Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Давыдов Лев Константинович

Давыдов Лев Константинович (19. 10. 1893, Ташкент – 12. 12. 1968, Санкт-Петербург) – географ-гидролог, география илимий доктору (1947). Орто Азия гидрометеорология институтунун директору (1930–33). 1933–35-ж. Санкт-Петербургдагы мамлекеттик гидрология институтунда иштеген. 1938-жылдан Санкт-Петербург университетинин гидрология 
кафедрасынын башчысы. Суу кадастрын түзүүдө демилгечи жана жетекчилердин бири. Агын суулардын пайда болушунун жана режиминин физ.-геогр. закон ченемин изилдеген. Давыдовтун ысмынан Ак-Шыйрак кырка тоосундагы мөңгү аталган. 
Эмгектери: Классификация рек Средней Азии по типу их питания // Зап. Гос. Гидрологического ин-та. 1933, т. 10; Водоносность рек СССР, её колебания и влияние на неё физико-географических факторов. Л., 1947; Гидрография СССР, 
ч. 1–2. Л., 1953 – 55; Общая гидрология. Л., 1958 (совм. с Н. Г. Конкиной). 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория: Инсандар
Дагстан тилдери

Дагстан тилдери – кавказ тилдери (ибер-кавказ) уясынын түндүк-чыгыш тармагына кирген тилдердин тобу. Дагстан тилдери өз ара бир нече топко жана өзүнчө тилдерге бөлүнөт: 1) авар-андцез тобу (авар, анд, ботлих, годоберин, карата, ахвах, багулал, тиндин, чамалин, цез, хварши, гинух тилдери); 2) лак тили; 3) даргин тили, 4) лезгин тобу (лезгин, табасаран, агул, рутул, цахур, крыз же жек, будух, хиналуг, арчин, удин). Дагстан тилдери жөнүндөгү изилдөөлөр 18-кылымдын аягы – 19-кылымдын башында жарыялана баштаган. Дагстан тилдеринин фонетикалык жана грамматикалык түзүлүшүндө чоң айырмачылыктар бар. Алгач араб, 1928–38-ж. латын жазмасын пайдаланышкан. 1938-жылдан орус графикасынын негизинде түзүлгөн жазууга өткөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Тил илими
Дадаизм

thumb|220px

Дадаизм ( – кичинекей ат, жыгач ат; баланын былдырагы) – 1916–22-ж. модернисттик көркөм-адабий агым. Дадаизм Швейцарияда анархиячыл интеллигенциянын чөйрөсүндө жаралган. Анын 1-дүйнөлүк согушка болгон нааразылыгы иррационализм, нигилисттик антиэстетизм, өзүнчө бир көркөм чыгармачыл бейбаштык сөздөр менен үндөрдү ой келди айкаштыруу (Т. Тцара, Р. Гюльзенбек, М. Янко), түшүнүксүз жазуу, туура эмес чиймелер, эп келишпеген буюмдардын топтому (М. Дюшан, Ф. Пикабиа, М. Эрнст, Х. Арп) аркылуу чагылдырылган. Согуштан кийин француздук «абсолюттук дадаисттер» социалдык маңызсыз искуство үчүн күрөшкөн (А. Бретон, Тцара), ал эми немис «саясий дадисттери» милитаризм менен буржуазия түзүлүшкө каршы чыгышкан (Ж. Грос, Ж. Хартфилд).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Көркөм өнөр
Далай-лама

Далай-лама (тибет. – дин окутуучусу) – Тибеттеги лама чиркөөсүнүн жогорку дин башчысынын наамы. Алгач 1578-ж. тибеттик буддизмдеги Гло (гэлуг-ба) агымынын башчысы Сонам Гьяцого моңгол башкаруучусу Алтан хан тарабынан ыйгарылган. Гло агымын Зуңхаба (Цзонкаба, 1357–1419) негиздеген. Анын мураскору Юантан-Хамцо (1589–1616) бүткүл Тибетке Гло агымын жайылтып, диний гана эмес, башкаруучулук бийликке да ээ болгон. Ламаизмде Далай - лама өлбөйт, анын жаны өзү өлгөндө жаңы төрөлгөн балага «көчөт» деген ишеним бар. Мураскор Далай - лама өлгөн учурга тушма-туш төрөлгөн тибеттик балдардан атайын салт боюнча тандалат. 1951-жылдары Тибет Кытай тарабынан оккупацияланып, анын курамындагы автономиялуу районго айланган. 1959-ж. кытайлардын саясатына каршы Тибет эли көтөрүлүш чыгарып, Далай - лама XIV жеңилген көтөрүлүшчүлөрдүн бир тобу менен Индияга кеткен. (Далай - лама I – Гендун-Друб (1391–1474), II – Генден Гьяцо (1475–1542), III – Сонам Гьяцо (1543–88), IV – Йонтен Гьяцо (1589–1617), V – Нгаванг Лобзанг Гьяцо (1617–82), VI – Цаньян Гьяцо (1683–1706), XIII Д.-л. – Тубтен Гьяцо (1876–1933), Далай-лама XIV – Тензин Гьяцо (1938-жылдан).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория: Тарых
Далай-лама XIV

thumb|200px|Тензин Гьяцо (2012)

Далай - лама XIV, Тензин Гьяцо – (6. 7. 1935-ж. т., Амдо провинциясы, Такцер кыштагы) – будда ишмери, тибет элинин рухий жана саясий лидери. 3 жашында Далай - лама XIIIнүн ордуна тандалып, Далай - лама XIV деп аталган. КЭР аскерлери Тибетти басып киргенде, 16 жаштагы Далай - лама XIV мамлекет башчысынын милдетин мойнуна алган. 1954-ж. Пекинге келип, Мао Цзэдун менен жолуккан. Бирок, Тибетте коммунисттик реформалар жүргүзүлгөн. 1959-ж. Лхаста элдик көтөрүлүш чыгып, аны Кытай армиясы күч менен баскан. Далай - лама XIV жана жеңилген көтөрүлүшчүлөр Индияга чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Дхарамсалда (Индия, Химачал-Прадеш штаты) Далай - лама XIV кайрадан КЭРге кошулууга макул болбогон тибеттиктерди колдоп, тибет өкмөтүн түзгөн. 1963-ж. Далай - лама XIV Тибеттин демократиялык конституциясын иштеп чыккан. Конституция боюнча жогорку бийлик Далай-ламадан Элдик ассамблеяга жана анын өкмөтүнө өткөн. Учурда тибеттик эмиграциялык администрацияда саясий бийликти Далай - лама эмес өкмөт менен парламент жүргүзөт. Далай - лама расмий түрдө рухий функцияларды жүргүзөт, бирок ошону менен бирге ал улуттук лидер катары каралат. Далай - лама XIV АКШ, Улуу Британия, Франция жана башка көптөгөн өлкөлөрдүн жетекчилери менен жолугуп, БУУга кайрылуу жасап, Тибеттин эгемендүүлүгү жөнүндө проблеманы тынчтык жолдор менен чечүүгө аракеттенген. 1987-ж. КЭРдин курамындагы Тибет автономиясын түзүүгө макулдугун билдирген. 1989-жана башка бейпилдикти жаратуучу иштери үчүн Далай - лама XIVгө Нобель сыйлыгы ыйгарылган. Далай - лама XIVнүн ой-пикирлери, сунуштары «Жаңы миң жылдык үчүн этика» китебинде (1999) чагылдырылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Тарых
Категория:Инсандар
Категория:Тибет
Категория:Дин
Далайнор

thumb|Далайнор.

Далайнор (моңгол далай – ыйык, нор – көл, деңиз; кытайча – Хулуньчи) – Кытайдын түндүк-чыгышындагы көл. Барга бөксө тоосунда. Аянты (толгон кезде) 1100 км2дей. Тереңдиги 6–9 м (суунун өлчөмүнө жараша жыл сайын өзгөрүп турат). Кер-Өлөң жана Орчунгол суулары куят, көл толгон мезгилде андан агып чыккан суу Аргунга кошулат. Жээги жапыз, айрым жери саздуу, чыгыш жээгинде кумдуу жерлер бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Кытай
Категория:Көлдөр‎
Жан Лерон Д’Аламбер

Д’аламбер Жан Лерон (16.11.1717, Париж – 29.10.1783, ошол жер) – франциялык математик жана философ-агартуучу, Париж ИАнын (1754), Петербург ИАнын (1764) жана башка академиялардын мүчөсү. Дидро менен бирге «Энциклопедия» чыгар ган. Д’аламбер математика, гидродинамика, астрономия, физика илимдерин байытууга салым кошкон. «Динамика жөнүндө трактат» (1743) деген эмгегинде динамика маселелерин келтирип, материалдык ар кандай системанын кыймыл-аракеттеринин дифференциялоочу теңдемелерин түзүүнүн жалпы эрежелерин биринчи ачкан. Анын философиялык эмгектеринин маанилүүлөрү: «Энциклопедия» үчүн жазылган «Илимдердин чыгышынын жана өнүгүшүнүн очерки» (1751) макаласы, «Философиянын элементтери» (1759) эмгеги. Д’аламбер феодалдык-клерикалдык көз карашка каршы күрөшкөн, сенсуализмди жактап, философиянын негизги маселелерин чечүүдө скептизицимге ыктаган. Д’аламбердин көз карашын Дидро «Д’Аламбердин түшү» (1769) аттуу эмгегинде сынга алган.
 
Ад.: Энгельс Ф. Диалектика природы. М., 1955; Добровольский В. А. Даламбер, М., 1968; История математики. М., 1972. Т. 3.
 Астрономия илиминин өнүгүшү. – Мамбетакунов Э., Калыбеков А. – Ж.Баласагын атындагы КУУ, Бишкек, 2014. – 240 б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Билим берүү
Категория:Агартуучулар
Категория:Физиктер‎
Категория:Астрономдор‎
Категория:Педагогика
Дал келүү абалы

Дал келүү абалы – ар түрдүү заттардын чен-өлчөмдөрү (температура Т, басым Р, өздүк көлөм V жана башка.) маанилери боюнча дал келген абалы. Келтирилген чен-өлчөмдөр аркылуу берилген абалдын теңдемеси бардык заттар үчүн бирдей жана аны дал келүү закону дейт. Бул закон жаңы заттын касиетин изилдөөдө колдонулат. Дал келүү абалы квант эффектиси болбогон жогорку температурада жана молекула аралык өз ара аракет энергиясынын аралыкка көз карандылыгы бирдей болгон заттар үчүн туура жана так аткарылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Жалпы химия
Даллас шаары

thumb|Даллас.

Даллас – АКШнын түштүгүндөгү шаар (1856). Техас штатында. Тринити дарясынын боюнда. Калкы 1,2 млн (2007, агломерациясында 6,1 млн) Эл аралык аэропорту бар. АКШнын түштүгүнүн ири экономика-соода-финансы борбору жана жолдор тоому. Түштүк нефть-газ өнөр жайынын уюштуруу борбору. Ири авиа ракета-космос, радиоэлектроника, прибор куруу, нефть-газ өнөр жай үчүн жабдуу, тамак-аш, тигүү, полиграфия, кагаз, химия (самын жана жасалма жуучу каражаттар) өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, музей, театрлар бар. Далласта президент Ж. Кеннеди атылган (1963). Эл аралык конкурстар (органчылардын), ярмаркалар өткөрүлүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:АКШ шаарлары‎
Далмат аралдары

thumb|Далмат аралдары

Далмат аралдары – Адрия деңизиндеги архипелаг. Хорватияга карайт. Аянты 2,5 миң км2дей. 1000ден ашык аралдан турат. Эң ири аралдары: Крк, Брач, Црес, Хвар, Корчула. Балкан жарым аралынын батыш жээгинин төмөн чөгүшүнөн жана Динара тайпак тоосунун этегиндеги айрым жерлерин суу жайпап калышынан пайда болгон. Булуң-буйтка жана кысыктар (далмация тибиндеги жээк) көп. Негизинен акиташ тегинен турат; карст кубулушу өөрчүгөн. Кокту-колоттуу дөбө жана жапыз тоолор (бийиктиги 778 мге чейин) басымдуу. Жер ортолук деңиз бадалдары өсөт. Жүзүм, жемиш багы, зайтун дарагы өстүрүлөт. Цитрус плантациялары, деңиз климаттык курорттору, улуттук сейилбактары бар. Туризм өнүккөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Аралдар‎
Категория:Хорватия
Жон Дальтон

thumb|200px

Дальтон (Долтон) Жон (6.9.1766, Улуу Британия, Иглсфилд – 27.7.1844, Манчестер) – англиялык химик жана физик, Лондон Король коомунун мүчөсү (1822). Париж ИAнын (1830), чет өлкөлүк ардактуу мүчөсү, Кендалда жана Манчестерде математикадан сабак берген. Манчестердеги адабий-философиялык коомдун мүчөсү (1794), секретары (1800) жана төрагасы (1817) болгон. Эселик катыш законун ачкан (1803); «атомдук салмак» түшүнүгүн киргизип, биринчи болуп бир нече элементтердин атомдук салмагын (массасын) аныктаган. Газ закондорун ачып (1801 жана 1803), кийин алар Дальтондун атынан аталган. Көрүү кемтигин алгач баяндаган (1794; өзү ооруган), кийинчерээк ал дальтонизм деп аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Инсандар
Категория:Жалпы химия
Далянь шаары

thumb|Далянь.
Далянь (ор. Дальний, яп. Дайрен)– Түндүк-Чыгыш Кытайдагы шаар. Сары деңиздин Даляньвань булуңундагы ири порт (жылына 145 млн т. жүк ташылат). Ляонин провинциясында. Калкы 2,1 млн (2007). Балык кармоочу база. Кеме жана машина куруу, химиялык нефть ажыратуу, текстиль, тамак-аш өнөр жай бар. 1898-ж. Циннива кыштагын Россия Кытайдан убактылуу ижарага алып, анын ордуна Дальний шаарын негиздеген. 1904–05-ж. орус-япон согушунда Япония басып алган. Советтик армия 1945-ж. августта бошоткон. 1945-ж. совет-кытай келишими боюнча Кытай өкмөтү эркин порт атаган; порттун пристаны жана кампалары Советтер Союзуна 30 жылга ижарага берилип, 1950-ж. КЭРге акысыз кайтарылган. Далянь – илим жана билимдин ири борбору. Анда 300дөн ашык илимий-изилдөөлөр институту, 17 университет менен институт, музейлер, сүрөт галереясы, зоопарк, куштар паркы (1991; куштардын 1000ден ашык түрү), аквапарк бар. Жыл сайын эл аралык ярмаркалар (пиво фестивалы, 1999; дүйнөдөгү эң ири, «Октоберфеста» Мюнхен фестивалынан кийинки) өткөрүлүп турат. Туризм өнүккөн. Даляньга жакын көптөгөн кендердин (анын ичинде алмаз) запасы бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Кытай
Категория:Шаарлар‎
Дампир Уильям

thumb|Уильям Дампир (1697–1698).

Дампир Уильям (William Dampier) (8.6, 1652, Сомерсет графтыгы, Йовилге жакын – март, 1715, Лондон) – англиялык деңиз сүзүүчү, окумуштуу, соодагер жана деңиз каракчысы. Үч жолу дүйнөнү айланып сүзгөн. Бир нече жыл Вест-Индияда жүрүп, океанга байкоо жүргүзгөн. Австралиянын түндүк-батышы аркылуу сүзүп өтүп, бир нече аралдар тобун (анын ичинде Дампир аралы) жана майда аралдарды ачкан. Тынч океандын түштүк аймагынын картасын түзгөн жана сүрөттөп жазган. Ал 1691-ж. Англияга кайра кайтып, саякаты тууралуу бир нече китеп (анын ичинен «Жаңы Голландияга саякат» жана башка) жазган. Дампирдин «Шамалдардын багыты» деген эмгеги метеорология үчүн өтө баалуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Географтар‎
Данакерлөө

Данакерлөө – атайын данакерди көлкүлдөтө эритип, аны металл тетиктердин кошула турган жерине куюп, бири-бирине бириктирүү. Данакерлөө негизинен металл тетиктери бири-бири менен, ал эми айрым учурда карапа, айнек жана башка металл менен бириктирилет. Данакерлөө кол менен, ошондой эле механикалаштырылган же автоматташтырылган атайын курулмада жүргүзүлөт. Данакердин эрүү температурасына карата катуу жана жумшак данакерлөө болуп айырмаланат. Айрым учурда электр, газ горелкасы же жогорку жыштыктагы токтун жардамы менен ысытуу аркылуу индукциялык, тиймектүү жана жаалуу данакерлөө пайдаланылат. Металлдарды бекем бириктирүү үчүн алардын данакерленүүчү жери жакшы тазаланып, даты, майдын тактары кетирилиши зарыл. Данакерлөө радиоаппаратура, прибор куруу, металл идиштерди жасоо жана башка өнөр жай тармактарында кеңири колдонулат. Кыргыз зергерлери менен усталары ат жабдыктарын, кыз-келиндердин асем буюмдарын, кемер-курларды, мергенчилик, жоокердик курал-жарактарды, сандык, чыгдан, ала бакан сыяктуу үй эмеректерин жасоодо жана кооздоодо данакерлөөнү кеңири колдонушкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Этнография
Дан жана дан азыктарын сактоо

Дан жана дан азыктарын сактоо – дан жана дан азыктарынын салмагы менен сапатын сактоо үчүн жүргүзүлгөн чаралар жыйындысы. Бул чаралар туура уюштурулса, дандын салмагы, сапаты толук сакталып, коромжуга аз учурайт (бир жылда 0,08–0,3% салмак жоготот). Дан негизинен кургак, муздак жана абасыз жерде сакталат. Кургак сактоодо газ алмашуу жана ным аз болгондуктан, данды бузуучу микроорганизм менен дан зыянкечтери өөрчүбөйт. Муздак сактоодо температура төмөн (8°С жана андан да төмөн) болгондуктан, микроорганизм менен курт-кумурскалардын көбөйүүсү токтойт. Абасыз жерде, башкача айтканда аба кирбеген жайларда (мисалы, силос чуңкуру) дан зыянкечтери (курт-кумурскалар, кенелер) таптакыр өөрчүбөйт. Дан эгиндери кампаларда, акшак азыктары кендир каптарда сакталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Дан азыктары
Категория:Технология
Данилевский Николай Яковлевич

Данилевский Николай Яковлевич [4(16).12. 1822, Ливенский уезди, Орлов губерниясы, Остров кыштагы – 7(19).11.1885, Тифлис (азыркы Тбилиси)] – орус философу, биологу, публицисти, панславизм идеологу. Данилевский баарына бештен белгилүү: байыркы орто кылым жана жаңы тарых болуп бөлүнгөн бирдиктүү дүйнөлүк тарых деген концепцияны четке каккан. Ал «Россия жана Европа» аттуу китебинде (1869) биология организмдер сыяктуу өз бет алдынча обочолонуп өсүп-өнүгүүчү «маданий-тарыхый типтер» (цивилизациялар) деген теориясын киргизген. Бул теория кийин О.Шпенглердин жана А.Тойнбинин локалдык (аймактык) цивилизациялар деп аталган концепцияларына негиз болгон. Ар бир тип өзүнүн жаралуу, телчигүү, гүлдөө жана соолуп-өчүү доорлорун басып өтөт. Данилевский өз китебинде маданий-тарыхый жактан өнүгүүнүн 10 тибин: египет, кытай, байыркы семит (ассирия-вавилон-финикия-халдей), индия, иран, еврей, грек, рим, жаңы семит (араб), европа (роман-герман) цивилизацияларын атаган. Анын пикири боюнча тарыхта жаңыдан жаралып жаткан 11-маданий-тарыхый тип – славян цивилизациясы. Ал буга чейинки цивилизациялардан алда канча жогору турат жана келечектүү деп эсептеген.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан:энциклопедия

Категория:Инсандар
Данилов Семён Петрович

Данвлов Семён Петрович [7(20). 10. 1917, азыркы Якутия, Мытах наслеги – 27.11.1978, Якутск] – якут акыны. 1961-ж. СССР Жазуучулар союзунун алдындагы Жогорку адабий курсту бүтүргөн (1957). Чыгармалары 1937-жылдан жарыялана баштаган.Данвлов «Аңгемелер» (1945) «Менин мекеним» (1949), «Бейкут шаар» (1958), «Досумдун жүрөгү» (1960), «Алас жылдыздары» (1967), «Манчаранын акбоз аты» (1969), «Бүркүттүн бактысы» (1973), «Жер үнү» (1977), «Менин Алтын Казык жылдызым» (1980) жана башка чыгармалардын автору. Ырларында өз элинин тагдыры жөнүндөгү лирикалык ой-толгоолорун камтыган. Бир нече ыр, поэмасы кыргыз тилине которулган. Данвлов Кыргызстанда болуп, кыргыз элинин жетишкендиктери жөнүндө ырлар жазган. РСФСР дин М. Горький атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1971). Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан:энциклопедия

Категория:Инсандар
Даниялыктар

Даниялыктар, дандар (өздөрүн дан- скере деп аташат) – Даниянын негизги калкы. Швеция, Норвегия, Германия (Шлезвиг-Гольштейн жери), АКШ, Канада, Австралияда да жашашат. Саны 5,7 млн киши, анын ичинде 5,1 млну Данияда (2000). Даниялыктар дания (дан) тилинде сүйлөшөт. Даниялыктардын көпчүлүгү лютеран, калгандары протестант жана католик дининде. Даниялыктардын түпкү теги биздин заманга чейин 3-миң жылдыктын аягында Даниянын азыркы аймагына Скандинавия аралынан көчүп келишкен кимврлер, юттар, англдар, сакстар сыяктуу герман уруулары, 5–6-кылымда Түштүк Швециядан келген дан уруулары (өлкө ошолордун атынан Данмарк же дандар жери деп аталган) деген божомолдор бар. Алар фриздер, Балтика өндүрүндөгү славяндар менен аралашып, бир этноско биригип кеткен. Викингдердин үстөмдүгүнүн тушунда Даниялыктардын мамлекети пайда болуп, христиан динин кабыл алган. 10–11-кылымда бирдиктүү дания эли калыптанып, 19-кылымда улут болуп түзүлгөн. Негизинен дыйканчылык, мал чарбачылык, балык уулоочулук менен кесиптенишет. Даниялыктарда байыртадан кол өнөрчүлүгү өнүккөн. Темир жана жыгач устачылык, зергерчилик, карапачылык, кездеме жана килем токуу иштери өнүгүп, 19-кылымдын аягына чейин бетине көчөт түшүрүлгөн оймо-чиймелүү карапа жана металл буюмдары кеңири колдонулган. Эркектер кездеме токуп, жаныбарлардын турпатын жыгачтан жасашкан. Даниялыктардын көпчүлүгү шаарларда турушат. Улуттук кийимдери негизинен жүндөн токулат. Аялдар жеңдүү кофта, кенен тигилген узун юбка кийип, алжапкыч тагынышкан. Эркектер ак көйнөк, багалеги тизе ылдый шым, тизеден жогору жүн байпак, күрмө, улгайгандары кемсел, башына жүндөн токулган баш кийим же цилиндр (өтө бийик төбөлүү калпак) кийишкен. Тамак-ашы – эт, балык, сүт азыктары, анын ичинде күрүч, таруу, буудай, арпадан бышырылган ботко, фледегред (малина менен каймак аралаштырып жасалган буудай ботко), бутерброддун 700 түрү, маргарин кеңири колдонулат. Суусундук катары кофе, чай ичишет. Айыл жерлеринде дыйкандар арпадан пиво кайнатышат. Улуттук майрамдары – Ыйык Люсия (13-декабрь), Ыйык Кнюда (13-январь) жана башка.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан:энциклопедия

Категория:Дания
Категория:Дүйнө элдери

Категория:Герман тилдеринде сүйлөгөн элдер
Данков чокусу

Данков чокусу Бийиктиги 5982 м. Үзөңгү-Кууш суусунун оң куймасы – Чоң Туура-Суунун төрүндө, Какшаал тоо тизмегинде жайгашкан. Чоку кесилген конус формасында. Силур, девон мезгилдеринде пайда болгон акиташ тоотектеринен турат. Түбөлүк кар менен мөңгү каптап жатат. 19-кылымдын 70–80-жылдарында Кыргызстандын жерин картага түшүрүүгө катыш кан орус топографы С. Д. Данковдун ысмы менен аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан:энциклопедия

Категория:Чокулар‎
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо‎
Дан куурай

thumb|Дан куурай.
thumb|Жаңы сыр жана бал кошулган малина десерти

Дан куурай (L., 1753) — роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк. Бийиктиги 1–3 м. Тамыры көп жылдык, сабагы бир жана эки жылдык. Жалбырагы канат сымал, үчтөн жайгашат. Гүлү кош жыныстуу, өңү ак, топ гүл. Мөмөсү кызыл, сары жана кочкул кызыл. Дан куурайдын 120дай түрү бар. Азия, Америка жана Европанын субтропик бөлүгүндө өсөт. Жапайы түрү Кыргызстандын Ош, Нарын облусунда, Чүй, Ысык-Көл өрөөнүнүн капчыгайларында өсөт. Эгилме түрү ысыкка чыдамсыз, нымчыл келет. Мөмөсү даамдуу, ширелүү жемиш, күлгүн кызыл, жыттуу. Жылына эки жолу түшүм берчү сорттору бар. Жемишинен кыям, компот, шире даярдалат. Мөмөсүндө антибиотик бар. Дарылыкка колдонулат. Курамында 5,7–11,5% кант, 1–2% орг. к-та, 9,1–44 мг "С" витамини жана жыттуу заттар бар. 1 га жерден 10 тдай түшүм алынат. Кыргызстанда Барнаул, Кузьмин, Мальборо, Калининград, Совет, Висхуна жана башка сорттору эгилет. Илдеттери:антракноз, өсүмдүк даты, бозчирик, жалбырак бүрүшү. Зыянкечтери: дан куурай коңузу, дан куурай, кожогат шиш тумшугу.

 Булактар 
 Кыргызстан:энциклопедия
 Культура малины. Краснодар. 1982; Каза ков И. В. и др. Малина. М. 1982.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Дан сапатын баалоо

Дан сапатын баалоо – дандын касиеттеринин жана белгилеринин жыйындысын колдонулушуна (тамак-аш, тоют, технология максаттарга) жараша керектөөлөрдү канааттандырууга жарамдуулугун, ошондой эле көпкө сактоо мүмкүндүгүн аныктоо. Дан сапатын баалоо так аныкталган методика боюнча жүргүзүлгөн анализдин натыйжасында бир нече көрсөткүчтөр менен аныкталат. Дандын сапаттык көрсөткүчтөрү мамлекеттик стандартта берилген. Аларга – дандын жаңылыгы (түсү, жыты, даамы), кычкылдуулугу, чөп-чардын болушу, илдет жана зыянкечтерге чалдыгуусу, нымдуулук, көлөмдүк массасы, 100 даана дандын массасы жана башка кирет. Данды технология жактан баалаганда (ун салдырууда жана нан бышырууда) анын тунуктугу, белоктун болушу, клейковинанын саны жана сапаты аныкталат, ошондой эле алынган ун, дан, нандын үлгүсү бышырылат. Бышырылган нандын көлөмдүк чыгуусу жана формасын сактоосу бааланат. Дан сапатын баалоо топтор (партия) боюнча, башкача айтканда сапаты бир өңчөй, бир мезгилде кабыл алууга, тапшырууга же жөнөтүүгө арналган анын ар кандай сан өлчөмү боюнча жүргүзүлөт. Тандап алуунун жана бөлүүнүн ыкмалары мамлекеттик стандарттар менен чектелет жана так аткарылууга тийиш. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан:энциклопедия

Категория:Дан технологиялары
Категория:Дан азыктары
Данте Алигьери

thumb|200px

Данте Алигьери (15. 5. 1265, Флоренция – 14. 9. 1321, Равенна) – италян акыны, италян адабий тилин түзүүчү. Европада италян тилиндеги романдаштырылган биринчи автобиографиялык «Жаңы турмуш» деген чыгарма жазган (1292). Д. Флоренциянын коомдук турмушуна активдүү катышканы үчүн эки жолу өлүм жазасы өкүм кылынган. 1304–07-ж. жазылган «Элдик тил жөнүндө» (латын тилинде), «Той» трактаттары – италян тилиндеги философиялык прозанын үлгүсү. «Монархия жөнүндө» деген саясий трактатында дүйнөлүк монархия идеалын жактайт. Үч бөлүктөн («Тозок», «Күнөөдөн арылуу», «Бейиш») жана жүз ырдан турган «Ажайып комедия» (1307–21) Дантенин чыгармачылыгынын туу чокусу, орто кылымдын поэтикалык энциклопедиясы болуп эсептелет. Акындын чыгармачылыгы европа маданиятынын өнүгүшүнө да зор таасир тийгизген. «Ажайып комедиясы» кыргыз тилине которулуп, айрым үзүндүлөрү жарык көргөн.

 Чыгармалары 

 Дүйнөлүк поэзиянын антологиясы. Б., 2004.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан:энциклопедия
 Елина Н. Данте. М., 1965; Голенищев-Кутузов И. И. Данте и всемирная литература [Сб. статей]. М., 1967; Данченко В. Т. Данте Алигьери. Библиографический указатель рус. переводов и критич. лит-ры на рус. яз., 1762–1972. М., 1973.

Категория:Инсандар
Дан тоют

Дан тоют – мал, үй куштарын тоюттандыруу үчүн пайдаланылуучу дан жана буурчак өсүмдүктөрүнүн уругу. Башка тоюттарга караганда тоют бирдигинде оңой сиңүүчү аш болумдуу заттары көп концентрат тоюттардын тобуна кирет. Дан эгиндеринин ичинен тоют өсүмдүктөрү: жүгөрү, буудай, сулу, арпа. Жүгөрү даны аш болумдуулугу боюнча башка тоют дандарынан жогору турат. 1 кг жүгөрү данында 1,34 тоют бирдиги болуп, кант кызылчасынан гана кийин турат. Май (70%) менен крахмалга (6%) да бай, амин кислоталары аз. Арпа даны – малга жакшы тоют. 1 кг данында 1,2 кг тоют бирдиги болот; 12% белок, 2,1% май, 13% суу жана башка заттар бар. Сулу саан уйга, айрыкча жаш торпокко, жылкыга берилет. Сулудан уйдун сүтү көбөйөт, тоок жумуртканы көп тууйт. Данында витаминдер (В1 жана В2) көп, микроэлементтер (кобальт, цинк, марганец) жана башка заттар кездешет. Сулунун 1 кг данында 0,99 тоют бирдиги болот. Белок 10,2%, май 4,4, суу 12%, клетчатка 8,3%ти түзөт. Булардан башка буурчак, сорго, таруу жана башка да тоют катары колдонулат. Көгөргөн, бактериялык илдетке чалдыккан данды малга берүүгө болбойт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан:энциклопедия

Категория:Дан технологиялары
Категория:Дан азыктары