Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Аккредитациялоо

Аккредитациялоо (лат. асcredere – ишеним көрсөтүү) – 1) эл аралык укукта дипломатиялык өкүлчүлүктүн башчысы болуу менен, башка бир мамлекетте өз өлкөсүнүн өкүлү болуу. Бул ыйгарым укукту алуу өз ичине кабыл алып жаткан мамлекеттин (эларалык уюмдун) тийешелүү уюмуна, же ырасмий адамына өзүнө ушундай укук берилгенин күбөлөгөн документти тапшыруу актысын камтыйт;
2) улуттук укуктагы мамлекеттик органдар тарабынан ар кыл субъектердин (билим берүү, медицина мекемелеринин, илимий уюмдардын, коммерциялык банктардын ж. б.) өзгөчө укуктарын таануу каадасы. Мисалы, билим берүү мекемесин аккредитациялоо – анын мамлекеттик статусун (тибин жана түрүн) белгилөө, бышыктоо.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Эл аралык укук
Актоо өкүмү

Актоо өкүмү – соттолуучу адамдын күнөөсүздүгүн аныктай турган өкүм. Ал төмөндөгүдөй учурларда кабыл алынат: 

 кылмыш окуясы жок болгондо; 
 соттолуучунун жосунунда кылмыш белгиси жок болгондо; 
 соттолуучунун кылмышка катышы бар экендиги далилденбегенде; 
 залал келтирген адам аракетинде кылмыш-жаза мыйзамдарына кайчы келе турган укук бузуу белгилери жок болгондо (коргонуу зарылчылыгы, өтө зарылчылыктан улам, кылмыш жасаган адамды кармоо, буйрукту же көрсөтмөнү аткаруу учурларында залал келтирилсе, акталган тобокелге барганда).Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Акт (документ)

Акты (лат. actus – аракет, actum – документ).
1) жосун, иш-аракет;
2) ырасмий документ, ал өз милдеттеринин чегинде, мамлекеттик орган, кызмат адамы тарабынын мыйзамда белгиленген таризде (мыйзам, жарлык, токтом ж. б.) чыгарылат жана милдеттүү аткарылуучу күчкө ээ болот.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Актынын түрлөрү 
 Өткөзүү-кабыл алуу (жумуш, материалдык баалулуктар, документтер);
 Изилдөө (техникалык коопсуздук абалын, өрткө каршы коопсуздукту, эмгек шарттарын);
 Сыноо (үлгүлөрдү, системдерди, технологияларды);
 Жок кылууга жөнөтүү (материалдык баалулуктарды, документтерди);
 Өткөзүү (курамдык бирдикти бир уюмдан башкасына);
 Тартип бузуу
 Текшерүү
 Инвентаризациялоо
 Кырсыктарды тергөө
 Уюмду жоюу
 Уруксат берүү
 Таануу
 Катоо 
 Негиздөө
 Тыйуу салуу
 Техникалык

 Актынын милдетүү маалыматтары (реквизиттери) 
 Уюмдун аталышы
 Документтин түрүнүн аталышы
 Түзүлгөн күнү жана катоо номуру
 Түзүлгөн жери
 Тексттин баш сөзү
 Кол тамгалар
 Бекитүү белгилемеси (бекитүүнү талап кылган актылар, бекитилүүчү документтердин тизмесине киргизилиши керек)

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Документтер
Акты түзүү ордунун мыйзамы

Акты түзүү ордунун мыйзамы (lex loci actus) – эл аралык жеке укуктагы жарандык-укуктук акт жасалган (м.: керээз кат түзүлгөн, ишеним кат жазылган, келишимге кол коюлган) аймактагы мамлекеттин укугу колдонулушун билдирген бекитүү формуласы. Ал жалпыланган формула болгондуктан, мына ушундай түрүндө такай эле колдонула бербейт, анткени «жарандык-укук акт» – көп жактуу жарандык-укуктук иш-аракетти камтып турган өтө кеңири түшүнүк. Ошондуктан, кандай иш-чара тууралуу сөз жүргөндүгүнө жараша керектүү басым коюлат. Келишим түзүлүүчү жердин мыйзамы, келишимди аткаруучу жердин мыйзамы, зыян келтирген жердин мыйзамы – анын эң кеңири тараган түрү болуп саналат.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Акцепт

Акцепт (лат. acceptus – кабылданган). 
1) жарандык укукта аны кабыл алуу тууралуу оферта (келишим түзүү сунушу) даректелген тараптын жообу. Акцепт толук жана айныксыз болуусу керек. Эгер ишкер жүгүртүмдөн, же тараптардын буга чейинки ишкер мамилелеринен, мыйзамдан башка бир нерсе келип чыкпаса, унчукпоо акцепт болуп эсептелбейт. Эгер оферта менен айныксыз макулдук сунушталган тарап белгиленген мөөнөттө кабылданса гана акцепт болуп таанылат; 
2) банк эсептешүүлөрүндө – төлөөчүнүн акчалай жана товардык документтерди төлөөгө макулдугу. Төлөө товар берген жана кызмат көрсөткөн тарап жазып берген төлөм документтери менен төлөөчү макул болгондо (акцепт) колдонулат; 
3) камсыздандырууда – күбөлөмөдө (слипте) камсыздандыруучунун өкүлү тарабынан анда белгиленген слип тобокелчилигине ошол шарттарда катышуусун бышыктоо иретинде өзүнүн аты-жөнүн жазып коёт. Адатта аты-жөнү менен бирге катышуунун чен-өлчөмү жана келишимдик мамилелерге кирүүнүн күнү көрсөтүлөт.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Финансы
Категория:Банк иштери
Категория:Экономика
Тип

Тип (грек тилинен tupes – изи, формасы, үлгүсү) – бир нерсенин кеби деген мааниде) – адабият жана искустводо белгилүү бир чөйрөдөгү, коомдогу, социалдык катмардагы индивидуалдуу көрүнүш-төрдүн, адамдардын жалпыланган образы. Тип конкреттүү кишинин жалпыга таандык белгилеринин көрсөтүлүшү, Типтүүлүк, Типтүү образ.

 форма – маанилүү сапаттык белгилери менен айырмаланган бир нерсенин түрү: үлгү, тиги же мунун модели; 
 изилденген реалдуулукту типтерге ажыратуунун бирдиги;
 кандайдыр бир мүнөздүү касиетке ээ адам, адамдардын тобунун чыгаан өкүлү айрым алганда:

Катмардын, улуттун, заманынын; (биологияда) – 1) жаныбар системасындагы жакын класстарды бириктирген жогорку таксономиялык категория. терминин 1825-ж. француз илимпозу А. Бленвиль киргизген. Түрдүү Т-тин көлөмү ар башка, мисалы, былпылдактар тиби 5000ге, погонфорлор тиби 100гө жакын түрдү камтыйт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Социалогия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004

Категория:Социология
Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Типтештирүү

Типтештирүү – адабият менен искусстводо типтүү образдарды, мүнөздөрдү түзүү процесси, Типтүү образ, Мүнөз.
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Искуство (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9 
Категория:Искуство
de:Typisierung (Informatik)#Typsystem
Типтүүлүк

Титүүлүк – бир окуя-көрүнүштө же бир нече окуя-көрүнүштөргө мүнөздүү белгилерди, касиеттерди чогултуу. Бул түшүнүк адабият теориясында 19-кылымда (В. Г. Белинский) кеңири чагылдырылган. Ф. Энгельс жалпысынан бул мезгилдин көркөм өнөрүн түрдүү жагдайларда типтүү мүнөз түзүү доору катары белгилеген, Типтүү образ.

 == Колдонулган адабияттар ==
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Так илимдер (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Так илимдер
Текст

Текст ( — кездеме, бирикме) — басылган, жазылган же оозеки формадагы сөз (чыгарма); адабият, фольклор жана жазуунун бардык түрү;

2) тил эрежесине ылайык курулган сүйлөмдөрдүн ырааттуу катары. Тексттеги сүйлөмдөрдүн байланышы грамматикалык каражаттар (аралаш сүйлөмдөрдө этиштин чактары же ыңгайлары ээрчишип келет ж. б.), маанилик катыш (ар бир сүйлөм өзүнөн мурунку сүйлөмдөгү маанилик кабарды колдонот) аркылуу ишке ашат.

Сүйлөмдө сөздөр менен интонациялар Тексттеги ролуна жараша жайгашат. Текст куруунун тилдик нормаларын 20-кылымдын 60–70-жылдарынан тартып өнүккөн тил илиминин «металингвистика», транслингвистика, Текст лингвистикасы же сөз анализи деген тармактарды изилдейт. Кең мааниде Текст – тил илиминде ар бир тилдин өз өзгөчөлүктөрүнө ылайык курулган бардык эле сүйлөмдүн иреттүү катары;

3) түшүндүрмөсүз жана тиркемесиз жазылган автордук чыгарма;

4) басма сөз чыгармаларынын иллюстрациядан башка бөлүгү; 

5) кегли (өлчөмү) 20 пунктка (7,52 мм) барабар басмаканалык арип.

 Текстин түзүлү курамы 
Тексттин ар кандай маанидеги түзүлүү составдары калыптанган: 1) басылган, жазылган же оозеки формадагы сөз (чыгарма); адабият, фольклор жана жазуунун бардык чыгармасы (текстология). 2) Тил илиминде – тил эрежесине ылайык курулган сүйлөмдөрдүн ырааттуу катары. Тексттеги сүйлөмдөрдүн байланышы грамматикалык каражаттар (аралаш сүйлөмдөрдө этиштин чактары же ыңгайлары ээрчишип келет) маанилик катыш (ар бир сүйлөм өзүнөн мурдагы сүйлөмдөгү маанилик кабарды колдонот) аркылуу ишке ашат. Сүйлөмдө сөздөр менен интонациялар бүт Тексттеги ролуна жараша жайгашат.
 
 Текстин өнүгүшү 
Категория: Философия
Текст куруунун тилдик ченемдерин 20-кылымдын 60–70-жылдарынан тартып өнүккөн тил илиминин «металингвистика», «транслингвистика», «Текст лингвистикасы» же «сөз анализи» деген тармактары изилдейт. Кең мааниде Текст тил илиминде ар бир тилдин өз өзгөчөлүгүнө ылайык курулган бардык эле сүйлөмүнүн иреттүү курамы; 3) Түшүндүрмөсүз жана тиркемесиз жазылган автордук чыгарма; 4) Басма сөз чыгармаларынын иллюстрациядан башка бөлүгү; 5) өлчөмү 20 пунктка барабар басмаканалык арип.
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр

 Булактар 

 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Месут Озил

Месут Озил thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Месут ОзилТуулган жылы: 1988-жылы 15-октябрь Туулган жери: Гайзенкиршер, Батыш Германия,ГерманияӨлкө: ГерманияИшмердүүлүгү: футболчу 

Месут Озил (1988 жылы 15 Октябрда туулган) Немис футбол оюнчусу. Англиянын Арсенал клубунда жана Германиянын курама командасында ойнойт.

 Клубдагы карьерасы 

Гельзенкирхен жана Рот-Вайс Эссен. Озил озунун карьерасын Гельзинкенхердин ар кандай жаштар клубунда ойноп баштаган, андан киийн Рот-Вайс Эссен Шальке-04де беш жыл ойногон. 

Ал 2005-жылы Шальке-04нин жаштар футбол клубуна өткөн.Ал жарымкоргочу жана командада 17чи номер болгон, аны плеймекер жана борбордук чабуул жарымкоргочусу болуп Линкольндун бир жеринде токтотулган Ligapokal, Байер жана Баварияга каршы матчтарында.

 Курама командадагы карьерасы 

2007 жылынан бери Германия курама командасына 21-жаштагы ойночулуларынын арасында чакырылган.
ТАР (Түштүк Африка Республикасында) 2010-жылындагы дуйнолүк чемпионатынан Месут Озил Гана өлкөсүнүн курамасына гол киргизип өзүнүн командасын плей-оффко чыгарган.

ТАРдагы дүйнолүк чемпионатында символдук турама мелдешүүсүнө кошулган, ошондой эле мыкты дүйнөлүк ойночусуна тандалган.Озил 3 голдук берүү берген жана 1 гол киргизген.

 Жеке турмушу 
Озил үчүнчү муундун түрк-немисчи. Оюндагы анын ураны : " Менин оюнумда менин техникам жана топту сезгеним - бул менин Түркия мүнозүм ". Тартип жана мамиле - бул менин Немис мүнозүм. Туркиядан болгонуна карабагандан, анын жашоосу Германияда өткөн. Анын чоң-атасы Зонгулдак Туркиянын Деврек кыштагынан болот. 
Озил - мусулман. Ал оюн башталганга чейин куран окуйт. Берлиндеги талкууда, "Мен ар дайым куран окуйм, оюн башталганга чейин", деди Озил. Мен сыйынганымды менин командам билет, жана алар мен сыйынуу убактымда мен менен сүйлөшө алышбайт.
2010-жылы Озил "Бемби" сыйлыгын Германияга чон салымын кошконуна жана ийгилуктүү үлгү интегрант болгонуна сыйланган.

 2010-жылдын Дүйнөлүк Чемпиону 

Озил Германия командасынан 2010 жылы Туштук Африкада биринчи оюндан баштап дуйнолук чемпиондукка тандалган. Австралия менен болгон таймашта эсеп 4-0 менен буткон. Бул оюнда Озил сол буту менен айып аянтчасынан четинен гол киргизген. Бул гол менен Германия командасы экинчи турга женуучу болуп чыгышкан.

Категория:Германия
Категория:Футболчулар
Семиотика

Семиотика (грек. semeion – белги) – белги жана белгилер системасына (кадимки жана жасалма тилдерге) мүнөздүү касиеттерди изилдөөчү илим.

Семиотикалык изилдөө иштери синтактикалык (белгилер системасынын ички касиеттери), семантикалык (белгилердин маани жагы), прагматикалык (белги менен аны кабыл алуучу субъектинин ортосундагы байланыш) деген үч негизги аспект боюнча ишке ашат. Синтактикалык жана семантикалык аспектилер семиотиканын айрым маселелерин гана, ал эми прагматикасы семиотикага тиешелүү бардык маселени изилдейт. 

Ар кандай объект белгилүү жагдайда башка объект жөнүндө кабар берсе (тактап айтканда мааниге ээ болсо), белги деп аталат. Белги белгилөөчү менен белгиленүүчүнүн ажырагыс биримдигинен турат. Ушул мааниден алганда тил, миф, ырым-жырым, искусство ж. б. маданий кубулуштар белгилер системасы катары каралат. Семиотиканыннын жетишкендиктери гуманитардык илимдерде, медицинада, ошол эле жасалма тилдерди (программалоо тили, документтерди индекстөө тили ж. б.) түзүүдө, бир тилден экинчисине машина менен которууда колдонулат. Лингвистикалык Семиотика белгилер системасынын эң маанилүүсү – табигый тилди изилдейт. Алгач ирет С-лык изилдөөнүн кеңири программасы Ч. С. Пирс, Ч. У. Морристин эмгектеринде пайда болуп, өз алдынча илимий тармак катары жасалма формалдык тилдердин проблематикасына байланыштуу калыптанган. 

Бул багытта изилдөө жүргүзгөн көрүнүктүү окумуштуулар: Ю. М. Лотман (СССР), У. Эко (Италия), Р. Барт, Ю. Кристева, Ц. Тодоров (Франция) ж. б. Кыргызстанда философтор (А. А. Брудный, Э. Ж. Шүкүров ж. б.) семиотиканын айрым колдонмо маселелерин изилдешкен.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Тилеке баатыр

Тилеке баатыр — Кыргыз мамлекеттүүлүгү үчүн күрөшкөн тарыхый инсандардын бири. Кыргыздын адигине тобунун жол башчысы. Махмуд ибн Вали'нин «Бахр ал ө Асрар» эмгегинде «XVII кылымынын башында кыргыздардын башында Тилеке бий турган көз карандысыз улусу (ээлиги) болгон.
 Өмүр баяны 
Тарыхый булактарга таянсак, Тилеке бий 17-кылымда өз алдынча урууну башкарып, ээлиги Аксу, Үч-Турпан жана Фергана өрөөнүн ээлеп жаткан. Ал Чыгыш Түркстандагы саясий окуяларга да жигердүү аралашып турган. Могол хандыгынын так ээси Мухаммедхан өлгөндө Тилеке бий эки миң колу, ага Ботокара бийдин 3 миң колу кошулуп, жалпы 5 миң кол менен Чыгыш Түркстандагы Аксуу, Үч-Турпан шаарларын талап тоногон. Мухаммед хандын небереси Тимур султан аскери менен аларга каршы аттанган. Эки кол беттешкенде Тилеке бий өзүнүн эки миң колу менен бир жылгада бекинип, салгылашуунун жүрүшүн карап турган. Ботокара бий 3 миң колу менен моголдорго каршы салгылашууга жалгыз кирген да, жеңилүүгө дуушар болгон.2 миң жоокеринен ажырап, 1миң колу менен колго түшкөн. Ошондо гана Тилеке бий курун мойнуна салып, Тимур султандын алдына кол куушуруп, кечирим сурап келген. Тимур султан чоң атасын Мухаммед хандын өлгөнүн ошолордон угуп, аларга кечирим берген. Бул маалыматтар Махмуд Чорос менен Махмуд ибн Валинин эмгектеринде сакталып калган. Жазма тарыхый булактарда Тилеке бий жөнүндө мындан башка маалыматтар кездешпейт. 2011-жылдын 23-июль күнү Алай районундагы Чыйырчык жайлоосунда ажайып Ала-Тоонун алты дубан аймагынан чогулган Кыргызстандын көп улуттуу калкы кыргыз мамлекеттүүлүгүн түптөөгө өзүнүн чон салымын кошкон айтылуу Тилеке баатырдын айкели чон салтанат менен ачылып, анын ашы берилген.

 Булактар 

 "Алай таны" гезити. 2011-жыл, 26-июль.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Кайрак таштар

Кайрак таштар– 12–14-кылымда мусулмандардын жана түрк-несториандардын көрүстөнүнө коюлган таш эстеликтер. Мусулмандарга таандык эстеликтер араб тилинде, ал эми несториандардыкы (христиандардыкы) сирия-түрк тилдеринде жазылган. Эстеликтерди алгачкылардан болуп орус чыгыш таануучулары изилдеген. 1897-жылы археология сүйүүчүлөрдүн Түркстан ийриминин мүчөлөрү Караханийлер кагандыгынын борбору Өзгөн шаарынан кайрак таштардагы жазууларды (12–13-кылым) табышкан. Шаар учурунда админ., соода-сатык, кол өнөрчүлүк жана маданий борбор болгондуктан, Шаш, Самаркан, Нишапур жана Бейхактан көп адамдар келишкен, ошондойэле көчүп келген арабдардын укум-тукумдары дагы жашаган. Өзгөндө табылган эстеликтердин эң баалуулары болуп ан-Нисабури шейхтеринин көрүстөндөрүнө коюлган эстеликтер саналат. Шейхтер Нишапур шаарынан келишкен жана Өзгөндө диний артыкчылыкка ээ болушкан. Моңгол доорунан кийинки Тимурийлердин башкаруу мезгилине таандык кайрактар да табылган. Кайрак таштар мазмуну боюнча суфизмдин диний-философиялык багытта өнүгүшүн жана Фергана өрөөнүндөгү моңгол доорунан кийинки коомдук өнүгүүнүн социалдык жана идеологиялык структурасын чагылдырган. Баласагун шаарынын ордунан табылган кайрак таш моңгол дооруна чейинки мезгилдерге таандык. Кайрактар диний катмардын өкүлдөрү – факихтерге, муфтийлерге, имамдарга, дин таануучуларга жана таратуучуларга тургузулган. Азыркы күндө Кыргызстандын аймагында исламдын диний чөйрөсү менен байланышкан 200дөн ашык кайрак таш белгилүү. Моңгол дооруна чейинки кайрактагы несториан жазуулары 1907-жылы Пишпек, Бурана көрүстөндөрүнөн жана 1967-жылы Ысык-Көлдүн түштүгүндөгү Жууку суусунун боюнан табылган. Жазуулардагы айрым түрк сөздөрү менен катар адамдардын ысымын эске албаганда, алар сирия-түрк тилинде жазылгандыгын көрөбүз. Жазуулар орто кылымдарда жергиликтүү түрк урууларына сириялыктардын таасири күчтүү болгондугун ырастайт. Алар өзүлөрүнүн маданиятын, тилин жана жазуусун, ошондой эле христиан динин таратууга аракет кылышкан. Табылган эстеликтер Санкт-Петербургдагы Эрмитажда, Ташкен, Алматы жана Бишкек шаарынын музейлеринде сакталып турат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Кай, уруу

Кай уруусу - 9-кылымда Борбордук Азиянын түндүк-чыгыш аймагын мекендешкен. Этноним кытай булактарында Си (hai) формасында берилген. Кайлардын теги байыркы моңголдордун уруулук бирикмесине барып кошулат. Кай аталышы 9-кылымдан белгилүү, жылан дегенди түшүндүргөн. Махмуд Кашгаринин сөздүгүндө йабаку, басмыл, татарлар менен катар, кайлар да түрк тилинде сүй-лөшөрү, кайлардын өзүнчө бир тили (диалекти) бардыгы айтылат. 9-кылымда моңгол тилдүү кайлардын бир бөлүгү түрктөшүү процессин башынан өткөрүшү мүмкүн. Анткени, ошол мезгилде түркмөн-огуздардын курамындагы уруу катары айтылат. Ушул учурдан тартып, кайлар кимак-кыпчак, огуз-түркмөн урууларын батышты көздөй сүрө башташат. Мусулман даректеринин айрымдарында кайлар Енисей кыргыздарынан чыгышта делсе, кээ биринде алардын батышында деп көрсөтүлүп жүрөт.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Кайырма тургун жайы

Кайырма тургун жайы – 8–12-кылымга таандык археологиялык эстелик. Жумгал суусунун оң өйүзүндө, Чаек кыштагынан 10 км чыгыш тарапта. Чарчы формада (175х175 м), бийиктиги 4 мге жетет. Бурчтары жана дубалдары мунаралар менен бекемделген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Калкан

thumb|Калкан
Калкан – жоокерчиликте найза менен сайышканда, кылыч менен чабышканда, коргонууга керектелүүчү согуш куралы. Калкан алгач ар түркүн (тегерек, сүйрү, чарчы) түрдө жыгачтан же согулган чырпыктан, териден, сөөктөн, кийинчерээк ар түрдүү металлдан жасалып, жоокердин көкүрөгү менен баш жагын гана коргогудай көлөмдө урунууга эптүү, тегерек болгон. Калкандын ички бетинде колго кармап алуучу атайы тагылган боо — бүлдүргөсү бар. Сырт жагы түрдүү түстө тартылган оймо-чийме менен кооздолуп, сүрөт түшүрүлгөн. Жоокер сол колуна калкан кармап, оң колуна кылыч же найза өңдүү куралдарын алып, жоо менен беттешкенде, сол колундагы калкан менен тосуп же аны менен кагып жиберип, душманынан коргонгон. Атма куралдардын чыгышы менен калкан сейрек колдонула баштаган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия:4 -том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. ISBN 978-9967-14-104-9

Категория:Тарых
Калмак-кыргыздар

Калмак-кыргыздар – Кытай Эл Республикасынын Шинжаң Автономиялуу облусунда Эмель-Гол Моңгол Автономиялуу округунда жашаган этностук топ. Калмак-кыргыздардын курамын сарыбагыш, мундуз, баарын, ханзу (кытай), тува, казактар түзөрү аныкталган. Турмуш-тиричилиги, каада-салты моңголдордукуна окшош. Буддизмдин бир тарамы болгон лама динин тутунушат. Изилдөөчүлөрдүн пикири боюнча калмак-кыргыздардын тили негизинен казак, кыргыз тилинин элементтеринен куралган. Өздөрү ата-бабаларынын бул аймакка мындан 300 жыл мурда келгендигин белгилешет. Алар 17–18-кылымда калмактар (ойроттор) тарабынан сүрүлгөн түрдүү этностук топтордун аралашуусунан келип чыккан.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Калың

Калың – үйлөнүү үлпөтүндө колдонулуучу ырым. Калың никелешүүнүн негизги шарты болуп, негизинен малдан турган. Бай үй-бүлөлөр көпчүлүк убакта калың катары жамбы төлөшкөн. Мал менен төлөгөндө тогуздап эсептелген. Калың төлөөдө коомдогу мүлктүк мамилелер даана байкалган. Себеби, калыңды толук бойдон өз убагында оокаттуу, мал-жандуу, урук-туугандуу үй-бүлөлөр гана төлөй алышкан. Кедей үй-бүлөлөр калыңды көп жылга чейин төлөй алышпагандыктан, баласы кеч турмуш курган. Шарт боюнча кудалашууда бычылган калың толугу менен же бөлүк-бөлүк болуп төлөнгөн. Калың төлөнүп бүткөндөн кийин гана үйлөнүү тоюна кам көрүлө башталган. Калың төлөө кыргыздын салттуу турмушунда үй-бүлөнүн эмес, уруктун жалпы иши болгон. Аны урукташтар чогуу көтөргөн. Калың кыздын атасына гана эмес, уругуна төлөнгөн. Кийинчээрек мындай көрүнүш өзгөрүүлөргө дуушар болуп, үй-бүлөнүн өз иши болуп калган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Кам

Кам – орто кылымдарда түрк элдеринде кеңири таралган шаманизм дининин диний ырасмыларын аткарган жана негизги диниятчы милдетин өтөгөн адам. Кийинчерээк бир катар элдерде кам термининин ордуна бакшы, бүбү деген сөздөрдү колдонуп калышкан. Кытай жылнаамаларында да Енисей кыргыздарынын бакшылары «кам» деп айтылат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Камар ад-Дин

Камар ад-Дин – 1368–90-жылдары Моголстандын эмири. Дуулат уруусунан. Мангалай Субеден («Башкы аймак») түндүктөгү Сыр-дарыядан Илеге чейинки аймакты бийлеген. 1365–66-жылы тактыны ээлеп алуу үчүн бир тууганы Шамс ад-Дин менен бирге төңкөрүш уюштуруп, Тоглук Тимурдун уулу Илйас кожону өлтүрүшкөн. 1368-жылдан өз улусун биротоло өз алдынча бийлеген. 1371-, 1375-, 1383-жылдары эмир Темирдин Камар ад-Диндин улусун басып алуу аракети натыйжасыз аяктаган. Камар ад-Дин Алтын Ордонун ханы Токтомуш менен согуштук союз түзүп, Мавераннахрга кол салышкан. Ал ийгиликсиз аяктап, Камар ад-Дин Иртышка, Алтайдагы Түлөс аймагына качып барып өлгөн.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар