Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шамшы көрүстөнү

Шамшы көрүстөнү - 4-5-кылымга таандык сак урууларынын дөбө мүрзөлөрү.
 
Токмок шаарынын түш-чыгышындагы Шамшы коктусунда жайгашкан. Диаметри 20 м, бийиктиги 2 м. Казанактын ичинде калың арча күлүнүн үстүнө табытка салынган аялдын сөөгү, ошондой эле алтын чөйчөк, алтын кутуча, кашык, шайы кездеме калдыгы ж. б. майда буюмдар табылган. Аялдын башына алтын, күмүш, асыл таштар менен кооздолуп, кыргагына алтын төтөгөлөр илинген таажы кийгизилген. Бетине алтын каңылтыр бет кеп (эки көзүнө тегерек кызыл акак таштар чөгөрүлгөн) көкүрөгүнө алтын желпүүр жабылган. Эки билегине ак нефриттен жасалган төрттөн сегиз билерик, манжаларына асыл таштар чөгөрүлгөн кооз, эки алтын шакек салынган. Кулагына кооз алтын сөйкө, чачына алтын чачпактар, мойнуна алтын жалатылып, кара кочкул асыл таштан жасалган аял келбеттүү медальон тагылган. Бели күмүш чаптырылган эни беш эли кемер менен курчалган. Табыттын жанына коло казан, карапа идиш, алтынга буулантылып, асыл таштар менен кооздолгон ат жабдыктары (жүгөн, ээрдинсыныгы, куюшкандын төңөлүктөрү ж. б.) коюлган. 1958-ж. археологдор П. Н. Кожемяко, Ы. Кожомбердиев изилдеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көрүстөндөр
Шамшиев Уранбек Абдразакович

Шамшиев Уранбек Абдразакович (1960-ж. т., Фрунзе ш.) - милициянын генерал-майору (2009). КАЧИни (1988), КМУУну (1996) бүтүргөн.
 
«Динамо» спорт борборунда дене тарбиялык даярдоо жана спорттук иштер бөлүмдө улук инспектор (1992-94), КР ИИМдин экон. кылмышка жана коррупцияга каршы күрөшүү бөлүмүндө оперуполномочен, улук оперуполномочен (1994-2001), КР ИИМдин мамлекеттик кызмат чөйрөсүндөгү кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча бөлүмүндө опер уполномочен, финансы жана фискалдык кызмат жаатында кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча бөлүмдун начальниги, коррупция жана контрабандага каршы күрөшүү бөлүмүнүн начальниги, жогорку технология жаатында укук бузуулар менен күрөшүү бөлүмүнүн начальниги (2001-04), КМШ аймагындагы уюшкан кылмыштуулукка жана кылмыштын башка түрлөрүнө каршы күрөштө координациялоо бюросунда КР ИИМ Укуктук камсыз кылуу жана эл аралык кызматташтык башкармалыгынын өкүлү (2004-06), ошол эле жерде директордун орун басары (200612) болуп иштеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шамшиев Орунбай

Шамшиев Орунбай (8. 5 1954-ж. т., Ош обл., Фрунзе (азыр Баткен обл., Кадамжай) району, Сухана кыш.) - тоо-кен инженери-геолог, геология-минералогия илимий доктору (2002), проф. (2014).
 
КР УИАнын геология жана тоо-кен боюнча академик У. А. Асаналиев атындагы сыйл. лауреаты (2014), КРдин ардактуу геологу (2014), КРдин билим берүүсүнөн отличниги (2002). ФПИни (1979) жана анын аспирантурасын (1982) бүткөн. Минералогия жана геохимия бөлүмүнөн улук илимий кызматкери, башчысы (1983-89), Кен байлыктар кафедрасынын улук окутуучусу, башчысы (1989-93), Геологиялык чалгындоо ф-тинин деканы, Кыргыз тоо-кен - металлургия институтунун 1-проректору (1993-97), 1998-жылдан И. Раззаков атындагы КМТУнун Кызыл-Кыядагы жаратылышты пайдалануу жана геотехнология интунун директору. Ал 120 эмгектин, а. и. 5 окуу куралынын, 3 монографиянын автору, 7 долбоордун (жер көчкүлөрдү прогноздоо боюнча 6 жана «Каракыштак-Боз» гидроирригациялык тоннелин куруу) түзүүчүсү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шамшар

Шамшар - 
1) жоокер куралы, канжар сымал эки миздүү, бирок көлөмү андан чоңураак келет;
 
2) ири малды союп, аны жиликтөөчү (мүчөлөөчү) чоң бычак.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Шамозит

thumb|Шамозит жана Кварц.
Шамозит - катмарлуу силикаттар класечасынын хлориттер тобундагы минерал, (Fe2+, Mg2+, Al3+, Fe3+)6(Si,Al)4O10(OH,O)8.
 
Курамынын 34,343,3%ин FeO, 22,8-29%ин Sİ02, 13-20,1%ин А1203, 10-13% ин Н20 жана 0-6% ин Fe203 түзөт. Кристаллы майда тоголок, оолит түрүндө. Өңү жашыл (абага чыкканда көрүү түскө өтүп кетет), күңүрт боз түстү. Айнектей жылтырайт, айрымдары жылтырабайт. Катуулугу 3, тыгыздыгы 3-3,4 г/сж\ морт, тунук эмес. Туз к-тасында оңой ажырайт. Гиперген, хемоген-чөкмө, гидротерм, метасоматтык жолдор менен пайда болуп, чополуу катмарларда жана оолиттүү чөкмө темир кенташтарында кездешет. Темирдин кенташы. РФте, Францияда, Улуу Британияда ж. б. өлкөлөрдө ири кендери бар.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Шамил

Шамил (26. 6. 1797, Батыш Дагстан, азыркы Унцукуль району, Гимры айылы - 4. 2. 1871, Медина, Осмон империясы (азыркы Сауд Аравиясы) - Чыгыш кавказдык тоолуктардын башчысы. Түндүк-Кавказ теократиялык мамлекетинин 3-имамы (1834-59), Мюридизмдин негиздөөчүсү, биринчи имам Гази-Мухаммаддын шакирти.
 
Шамил Батыш Дагстан жана Чечня тоолуктарынын Россия империясына каршы күрөшүн жетек теген. 1859-ж. падыша аскери князь Барятинский тарабынан курчоого алынып, туткунга түшкөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кавказ
Шаменов Кожоналы

Шаменов Кожоналы (1. 10. 1911, азыркы Чүй обл., Аламүдүн району, Орто-Алыш айылы - 6. 6. 1979, Фрунзе ш.) - мамлекеттик ишмер.
 
1929-ж. Кызыл-Аскер жана Орто-Алыш айыл советтеринин катчысы болуп иштеп жүрүп, 6 айлык юридикалык курсту бүтүргөн. Талас кантондук жана Калинин (азыркы Жайыл), Чүй, Кетмен-Төбө райондорунун прокуратурасында тергөөчү (1930-33), Кемин районунун, Көк-Жаңгак шаарынын прокурору, Кыргыз ССРнин прокурорунун жардамчысы (1933-36), ТяньШань обл. прокурорунун орун басары (1939-41), Кыргыз ССРнин прокурорунун жардамчысы (1941-44), Ысык-Көл обл. прокурору (1944-50), Кыргыз ССРнин прокурорунун орун басары (1950-51), Кыргыз ССР Жогорку сотунун төрагасы (1951-53,1962-67), Кыргыз ССРинин юстиция министри (1953-59) болуп иштеген. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (үч жолку чакырылыштары) депутаты. Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шамен Куттуксейит уулу

Шамен Куттуксейит уулу (болжол менен 1813/ 14, Ысык-Көл өрөөнүнүн күңгөйү - 19-кылымдын аяк чени, Кочкор өрөөнү) - сарыбагыш уруусунун ири манабы, Ормон хандын башкы кеңешчилеринин (1842-55) бири. Шамен Ормонхандын атасы Ниязбектин бир тууганы Куттуксейиттин уулу болгон.
 
Кененсары Касымов башында турган казактардын Түндүк Кыргызстанга жасаган жортуулунда (к. Кененсары хандын чапкыны) чакан кол курап, казактар менен салгылашууда элге таанылган. Андан сырткары, Кокон хандыгына Ормон хандын элчиси катары барып, так төргө баса отуруп, жаш болгонуна карабастан олтургандарды өзүнүн акылы, чечендиги менен таң каларлык абалда калтырган. Ушул кылган жоругунан кокондордун ханы Ормон жөнүндө маалымат алгысы келип, аны үч күн сыйлап, акырындык менен ар нерселерди сурайт. Шамен Куттуксейит уулу Ормондун орустардан атайын алдырган курал-жарактары бар, канчалаган баатырлары бар деп, катардагы малчыларды баатыр атап, көптөгөн ушул сыяктуу нерселерди айтып,кокон ханынын жүрөгүнүн үшүн алган. Ормон хан өлтүрүлгөндөн кийин (1855), өлөр алдында калтырган керезин (көлдү үч айлангыла) аткарылып жатканда, бугу менен сарыбагыш бир тууган деп, эки айлангандарында көлдүктөрдү толук кырылуудан сактап калган. 1860-ж. сарыбагыш уруусун орус бийлигине баш ийдирүү үчүн отряд жиберилгенде, Үмөтаалы Ормон уулу менен Нарын, Ат-Башы тарапка көчүүгө аргасыз болгон. 1865-ж. Жумгал, Суусамыр, Кетмен-Төбө, Нарындын төмөнкү агымын жердеген саяк уруулары орус бийлигине баш ийүүгө мажбур болгондон кийин Байтели, Жаманак сыяктуу бийлер менен бирге Үмөтаалыдан бөлүнүп, Кочкор өрөөнүнө көчкөн жана өзүнө караштуу 400 түтүндөн ашык эли менен орус бийлигин тааныган. Кийинчерээк бугу-сарыбагыш урууларын жараштырууга чоң салым кошкон. Шамендин балдары Байтерек жана Малабек, Байтеректин балдары Балбак менен Бекчоро болушкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шамей Токтобаев

Шамей Токтобаев (1880, Каракол уезди, Тоң болушу, Күн-Чыгыш айылы - 1981, Фрунзе) - кыргыздын жазма акыны, Жазуучулар союзунун мүчөсү (1957).
 
Окуп, жазганды өз алдынча үйрөнгөн. 1915-ж. жарым жыл жаңы ыкма мектебинде билим алган. 1916-20-ж. жергиликтүү бай-манаптарга жалданып, 1920-31-ж. айылдык башталгыч мектепте мугалим, 1929-ж. партия уюмуна секретарь, 1935-38-ж. колхоз башкармасынын председатели болгон. Чыгармачылыгы Октябрь революциясынан мурда эле башталган. Акын революцияга чейинки «Жетимдин жалбаруусу» (1900), «Зар» (1910), «Байкуш башым» (1913), «Актарма» (1915), «Булбул» (1914), «Текесчи» (1915) ж. б. чыгармаларында бай-манаптарды сынга алып, карапайым элдин муң-зарын, кайгы-кубанычын туюнткан. Революциядан кийин «Бизге жарык заман келди» (1919) жана «Кедей-дыйкандарга» (1921), «Ирилешкен колхозго» (1950), «Мен Москваны көргөндө» (1954), «Лениндин мавзолейи» (1954) ж. б. чыгармаларын жараткан. Шамен 1957-ж. чейин чыгармаларын басмага берген эмес, көптөгөн ырлары жоголуп кеткен. 1957-ж. Кыргызстан жазуучулар союзуна 4000 саптан турган ыр, бир нече поэмаларын тапшырган. 1961-ж. «Ырлар» деген биринчи поэтикалык жыйнагы жарыкка чыккан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шамгунов Шамиль Давлетович

Шамгунов Шамиль Давлетович (1937-ж.т., Бишкек) - физика-математика илимдин доктору (1995), проф. (2001). КМУну(1962), ФПИнин аспирантурасын (1965) бүтүргөн.
 
Беловодск кант заводунда цех бригадири, ФПИде окутуучу (2009), Кыргыз ССР ИАнын ФМИде кенже, улук, башкы илимий кызматкер, КМКТАУда проф., 1996-жылдан КРСУда проф. Чөйрө маселелеринде математикалык физиканын ыкмалары боюнча адис. 50дөн ашык илимий эмгеги жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шамал кыймылдаткычы

Шамал кыймылдаткычы - шамалдын кинетикалык энергиясын механикалык энергияга айландыруучу машина.
 
Анын жумушчу органы - шамал дөңгөлөгү I I шамал агымынын I I күчү менен валдын айлануусун механикалык энергияга айландырат. Шамал кыймылдаткычы каруселдик (калактары тик жасалат), барабан түрүндө (калактары горизонталдуу жасалган) болот. Калактарынын саны боюнча тез иштөөчү (калагы 4төн аз), орточо (4-8) жана жай иштөөчү (8ден жогору) болот. Сериялык түрдө чыгарылып жаткан Шамал кыймылдаткычынын шамал дөңгөлөктөрүнүн диаметри 10, 12 жана 18 м жана кубаттуулугу 7,4төн 29,5 кВттка чейин жетет. Ошондой эле кубаттуулугу 30-50 кВт болгон Шамал кыймылдаткычы чыгарылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Шалы

Шалы (Огуга), күрүч - дан өсүмдүктөр тукумундагы бир жана көп жылдык өсүмдүк.
 
20дай түрү негизинен Түштүк жана Чыгыш Азияда, Америкада, Африканын тропик, субтропик жана мелүүн климаттуу аймактарында өсөт. Эгилме Ш. бир жылдык өсүмдүк. Сабагынын бийиктиги 60-150 см. Жалбырагы ичке, уз. 2025 см, топ гүлү машакча. Даны кабыктуу, тоголок жана сүйрү. Вегетация мезгили 90-165 күн. 22-27°С температурада жакшы өсүп, мол түшүм берет. Шалынын 2 түрү (эгилме Ш. жана жылаңач же африка Шалысы) нымдуулукту көп талап кылгандыктан жаан-чачындуу, сугат жерлерде эгилет. Кытай, Япония, Индия, Индонезия, Бирма ж. б. өлкөлөрдө негизги азык-түлүк продуктусу болуп эсептелет. Акшагында крахмал, белок, май, суу бар. Шалынын саманынан мыкты кагаз, жип, калпак, бут кийим ж. б. жасалат. Улпагынан малга тоют даярдалат. Данынан медицинада колдонулуучу сапаттуу май алынат. Кытайда б. з. ч. 5 миң жыл мурда, КМШ өлкөлөрүнүн аймагында (Закавказье менен Орто Азияда) б*. з. ч. 3-2-кылымда айдала баштаган. Азыр ШалыТүндүк Кавказ, Төмөнкү Волга, Казакстан жана Орто Азияда (а. и. Кыргызстандын түштүгүндө), Украинада эгилет. 1 га жерден орточо эсеп менен 40 цден түшүм алынат. Шалынын КМШ өлкөлөрүндө эгилүүчү негизги сорттору: Краснодар - 424, Кубань - 3, Дон 163, Өзбек - 5 ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Шалом-Алейхем

Шалом-Алейхем (өз аты-жөнү - Шолом Нохумович Рабинович; 18. 2(2. 3.) 1859, Украина, Переяслав ш. - 13. 5. 1916, Нью-Йорк) - еврей жазуучусу.
 
Чыгармаларын еврей (иврит, идиш), орус тилдеринде жазган. «Сендер Бланк...» (1887), «Стемпеню» (1888), «Иоселе-Соловей» (1889), «Ташкын» (1906), «Катуутамаша» (1912), «Ярмаркадан кайтканда» (1915) романдарынын, ошондой эле «Чон утуш» (1915) драмасынын ж. б. чыгармалардын автору. «Сүт сатуучу Тевье» (кыргызчасы - 1966), «Бала Мотл» (1907) аңгемесинде карапайым адамдын, жаны замандын белсемдүү күрөшүүчүсүнүн кебете-кепширин түзгөн. Падышалык Россиядагы чыгармачыл инсандын жана Америкадагы еврей эмигранттарынын тагдырына «Адашып жүргөн жылдыздар» (1900-11) аттуу романын арнаган. Ш.-А-дин чыгармачылыгы еврей адабиятын дүйнөгө таанытууда зор салым кошкон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шалбаачылык

Шалбаачылык - өсүмдүк өстүрүүчүлүктүн бир тармагы, табигый жана эгилме чабынды менен жайыттан тоют даярдоонун теориялык негизин иштеп чыгуучу илим.
 
Шалбаачылыктын негизги продукциясы - чөп, сенаж, жашыл тоют. КМШ өлкөлөрүндө тоют шалбаадан башка саздак жер, талаа, чөлдөн да даярдалып, Шалбаачылык туруктуу тоют базасын түзүүдө маанилүү роль ойнойт. Шалбаачылыктын негизги милдети - табигый тоютка жарамдуу жерди жакшыртуу, түшүмдүүлүгүн арттыруу, эгилме чабынды жана жайыт түзүү, натыйжалуу пайдалануу. Шалбаачылык талаачылык жана мал чарбачылыгына тыгыз байланыштуу. Шалбаачылыкиштери шалбааны жакшыртуу, бадал жана таштан тазалоо; суу режимин жөнгө салуу, такыр жерге чөп сээп, аны азыктандыруу жана кайтадан айдап, дан жана чанактуу өсүмдүктөрдү себүү жолу менен жүргүзүлөт. Шалбаачылык Австралия, АКШ, Улуу Британияда, КМШ өлкөлөрүндө, а. и. Кыргызстанда жакшы өнүккөн. Кыргызстанда Шалбаачылык боюнча илимий изилдөөнү Кыргызстан жайыт жана тоют технология ИИИде жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Шалбаа буурчагы

Шалбаа буурчагы (Lathyrus) - өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумунун уруусу. Бир жана көп жылдык чөп.
 
Европа, Азия, Түндүк-Батыш Африкада 100, КМШ өлкөлөрүндө 60, Кыргызстанда 11 түрү белгилүү. Эгилме 8 түрү өстүрүлөт. Негизги сабагында жалбырак өспөйт. Сабагы төрт кырдуу, бийиктиги 15-20 см (1,52 мге чейин); башка өсүмдүккө жармашып, оролуп өсөт. Каптал бутактары негизги сабагынан узун. Жалбырагы сүйрү, бир же 2-4 жуптуу. Ton гүлү ак, сары, саргыч кызыл, кызгылт көк. Мөмөсү - кош канаттуу чанак, уругу түрдүү чоңдукта. Көпчүлүк түрү тоют өсүмдүгү. Кургакчылыкка чыдамдуу; жаанчыл жылы жакшы түшүм берет. Эгилме Ш. б. дан, көк тоют жана чөп алуу үчүн өстүрүлөт. Судан чөбү менен аралаш эгилгенде жылына эки чабылат. Кээ бир түрүнүн (Венеция Шалбаа буурчагы) саны азаюуда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Шакирт

Шакирт - устанын үйрөнчүгү; анын кесибин улантуучу.
 
Зергерчилик, жыгаччылык ж. б. сыяктуу кол өнөрчүлүк кесиптин белгилүү бир тармагын Шакирт үйрөнүп, аны терең өздөштүрүп, айрым учурда устатынан да озуп кеткен учурлар кездешет. Ошондон улам эл ичинде «устатынан шакирти өтүптүр» деген сөз калса керек.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Таалим
Шакиров Азизбек Бакаевич

Шакиров Азизбек Бакаевич (13. 1. 1963ж. т., Вишкек) - вет. илимдин доктору (2006). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни (1984), И. Арабаев атындагы КМПУну (2004) бүтүргөн.
 
1984-88-ж. Чүй обл-нун Кочкорбаев атындагы колхоздо ветврач, 1989-90-ж. Кыргыз ветеринария ИИИде илимий кызматкер, улук илимий кызматкер, 1990-93-ж. «Кыргыззооветснабпром» бирикмесинде төраганын орун басары, төрагасы (1993-95), КРдин Айыл чарба жана азык-түлүк министринин орун басары (1995-96), 1996-2001-ж. Бишкек эт комбинатынын директору, 2001-04-ж. КР Өкмөтүнүн алдындагы Антимонополиялык саясат мамлекеттик комиссиясында төраганын кеңешчиси, 2004-06-ж. КР Өкмөтүнүн алдындагы Антимонополиялык саясат мамлекеттик департаментинин директорунун кеңешчиси, Антимонополиялык саясат жана конкуренцияны өрчүтүү боюнча улуттук агенттиктин директорунун кеңешчиси, К. И. Скрябин атындагы Россия гельминтология институтунда (Москва ш.) Борбордук Азия боюнча эксперт (2007-14), 2014-жылдан КРдин Өкмөтүнүн алдындагы Ветеринария жана фитосанитариялык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекдиясынын директору болуп иштейт. Паразитология боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 2 момнографиясы, 4 китеби жарык көргөн, 2 патенттин автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шакардуулар

thumb|Blitum bonus-henricus
Шакардуулар – эки үлүштүүлөр классына кирген өсүмдүк тукуму. Бир, көп жылдык чөп же чала бадал, бадал, чада анча чоң эмес дарак. Сабагы ширелүү, жерге төшөлүп же тик өйдө өсөт, айрым учурда жалбыраксыз муунактуу. Жөнөкөй жалбырагы кезектешип жайгашат. Майда, көрксүз гүлү желекчесиз, бир же эки жыныстуу, татаал топ гүлгө чогулган. Мөмөсү – кургак же ширелүү, бир уруктуу кутуча. Жер жүзүндө 1500дей, Кыргызстанда 100 ашуун түрү кездешет. Алар шор, чөл, жарым чөл, деңиз жээгинде, айдоодо, таштанды ташталган жерде, огороддо, бакчада, туздуу саздакта жана башка өсөт. Айрым урууларынын түрлөрү (Алабата, шакар чөп) кезегинде самын жасоо үчүн кеңири пайдаланылган, азыр самынды жетиштүү санда башка орг. заттардан жасалып жаткандыктан Ш. пайдаланылбай калган. 

Колдонулган адабияттар
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өсүмдүктөр
Шагинян Мариэтта Сергеевна

Шагинян Мариэтта Сергеевна (21. 3(2.4). 1888, Москва - 20. 3. 1982, ошол эле жер) - орус совет жазуучусу, филология илимдин доктору (1946). Социалисттик Эмгектин Баатыры (1976), Армян ССР ИАнын корр. мүчөсү(1950), Жогорку аялдар курсунун тарыхфилос. ф-тин бүткөн (1912).
 
1906-19-ж. газеталарда иштеген. Октябрь революциясынын жеңиши чыгармачылыгына кеңири жол ачкан. Анын туңгуч көлөмдүү чыгармасы - интеллигенция турмушун чагылдырган «Тагдыр» (1923) романы. Ал агитациялык, укмуштуу окуялуу «МессМенд» аттуу повестинин сериялары (1923-25) менен таанылган. «Гидроцентраль» (1930-31) романында социалисттик курулуш, адамдардын ортосундагы жаңы мамилелер баяндалган. «Советтик Арменияга саякат» (1950; СССР мамлекеттик сыйл., 1951) сыяктуу очерктерди жазган. «Ульяновдордун үйбүлөсү» (1938,1957 - Лениндик сыйл. 1972), «Биринчи бүткүл россиялык» (1965) романдарында жана очерктеринде Россиянын 19-кылымдын 70-жылдарындагы тарыхын хроникалуу чагылдырган. Чыгармалары көп тилдерге (а. и. кыргызчага да) которулган. Эки Ленин, үч Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси», Октябрь Революциясы, Эл Достугу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шавва Кузьма Иванович

Шавва Кузьма Иванович (1925-ж. т., Казакстан, Костанай обл., Чоң-Чураков району, Бирюкевка айылы) - техника илимдин доктору (1975), проф. (1985).
 
Балашиха шаарында бүткүл союздук айыл чарба институтун (1957), Кыргыз ССР ИАнын аспирантурасын (1964) бүтүргөн. Херсон айыл чарба институтунда илимий кызматкер, доцент, кафедра башчысы, КР УИАда Суу энергетикасы жана суу маселелери институтунда башкы илимий кызматкер болуп эмгектенген. Ресурстарды комплекстүү пайдалануу жана коргоо боюнча адис. 110 дон ашык илимий эмгеги, а. и. 5 монографиясы жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шабдан шаар калдыгы

Шабдан шаар калдыгы - 11-13-кылымдарга таандык археологиялык эстелик.
 
Чоң-Кемин өрөөнүндөгү Шабдан айылынын батыш жагында жайгашкан. Тик бурч формада, жактарынын уз. 490x860 м. Сакталып калган дубалдардын бийиктиги 2-5 м, жазылыгы 18-20 м. Дубалдары мунаралар менен бекемделген. Дубалдын сыртын бойлой жазылыгы 8 м, тереңдиги 2 м ан казылган. Археологиялык казууда 11-13-кылымдарга мүнөздүү айнектен жасалган кооз идиш-аяктардын сыныктары, чийки жана бышкан кыштар табылган. Эстеликти археолог П. Н. Кожемяко изилдеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Археология
Шабазит

Шабазит, хабазит - минерал, цеолиттер тобундагы силикат, (Са, К2, N82, Sr)(Al2Si408)-6H20.
 
Хим. курамы катиондору боюнча өзгөрүлмөлүү келет. Кристаллдары ромбоэдр формасында. Тарамча, майда друз, секреция түрүндө кездешет. Катиондук курамына жараша Шабазит минералдардын сериясы болуп саналат. Ага негизинен шабазит-Са, шабазит-Na, шабазит-К жана шабазитSr кирет. Саргыч же кызгылт тактары бар ак түстү (айрымдары түссүз), айнектей жылтырайт, тунук. Катуулугу 4,5, тыгыздыгы 2,082,1 г/см3, морточо Жалынга кармаса көбөт, оңой менен ээрибейт. Туз кислотасында ажырайт. Негизинен, эффузия тоо тектериндеги боштуктарда, кээде сланецтин жана метаморфдошкон кристаллдык акиташтын жаракаларында башка цеолиттер, кальцит жана кварц менен чогуу таралган. Гидротермде пайда болгон тарамдарда жана кайнар булак чөкмөлөрүндө да учурайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Шаар калкы

Шаар калкы - шаарда жашаган эл.
 
Анын басымдуу бөлүгү өнөр жайында, транспортто, соодада, тейлөө чөйрөсүндө, илимий жана билим берүү мекемелеринде эмгектенип, эмгекке жарамдуулардын үлүшүнүн жогорулугу, үй-бүлөнүн чакандыгы, социалдык мобилдүүлүгү ж. б. менен айырмаланып турат. Өлкөнүн же белгилүү бир аймактын урбанизация деңгээли Шаар калкы менен айылкыштак калкынын сандык катышы аркылуу аныкталат. Шаар калкынын үлүшү тез көбөйүүдө, алсак 1800-ж. дүйнө калкынын 3% шаарда жашаса 1990-ж. 43% ке жеткен. Европа калкынын 72%и шаарда жашайт, Азияныкы 27%, Түндүк Американыкы 75%, Латын Америкасыныкы 67%, Австралия менен Океанияныкы 77%. Кыргызстанда Ш. к. 1,8 млндон ашык (2009).

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4