгам (Raphanus sativus) - кайчылаш гүлдүүлөр тукумундагы жашылча өсүмдүгү.
 
Бир жана эки жылдык. Бир жылдыгы эгилген жылы тамыр байлап, урук пайда кылат (европа сорттору). Эки жылдыгы (кытай, япон же күздүк сорттору) айдалган жылы тамыр байлайт да, экинчи жылы гүлдөп, уругу чыгат.

Көбүнүн тамыры майда (7-20 г), тоголок, сүйрү, Кызыл, кызгылт, көгүш. Уругу узундугу 2,7-7,5 см сагакта. Шалгам - суукка басымдуу өсүмдүк. Органикалык заттарга бай, кумдак топуракта жакшы өсөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Шалбаа таануу

Шалбаа таануу – шалбаа жөнүндөгү илим; геоботаниканын (биогеоценологиянын) бир бөлүгү; шалбаачылыктын илимий негизи.
 
Шалбаа таануунун негизги милдеттери: шалбаа типтерин аныктоо, мүнөздөө. алардын таралыш мыйзам ченемин. шалбаа биогеоценозунун кыймыл-аракетин (динамикасын) жана түзүлүшүн аныктоо, шалбаа өсүмдүгүнүн биологиялык экологиялык жана чарб. жагына тиешелүү өзгөчөлүгүн изилдөө. Шалбаа таанууда кыдырма жана орунтуктуу ыкма колдонулат. Биринчисинде шалбаа тиштери, алардын айрым аймакта же чарбада таралышы аныкталып, картага тартылат. Бул шалбаачылык ыкмасын райондоштурууну, шалбааны туура пайдаланууну камсыз кылат. Экинчисинде шалбаа биогеоненоздорунун өзгөрүшүн (белгилүү мезгилде. жылда, табигый шартта, ар түрдүү себептен), өсүмдүктөрдүн көбөйүшүн ж. б-ды аныктоо үчүн типтүү участкалар изилденет. Шалбааны рационалдуу пайдалануу жана жакшыртуу чараларын иштеп чыгуунун илимий негизи түзүлөт. 19-кылымда шалбааны кыдырып жана орунтуктуу изилдөө жүргүзүлгөн, мисалы, Ротемстед тажрыйба станциясында (Улуу Британия). 20-кылымдын башында Россияда A. К. Каяндер Лена, Онега, Кемь д-ларынын боюндагы шалбаа өсүмдүктөрүн. А. М. Дмитриев Түндүк Двина жана Жогорку Волга боюндагы шалбааны изилдеген. Тверь, Владимир, Воронеж, Симбирский ж. б. губернияларда башталган шалбаа изилдөө Октябрь революциясынан кийнн бардык область, республикаларда жүргүзүлүүдө.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Илимдер
Шакылдактар

thumb|Бүркүт (Aquila chrysaetos).
Шакылдактар - туйгундар тукумундагы жырткыч куштардын 11 түрү.
 
Чоң шакылдак токойлуу жерде жашап, Кыргызстанда (Тянь-Шандын чыгыш жактарында) уялайт. Кышкысын Иранда жана Кытайда жашайт. Кичине шакылдак да токойлорду мекендеп, негизинен батышта, Борбордук Европада таралган. 1-3 жумурткасын 1,5 айча басат. Шакылдактар көбүнчө ар түрдүү чычкандарды жейт; пайдалуу.

 түрү 
 Aquila chrysaetos - 
 Aquila clanga - 
 Aquila heliaca - Кара шакылдак, Көркоо шакылдак
 Aquila nipalensis - Кара куш
 Aquila rapax - Каракуш.
 ...

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Канаттуулар
Шакар

Шакар, шакар самын, кара самын - колдо жасалган самындын бир түрү.
 
Шакар жасаш үчүн июль - август айларында алабата (шоро), чогойно (тоо тикен ж. б.) чабылып, кургатылгандан кийин таза, такыр жерге өрттөлүп, күлү өчүрүлөт. Алынган күл сууга чыланып, чыпкаланып сүзүлөт да, Шакардын маңызы бөлүнүп чыккан ошол суу соолгончо казанга кайнатылып, андан порошок сымал майда Шакар алынат.
 
Алынган Шакар казандагы ысытылган майга текши аралаштырылып, кайнатылат. Шакар коюу боткодой бириге баштаганда чүпүрөккө салынып, ар түрдүү өлчөмдө тоголоктолуп кургатылат. Шакар самын элдик медицинада котур, таз сыяктуу жараларды айыктыруу үчүн да колдонулган. Азыр самындын жетиштүү санда өндүрүштө даярдалышына байланыштуу Шакар жасалбай калды.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Тиричилик
Шабдалы

thumb|Шабдалы.
Шабдалы - роза гүлдүүлөр тукумундагы мөмө дарак.
 
Негизинен 5 (кадимки, Гансун, Давид, Потанин, таң калаарлык) түрү белгилүү. Борбордук жана Түндүк Кытайда жапайы түрү кездешет. Эгилме сорттору кадимки Шабдалыдан чыгарылган. Калган түрлөрү кооздук жана кыйыштыруу үчүн пайдаланылат. Кадимки Шабдалы бийиктиги 8 мге чейин, жазы, жөнөкөй жалбырагы кезектешип жайгашат. Гүлү кош жыныстуу. Мөмөсү данектүү, ширелүү (20-600 г), тоголок, сүйрү. Өңү сортуна жараша мала жашыл, кызгылт, саргыч болот. Сулуу ак же сары, кыйгыл таттуу. Шабдалы көбүнчө АКШ, Франция, Италия, Япония, Испания ж, б. өлкөлөрдө, Орто Азия, Молдавия, Закавказье, Дагстан, Кавказ, Крымда өстүрүлөт.
 
Жылуучул, ысыкка байымдуу өсүмдүк. 2-3 жылдыгынан 15-20 жылга чейин мөмөлөйт. Сулпунда 80-90% суу, 6-14% кант, 0,5-1,2% пектин заты, 0,08- 1,01% кислота, 9,4-20 мг% С витамини, 0.6-1,0 мг% каротин, данегинде 20-60% май, 0,4-0,7% эфир майы бар. Мөмөсү жаңы кезинде же кургатылып желет, компот, шире, кыям жасалат. Гектарынан 20-40 т түшүм алынат.
 
Кыргызстанда Александр эртечили, Инжир кызылы, Кызыл нектарин, Риверс эртечили, Чемпион, Эльберта, Кыргызстан. Ак шабдалы сорттору Ош, Чүй, Ысык-Көлдө өстүрүлөт. Зыянкечтери: Шабдалы бити, Шабдалы күбөсү. Илдеттери: жалбырак чүрүшмөсү, темгилдуүлүк. чаңгыл кебер.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Чыңоо

Чыңоо (сугаруу) - структурасын жакшыртуу үчүн материалдарды белгилүү температурага чейин ысытып, тез муздатуу ыкмасы.
 
Чыңоонун максаты - жогорку температурада пайда болуучу керектүү структуралык абалды сактап калуу. Ошондуктан ысытылган зат дароо сууга же майга матыруу менен тез муздатылат. Жогорку температурадагы тең салмактык абалы комнаталык температурадагы тең салмактык абалынан айырмаланган заттарды гана Чыңоого болот. Муздатуунун ылдамдыгы затта тескери процесстер болууга үлгүрбөй калгандай болгондо Чыңоо натыйжалуу болот. Кен заттар (мисалы, металлдар жана алардын куймалары, айнек ж. б.) табигый шарттарда же белгилүү технологиялык процесстерде Чыңоого дуушар болушу мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Инсандар
Чегиртке

thumb|Чегиртке 
Чегирткелер (Tettigonioidea) - курт-кумурсканын түз канаттуулар түркүмүндөгү чоң тукуму.
 
Арткы буттары секирүүгө ылайыкталган, чатыр сымал канаты денесин жабат. Чырылдоочу органдары бар. Булардын 7 миңдей түрү жылуу жана мелүүн климаттуу жерлерде таралган.
 
Чегирткелер өсүмдүк, кээси жаныбар менен да тамактанат; айрымдары - жырткыч. Алар токой, бадал арасында, кээси ийинде, үңкүрдө жана таш астында жашайт. Жумурткасы кыштап, жазында андан личинка чыгат. Личинкасы 5-8 жолу түлөп, 1-2 ай өөрчүп жетилет. Чегирткелердин айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирүүчүлөрү бар. 

Күрөшүү чаралары: инсектицид чачуу, агротехниканы туура жүргүзүү жана Чегирткелер дайым кездешүүчү дың жерлерди бузуп, айыл чарба өсүмдүктөрүн айдоо ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Курт-кумурскалар
Чаңча

Чаңча - уруктуу өсүмдүктөрдүн эркектик гаметофити.
 
Чаңчанын сырткы (экзина) жана ички (интина) кабыгы болот. Экзина бекем жана тышкы таасирлерге туруктуу келип, формасы ар түрдүү (көбүнчө тоголок). Экзинадагы жука жерлерден же тешиктерден Чаңча түтүкчөсү өсүп чыгат. Жылаңач уруктуулардын Чаңчасы урукбүчүрдүн Чаңча камерасына түшкөндөн кийин андагы вегетатив клеткадан Чаңча түтүкчөсү, сперматогендик клеткадан көп шапалакчалуу сперматозоиддер (саговниктерде) же шапалакчасы жок спермийлер (ийне жалбырактууларда) пайда болот. 

Сперматозоиддер же спермийлер Чаңча түтүкчөсү аркылуу ургаачылык өсүндүнүн архегонийиндеги энелик клетканы уруктандырат. Жабык уруктуулардын Чаңчасы сифоноген, вегетатив жана сперматоген клеткаларынан турат. Чаңдашуудан кийин сифоноген клеткасынан Чаңча түтүкчөсү, сперматоген клеткасынан эки спермий пайда болот. Спермийлер Чаңча түтүкчөсү аркылуу урук-бүчүрдөгү түйүлдүк кабына жетип, бири энелик клеткаиы, экинчиси түйүлдүк кабынын борбордук клеткасын уруктандырат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Чабуул

Чабуул - согуш аракетинин негизги түрү.
 
Ал кургакта, деңизде жана абада согуш, салгылаш жана операция формасында жүргүзүлөт. Чабуулдун башкы максаты - душманды толук талкалоо, маанилүү чекти же районду ээлөө. Кургактагы душман коргонууга өткөндө же ал оңтойсуз абалда турганда жапырып кирип, душмандын топтолгон күчүн артиллерия, авиация, танк менен талкалап, Чабуулга өтөт. Жарып кирүү үчүн башкы сокку уруучу аскерлердин күчүн, куралдарын душмандыкынан кыйла көбөйтүп, ыңгайлуу өңүттөр тандалып алынат. Бирикмелерге, бөлүктөргө Чабуул коюлчу багыт аныкталып, Чабуулду жүзөгө ашырууда душманды курчоого алуу, аны айланып өтүү жолу колдонулат.
 
Шаарда, токойдо, кышында, түнкүсүн ж. б. татаал шартта Чабуулга өтүүнүн өзгөчөлүктөрү бар. Согуш аракеттеринин максатынын жана ага катышчу күчтөрдүн, каражаттардын аз-көптүгүнө жараша Чабуулдун стратегиялык, оперативдүү же тактикалык мааниси болушу мүмкүн. Биринчи дүйнөлүк согушта (1914-18) Чабуул армиялык, фронттук операциялар түрүндө болсо, 2-дүйнөлүк согушта (1939- 45) Чабуулга көптөгөн фронттор, ири бирикмелер, танкалык, авиац., механикалаштырылган аскерлердин зор тобу катышкан. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин аскерлердин түрлөрүнүн жана күжүрмөн мүмкүнчүлүктөрүнүн (ядролук куралдардын) кескин өсүшүнө байланыштуу Чабуул коюу операцияларында аба жана деңиз десантынын, аба чабуулунан коргонуунун ролу жогорулоодо.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Согуш
Цитрус өсүмдүктөрү

Цитрус өсүмдүктөрү - цитрустар уруусундагы өсүмдүк тобу.
 
Негизинен баалуу мөмө алуу үчүн дүйнөдө 28дей түрү өстүрүлөт. Алар - апельсин, мандарин, лимон, цитрон, грейпфрут ж. б. дайыма жашыл дарак же бадалдар. Бутагы кыска, тикендүү. Жалбырагы жонокой, бутакка тыгыз жайгашат. Гүлү ак, мала Кызыл, жыттуу. Көпчүлүгү-нымчыл, жылуучул, көлөкөчүл өсүмдүк. Мөмөсү даамдуу.
 
Курамында лимон кислотасы, кант, В, Р, С витаминдери, каротин бар. Жаңы кезинде желет. Шире, кыям, ликёр жасалат. Кабыгы, гүлу, жалбырагынан эфир майы алынып, парфюмерия жана тамак-аш өнөр жайында керектелет. Негизинен АКШ, Кытай, Япония, Индия, Пакистан, Австралия, Жер Ортолук деңиз боюнда өсөт.
 
Зыянкечтери: кокцидалар, жылтылдак кене, илдеттери: гоммоз, цитрус некрозу.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Цитохромдор

Цитохромдор - ткандагы дем алуу процессине катышуучу татаал белок; пигмент классындагы биокатализаторлор.
 
Алгач шотланд илимпозу Мак-Манн гистогематин деген ат менен сыпаттап жазган (1886). Бирок англ, биохимик Д. Кейлин кайра ачканча (1925) мааниси белгисиз болгон. Анаэробдук бактериялардан башка бардык организмде кездешет. Цитохромдор митохондрия, эндоплазмалык ретикулум, хлоропласттар жана хроматофорлор менен байланышта болуп, клетканын дем алуусунда, фотосинтез ж. б. процесстерде негизги роль ойнойт. Катализ кылуучу активдүү группасы түзүлүшү жагынан гемоглобиндеги гемин тобуна окшош составында темири бар боёктуу топ (Fe - порфирин) болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Биология