Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Урманбетов Салмоорбек

Урманбетов Салмоорбек (14. 7. 1950, азыркы Чүй обл., Сокулук району, Кызыл-Туу айылы - 2. 7. 2010, Кытай, сөөгү Караганда шаарына коюлган) - цирк артисти, Кыргызстанда алгачкы айбанат үйрөтүүчү.
 
Кыргыз ССРинин эмгеги сиңирген артисти (1979), Кыргыз ССРинин эл артисти (1990). 196667-ж. Түркмөнстандагы «Жигитовка» студиясында окуган. Андан кийин Кыргыз циркинин жалпы программасына «Кыргызстандын шумкарлары» деген оюн менен катышкан. 1972-жылдан аюу, топоз, төө, кой, эчки, ит жана ат үйрөтүп, биринчи аренага алып чыккан. Болгария, Румыния, Кытай ж. б. өлкөлөрдө гастролдо болгон. Кыргызстан Ленин комсомолу сыйл. лауреаты (1982). Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Урду

Урду - пакистандыктардын тили; Пакистандын расмий тили; Индиянын азыркы адабий тилдеринин бири.
 
Пакистан, Дели, Бомбей, Хайдарабад жана Индия, Фиджи, Англия, Канада, АКШ, Норвегияга тараган. Индевропа тилдеринин инди-арий тобуна кирет. 13-14-кылымда кхариболи диалектисинен өөрчүп чыккан. 17-кылымдын акырында адабий тилге айланган. Бул тил Урду наамын 19-кылымда алган, ага чейин «рехта» аталган. Жазуусу араб графикасынын негизинде калыптанган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ургулап чыңоо

Ургулап чыңоо - пластикалык деформациянын натыйжасында металлдардын жана куймалардын структурасын жана касиетин өзгөртүү.
 
Ургулап чыңоодо ийилчээктиги жана сокмо илээшкектиги азаят, бирок катуулугу жана бекемдиги артат. Көбүнчө машина курууда тетиктерди беттик бекемдөө үчүн колдонулат. Ургулап чыңоонун 2 түрү бар: фазалык жана деформациялык. Деформациялык Ургулап чыңоо - тышкы деформациялык күчтөрдүн аракетинин натыйжасында ишке ашат. Фазалык Ургулап чыңоодо фазалык айлануу деформациянын булагы болуп кызмат кылат, анын натыйжасында баштапкы нерcеден салыштырма көлөмү менен айырмаланган жаңы фазалар түзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Урбоэкология

Урбоэкология - экологиянын шаардын экологиялык көйгөйлөрүн окуп үйрөтүүчү тармагы, жаңы илимий багыт.
 
Урбоэкология - өтө татаал тармак. Ал социалдык, биологиялык, географиялык, технологиялык, психологиялык ж. б. тармактарды камтыйт. Аны изилдөөдө адамзаттын, табигый чөйрөдө отурукташышы жана алардын айлана-чөйрө менен түз жана кыйыр байланыштары каралат. Айрым учурда шаар куруу жана шаар экологиясы терминдери менен бирдей мааниде колдонулат. У-нын негизги максаты шаар курууда айлана-чөйрөгө терс таасир этпөөчү чечимди кабыл алып, калктын гигиенасын сактап, белгиленген аймакта табиятты туура пайдаланууну жолго салат. Урбоэкология - жалпы экологияда кеңири таралган. Ал биосфера менен аймактын ортосундагы байланыштан келип чыккан көйгөйлөрдү чечүүгө багытталган. Урбоэкология адамзат гигиенасы, география, айлана-чөйрөнү коргоо, жалпы экология ж. б. илимий багыттар менен тыгыз байланышта. 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Урбино

Урбино - Италиядагы шаар.
 
Марке облусунда. Калкы 15,6 миңге чукул (2010). Университет (1506) бар. Кафедралуу собор, Сан-Доменико, Сан-Спирито чиркөөлөрү, Рафаэль Сантинин үй-музейи сакталган. 4-кылымдан белгилүү. Ренессанс арх-расынын эстелиги - Палаццо Дукале (1450-1563-ж.). Шаардын тарыхый бөлүгү 1998-ж. Бүткүл дүйнөлүк журастын тизмесине киргизилген. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Италия
Урарту

Урарту (түркчө Urartu, фарсыча;jl jılıj) - Алдыңкы Азиядагы байыркы кул ээлик мамлекет (б. з. ч. 9-6-к.).
 
Урарту Армян тайпак тоолорун (азыркы Армения, Чыгыш Түркия, Түндүк-Батыш Иранга караштуу аймактарда) ээлеген. Борбору Тушпа ш. (азыркы Түркиядагы Ван ш.) болгон. Б. з. ч. 8 кылымда түзүлүп, б. з. ч. 6-кылымга чейин өкүм сүргөн. Урарту мамлекети акырындык менен аймагын кеңейтип, Менуа (б. з. ч. 810-778), Аргишти I (б. з. ч. 778-750), Сардури II (б. з. ч. 750-730) падышалык кылган мезгилдерде Месопотамиянын, Сириянын түндүк жактарын басып алып, Ассирияны Кичи Азияга (металл алуучу жерлерге) өткөрбөй начарлаткан. Ошондой эле Ван көлүнүн түштүк тарабындагы жерлерди, Урмия көлүнүн аймагын жана Түштүк Закавказьенин көп бөлүгүн караткан. Бирок, б. з. ч. 8-кылымда Урартунун Ассирия, киммерийлер, скифтер менен болгон согуштарда жеңилиши, ички көтөрүлүштөр аны алсыраткан. Б. з. ч. 6-кылымдын башында Урартуну Мидия мамлекети басып алган. Урартунун калкы малчылык, дыйканчылык жана багбанчылык менен кесиптенген, кол өнөрчүлүк, өзгөчө темир, коло, таш иштетүү мыкты өнүккөн. 1879-ж. Урартуну археол. жактан алгачкылардан болуп Ван Топурах-Кала тоосунан англ., 1898-99-ж. немис, 1911-16-ж. орус археологдору (И. А. Орбели, Н. Я. Марр) казып изилдешкен. Немис археологдору Аргишти ханга таандык байыркы буюмдарды жана жыл баяндарды, орустар Сардури II нин жыл баяндарын табышкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекеттер
Уран слюдалары

Уран слюдалары - фосфаттар, арсенаттар, ванадаттар классындагы уран минералдарынын тобу.
 
Урандын комплекстүү кенташынын курамына кирип, көпчүлүк учурда чогуу кездешет. Кристаллы жука кабырчыктуу, слюда сымал. өңү сары, жашыл. Айнектей же седептей жылтырайт. Катуулугу 2-3, тыгыздыгы 30206890 кг/м3. Радиоактивдүү. К-тада оңой эрийт. Минералдары; фосфаттардан отенит, торбернит ж. б., арсенаттардан ураноспинит, карнотит ж. б., ванадаттардан төөмоюнит, цейнерит ж. б. Экзоген процеестеринен пайда болуп, уран кендеринин кычкылдануу зонасында көп таралган. Эң көп топтолгону - урандын, радийдин, чанда ванадийдин кенташы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Уран кенташтары

Уран кенташтары - курамында экономикалык жактан казып алууга арзырлык өлчөмдө ураны бар минералдардын табигый чогундусу.
 
Жаратылышта 100дөй минералы белгилүү. Алардын негизгилери урандын кычкылы - уранинит, силикат - коффинит, титанаттар - давидит жана браннерит, урандуу слюдалар - торбернит, цейнерит ж. б. Пайда болуу шартына карай эндоген, экзоген жана метаморфоген кендерине ажырайт. Эндоген кенд е р и бүктөлүү облустарына жана активдешкен платформаларга мүнөздүү. Алар жогорку темпра, күчтүү басым астында пегматиттүү эритиндиден жана магмадан бөлүнүп чыккан газдуу суу эриндилеринен чөгүп топтолот. Урандын пегматиттердеги кендери аз өлчөмдө болгондуктан, көбүнчө өнөр жайлык мааниси жокко эсе. Ал эми өнөр жайлык маанидегилери негизинен гидротерм жолу менен пайда болот. Экзоген кендер и жер бетинде жана ага жакын тереңдиктерде, ар түрдүү жаштагы чөкмө тоо тектер менен бирге кездешет. Чөкмөнүн топтолуу процессинде (сингенетика кенташтары) же кыртыш сууларынын циркуляциясынын натыйжасында (эпигенетика кенташтары), негизинен жаш платформаларда топтолгон. Метаморфоген кенд е р и байыркы платформаларда кездешет; чөкмө кабаттын метаморфизмдешүүсүнөн баштапкы чачыранды урандын кайра топтолушунан пайда болот. Дүйнөдөгү урандын эң ири кени - Австралиядагы Мак-Артур-Ривер кени. Анын запасы 98114 г, андагы урандын орточо өлчөмү 14,7%. Кыргызстанда пегматиттеги уран кендеринин негизгилери Талас Ала-Тоосунда, Жумгал-Тоодо, Үтүрөң массивинде кездешет. Нагыз уран кендерине Кек-Мойнок, Уу-Төр - Туюк, Капчыгай, уранторий кенине Котур-Төбө кендери кирет. Экзогендик кендерден Туура-Кабак, Жел, МайлууСуу, Шакафтар ж. б. белгилүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Уранинит

Уранинит - оксиддер классындагы минерал (U02).
 
Урандын негизги кенташы, андан уран жана радий алынат. Курамындагы РЬ санына жараша минералдын абс. жашы аныкталат. Куб сиетемасында кристаллданат. Өңү кара. Морточо Катуулугу 5-6; с. салм. 8,0-10,0; HN03, H2S04 жана HFflo оной, НС1до өтө жай эрийт. Курамындагы кошунду минералдарга карай брёггерит (Th02 14% ке чейин), клевеит (иттрий жана церий тобунун минералдары 12% ке чейин) деген түрлөргө бөлүнөт. У. гранит жана сиенит пегматиттеринде, слюда ж. б. минералдар менен бирге гидротем, скарн, чөкмө кендерде кезигет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Уран (химиялык элемент)

thumb|Уран.
Уран (химиялык элемент) - (лат. Uranium, U) - элементтердин мезгилдик системасынын 7-мезгилинин 10-катарынын III тобундагы радио активдүү элемент.
 
Актиноиддерге кирет. К. н. 92, ат. м. 238,029. Урандын м. сандары ²²⁸U - ²⁴¹U болгон 14 изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу - ²³⁷U. Жер кыртышынын (массасы боюнча) 3-10 4 % ин тузөт. 1789-ж. немис химиги Мартин Генрих Клапрот ачкан, металл түрүндөгү 1841-ж. фр. химиги Эжен Пелиго У. UCl4тү калий менен калыбына келтирүүдөн алган:

UCl4 + 4K ->[t] U + 4KCl

Табиятта Уран отенит, титаниттер, танталониобат ж. б. минералдардын курамында болот. Ак түстөгү, оор металл; б. эрүү t 1572°С; кайноо t 4487°С; бирикмелеринде +3, +4, +5 жана +6 (кээде +2) окистенүү даражаларьш көрсөтөт. Уран кычкылтек менен UO2, UO3, U2O3 оксиддерди, галогендер менен галогениддерди, азот менен 450-700 °Сде U4N7 нитридди, көмүртек менен карбидди, металлдар менен ар түрдүү куймаларды пайда кылат. Уран туз, азот кислоталарында жакшы эрийт, ал эми щелочтор менен реакцияга кирбейт. Урандын (III) валенттүү бирикмелери күчтүү калыбына келтиргич заттар. Уран жана анын бирикмелери АЭСте ядро реактор отуну катары, ошондой эле металлургияда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Химия
Урал тоолору

thumb|Урал тоолору.
thumb|Урал тоолору.
Урал, Орол — Европа менен Азиянын чек арасындагы тоо системасы. Карск деңизинен Орск шаарына чейин меридиан багытында созулуп жатат.
 
Чыгыш Европа түздүгүн Батыш Сибирь түздүгүнөн бөлүп турат. РФ менен Казакстандын аймагында. Узундугу 2000 км. ашык, туурасы 40-150 км. Негизги суу бөлгүч кырка тоо — Урал тоо системасынан жана кенен ойдуңдар менен бөлүнгөн каптал кырка тоолор - Урал алды, Урал өндүрү, Чыгыш Уралдан (Зауралье) турат. Рельефине ж. б. өзгөчөлүктөрүнө жараша Уюлдук Урал, Уюлга жакын Урал, Түндүк Урал, Ортонку Урал жана Түштүк Урал болуп бөлүнөт. Эң бийик жери — Народный чокусу (бийиктиги 1895 м). Урал — Урал-Моңгол геосинклиналдык кырчоосунун герцин бүктөлүүсүндө пайда болгон эпиплатформалык тоолор. Рельефи кийинки тектон. көтөрүлүүнүн, талкалануунун жана денудациялык продесстердин таасиринен калыптанган. Негизинен орто бийик тоо рельефи басымдуулук кылган жалпак кырдуу кырка тоону (бийиктиги 1000-1200 м) элестетет. Батышында Чыгыш Европа түздүгүн карай жапыздаган тоо этегиндеги четки ойдуңга өтөт. Чыгыш тарабы тик. Урал өндүрүндө жана батышында карст процесси өөрчүгөн; үңкүрлөр көп (Дивья, Кунгур, Кап, Сумган ж. б.). Бийик тоолору жана чокулары талкалануу процессине чыдамдуу тоо тектерден (кварц, габбро ж. б.), тоо аралык өрөөндөрү аки таш ж. б. чөкмөлөрдөн турат. Кен байлыктары: жез, темир, хром, никель кенташтары, көмүр, нефть, газ, калай тузу, асбест. Урал кооз асыл таштары менен дүйнөгө даңкталат. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы батыш капталдарында -20°Сден (Уюлдук Уралда) 15°Сге чейин (Түштүк Уралда); чыгыш капталдарында абанын температурасы 1-2°Сге төмөн. Июлда ошол эле кеңдиктерде 9°Сден 20°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны Уюлдук жана Түндүк Уралда 1000 мм, Түштүк У-дын чыгыш капталдарында 300 ммге чейин. Уюлдук жана Уюлга жакын У. мөңгүлүү (жалпы аянты 25 км2). Дарыялары Түндүк Муз океандын (Печора Уса менен, Исеть, Тобол ж. б.) жана Каспий денизинин алаптарына (Кама, Чусовой жана Акидил менен Урал) кирет. Чыгыш капталдарында көлдөр (Таватуй, Аргази, Увильды, Тургояк ж. б.) көп; эң тереңи Чоң Жаян көлү (136 м). Климаттын түндүктөн түштүккө карай өзгөрүшүнө жана рельефинин мүнөзүнө байланыштуу Уралдын ландшафты кең дик жана бийиктик алкактуулук боюнча алмашат. Негизинен токой басымдуу (түндүгүндө 300 м, түштүгүндө 1200 м бийиктикке чейин); батышын карагай жана көк карагайдан турган күңүрт ийне жалбырактуу тоо-тайгасы, чыгышын мырза карагай, кызыл карагай жана кайыңдуу ачык ийне жалбырактуу токой ээлейт. Түштүк Уралга токойлуу талаа жана талаа ландшафты, тоо кырына эңилчектүү тундра; корум таштар мүнөздүү. Уралдын аймагында Печора-Илыч, Висим, Ильмен, Башкырт коруктары уюштурулган. Урал деп 18к-дан атала баштаган. Бул аталыш түрк тилдеринен «арал» (Аралтау) же «уралмак» — курчоо деген маанини берет. 

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Орусия
Ураимов Мамасабыр

Ураимов Мамасабыр (12.11.1947-ж. т., Ош обл., Ноокат району, Кожоке айылы) - техника илимдин доктору (1993), проф. ФПИни (1970), Кыргыз ССР ИАнын аспирантурасын (1974) бүтүргөн.
 
1974-жылдан ФПИде окутуучу, Кыргыз ССР ИАнын Автоматика институтунда улук инженер, жетектөөчү илимий кызматкер, Машина таануу институтунда лабораториялык башчысы, 1995-жылдан ушул институттун директорунун орун басары, 2013жылдан Жогорку аттестация комиссиясында бөлүм башчы. Тоо машиналары, машина жана механизмдер теориясы, машина таануу тармагы боюнча адис. 60тан ашык илимий эмгеги, а. и. 2 монография, 5 ойлоп табуусу жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ураимжанов Абдурасул

Ураимжанов Абдурасул (5. 2. 1950-ж. т., Ош ш.) - артист, музыкант.
 
Кыргыз ССРинин эмгеги сиңирген артисти (1980), КРдин эл артисти (2011). 196670-ж. Анжияндагы Т. Жалилов атындагы музыкалык окуу жайында окуган. 197073-ж. Ош шаарындагы балдар музыкалык мектебинде иштеген. 1973-80-ж. Ош мамлекеттик акад. өзбек драма театрында оркестрдин артисти, 1980жылдан драма артисти. Негизги ролдору: акын-ырчы (Ч. Айтматов, «Биринчи мугалим»), Тухта (С. Ахмад, «Келиндер козголоңу»), Шодди (М. Иброхимов, «Мансапкор») ж. б. Кинодо аткарган ролдору: Ш. Расулов («Улуу Жеңиш», 1987), журналист («Закым», 1989) ж. б. Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Уразматов Рашид Дурсунович

Уразматов Рашид Дурсунович (25. 11. 1952ж. т., Фрунзе) - генерал-майор (1993). Ташкенттеги жалпы командалык окуу жайын (1973), M. В. Фрунзе атындагы аскер академиясын (1985), РФтин генералдык штабынын аскер академиясын (1999) бүтүргөн.
 
Афганстанда кызмат өтөгөн (1979-82). Мотоаткычтар полкунда взвод командири (1973-79), рота командири, штаб башчысы (1979), батальон командири (1980-82). Прикарпат аскер округунда мотоаткычтар дивизиясынын танк полкунда штаб башчысы, полктун командиринин орун басары, полктун командири (1985-92). КРдин коргоо иштери боюнча мамлекеттик к-тинин тышкы байланыштар бөлүмүнүн башчысы (1992), КМШга мүчө мамлекеттердин аскер кызматташтыгын координациялоо боюнча штабында КРдин өкүлү жана штаб началыгагинин орун басары (1992-96), КРдин Коргоо министрлигинде иш башкармалыгынын башчысы, Башкы штабынын башчысынын орун басары (199697), КМШга мүчө мамлекеттердин аскер кызматташтыгын координациялоо боюнча штабында КРдин өкүлү жана штаб начальнигинин орун басары (1999-2001) болуп иштеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ураган

Ураган (фр. ougragan) - кыйраткыч күчкө ээ (35 м/секдан жогору ылдамдыкта, Бофорт шкаласы боюнча 12 балл) болуп, узак убакыт бою соккон шамал.
 
Түндүк жана Түштүк Америкадагы тропиктик циклондун аталышы (кариб индейлеринин шамал кудайынын атынан). Адам өмүрүнө зыян келтирип, көп чыгымдарды алып келген ири Урагандар: Катрина (2005; АКШнын Луизиана, Миссисипи штаттары), Эндрю (1992; Багама а., АКШнын Флорида штаттары), Сэнди (2012; Чоң Антиль а., АКШнын Нью-Жерси, Нью-Йорк штаттары, Канаданын Торонто ш.) ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Табият
Упсала

Упсала - Анд тоолорунун түштүгүндөгү эң чоң өрөөн мөңгүсү.
 
Аргентинадагы Лос Гласариес улуттук паркынын аймагында жайгашкан. Аянты 250 км2. Патагония муз талаасынан түштүктү карай агып Лаго-Архентино көлүнө чейин кирип турат. Уз. 60 км, туурасы 8 кмден. Упсала мөңгүсү акыркы жылдардагы атмосфералык температуранын кескин көтөрүлүшүнөн өтө тез чегинүүдө.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мөңгүлөр
«Уотергейт жаңжалы»

«Уотергейт жаңжалы» - АКШдагы 1972-жылдагы шайлоо компаниясы учурунда «Республикалык партиянын президентин кайра шайлоо боюнча комитетинин» мыйзамсыз аракеттерин тергөө иши.
 
1972-ж. 17-июнда Ричард Никсон (Реепубликалык партиядан) экинчи мөөнөткө кайрадан шайланганда Демократиялык партиянын президенттикке талапкери Жордж Макговерндин Вашинггондогу «Уотергейт» комплексинде жайгашкан штабында отелге жашыруун укма аппаратты орнотуп жаткан 5 киши кармалган. Айрым маалыматтар боюнча алар демократтардын штабынан зарыл документтерди сүрөткө тартып жатышкан. Бул окуянын Никсондун админиетрациясы менен байланышы ушул кезге чейин далилдене элек. Бирок Никсондо демократтардын сүйлөшүүлөрү жашыруун түрдө жазылып алынган тасмалардын бардыгы анык болгону менен жашыруун укма аппарат «Уотергейт» отелине тиешеси жок болуп чыккан. 1973-ж. «Уотергейт» отелине киргендердин соту болгон. Ак Үйдүн консультанты Говард Хант жашыруун угуунун «техникалык» демилгечиси деп табылып, 33 ай түрмөдө отурган. Сенатта 1971-ж. сенатор С. Эрвиндин жетекчилиги астында бийликти бөлүштүрүү боюнча к-т түзүлүп, ал аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийлигинин конституциялык-укуктук мамилелерин изилдеген. Ушул фактылар Конгресстин Президентке каршы күрөшүндө укуктук база болгон. 1973- ж. 5-августта жарыяланган импичмент боюнча бүтүм АКШнын Сенатына жөнөтүүгө даяр болгон кезде Жогорку соттун аныктамасы боюнча мурда белгисиз болгон, 1972-ж. 23-июндагы Уотергейт инцидентинен бир нече күндөн кийин жазылган кассеталары уктурулуп, анда Никсон өзүнүн аппарат башчысы Холдмен менен Уотергейт окуясын талкуулаганы, аны иликтөө ишин ЦРУ менен ФБРдин жардамы аркылуу кантип токтотуу керектиги жөнүндө сүйлөшкөнү жарыяланган. Ак үйдүн кызматкерлери тарабынан көптөгөн мыйзам бузуучулуктун (сатып алуу, опузалоо, жалган күбө ж. б.) бети ачылган. Президент Р. Никсон «Уотергейт жаңжалына» катышты деп айыпталуудан жана импичмент тартибинде жоопкерчиликке тартылуудан коркуп, 1974-ж. 9-августта отставкага кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:АКШ
Унитардык өзгөртүү

Унитардык өзгөртүү - скалярдык көбөйтүндүнү сактаган L мейкиндиктин сызыктуу А өзгөртүүсү. х менен у унитардык мейкиндикде жатса, (Ах, Ау)=(х, у) барабардыгы аткарылат.
 
Унитардык өзгөртүүдө векторлордун узундуктары сакталат. Тескерисинче, эгерде унитардык мейкиндиктин сызыктуу өзгөртүүсү ар бир вектордун узундугун сактаса, ал унитардуу болот. Унитардык өзгөртүүнүн өздүк маанилеринин модулдары 1ге барабар; бири бирине барабар эмес өздүк маанилерге туура келген өздүк мейкиндиктин бөлүктөрү ортогоналдуу болот. 

Чектүү өлчөмдүү L унитардык мейкиндигинин сызыктуу L өзгөртүүсү Унитардык өзгөртүү болуш үчүн төмөнкү шарттарды канааттандыруу керек: 
 1) ар бир ортонормалдуу базисте А өзгөртүүсүнө унитардуу матрица туура келет; 
 2) А каалаган ортонормалдуу базисти ортонормалдуу базиске которот; 
 3) L мейкиндигинде Анын өздүк векторлорунан түзүлгөн ортонормалдуу базиси бар, бул базисте Ага туура келген диагоналдуу матрицанын диагоналдык элементтеринин модулдары 1ге барабар. 

Берилген унитардык мейкиндиктин унитардык өзгөртүүлөрү группаны түзөт. Координаталар башталышынын айланасындагы тегиздиктин бурулуусу Унитардык өзгөртүүгө мисал боло алат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Универсум

Универсум - «дүйнө бир бүтүндөн турат» же ал «баарына тиешелүү» деп белгиленген философиялык термин.

 Байланыштуу макалалар 
 Аалам
 дүйнө

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:философия
Ульяновск

Ульяновск – Орусия Федерациясындагы шаар, Ульянов облусунун административдик борбору. 1924-жылган чейин Симбирск деп аталган.

Куйбышев суу сактагычындагы порт, Волга жана Свияга д-нын боюнда жайгашкан. Москвадан 890 км түштүк-чыгышта. Калкы 615,3 мин (2013). Т. ж. түйүнү. Машина куруу, металл иштетүү (заводдору: автомобиль, мотор, уникалдуу станокторду чыгаруучу, «Контактор» ж. б.), электр энергетика, курулуш материалдар, жеңил, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖ, театрлар, музейлер (край таануу, сүрөт), Лениндин мемориал комплекси (шаар анын ысымынан аталган), жазуучу И. А. Гончаровдун тарыхый-мемориал музейи ж. б. бар. 1648-ж. Симбирск чеп катары негизделген, 17801924-ж. - Симбирск. У-де 1870-ж. 10 (22)-апрелде В. И. Ульянов (Ленин) туулган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары