Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Капоэйра

thumb|Mestre Bimba group, 2022
Капоэйра – бразилиялыктардын эрежесиз таймаш өнөрлөрүнүн түрү. Капоэйрада татаал акробатикалык жана алдамчы кыймыл, буйтоо, каршылашын байкатпай чалуу, ага күтүлбөгөн сокку уруу жана башка ыкмалар колдонулат. Капоэйра 1500-жылдардан белгилүү. 1888-жылы Бразилияда кулчулук жоюлгандан кийин Капоэйра улуттук спорт түрүнө айланып, 1937-жылы улуттук спорт конфедерациясынан расмий укукка ээ болгон. Капоэйра боюнча алгачкы мектеп Сальвадор шаарында Капоэйра чебери Бимба (Мануэль дос Рейс Мачадо, 1900–1974) тарабынан негизделген. 1950-жылдан Капоэйра боюнча расмий мелдештер спорт сүйүүчүлөр менен профессионалдар арасында өткөрүлөт. Дүйнөлүк чемпионат Бразилияда өтөт. 1990-жылдардын ортосунан АКШда жана башка өлкөлөрдө өткөрүлүүчү эрежесиз мушташтарда Грейси кланынын чеберлери (Бразилиялык жиу-жицуну жана валетюдону жайылткандар) жеңишке жетишкенден баштап, Капоэйра дүйнөгө кеңири кулач жайган. Азыр Капоэйра дүйнө боюнча 60тан ашык өлкөдө өөрчүүдө. Кыргызстанда Капоэйрага окшош эрежесиз мушташ түрлөрүнүн бири валетюдо (көчө мушташы) кеңири кулач жайып, атактуу спортчулар (Алмаз Акун жана башка) бар.
Категория:Спорт
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кап тоолору

thumb|Кап тоолору.
Кап тоолору – Африканын Түштүк четинде, Түштүк-Африка Республикасынын (ТАР) аймагында жайгашкан орто бийиктеги тоолор. Порт-Элизабет шаарынан (чыгышы) Олифантс дарыясынын чатына (батышы) чейин 800 кмге созулат. Жарыш жаткан бир нече кырка тоолордон (Свартберг, Лангеберг жана башка) турат; Орточо бийиктиги 1500 м, эң бийик жери 2326 м. Тектоникалык жактан герцин бүктөлүүсүнө кирет. Палеозойдун кумдук, алевролит жана кварцит тоо тектеринен түзүлгөн. Субтропиктик климаттык алкакта жайгашкан; батышында жер ортолук деңиздик климат өкүм сүрөт; тоо аралык ойдуңдарда жана түндүктөгү тоолордун ылымта капталдарында 250 ммден, тоолордун айдарым түштүк-батыш капталдарына 1000 ммге чейин жаан-чачын жаайт. Кышында кыр бөлүгүнө кар түшөт. Батышына күрөң топурактуу дайыма жашыл бадалдар (финбош) жана сейрек токой, чыгышына аралаш токой (виддрингтония), ылымта беттерге жана ички өрөөндөргө бозомуккүрөң топурактуу жарым чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү. Флорасынын 70%и эндемиктер. Кап тоолорунун чегинде 100гө жакын табигый аймак коргоого алынган, алар – коруктар, улуттук парктар жана башка Алардын 8и Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Түштүк-Африка
Категория:Тоолор‎
Кара-Богаз-Гол

thumb|Кара-Богаз-Гол (1995).
Кара-Богаз-Гол (түркчө богаз – алкым, өткөөл, гол – көл) – Каспий деңизинин чыгыш жээгиндеги булуң-лагуна. Түркмөнстандын батыш бөлүгүндө. Каспий деңизи менен узундугу 9 км, тереңдиги 3-4 м болгон кууш (800 мге чейин) Кара-Богаз кысыгы аркылуу туташат.

1930-жылдан Каспий деңизинин деңгээли төмөндөй баштагандыктан, булуң акырындап соолуй баштаган. 1970-жылдардын аягында булуңга куйган суунун көлөмү 5-7 км3ге чейин азайган, деңгээли -32 мге төмөндөгөн (аянты 12 миң км2, суусунун көлөмү 20-22 км3), туздуулугу 300%оден ашып кеткен. 1980-жылы Каспийдин деңгээлин сактоо максатында кысык дамба менен тосулуп, булуңга суу кирбей калган. Натыйжада булуң тайыздап, соолуп, туздуулугу 380%оден ашып, таманындагы мирабилит сапырылып учуп, аймактын экологиясын буза баштаган. 1983-жылдын аягында аянты 0,2 км2ге, көлөмү 0,2 км3ге азайып, тереңдиги 0,1-0,3 мге чейин тайыздаган. 1992-жылы булуңду калыбына келтирүү максатында тосмо толук алынып салынган; 1993-95-жылдары Каспийден келген суунун көлөму 37-52 км3ди түзгөн. 21-кылымдын башталышында суунун деңгээли 27,5 м, аянты 18 миң км2 болду. Булуңдун суусу көп буулангандыктан, анын аянты сезон боюнча кескин өзгөрүп турат. Булуңдун айланасынын бөтөнчө табигый ландшафты жана анын экологиялык абалы акырындап калыбына келүүдө. Кара-Богаз-Голдун туз катмарларынан мирабилит казылып алынат. Булуң жээгиндеги Бекдаш шаарчасы сульфат өндүрүү жана иштеп чыгаруу борбору. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Түркмөнстан
Кара боорлор

thumb|Чыгыш карабоор (Pterocles orientalis).
Кара боорлор (Pterocles) – куштардын көгүчкөн сымалдар түркүмчөсү. Узундугу 22-40 см, салмагы 200-600 г. Денеси жумуру, канаттары тез учууга ылайыкташып, узун, ичке, учтуу, жүнү жыш, саргыч күрөң, чаар. Буттары кыска, арткы манжасы редукцияланган же такыр жок. Кээ бир түрүнүн манжалары биригип өскөн. Кургак талаада жана чөлдө жашайт, суу ичүү үчүн алыска учат. Балапандарына сууну жемсөөсүндө жана сууланган жүнү менен алып келет. Кара боордун 1 тукуму, 2 уруусунун 16 түрү бар. Келгин куштар. КМШ өлкөлөрүндө 2 түрү ак боор (Р. alchata) жана кара боор (Р. orientalis) Борбордук Азияда кездешет. Кыргызстанда Ысык-Көлдүн батышында, Нарын, Талас өрөөнүндө таралган. Жерге уялап, 2-3 жумуртка тууйт. Жумурткасын эркек, ургаачысы басып чыгарышат. Балапаны жумурткадан калың тыбыт менен капталып чыгат. Урук, жемиш, бүчүр жана курт-кумурска менен азыктанат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Канаттуулар
Карабук суусу

Карабук суусу, Ийри-Суу – Нарын дарыясынын сол куймасы. Ак-Талаа районунун аймагы менен агат.

Узундугу 55 км, алабынын аянты 418 км2. Ойнок-Жар тоосунун түндүк капталынан Миң-Булак деген ат менен башталып, капчыгайлуу өрөөн менен түндүк-чыгышты карай агат. Ийри-Суу менен кошулгандан кийин Байбиче тоосун кесип өтүп, Нарынга сол жактан куят. Эң көп чыгымы июнь-июлда, азы ноябрь-декабрда байкалат. Негизинен кар жана булак сууларынан куралат. Ири куймасы Сары-Коо. Жылдык Орточо чыгымы 0,7-1,3 м3/сек. Өрөөнүндө Жаңы-Тилек кыштагы жайгашкан. Сугатка пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 *Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 "Кыргыз маданият борбору"

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Ак-Талаа району
Категория:Нарын району
Кара буудай

thumb|Secale cereale
Кара буудай (Secale) – дан өсүмдүктөр тукумундагы бир жана көп жылдык чөп. Кара буудайдын 13 (жапайы жана эгилме) түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 5 түрү кезигет. Кичи жана Борбордук Азия, Иран, Ооганстан, Түштүк Кавказ жана Африканын түштүгүндө өсөт; 1 түрү буудайдын отоо чөбү катары Кавказ, Кичи жана Борбордук Азияда белгилүү; эгилме 1 түрү Жер шарынын түндүк бөлүгүндөгү өлкөлөрдө өстүрүлөт. Кара буудайдын мекени – Кавказ, Кичи жана Борбордук Азия. КМШ өлкөлөрүндө негизинен РФте (70%), Украинада (12%), ошондой эле Балтика боюндагы республикаларда, Казакстан, Грузияда эгилет. Кара буудайдын күздүк жана жаздык сорттору бар. Күздүк сорту көп эгилет. Тамыры негизинен топурактын үстүнкү катмарында жайгашкан, айрымдарыныкы 2 м тереңдикке чейин жетет. Сабагы көңдөй, бийиктиги 110–180 см, 6–7 муунактуу. Топ гүлү – татаал машак, эки жыныстуу. Даны кабыксыз, түсү көк, боз, кээде күрөң же сары. Күздүк кара буудайдын вегетация мезгили 120–150 күнгө созулат. Үрөнү 1–2оС жылуулукта өнүп, 4–5оС өсүп чыгат. Кара буудай суукка жана кургакчылыкка байымдуу. Башка эгиндерге караганда топуракты көп тандабайт. Бирок кара топурактуу жерде мол түшүм берет. Данында 18,0%ы белок, 69,1%ы углевод, 1,8%ы май, В, В, Е, РР витаминдери жана А провитамини бар. Уну нанга, акшагы жана урпагы жем катары пайдаланылат, ошондой эле спирт жана крахмал өндүрүшүнө жумшалат. Наны жыттуу, жештүү, сиңимдүү келет. Кара буудай көк кезинде сапаттуу тоют катары, саманы кагаз, целлюлоза жана башка нерселерди жасоого жумшалат, малга төшөлөт. Жапайы түрү селекция ишинде колдонулат. Кара буудай менен буудайды аргындаштырып, сапаттуу тритикале гибриди алынган. Кыргызстанда чыгарылган Кыргыз 1 сорту Ош облусунда, Чүй, Талас өрөөндөрүндө, ал эми буудай-Кара буудай гибриди – Немига 2 Ысык-Көл өрөөнүндө тоют катары айдалат. 
Категория:Өсүмдүктөр

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Каравелла

Каравелла – бир палубалуу, бийик борттуу, маңдайкы жана арткы бөлүгүндө курулмалары бар парустуу деңиз кемеси. 13–17-кылымдарда Жер ортолук деңизиндеги өлкөлөрдө (Италия, Испания жана Португалия) соода жүргүзүү үчүн кеңири колдонулган. Каравелла 3–4 мачталуу жана эки алдыңкы мачталары түз парустуу, ал эми арткы (бизань) мачтасы латын парусунан турат. Латын парусунун түз парустан айырмасы – мачтага тик эмес, кеменин огуна жарыш жайгашкан. Мындай кеме менен 1442-жылы Христофор Колумб Атлантика океаны аркылуу сүзүп өткөн, 1498-жылы Васко да Гамма Европадан Индияга саякат жасаган. Ал эми Фердинандо Магеллан 1922-жылы Жерди айланып чыккан.
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Караганды

thumb|Караганды.
Караганды – Казакстандагы шаар (1934-жылдан). Караганды Облусунун административдик борбору. Казак Сары-Аркасынын Борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Калкы 429,2 миң (2008); калкынын саны жана чоңдугу боюнча 4-шаар (Алматы, Астана, Чымкенттен кийин). Жол тоому. Темир жол станциясы. Эл аралык аэропорту бар.

Шаар 19-кылымда Караганды көмүр бассейнинин ачылышына байланыштуу анын борборунда шахтёрлор отурукташкан жер катары негизделген. 1931-жылы шаарча статусун алган. 1934-жылдан шаар, 193б-жылдан облус борбору. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде СССРдеги көмүр казып алуунун ири борборуна айланган. 1930–50-жылдарда түзөтүү-эмгек лагери болгон. Өнөр жайынын башкы тармагы – көмүр казып алуу (негизинен коксталуучу көмүр). Каргандыда «Караганда көмүр» бирикмесинин штаб-квартирасы жайгашкан. Тоо-шахта жабдуулар өндүрүшү, машина куруу, электр-техникалык, жеңил жана тамак-аш, полиграфиялык. өнөр жай ишканалары, музыкалык аспаптар өндүрүшү жана ГРЭС иштейт. Казакстан Илимдер академиясынын бөлүмү (бир нече Илим изилдөө институтун камтыйт), 15 жогорку окуу жай (анын ичинде мамлекеттик университеттер), китепканалар, край таануу музейи, 3 театр (анын ичинде казак, орус драма), филармония, цирк бар. Ботаникалык бак уюшулган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Казакстан шаарлары
Караганды облусу

Караганды облусу — Казакстандагы административдик-аймактык бирдик. Облус 1932-жылы 10-мартта уюшулган. Аянты 428,0 миң км2. Калкы 1333,6 миң (2004). Облустун курамында 9 район, 11 шаар, 16 шаарча бар. Борбору – Караганды шаары. Област Казак Сары-Аркасынын Борбордук бөлүгүн ээлейт. Негизинен бөксө тоолор менен дөңсөөлүү түздүктөр басымдуу. Кен байлыктарынан таш көмүр (Караганды көмүр бассейни), темир, корунд, акиташ, отко чыдамдуу чопо, курулуш материалдары жана башка бар. Климаты кескин континенттик. Январдын Орточо температурасы –16...–17°С, июлдуку 20–21°С. Жылдык жаан-чачыны 250–300 мм, тоолуу аймактарында 300–400 мм. Ири дарыялары: Нура, Кулан-Өтпөс, Есил жана башка Иртыш – Караганды каналы (уз. 500 км) курулган. Майда туздуу көлдөрү көп. Жер астында суусу мол, ал кеңири колдонулат. Топурак кыртышы – корбанаттуу кара, тоолуу кара, кара күрөң жана күрөң. Өсүмдүктөрүнөн чөп (шыбак, бетеге, беде жана башка), бадал (караган, табылгы, ит мурун, ыргай жана башка) өсөт. Каркыралы, Кент, Ку жана башка тоолорунда карагай, кайың, көк терек; өзөн бойлорунда тал, шилби кезигет.

400x400px|thumb
 Калкы 
Облустун калкы Казакстандын калкынын 9%ин түзөт (2003). Казак (37,6%), ошондой эле орус (43,6%), украин (5,6%), немис (4,0%), беларус (1,5%), татар жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Калкынын Орточо жыштыгы 1 км2ге 3,1 киши (2004). Шаар калкы 83% (2003). Ири шаарлары: Караганды, Абай, Балкаш, Жез-Казган, Кара-Жал, Темир-Тоо, Шахтинск.

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Казакстан географиясы‎‎
Категория:Казакстан облусттары
Карагат

thumb|сары карагат (Ribes aureum).
thumb

Карагат (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн барсылдактар тукумундагы көп жылдык бадал. Бийиктиги 1,2–2,5 м. Жалбырагы жөнөкөй. Гүлү майда, бир же эки үлүштүү. Жемиши түрдүү түстө, кычкыл. 150гө жакын түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө жапайы жана эгилме 40тай түрү өсөт. Жапайы түрү тоодо, капчыгайда суу бойлорунда көп кездешет. Карагаттын кеңири таралгандары – кара карагат (R. nigrum L.), кызыл карагат (R. rubrum L.), сары карагат (R. aureum Purch.). Кыргызстанда негизинен кара жана кызыл карагат өстүрүлөт. Кара карагат мөмөсүндө 5–11,08% кант, 2,85–4,0% кислоталар, 0,26%дай пиктин, 0,4% боёк, 0,8% азоттуу заттар, 100–400 мг С витамини, 500 мг га чейин Р витамини, ошондой эле В витамини, А провитамини бар. Гектарынан 4–5 тоннадан дан түшүм жыйналат. Карагаттын дарылык касиети да бар. Ысык-Көлгө карагаттын Алтай десерти деген сорту райондоштурулган. Кызыл карагаттын мөмөсүндө 4–10% кант, 2–4%ы лимон кислотасы, С витамини (30 мг га чейин), бир аз Р витамини, ошондой эле өңдөгүч, боёк, пиктин заттар бар. Зыянкечтери: карагат таарыгычтар, өсүмдүк бити, барсылдакчы көпөлөк, жетелөөчү кене жана башка, негизги илдеттери: антракноз, дат жана башка. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Карагие

thumb|Карагие.
Карагие, Батыр – дүйнөдөгү эң терең ойдуңдардын бири; Чыгыш Казакстанда. Маңкыштак платосунда деңиз деңгээлинен 132 м төмөн жайгашкан (Орто Азиянын эң терең жери). Каспий деңизинин чыгыш жээгинде. Узундугу 85 км, жазылыгы 25 кмге чейин. Капталдары жардуу тик беттер, ошондой эле жазы жана терең эрозиялык капчыгайлар (сайлар) менен татаалдашкан. Кургакчыл ландшафт мүнөздүү. Таманында шор баскан жерлер арбын кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Казакстан географиясы‎
Кара-Кой-Мазар

Кара-Кой-Мазар – Кичи Алай тоосунун түндүк капталындагы арча токойлуу табигый кооз аймак. Ноокат районунун аймагында. Кара-Кой жана Мазар (Кыргыз-Ата суусунун башы) сууларынын алабынан орун алган. Узундугу 30 кмдей, туурасы 4 км, Орточо бийиктиги 2500–2800 м, эң жапыз жери 1900 м. Аянты 200 км2дей. Өрөөндүн таманы төртүнчүлүк мезгилдин борпоң чөкмөлөрүнө, өрөөндү караган тоо капталдары төмөнкү палеозойдун акиташ, кремнийлүү жана сланец тектерине толгон. Тоо капталдары аскалуу, тик, терең кокту-колоттор көп. Кара-Кой, Мазар суулары жана алардын куймалары агып түшөт.

Климаты континенттик, июлдун орточо температурасы 18,8°C, январдыкы – 20,7 °Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 500–600 мм. Талаа (1900–2200 м бийиктикте; бетеге, дүйүм чөп жана бадалдар басымдуу), шалбаалуу талаа (2200–3000 м; өскүлөң шалбаа жылгыны, альп астрагалы, буудайык, каз таман, шимүүр, кой жалбырак жана башка), шалбаалуу токой (2200–3200 м; түркстан арчасы, бадалдар жылгын, каз таман, кой жалбырак, шимүүр, альп астрагалы жана башка), субальп шалбаалуу талаа (2800–3300 м; бетеге, жылгын, кымыздык, кадимки гашум, каз таман, теңир-тоо пиязы, ыраң жана башка), альп шалбаасы (3000–3200 мден жогору; бетеге, тоо сулусу, ыраң, мамыр чөп жана башка) мүнөздүү. Тоолордун Түндүк жана түндүк-чыгыш капталдарында арча токою өсөт. Мазар-Тоонун жана анын айланасынын кооз ландшафты эс алуу жайларын уюштурууга өтө ыңгайлуу. Мазарга сыйынууга келген эл анын экологиялык тазалыгын сактайт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ноокат району
Категория:Токойлор
Кара-Жорго тоосу

Кара-Жорго тоосу - Ички Теңир-Тоодо. Кочкор жана Нарын райондорунун чегинде. Түндүгүнөн Кара-Кужур өрөөнү, түштүгүнөн Кичи Кара-Кужур, Солтон-Сары, батышынан Сары-Булак сууларынын өрөөндөрү менен чектешет. Кеңдик багытта 66 кмге созулат. Туурасы 12 км. Орточо бийиктиги 3600 м, эң бийик жери 3933 м. Айланасындагы өрөөндөрдөн салыштырмалуу бийиктиги чыгышында 380 м, батышында 800 м. Кара-Жорго тоосу горст-мегантиклиналдык түзүлүштө. Батыш бөлүгү неогендин аягы – төртүнчүлүк мезгилинин башында, ал эми чыгыш жагы төртүнчүлүк мезгилинде көтөрүлгөн (бул бөлүгү палеоген, неогендин кызыл түстүү тектери менен капталган). Кырына байыркы тайпаң жерлер мүнөздүү. Май-Төр суусунун башында байыркы тайпаң жерлер 3400 м бийиктикте жатат, ал чыгышты көздөй 3000 мге чейин жапыстап, батышты карай айрым жерлери 3800 мге чейин көтөрүлөт да, кайра 3000 мге чейин жапыстайт. Түндүк капталы узун жана жантайыңкы, Түштүк капталы кыска. Түндүк капталында тепши сымал өрөөндөр да кездешет. Кокту-колоттуу, сайлуу келип, Ак-Кыя (3495 м), Кашка-Суу (3627 м), Чамынды-Жылга (4414 м), Жалпак-Бел (3300 м) жана башка ашуулары бар. Кара-Жорго тоосу негизинен ордовиктин интрузия (гранит, гранит-диорит) жана протерозойдун метаморфизм (мраморлошкон, доломиттешкен акиташ, филлит, кумдук, алевролит, диабаз, туф) тектеринен түзүлгөн. 3100–3800 м бийикке субальп, шалбаалуу-талаа, Түндүк капталына альп шалбаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт катары пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Кара-Каман

Кара-Каман – Ички Теңир-Тоодогу суу, Кичи Нарындын оң куймасы. Узундугу 36 км, алабынын аянты 331 км2.

Башында Чоң Кара-Каман жана Кичи Кара-Каман аталат. Жогорку агымында кууш өрөөн аркылуу шар агат. Ортоңку бөлүгү тектирлүү. Кара-Камандын 4 куймасы бар. Негизинен кар жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 2,143,3 м3/сек. Эң көп чыгымы июль 4 августта, азы январь 4 февралда байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Теңир-Тоо‎
Каракас

thumb|Каракас.
Каракас – Венесуэла Республикасынын борбору. Өз алдынча Федерация округу административдик бирдикти түзөт. Өлкөнүн түндүгүндө, Каракас өрөөнүндө, Кариб Анд тоолорунун ички бөлүгүндө, деңиз деңгээлинен 900 м бийиктикте, Кариб деңизинин жээгинен 13–14 км алыстыкта жайгашкан. Калкы 2,0 млн (2009; шаар агломерациясында 4,2 млн). Маанилүү жолдор тоому. Каракаска жакын Майкетия эл аралык аэропорту орун алган. Метрополитен иштейт. Автомобиль жолдору аркылуу өлкөнүн ири шаарлары (Сьюдад-Боливар жана башка), Панамерика шоссесинин бир тармагы аркылуу Колумбиянын борбору (Санта-Фе-де-Богота), темир жол түйүндөрү аркылуу Ла-Гуайра порту менен байланышат. Климаты нымдуу, субэкватордук. Январдын Орточо температурасы 19°C, июлдук жаан-чачыны 820 мм.

Испандар тарабынан 1567-жылы негизделген. 1770-жылдан Венесуэла генерал-капитандыгынын, 1830-жылдан көз каранды эмес Венесуэланын борбору. Шаардын архитектурасында заманбап курулуштар басымдуу. Борбордук П. Боливар аян тында кафедралуу собор (1664–74), Ыйык Роза саат мунарасы, Ыйык Франсиско чиркөөсү алтары менен, улуттук пантеон (1720) жана капитолий (1872–75) сакталган. Университет шаарчасы (архитектор К. Вильянуев) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Каракас – өлкөнүн башкы финансы борборлорунун бири. Ири банктардын штаб-квартиралары, фонд биржасы, чет өлкөлүк компаниялардын өкүлчүлүктөрү (анын ичинде ЛУКОЙЛдун жана башка) жайгашкан. NIVEA маркасындагы парфюмерия-косметика каражаттары чыгарылат. Жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, тамак-аш, текстиль, булгаарыбут кийим өнөр жай өнүккөн. Шаардын четинде автомобиль чогултуучу италиялык FIAT компаниясы иштейт. Илимдер академиялары (Венесуэла тил, 1883; улуттук тарых, 1888; медицина, 1904; физика, математика жана табигый, 1917; саясат жана социалдык), Илим изилдөө институттары, ири жогорку окуу жайлар (анын ичинде Венесуэла жана С. Боливар атындагы университеттер, Жогорку медицина мектеби, педагогикалык институт жана башка), музыка жана искусство колледждери, улуттук (1883) жана калк китепканалары, улуттук архив (1910), музейлер (анын ичинде илим, археология, Венесуэла куштарынын коллекциясы жана башка), С. Боливардын үй-музейи, сүрөт галереясы, театрлар («Антенео», драма, балет), филармония, цирк бар. Каракаста Клавишалуу музыкалык аспаптардын ири коллекциясы сакталган. Жыл сайын заманбап жана көөнө (1954-жылдан) латын америкалык музыка фестивалдары өткөрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Шаарлар
Категория:Венесуэла
Кара-Корум тоолору

thumb|Кара-Корум тоолору.
Кара-Корум тоолору – дүйнөдөгү эң ири жана бийик тоо тармактарынын бири. Борбордук Азияда, Индия (Жамму жана Кашмир штаттары) менен Кытайда. Памирдин түштүк-чыгышында, Куньлунь менен Гималайдын аралыгында жайгашкан. Узундугу 500 кмдей (чыгыш уландысы – Чангченмо жана Пангонг кырка тоолорун кошкондо 800 кмдей), жазылыгы 150–240 км. Кара-Корум тоолорунун Борбордук бөлүгү – монолиттүү грабен, андан тоо тармактары (Салторо, Сасир жана башка кырка тоолор) башталат. Деңиз деңгээлинен Орточо бийиктиги 6000 мдей, эң бийик жери 8611 м (Чогори чокусу), дүйнөдөгү Жомолунгмадан кийинки 2-бийик чоку); 8000 мден бийик көтөрүлгөн дагы 4 чокусу бар. Кыры аскалуу, капталдары тик, корум таш-шагылдуу, туурасынан кеткен терең (1500–2000 м) капчыгайлар менен тилмеленген. Түштүк капталы жазы, түндүгү тик. Ашуулары негизинен 4600–5800 м бийиктикте (мисалы, Кара-Корум ашуусу 5575 м бийиктикте). Тектоникалык жактан альп бүктөлүүсүнөн пайда болгон ири антиклинорий. Климаты кескин континенттик, катаал. Түштүк капталына Инди океанынын муссонунун таасири болгондуктан, жаан-чачын арбын жаайт (500–2000 мм), Түндүк капталдарына 100–500 мм түшөт. Кара-Корум тоолорунда жалпы аянты 15,4 миң км2 болгон 2300 мөңгү бар; дендрит тибиндеги ири мөңгүлөрү – Сиачен (узундугу 75 км), Биафо, Балторо, Хиспар, Римо. Кара-Корум тоолору Инд жана Тарим дарыясынын алаптарын бөлүп турат. Кара-Корум тоолорунан башталган ири дарыяларга – Шайок (Инд дарыясынын алабы), Кара-Каш, Жаркенд (Таримдин алабы) кирет. Түндүк капталдарында тоо чөлү жана талаа, түштүгүндө (инди муссонунун таасиринен) 3000–3500 м бийикке чейин кызыл карагай, гималай кедринен турган токой, өрөөндөрүндө тал, терек, андан жогору талаа өсүмдүктөрү, айрым жерлеринде шалбаа өсөт. 4000 м бийиктикке чейин арпа, жүгөрү, тоо этектеринде жүзүм, өрүк, бакча өсүмдүктөрү, 3700 мге чейин жемиш бактары (алма, алмурут) өстүрүлөт. Кара-Корумдагы табияты корголгон эң ири аймагы – Ташикуергань коругу (Кытай). 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Тоолор