Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шеелит

Шеелит - вольфраматтар тобунун минералы, CaW04 (кальцийдин вольфраматы). Курамынын 19,48%ин СаО, 80,52% ин W03 түзөт.
 
Кошундулары Mn, Sr, Nb, Ta, Cr, F, Cu, айрымдарынын изоморфдук кошундусу Мо04 (молибден шеелитте 24% ке чейин). Агрегаты бүртүкчөлүү. Өңү түссүз, ак, боз, саргыч, күрөң сары же кызгылт сары. Айнектей же майланышкандай жылтырап, тунук же анча тунук эмес. Катуулугу 4,5-5; тыгыздыгы 5,9-6,1 г/см3. Азот жана туз к-таларында эрийт. Скарн, гидротермден пайда болот. Кыргызстанда Улуу Ата Мекендик согуш учурунда Кум-Бел, Кашка-Суу-1 шеелит кендеринен вольфрам кенташтарын өнөр жайлык казып алуу жана андан концентрат алуу иштери жүргүзүлгөн. АКШда 1943-ж. синтетикалык Шеелит алынган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Шеварнадзе Эдуарт Амвросиевич

Шеварнадзе Эдуарт Амвросиевич (25. 1. 1928, Грузин ССРи, Ланчхут району, Мамати айылы - 7. 7. 2014, Тбилиси) - Грузиянын советтик, мамлекеттик жана саясий ишмери, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1981), Грузия президенти (19952003). Грузия КП БКга караштуу партиялык мектепти (1951), А. Цулукидзе атындагы Кутаиси педагогика институтун (1959) бүтүргөн.
 
Комсомолдун Орджоникидзе райкомунда инструктор, бөлүм башчы (1946-49), Грузия ЛКЖС БКнын инструктору (195152), комсомолдун Кутаиси обкомунун секретары, 2-, 1-секретары (1952-56), Грузия ЛКЖС БКнын 2-, 1-секретары (1956-61), партиянын Мцхет (1961-63), 1-Май (1963-64) райкомдорунун 1-секретары, коомдук тартипти сактоо министринин 1-орун басары, министри (1964-68), ички иштер министри (1968-72), партиянын Тбилиси шааркомунун 1-секретары (1972), Грузия КП БКнын 1-секретары (1972-85), СССР тышкы иштер министри (1985-90), СССР тышкы байланыштар министри (1991-ж. 19ноябрдан 26-декабрга чейин), Грузия мамлекеттик Советинин төрагасы (1992), Грузия Парламентинин төрагасы, Грузия башчысы (1992-95) болуп иштеген. КПСС БКнын Саясий бюросунун мүчөсү (1985-90), M. С. Горбачёвдун жакын соратниги болгон. 5 Ленин, Октябрь Революциясы, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, Эмгек Кызыл Туу, Ярослав Мудрый I ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Инсандар:Грузия
Категория:Грузия
Категория:Саясатчылар
Категория:Мамлекет башчылары
Категория:Мамлекеттер президенттери
Категория:КПСС
Швейцарлар

Швейцарлар - эл, Швейцариянын (Швейцария конфедерациясы) негизги калкы. Ошондой эле Францияда (177 миң), Аргентинада (115 миң), Чилиде (90 миң), Германияда (75 миң), АКШда (74 миң), Уругвайда (50 мин), Италияда (48 миң), Канадада (38 миң), Улуу Британияда (28 миң) да жашашат.
 
Жалпы саны 6 695 миң киши, а. и. Швейцарияда 6 млн (2012). Немис, француз, италян жана романш тилдеринде сүйлөшөт. Дини боюнча католиктер, кальвинистер. Швейцариянын азыркы аймагын байыртадан гельветтер жана реттер (кельт уруулары) мекендеген. Алар жөнүндө алгачкы эскерүүлөр биздин замандын башына таандык. Швейцариянын калкы 14-15-кылымдарда калылтанган. Швейцарлар негизинен өнүккөн өнөр жайлар жана туризм индустриясы менен алектенишет. Салттуу кийимдери - ар бир кантондо ар башка. Жалпысынан эркектери ак көйнөк, тизеден ылдый ыштан, желет, күрмө, тегерек жакалуу, ийнинен тодчулама блуза кийишет. Аялдары юбка, кофта, башына чий калпак кийип, алжалкыч тагынат. Майрамдык кийимдери баркыт менен жибектен тигилип, сайма жана кооздуктар менен көркөмдөлөт. Тамак-ашы негизинен ун, сүт жана жүгөрү азыктарынан даярдалат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери
Шведдер

Шведдер, свенскар (эскиче свейлик немистер деп аталган) - эл, Швеция королдугунун негизги калкы.
 
Ошондой эле Испанияда (65 миң), АКШда (4500 миң), Норвегияда (28,73 мин), Австралияда (100 миң) да жашашат. Жалпы саны 15 млн киши, а. и. Швецияда 9 455 134 (2011). Швед тилинде сүйлөшөт. Дини боюнча лютерандар, католиктер, баптистер да бар. Швед эли 9-11-кылымда түндүк герман урууларынын (свейлер, готтор же ёттор ж. б.) биригишинен пайда болгон. Шведдердин этностук негизин готтор (юттар же азыркы датчандардын ата-бабалары) жана свейлер түзгөн, ошондой эле Шведдердин этногенезине финндер жана саамдар да катышкан. Алар финндик Шведдер балтикалык Шведдер жана америкалык Шведдер б. субэтностук топторго бөлүнөт. Швед улуту 17-18-кылымдарда калыптанган. Шведдер дыйканчылык, мал чарбачылык, балык кармоочулук жана кол өнөрчүлүк менен кесиптенишет. Азыркы мезгилде Шведдердин көбү өнөр жайларда иштешет. Эркектери тик жака көйнөк, тизеге чейин ыштан, байпак, күрмө, желет, башына калпак кийишет. Аялдары ак кендирден узун жеңдүү көйнөк, жакасы жана көкүрөгү саймаланган кофта, кенен узун юбка, бутуна туфли кийип, алжапкыч тагынып, башына чепец (кеп такыя сымал баш кийим) киет. Салттуу майрамдык тамак-ашы - мейиз кошулган күрүч ботко, куурулган каз эти, алма торту, печенье жана таттуу пиво.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дүйнө элдери
Категория:Арктика элдери

Категория:Герман тилдеринде сүйлөгөн элдер
Шашылыш абал

Шашылыш абал - Өзгөчө кырдаал белгилүү бир аймакта күтүлбөгөн табигый жана техногендик өтө коркунучтуу кубулуштун, кырсыктын, кыйроонун же башка алааматтын натыйжасында адамдардын ден-соолугуна зыян келтирүүчү, ошондой эле өлүм-житимине же айлана чөйрөнү кыйроого алып келүүчү же алып келген, турмуш-тиричилик шарттарын кыйраткан жана олуттуу материалдык жоготууларга кириптер кылган кырдаал.
 
Мындай кырдаалда мамлекеттик бийлик органдары ал аймактагы адамдарды, маданий-материалдык баалуулуктарды сактоо, табигый чөйрөнү коргоо, кырсыкка бөгөт коюп, анын кооптуу залакаларын жоюу же басаңдатуу боюнча аракеттерди жүргүзүүгө милдеттүү. Мис., Шашылыш абалга ылайык өзгөчө абалды киргизүүгө алып келген кесепеттердин алдын-алуу же жоюу боюнча иштерди координациялоо үчүн КР Өкмөтү жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана жергиликтүү мамлекеттик администрациялар атайын убактылуу органдарды (убактылуу администрация) түзө алат. Бул органдарга өзгөчө абал киргизилген аймактардагы мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдарынын тескөөчү, ошондой эле аткаруучу милдеттери толук же тийиштүү чекте өткөрүлүп берилиши мүмкүн. Мындан тышкары өлкөдө массалык баш аламандыктарды болтурбоо же аны жоюу үчүн өзгөчө кырдаал киргизүү каралган. Ал боюнча өзгөчө абалды парламент киргизе алат. Өтө зарыл учурда айрым жерлерде өзгөчө абал киргизүүгө КР Президентине да укук берилген, бирок бул тууралуу Жогорку Кенешке кабарлоого милдеттүү. Парламент Президенттин бул маселелер боюнча жарлыгын бекитиши же жокко чыгарышы мүмкүндүгү каралган. Өзгөчө абал киргизилгенде ал өлкөнүн жарандары үчүн айрым демократиялык кепилдиктерге (мис., ары-бери жүрүү жана көчүп-конуу) чектөө коюлушу ыктымал. КР кылмыш-жаза мыйзамдарында Шашылыш абалдан, күтүлбөгөн кырсыктан, жалпы баш аламандыктан, өзгөчө кырдаал шартынан пайдаланып жасалган кылмыш жазаны оорлото турган жагдай катары каралат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекет
Шахта туюк стволу

Шахта туюк стволу - жер бетине чыгуучу оозу жок, тик же жантык тоо-кен казмасы.
 
Ал төмөнкү горизонтту тейлөөгө арналып, чалгындоо жана эксплуатациялык деп бөлүнөт. Чалгындoо Шахта туюк стволу иштетилип жаткан горизонттон төмөн жаткан кен катмарларын ачуу жана чалгындоо үчүн өткөөлдөнөт. Эксплуатациялык Шахта туюк стволу менен гөмөнкү горизонттон жогоркусуна кен, тоо тек чыгарылып, адамдар, ар түрдүү жүктөр түшүрүлүп-көтөрүлөт, шахта шамалдатылат ж. б. Пайдалануу мөөнөтү кыска, туурасынан кесилиш аянты чакан, анча терең эмес Шахта туюкстволдорунун туура кесилиш төрт бурчтуу келип, каптал бети жыгач менен бекемделет. Узак мезгилге пайдаланылган тереңдеринин туурасынан кесилиши тегерек түспөлдүү келип, капталдары бетон, темирлүү бетон, кирпич жана таш блоктору менен бекемделет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахта талаасы

Шахта талаасы - бир шахта менен казып алууга чектелген кен же анын бөлүгү.
 
Көмүр Шахта талаасында бир же бир нече көмүрлүү катмар болот. Шахта талаасынын каптал, үстүнкү жана төмөнкү чектери белгиленет. Ал чектер техникалык-экон. эсептөөнүн негизинде долбоорлоодо же ири тектоникалык жарака ж. б. боюнча жүргүзүлөт. Шахта талаасындагы шахтанын кубаттуулугу менен иштөө мөөнөтү андагы пайдалуу казылманын запасына жараша болот. Шахта талаасынын өлчөмү кендүү катмарлардын санынан жана калындыгынан, иштетилип жаткан катмардын жайгашуу тереңдигинен, шахтанын кубатуулугунан жана иштөө мөөнөтүнөн көз каранды келет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахта стволу

Шахта стволу, шахтa - жер бетине түз чыгуучу тик же жантык тоо-кен казылмасы.
 
Ал жер астындагы тоо-кен иштерин тейлөөгө арналып, пайдаланылышына жараша чалгындоочу, эксплуатациялык (башкы жана жардамчы) жана атайын, көтөргүч түзүлүшүнүн тиби боюнча скип жана клеть (к. Шахта клети) болуп бөлүнөт. Башкы Шахта стволу менен казылып алынган кен (тоо тек) жер бетине чыгарылат. Жардамчы Шахта стволу түрлөрү: кенчилер кен казылып жаткан мейкиндикке кирип-чыгуучу, жабдууларды жана материалдарды түшүрүп-көтөрүүчү, шахтаны шамалдатуучу, шахтадан суу чыгаруучу, ж. б. Анын жер бетине чыга бериш оозу, ствол айланасындагы короодон төмөн жаткан бөлүгү зумпф деп аталат. Шахта стволунун туурасынан кесилиши тегерек же тик бурч, кээде эллипс түспөлдүү болот. Тик стволдордун тереңдиги 33,5 кмге, диаметри 9 мге жетет. Ал бургулоо орнотмолорунун жана ствол өткөөлдөөчү агрегаттардын жардамы аркылуу бургулап жардыруу иштери менен өткөөлдөнөт. Казманын каптал бети борпон тектерден турса бетон, темирлүү бетон, металл, жыгач, кыш, же чоюн тюбмигдери менен бекемделсе, ал эми бекем тектерден турса бетон аралашмасы чачыратылат. Шахта стволун армировкалоо негизинен металлдан жасалган горизонталдык жана жыгач түркүк же керилген темир аркан түрүндөгү вертикалдык элементтерден турат. Алар скип менен клеттин акырындап, бир калыпта кыймылдашын камсыздап турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахта-Рудник суулары

Шахта-Рудник суулары - тоо-кен казмаларына агып кирип, казуу иштеринин жүрүшүндө физикалык-химиялык өзгөрүүлөргө учураган жер астындагы (кээде жер бетиндеги) суулар.
 
Шахта-рудник суулары түрдүү горизонттордогу суулардын аралашуусунан пайда болуп, алардын рудник атмосферасы жана тоо тектери менен өз ара аракетинен өзгөрүлүшү менен тоо-кен казмаларына жанаша жаткан жер астындагы суулардан айырмаланып турат. Суунун курамы казылып жаткан кендин түрүнө жана анын тереңдигине жараша болот. Мис., күкүрттүү көмүр, ошондой эле колчедан кендерин казып алууда кычкыл агрессивдүү суулар пайда болот. Полиметалл кендериндеги сууда жез, цинк, коргошун ж. б. компоненттер арбын учурайт. Шахта-рудник сууларынын температурасы жана жалпы минералдашуусу казып алуу иштери тереңдеген сайын көбөйөт. Шахта-рудник суулары казып алуу жана өткөөл иштерине тоскоол болгондуктан, анын иш участкасына агып кирүүсүнө каршы чаралар жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахтанын микроклиматы

Шахтанын микроклиматы - адамдындын организмине шахта ичиндеги абанын температурасы, нымдуулугу жана аба агымынын ылдамдыгы айкалыша таасири этиши менен аныкталган климат.
 
Андан сырткары, Шахтанын микроклиматы тоо тектердин физикалыкхимиялык касиеттерине, курулмалардын жана касылмалардын коопсуздук абалына да олуттуу таасир этет. Шахтанын микроклиматы шахта ичиндеги абанын кыймылына жараша жүрүүчү жылуулук жана нымдуулук алмашуу процессинен кез каранды келет. Шахтанын микроклиматынын жагымсыз өлчөмдөрү шахта стволунун, штольнянын жана желдеткич орнотмонун каналдарынын тоңуп калышына, шамалдатуучу курулманын жана целиктердин талкаланышына, казманын капталынын уроосуна же тоңуп-көбүшүнө, буунун конденсацияланышына, шахта ичин суу капташына ж. б. алып келиши ыктымал. Оптималдык микроклиматтык шарт - Шахтанын микроклиматынын узак мезгил бою туруктуу таасир этишинде адамдын организминин функционалдык жана жылуулук абалы адаттагыдай сакталып турган микроклиматтык шарт. Аны жумушчу зонасында түзүп алууга болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахтанын кубаттуулугу

Шахтанын кубаттуулугу - убакыт бирдиги ичинде белгилүү бир сапаттагы көмүрдү мүмкүнчүлүктүн жетишинче максималдуу казып алуу.
 
Убакыт бирдиги катары жыл же сутка алынып, ага жараша шахтанын жылдык же суткалык кубаттуулугу каралат. Шахтанын кубаттуулугу өндүрүш шартынан, тоо-кен ишканасынын абалынан, жабдууларды жана эмгек ресурстарын сарамжалдуу пайдалануудан, өндүрүштүн уюшулуусунун жана технологиясынын эффективдүүлүгүнөн, коопсуздук эрежелеринин сакталышынан, техникалык эксплуатациядан, ошондой эле экологиялык талаптардан көз каранды келет. Шахтанын кубаттуулугу өндүрүштүк жана долбоорлук деп бөлүнөт. Шахтанын кубаттуулугун оптималдаштыруу – эмгек өндүрүмдүүлүгүн максималдуу пайдалануу менен чыгымды минималдаштырып 1 т кенди казып алуу. Шахта талаасынын өнөр жайлык запасын (Z) жана шахтанын жылдык кубаттуулугун (А) билүү менен шахтанын иштөө мөөнөтү T=Z/A формуласы менен эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахтанын газдуулугу

Шахтанын газдуулугу - жер астындагы тоо-кен казмасында бөлүнүп чыккан газдын саны.
 
Аны эсептөөнүн түрлөрү: 

1) шахтанын абсолюттук газдуулугу - убакыт бирдиги ичинде бөлүнүп чыккан газдын саны (лР/мин, мл/сут); 

2) шахтанын салыштырма газдуулугу - белгилүү бир убакыт бирдиги ичинде бөлүнүп чыккан газдын санынын ошол эле убакта казылып алынган кендин санына болгон катышы (м3/т, м3/м3) деп бөлүнөт. 

Тоо-кен казмасына газ казылып жаткан кендүү ж. б. катмарлардан, казылып алынган кенден, казманын капталын түзгөн тоо тектерден, урап түшкөн тектерден бөлүнүп чыгат. Көмүр шахталарында метан жана көмүр кычкыл газы көп бөлүнүп чыккандыктан, алардын газдуулугу дегенде көмүр кычкыл газдуулугу же метандуулугу деп түшүнөбүз.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахтаны шамалдатуу

Шахтаны шамалдатуу - жер астындагы тоо-кен казмасында тоо-кен иштерин жүргүзүүгө зарыл атмосферага шартын түзүүгө арналган иш-чаралардын системасы.
 
Рудник атмосферарасында уулуу же зыяндуу газдын топтолушунан, температуранын кескин жогору көтөрүлүшүнөн же төмөн түшүшүнөн сактайт. Ал шахтанын бетине орнотулган үзгүлтүксүз иштөөчү желдеткич жана шахтага түшкөн таза атмосферага абасы менен ишке ашырылат. Алгачкы Шахтаны шамалдатуу иштери б. з. ч. I кылымда жүргүзүлгөнү белгилүү (мис., Рио-Тинто рудниги, Испания). Шахтаны шамалдатуу схемасы борбордук, флангалык жана айкалышкан (борбордук-флангалык) болуп айырмаланат да, шахтага берилген аба жана желдеткичтин депрессиясынын (тартылуу күчү) чоңдугу менен мүнөздөлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахтаны газсыздандыруу

Шахтаны газсыздандыруу - жер астындагы тоо-кен казмаларынан кенташ газын же газ-аба аралашмасын сордуруп, жер бетине чыгаруу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахта меши

Шахта меши - кесек материалдарды эритүүгө жана бышырууга арналып, тынымсыз иштөөчү өнөр жай меши.
 
Тик өйдө созулган зат ысытуучу көндөйүнүн туурасынан кесилиши тегерек, эллипс же тик бурчтуу формада болот. Иштетилүүчү материал (шихта) үстүнөн салынат, ал эми даяр продукт төмөн жагынан чыгарылат; күйүүнүн калдык газы тетирисинче көтөрүлүп, мештин боорунун жогору жагындагы атайын түтүктөрдөн сыртка чыгат. Негизинен кенташтан металл алууда (мис., домна меши), металлды эритүүдө (вагранка), отко чыдамдуу материалды бышырууда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахталык газ талдагыч

Шахталык газ талдагыч, шахталык газ анализатору - тоо-кен казмасынын кооптуу чаңдуу жана газдуу атмосферасындагы метандын (СН4) көлөмдүк үлүшүн автоматтык түрдө үзгүлтүксүз текшерип туруучу прибор.
 
Көтөрүп жүрүүгө ыңгайлуу, жеңил жана чакан бул прибордун артыкчылыгы: 14 саатка чейин маалыматты сактоо мүмкүнчүлүгү; белгиленген чектен метандын үлүшү көбөйүп кетсе, ошондой эле аккумлятору отура баштаса оптикалык жана акустикалык сигнал бериши; топтогон маалыматка баа берүү жана талдоо үчүн компьютерге туташтырууга ылайыкташтырылганы; шахтадагы (рудниктеги) жарылууга чыдамдуулугу ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахта клети

Шахта клети - шахта стволу боюнча кен жана тоо тек салынган вагонеткаларды көтөрүүчү, ошондой эле адам, жабдуу ж. б. түшүрүп - көтөрүүчү транспорт кабинасы.
 
Бир же көп аркандуу көтөрүүчү орнотмонун жардамы менен кыймылга келген 1 же 2 клеттүү Шахта клети пайдаланылат. Жүк, жүк-адам жана адам ташуучу Шахта клети деп бөлүнөт. Тик шахта стволдорунда көңтөрүлүүчү жана көңтөрүлбөөчү Шахта клети пайдаланылат. Чет өлкөлөрдө 4кө чейин, кээде андан да көп кабаттуу клеттер менен бир нече вагонетка же 200-250 адам ташылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахта ичиндеги транспорт

Шахта ичиндеги транспорт - кенди ж. б. жүктөрдү жер астындагы тоо-кен казмалары жана жер бети боюнча ташуучу жана кабыл алуучу каражаттардын жана курулмалардын комплекси.
 
Ага кен казууга корогон чыгымдын жана эмгектин 30% тейи туура келет. Шахта ичиндеги транспорттук системага: транспорттук машиналар, коммуникация жана көмөкчү жабдуулар (жүктөөчү, түшүрүүчү жана бир транспорттон 2-сине которуп жүктөөчү), автоматташтыруу жана диспетчердик каражаттар, техн. тейлөө, оңдоо ж. б. кирет. Шахта ичиндеги транспорт менен ташылуучу негизги жүк - казылып алынган кен жана тоо тектер, кошумча жүк: машиналар, жабдуулар, тоо-кен казмасынын капталын жана үстүн бекемдөөчү материалдар. Транспорт каражаттары менен ствол айланасындагы короодон забойго жана артка адамдар да ташылат. Шахта ичиндеги транспорттун түрлөрү - локомотив, конвейер, гидравликалык ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахтадан суу чыгаруу

Шахтадан суу чыгаруу — тоо-кен казмаларынан карьер жана шахта-рудник сууларын сордуруп, сыртка төгүү.
 
Ал башкы (жалпы шахтадан чогулган сууну чыгаруу) жана участкалык (айрым участкадагы сууну сордуруп, жалпы шахталык суу чогулткучка куюу, кээде жер бетине түз төгүү) болуп бөлүнөт. Борборлоштурулган (бир нече шахтадан чогулган сууну) жана региондук (бүт райондукун) суу чыгаруу жалпыга таандык орнотмо аркылуу жүргүзүлүп, сейрек колдонулат. Суу сордуруу схемасы боюнча: түз (суу чогулткучтан жер бетине түз чыгаруучу) жана баскычтуу (төмөнкү горизонттон жогоркусундагы суу чогулткучка чыгарылып отуруп, анан жер бетине төгүлөт). Шахтадан суу чыгаруу системасына: шахта ичиндеги агымды жөнгө салуучу каражаттар (арык, түтүк, суу сордургуч), суу чогулткучтар жана суу чогулткучтагы суунун деңгээлине жараша автоматтык түрдө суу сордуруп, сыртка чыгаруучу орнотмолуу станция кирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахтадагы өрткө каршы профилактика

Шахтадагы өрткө каршы профилактика - өрттүн алдын алуу, өрттүн чыгышын кабарлоо жана өрттү өчүрүүгө зарыл шарттарды түзүүнү камтыган иш-чаралардын жыйындысы.
 
Анын негизги максаты адамдардын коопсуздугун, кенди, материалдар менен жабдууларды ж. б. сактоону камсыздоо болуп саналат. Вардык жумушчулар өрт коопсуздугунун эрежелери жана эвакуациялык чыгуу жолдору менен тааныштырылып, күйүү же жарылуудан бөлүнүп чыккан газдан уулануудан сактоочу каражаттар менен камсыздалышы керек.

Жер астындагы өрттү өчүрүүнүн 3 ыкмасы бар:
 1)активдүү өчүрүү өрт өчүрүүчү каражаттарды (суу, көбүк, инерттүү газдар жана материалдар) пайдалануу менен ишке ашырылат;
 2) пассивдүү өчүрүүдө өрт болуп жаткан участкага абанын келиши токтотулат (аба кирип жаткан тоо-кен казмасынын оозу, жаракалар, оюктар ж. б. бүтөлөт);
 3)айкалыштырылган ыкмада өрт учаcткасына аба киргизилбей бекитилип, андан кийин активдүү ыкма менен өчүрүлөт. Бул ыкма өрт чоң аянтты камтыса же өрт башталган учурда өчүрүү каражаттары жок болуп калса пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахтадагы гидравликалык транспорт

Шахтадагы гидравликалык транспорт - материалдарды суу агымы менен ташуучу технологиялык процесс.
 
Сууну гидравликалык транспорт жана алтындуу кумду чайкоо үчүн б. з. ч. XI-VI кылымдарда эле Тахо, Дуэро, Миньо жана Гуадьяро д-нын өрөөндөрүндө (Испания) колдонулганы белгилүү.
 
Шахтадагы гидравликалык транспорттун түрлөрү:
 1) басымсыз гидротранспорт - гидравликалык аралашма (казылып алынган кен, тоо тек өтө майдаланылып, сууга аралаштырылат. Ал эми, тоокен казмасын толтурууда сууга аралаштырылган кум, майдаланган тоо тек же бетон аралашмасы) жантык орнотулган металлдан жасалган арык (кобул), түтүк менен агызылып ташылат;
 2) басым астындагы гидротранспорт - гидравликалык аралашма атайын жабдуулардын жардамы аркылуу күчтүү басым астында түтүк менен ташылат. Ал бир же көп баскычтуу система болуп саналат;
 3) аралаш гидротранспорт - жолдун айрым бөлүктөрүндө басымсыз, башкаларында басым астындагы гидротранспорт пайдаланылат.
 
Шахтадагы гидравликалык транспорттун артыкчылыктары: өндүрүмдүүлүгүнүн жогорулугу, толук автоматташтырылса бир кыйла аралыкка материал ташуу, ташуу учурунда материалдын коромжуга учурабашы, мындай ташуу чыгымынын төмөндүгү, башка технологиялык процесстерге жалгаштыруу мүмкүнчүлүгү, түтүктү жер астында орнотуу ж. б. Кемчиликтери: энергиянын жана суунун чыгымынын салыштырмалуу жогорулугу, түтүктөрдүн жана жабдуулардын керектен чыгышы, гидротранспорт менен ташылуучу материалдардын түрлөрүнүн чектелүүлүгү, ташылуучу материалды алдын-ала майдалап, сууга аралаштыруу машакаттары ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта