Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чоңбашев Сыдык

Чоңбашев Сыдык (1897, Маман айылы, Түргөн болушу, Каракол уезди; азыркы Ак-Суу району, «Арашан» совхозу — 1938, Бишкек; сөөгү 1991-ж. кайрадан «Ата-Бейит» көрүстөнүнө коюлган) — Кыргызстандын көрүнүктүү мамлекеттик жана саясий ишмери. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
1909—13-ж. Каракол баштапкы жогорку окуу жайын окуп бүтүргөн. 
1913—19-ж. Каракол почта-телеграф мекемесинин кызматкери. 
1919—20-ж. Кызыл гвардиячы; Түндүк Жети-Суу, Жаркент фронтторунда; ак казак орустарга каршы Граждандык согушка катышкан. 
1919-ж. большевиктер партиясына өткөн. 
1921—22-ж. Каракол уездик-шаардык комитетинин төрагасыныи орун басары, төрагасы. 
1921—23-ж. Жети-Суу облревкомунун жана облаткомунун мүчөсү. 
1924-ж. Кара-Кыргыз автономиялуу облусу уюшулгандан тартып, округдук Партбюросунун мүчөсү. 
1924—26-ж. Пишпек округунун ревкомунун төрагасы. Кара-Кыргыз автономиялуу облустук ревкомунун төрагасынын орун басары, Каракол-Нарын округдук аткомунун төрагасы. 
Чоңбашев 1924-ж. партиянын округдук комитетин катуу сынга алат да, ага ишенич жоктугун элге билдирет. Ошондон тартып ал куугунтукка алынат. Ишинен алынып, РСФСР мамлекеттик соодасынын Кыргызстан боюнча башкаруучунун орун басары болуп дайындалат. 
1927-ж. Кыргыз АССРинин Суу чарба башкармасынын начальниги, андан соң Москвага окууга кетет. 
1927— 30-ж. Москвадагы Сталин атындагы Соода Академиясында, Эл чарба экономикалык институтунда окуп, 1929-ж. Соода Академиясын, 1930-ж. Эл чарба экономикалык институтун бүтүргөн. 
1931—34-ж. Кыргыз АССР Госмамлпланынын төрагасынын орун басары, Эл чарба Борбордук комитетинин төрагасы, Жеңил өнөр жай эл комиссары. 
1934—36-ж. чарба иштеринде. 
1935-ж. партиядан чыгарылган, 1937-ж. камалып, 1938-ж. атылган. Азыркы мезгилде анын ысмы Кыргызстандын тарыхына кайрадан кирүүдө. 

 Үй-бүлөсү. Урпактары 
...

 Эстутум. Эскерүү 
...

 Ал тууралуу адабият 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж. 

 Интернеттеги шилтемелер 
 

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз таануу
Категория:XX кылым
Категория:Кыргызстан
Категория:Ысык-Көл облусу
Категория:Куугунтукталгандар
Категория:1897-жыл
Категория:Инсандар
Категория:Сталинизм
Категория:Мамлекеттик ишмерлер
Категория:Коомдук ишмерлер
Категория:СССР
Баланын жашынын аталыштары

Адамзат пенделердин жаш өзгөчөлүктөрү.
Баланын аталыштары мындай.
 -Кызыл эт,чиедей, ымыркай бала.
 -Көз ача элек бала,
 -Наристе бала,
 -Көз ачып калган бала,
 -Ата-энесин таанып калган бала,
 -Күлүп калган бала
 -Моюн токтотуп калган бала 
 -Талпынып калган бала
 - Кыркы чыккан бала
 - Чүрпө
 - балтыр бешик бала
 - Отуруп калган бала
 - Балакай
 - Эмгектенип калган бала
 - Каз туруп калган бала
 - Там-тум баскан бала
 - Тушоосу кесиген бала
 - басып калган бала
 - Тили чыккан бала
 - Чуркап жүргөн бала
 - Ата –энесин эрчип жүргөн бала
 -өнөүп жүргөн бала
 - айырмач минген бала
 - учкашып жүргөн бала
 - бата тилеп калган бала
 -колго суу куюп калган бала
 - ат суугарууга жарап калган бала
 - мал тосуп калган бала
 - мал кайтарып калган бала
Ныязалы Борош уулу

Ниязаалы Борош уулу (Борошев) (1856—1941) — Кыргыздардын эл арасындагы белгилүү комузчу, автор жана аткаруучу, айтым күүлөрүнүн устаты, элдик күүлөрдүн чебери. 

 Өмүр баяны 
Ныязалы Борош уулу 1856-жылы азыркы Жалал-Абад облусунун Аксы районунун Ак-Жол айылында туулган. Ниязаалы залкар комузчу жана аткаруучу. Анын башкалардан өзгөчөлүгү, комузда кол ойнотуп, күү арасында ыр кошуп куудулданып аткарган. Андыктан ал, атайым күүлөрдүн негиз салуучусу болуп эсептелет. 15 жашынан комуз черткенди үйрөнүп, ошондо эле татаал күүлөдү черте баштаган. Анын ичинде "Кет Бука", "Тайчыдан тайчы" ж.б. Бара бара ал чебер устат болуп өз мезгилинин кесипкөй комузчуларынын чөйрөсүнө кошулган. Алар оозеки көркөм чыгармачылыктын ар кандай жанрларында багыт алып калган таланттуу инсандар Жеңижок, Эшмамабет, Жаныбай, Айдараалы ж.б. болгон. Ошондой эле Ныязалыдан Коргоол, Шекербек жана башка эл шайырлары таалим алган. Токтогул Сатылганов устаты болгон. Ныязалынын чыгармачылыгы айрыкча советтик доордо өнүккөн. Ныязалынын «Арсар күү» аттуу айтылуу күүсүнүн негизинде музыканттар Б. Кулболдиев менен Н. Р. Миронович «Концертино» жазышкан. Фрунзеде өткөрүлгөн эл чыгармачылыгынын республикалык биринчи (1936) жана экинчи (1937) олимпиадаларында биринчиликти жеңип алган. 1991-жылдан Ош мамлекеттик музыкалык окуу жайы анын ысмын алган.

Ниязаалы эл арасында жүргөндө макалалдаштырып сүйлөгөн көп сөздөрү:
 Уста менен дос болсоң, өнөр кезээрсин. 
 Ууру менен дос болсоң, бир балээге каларсың. 
 Ырчы менен жүрсөң ырын аларсың. 
 Күүнүн жайын көкүрөгү бар адам түшүнөт. 

 Күүлөрү 
 «Кара өзгөй»
 «Арсар күү»
 «Кер толгоо»
 «Сары Барпы»
 «Короо күзөтүү»
 «Өттү кетти балалык» 
 Мырза кербез
 Ниязаалынын камбаркан
 Колдонулган адабият 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
 Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003 

Категория:Инсандар
Шабданбаев, Токтонаалы

Токтонаалы Шабданбаев. Кыргыз элинин белгилүү төкмө ырчысы Токтонаалы Шабданбаев 1895 – жылы азыркы Кант районунун Жайылма деген айылында туулган. Шыгы эрте ойгонуп, өз аймагына ырчы катары тааныла баштаган учурда Октябр революциясы жеңип чыгып, совет өкмөтү орнойт. Мына ошондон тартып, ал ыры менен да, иши менен да жаңы заманды активдүү куруучулардын катарына кошулат. Көп жылдар айылда колхоз чарбасында эмгектенген соң, 1935 – жылы Фрунзе шаарына чакырылып, Кыргыз мамлекеттик филармониясында артист болуп иштейт.
Кыргыз искусствосуна сиңирген эмгеги үчүн ага 1958 – жылы Кыргыз ССРинин эл артисти деген ардактуу наам берилет. Ал ,мгек Кызыл Туу ордени менен жана бир нече медалдар, грамоталар менен сыйланган.
Токтонаалы Шабданбаевдин “Жеңиш ырлары” (1949), “Өчпөс нур” (1951), “Айтыштар” (1962), “Көргөнүм” (1958), “Алтын дарбаза” (1965), “Тандалмалуу чыгармалар” (1969), “Золотые ворота” (1968), “Мекенимди даңктаймын” (1976) деген ыр китептери чыкты.
Болочок ырчы Токтонаалынын балалык, өспүрүм, чий мурут жаш кези түйшүктөрдүн астында өттү. Токтонаалынын атасы малга да, башкага да жарды адам экен. “Кедейдин тирүү жүргөнү - жыргаганы эмеспи” деген заманда Токтонаалы турмуштун тепкисинде жүрүп эс тартты. Жаңыдан ат жалын тартып минээринде атасынан ажырады, андан көп өтпөй эркелетип өстүргөн энеси да көз жумду. Ошону мнен томолой жетим калды. Турмушту эрте тааныган сезимтал баланын көөдөнүн ыр тээп, көргөн – билгендерин айыл – апаларга ырдай баштайт:
Жайы, кышы уйку жок,
Жаныма батат тынчы жок,
Айта албаймын эч кимге
Ачылып итче дартымды.
Инилери атамдын
Алып кетет ээ кылбай
Иштеп тапкан акымды.
Көрсөтө албайм адамга
Көздөн аккан жашымды.
Малайлыктан кутулбай,
Бак – таалайым басылды, - 
деп зар какшап ырдап жүргөн чагында жакшылыктын жышаанасын угат. Жаңы доордун улуу кабары Ала – Тоо арасына чагылгындай тез тарайт. Жаш ырчынын өнөрү эми ташкындап тышка чыга баштайт. Ал мурда жалаң гана керт башынын кайгы – капасын комузга салып, арман иретинде ырдай коюп жүрсө, эми ошол армандарын жалпы элдин тагдыры менен ьирге байланышта ырдайт. Бара – бара армандын ордуна жаңы замандын жаркыраган жактарына эргийт.
Өксүп жүргөн кезимде
Октябрдын таңы атты.
Жетим, жесир, кедейдин
Эми тынды санаасы.
Эркиндик күнгө ээ болду
Эзилген кедей баласы.
Токтонаалы Шабданбаев ойго сергек жашыраак кезинен эле таалайга жараша кыргыздын белгилүү өнөрпоздору менен айлап – жылдап бирге жүрдү. Отузунчу жылдардын орто ченинен тартып, алар менен филармонияда бирге иштеп көп жагынан тагдырлаш да болду. Муратаалы, Актан, Калык, Саякбай, Карамолдо, Шаршен, Куйручук, Осмонкул, Молдобасан, Алымкул, Адамкалый, Муса, Атайлар менен сахнага бирге чыгып, өз өнөрүн көрсөттү.Кийинчнрээк алардын бардыгына арнап ыр чыгарды.
Пайдаланылган адабият: “Акындар чыгармачылыгынын очерктери”. Фрунзе 1988
Кудайкул Абдраимов

Абдраимов Кудайкул (1917—1982) — Жигедүү иштеген мезгилдери Ал көптөгөн кызмат орундарын жигердүү эмгектенген. Кыргызстандын айыл чарба өндүрүшүндө биртоп жылдар иштеген, Социялистик Эмгектин Баатыры (1958).Кудайкул 1944-жылдан КПССтин мүчөсү болуп иштеген андан кийин ал Ош облтынынын Ленин районундагы Энгельс атындагы колхоздун председатели (1951) болуп кызматын уланткан. Абдраимов башкарган колхоз 1958-жылы ар 100 ту бар койдон 117 козу алып, жүн сатууну 136% орундаткан Кудайкулдун бул эмгектерин жогору баалаган. Кыргыз ССР Жогорку Советинин 5-6-7-шайланган депутаты.

 Сыйлыктары 
Ал Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени, медалдар менен сыйланган. Кыргыз ССР Жогорку Советинин 5-6-7-шайланган депутаты Социялистик Эмгектин Баатыры.

 Колдоеулган адабият 
 "Кыргыз совет энциклопедиясы" Фрунзе-1976-ж.
 Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ "Кавалер", 2008. — Т. 2. — 200 с.

Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Категория:Инсандар
Акындар поэзиясы

Акындар Поэзиясы
Акындар поэзиясы – кыргыз элинин оозэки поэтикалык чыгармачылыгы менен тыгыз байланышта ѳнγккѳн классикалык поэзиянын бир бѳлγгγ.

Акын, ырчы-оозеки поэтикалык чыгармаларды комуз, кыяк жана башка аспаптардын коштоосу менен аткарган тѳкмѳ акындар фольклорду γйрѳнγп, андагы сюжеттерди ѳзγнчѳ чыгармачылык менен кайра иштеп чыгышат. Акындардын дээрлик кѳпчγлγгγнγн эске тутум жѳндѳмдγлγгγ ѳтѳ мыкты келет,оной эле аларга турмушту терең билγγ, сезимталдык, артисттик шык мγнѳздγγ. 

Акындан шарттуу тγрдѳ тѳмѳнкγчѳ бѳлγнѳт : жамакчы, мактоо, кордоо ырларын ырдоочулар: жомокчу-эпикалык чыгармаларды аткаруучулар: нускоочу-философиялык мазмундагы насаат ырларды жаратуучулар. алардын ортосунда жок. Акындардын ишмердиги кѳп кырдуу : алар айтыштарга-атайын акындык кγчтγү сынашкан мелдештерге, элдик жыйындарга, аш-тойлорго катышкан. 

Акындар поэзиясынын бирден-бир өзгөчөлүгү ал, баарынан мурда, жеке өз алдынча көрүнүш. Бирок, тилекке каршы кылымдар бою жазмасы, басмасы жок элдин арасынан чыккан не бир таланттуу акындардын чыгармалары, биздин күнгө жетпей калды. Алардын наамдары кылымдардын калың катмарында калды. Кыргыз жеринде Совет бийлиги орноп, социализм курула баштаганда биринчи иретте элдин кат-сабатына көңүл бурулду. Натыйжада улуттук жазма, басма, басылмалар пайда болду. Дал ушундай мурда болуп көрбөгөндөй өзгөрүштөрдөн кийин акындар поэзиясы өзүнүн поэтикалык тагдырын түп-тамырынан бери өзгөрттү. Оозеки түрдө өнүгүп-өөрчүп келе жаткан поэзия, эми кагаз бетине түштү. Дал ушул социалдык-коомдук, маданий-тарыхый бурулуштун натыйжасында Арстанбек менен Калыгулдун, Токтогул менен Жеңижоктун, Калмырза менен Чондунун, Эсенаман менен Үмөтаалынын, Барпы менен Корголдун, Эшманбет менен Нурмолдонун, Токтоналы менен Ысмайылдын, Калык менен Алымкулдун жана башка ысмы сакталып, алар жараткан поэзия кыргыз элинин рухий байлыгын, маанилүү бөлүгүн түзүп калды. Булардын жараткан чыгармаларын оозеки түрдө эмес китебин окугандар Токтогул менен Жеңижоктун, же Барпы менен Алымкулдун бир-бирине окшоштуруп чаташтырбайт. Аталган акындардын ар бири өз алдынча, жеке поэтикалык көрүнүш экени чыгарманын көркөмдүк түзүлүшүнөн, дүйнөгө, турмушка, адамга, жаратылышка болгон өздүк мамилесинен ачык эле көрүнүп турат. Ошондой болсо да акындар буларды бириктирип турган жалпы бир өзгөчөлүк, касиет-сапат бар, ал салттуу, кылымдардан бери муундан-муунга өтүп келе аткан эстетикалык фольклордун негизинде (индивидуалдуулук жана традициялуулук) “Акындар поэзиясы”. жаралат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият
Категория:Поэзия
Вавилов Николай Иванович

thumb|Н. И. Вавилов.

Вавилов Николай Иванович (13(25).11.1887, Москва – 26.1.1943, Саратов) генетик, өсүмдүк өстүрүүчүлүк боюнча илимпоз, географ, селекциянын азыркы илимий негизин, эгилме өсүмдүктүн пайда болушу, алардын географиялык таралышы жөнүндөгү илимди негиздөөчү. СССР ИАнын (1929) жана УССР ИАнын (1929), ВАСХНИЛдин академиги жана биринчи президенти (1929-35).

Москва айыл чарба институтун (азыркы К. А. Тимирязев атындагы Москва айыл чарба академиясы) бүтүргөн (1911). 1917-жылдан Саратов Университетинин профессору, 1921-40-жылы Петроградда Колдонмо ботаника жана селекция бөлүмүнүн (1930-жылдан Бүткүл союздук өсүмдүк өстүрүүчүлүк институтунун) башчысы. 1920-40-жылы өсүмдүк ресурстарын изилдөө боюнча Жер Ортолук деңиз өлкөлөрүнө, Эфиопия, Батыш Кытай, Япония, Афганстан, Корея, Түндүк, Борбордук жана Түштүк Америкага илимий экспедицияларды уюштуруп, алардын көбүн өзү жетектеген. Вавиловдун жетекчилиги менен эгилме өсүмдүктөрдүн дүйнөлүк коллекциясы (300 миңден ашуун) түзүлгөн. Эгилме өсүмдүктөрдү мамлекеттик сорт сыноодон өткөрүүгө негиз салган. Вавилов бир-бирине жакын түр, тукум, уруунун тукум куума өзгөргүчтүгүндөгү гомологиялдык катарлар законун ачкан (1920). Вавилов селекциянын экологиялык-географиялык принцибин жана селекция үчүн түпкү материалды алуу принциптерин негиздеген. Вавилов өсүмдүк өстүрүү боюнча илимпоздордун, генетиктердин жана селекционерлердин мектебин түзгөн. Бир катар чет өлкөлөрдүн илимий коомдорунун, академияларынын, анын ичинен Лондон королдук коому, Индия, Аргентина, Шотландия, Германия (Галледеги), Чехословакия академияларынын чет элдик мүчөсү, бир катар улуттук жана эл аралык уюмдардын ардактуу мүчөсү болгон. Генетика жана селекция багыты боюнча Т. Д. Лысенконун негизги оппоненти болгондуктан, куугунтукка учурап, 1943-жылы түрмөдө (Саратов шаары) каза болгон. 1955-жылы акталган. Эмгеги: Избранные труды Т. 1-5. М.; Л., 1959-65 (в т. 1 приведена библиография трудов В.); Происхождение и география культурных растений. М., 1987. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Генетика
Категория:Ботаниктер‎
Категория:Географтар‎
Категория:Туулгандар 1887-жылы
Категория:Өлгөндөр 1943-жылы
Шатемиров, Кадыр Шатемирович

180px|thumb|Шатемиров Кадыр Шатемирович
Шатемиров Кадыр Шатемирович (1911, Жети-Өгүз району, Жети-Өгүз айылы - 1995) — химик, химия илимий доктору (1968), профессор (1970). Кыргызстан УИАнын академиги (1984; корреспондент мүчөсү, 1954). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1974). 
1932-ж. Орто Азия мамлекеттик университетинин жумушчу факультетин, 1936-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун бүткөн. 
1936—38-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтта, 1941—44-ж. КММИнин жалпы химия кафедрасында окутуучу. 
1944—54-ж. СССР ИАнын Кыргыз филиалынын химия институтунда илимий, улук илимий кызматкер, лаборатория башчысы болуп иштеген. 
1954-жылдан Кыргызстан ИАнын Органикалык эмес жана физикалык химия институтунда лаборатория башчысы. 
Шатемиров 400дөн ашык илимий эмгек автору. Шатемиров карбонаттуу топурак жана чопо коллоиддеринин составын аныктоо методун түзүп, карбонаттуу жана карбонат-чополуу топурактын коллоид чопо фракциясына кислота, жегич жана туздардын пептизациялоочу таасиринин физикалык-химиялык негизин иштеп чыккан; боз чоподон жасалган материалды күйгүзгөндө кальций, натрий, магний сульфаттарынын пайда болуу жана ажыроо, карапада түз кеберлеринин пайда болуу механизмин түшүндүргөн. Бышырылган чопо материалдарын суулаганда гипс менен натрий туздарынын ортосунда жүрүүчү химиялык реакцияны изилдеген. Бышкан кирпичти тузсуздандыруу, Кыргызстандын түстүү чопосунун, чополуу сланецтин негизинде минерал боёкту жана керамзитти алуу, иштетилген трансформатор майы, автол, чигит майын чопо материалдарынын жардамы менен тазалоо жана башка сунуштары иш жүзүндө колдонулууда. Медалд ар менен сыйланган. 
169 px|left|thumb|
 Орус тилиндеги эмгектери 
Влияние солей на коллоидно-химические свойства лёссов, глин и изделий на их основе. — Фр.: 1968; 
Влияние натриевых солей на коллоидно-нлистые фракции карбонатных почв. —Фр.: 1975; 
Физико-химические основы обессоливания лессово-глинистых пород. — Фр.: 1978; 
 Кыргыз тилиндеги эмгектери 
Дисперстик системалар. — Фр.: 1985; 
Химиялык терминдердин орусча-кыргызча сөздугу (авторлош). — Фр.: 1982. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Химия
Категория:Инсандар
Категория:Академиктер
Шемякин, Григорий Мелентьевич

180px|thumb|Шемякин Григорий Мелентьевич
Шемякин Григорий Мелентьевич (1906, Каракол ш. —1973, Алматы ш.) — Советтер Союзунун Баатыры (21. 7. 1942Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 21 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 23 июля (№ 28 (187)). — С. 1.). 
1941-ж. июлдан Советтик Армияда, 1075-аткычтар полкунда (Батыш фронту, 16-армия, 316-аткычтар дивизиясы) аткыч. 
1941-ж. 16-ноябрда Дубосеково разъездинде саясий жетекчи В. Г. Клочковдун командачылыгы астында душмандын көптөгөн танкалык атакасына жана жөө аскерлерине каршы салгылашта эрдик көрсөткөн. Бул жоокерлердин тобу душмандын 18 танкасын талкалаган. 
Согуштан кийин Бишкек жана Алматы шаарларында жашаган. Немидов айлына (Волокаламск району) Баатырларга арналган музей бар. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Советтер Союзунун Баатыры
Категория:Инсандар
Анжиян 19-кылым

Анжиан Көтөрүлүшү 19-кылым.
Бул көтөрүлүш 19-к-дын аягындагы Орто Азиядагы эң ири көтөрүлүш катары тарыхка кирген. Көтөрүлүштүн негизги себеби падышачылыктын өтөрчүл саясаты, орус админ-нын эзүүсүнүн, улуттук жана социалдык теңсиздиктин күчөшү болгон. Көтөрүлүшкө кыргыз, өзбек, тажик улутунун өкүлдөрү, калктын ар түрдүү социалдык катмарлары катышышкан. Кыймылга дин кызматкеринин жетекчилик кылышы, диний ураан, чыкырыктарынын бөлүшү мыйзам ченемдүү көрүнүш болгон. Анткени бул чөлкөмдүн негизги калкы көп кылымдардан бери эле ислам динин тутуп, бул дин калктын калың катмарынын аң-сезимине терең сиңген. Көтөрүлүшкө катышкандардын бардыгы өздөрүн мусулманмын деп эсептешкен. Бул үчүн көтөрүлүштү реакциячыл кыймыл катары кароого эч негиз жок. Көтөрүлүш көпчүлүк элдин мүдөөсүн, кызыкчылыктын коргогон. Улуттук эзүүгө, теңсиздикке каршы багытталып, элдик, улуттук-боштондук мүнөздө болгон. 
 Анжиян көтөрүлүшү 1898-ж. май айында башталган. 17-май күнү кечке маал Тажик (Миндөбө) кыштагына 200дөй өзбектер, кыргыздар чогулган. Бул көтөрүлүшчүлөргө ушул кыштактын эшени Мадали Дүкчи (ийикчи) эшен жана (Зиядин Магзуми) жолбашчылык кылышкан. 
 Көтөрүлүшчүлөр эки топко бөлүнүп, Анжиянга бет алышып, калааны бөлөк аймактар менен байланыштырган телеграф зымдарын кыркып салышкан. Жолдон аларга Кутчу, Каракоргон кыштактарынын калкы да кошулат. Аз убакыттын ичинде көтөрүлүшкө чыккандардын саны 2000ге жеткен. Көтөрүлүшчүлөрдүн биринчи тобуна Мадали эшен, экинчисине 80 жаштагы молдо Зиядин жетекчилик кылышкан. Түнкү саат үчко жакын көтөрүлүшчүлөр Анжиянга келишип, 20-Түркстан линиялык батальонунун эки ротасы турган лагерге кол салышкан. Бирок күчтөр тен эмес эле. Курал жарагы начар көтөрүлүшчүлөр мыкты даярдыгы бар, жакшы куралданган орус аскерлеринен жеңилип, чегинүүгө мажбур болушкан. Айыгышкан кармашта 20дан ашуун падыша солдаттары жана офицерлери өлтүрүлгөн. Көтөрүлүшчүлөр да көп жоготууларга учурап, Карадарыядан өтүп, Хакимабадка чегинишкен. 20-майда Анжияндан 90 чакырым алыстыктагы Чарбак кыштагында көтөрүлүштүн жолбашчысы Мадали колго түшүрүлүп, 12-июнда даргага асылган. 
 Көтөрүлүш токтобостон Фергана өрөөнүнө жыйылган, Ага Анжиян, Маргалаң, Ош жана Наманган уезддеринин калкы жигердүү катышкан. 
 Көтөрүлүштү басуу үчүн Түркстандын аскер күчтөрүнүн атайын кошуундары арбын жөнөтүлгөн. Бардыгы болуп 777 киши камалып, 415и сот жообуна тартылган. 18 киши дарга асылып, 362 адам өлүм жазасынын ордуна узак убакытка сүргүнгө айдалган. Сүргүнгө айдалгандардын 106сы кыргыздар болгон. 
 Жеңилип калганына карабастан бул көтөрүлүш падышачылыктын Түркстандагы өтөрчүл, улутчул саясытына каршы багытталган алгачкы күрөш болгон. Көтөрүлгөн эл көз карандысыздык үчүн күрөшкөн. Жеңилгенине карабастан элдин эркиндикке болгон умтулуусу күчөгөн.

Категория:кыргыз тарыхы
Категория: Таажы-2012
Райков Табылгасы

Өмүр баяны 
Райков Табылгасы, Тан императорунун кыргыз каганына коштошуу белеги – 19-кылымдын 2-жарымында Хакасиядан табылган кытай иероглифтери менен жазылган мрамор тактайлары. Бул тактайлар 866-ж. Ин-ву Чен-мин хан деген кытай титулун алып жүргөн кыргыз каганына арналып жазылган. Кытай императорунун кутучаларга салып жөнөткөн аза күтүү «ай-сэ» жазмалары кыргыз каганына карата болгон кадыр-баркты, сый урматты чагылдырган. Айрым маалыматтарда бул тактайчалар Саян мраморунан жасалганы айтылат. Болжолу, маркум болгон Кыргыз каганына азат күтүүгө, көңүл айтууга келген Тан династиясынын (Кытай) элчилигинин курамында ташка тамга салуучу усталар келген. 860–873-ж. кыргыздардын элчилиги Тан императорунун кабылдоосунда үч ирет болушкан. Ушул мезгилден тартып кыргыздардын тышкы саясаттагы аракети Чыгыш Түркстанга ээлик кылууга бурулган. Айрым бөлүктөрү япон окумуштуусу Табылгасы Мацумото тарабынан окулуп чыккан. «Ай-сэ» деп аталган ушул сыяктуу иероглиф тексттери Кытайдын Тан жана Сун династияларынын императорлорунун жана алардын үйбүлө мүчөлөрүнүн мүрзөлөрүнө коюлган. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003 

Категория:Инсандар
Бегалиев, Уркасым

УРКАСЫМ БЕГАЛИЕВ 
(1924-1990)

Манасчы Уркасым Бегалиев Ысык-Көл областынын Ак-Суу районуна караштуу Ак-Булуң айылында жарык дүйнөгө келген. 
Уркасымдын атасы Бегаалы жаш кезинде бир жактан келе жатып ат үстүндө үргүлөп кетет. Суунун кечүүсүнөн өтүп бара жатканда атынан чакырган кимдир бирөөнүн үнү угулат. Көзү умачтай ачылып, артын караса аксакалчан адам токтой турушун буюрат. Кызуу неме чочуп кетип, ал чакырыкка токтомок турсун коркконунан атын камчылап, качып жөнөйт да үйүнө келип эс-учунан танып жыгылат. Ошол күндөн баштап Бегаалыны баягы аксакалчан адам “Манас” айтасың деп кыйнай берет. Бегаалы буга көнбөй коёт. Кийин ооруга чалдыгып көз жумат. Уркасымдын атасы ушундай сырдуу окуяга жолуккан маалда анын бешиктеги кези экен. Атасынын башынан өткөн ошол сырдуу күч кийин өзүнө оойт. Негизги кесиби жыгач уста. Ал айылдагы оюн-зоокторго катышып, комуз чертип, ыр ырдап өз өнөрүн көрсөтүп жүрөт. Бир жолу талаада иштеп жүргөн учурунда эс-учун билбей жыгылып калат. Ошондо ал калың жылкынын дүбүртүн угуп, сыртка чыкса Бакай кырк жигит менен турган болот. Бакай Уркасымга кайрылып, казатка аттанып бара жаткандарын эскертип, алар кеткенден кийин Манастын баатырдык жортуулун айтасың, деп тапшырып, Уркасымды бир топ жерге чейин ээрчитип барат. Чочуп ойгонуп кетсе түшү экен. Ошондон баштап, күңгүрөнүп “Манас” айтууга өтөт. “Манасты” улантып айтуу максатында, Манастын белгиси болгон анын ташына барып (Тулпар-Таш) зыярат кылууну, Каркырадагы Көкөтөйдүн ашы өткөн жерди көрүүнү эңсейт. Эңсеген жерлерин көргөндөн кийин басса-турса “Манас” айткысы келип өзүнчө ичинен күбүрөп айтып жүрөт. 
Кийин Уркасым Бегалиев “Манас” үчилтигин толук айтып калат. Ал “Манас” үчилтигинен: “Манастын балалык чагы”, “Кыргыздардын Алтайдан көчүшү” жана “Манастын кан көтөрүлүшү”, “Көкөтөй кандын ашы”, “Алмамбет менен Чубактын жол талашы”, “Тал-Чокунун көрүнүшү”, “Алмамбет менен Сыргактын чалгынга барышы”, “Жылкы тийүү”, “Тайторуну чабышы” сыяктуу белгилүү салттык эпизоддорду эл ичинде көп айтып келген. 
Азыркы күндө манасчынын үйүндө өз колу жазылган “Алмамбет менен Сыргактын чалгынга барышы” жана “Жылкы тийүү” деген эпизоддор сакталып турат.
Мурат Салихов

Салихов Мурат (туурасы Салыков) (1905, Баткен облусу, Баткен району, Рават кыштагы – 1938) — мамлекеттик жана саясий ишмер.
 Өмүр баяны 
Кокон педтехникумун (1923), Ташкендеги Кыргыз агартуу институтун (1925) бүткөн. 1925–27-ж. Ош округдук комитетинин үгүтнасаат бөлүмүнүн башчысы. 1929–30-ж. Өзгөн райондук аткомунун, Ош округдук элге билим берүү бөлүмүнүн, Ош округдук аткомунун төрагасы, 1930–37-ж. партиялык кызматтарда. 1937-ж. Кыргыз Эл Комиссарлар советинин төрагасы. 1938-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Борбордук аткомунун 
төрагасы. Ак жеринен айыпталып, репрессияланган.
Агасы Салихов(Салыков) Дастан Тажик ССРинин юстиция министри болуп иштеген 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Бишкек 2003 

Категория:Кыргызстан
Категория:Баткен облусу
Категория:Инсандар