Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
«Ыдук йер-суб»

«Ыдук йер-суб» - байыркы түрктөр сыйынган негизги үч кудайдын бири.
 
 1) Теңри («Асман», «Көк»);
 2) Умай эне;
 3) «Ыдук йер-суб» («Ыйык жер-суу») болгон.
 
Алгач орхон жазуу эстеликтеринде эскерилет. Мис., Култегинге арналган эстеликте «Үза түрк теңриси түрк ыдук йири субы» (кыргызчасы «Үстүдөгү түрк теңри, түрк ыйык жери, суусу») деген жазуулар чегилген. Айрым окумуштуулардын (мис., В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский) пикиринде байыркы түрктөр ушул үч кудайды өзүлөрүнө жеңиш алып келет деп ишенишкен. 

«Ыдук йер-суб» түшүнүгү байыркы ишенимдердин калдыгы катары кыргыздарда да терең сакталып калган. Курмандык чалып сыйынуу «жер-суу таюу» деп аталып, жаз-күз жаан жаабаган кургакчыл мезгилдерде, кандайдыр бир оору таралганда же башка кырсык болгондо, чөп чабык учурунда, эгин бышарда ж. б. учурларда өткөрүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Түрктөр
Ы

Ы, ы - кыргыз алфавитиндеги отуз экинчи тамга; кыргыз тилинде аралаш катардагы ачык үндүү «ы » тыбышын билдирет.
 
Үндөшүүдө жоон үндүүлөр менен бир катарды түзөт. Кириллицанын « ы» («еры ») тамгасынан келип чыккан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Алфавит
Ъ

Ъ - ажыратуу белгиси: кыргыз алфавитиндеги отуз биринчи тамга.
 
Азыркы кыргыз тилинде тыбышты туюнтпайт, чет тилдерден кирген сөздөрдүн тутумундагы ажыратуу белгиеи катары префикс менен уңгунун ортосуна келет (мис., съёмка, объект ж. б.).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Алфавит
Щукин Иван Семёнович

Щукин Иван Семёнович (28.04 (10.05). 1885, Москва - 1985, Москва) - орус физикалык географы, география илимдин доктору (1935), ММУда проф. (1935), СССР География коомунун ардактуу мүчөсү (1955), РСФСРдин илимд. көрүнүктүү ишмери (1957).
 
Москва университетин 1911-ж. бүткөн. 1918-35-ж. ММУда доцент, проф. жана СССР ИАда улук илимий кызматкер (1935-41), ушул эле окуу жайда өзү түзгөн геоморфология кафедрасыныя башчысы (1944-61). Щ. Кавказ менен Орто Азияны кеңири изилдеген окумуштуулардан. Анын илимий эмгектери негизинен физикалык географияга, жалпы жана регионалдык геоморфологияга негизделген. Ленин ж. б. орден жана медалдар менен сыйланган. Анын атынан Ысар-Алай кырка тоосунун 2 чокусу, Уруп аралындагы булуң, Чыгыш Антарктидадагы тоо, Жунгар Ала-Тоосундагы мөңгү аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Щёлоков Павел Тимофеевич

Щёлоков Павел Тимофеевич (1915, Казакстан, Урал обл., Уральск ш. - өнөр жай б.) - зоотехник, СССР мамлекеттик сыйл. лауреаты (1951), Кыргыз ССРинин эмгеги сиңирген зоотехниги (1948).
 
 1940-ж. Москвадагы Тимирязев атындагы айыл чарба академиясын бүткөн. 
 1941-жылдан Кыргыз мамлекеттик асыл тукум ую боюнча рассадникте башкы селекционер, 
 1943-жылдан директор. 
 1948-53-ж. Кыргыз ССР айыл чарба министрлигинде бөлүм башчы. 
 1954-ж. Тянь-Шань облаткомунун төрагасынын орун басары, 
 1960-61-ж. партиянын Тянь-Шань обкомунун 2-секретары. 
 1963-67-ж. Түп районунун «Санташ» совхозунда, Кемин районунун Ильич атындагы мамлекеттик асыл тукум заводунда директор. 
 1968-75-ж. Кыргыз ССР Айыл чарба министрлигинин мал чарба башкармысынын начальнигинин орун басары. Ала-тоо уюн чыгарууга катышкан. 
 1955-63-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (4-5 шайланышы) депутаты. Эки Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Щербаковит

thumb|Щербаковит минералы
Щербаковит - минерал, ниобий менен танталдын силикаты, (К, Na, Ba)3(Ti, Nb)2(Si207)2.
 
Кошундулары: Zr, Al, Fe, Ta, Mn, Mg, Ca, CI, H20. Өңү: кочкул күрөн, кызгылт күрөң, ачык күрөң. Кырлары айнектей, сынган жери майланышкансып жылтырайт. Морт, катуулугу 6,5, тыгыздыгы 3,34. Радиоактивдүү. Ысытканда Н2в04тө чала эрийт, HNOs менен НС1до эрибейт. Нефелиндүү сиенитте тектолит жана натролит менен чогуу кездешет. Окумуштуу геолог. (Д. И. Щербаковдун ысмынан аталган).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Щербакова Анастасия Константиновна

Щербакова Анастасия Константиновна (1914-ж. т., Чүй обл., Аламүдүн району, Аламүдүн кыш. - өнөр жай б. ) - кызылчачы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948).
 
1930-жылдан «Гигант» колхозунда (кийинки Куйбышев атындагы колхоз, Аламүдүн району) кант кызылчасын өстүрүүчү звенонун башчысы болуп иштеген. 1947-ж. ал башкарган звено 2,6 га жердеги кант кызылчасынын ар гектарынан 808 оден түшүм жыйнап алган. Ленин ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Щербак Александр Михайлович

Щербак Александр Михайлович (18. 12. 1926, Россия, Ставрополь крайы - 28. 1. 2008, СанктПетербург) - түрколог, филология илимдин доктору (1968), проф.
 
Ставрополдогу Педагогика институтун бүтүргөн (1948). Ленинграддагы Тил илими институтунун аспиранты (1948-50), СССР ИАсынын илимий кызматкери (1951-97) болуп эмгектенген. 80ден ашык илимий эмгектин автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Щепкин Михаил Семёнович

Щепкин Михаил Семёнович (6(17). 11. 1788, Обоянский губ. Красный кыш., азыркы Белгород обл. - 11(23). 8. 1863, Ялта) - орус актёру.
 
Орус сахна өнөрүндө реализмди негиздеген. Чыгармачылыгын 1805-ж. Курскидеги бир тууган Барсовдордун театрында актёрлуктан баштаган. 1816-ж. О. И. Калиновский менен И. Ф. Штейндин (Харьков, Полтава ж. б.), 1823-ж. Москва театрынын труппасына, 1924-жылдан Кичи театрга кабыл алынган. Аткарган ролдору: Фамусов (А. Грибоедов, «Акылдан азап»), Шаар башчысы (Н. Гоголь, «Текшерүүчү»), Чупрун (И. Котляревский, «Москаль-сыйкырчы»), Мошкин (И. Тургенев, «Бойдок»), Барон (А. Пушкин «Саран рыцарь»), Брабанцио (У. Шекспир, «Отелло»), Муромский (Сухово-Кобылин, «Кречинскийдин үйлөнүшү»), Любим Торцов (А. Островский «Кедейлик кемтик эмес») ж. б. Ал карапайым адамдардын образын сахнага алып чыгып, ойногон ролдорун турмуштагыдай ачып бергендиги менен айырмаланган. Ал негиз салган сахна реализминин салты Москвадагы Кичи театрда өркүндөп, учурунда Кичи театр «Щепкиндин үйү» деген атка ээ болгон. 1938-жылдан Кичи театр окуу жайы анын ысмында.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Щёлочь металлдар

Щёлочь металлдар - элементтердин мезгилдик системасынын I тобунун негизги топчосун түзгөн химиялык элементтер: литий (ат. н. 3) Li, натрий (11) Na, калий (19) К,рубидий (37) Rb, цезий (55) Cs, франций (87) Fr.
 
Бул металлдардын суу оксиддери күчтүү (негиз) щелочь болгондуктан Щёлочь металлдар деп аталат. Алардын окистенүү даражасы +1. Күмүшкө окшогон боз түстөгү, жумшак, тыгызд. төмөн, салыштырмалуу төмөнкү температурада эриген жана кайнаган, жеңил металлдар. Хим. жактан активдүү. Активдүүлүгү литийден францийди көздөй жогорулайт. Щёлочь металлдар күчтүү калыбына келтиргичтер. Н20, 02, галогендер менен өтө тез, ал эми Н2, S, Р, N2 менен ысытканда, NH3 менен баскычтуу химиялык реакцияга киришет. К-тадан Н2 оңой сүрүп чыгарышат. Щёлочь металлдар сымапта жакшы эрип амальгамаларды пайда кылат. Li химиялык касиеттери Ка ге караганда магнийге жакыныраак. Щёлочь металлдар 02 жана Н20нун буусу жок керосинде же майлуу суюктуктарда сакталат. Электролиз жана термиялык ыкма менен 700-1200°Сде вакуумда калыбына келтирүү жолу менен алынат. Щёлочь металлдар техникада, органикалык боёкторду, самынды, тетраэтил-коргошунду, жеңил куймаларды алууда, катализатор катары, фотоэлементтерди жасоодо колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Металлдар
Щёлочь жер металлдары

Щёлочь жер металлдары - элементтердин мезгилдик системасынын II тобунун негизги топчосуна кирген элементтер; бериллий (ат. н. 4) Be, магний (12) Mg, кальций (20) Са, стронций (38) Sr, барий (56) Ва, радий (88) Ra.
 
Жаратылышта ар түрдүү минералдар түрүндө кездешет. Булардын кычкылдары - «жер» (алхимиктер аташкан), суу эритмелеринде негиздик реакцияга ээ болгондуктан, Щ. ж. м. деп аталган. Mg, Са, Sr, Ва, Ra полиизотоптуу элементтер. Бардыгы күмүш түспөл, боз, ийилчээк, чоюлчаак, тыгызд. төмөн металлдар. Окистенүү даражасы +2. Be ден башкасы дээрлик металлдык касиеттерди көрсөтүшөт. Металлдык касиеттери Mg ден Ra-ди көздөй жогорулайт. Алар абада 02, Н20, F2 менен, 300-400°С Н2 жана галогендер менен аракеттенишет. Be кычкылтек менен 500°Сде реакцияга кирет. Элементтер суюлтулган к-таларда, суюк аммиакта, Be щелочтордо да жакшы эришет. Электролиз, алюжинотермия, металлотермия ыкмалары менен алынат. Be легирлөөчү элемент катары, рентген түтүкчөлөрүнүн айнектерин даярдоодо, нейтронду чыгарып туруучу аппараттарды жасоодо, Mg жеңил куймаларды алууда, пиротехникада, сүрөт тартууда, Са оксиддерди калыбына келтирүү үчүн колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Металлдар
Щ

Щ - кыргыз алфавитиндеги отузунчу тамга; башка (көбүнчө орус) тилдерден кирген сөздөрдүн тутумундагы «шч», «шш» сыяктуу үнсүз татаал тыбыштарды туюнтат. Кириллицанын «ш» («ша») тамгасынан келип чыккан.
 
Кыргыз төл сөздөрүндө «щ» тамгасы туюнтуучу тыбыш жок.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Алфавит
Шэньян

Шэньян, мукден — Кытайдын түндүк-чыгышындагы шаар.
 
Ляонин провинциясынын адм. борбору. Хуньхэ д-нын боюнда. Калкы 3,6 млн (2010; агломерациясы менен 6,6 млн). Жолдор тоому. Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Өлкөнүн негизги өнөр жай, финансы борборлорунун бири. Машина куруу (автомобиль, самолёт ж. б.), түстүү металлургия, компьютердик программаларды иштеп чыгуу, химиялык, электроника, тоо-кен, тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор (а. и. университеттер), музейлер ж. б. бар. 2-кылымдан белгилүү. 1621-ж. манжурлар басып алып, Мукден аталган. 1625-44-ж. манжур мамлекетинин борбору болгон. Цин династиясы учурунда (1644-1911-ж.) Кытайдын 2-борбору катары саналган. Бутпкул дуйнөлүк мурас тизмесине кирген император ак сарайы (17-18-к.), Нурхаци (Дунлин) жана Абахай (Бэйлин) император күмбөздөру сакталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
«Шырдакбек»

«Шырдакбек» - кыргыз элинин дастаны. Анда калмак баскынчылыгы тушунда кыргыз калкынын жабыр тартышы, Шырдакбектин Бозжоргосу менен аялы жөнүндөгү окуялары баяндалат.
 
Дастанды айтуучулар баш каарман Шырдакбекти 16-кылымдар чамасында өткөн, кыпчак уруусунан чыккан Эшимкандын тукуму деп, Эшимкандан Тейитбек, андан Курманбек, Курманбектен Сейитбек, андан Шырдакбек деп санжыра үлгүсүндө айтышат. «Шырдакбек» эл оозунда ыр түрүндө да, кара сөз түрүндө да айтылат. Турмуш карама-каршылыктарын, жакшы аттын көркүн, жүрүшүн таамай көрсөткөндүктөн дастандын бир топ сүрөттөмөлөрү, асыресе Бозжоргонун шумдуктуу жорголугу, Шырдакбектин аялынын чыккынчылык иштери ылакалка айланып кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дастандар
Шүкүров Жапар Шүкүрович

Шүкүров Жапар Шүкүрович (26.11.1906, азыркы Чүй обл., Ысык-Ата району, Сынташ айылы - 20. 10. 1963, Фрунзе) - тилчи, котормочу, коомдук ишмер, филология илимд. кандидаты (1947).
 
Орто Азия мамлекеттик университетин бүтүрүп (1930), ошол эле университетте ассистент, Орто Азия мамлекеттик пландоо к-тинде илимий кызматкер (1931-34), Кыргызмамбаста башкы редактор, директору (1934-37), Кыргыз тили жана жазуу илимий-изилдөө институтунда илимий кызматкер (1938-40), Кыргыз ССР эл агартуу комиесары (1940-43), СССР ИАнын Кыргыз филиалынын президиумунун төрагасынын биринчи орун басары (1943-50), Кыргыз ССР ИАнын Тил жана адабият институтунун терминология секторунун башчысы (1950-63) болуп эмгектенген. «Орусча-кыргызча сөздүктөрдүн» (1944, 1955, 1957) авторлорунун бири. «Манас» эпосун редакдиялоого, орус алфавитине өтүү иштерине зор салым кошкон. Эмгектери кыргыз тилинин терминологиясына, фразеологиясына жана тарыхына арналган. 1948-49-ж. Молдо Кылычтын чыгармаларынын тилин изилдөөсүнө байланыштуу «улутчул» деп айыпталып, куугунтукка алынган. «Ардак Белгиси», Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шуру (маржан) аралдары

Шуру (маржан) аралдары - тропик алкактарындагы океан менен дениздерде коралл рифтеринин үстүндө пайда болгон аралдар.
 
Туташ же үзүк-үзүк шакек түрүндөгү Шуру (маржан) аралдары атом деп аталат; сейрек учурда шуру акиташтарынан (атоллдун же башка шуру курулуштарынын көтөрүлүшүнөн) түзүлөт. Шуру (маржан) аралдарынын көпчүлүгү тынч океанда жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аралдар
Шумиловский Николай Николаевич

Шумиловский Николай Николаевич (9. 5. 1897-ж. т., Россия, Владимир обл., Карабаново айылы - 28. 6. 1967, Бишкек) - техника илимдин доктору (1948), проф. (1950), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1960).
 
Ленинград политехникалык институтун бүтүргөн.Волжск (Вязники ш., Горкий ш.) жана Балтика (Ленинград ш.) механика-кеме куруу заводунун суу транспорту бөлүмүнүн техниги, «Электроприбор» (Ленинград ш.) заводунда топ башчысы (1928-32), Украина ССР ИАнын Машина жана автоматика институтунун директору (1951-52), Москва автоматика институтунун кафедра башчысы (1952-60), 1960-жылдан Кыргыз ССР ИАнын автоматика институтунун директору болуп иштеген. Электрдик өлчөө, аспап жасоо жана өндүрүштүк процесстерди автоматтык көзөмөлдөө тармактары боюнча адис. Ирригация системаларын комплекстүү автоматташтыруу, ошондой эле Кыргызстанда металлургия боюнча илимий изилдөөлөрдү жетектеген. 100дөн ашык илимий эмгеги жарык көргөн. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шумер

Шумер, Сумер - Түштүк Месопотамиядагы (азыркы Ирактын түштүгүндөгү Тигр менен Евфраттын ортосу) байыркы тарыхый аймак.
 
Археологдордун маалыматы боюнча бул аймакты б. з. ч. 5-4-кылымда эле Шумерлер мекендеген. Алар чыгыштан (Элам тоолору) Перс булуңунун жогору жагына жер которуп келишип, саздуу аймактарга жайгашкан. Саздарды кургатып, дыйканчылык кылышкан. Иран, Элам, Ассирия, Индия, Тигр жана Жер ортолук деңиздин жээктериндеги райондор менен соода байланыштарын түзүп, шумер кыштактарын цивилизациялуу шаар-мамлекеттерге айландырышкан. Б. з. ч. 3-кылымда Шумер аймагында таптык коом жана мамлекеттик түзүлүш калыптана баштаган. 

Б. з. ч. 3-мин жылдыктын ортосунда Аравиядан чыккан семит уруулары - аккаддар Түштүк Месопотамиянын түндүгүнө көчүп келип, шумерлер менен аралашкан. Б. з. ч. 2400-ж. ченде Аккад шаарын негиздешкен (к. Аккад). Ошондон баштап Шумердин түндүк бөлүгү Аккад деп аталган. Б. з. ч. 2700-2300-ж. Шумерлерде шынаа жазуулары пайда болуп, шаар-мамлекеттер (Ур, Урук же Эрех, Умма, Эриду, Лагаш, Ниппур, Сиппар жана Аккад) түзүлүп, храмдар курулган. Суу сактагычтар курулуп, сугат тармактары кеңейтилген. 

Бийлик талашкан шаар мамлекеттер өз ара согушуп, бири-бирин басып алып турган. Б. з. ч. 2550-ж. Аккад шаарынын падышасы Саргон Аккаддык Байыркы Умма, Урук, Лагаш ж. б. шаар-мамлекеттерин багынтып, Аккад династиясын түзгөн. Бирок Аккад державасы кути (гути) урууларынын кол салуусунан кулаган. Кутилерди Уруктун падышасы Утухенгал сүрүп чыгарган. Ал өлгөн соң, бийликке Ур-Намма келип, ал Урдун үчүнчү династиясын негиздеп, «Шумер менен Аккад падышалыгын» түзгөн. Б. з. ч. 2000-ж. ченде семит урууларынын жаңы падышачылыгы - Амориддер күчүнө келип, Урдун үчүнчү династиясына кол салып, аларды талкалаган, к. Вавилония.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Роберт Шуман

Шуман Роберт Александер (8. 6. 1810, Цвиккау - 29. 7. 1856, Боннго жакын, Эндених, сөөгү Боннго коюлган) - немец композитору.
 
Бала кезинен музыкага шыктуу болгон. Педагог жана органист И. Кунчтан таалим алган. 13 жашында пианист катары концерт берген. 1828-ж. Лейпциг университетинде окуп Ф. Вик (фортепиано) менен Г. Дорндан (музыкалык теория) сабак алган. 1843-ж. Лейпдиг консерваториясында окутуучу. 1844-жылданДрезденде, 1850-жылдан Дюссельдорфто жашап, хор коллективдерин, симф. оркестрди жетектеген. Ш. - 19-кылымдагы романтикалык искусствонун эн көрүнүктүу өкүлү. Ал вокалдык циклдерди, оратория, 1 опера(«Геновева», 1848), 4 симфония, кыл аспаптар үчүн квартеттер, фортепиано, хор үчүн чыгармаларды жараткан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шукшин Василий Макарович

Шукшин Василий Макарович (25. 7. 1929, Алтай крайы, Бийск району, Сротски кыш. - 2. 10. 1974, Волгоград обл., Клетский станидасы, сөөгү Москвага коюлган) - орус совет жазуучусу, кинорежиссёр, сценарист, актер, педагог.
 
РСФСРдин искусствосуна эмгеги сиңирген ишмер (1969). 1960-ж. ВГИКтин режиссёр ф-тинбүткөн. Окуп жүргөндө эле киного тартылып, ангеме жазган. «Кыштактагылар» (1963), «Алыста» (1968) аңгемелер жыйнагы жарык көргөн. Ш. - «Любавиндер» (1965) тарыхый революциялык романынын, Степан Разин жөнүндөгү «Мен силерге эркиндик бергени келдим» (1971) кино романынын автору. Ал «Кызыл калина» кино повестин (1973) жана сценарийин жазып, кино тартып, анда башкы ролду аткарган. 1960-62-ж. «Мосфильм» киностудиясында (ассистент-режиссёр), 1963-74-ж. М. Горький атындагы киностудияда режиссёр болуп иштеген. Аткарган ролдору: Федор («Эки Федор»), Андрей («Алтын эшелон», 1959), Иван Лыков (« Жонөкөй тарых», 1960), Степан («Алёнка», 1961) ж.б. 1964-ж. өз сценарийи боюнча «Ошондой жигит жашайт» фильмин койгон. 1965-ж. «Степан», «Жылануусу», «Игнахекелди» аңгемелеринин негизинде «Сиздин уулуңуз жана бир тууганыңыз» фильмин тарткан. 1969-ж. «Эркекче сүйлөшүү» фильминде атанын ролун аткарган. СССР мамлекеттик сыйл. (1971), Лениндик сыйл. (1976, өлгөндөн кийин) лауреаты. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Франц Шуберт

Шуберт Франц Петер (31. 1. 1797, Венага жакын Лихтенталь - 19. 11. 1828, Вена) - австриялык композитор. Атасынан (скрипка), агасынан (фортепиано), чиркөө регентинен (ырдоо) таалим алган.
 
1808-ж. Шуберт сарай капелласына «ырчы бала» катары кабыл алынып, В. Ружичка, А. Сальериден окуган. Шуберт - музыкалык романтизмдин ири өкүлдөрүнүн бири. Анын чыгармалары 1821жылдан кеңири тараган.- Шуберт 600дөй ыр, көптөгөн хор, кантата, ораториялар, 7 симфония, фортепиано үчүн чыгармалар, бий музыкаларын (400дөн ашуун) жазган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Штуцер

Штуцер (нем. stutzen - кыска кесүү) - түтүктөрдү, сыйымдуулуктарды, желдеткичтерди, газдык жана суюктук кыймыл өткөргүч жана өзгөрткүч системаларды бириктирүүчү түтүк.
 
Штуцер деген аталыш сай аркылуу биригүүчү түтүктөр башкалардан айрымаланышы үчүн колдонулат. Ошондой эле Штуцер деп системадан газды же суюктукту чыгаруучу, ошону менен бирге эле басымды өлчөөчү түтук да аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Штумм Эльза Ивановна

Штумм Эльза Ивановна (29.04.1932-ж. т., азыркы Талас облусу, Бакай-Ата району, Водный кыш.) - саанчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1960), 1945-54-ж. Ленинполь (азыркы Бакай-Ата) районундагы «Миң-Булак» колхозунда музоочу, 195170-ж. саанчы, 1970-жылдан Талас районундагы «Победа» колхозунда саанчы болуп иштеген.
 
1958-ж. 21 саан уйдун ар биринен 6200 кгдан сүт саап алган. 1959-67-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (5-6 шайланышы) депутаты. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Штрих код

Штрих код — техникалык каражаттар окуй ала тургандай, кандайдыр бир графикалык маалыматты камтыган геометриялык фигуралардын же кара жана ак чийиндердин тизмеги.
 
Штрих код баардык автоматтык идентификация технологияларынын ичинен эң эле эскиси болуп эсептелет. Штрих код сызыктуу жана эки өлчөмдүк болуп бөлүнөт. Сызыктуу Штрих код деп бир багытта (горизонталдык) окулган символикалар аталат. Сызыктуу символикалар анча көп эмес өлчөмдөгү (адатта 20-30 символду) маалыматты колдоого мүмкүнчүлүк берет. Эки өлчөмдүк Штрих код чоң көлөмдөгү маалыматты коддо үчүн иштелип чыккан. Мындай кодду чечүү горизонталдык жана вертикалдык багытта жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Технология
Штрек

Штрек (нем. Strecke - маршрут, аралык) - кен тулкусунун узата созулуу багыты боюнча өткөөлдөнүп, жер бетине түз чыгуучу оозу жок горизонталь (жантаюусу 3°тан ашпаган) тоо-кен казылмасы.
 
Штрек кен тулкусунда же ага жарыш тоо теги аркылуу өткөөлдөнөт. Негизги жүк (казылып алынган кен, тоо тек, материалдар) ташылган Ш. башкы деп аталат. Штрек арналышы боюнча транспорттук, шамалдатуучу ж. б. болуп айырмаланат. Штректин туурасынан кесилиш формасы тоо тектердин физикалык-механ. касиеттерине, тоо басымынын багытына жана күчүнө, капталы менен үстүн бекитич конструкцияга жараша жасалат. Көпчүлүгү трапеция же арка формасында өткөөлдөнөт. Туурасынан кесилиш өлчөмү транспорттук жабдуулардын өлчөмүнө жана коопсуздук эрежелерине жараша даярдалат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Технология