Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ак марал

Ак марал — байыркы түрк-моңгол элдеринин көпчүлүгүндө тотем жаныбар. «Манас» үчилтигинде каармандарды түрдүү кырсыктардан сактоочу, колдоочу дух катарында милдет аткарат. «Семетей» эпосу боюнча Абыке, Көбөштөн кордук көргөн каралуу Каныкей балтыр бешик Семетейди, кары Чыйырдыны алып качып, Кайыпчынын кара үңкүрүнө жетип жашынат. Алар үңкүрдүн жанында өскөн касиеттүү Байтеректен сырдуу чыккан сүттү ичип, кубат алып уктап калышат. Ошол учурда:
Күндүз эмес, түн экен,
Атасынан баласын 
Колдоп эле жүргөн пир экен, 
Ошондо он эки айры Ак Бугу, 
Чуркап жетип келди эле, 
Бешиктеги беренин,— 
Семетейди көрдү эле. 
Оозу башын каккылап, 
Туяк менен баланын 
Ошондо кундагын кирди чапкылап. 
Үч айланып балага 
Эне болуп калды эле... 
Алты мүйүз Ак марал 
Туура тартып баланы 
Эмизип турган көрүнөт. 
Эне кылып Маралды 
Билип турган кези экен, 
Бир эмчегин эмгиче 
Бир эмчеги Маралдын 
Ийип турган кези экен. 
Көлпүгүп тердеп жетимиң 
Болуп турган кези экен (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 50, 53).
Семетей бугуну ээмп укмуштуу касиетке ээ болгон. Ак бугу (марал) түрк элдеринин фольклорундагы зооморфтук образ. Анын образы уруулук коом үчүн мүнөздүү тотемдик түшүнүктөрдөн пайда болгон. Кыргыздын уруулары өздөрүнүн ушул тотем жаныбарынын атын алып жүрүшөт (багыш, кара багыш, чоң багыш, сары багыш, бугу). Ак бугу (марал) Семетейди багат, ага баатырдык, сүр, кайрат, күч берет. Семетейдин башына кыйынчылык түшкөндө колдоп жардам берген бугу Манастын да тотемдик колдоочусу болуп саналат. Бирок ал Манас баатыр жоого кирерде сүр, айбат, кайрат берип, курчап турган жырткыч айбандар менен бирге жүрүп колдоо көрсөтпөйт. Бугунун бул топко кирбей калышынын себеби анын табиятында тигил жырткыч жаныбарларга таандык тартынбастыкка, эр жүрөктүүлүккө символ болуучу касиеттин жоктугу менен мүнөздөлөт. Ал жай турмуш мезгилдеринде Манас жана анын жакын адамдарына колдоо көрсөтөт. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Чалыр көз

right|thumb
Чалыр көз — көздүн координациялык кыймылынын бузулушу; мында бир көздүн көрүү огу кыйшайып кетүүсүнөн адамдын эки көзү бир багытты карай албай (бирөө буюмду, экинчиси башка жакты карайт) калат. Анын пайда болушуна борбордук нерв системасынын тубаса жана кийин пайда болгон сезгенүү же майып болушу, көрүүнүн өтө начарлашы себеп болот.

Айрым учурда түрдүү жугуштуу оорудан (кызылча, кептөөр, Сасык тумоо, скарлатина жана башкалар) кийин да болушу мүмкүн. Ошондуктан мындай оору менен ооруган убакта көп окууга болбойт. Чалыр көз бала 2—3 жашында, көз булчуңдардын бирдиктүү иши калыптануу мезгилинде өнүгөт. Көз булчуңдарынын бирдиктүү ишинин бузулушу мээнин травмага учурашы, катуу коркуу, көздүн оптикалык жетишсиздигинен (алыстан, жакындан начар көрүү) өнүгөт. Мындай учурда оорулуу каалаган жакка карай албайт, бир буюм кош көрүнөт, көңүлү айныйт. Кош көрүнүүнү азайтуу үчүн башын бир жакка кыйшайтып басууга мажбур болот. Эгерде көздүн булчуңун кыймылга келтирген үч нервдин баары сезгенсе, көз такыр кыймылдабай калат, үстүңкү кабак көтөрүлбөйт, көздүн кареги чоңоёт. Мындай учурда оорулууну невропатолог текшерип дарылайт. Көздүн тунук кабыкчасын ак басып калса, көздүн чечекейи бозоруп же көздүн тор кабыкчасы менен көздүн тамыры сезгенсе да Чалыр көз болот. Бирок мында көздүн кыймылы өзгөрбөйт. Көздүн чалырлыгы дайыма же мезгили менен кезектешип улам бир көзгө өтүп турат. Оорулуу адам соо көзү менен гана көрөт. Чалыр көзү көрүүгө катышпагандыктан акырындап анын көрүү жөндөмдүүлүгү начарлайт. Дарылоо канчалык эрте башталса, ошончо натыйжалуу болот. Балада Чалыр көз байкалар замат врачка көрсөтүү керек. Эгерде чалырдык көздүн оптикалык жетишсиздигинен пайда болсо оорулууга көз айнек берилип, ал чалырдыктын түзөлүшүнө көмөк болот. Көз айнекти бир жарым, 2 жыл тагынуу жардам бербесе операция сунуш кылынат. Операцияны 4—6 жашта жасаткан оң. Атайын көнүгүүлөр жасалат. Көз чалырлыгын жоюу көптөгөн айларга, жылдарга созулат. Баланын эне-атасы чыдамкайлык менен дарыгердин айткан сунуштарын так аткарып туруусу зарыл.

Оорунун алдын алуу үчүн көрүүнүн начарлашы сезилери менен врачка кайрылып, убагы менен текшерилип туруу талапка ылайык. Таза абада сейилдөө, керектүү көнүгүүлөрдү жасоо, желдетилген бөлмөдө уктаган жакшы. Балдардын туура тамактанып, эс алуусуна көңүл буруу, ден соолугун чыңдоо керек.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Үй жылытуу

thumb|300px|
Үй жылытуу — жылдын суук мезгилинде имараттын ичиндеги аба температурасын керектүү абалда кармап туруучу түзүлүш. 
Имараттын ичинде жагымдуу температуралык шарт түзүү гигиеналык мааниге ээ, анткени имараттын ичи өтө ысып же муздап кетсе организмдин жылуулук тең салмактуулугу бузулат. Ичи муздак имараттарда адам үшүп, түрдүү оорулар пайда болот. Өтө ысык имаратта жылуулук алмашуу бузулуп, адамдын башы ооруйт, эмгекке жарамдуулугу төмөндөйт. Абанын нымдуулугу жана кыймылы адамдын абалына бир топ таасир тийгизет. 
 Түрлөрү 
Үй жылытуу үчүн жергиликтүү же борбордошкон жылытуу системалары колдонулат. Негизииен суу, аба, буу менен ысытылат. Жергиликтүү системага меш менен жылытуу (көбүнчө көмүр, жыгач, торф жагуу менен); борбордошкон системага төмөнкү басымдагы суу менен жылытуу кирет. "Жылытууда негизинен төмөнкү гигиеналык талаптарды аткаруу: имараттын-ичинде эң ылайыктуу микроклиматты (бөлмөнүн температурасы 18—22°, абанын салыштырма нымдуулугу 35—45%, аба кыймылынын ылдамдыгы 0,1 — 0,3 м/сек) жана жетишерлик туруктуу ички температураны түзүү зарыл. Меш менен жылытууда сутка ичинде температуранын өзгөрүшү 6°тан, ал эми борбордошкон жылытууда 3°тан ашпоосу керек. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Гигиена
Категория:Ден соолук
Үшүккө алдыруу

thumb|300px|Үшүккө алдыруунун 2-даражасы
Үшүккө алдыруу — сууктун таасиринен дене тканынын жабыркашы. 
Үшүккө алдыруу аба ырайынын ызгаардуу суугунда гана эмес, нөлгө жакын температурада да болушу ыктымал (өтө ным жерде узак убакыт болсо). Үшүккө алдырууга шамал, нымдуу аба, ным жана тар кийим, мээлей, мас абалында болуу, организмдин начарлашы түрткү берет. Көбүнчө кол-буттун манжаларын, мурун, кулакты үшүк алат. 
 Даражалары 
left|thumb|500px|Үшүк алуу: 1бут кетменинин II, III жана IV даражадагы үшүгү; 2баш бармактын III даражадагы үшүгү; 3 бут кетменинин IV даражадагы үшүгү; 4- үшүк алуунун IV даражасында кургак гангрена жана өлүк ткандын түшүү стадиясы.
Үшүккө алдыруу 4 даражага бөлүнөт: 
 биринчи даражасында тери кубарып, эч нерсе сезбей, ал жер шишимик тартып, ооруйт жана кычышат; жылыгандан кийин жапа чеккен жер көгөрөт, анан шишийт, бир аздан кийин тери түлөйт, 2—3 күндөн кийин айыгып кетет. 
 Экинчисинде жогоркудай эле белгилер байкалып, бир канча убакыттан кийин суу толгон ыйлаакчалар пайда болот; 10—12 күндөн кийин кургап, 2—3 жумага созулуп барып айыгат. 
 Үчүнчүсүндө кан аралаш суюктук толгон ыйлаакчалар пайда болот, бир нече суткадан кийин алардын орду жансызданып, анан жарылып тырык катат. * Төртүнчүсүндө бардык жумшак ткандар, кээде сөөк ткандары да жансызданат (өлөт).
 Чаралар 
Үшүккө алдырган адамды дароо жылуу бөлмөгө (температурасы 18—20°С) киргизип, жылыткыч коюп, ысык чай же кофе ичирүү керек. Үшүгөн колун, бутун жылуу сууга (температурасы 37° — 40°С) малып, тери кызарганча жана сезгичтиги калыбына келгенче сүртүп, анан таңып коёт. Үшүгөн жерди муз же кар менен сүртүүгө болбойт. Эгер үшүгөндөн кийин бир топ убакыт өтүп кетип, ыйлаакча пайда болсо, аны жылуулап таңып, врачка кайрылуу керек. Эгер кол же буттун көп жери, ошондой эле жалпы организм үшүсө ваннага түшкөн оң (37°Сден жогору эмес). Ваннанын ордуна денени арак же одеколон менен сүртүп, бүт денени укалап, жылыткыч коюп, ысык чай же кофе берсе да болот. Эгер дененин көп жерин үшүк алса же анын үчүнчү жана төртүнчү даражасы болсо, ошондой эле жалпы үшүп калса биринчи жардам көрсөтүп, жабыркаган адамды мүмкүн болушунча тез медициналык мекемеге жеткирүү зарыл. Үшүккө алдырган же өтө үшүп калган организм көпкө чейин суукка байымсыз болуп калат. Ошондуктан кайрадан суукка алдырбоо үчүн суук күндөрү жылуу кийинип, . сыз өтпөгөн бут кийим, жүн байпак жана башкалар кийүү сунуш кылынат.
 Алдын алуу 
Үшүккө алдыруунун алдын алууда денени чыңдоонун мааниси чоң. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Чечек

Чечек — өтө коркунучтуу катуу кармаган жугуштуу оору. 
thumb|right|300px|Чечек оорусу менен ооруган Бангладештик кыз(1973 жыл).Бангладештеги Чечек оорусун бүт түп тамыры менен жоготтук деп Эл-аралык ден-соолукту коргоо организация ырасмий түрдө 1977 жылы жарыялаган.
 Түшүндүрмөсү 
Аны айлана-чөйрөгө эң чыдамдуу вирус козгойт. Инфекция булагы — оорулуу киши, ал оору башталгандан таза айыкканча (Чечектин карты түшкөнгө чейин) жугуштуу. Вирустар организмге аба, чаң менен, көбүнчө жогорку дем алуу органдары, кээде тери аркылуу кирет. Кан аркылуу бүт организмге тарап, теринин эпителий клеткаларына топтолуп көбөйө баштайт. Айрыкча алар теринин ачык жериндеги (баш, бет, кол, моюн, бут) клеткаларды жабыркатат.

 Белгилери 
Чечектин билинбеген мезгили орточо 2 жумача созулат. Оору катуу, капысынан башталат. Температурасы 39—40° жана андан да жогору көтөрүлөт, адам чыйрыгып, окшуйт, кусуп, деми кыстыгат, бети, көздөрү кызарып, шишимик тартып, бүткөн бою ооруйт, 4-күндөн баштап бир аз температура төмөндөйт, бүт денеге, ооздун ичине мала кызыл бүдүр чыгат. Алардын өңү кочкул кызыл тартып, домпоюп турат. 2—3 күн өткөндөн кийин анын төбөсүнө ыйлаакча пайда болот. Оорунун 7—8-күндөрүндө ал ыйлаакчаларга ириң толуп, оорулуунун жалпы абалы начарлайт, температурасы кайра көтөрүлүп, жөөлүйт, улам эсин жоготот; деми кыстыгып, ооздон ириңдин сасык жыты чыгат, беттеги ыйлаакчалар жарылып, жарага айланат, абдан ооруйт. Чечектин толуп турганында оорулуунун бети, көздөрү шишип, ырайы бузулат. 10—12 күндөн кийин ириңдеген ыйлаакчалар кургай баштайт. Андан кийин карттанат, карты түшкөндөн кийин өмүр бою жоголбос так (чаар) калат. Бул убакта денедеги шишик жана анын ооруганы азая баштайт, бирок чыдатпай кычышат. Чечек жеңил, орточо жана оор түрдө өтүүсү мүмкүн. Жеңил түрү ага каршы эмделген кишилерде жолугат.

 Дарылоо 
Ооруну ооруканада гана дарылайт. Чечек өтө коркунучтуу карантин ооруларына киргендиктен аны менен күрөшүү, дарылоо, сактануу, алдын алуу жана башкалар чаралары өзүнчө инструкциялардын, эрежелердин негизинде жүргүзүлөт. Ал ооруну алдын алууда эффективдүү вакцина колдонулат. Кара Чечекке каршы вакцинаны дүйнөдө биринчи болуп, 18-кылымда англиялык дарыгерЭ. Женнер тапкан. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Фагоцитоз

thumb|Фагоцитоз.
Фагоцитоз (байыркы грек тилинен φαγεῖν — сугунуу жана κύτος — клетка) — көп клеткалуу организмдердин өзгөчө клеткалары (фагоциттер) же бир клеткалуу организмдер микроорганизмдерди, бүлүнгөн клеткаларды жана бөтөн нерселерди активдүү түрдө өзүнө тартып, сиңирүү процесси. Фагоцитозду И. И. Мечников ачып, ал анын эволюциясын изилдеп, татаал түзүлүштөгү жаныбарлар менен киши организминин коргонуу реакциясында, негизинен сезгенүү процессинде жана иммунитетте анын мааниси чоң экенин аныктаган. Жарааттын айыгышында фагоцитоз чоң роль ойнойт.

Бөлүкчөлөрдү кармоо жана сиңирүү жөнөкөй организмдердин тамактануусу болуп саналат. Эволюция процессинде бул жөндөмдүүлүк акырындык менен өзүнчө адистештирилген клеткаларга, эң алгач — тамак сиңирүү клеткаларына, кийин туташтырма ткандын өзгөчө клеткаларына өткөн. Киши менен сүт эмүүчүлөрдө активдүү фагоциттерге кан нейтрофилдери жана макрофагга айлануучу ретикул - эндотелий системасынын клеткалары кирет.

Нейтрофилдер — майда (бактерияларды), макрофагдар чоңураак бөлүкчөлөрдү (өлгөн клеткаларды, алардын ядролорун жана башкалар) өзүнө сиңирет. Фагоцитоз энергияны талап кылат жана ал клетка мембранасы менен гидролиздик ферменттерге бай клетка органоиддеринин (лизосомалардын) активдүүлүгүнө байланыштуу. Фагоцитоздун активдүүлүгү түрдүү физиологиялык жана патологиялык абалдарда өзгөрүлөт.

Фагоциттердин активдүүлүгү жашка да жараша болот, мисалы, балдарда (алгачкы айларында) фагоциттер бөтөн нерсени өзүнө тартат, бирок сиңире албайт. 

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Анатомия
Категория:Ден соолук
Чоюлуу

Чоюулуп— катуу күчтүн таасиринен жумшак ткандын (байламта, булчуң, фасция, тарамыш, нерв) чоюлуп, бирок ошол органдын бүтүндүгү бузулбай жабыркашы. 

Эки жиликтин ашташкан жеринде, башкача айтканда муунда көп кезиккендиктен, ошол муундун кабыгы жана аны менен тыкыс жайгашкан тарамыштардын же булчуң эттердин өз мүмкүнчүлүгүнөн көбүрөөк чоюлуп же ашыра тартылышынан келип чыгат. Чоюлуу жеке эле муунда эмес, булчуң эттердин төмөнкү же жогорку учтарында да байкалат. Ошондой эле катуу Чоюлуудан тарамыш толук же жарым жартылай үзүлүп кетиши, болбосо тарамыш бышык жана чыйрак болгондуктан ал үзүлбөй, ошол тарамыш бекиген сөөктүн чети же кыры сынып кетиши мүмкүн. Чоюлууда тарамыш же булчуң эт менен бирге кан тамырлар да кошо үзүлүп, муундун ичинде муун кабыкчасына жана томукчаларга да доо кетип, ал тургай үзүлүп да кетиши мүмкүн. Натыйжада муунга муун суюктугу менен кан толуп, айрыкча тизе мууну, чыканак менен кызыл ашык муундары көлкүлдөп шишип кеткени байкалат. Бул учурда оорулуу баса албай калуусу мүмкүн. Чоюлууда эт жанчылып калгандай ооруйт. Чоюлган муундун тегереги ооруп, кээде муун шишип да кетет. Чоюлууда биринчи жардам көрсөтүү үчүн ошол муунду катуу таңып, шакшак коюу керек.
 
Чоюлууну дарылоо үчүн адегенде ошол жерге оорутпоочу дары куюлат. Эгерде муунга кан аралаш муун суюктугу толуп кетсе аны тарттырып алып, оорулуу бутту тынч абалда кармап туруу үчүн гипстеп таңуу керек. Кийин физиотерапиялык жол менен ооруну басаңдатып жана шишигин таркаткандан кийин гипсти алып, муунду акырындык менен иштетүү зарыл. Эгерде тарамыш же булчуңдар үзүлүп кетсе операция жасоого туура келет. Туура дарылоодо эч кабылдоосуз өтөт. Чоюлууну алдын алууда (айрыкча спортсмендерде) булчуң системасынын тонусун бир калыпта кармоонун, спорт оюнунун алдында муунду таңып алуунун, атайын спорттук бут кийим кийүүнүн мааниси чоң. 

 Дагы кара 
 Иммобилизация

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Фарингит

thumb|300px|Фарингит
Фарингит — кулкундун былжыр челинин сезгениши. Балдардын арасында окутуу: диагностика жана дарылоо
 Себеби 
Оору көбүнчө грипп, сасык тумоо жана башка жугуштуу оорулардан кийин пайда болот. Кээде организмдин суукка урунуп муздашы же болбосо муздак аба менен ооз аркылуу дем алуу, өтө ысык же муздак тамак ичүү, түтүн, чаң, газ жана башкалар менен кулкундун былжыр кабыкчасынын дүүлүгүшү фарингиттин пайда болушуна себеп болот. 
 Түрлөрү 
Анын 2 түрү (катуу кармаган жана өнөкөт) бар. 
 Катуу кармаган фарингитте кулкундун былжырлары шишимик тартып, кызарат, былжыр бездеринин көлөмү чоңоёт, оозу кургап тамагы ачышкансып ооруйт. Бир нерсе жутканда ооруганы күчөп, кулагы сайгылашат. Таңдай менен кичине тил да кызарып, шишийт. Фарингитти өз убагында же аягына чейин айыктыра дарылабаса, анда өнөкөт фарингитке өтүп кетет. 
 Өнөкөт фарингиттин бир нече түрү бар. Жаш балдар сейрек ооруйт. Оору негизинен атрофия жана гипертрофия түрүндө өтөт. Өнөкөт фарингит орто жаштагы жана улгайган адамдарда, өзгөчө эркектерде көп кездешет. Аялдар болсо фарингиттин атрофиң түрү менен ооруйт. Өнөкөт фарингиттин пайда болушуна сасык тумоо, өнөкөт тонзиллит, мурундун кошумча коңулдарынын ириңдүү сезгениши, тиштин чириши, зат алмашуунун бузулушу, боор, өпкө, жүрөк, бөйрөк оорулары жана башкалар себеп болот. 
 Кесиптик фарингит 
Ошондой эле фарингитке кесиптик, түрдүү зыяндуу факторлор (абанын кургактыгы, чаң, газ, температуранын кескин өзгөрүшү) түрткү берет. Өнөкөт фарингитте алкымда былжырдын көп бөлүнүшүнөн дайыма эртең менен жөтөлүүгө, толуп калган какырыкты түкүрүп турууга мажбур болот. Кээде кулакка бир нерсе туруп калгансып, ал бир нече жолу шилекейди жуткандан кийин жок болуп калат. Ооруну убагында таап дарылабаса атрофиялык фарингитке айланат. Мында тамак кургап, жутуу кыйындап, жаман жыт пайда болот. Узакка сүйлөшүүдө оорулуу суу ууртагысы келет, былжыр чел жукарып, кургайт, мала кызыл болуп, жалтырак кабык менен капталгандай болуп турат.
 Дарылоо 
Дарылоону врач жүргүзөт. Ооруну дарылоо жана алдын алуу үчүн алкымдын былжыр челине таасир этүүчү түрдүү зыяндуу факторлорду жоюу чоң мааниге ээ. Андыктан чаң, шамал көп болгон ишканаларда атайын коргоочу респиратор кийип иштөө талапка ылайык. Фарингитти алдын алууда үшүп калуудан сактануу, организмди чыңдоо зарыл. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Чума

thumb|Yersinia pestis (x200).
thumb|upright|Чума.
Кара тумоо — катуу кармаган өтө жугуштуу дарт. Анда адамдын жалпы абалы оордоп, лимфа түйүнү жана башкалар органдар сезгенет. Карантин ооруларына кирет. Жаратылышта Чума менен адамдан башка кээ бир кемирүүчүлөр (суур, сары чычкан, кум чычкан, сокур чычкандар, келемиштер, талаа коёндору жана башкалар) жана үй жаныбарлары (тоок, мышык) ылаңдайт. Алар табиятта Чума тараткычтар болуп эсептелет. Чума козгогучун (Чума таякчасын) оорулуу жаныбарлардан соолорго, ошондой эле адамга бүргө таратат. Чума таякчасы чөйрөдө (мисалы, ириңде, канда, какырыкта, сыйрылган териде жана башкалар) ыңгайлуу шарт болсо, айрыкча муздакта узак жашайт. Чума бактериясы бүргөнүн денесинде, ал жашаган ээсинин (жаныбардын) ийининде 1 жылдан ашык сакталып, оору козгоо касиетин жоготпойт. Кишиге оору козгогуч Чума менен ылаңдаган жаныбарлардан (терисин сыйрыганда, этин бузганда жана башкалар) жугат. Өпкөдөн кармаган Чума оорунун булагы катары абдан коркунучтуу. Себеби Чуманын козгогучу өпкөдөн жалаң гана шилекейдин, какырыктын чачырандылары эмес, оорулуу сүйлөгөн учурда да ооздун жели аркылуу эң көп санда чыгып турат. Мындай убактарда Чума аба аркылуу тез тарайт. Чуманын микробу адамдын териси, оозу, муруну, көзү аркылуу кирет.

thumb|Чума (1914).
Оорунун алгачкы белгилери 3—5 күндөн кийин билинет, өпкө Чумасында инкубациялык мезгил бир нече сааттан 3—6 суткага чейин эле созулат. Чума капысынан катуу кармап, дене температурасы 39—40°ка көтөрүлөт. Башы катуу ооруп, айланат, кусат, уйку качат. Оорулуунун бети тамылжып, кызарат, шишимик тартат, көздөрү кызарып (коён көз) жалжылдайт, мас болгон кишиче темселеп баса албай, жөөлүйт. Тили кургап, туурулуп, кеберсип, оозго батпай чыгып турат, оорулуу булдуруктап сүйлөй албайт. Чуманын бубондук түрүндө (микроб кирген жерге жакын бездер чочуйт) колтук, моюн, чурай бездери чоңоюп, кызарып ириңдейт, сыздап катуу ооруйт. Өпкө Чумасында аларга көкүрөктүн оорушу, жөтөл, кан түкүрүү кошулат. Кээде кан, ириң аралаш какырат. Өпкө Чумасы жана сепсиси эң оор өтүп, көбүнчө өлүмгө дуушар кылат. Чуманын тери-бубон түрлөрү, эгерде алар өпкө же сепсис формасына өтпөсө, жалпысынан жеңилирээк өтүп, азыркы убакта дарылап айыктырууга болот.

Ооруну атайын ооруканада врач дарылайт. Чумага каршы күрөшүү жана алдын алуу үчүн табияттагы Чуманын булагы болгон зыяндуу жаныбарларды жана козгогучун ташуучу бүргөлөрдү жок кылуу керек. Табигый очоктордо жашаган жергиликтүү эл же ал жакка убактылуу келген кишилер (малчылар, геологдор, куруучулар жана башкалар) атайын вакцина менен жыл сайын эмделип турат. Оору чыккан жерге карантин коюлат.

 Дагы кара 
 Карантин
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Медицина
Фармакопея

Фармакопея (байыркы грек тилинен φαρμακον — дары, уу жана байыркы грек ποιη — кылып атам, жазап атам) — түрдүү дары формаларын даярдоо, дарылардын сапатына жана активдүүлүгүнө баа берүү ыкмалары жазылган атайын жыйнак.
Көпчүлүк өлкөлөрдө өзүнүн улуттук фармакопеясы, андан башка эл аралык фармакопея бар. Фармакопеяда негизги дары заттардын аты, формуласы, физикалык-химиялык касиети жана алардын эң жогорку, бир жолку жана суткалык дозасы (өлчөмү), ошондой эле анда уулуу (А) жана күчтүү (Б) дарылардын тизмеси берилет.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Илим
Чуркоо

thumb|Чуркоо
Чуркоо — жеңил атлетикалык көнүгүүлөрдүн бир түрү. 
thumb|right|200px|Парктагы чуркоо|link=Special:FilePath/Бег_в_парке.jpg

Байыркы Грецияда кеңири белгилүү болгон. Биздин күндөргө чейин жеткен таштагы жазууда мындай деген: «Күчтүү болгуң келсе — чурка, сулуу болгуң келсе — чурка, акылдуу болгуң келсе — чурка». Ар кандай шартта — үйдө, стадиондо, токойдо чуркаса болот. Үйдө Чуркоо үчүн полго килемче салып, терезени чоң ачып коюу керек. Тизени өйдө көтөрүп, терең дем алып, бир орунда 3— 6 мин. Чуркоо муундарды, байламталарды чыңдайт, көчөдө чуркаганга мүмкүнчүлүк берет. Көнүмүш басыкты ылдамдатканда өзүнөн-өзү Чуркоого өтөт. Чуркаганда колду чыканактан бүгүп, алга, артка кыймыл жасап, тизени өтө жогору көтөрбөй, жерге буттун учун, анан таманды коюу керек. Жашына жана жынысына карабастан каалаган убакытта жеке же топтошуп чуркаса болот. Ал үчүн жабдык же атайын спорт курулмасы керектелбейт. Кан тамырдын согуусу боюнча ар ким өз абалын текшере алат. Чуркоону баштоо алдында врачка кеңешүү зарыл. Спорттук костюм жана жылуу байпак менен бутка чак же бир номерге чоң тапочка (кеда) кийип Чуркоо сунуш кылынат. Чуркоочу жер (токой арасы, ээн жер, парк, сквер, тынч көчө) ыңтайлуу болгону жакшы. Шашылбай көбүрөөк басып, чуркоого өтүп жана тескерисинче да айкалыштырган дурус. Канча аралычка жана кандай мөөнөткө Чуркоо керек экендигин так айтууга болбойт. Ал ошол адамдын жаш өзгөчөлүгүнө, ден соолугуна жараша болот. Демейде жумасына 3—5 жолу чуркоо сунуш кылынат. Мөөнөтү 15— 20 мин. Чуркоо иштиктүү, дени сак болууга көмөктөшөт.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Фармация

thumb|Жанчуур жана сок билек, фармациянын эл аралык белгиси
Фармация — дарыларды издеп табуу, изилдөө, аларды даярдоо, сактоо жана берүү, дары менен камсыз кылууну уюштуруу боюнча иш-аракеттерди жүргүзүүчү илимий-практикалык тармак. Фармакология илими менен бирдикте дарылар жөнүндөгү окууну түзөт.

Фармацияга фармацевтикалык химия, дарылардын технологиясы жана дары формалар, соттук химия, фармакогнозия жана башкалар кирет. Фармациянын келечектеги багыты — биоформация. Фармацевттик мекемелерге илим изилдөө институттар, дарыларды даярдоочу лаборатория жана ишканалар, дары өсүмдүктөрдү чогултуу жана иштетүүнү жетектеген мекемелер, аптекалар жана дары сактоочу жайлар кирет. Фармация боюнча адистер фармацевт деп аталат.

 Фармацевт 
Дары-дармек боюнча жогорку же орто билимдүү адис. Ал аптекада, химиялык - фармацевттик заводдордо дары даярдоо боюнча иштейт. Кыргызстанда фармацевттер медициналык институттардын фармацевттик факультетинде даярдалат.

Категория:Медицина