Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Казак Сары-Аркасы

thumb|Казак Сары-Аркасы.
Казак Сары-Аркасы, Борбордук Казакстан Сары Аркасы, Сары-Арка — Казакстандын борбордук жана чыгыш бөлүктөрүндөгү түздүк-дөңсөөлүү зор аймак; айрым жерлеринде жапыз тоо массивдери, кырка тоолор бар. Торгой коосу менен Алтай тоолорунун аралыгында. Мелүүн алкактын талаа жана жарым чөл зоналарында жайгашкан. Узундугу 1200 км, туурасы 400-900 км. Батыш бөлүгү — өтө түзөңдөлгөн пенеплен, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 300 – 500 м. Мында эки жапыз тоо массиви батыш жагында Улуу-Тоо (бийиктиги 1113 м), түндүгүндө Көкчө-Тоо (Синюха тоосу, 947 м) көтөрүлүп жатат. Сары-Арканын чыгыш бөлүгү көтөрүңкү келип (500-1000 м), кокту-колоттуу. Анын борборунда Каркаралы тоосу (1403 м), чыгышында Чыңгыз-Тоо (1469 м) жана Сары-Арканын эң бийик тоосу Кызыл-Тас (Аксоран массиви, 1565 м) орун алган. Салыштырмалуу бийиктиги 500-600 мден ашпаган жапыз тоо массивдери дөбө-дөңсөөлүү жана жалдуу (салыштырмалуу бийиктиги 10-50 мден 100 мге чейин) күдүрлүү түздүктөр сары-аркалар менен курчалган. Казак Сары-Аркасы геологиялык жактан Урал-Моңгол геосинклиналь алкагына кирет. Ал палеозойдун дисклокацияланып метаморфизмделген сланец, кварцит, кумдук жана акиташ тектеринен түзүлгөн. Алар мезозой-кайнозойдун чөкмөлөрү менен жабылып жатат. Көп бөлүгүн интрузия (гранит, диорит, порфирит) жана эффузия (туф) тоо тектери ээлейт. Батыш бөлүгү каледон, чыгышы герцин бүктөлүү структураларына кирет.

Климаты континенттик, түштүктү карай кескин кургакчыл боло баштайт. Январдын орточо температурасы -14°С...-18°С, июлдуку 20-24°С. Кышында -40°Сге чейин суук, жайында 35°С жана андан ысык болот. Жылдык жаан-чачыны 200300 мм. Жайында кургакчылык, чаңдуу бороон жана керимсел болуп турат. Казак Сары-Аркасы Иртыш дарыясынын алабы менен Борбордук Азия ички агымынын суу бөлгүчү болуп саналат. Ири дарыялары: Ишим (Иртыштын алабы), Нура, Сары-Суу. Көлдөрү көп, эң ирилери Тенгиз (тайыз, бирок туздуу көл) жана Кургалжын. Түндүк бөлүгүндө бетеге, ак кылкандуу талаа, түштүгүндө жарым чөл өсүмдүктөрү өсөт. Бул аймакта таш көмүр (Караганды, Экибастуз бассейндери), темир (Атасуу), жез (Жезказган, Коңурата), марганец рудалары, алтын, сейрек кездешүүчү металлдар ж. б. бар. Дөңсөө негизинен жайыт катары пайдаланылат; айрым жерлери айдалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Казакстан географиясы‎
Казан хандыгы (1438-1552)

Казан хандыгы (1438-1552) – Орто Волга боюндагы феодалдык мамлекет. Алтын Ордодон бөлүнүп чыгып, Волга-Кама Булгариясынын аймагында түзүлгөн. Казан хандарынын династиясын Улуу Мухаммед (1438-45) негиздеген. Калкы казандык татарлар, марылар, чуваш, удмурт, мордва жана башкырттар. Дыйканчылык, кол өнөрчүлүк менен кесиптенишкен. Россия, Сибирь, Кавказ жана Чыгыш өлкөлөрү менен соода жүргүзгөн. Башкы бийликти хан жүргүзгөн. Мусулман дини зор роль ойногон. Казан хандыгы даругдарга (округдар) жана улустарга (вилайеттерге) бөлүнгөн. Аскери хандык гвардиядан, жеке феодалдардын отряддарынан, феодалдарга салык төлөгөн эркин дыйкандардан куралган. Казан хандыгы түзүлгөндөн баштап эле орус жерине жортуулдар жасап, 16-кылымдын 20-жылдары күчөгөн. Казан аскерлеринин орус жерлерине талоончулук кол салуулары ийгиликсиз аяктаган. Казан хандыгы 1487-1521-ж. Россияга, 1524-жылдан Түркияга вассалдык көз карандылыкта болгон. Казан казаттарынан (1545-52) кийин Казан хандыгы жоюлган. Орто Волга бою Россияга бириктирилген.
Категория:Тарых
 Географиясы 
 Хандыктын аймагы 

 Дарыялары 
 Шаарлары 
 Тилдери 
 Казан хандыгынын калкы 
 Социалдык статусу 
 Дин 
 Экономика 
 Аскердик күчтөр 
 Москва мамлекети менен байланышы 
 Казанды басып алуу 
 Казан хандары 
thumb|300px|right|Казан хандарынын көрүстөндөрү

 Улу-Мухаммед хан, Ичкиле Хасан-огландын уулу (1438—1445), Алтын Ордонун мурдагы ханы.
 Махмуд хан, Улу-Мухаммед хандын уулу (1445—1466).
 Халиль хан, Махмуд хандын уулу (1466—1467).
 Ибрагим хан, Махмуд хандын уулу (1467—1479).
 Ильхам хан, Ибрагим хандын уулу (1479—1484, 1485—1487).
 Мухаммед-Амин хан, Ибрагим хандын уулу (1484—1485, 1487—1496, 1502—1518).
 Мамук (Тюмен) хан (1496—1497).
 Абдул-Латиф хан, Ибрагим хандын уулу (1497—1502).
 Шах-Али хан, Шейх-Аулияр султандын уулу (1519—1521, 1546, 1551—1552).
 Сахиб-Гирей хан, крым ханы Менгли-Гиреядын уулу (1521—1524).
 Сафа-Гирей хан, крым ханы Саадет-Гиреядын уулу (1524—1531, 1536—1546, 1546—1549).
 Джан-Али хан, Шейх-Аулияр султандын уулу(1532—1535).
 Утямыш-Гирей хан, Сафа-Гирей хандын уулу (1549—1551).
 Ядыгар-Мухаммед хан, астрахан ханы Касимадын уулу (1552).
 Али-Акрам хан (Ногай династиясы) (1553—1556).

 Ошондой эле кара 
 Эскертүүлөр 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Казарман

Казарман — Кыргыз Республикасына караштуу Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районундагы айыл. Каргалык айыл аймагынын курамына кирет. Нарын дарыясынын боюнда, деңиз деңгээлинен 1260 м бийикте жайгашкан. Облустун борбору Жалал-Абад шаарынан 145 км. Багыш темир жол бекетинен 106 км. 1916-ж. чейин Ак-Чий, Коён-Токой деп аталган. Калкы 9,1 миң (2009). Кыштакта 20-кылымдын башында орус падышалыгынын 60тай аскери жайгашып, алар өздөрү турган жерди «Казарма» деп аташкан. Кийинчерээк жергиликтүү калк ал жерди Казарман деп атап калган. Төрт орто мектеп, китепкана, кесиптик-техникалык окуу жайы, искусство мектеби, өспүрүмдөр үйү, кинотеатр, маданият үйү, оорукана, парк, базар, сауна бар. Асфальт-бетон, бетон даярдоочу, нан, сүт заводдору, механикалаштырылган көчмө колонна, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода түйүндөрү иштейт.

Кышкысын кар калың убактарда коңшу аймактардан дээрлик кесилип турат.

Саймалуу-Таштын петроглифтерине, б. а. базальтту чоң таш кесектерде чегилген аска сүрөттөр эң көп үйүлгөн жерге, экспедиция үчүн зыярат кылынуучу жерПетроглифы :: Наскальные рисунки. Древнее изобразительное искусство.

 Калкы 
Калкы — 9 486 киши.

 Инсандар 
 Бакиев, Максим Курманбекович — кыргыз мамлекеттик ишмери, бизнесмен. Казармандын Макмал орто мектебин бутургон.
 Эшимканов, Мелис Асаналиевич — кыргыз коомдук ишмери, журналист. Казарманда төрөлгөн''

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

 Адабият 

Категория:Каргалык айыл аймагы
Категория:Айылдар
Казбек чокусу

thumb|Казбек чокусу.
Казбек чокусу - (грузинче Мкинвари муздуу тоо; осетинче Урсхох ак тоо) – Кавказдын эң кооз жана бийик чокуларынын бири. Чоң Кавказдын борбордук бөлүгүндөгү Каптал кырка тоосунун бийик чокусу. Бийиктиги 5033 мге жеткен жанартоо конусу. Грузия менен Түндүк Осетиянын чек арасында. Дарыялар капчыгайынан Аскер-Грузин жолуна жакын тик көтөрүлөт. Капталдарын субальп шалбаасы, андан өйдө кар-мөңгү ээлейт. Өрөөн мөңгүлөрү (Девдораки, Мна, Суатиси ж. б.) басымдуу, мөңгүлөрдүн жалпы аянты 135 км2. Гергети мөңгүсүндө бийик тоо метеостанциясы жайгашкан. Альпинизм жана тоо туризминин борбору. Чоку тоо этегиндеги Казибеги (Казибек князынын) айылынын атынан аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Чокулар‎
Категория:Кавказ
Категория:Грузия
Казерта

thumb|Казерта.
Казерта — Италиянын түштүгүндөгү шаар. Кампания облусунун аймагында. Казерта провинциясынын административдик борбору. Калкы 84,2 миң (2008). Туризмдин борбору. Алгачкы тургун жайы 8-кда пайда боло баштаган. Ак сарай-парк комплекси, театр, 5-тектирчелүү 3 ризалиттүү сарай фасады (узундугу 252 м) бар. Комплекстин борборунан канал кетип (узундугу 3 км), тоонун этегинде паркка чейин созулуп, Неаполго кетчү жолду кесип өтөт. Анын курамына англиялык ботаник Э. Грэфер уюшгурган экзотикалык өсүмдүктөрү менен өзгөчө кооздук берген парк да кирет. Резиденцияны суу менен камсыз кылуу үчүн акведук (1753-69) курулган. Король Фердинанд IV ачкан жибек фабрикасы кийинчерээк Сан-Леучо чеберлеринин королдук колониясына айланган. Ак сарай, парк, акведук жана Сан-Леучо Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Жибек кездеме өндүрүшү, цемент, тамеки, шарап, зайтун майын сыгуучу өнөр-жай ишканалары иштейт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Италия
Категория:Шаарлар‎
Каз сымалдар

thumb|ышылдак куу (Cygnus olor).
Каз сымалдар (лат. Аnseriformes) – сууда сүзүүчү куштар түркүмү. Бутунун, булчуңдарынын, таңдай, колко, тамак сиңирүү мүчөлөрүнүн ж. б. түзүлүшүнө карата 2 түркүмчөнү (паламедея жана каздар) бириктирет. Алар сырткы түзүлүшү жана биологиясы боюнча ар түрдүү. Паламедеялар түркүмчөсүнүн өкүлдөрү байыркы жана өтө жөнөкөй куштар. Каз сымалдардын өрдөктөр тукумунун түрлөрү жер бетинде кеңири таралган. Кыргызстанда 26 түрү (чумкугучтар, кадимки өрдөктөр, арам өрдөк, каздар ж. б.) бар. Сууда жакшы сүзөт, жерге, бак-дарак, аска, жарлардын коңулдарына, ийинге уялап, 20га чейин жумуртка тууйт. Көпчүлүгү тропик, субтропик ж. б. жылуу жактарга барып кыштайт. 

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Канаттуулар‎
Каз тамандар

thumb|Geranium rotundifolium.
Каз тамандар – эки үлүштүү өсүмдүктөр тукуму. Бир же көп жылдык чөп, чанда чала бадал же майда, калың жалбырактуу бадал. Көбүнчө мелүүн алкактарда таралган. Бир жылдыктарынын ичке өзөк тамыры болот. Талаада, чөлдө өскөн көп жылдыктарынын түймөк тамырында азык зат сакталат. Токойдо, шалбаада өскөндөрүнүн тамыр-сабагы жакшы өөрчүгөн, кошумча тамырлары бар. Сабагы тик өсөт, жалбырагы жөнөкөй же татаал, сабакка кезектешип же тушташ жайгашат. Гүлү кооз, кызыл же кызыл көк, эки жыныстуу, 5 мүчөлүү. Мөмөсү урукча. 10дой урууну, 800гө жакын түрдү камтыйт. Эң чоң уруусу каз таман (400 түрү бар), пеларгония (250 түр) ж. б. Алар Жер ортолук деңиз жээгинде, Крым, Кавказ, Европа, Африка жана Борбордук Азияда таралган. Кыргызстанда каз таман, пеларгония ж. б. урууларынын 19 түрү өсөт. Кызгылтым пеларгония эфир майын алуу үчүн өстүрүлөт. Каз тамандардын жалбырагынан, гүлүнөн алынган май парфюмерия, самын, тамак-аш өнөр жайыннда кымбат баалуу роза майынын ордуна пайдаланылат. Пеларгониянын бир нече түрү үйдө жана гүльзарларда кооздук үчүн өстүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Өсүмдүктөр
Каир конференциясы (1943)

Каир конференциясы (1943) – Каирде 1943-ж. 22-26-ноябрда өткөрүлгөн. АКШнын президенти Ф.Рузвельт, Улуу Британиянын
премьер-министри У. Черчилль, Кытайдын гоминьдан өкмөтүнүн башчысы Чан Кайши, алардын согуш жана саясий маселелери боюнча кеңешчилери катышкан. Каир конференциясында кабыл алынган Декларацияда (Тегеран конференциясында аны менен Совет өкмөтү таанышкандан кийин 1943-ж. 1 декабрда жарыяланган) АКШ, Улуу Британия жана Кытайдын өкмөттөрү «...башка жерди басып алууга умтулбастыгын жана аймактык экспансия жөнүндө ниеттенбестигин» салтанаттуу билдиришкен. Анда союздаштар Японияны басып алган бардык аймактарынан, анын ичинде 1-дүйнөлүк согушта (1914-18) ээлеген Тынч океандагы аралдардан ажыратууга талапкердигин көрсөтүшкөн. Декларацияда Япония Кытайдан алган бардык аймактарды (Манжурия, Формоза, Пескадор ж. б. аралдар) Кытай Республикасына кайтаруу талап кылынган. Декларацияда «тиешелүү убакта» Кореяга боштондук жана анын көз карандысыз мамлекет болушуна укук берүү жөнүндө айтылган, бирок ал белгисиз мөөнөткө калтырылган. Каир конференциясында Тынч океандагы согуш аракеттери жана союздаштардын Европадагы стратегиясы да каралган. АКШ менен Улуу Британиянын кийинки аракеттери Каир конференциясынын чечимдерине карама-каршы экендигин көрсөттү. Япониянын капитуляциясынан кийин (2-сентябрь, 1945) англ. аскерлер кайрадан Сянганга (Гонконг) киргизилген. 1950-ж. АКШ Корея Элдик Демократиялык Республикасына жана Кытайга кол салып, Кытайдын Тайвань аралын жана Пэнхуледао аралын басып алган. Натыйжада Каир конференциясынын чечимдери бузулган.
Категория:Тарых

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Кайенна

thumb|Кайенна (2012).
Кайенна – Француздук Гвиананын административдик борбору, шаар. Кайенна дарыясынын Атлантика океанына куйган жерде жайгашкан. Калкы 68,9 миң (2008; агломерациясында 100 миңден ашык). Деңиз порту [жылына 650 миң т (сыртка негизинен консерваланган креветка, ром, жыгач чыгарат; 2006) контейнер терминалы]. Эл аралык аэропорту бар.

К. 1643-ж. француздар Ла-Равардье деген ат менен негиздеген. 1777-жылдан азыркыдай аталып, шаар статусуна ээ. 1817-ж. толугу менен Франциянын карамагына өткөн. 18-кылымдын аягы. 20-кылымдын 1-жарымынан саясий сүргүнгө айдалчу жер катары пайдаланып келди. Колониялык доордун курулуштары (креолдордун үйлөрү) сакталып калган. Институттар (анын ичиндеПастердин, Гвиана илимий-изилдөө), Гвиана Антил университетинин филиалы, китепканалар, музейлер бар. Шаардагы эмгекке жарамдуу калктын 85% тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Ром өндүрүлөт. Тамак-аш (деңиз продуктуларын консервалоо), жыгаччылык өнөр-жай ишканалары иштейт. Жыл сайын январдан апрелге чейин дүйнөдөгү эң ири карнавалдардын бири өткөрүлөт. Кайеннадан 50 км алыстыкта Куру космос борбору жана космодрому (1968; Франция юрисдикциясында турат) жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Шаарлар
Категория:Франция
Кайруан

thumb|Кайруан
Кайруан — Тунистин түндүк-чыгышындагы шаар. 

Калкы 102 миң (1999). Кайруан магриб мусулмандарынын зыярат кылуучу жайы. 

 Тарых 
Шаар 670-ж. негизделген. 9-кылымда Аглабиддер мамлекетинин борбору болгон. 11-кылымда бедуиндер шаарды бүлгүнгө учураткан. 1881-ж. француз колониячылары басып алган. 1956-жылдан көз каранды эмес Тунистин курамында. Өлкөнүн маанилүү тарыхый, диний жана соода, кол өнөрчүлүк борбору. Килем токуу, булгаары буюмдарды жасоо жана тамак-аш өнөр-жай өнүккөн. Түндүк Африкадагы эң эзелки Сиди-Окба мечити (670ж. курулуп, 836-ж. кайрадан салынган; бир нече жолу толукталып, 13жана, 17-кылымда, андан кийин да реставрацияланган) сакталган. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Тунис
Категория:Шаарлар‎
Кайсери

thumb|Кайсери
Кайсери – Түркиянын борбордук бөлүгүндөгү шаар. Кайсери илинин административдик борбору. Эржияс жанар тоосунун түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен 1050 м бийикте жайгашкан. Калкы 730,3 миң (2008). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар.

Алгачкы тургун жайлар б. з. ч. 3-миң жылдыкта пайда боло баштаган. 1064-ж. селжук султаны Алп-Арслан тарабынан басып алынып, Коний (Рум) султандыгынын маанилүү борборуна айланган. 1243-ж. моңголдор ээлеген, 1515-ж. Осмон империясынын курамына кирген. Шаардын байыркы бөлүгү византия дубалдары (6-кылым) менен курчалган. Борбордук бөлүгүндө бедестан (1497), көптөгөн мечиттер, медреселер, Гевхер-Несибе медициналык борбору, Хунат-хатун комплекси, мавзолейлер, музейлер, университет (1978), жогорку мектеп (1893) ж. б. бар. Машина куруу (самолёт жана автомобилдерге тетиктер, тиричилик техникалары), металлургия, электр-техникалык, тамак-аш, текстиль, жыгаччылык өнөр-жай ишканалары иштейт. Салттуу кол өнөрчүлүк (килем токуу, алтын зер буюмдарды жасоо) өнүккөн. Туризмдин (тоо лыжа спорту, альпинизм, жөө жүрүш, рафтинг) борбору. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Түркия
Категория:Шаарлар‎
Категория:Түркия шаарлары
Кайчы тумшук

thumb|ак канат кайчытумшук (Loxia leucoptera)
Кайчы тумшук (лат. Loxia, L. 1758) – куштардын мукурлар тукумундагы уруусу. Дене узундугу 17 смге чейин. Астыңкы жана үстүңкү тумшугу кайчылашып, карагай, кызыл карагай ж. б. ийне жалбырактуулардын тобурчагынан уругу чыгарып жегенге ыңгайланган. К. т.-тун 3 түрү Европа, Африка, Азия, Американын ийне жалбырактуу токойлорунда таралган. Кыргызстанда 1 түрү жашайт. Карагайларга жылуу уя салып, ургаачысы 3-5 жумурткасын басып чыгарат. Эркеги жем ташып, аларды багат. 

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Канаттуулар‎
Ордени Исмоили Сомонӣ дараҷаи III

Ордени Исмоили Сомонӣ дараҷаи III - ордени давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аст.

Бо ордени Исмоили Сомонӣ дараҷаи III:
Шахсоне, ки мансабҳои пешбарандаи давлатии хизмати давлатиро дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ишљол мекунанд;
дигар шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон барои дастовардҳои нав, ки бо дигар мукофотҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон мукофотонида шудаанд, сарфароз мегарданд. 

Ордени Исмоили Сомонӣ дараҷаи III дорои нишон буда, он дар тарафи чапи сари сина овехта мешавад.

 Нигаред 
 Ордени Исмоили Сомонӣ . 
 Ордени Исмоили Сомонӣ дараҷаи I. 
 Ордени Исмоили Сомонӣ дараҷаи II.
 Манобеъ 
 

Категория:Орденҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон
Айзенберг (Тюрингия)

А́йзенберг, Э́йзенберг — Германиядагы шаар, райондук борбор, Тюрингия жеринде жайгашкан.

Заале-Хольцланд районунун тутумуна кирет. Калкынын саны - 11154 киши (31 декабрь 2010 жыл). Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften

Ээлеген аянты — 24,85 км². Ырасмий коду — 16 0 74 018.

Шаарда 4 район бар.

 Дагы караңыз 
 Саксен-Эйзенберг

 Эскертмелер 
 Булактар 
 Ырасмий баракчасы

Категория:Тюрингия шаарлары
Ит-Агар тоосу

Ит-Агар тоосу – Талас Ала-Тоосунун түштүк тармагы. Ит-Агар, Арым, Чоң Чычкан сууларынын (Нарындын оң куймалары) аралыгында батыштан түштүк-чыгышка 28–30 кмге созулуп жатат. Туурасы 7–9 км. Орточо бийиктиги 3400–3600 м, эң бийик жери 4086 м. Кыры асказоокалуу жана мөңгүлүү, түштүк-чыгышты карай жапыстайт. Капталдары тик (40–50°), тар капчыгайлуу, кокту-колоттуу. Негизинен төмөнкү палеозойдун порфириттүү гранит, гранит-диорит интрузия жана метаморфизмделген тектеринен түзүлгөн.

Шалбаалуу талаа жана шалбаабадалдуу талаа (2800–2900 мге чейин), субальп жана альп шалбаалуу талаа, сейрек бетегелүү талаа (3300–3400 м бийикке чейин), андан жогору кар-мөңгүлүү ландшафттар мүнөздүү. Жайкы жайыт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Италян тили

Италян тили – Италия жана Сан-Марино мамлекеттеринин расмий тили. 
Швейцариянын жана Ватикандын расмий тилдеринин бири.
Италян тилинде АКШ, Түштүк Америка мамлекеттеринде (өзгөчө Бразилия, Аргентина), Франция, Сомали, Бельгияда жашаган италян эмигранттары сүйлөшөт. Италян тили роман тил тобуна кирет. Үч диалектиге (Түндүк, борбордук, түштүк) бөлүнөт. Башка роман тилдерине караганда фонетикалык жагынан латынга жакын. Сөздөрү көбүнчө ачык муундан турат. Италян тилинде зат атоочтун сан жана этиштин жак, чак, ыңгай категорияларынын маанилери флексия аркылуу берилет. Жазуусу латын графикасынын негизинде. 14-кылымда Данте бүткүл Италия үчүн жалпы адабий тил идеясын киргизип, 16–17-кылымдарда италян адабий тили нормага салынган.Berloco 2018Canepari 1992

 Колдонулган адабияттар 

 Китептер 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
 
 

Категория:Тилдер‎
Категория:Италия
Ит сымалдар

thumb|Ит сымалдар.
Ит сымалдар (лат. Canidae) – жырткычтар түркүмүндөгү сүт эмүүчүлөр тукуму. Дене узундугу 40 смден (майда түлкүлөр) 160 смге (карышкыр) жетип, башы сүйрү, тумшугу кууш, кулагы тик, куйругу узун. Алдыңкы буттары 5, арткысы 4 манжалуу; тырмагы мокок, жүнү жыш. Түсү ар кыл. Антрактидадан башка бардык материкте 14 (же 12) уруусу, 35 түрү таралган.

КМШ өлкөлөрүндө 5 уруусунун 8 түрү, Кыргызстанда карышкыр, түлкү, ак түлкү, кызыл карышкыр, жанат сымал ит, чөө кездешет. Узак убакыт түгөй куруп жашаган моногамдар. Түрдүү ландшафттарды мекендеп, ийин же үңкүрдө жашайт. Ит сымалдар көбүнчө күүгүмдө жана түнкүсүн активдүү. Жылына 1 жолу 3–4, кээде 13–16 алсыз күчүк тууйт. Азыгын аңдып жүрүп кармап жейт, жыт сезүүсү жакшы өөрчүгөн. Ит сымалдардын көбү териси баалуу айбанаттар. Баалуу тери алуу үчүн түлкүнүн айрым түрү капаста багылат. Алар айыл чарбага зыян келтирүүчү кемирүүчүлөрдү кырат; куштарга, пайдалуу сүт эмүүчүлөргө, малга кол салып, зыян келтирет. Ит сымалдар кутурманын козгогучун алып жүрүп, аны таратышы ыктымал. ТКЭСтин кызыл китебине 8 түрү, 2 түрчөсү катталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Итуруп

thumb|Итуруп.
Итуруп (ja 択捉島) – Курил аралдар тобундагы эң ири арал. Сахалин облусунун курамында. Аянты 6,7миң км2, узундугу 200 км, туурасы 27 кмге чейин. Жанар тоо массивдери, токол тоолор (бийиктиги 1634 мге чейин) бар. Бамбук, карагай-көк карагайлуу токой, жапалак арча өсөт. Аралда Курильск шаары жайгашкан. Цунамини алдын-ала билдирүүчү станция иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Аралдар‎
Категория:Орусия‎
Ичеги көңдөйлүүлөр

thumb|Corallium rubrum.
Ичеги көңдөйлүүлөр (лат. Coelenterata же Radialis) – омурткасыз жаныбарлар бөлүмү. Ичеги көңдөйлүүлөр дээрлик бардыгы деңизде сүзүп жүрөт же кыймылсыз бир нерсеге бекип жашайт. Алар полиптер деп аталат. Түзүлүшү радиал симметрлүү. Аларды эки катмарын экто жана энтодермасын мезоглей бөлүп турат. Көпчүлүгүнүн денеси цилиндр түрүндө, баш жагында тинтүүрлөрү менен курчалган ачык баштыкка окшош оозу жайгашкан, анда тамак сиңирүү жүрөт, бөлүп чыгаруучу тешиги жок, эрибеген тамак калдыктары кайра оозу аркылуу сыртка чыгарылат. Көпчүлүк полиптер башында жалгыздан жашап, кийин бөлүнүп отуруп жүздөгөн, миңдеген окшош особдордон турган колония (мономорфтук) түзөт. Ал эми особдорунун түзүлүшү, аткарган функциялары да ар түрдүү болгон колониялар полиморфтук деп аталат. Ичеги көңдөйлүүлөрдүн 3 классы (гидрозон, сифоид медузалар, коралл полиптери), 900дөн ашык түрү бар.

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Жаныбарлар
Ички деңиздер

thumb|Ак деңиз.
Ички деңиздер – кургактыкка терең кирип, океан же чектеш жаткан деңиздер менен кысык аркылуу туташкан деңиздер. Географиялык жайгашуусуна карай ички материктик (мисалы, Кара, Балтика, Ак деңиздер) жана материк аралык (мисалы, Жер Ортолук, Кызыл) деңиздерге бөлүнөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5