Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ак-Шыйрак өрөөнү

Ак-Шыйрак өрөөнү - Борбордук Теңир-Тоодогу Сарыжаз суусунун алабында. Түндүгүнөн Эшегарт, түштүгүнөн Бооралбас, Акзоо, Миңтеке, Кайчы жана Каразоо (Жаңарт) тоолору менен чектешет. Уз. 60 км, туурасы 6 км. Өрөөндүн таманынын орточо бийиктиги. 2300–2900 м. Чыгышы түзөң, батышы бийик, адырлуу, түндүгү. жана түштүк. Жагы торпу-белесчелүү. Тоо капталдары кууш өрөөн, капчыгайлуу (Кызыл-Капчыгай, Үчкошкон ж. б.). Неотектоникалык тиби — грабен-синклинорий. Неоген менен палеогендин кумдук, чопо, конгломерат тектеринен түзүлгөн. Ак-Шыйрак суусунун баш жагында карбондун роговик жана чөкмө тектериортоңку бөлүгүндө ири кристаллдуу кызгылтым түстөгү гранит тектери жер бетине,чыгып жатат. Өрөөн аркылуу Ак-Шыйрак суусу агат. Климаты континенттик. Кышы суук, январдын орточо. температурасы – 15,1°С, жайы салкын, июлдуку 11,8°С. Жылдык жаан-чачыны 200–220 мм. Чөл жана жарым чөл (2900 м –3400 мге чейин), талаа (2600–3800 м), субальп жана альп шалбаа (3000–4000 м), андан жогору гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Өрөөндө Ак-Шыйрак кыштагы, метеостанция жана башкалар бар.

 Адабияттар
 «Кыргызстан географиясы.Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору» - Бишкек. 2004

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Туюк суусу

Туюк суусу – Ысык-Ата суусунун оң куймасы. Узундугу 30 км, алабынын аянты 190 км2. Суу Кыргыз Ала-Тоосун дагы Туюк ашуусунун сол тарабындагы мөңгүдөн башталып, кууш капчыгай аркылуу агат. Алабынын деңиз деңгээлинин бийиктиги 3200 м. 16га жакын чакан куймасы бар; эң ириси–Көкмойнок (21 км), ал мөңгүдөн башталып,Жашылкөл, Аккөл, Каракөл, Көкмойнок көлдөрү аркылуу агып өтөт. Куралуу облусуна кирет. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 2,60 м3/сек, эң көбү июнь–июлда, эң азы январь–февралда байкалат. Өрөөнү жайыт. Сугатка пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Аксай, тоо

Аксай тоо — Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы. Карабшин суусунун алабында. Тоо кеңдик багытта 21 кмге созулуп жатат. Туурасы 5–6 км. Орточо бийиктиги 2800–3000 м, эң бийик жери 3564 м. 

Жону негизинен жайпагыраак, аска жокко эсе. Капталдары тик (40–50°) жана кыска, жар, кокту-колоттуу. Карбон мезгилинин акиташ теги, кремнийлүү боксит тектеринен турат. Капталдарына талаа (1500–1600 м бийиктикке чейин; кызылот, айуучач, сарындыз ж. б. басымдуу), арча токойлуу шалбаалуу талаа (2700–2800 мге чейин) жана талаа (бетеге, ыраң ж. б.) ландшапт алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Тоолор

Категория:Баткен облусунун тоолору
Алабуга өрөөнү

Алабуга, өрөөн — Ички Теңир-Тоодо. Алабуга суусун бойлоп, Фергана тоо тизмеги менен Жаман-Тоо тутумдашкан тушта Бычан жана Арпа сууларынын кошулган жеринен түндүк.-чыгышты карай созулуп жатат. Батыш тарабынан Ак-Шыйрак, Чаар-Таш тоолору менен чектешет. Уз. 60 км, эң жазы жери 2–4 км. Таманы деңиз деңгээли 1600–2070 м бийиктикте жайгашкан. Жамандаван суусунун чатынан 5 км төмөнүрөөк өрөөн түндүк.-батышка бурулуп, Нарын өрөөнүнө чыгат. Алабуга суусу терең сайда агат, жээктери көбүнчө тик, кемерлүү. Өрөөндө узатасынан созулган тектирлер бар, алар негизинен төртүнчүлүк мезгилинин аллювий, аллювий-пролювий шилендилеринен, айрым жерлерде түпкү тектерден түзүлгөн. Өрөөндүн көп бөлүгүнө чополуу чап рельефи мүнөздүү. Чаптуу рельеф Алабуга суусунун эки өйүзүндө теңкеңири өөрчүгөн, батыш тарабында Ак-Шыйрак, Чаарташ тоолорунун этегинде ондогон кмге созулат. Карст процесстери өөрчүгөн. Чаптар неогендин чопо, конгломерат, кумдук, гипс ж. б. тектеринен түзүлгөн. Өрөөн аркылуу Алабуга суусу агат. А.өрөөнүнүн климаты кургакчыл, кескин континенттик. Жайы жылуу, июлдун орт.

температурасы 15–16°С, кышы узак, суук, январдыкы —15...–20°С. Жылдык жаан-чачыны 200–300 мм, бийик бөлүгүндө 400ммге чейин. Кышкысын 4–5 ай кар жатат (калыңдыгы 15–20 см), өрөөндө жарым талаа ландшафттары кеңири таралган. Түзөң жерлерде, тектирлерде, тоо этектеринде боз шыбактуу, шыбак- шор өсүмдүктүү чөл ландшафты басымдуу. Ачык коңур же бозомтук күрөң топурактуу, шор топурак да кездешет. Суулардын боюнда, жайылмаларда тал, терек,бадалдар, шалбаа ж. б. өсөт. Чап аймагы өсүмдүктөргө өтө жарды, жылаңач. Мында бирин-серин терскен, баялыш, кекире, эбелек ж. б. өсүмдүктөрү кезигет. Адырларда, нымдуураак жантайыңкы тоо капталдарында шыбак-бетегелүү же коңур күрөң топурактуу, кылканактуу дүйүм чөптүү талаа ландшафты таралган. Сугат жерлерде арпа, сулу, беде, эспарцет, буудай эгилет. Суусуз бош жаткан жерлери жайыт катары пайдаланылат. Алабуга. аркылуу Баетов — Кош Дөбө — Казарман авто жолу өтөт. Алай-Куу өрөөнү— Алай-Куу (батыш), Терек (түштүгү.) жана Фергана (түндүгү.) тоолору менен курчалган бийик тоо өрөөнү. Уз. 75 км, туурасы 15 км. Орточо. бийиктиги. 2300 м, жеринин бети тоолуу келип, түндүк батышты көздөй жантайыңкы. Борбордук бөлүгү жайык. Дөңсөөлүү түзүлүштөгү талкаланып тегизделген жондор, чөкмө тектер менен капталган байыркы түздүктөр, жарыш жайгашкан кырлар жана өрөөндөр мүнөздүү. Негизинен бор жана юра мезгилинде пайда болгон тоо тектерден түзүлгөн. Көмүрдүн кени бар. Климаты континенттик. Июлдун орточо температурасы 15,7°С, январдыкы –17,9°С. Жылдык-чачыны 300–500 мм. Суулары: Балгынды, Кашка-Суу, Карагатты, Сабажарды, Кайыңды, Казык, Акбогус Терек ж.б. Көлдөрү: Кулун, Көлкайыңды. Негизинен талаа-тулаң (2300–2700 м), токойлуу шалбаа (2700–3100 м), токой (3000–3500 м), субальп, альп шалбаасы (3500–3900 м) жана маданий (2100–2500 м) ландшафттар мүнөздүү. Алабуга өрөөнүндө Сагындык ж. б. кыштактар жайгашкан. Мал чарбасы өнүккөн жайыт.

 Адабияттар
 «Кыргызстан географиясы.Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору" - Бишкек. 2004

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Тумар-2011
Барскоон капчыгайы

thumb|Барскоон капчыгайы.
thumb|Барскон шаркыратмасы.
Барскоон капчыгайы — Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы ири капчыгайлардын бири. Тескей Ала-Тоонун суу бөлгүч тилкесинен Ысык-Көлдүн түштүк жээгине чейин 60 км аралыкка созулуп жатат. Деңиз деңгээлинен 1608– 3500 м бийикте. Капчыгай протерозой жана палеозойдун кристаллдык тектеринен (гранит, сланец, гранит-диорит ж.б. антропогендик чөкмө тектеринен, төмөнкү бөлүгү болсо, көл жээгиндеги аллювий-пролювий чөкмөлөрүнөн турат. Капталдары тик (60-70° чейин) жана бийик (2 кмге чейин); таманы төр жагында кууш (150-300 м).

Генезистик тиби боюнча көп бөлүгү кууш эрозиялык капчыгай, жогорку жагы төр тибинде. Капчыгай неогендин акырында (плиоцендин 2-жарымы) жана антропoгенде (плейстоценде) пайда болгон. Рельефи боюнча 3 бөлүктөн турат. Жогорку бөлүгү бийик тоолуу аймакка туура келет, байыркы жана азыркы мөңгүлөр өөрчүгөн, төр, тепши сымал өрөөндөр, аска, төө карын(морена) жана башка морфоскульптуралар мүнөздүү; ортоңку бөлүгү орто бийиктиктеги жана жапыз тоолор зонасында; эрозий-денудациялык морфоскульптуралар(негизинен 1 кмге чейин терең капчыгайлар); куюлма шагылдар ж.б. мүнөздүү; кооз шаркыратмалар бар; төмөнкү бөлүгү көл жээгиндеги түздүккө туура келет (капчыгайдын оозунан көлгө чейин ); aллювий, пролювий шиленди конусу ээлейт; дарыя нугунун түбү жайык (500–600 мге чейин); капталдары тик. Капчыгай аркылуу Барскоон суусу агып өтөт. Климаты мелүүн континенттик; кышы суук, жайы салкын, январдын орточо темпеоатурасы - 5 - 8°С, июль айыныкы +12 - 17°С. Жылдык жаан чачыны 350 – 600 мм. Капчыгайда жалпы аянты 0,48 чарчы кмге жеткен чакан көлдөр бар. Көл жээгиндеги түздүккө кургак талаа, тоо этегине шалбаалуу талаа, орто бийиктиктеги тоолорго карагай-бадалдуу токой, бийик тоолуу бөлүгүнө субальп, альп шалбаасы жана бийик тоолуу тундра ландшафттары мүнөздүү. Токой чарбасы, жайлоо-кыштоолору бар. Ал жайкы жана кышкы жайыт үчүн пайдаланылат. Капчыгай аркылуу Жогорку-Нарын, Ак-Шыйрак сырттарына жана Кумтөргө баруучу автoмобиль жолу өтөт. Аймакта туризм спорту жакшы өнүккөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 Барскон капчыгайы 

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Кыргызстандын капчыгайлары‎
Категория:Тумар-2011
Буракан тоосу

Буракан тоосу – Тескей Ала-Тоонун түндүк тармагы, Ак-суу жана Жерге сууларынын аралыгында. Түндүктүндүк чыгыштан түштүк- түштүк-батышка 23–25 кмге сымал созулуп жатат. Туурасы 5 – 6 км. Орточо бийиктиги 3500–4000 м, эң бийик жери 4716 м (Таштанбек төрбашы чокусу). Тоонун кыры аска-зоокалуу, ири мөңгүлөр бар. Капталдары тик,терең капчыгайлар жана кокту-колоттор көп. Тоонун түштүк (бийик) бөлүгү төмөнкү рифейдин габброди орит, түндүк (жапыз) бөлүгү ордов иктин гранит,гранитди оритин трузия тектеринен түзүлгөн. Шалбаалуу талаа (1200 – 2300 м бийиктикте), бийик чөптүү шалбаалуу карагай токою (2300 –3000 м), субальп жана альп шалбаасы,шалбаалуу талаа (3000–3 300 м), андан жогору субнивалдык жана гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү.

 Клодонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.:2004

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Ат-Башы, суусу

Ат-Башы суу агымдары–Ат-Башы районундагы суу, Нарын дарыясынын сол куймасы. Узундугу 180км, алабынын аянты 5540км2. Нарын кырка тоосу менен Жаңы-Жер тоосунан башталган Улан жана Жаңы-ЖеР сууларынын кошулушунан түзүлүп, чыгыштан батышка карай агат. Жогорку бөлүгү кууш капчыгай аркылуу агып, дарыя жээктей арча, карагай токою өсөт. Босого капчыгайынан өткөндөн кийин жайылмасы кеңейип, бир нече салааларга бөлүнүп, нугу кеңейет (0,5–0,9кмге чейин). Каракоюн суусу кошулгандан кийин түндүккө карай агып, Кептешке жеткенде кайрадан бир нукка түшөт. Суу тартылган мезгилде Өзгөрүш кыштагынын тушунан кумга сиңип кетип, 6км төмөн кайрадан нукка түшөт. Жалпы узундугу 393км келген 202 майда куймасы бар. Ири оң куймалары: Көлмө (48км), Улан (30км), Бороонду (28км), Көк-Жар (25км), Башача, Ача, Ичкесуу жана башкалар; сол куймалары: Жаңы-Жер, Балык-Суу, Бешбелчир, Туюкбогошту (26км), Ачакайынды, Терек-Суу (23км), Каракоюн (81км). Алабында Көл-Төр, Кош-Көл, Жашыл-Көл, Кокуй-Көл сыяктуу чакан көлдөр, жалпы аянты 113,7км2 келген 284 мөңгү бар. Май айында кире баштап, ноябрда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 33,2м3/сек, эң көбү 47,6м3/сек, эң азы 23,9м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Кептешке Ат-Башы ГЭСи курулган. Боюнда Ак-Муз, Ак-Моюн, Бирдик, Ат-Башы, Ак-Жар, Ача-Кайыңды, Баш-Кайыңды, Большевик, Биринчи Май, Талды-Суу, Өзгөрүш кыштагы, Достук шаарчасы жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

 интернет шилтемелер 

Категория:Ат-Башы районунун суулары
Акташ тоосу

Акташ тоосу – Алай кырка тоосунун түштүк-чыгыш тармагы. Кызылсуу жана Гүлчө сууларынын суу бөлгүчү. Кеңдик багытта жатат. Узундугу 20 кмдей, туурасы 2–3 км. Орточо бийиктиги 3800 м, эң бийик жери 4055 м. 

Тоонун кыры жалпак, капталдары жантайыңкы. Даван, Калмакашуу, Шартдаван ашуулары бар. Силур-девондун сланец, кумдук, акиташ теги, кремний, туф, порфирит жана ортоңку карбондун кремний, сланец, акиташ тектеринен түзүлгөн. Шалбаалуу талаа жана шалбаа өсүмдүктөрү басымдуу; 3800 мден жогору нивалдык-гляциалдык алкак ээлейт. Жайыт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Ош облусунун тоолору
Түп суусу

Түп суусу – Ысык-Көлдүн чыгышындагы ири суу. Узундугу 120 км, алабынын аянты 1180 км2. Тескей Ала тоонун түндүк капталынан башталып, кууш капчыгай аркылуу түндүктү карай, Санташ кыштагынан баштап жазыраак өрөөн менен батышты карай агып, Түп бууңуна куят. Ири куймалары: Шаты, Көөчү, Талдысуу, Корумду, Табылгыты жана башкалар. Өрөөндөгү айдоо аянттарды суу менен камсыз кылуу үчүн жалпы чыгымы 3,80 м3/сек болгон 6 канал курулган. Суусу апрелде кирип, сентябрда тартылат. Апрель, май айында жылдык агымдын 55%ке жакыны куралат. Жылдык орточо чыгымы 10,6 м3/сек, эң көп чыгымы 123 м3/сек, эң азы 1,41 м3/сек. Кар, жамгыр, мөңгү жана булактардан куралат. Орточо ылайлуулугу 250 г/м3,шилендилердин 88 % ин жаз айларында агызат.Алабында жалпы аянты 2,67 км2 болгон 28 көл бар. Жээгинде Санташ, Сарытологой, Түп, Токтоян жана башка кыштакта жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Алай-Куу өрөөнү

Алай-Куу өрөөнү — Алай-Куу (батыш), Терек (түш.) жана Фергана (түндүгү.) тоолору менен курчалган бийик тоо өрөөнү. Узундугу 75 км, туурасы 15 км. Орточо. бийиктиги. 2300 м, жеринин бети тоолуу келип, түндүк батышты көздөй жантайыңкы. Борбордук бөлүгү жайык. Дөңсөөлүү түзүлүштөгү талкаланып тегизделген жондор, чөкмө тектер менен капталган байыркы түздүктөр, жарыш жайгашкан кырлар жана өрөөндөр мүнөздүү. Негизинен бор жана юра мезгилинде пайда болгон тоо тектерден түзүлгөн. Көмүрдүн кени бар. Климаты континенттик. Июлдун орт. температурасы 15,7°С, январдыкы –17,9°С. Жылдык-чачыны 300–500 мм.

Суулары: Балгынды, Кашка-Суу, Карагатты, Сабажарды, Кайыңды, Казык, Акбогус Терек ж.б.Көлдөрү: Кулун, Көлкайыңды. Негизинен талаа-тулаң (2300–2700 м), токойлуу шал- баа (2700–3100 м), токой (3000–3500 м), субальп, альп шалбаасы (3500–3900 м) жана маданий (2100–2500 м) ландшафттар мүнөздүү. Алай-Куу өрөөнүндө Терек, Күйө-Таш, Кан-Коргон, Көгарт ж.б айылдар жайгашкан. Мал чарбасы өнүккөн; жайыт.

 Адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы"Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору». - Бишкек, 2004

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Тумар-2011
Чандалаш өрөөнү

Чандалаш өрөөнү - Түштук-Батыш Теңир-Тоодо, Пскем жана Чандалаш кырка тоолорунун аралыгында жайгашкан.

Узундугу 75 км, жазылыгы 3–20 км. Деңиз деңгээлинен бийиктиги баш жагында (Чакмактын чатында) 2600 м, оозунда (Жаңыбазар кыштагы тушта) 1500 м. Өрөөнү капчыгай сымал, кууш, айрым жерлери тектирлүү Чандалаш өрөөнү Палеозой фундаментинин жантайыңкы синклиналдык бүктөлүүсү. Климаты континенттик. Июлдун орточо температурасы 15–20° С, январдыкы –6... –12° С. Жылдык жаан-чачыны 437–900 мм. Өрөөн аркылуу Чандалаш суусу жана анын куймалары (Ачыкташ, Токмоксалды жана башка) агат. Өрөөндүн таманына жана бөксөлөргө (1500–2000 м бийиктикте) шыбак-кылкандуу, ачык күрөң топурактуу кургак талаа, суу бойлорунда токой жана бадал (терек, тал, кайың, шилби, итмурун, бөрүкарагат, жылгын жана башка), 2000–2900 м бийиктикке талаа ландшафты (буудайык, бетеге, аюучач, шашыр көкөмерен, аккылкан жана башка) мүнөздүү. Андан жогору (2900–3700 м) альп жана субальп шалбаасы, гляциалдык-нивалдык (3500–3600 мден өйдө) алкактар жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Нарын облусу
Категория:Тумар-2011
Чаткал өрөөнү

Чаткал өрөөнү - Түштүк-Батыш Теңир-Тоодо, Чаткал жана Пскем кырка тоолорунун аралыгында 900–2500 м. бийиктикте жайгашкан. Узундугу 200 км, туурасы 20 километрдей. Чаткал өрөөнүн төр жагы кууш. Чаткал суусун бойлото кеткен ичке тилкелер акырындап кууш капчыгайга, анан кенен төрлөргө өтөт. Чаткал, Чандалаш суулары кошулган жеринде Чаткал өрөөнү түштүк-батышты көздөйкеңейип жазы түздүккө айланат. Бул түздүктөр айрыкча Чаткал суусунун оңөйүзүндө бир кылка болуп созулат. Алардын чет-жакалары акырындап тоо таянган байыркы конус шилендилерине жана тоо капталдарына өтөт. Өрөөндө шагыл, кум, чопо менен төшөлгөн 4 тектир бар. Алардын үстүнкү беттери майда суулардын өзөндөрү менен тилмеленген. Чаткал өрөөнүн сол жээгиндеги жантайыңкы түздүктөр байыркы конус шилендилеринен, делювий, пролювий жана элювий чөкмөлөрүнөн түзүлгөн. Тоо таянган чет-жакаларында неогендин кызыл түстүү чөкмөлөрү жердин үстүнө чыгат. Кумбел тоосунун түндүк-чыгыш четинен кесип өткөн жерде кууш капчыгайга айланып, интрузия тоо тектери жатат. Төмөнүрөөк өрөөн 10 кмге кеңейип (Ак-таштан ылдый) кайра капчыгай болуп кетет. Чаткал өрөөнү структурасы боюнча синклиналдык бүктөлүү; ийилүүгө палеозой фундаменти жана анын үстүндөгү кайнозой тектери да дуушарланган. Климаты мелүүн континенттик, жайы салкын, кышы суук. Жылдык орточо температурасы өрөөндүн таманында 2,1°С, январдыкы –10,5°С, июлдуку 16,7°С. Жылдык жаан-чачыны төмөн жагында 350–450 мм, башында 700 мм. Агын суулары — Чаткал жана анын куймалары. 2500 м бийиктикке чейин шыбак-трага-кант-төө тапандуу шыбак кылкандуу кургак талаа, 2000–3000 мде шыбактуу кылканактуу талаа, бадал аралаш шалбаалуу талаа, сейрек арча токою, 3000–3500 мде кылкандуу (негизинен бетегелүү), түркүн чөптүү, өлөң-шалбаалуу талаа, субальп шалбаасы, аска-зоока, шагыл таш, кармөңгү жатат. 3000 м бийиктикке чейин аюучач, шашыр кеңири таралган. Өрөөндүн жогорку бөлүгүндө (Каратокодо) карагай токоюнун массиви бар. Чаткал өрөөнү респ-кадагы маанилүү тоют базасы катары белгилүү. Мында Ош облусунун, Талас районунун жана Өзбекстандын малы жайылат. Өрөөндө Жаңыбазар, Тегирменсай, Канышкыя, Айгыржал кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Тумар-2011
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Теңир-Тоо
Ала-Буга дарыясы

Ала-Буга дарыясы, суусу – Ак-Талаа районундагы дарыя, Нарын дарыясынын сол куймасы. Узундугу 180 км, алабынын аянты 5820 км2.

Фергана тоо тизмегинин түштүк-чыгыш жана Торугарт кырка тоосунун түндүк капталдарынан башталат. Жогорку бөлүгү Арпа деп аталып, Арпа менен Бычан кошулуп Ала-Буганы түзөт. Арпа өрөөнү аркылуу агып, Ортоңку Нарын өрөөнүнө чыкканда нугу кеңейип, суусу тайыздайт.

Куймалары: Жамандаван (64 км), Коңорчок (39 км), Кашка-Суу (33 км), Кумарык (23 км; оң), Бычан (40 км), Сөөк (45 км), Макмал (41 км), Кара-Суу, Миң-Жылкы, Мынакелди, Кырчын-Булак (сол).

Майда кирип, октябрда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 31м3/сек; көбү – 124 м3/сек, эң азы – 9,70 м3/секКалашникова О.Ю. АТ-БАШЫ ЖАНА АЛАБУГА ДАРЫЯЛАРЫНЫН БАССЕЙНДЕРИНДЕГИ СУУ ТАШКЫНЫ ЖАНА СУУ КАПТОО МЕНЕН БАЙЛАНЫШКАН ЭКОЛОГИЯЛЫК КОРКУНУЧТАРДЫ АЛДЫН АЛУУ. Суунун жылдык орточо агымы 903 миллион м³ барабарWater Resources. Алабуга. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Кош-Дөбө, Коңорчок, Жерге-Тал айылдары жана тарыхый эстелик болгон Шырдакбек сепилинин урандылары жайгашкан.

Топоним балыктын атынан пайда болгондугу божомолдонот.

 Галерея 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

 Булактар 

Категория:Ак-Талаа районунун суулары
Кыргыз Эл Комиссарлар чокусу

thumb|Кыргыз Эл Комиссарлар чокусу.
Кыргыз Эл Комиссарлар чокусу — Борбордук Теңир-Тоодогу Ак Шыйрак кырка тоосунун эң бийик жери. Пирамида сымал.

Бийиктиги 5125 м. Палеозойдун сланец, мрамор, акиташ, гранит тоо тектеринен турат. Үстүн муз текши каптап, капталдарынан түндүк-батышка Сары-Төр, Борду, батышка Түндүк Карасай өрөөн мөңгүлөрү түшөт. Чокуга биринчи болуп 1932-ж. А. А. Летаве жетекчилик кылган Москва илимпоздор үйүнүн альпинисттери чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 *Кыргызстандын географиясы / Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Чокулар
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Актөр, тоо

Актөр, тоо – Кичи Алай кырка тоосунун чыгыш айрыгы. Түндүгүнөн Талдык, Кумбел тоолору, чыгышынан Гүлчө өрөөнү, батышынан Кичи Алай, түштүгүнөн Каракол тоолору жана Кумбел ашуусу менен чектешет. Узундугу 50 км, эң жазы жери 11 км. Орточо бийиктиги 3760 м, эң бийик жери 4503 м (Кумбел ашуусунун түштүгүндө). Негизинен палеозойдун акиташ тектеринен түзүлгөн. 

Батыш жана борбордук бөлүктөрү зоокалуу. Чокуларын «түбөлүк кар», түндүк капталдарын майда мөңгүлөр ээлейт. түндүкчыгышты карай капталдары жантайыңкы тартып, кырлары жок сымал формага өтөт. Жылгаларында шагылдар, ири таш сыныктары көп кездешет. түштүк капталдары тик, кыска жана борчуктуу, түндүгү узун келип, фирн талаалары ээлейт. Тоодо Актөр, Кумбел, Кошбел ашуулары бар. Негизинен бийик тоолуу альп шалбаалуу талаа, талаа (3200–3600 м бийиктикте) жана гляциалдыкнивалдык (3600–4000 м) ландшафт алкактары мүнөздүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Ош облусунун тоолору
Акунтоо, тоо

Акунтоо, тоо – Түркстан кырка тоосунун бир тармагы. Баткен өрөөнүнүн түштүгүндө кеңдик багытта 21 кмге созулуп жатат. Туурасы 5 км. Түндүгүндө Кишемиш суусу жана анын куймасы Карасай аркылуу Чатырташ тоосунан бөлүнүп турат. Орточо бийиктиги 3400 м, эң бийик жери 3870 м. 

Тоонун жону тайпагыраак келип, тик чокулары жокко эсе. Батыштан чыгышка карай бийиктейт. түштүк капталы тик, жардуу. Түндүгү Баткен өрөөнүн карай жантайыңкы. Капталдарына жарым чөл, талаа, шалбаалуу жана бадал-арчалуу талаа, субальп жана альп шалбаалуу талаасы, андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт, тоо этеги кайрак айдоо жана чөп чабынды катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Баткен облусунун тоолору
Түргөн Аксуу

Түргөн Аксуу – Жыргалаң суусунун сол куймасы.Узундугу 45 км. Алабынын аянты 412 км2. Тескей Ала-Тоонун чыгыш бөлүгүнүн түндүк капталдарындагы мөңгүлөрд өн башталат. Суу куралуу аянтынын деңиз деңгээлинин орточо бийиктиги 3410 м. Алабындаж алпы аянты 33 км2 болгон майда мөңгүлөр, 0,1 км2 болгон көлдөр бар. Кар, мөңгү (80%) жана жамгыр (20 %) сууларынан куралат. Жалпы узундугу 188 км болгон 81 суу куят; ириси–Көккыя (13 км). Апрелден октябрга чейин ташкындап, ноябрь–март айларында тартылат. Көп жылдык орточо чыгымы 6,50 м3/сек. Суусу мол болгон июлдагы орточо чыгымы 17 м3/сек, суусу тартыш марттыкы 2,0 м3/сек. Эң көп чыгымы 76 м3/сек, азы 0,80 м3/сек. Айрым жылдары октябрдан мартка чейин үстүн жука муз каптап калат. Сугатка пайдаланылат. Түргөн Аксуудан 4,05 м3/сек суу өткөрүүчү 9 канал чыгарылган. Өрөөндө Акбулак, Түргөн кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Ак-Суу району
Көкөмерен капчыгайы

Көкөмерен капчыгайы Жалпы маалымат Жайгашкан жери Нарын облусу Узундугу 46 км Деңиз денгээлинен бийиктиги 1450 м
Көкөмерен капчыгайы — Ички Теңир-Тоодо субмеридиан багытта жайгашкан антецеденттик капчыгай. Жумгал менен Суусамыр тоолорун бөлүп турат. Суусамыр жана Жумгал өрөөндөрүн байланыштырат. Узундугу 46 км, туурасы 40–120м (структуралык чуңкурларда 200 м. Капталынын бийиктиги 600–1450м, тиктиги 30–75°, кээде 80–85°. Баш жагында Сандык-Кишиней капчыгайы (капталы 40–45°) бар. Бул жерге тосмо куруу долбоорлонгон. Андан ылдый кененирээк Ойкайыңды (оң бети 38-40°), андан кийин шагыл-корум, боз граниттүү Бороондуу (Бообек), орто бөлүгүндө Кызылой тектон. өрөөнү, төмөнкү агымында кумдук жана акиташ тегин кескен Көк кайыңды (Курган), Ойтеректен өткөндөн кийин түштүк чыгышка бурулуп, кууштап, Жумгал өрөөнүнө чыккан жери Үч кумкүнгөй деп аталат. Мында туурасы 150–200 мге жетип, сол жагында палеогендин кызыл чополуу конгломераты бар. Капчыгайдын чарбалык мааниси чоң ; ГЭС каскаддарын курууга өтө ыңгайлуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Нарын облусу
Категория:Кыргызстандын капчыгайлары‎
Категория:Тумар-2011