Грыжа

Грыжа — ички органдардын же ткандардын аларды кармап турган булчуң же туташтыргыч ткандардын алсыз жери аркылуу сыртка жылып чыгышы менен мүнөздөлгөн патологиялык абал. Грыжа ар кандай анатомиялык аймактарда пайда болушу мүмкүн жана көлөмү, жайгашкан жери жана клиникалык белгилери боюнча айырмаланат. 

 Негизги түрлөрү 

 1. Чурай (ингвиналдык) грыжа 
Чурай грыжасы (ингвиналдык грыжа) — эң кеңири таралган түрү. Ичегинин бир бөлүгү курсак дубалынын алсыз жери аркылуу чурай аймагына чыгып кетет. Бардык грыжалардын болжол менен 70–75% ушул түргө туура келет.

Себептери:

 Булчуңдардын алсырашынан
 Карылык
 Катуу физикалык жүк
 Узакка созулган жөтөл
 Операция же жаракат

Түрлөрү:

 Түз чурай грыжасы — түздөн-түз курсак дубалынын алсыз жеринен чыгат.
 Кыйыр чурай грыжасы — чурай каналынан өтүп, көбүнчө тубаса алсыздыкка байланыштуу пайда болот.

 2. Хиаталдык (диафрагмалдык) грыжа 
Хиаталдык грыжа — ашказандын жогорку бөлүгү диафрагмадагы кызыл өңгөч өтүүчү тешик аркылуу көкүрөк көңдөйүнө жылып кеткенде пайда болот.

Себептери:

 Ич көңдөйүндөгү басымдын жогорулашы
 Семирүү
 Кош бойлуулук
 Жаш куракка байланыштуу булчуңдардын алсырашуусу

Бул түрү көбүнчө күйдүргү жана рефлюкс менен коштолот.

 3. Киндик грыжасы 
Киндик грыжасы — ичегинин бир бөлүгү киндик шакегинин алсыз жери аркылуу чыгып, киндик аймагында томпок болуп көрүнөт.

Көп кездешет:

 Жаңы төрөлгөн ымыркайларда
 Кош бойлуу аялдарда
 Ашыкча салмактагы адамдарда

 4. Феморалдык грыжа 
Феморалдык грыжа — ичегинин бир бөлүгү сан каналы аркылуу чыгып, сандын үстүңкү бөлүгүндө пайда болот.

Бул түрү сейрек кездешет жана көбүнчө:

 Аялдарда
 Кош бойлууларда
 Семиз адамдарда байкалат

 5. Обтуратор грыжа 
Обтуратор грыжа — жамбаш түбүндөгү сейрек кездешүүчү грыжа түрү. Көбүнчө сырттан байкалбайт жана ички ооруу менен мүнөздөлөт.

Көбүнчө:

 Катуу арыктап кеткен адамдарда
 Көп төрөгөн аялдарда кездешет

 6. Спигелия грыжасы 
Спигелия грыжасы — ичке ичегилер курсак дубалынын каптал катмарлары аркылуу чыгып кеткенде пайда болот. Кээде «каптал карын грыжасы» деп да аталат.

 7. Диастаз ректи (Rectus abdominis булчуңдарынын ажырашы) 
Диастаз ректи — курсак булчуңдарынын ортосунда ажырым пайда болуп, ички органдар томпойуп көрүнгөн абал. Бул толук грыжа болбосо да, грыжага окшош көрүнүш жаратат.

 8. Операциядан кийинки (кесилген) грыжа 
Инцизиялык грыжа — мурда жасалган операциянын кесилген жеринде булчуң алсырап, ошол аймактан ички органдардын чыгып кетиши.

 9. Диафрагмалдык грыжа 
Диафрагмалдык грыжа — ич көңдөйүндөгү органдардын диафрагманын тешиктери аркылуу көкүрөк көңдөйүнө чыгып кетиши.

Бул:

 Тубаса болушу мүмкүн
 Жаракаттан кийин пайда болушу мүмкүн

 Пайда болуу убактысына жараша 

 Тубаса грыжа — төрөлгөндө же төрөлгөнгө чейин пайда болот.
 Жашоодо пайда болгон (сатып алынган) грыжа — кийинчерээк булчуңдардын алсырашынан же күч келүүдөн улам өнүгөт.

оорусунун өзгөчө омурткадан кармаган түрүнүн пайда болуу тарыхы тууралуу ар кандай божомолдор бар. Алардын бири бир кездерде динозаврлардын өлүп калуусунун себеби тууралуу теорияга кайрылсак "илгери планета сууктап кетип, динозаврлар тамак таба албай кырылып калган" деп айтып келишкен. Себеби "динозаврлар тамак таба албай калышканда өйдө көтөрүлүп басууга туура келген. Алар өйдө көтөрүлүп турганда бел омурткаларына күч келип, натыйжада алар омуртка ооруларына чалдыгып кырылып калган" деген окумуштуулардын божомолдуу теориялары бар. Ал эми адамзаты тууралуу айта турган болсок, адамда эртеден кечке чейин эки буттап басуунун натыйжасында омурткага, өзгөчө бел тушка күч келет. Ошондуктан белде грыжа оорусу көп кездешет. Экинчи кезекте моюн жана баш турат. Себеби моюн дайым кыймылда болуп турат. Эң акыркы аз кездешкен грыжа бул көкүрөк тушта кезигүүчү грыжа.

Грыжа оорусу кайсы учурда пайда болот?

Омуртканын сөөгү менен кемирчегинин ортосунда жүргөн патологиялык процессти биз остеохондроз деп айтып коёбуз. Омуртка сөөгү менен кемирчегинин ортосундагы пайда болгон патологиялык процесс­тин өзү грыжа деп аталат. Грыжа эмнеден пайда болорун жөнөкөй тил менен түшүндүрө турган болсок, ар бир омуртканын ортосунда диск болот. Ал диск үч функцияны аткарат. Биринчиси амортизация, анын жардамы менен адамдар чуркап, секире жана олтура алса, экинчи функция адамды эңкейтип, чалкалатып жана капталдатып кыймылдатат. Ал эми үчүнчү функция омуртканы бири-биринен ажыратпай же жармаштырбай бир калыпта кармап туруучу кызматты аткарат. Мына ошол дисктердин ичинде ар биринин өзүнчө басымы бар. Эки омуртканын ортосундагы дисктеги басым омуртканын кыры менен бирдей болуш керек. Ошондо гана ал нормалдуу болот. Эгер омуртканын кыры менен бирдей болбой бир тарапка чыгып кетсе, анда анын эки себеби бар. Биринчиси, биздин вертикалдуу басканыбыз, экинчиси, зат алмашуунун бузулушу. Негизи, эки омуртканын ортосундагы диск 80 пайыз суу жана 10 пайыз белоктон турат. Мына ушул дисктин химиялык зат алмашуусу бузулганда суу азая баштайт. Суу азая баштаганда диск жарылып, ал жарылганда жүлүндү тебет. Натыйжада, диск менен жүлүндүн ортосунда келишпестиктер күч алат. Келишпестик ортосунан, оң жана сол тарабынан башталат. Эгер ортосунан тепсе, анда борбордук грыжа деп коёт. Бул учурда эки буту тең алмак-салмак, же бир эле учурда эки буту тең оорушу мүмкүн. Ал эми оң жагынан жүлүндү кысса, анда таасирин оң бутка берет да, оң буту жана бели ооруйт. Ушул эле көрүнүш сол жагынан болсо, анда оорунун таасири сол бутуна жана белине берет. 

Грыжа оорусунун белгилери

Грыжа моюн омурткадан кармаган учурда адамдын колдору чымырап, талып уюп, көтөрүлбөй, баш оорусу күчөйт. Эгер грыжа көкүрөк омурткадан кармаган болсо, анда адамдын жүрөгү кысылат. Ал эми грыжа бел омурткасынан кармаган учурда кысылган нервден улам бутка кан аз кетип, натыйжада бут арыктап, сөөктөр кичирейип, буттун баш бармагы жансыз боло баштайт. Бул учурда бел, жамбаш жана бут сөөктөр ооруйт.

Грыжа оорусун алдын алуу
 
Адамзат омуртка грыжасын алдын алууга болот. Ал үчүн биз балдарыбызды мектепте жана бала бакчада жүргөн кезинде эле анын омурткасын рентгенге тарттырып коюшубуз зарыл. Себеби биз рентгенге түшүү менен тубаса патологиянын бар же жогун аныктайбыз. Эгер кичинекей балада тубаса патология болсо, анда дарыгер ага туура багытты көрсөтүп, ал спорттун кайсы түрү менен машыкпоосу, же кандай кесипти аркалабашы керек экенин түшүндүрүү керек. Баланын тубаса патологиясы аныкталып, бирок бала спорт менен машыгууну каалап жатса, анда дарыгер ага ылайыктуу спорттун түрү менен машыгууга болорун түшүндүрүүсү зарыл. Мындан тышкары, бул оорудан жабыркагандар ашыкча салмак күтпөш керек. Ашыкча салмак бел омурткага күч келтирет. Ооруган адамдар кандай жумушта иштебесин кыймыл-аракетти көбүрөөк жасап жүрсө жана дарыгердин айткандарын кынтыксыз аткарса, бул оорудан алыс боло алат. 

 Колдонулган адабияттар 

 Тышкы шилтемелер