Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Радон

Радон (латын тилинен radon), – Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин VIIIА группа элементи, асыл газдарга кирет, к.н. 86, ат. м. 222. 1900-ж. Ф.Дорн 222Rn (Т1/2 =3,8229 күн) жана Э.Резерфорд 232Rn (Т1/2 =545 сек) изотоптобун ачышкан. Азыркы убакта радон массалык саны 204Rn, 206Rn – 224Rn болгон 19 изотобу белгилүү. Алардын ичинен табигый изотоптору 219Rn, 220Rn жана 222Rn абада, сууда жана топуракта кездешет; 1 м3 абада нормалдуу шартта 7×10-16 г Р. болот. Ал бүт атмосферанын м. боюнча 4×10-17% түзөт. Р. эң сейрек учуроочу элемент. Кадимки шартта түссүз, жытсыз, даамсыз газ. Коваленттик радиусу 0,214; иондошуу энергиясы Rnо ® Rn+ 10,746 эВ. Газ абалындагы Р. тыгызд. 9,7 г/л, суюк абалындагы тыгызд. 4,4 г/см3 ; катуу абалындагы тыгызд. 4 г/см3 ; балкып эрүү температурасы -71 оС, кайноо температурасы -62оС. 0о С көлөм сууда 0,5 көлөм Р. эрийт (органикалык  эриткичтерде көбүрөөк). Спирттер жана органикалык  к-талар молекулалык массасы жогорулаган сайын Р. эригичтиги өсөт. Р. атомунун сырткы электрондук катмарында 8 электрон болгондуктан химимялык  жактан инерттүү. Бирок Р. ксенон сыяктуу Вандер-Ваальс күчүнүн таасиринде мол. бирикмелерди пайда кылат. Мисалы буга Б.А.Никитин алган Rn×2C6H5OH, Rn×2CH3C6H5, Rn×6H2O бирикмелерди кошууга болот. Алгачкы экөө күкүрттүү суутекке, үчүнчүсү SO2×6H2O изоморфтуу болушат. Андан сырткары Р. фтор, хлор менен болгон бирикмелери да белгилүү: RnF2, RnF4, RnF6 жана RnCl4. О. эле суу, фенол, толуол ж.б. менен клатраттык бирикмелерди пайда кылат. Р. фториди 250оС кургак бууланат. Р. радий туздарынын курамынан алынат. Азыркы мезгилде Р. радиоактивдүү элементтерди изилдөөдө жана мед-да Р. ваннасы катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Ракета отундары

Ракета отундары — ракета кыймылдаткычы үчүн энергия булагы жана жумуш аткаруучу катары коддонулуучу заттар. Р. о. эң чоң тартуу күчүнө ээ, агрегаттык абалы туруктуу, пайдаланууга коопсуз, конструкциялык материалдарга толук ылайык жана башка болууга тийиш. Ракета кыймылдаткычтары көпчүлүгү химимялык  отун менен иштейт. Алар агрегаттык абалына жараша катуу жана суюк болуп эки түргө бөлүнөт. Катуу түрдөгү Р. о. ак-дары жана катуу отундар аралашмасы кирет. Аралашмалуу катуу отунга күйүүчү компонент катары чайырлар, окистендиргич катары кычкылтеги көп заттар ( аммоний перхлораты — NН4СlО4, калий перхлораты КСlO4 жана башка) пайдаланылат. Суюк Р. о. бир же эки компоненттүү болушат. Бир компоненттүү суюк отундар окистендиргичке муктаж эмес. Мындай отундар молекулаласы кычкылтек күйүшү үчүн керектүү күйүүчү элементтер болот. Мисалы: нитроэтан, нитрометан. Күйүүчү заттар женил окистенткичтен турган эки компонентүү отундар өтө көп колдонулат. Мындай отундар ракета күйүүчү камерасына өз алдынча кошулбай туруп берилет. Себеби бул отундар күйүүсүнөн бөлүнүп чыккан жылуулугу көп, колдонулуучу углеводород арзан, иштетүүгө женил жана коркунучсуз. Эки компоненттүү отундарда окистендиргич катары суюк кычкылтек, конц. азот кислотасы, суутек пероксиди ракеталык күйүүчү зат катары углеводороддор, алардын бирикмеси, керосин, бензин, метил спирти, этанол спирти, аминдер колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Рауль закондору

Рауль закондору. Фр. окумуштуусу Ф. М. Рауль көп тажрыйбалар негизинде (1887) төмөнкү закондорду ачкан. 1. Эритменин буусунун басымын салыштырмалуу азайышы эриген зат молдук үлүшүнө пропорционалдуу. 

Р0 – Р n2 

——— = N же DР = Р0N, мында N = ——— . 100 Р0 n2 + n1

P0 – таза эриткичтин, Р – эритменин үстүндөгү буунун басымдары, n2 - эриген зат молдук саны, n1 - эриткич молдук саны. Законго электролит эмес заттар суюлтулган эритмелери гана баш ийет. Суюлтулган эритмелерде n - дин мааниси өтө кичине болгондуктан, аны эске албай эле:

DР n

——— = —— деп жазууга болот. 

Р0 N 

2. Эритмелер тоңуу жана кайноо темп-раларын ченөөнүн натыйжасында:

а) эритмелер тоңуу темп-раларынын жогорулашы эриген зат молялдык концентрациясына түз пропорционалдуу, б) бирдей сандагы эриткичте эриген ар түрдүү заттар эквимол. сандары эриткичтин тоңуу чекиттерин бирдей темп-рага төмөндөтөт (кайноо чекиттерин бирдей темп-рага жогорулатат): DtТ = К.С жана DtК = ЭС, DtТ – эритменин тоңуу темп-расынын төмөндөшү, DtК-кайноо темп-расынын жогорулашы. С - эриген заттын молялдык концентрациясы, К – криоскопиялык, Э – эбулиоскопиялык константа (берилген эриткичтер үчүн туруктуу сандар). Электролиттер үчүн Р. з. изотониялык коэффициент i - аркылуу колдонулат. DР = iPo·N, DtT = iKC, DtК = iЕС
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Реакция жылуулук эффектиси

Реакция жылуулук эффектиси – берилген система кеңейүү жумушунан башка жумуш аткарбаган жана реациянын продуктусунун температурасы баштапкы заттар темп-расына барабар болгон шартта, химимялык  реакция жүрүшүндө термодинамикалык система бөлүп чыгарган же сиңирген жылуулук. Турактуу көлөмдө Р.ж.э. системанын ички энергиясы өзгөрүүсүнө (U), турактуу басымда – энтальпия өзгөрүүсүнө (Н) барабар. Реакция энтальпиясынын темп-рага көз карандылыгы Кирхгоф теңдемеси менен аныкталат: 

 [d(H)/dT]p=Cp 

Ср-турактуу басымда система баштапкы жана акыркы абалындагы реагенттер молдук жылуулук сыйымдуулугунун айырмасы. Жылуулук бөлүү менен жүрүүчү реакциялар экзотермикалык, жылуулук сиңирүү менен жүрүүчү р-лар эндотермикалык р-лар деп аталышат. Термодинамикалык системада экзотермикалык реакция жылуулук эффектиси белгиси терс, ал эми эндотермикалык реакция жылуулук эффектисинин белгиси оң деп эсептелет. Пайдаланууга сунуш кылынбаган термохим. системада тескерисинче экзотермикалык реакция жылуулук эффектисинин белгиси оң болот. Реакция жылуулук эффектисин өлчөө жана анын маанисинин ар кандай физ-хим. чоңдуктарга болгон көз карандылыгын аныктоону термохимия предмети ишке ашырат. Р.ж.э. турактуу басымда жана температурада калориметрия методу менен аныктайт. Мындай шарттарда Р.ж.э. Гесс законуна баш ийет. Р.ж.э. реагенттер стандарттык абалына келтиришет, ал реакциянын стехиометриялык теңдемесине ылайык кандайдыр бир реагент 1 молуна тиешелүү болуп, кДж аркылуу туюнтулат. Р.ж.э. эсептөөдө заттар стандарттык пайда болуу жана күйүү жылуулуктары таблицалары пайдаланылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Реакция катары

Реакция катары — химимялык  кинетика түшүнүгү; химимялык  реакция ылдамдыгын (9) туюнткан теңдемедеги компоненттер конц. даража көрсөткүчтөрүнүн суммасы. 

J =k[A] n1 . [B] n2

J =k[A] n1. [B] b2

Берилген теңдемеде n1 же b, — А заты, n2 же b2 — В заты боюнча жекече катары, ал эми n1+n2+...=n же b|+b2+...=b жалпы катары. Бул тендеме реакция ылдамдыгынын алынган заттар концентрациясына көз каранды экендигин көрсөтөт. Реакция стехиометриялык n жана кинетикалык b катарларын айрый билүү керек. Жөнөкөй реакциялар үчүн ni = bi ал эми татаал реакцияларда барабар, барабар болбошу да мүмкүн (татаал реакциянын белгиси). Реакциялар жекече же жалпы катарлары ар кандай сан маанилерине ээ: бүтүн (ni bi;), бөлчөк (bi), оң (ni, bi), терс (bi) жана нөл. k — ылдамдыктын константасы.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Реакция ылдамдыгы

Реакция ылдамдыгы — хим. реакциялар жай же ылдам жүрүүсүн мүнөздөөчү чоңдук. Р. ы. убакыт бирди-гинде өз ара аракеттенишкен заттар концентрациясы өэгөрүшү менен чене-лет. химимялык  реакциялар ар түрдүү ылдамдык менен өтөт. Алардын кээ бирөөлөрү бир секундага жетпей эле бүтсө кээ бирлери минута, саат, күндөп жүрет. Бир нече жылдын аралыгында жүрүүчү реакциялар да белгилүү. Бир эле реакция бир шартта, мисалы, жогорку температурада бат жүрөт, ал эми муздатканда жай жүрөт. химимялык  Р. ы. аныктап билүүнүн илимий жана практикалык мааниси өтө чоң. Себеби химимялык  өнөр жайында тигил же бул заттар өндүрүүдө аппаратуралар көлөмү жана өндүрүмдүүлүгү Р. ы. көзкаранды болот. Ошондуктан практикада химимялык  Р. ы. жүрүү шартын билүү жана ар кандай факторлорду таасир этүү м-н. аны өзгөртө билүү чоң мааниге ээ. Р. ы. таасир этүүчү факторлор: реакцияга кирүүчү заттар жаратылышы, алардын концентрациясы, темп-ра жана системада катализатор катышышы. Реакциянын жүрүү ылдамдыгын изилдөө химимялык  Р. ы. ж-дөгү окууну — химимялык  кинетиканы түзүүгө алып келди. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ребиндер эрежеси

Ребиндер эрежеси (уюлдуулукту теңдөө эрежеси) – адсорбция процесси фазалар уюлдуулуктарын теңдөө жагына жылат жана уюлдуулуктар баштапкы айырмасы канчалык чоң болсо, ошончолук күчтүү болот. Эгерде дисперстик фаза жана дисперсиялык чөйрө уюлдуулугу боюнча кескин айырмаланса, алардын ортосундагы өз ара аракеттенишүү маанилүү эмес, ал эми беттик энергия – зор, ошол эриген зат гана (эриткич эмес) адсорбциясы үчүн ыңгайлуу шарттарды түзөт. Беттик активдүүлүк пайда болушу үчүн, экинчи компонент адсорбцияланышына шарттар түзүш керек. Мисалы, бензой кислотасын суу эритмесинен адсорбциялаш үчүн уюлсуз адсорбент – көмүрдү, бензолдогу эритмесинен адсорбциялоо үчүн – уюлдуу адсорбент, силикагельди колдонуш керек.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ребиндер эффектиси

Ребиндер эффектиси. Катуу заттар бекемдигинин төмөндөшүнө жана пластикалык агуунун жеңилденишине негизделген эффект. Чөйрөнүн таасири астында кату, заттардын эркин энергиясы азаят, ушунун негизинде деформациялоо жана кыйроо процесстеринде жаңы бет пайда болуу жумушу да төмөндөйт. Р. э. деп аталган бул кубулуш беттик энергиянын төмөндөшүнө негизделет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Резорцин

Резорцин, м-диоксибензол, мүнөздүү жыттуу, түссүз кристалл, мол. масс. 110,1; эрүү 1110,8°С; кайноо 1280°С; суу, спирт, эфирде эрийт. Р. күчтүү калыбына келтиргич. Р. карбон кислоталары менен цинк хлориди катышуусунда ацилдешүү реакциясына оңой кирет. Бул реакция өндүрүштө антисептик 4-гексилрезорцин алууда колдонулат. Суюлтулган НNО3 менен реакцияланып стифин кислотасын пайда кылат. Р. сапаттык аныктоодо темир хлориди менен кочкул көк, шарап кислотасы менен кызгылт көк түстөрдү пайда кылат, ал эми санын аныктоодо фурфурол менен жүргөн реакциясында пайда болгон затты массалык метод менен аныкташат. өндүрүштө Р. м-бензосульфок-тасын щелочь менен балкып эритүүдөн алынат. Р. аналитикалык хим-да цинк, коргошун жана башка элементтерди, кант, фурфурол, лигнинди калориметриялык ыкмада аныктоодо, өндүрүштө полимерлер, азобоёктор, жарылгыч жана дары-дармек заттар, эриткичтерди алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ректификация

Ректификация – кайноо темп-расынын айырмалуулугуна негизделип суюктуктар бөлүү процесси. Суюк жана буу абалындагы фазалар бири-бири менен бир нече ирет аракетке келип, аспаптын ар бир бөлүктөрүндө таза суюктуктар алынат. Буу фазасы төмөнкү темп-рада, ал эми суюк фаза жогорку температурада кайноочу компоненттер менен байыйт. Аппараттын үстүнкү жагында негизинен төмөнкү темп-ра да кайноочу компонент чогулуп, ал буу түрүндө дефлегматорго берилет. Дефлегматордо буу суюктукка айланып, анын бир бөлүгү кайрадан аппаратты азыктандырууга флегма катары берилет, калган бөлүгү таза фракциялар катары жыйналат. Р. процесси атмосфералык, ашыкча басымда жана вакуумда өткөрүлүшү мүмкүн. Колонкалар-насадкалуу, тарелкалуу жана пленкалуу болуп бөлүнөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Рений

thumb|Рений.
Рений (латынча Rhenium), Re – элементтердин мезгилдик системасынын. УИ тобундагы химиялык элемент, катар номери 75, атомдук массасы 186,207. 1869-жылы Д. И. Менделеев 7-топтогу марганецке окшош болгон эки элемент бар экендигин алдын ала айткан. 1925-жылы немец химиктери В. жана И. Ноддактар колумбит минералынан катар номери 75 болгон жаңы элементти табышкан. Жаратылышта рений 2 изотоптон 18575Re жана 18775Re турат. Рений күмүш түстүү ак, оор, кыйындык менен эрий турган, ийилгич жана коррозияга өтө туруктуу металл. Атмосфералык радиусу 1,373Е, тыгызд. 21,03 г/см3; эрүү t 3180°С; кайноо t 5900°С. Кадимки температурада рений абада туруктуу, азот жана суутек менен аракеттенбейт. 300°Сден жогору температурада окистенет (Re203, Re207), күкүрт, галогендер менен аракеттенет (Re2S3, ReS, Re2S7, ReF6 жана ReCl6). Pений бирикмелеринде +7ден –Ire чейинки окистенүү даражасын көрсөтөт. ренийди алуу өтө татаал. Башка металлдардан экстракция жана хроматография жолу менен бөлүп алынат. Рений ысыкка жана коррозияга абдан туруктуу. Анын куймалары электр техникада, авиацияда, ракета жана космос иштеринде, атом техникасында пайдаланылат. Ренийдин платина менен куймасы термоэлемент катары 1900°Сге чейинки температураны өлчөө үчүн колдонулат. Ошондой эле электр лампаларынын ренийден жасалган зымдары вольфрамга караганда чыдамдуу келет. Рений көпчүлүк химиялык реакциялардын катализатору болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

 
Категория: Химия
Реэкстракция

Реэкстракция – органикалык  фазага өткөн затты кайрадан суу чөйрөcүнө өткөрүү. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Риформинг

Риформинг (англ. reform — кайра оңдоо, жакшыртуу) — крекинг бир түрү. Крекинг баштапкы сырьёсу менен айырмаланат. Р. үчүн нефтини буулантып айдоодон алынган оор бензин жана лигроин колдонулат. Эгерде алгачкы зат кайра иштетүүнүн максаты октандык саны жогору болгон бензинди алуу гана болсо, мындай метод термиялык Р. деп аталат. Кийинки мезгилде нефтехимия өнөр жайда термиялык Р. ордуна катализдүү Р. колдонула баштады. Катализдүү Р. басым алдында суутек чөйрөсүндө катализаторлор (платина, молибден, хром оксиддери) катышуусу менен жүргүзүлөт. Азыркы мезгилде Р. түрлөрү көп, алар биринен бири про-цесстерди жүргүзүү шарты (темп-расы, басымы, катализатору) менен айырмаланат. Бул процесс бензин сапатын жогорулатуу, таза ароматтуу углеводородду алуу жана органикалык  синтезге керек болуучу суутек, метан, этан, пропан жана башка газ бирикмелерин өндүрүү үчүн колдонулат. Р. ил. негизин Н. Д. Зелинский жана анын окуучулары иштеп чыккан.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Родий

thumb|Родий.
Родий (лат. Rhodium)– Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 5-мезгилинин VIIIВ группа элементи, платин а металлдар тобуна кирет, к.н. 45, ат. м. 102,905. 1803-ж. англ. окумуштуу У. Волластон ачкан. Гр. rhodon – «роза» деген сөздөн, анткени анын кээ бир туздар эритмелери кызыл түстө болот. 1 туруктуу изотобу бар - 103Rh. Иондошуу энергиясы: Rh0 ® Rh+ ® Rh2+ ® Rh3+ (эВ м-н) 7,46; 18,07; 31,05 барабар. Жер кыртышынын 1×10-7 % түзөт; жаратылышта платина металлдары менен бирге кездешет. Р. күмүш түстүү, ак металл; платина жана палладийге караганда катуу, кыйындык менен эрийт. Ат. радиусу 1,342, иондук радиусу Rh3+ 0,78 Е; Ru4+ 0,71 тыгызд. 12,44 г/см3 (200С), эрүү температурасы 1960оС; кайноо температурасы 4500о С. Р. химимялык  жактан активдүү эмес; к-тада эрибейт. Абада 600-800 оС окистенип бир нече оксидди: Rh2O3 ; Rh 2O; RhO; RhO2 пайда кылат. Р. көзгө көрүнүүчү нурларды эң жакшы чагылдыргандыктан прожекторлор рефлекторунун жана ар кандай так өлчөөчү прибордун күзгүлөрүн каптоодо колдонулат. Көп сандаган комплекстик бирикмелеринин болгонуна карабастан III валенттүү Р. абдан аз санда тараган жана чачыранды элемент. Р. платина менен болгон куймалары химимялык  идиштерди жасоо үчүн, термопаралар жана зергер буюмдарын даярдоодо, ошондой эле катализатор катары пайдаланылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Роданиддер

Роданиддер, тиоцианаттар — суутек роданиди кислотасынын HSCN туздары; көпчүлүгү сууда жакшы эрийт. Аты гр. rhоdоn — роза, темир Р. Fе(SСN)3 ачык кызыл түсүнөн аталган. Аналитикалык хим-да колдонулуучу түссүз КSСN жана NН4SСN практикалык мааниси чоң.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Розобом эрежелери

Розобом эрежелери - катуу эритменин жана аны менен теңдештикте болгон суюктук курамынын жана катуу фазанын балкып эрүү температурасы ортосундагы байланышты түшүндүрүүчү эки эреже; эки компонеттен турган системалар үчүн түзүлгөн. Эрежелер теориялык түрдө Г.Б. Розебом тарабынан берилген (1899). Розебом 1-эрежеси - катуу эритме аны менен теңдештикте турган суюктукка салыштырмалуу эрүү темп-ратурасу жогору болгон компоненттерге бай. Розебом 2-эрежеси - эрүү темп-расынын ийри сызыктарынын экстремум чекиттеринде (макссимумунда жана минимумунда) жайгашкан теңдештиктеги катуу жана суюк фазалар бирдей курамга ээ. Р. э. Коновалов буу менен теңдештикте болгон кош суюк системалар үчүн түзүлгөн эрежелерине окшош Р.Э. катуу эритмелер кристаллдашуусунун жүрүшүн аныктоого мүмкүнчүлүк бергендиктен, практикалык чоң мааниге ээ.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Рубидий

thumb|Рубидий.
Рубидий (лат. rubidium) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи; к.н. 37; ат. м. 85,47. Жаратылышта 2 изотобу белгилүү: массалык сандары 85Rb (72,15%) 87Rb (27,85%) b- радиоактивдүү (Т1/2 =50 миллиард жыл). 24 жасалма радиоактивдүү изотоптору алынган. Жаратылышта Р. кеңири таралган, жер кыртышынын (м. б-ча) 3,1 ×10-2 % түзөт. Р. – күмүш түстүү, ак металл. Кычкылтек менен күйүү реакциясына кирип, Rb2O2 жана RbO2 пайда кылат. Rb2O – кычкылтек эң аз өлчөмү менен рубидий окистенгенде пайда болот. Суу менен жеңил аракеттенишип гидрооксидин - RbOH пайда кылат. RbOH - түссүз кристалл, 301оС эрийт. Р. галогениддери (RbCl, RbF, RbBr) – түссүз кристаллдар, жогорку температурада кайнап жана балкып эришет, сууда жакшы эришет. Башка элементтер галогениддери менен комплекстик бирикмелер пайда кылат, мисалы, RbCl, MgCl2×6H2O. Rb2SO4–түссүз зат, RbOH же Rb2CO3 күкүрт кислотасын таасир этүүдөн алынат. Р. карбонаты Rb2CO3-түссүз зат, эрүү температурасы 837оС. 900оС диссоциацияланат; сууда жакшы эрийт. Р. карбонатынан Р-дин бардык бирикмелери алынат. Rb2S-сульфиди, RbH-гидриди, Rb3N-нитриди, Rb2C2-карбиди, Rb4Si-силициди белгилүү. Р. үч элемент (K, Rb жана Cs) аралашмасынан өзүнчө ажыратуу м-н; вакуумда 700-8000 С Р. галогенидинен кальций металлы менен калыбына келтирүүдөн алынат. Р. металлы парафин майынын астында же атайын жасалган суутек менен толтурулган айнек ампулада сакталат. Р. фотоэлементте, түстүү жарык берген түтүктө, медицинада колдонулат. 1861-ж. Берлин илимдер академиясында Р.Бунзен жана Г.Кирхгофф спектралдык анализ ыкмасы менен жаңы бир щелочтуу металл ачылгандыгын маалымдашып, аны Р. деп аташкан. Ал лат. «rubedus» – «кызыл түстүү» дегенди билдирет. Р. лепидолит деген минералдан Р.Бунзен тарабынан 1863-ж. бөлүнүп алынган. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Рутений

thumb|Рутений.
Рутений (латынча Rutenium), Ru – элементтердин мезгилдик системасынын VIII тобундагы химиялык элемент, платина металлдарына кирет. Табигый Рутений атомдук массасы 96, 98-102 жана 104 болгон туруктуу изотоптору бар. Эң кеңири таралганы 102Ru. Рутений жер катмарында эң аз санда (5–10 7 %) платина тобундагы башка металлдар менен кошо кездешет. Рутений – күмүштөй ак, платинага окшош металл, өтө кыйындык менен эрийт, өтө жогорку температурада да катуулугун жоготпойт. Атомдук радиусу 1,338 А, тыгыздыгы 12,4 г/сж3(20°С), эрүү t 2250°С; кайноо t 4900°С. Рутенийдин эң негизги касиеттери – анын валенттик абалынын (Одөн 8ге чейин) көп түрдүүлүгү. Ал аморфтуу жана кристаллдык түзүлүштө болот. Аморфтуу Рутений кара күкүм түрүндө болуп, эритмеден калыбына келтирүү жолу менен алынат. Кристалл түрүндөгү Рутений анын аморфтуу формасына калайды 5-6 эсе көп санда кошуп, ысытып, хлордуу суутек менен иштетүүдөн алынат. Рутений химиялык жактан туруктуу. Кислоталар жана алардын аралашмалары ага таасир этпейт. Азот кислотасында күчтүү окистендиргичтин катышуусу менен эрийт. Мында комплексттүү бирикмелер пайда болот. Рутенийди абада 1000°Сге чейин ысытканда кош оксиди Ru02, ал эми 1200°Сде төрт оксидинин кристаллы пайда болот. Бул – учма кошулма, 25°Сде сары-кызыл суюктукка айланат. Рутений платина жана никель өнөр-жайынын калган калдыктарын кайра иштетүүдөн алынат. Рутений абдан таза суутекти алууда, куймалары электр-техникада, ошондой эле ал глицеринди жана башка спирттерди синтездөөдө, целлюлозаны гидролиздөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Химия
Сактагыч каптоо

Сактагыч каптоо . химимялык  процесс-тер жүргүзүлүүчү аппараттар, аппараттар тетиктери, химимялык  зат сакталуучу идиштер бузуп жибериүүчү чөйрөнүн (иым, аба, газ, туздар эритмеси, к-талар, щелочтор жана башка) таасиринен эскирүүгө, дат басып бузулууга, чирип кетүүгө дуушар болушат. С. к. негизи — корголуучу материалды бузуп жиберүүчү чөйрөгө туруктуу, чыдамдуу кабыкча менен каптоо. С. к. ар түрдүү методдор менен жүргүзүлөт; кара металлдан жасалган материалды аба датынан коргоо үчүн хром, жез, никель жана башка материалдар колдонулат. Эгерде материалды кыска убакытка металл эритмесине чөмүлтсө, корголуучу материалдын үстүңкү бети коргоочу металл кабыкчасы менен капталат. Бул кабыкча тышкы чөйрөгө инерттүү болот да, негизги материалды коргойт. Металл, бетон, темир бетон жасалган материалдар и каптро үчүн аэро-автолактары колдонулса, борсиликатуу айнек (эмалдар) кобальт тузу менен кошулуп, болот, чоюн, буюмдарын каптоодо колдонулат. Марганец оксидин, натрий нитраты кошулган щелочтуу эритмеси, болоттон жасалган буюмдар үстүңкү бетине оксиддүү кабыкчаны пайда кылат. Оксиддүү кабыкчаны электр-хим. окистенүү аркылуу алса да болот. Жогорку темп-рага материалдар чыдамдуулугун жогорулатуу үчүн алардын беттери керамика силикат кирпичтери, плиткалары менен капталат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Салицил альдегиди

Салицил альдегиди, о-окси-бензальдегид, НОС6Н4СНО, мол. масс. 122,12 бадам жыттанган, түссүз суюктук, кайноо I 196,8°С, тыгызд. 1,167 г/см3 (20°С); сууда начар эрийт. Спирт, эфир менен жакшы аралашат, бензолдо эрийт. Щелочь катышуусунда фенолго хлороформду таасир этүү менен алынат. С. а. аль-дегидге мүнөздүү болгон бирикмелер-ди: салицилальдоксим (эрүү I 570°), фенилгидразин (эрүү I 142°), семикар-базон (эрүү I 231°), 2,4-динитрофенил-гидразон (эрүү 1252°) ж. б; ошондой эле гидразин менен сууда эрибеген салицилальдазин пайда кылат:

Бул реакция С. а. жана гидразин аныктоо үчүн колдонулат. Кетондор менен конденсация реакциясына кирет. Мисалы, ацетон менен ди-о-оксибензальацетон пайда кылат. С. а-н калыбына келтирүүдөн са-лицил спирти, окистендирүүдөн салицил к-тасы алынат. Ө. ж-нда С. а. Перкин реакциясын колдонуп, кумарин өндүрүлөт:

С. а. Реймер-Тиман реакциясы боюнча фенолдон алынат:

Парфюмерия, боёк өнөр жайында фунгицид катарында, этил спиртиндеги сивуха майларыи аныктоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия