Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Осмос басымы

Осмос басымы – эриткич мол-ларынын жарым өткөргүч мембрана аркылуу бир жактуу диффузиясы осмос деп аталат. Осмос кубулушун токтотуучу, сырткы атм. басымга барабар болгон күч О. б. деп аталат. О. б. жарым өткөргүч мембраналар колдонуу менен жакшы байкоого болот. О. б. эритмелер концентрациясына, эриген заттар жаратылышына жана темп-га көз каранды. О. б. теориялык жактан Вант-Гофф изилдеп. Электролит эместер эритмелери үчүн p = CRТ теңдемесин сунуштаган. Мында p - О. б., C – молярдык концентрация, R – газдар универсал туруктуу саны, Т – абс. темп-ра. Электролиттер эритмеси үчүн теңдеме p = iCRТ түрүнө өтөт. Мында i – иондорго диссоциацияланган бөлүкчөлөр санынын көбөйүшүн көрсөтөт. О. б. криоскопиялык метод менен аныктайт. Анда төмөнкү негизги шарттар аткарылышы керек: 

1. Өтө суюлтулган эритмелер пайдаланылат, аларда Смолярдык = Смолялдык.

2. Эриткич жана эритменин tт аныкташат, графиктен Dtт = tт.эриткич - tт.эритме.

3. Рауль менен Вант-Гофф закондорун бириктирип О. б. аныкташат: Dtт = К · С, мындан: 

            Dtт 

С =— таап, чоңдукту Вант–Гофф ф-на

К 

коёт: 

                          Dtт 

           p =—— RT 

К 

О. б. – осмометр менен өлчөнөт жана осмос кубулушун үйрөнүүдө чоң мааниге ээ.

Кудайбергенов Т.Т.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Отундарды газга айландыруу

Отундарды газга айландыруу - катуу (көмүр, кокс, чымкөң, сланец,жыгач) жана суюк (мазут, нефть) отундар органикалык  бөлүгүн окистентүү аркылуу күйүүчү газга айландыруу процесси. Газдаштыруунун негизги максаты сапатсыз, күлдү көп пайда кылуучу отунду 900-1200 оС ысытып аба менен окистенткенде, кычкылтек менен отун көмүртеги реакцияга кирип, абалуу генератор газын алуу саналат

2C+O2+3,76 N2 =2CO+3,76 N 2+226,2 кДж

Катуу отундарды суунун буусу менен газга айландырууда суулуу газ пайда болот:

С + Н2О СО + Н2 - Q.

Курамы СО - 32,5%, Н2 - 51,3%, СО2 -9,2%. Отуну суунун буусу менен аба-нын аралашмасы аркылуу окистендиргенде суутек, көмүр кычкыл газынан турган газ алынат. Мындай газ металлургия, айнек, керамика мештерин ысы-сууда колдонулат. Газдаштыруу үзгүлтүксүз иштөөчү газ генераторунда жүргүзүлөт да, алынган газдар генератор газы деп аталат. Алынган газдар андан ары иштетүү менен ар кандай маанилүү заттар (суутек, аммиак, углеводород, жасалма суюк отундар жана башка) алууга болот. О. эле алынган газ жы-уулук энергиясын алуу үчүн өнөр жайында турмуш-тиричиликте колдонулат. Генератор газы толугу менен күйөт, күл түрүндөгү катуу калдыкты пайда кылбайт, жеңил башкарылат. химимялык  продуктуларды алууда сырьё катарында колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Отун детонациясы

Отун детонациясы – күйүү процессинде органикалык  пероксиддер пайда болушу жана алардын от алуу, жарылуу абалы. Жарылуучу зат газ абалында болсо, аралашманын басымы бир нече МПа, ал эми суюк же катуу түрүндө болсо 10 МПа ашканда жарылуу пайда болот. Кыймылдаткычтар туура иштеген учурда жалын 10-20 м/сек, детонация учурунда 1500-2500 м/сек ылдамдыкта тарайт. Бир тектүү заттарда детонациянын ылдамдыгы туруктуу болот. Газ абалындагы жарылуучу аралашмаларда детонация кубулушунун таралышы аралашманын жаратылышына, басымга, темп-рага көз каранды. О. д. кыймылдаткычтарда үн чыгарып, аны ысытып, кыймыл күчүн начарлатат. О. д. болтурбоо үчүн мисс. бензин отунга тетраэтил-коргошун (антидетонатор) кошулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Отунду кайра иштетүү

Отунду кайра иштетүү – табигый отун сапатын жакшыртуу максатында, ысытып кайра иштетүү. О. к. и. үч түрү бар: пиролиз–отунду абасыз чөйрөдө ысытуу; газдаштыруу-реагенттер таасири аркылуу отунда термохим. процессти жүргүзүү; гидрогенизациялоо – суутек жана катализатор катышуусу менен отунду ысытуу. Алгачкы заттар таш көмүр, күрөң көмүр, жана башка болуп эсептелет. Мисалы, кокстоодо суюк түрүндөгү чайырды көп алуу үчүн битумдуу көмүр пайдаланылат. Процессти ишке ашыруу үчүн көпчүлүк учурда катализатор колдонулат. Процесс нефтиден бензинди, көмүрдөн кокс, газдар, чайырлар, жыгачтан жыгач көмүрүн, уксус кислотасын алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Охра

Охра – жаратылыштагы темир (III) гидроксидинин ар түрдүү сандагы топурак менен болгон аралашмасы – пигменттерге кирет. Түстөрү боюнча төмөндөгүдөй бөлүнөт: ачык сары түстүүлөрү 12-25 % орто сарылары – 25-40 % алтын түстүүлөрү – 40-75 % Fe2O3 алып жүрөт. Охралар начар к-талар, щелочтор эритмелерине, күн нуруна жана атмосфералык таасирге туруктуу келет. 150оС жогорку температурада өңү карая баштайт. О. өтө арзан жана туруктуу пигмент болгондуктан, адам турмушунда кеңири пайдаланылат. Андан арзан акиташтоочу, желимдөөчү, май боёктору, шпатлевкалар жана сүрөт тартуучу боёктор даярдалат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Өндүрүүнү кибернеттештирүү

Өндүрүүнү кибернеттештирүү — өндүрүштүн ар бир баскычын жана өндүрүштү толугу менен математикалык моделдештирүү. Математикалык моделдештирүү — химимялык  продукциялар өндүрүүдө жүрүүчү кубулуштар, процесстер математиканын тилине которулуп, аларды тийиштүү теңдемелер, фор-мулалар менен туюнтуу, жазуу, химимялык  кубулуштагы закон ченемдүүлүктөрдү эсептеп чыгаруу жана өндүрүш процессинин кандай учурда ынгайлуу, үнөмдүү жүрө тургандыгын аддын ала айтуу. Өндүрүштү башкаруу үчүн кибернетиканы колдонуу, өндүрүш абалы ж-дөгү маалыматты тез иштетип чыгууну жана пайдаланууну талап кылат. Биол. процессти моделдештирүү жана биологиялык механизмди химимялык  технологияда колдонуу кибернетиканын дагы бир тармагы болуп саналат. Тирүү организмдеги татаал биохим. процесстер өнөр жайындагы химимялык  реакторлор иштешине окшош. Мындай окшоштукту изилдөө, моделдештирүү аркылуу пайдалануу технологиянын өнүгү-шүнө жардам берет. Мисалы, кийинки жылдарда биологиялык катализаторлор (фер-менттер) сапатына окшош химимялык  ыкма менен алынган синтездик катализаторлор пайда болду. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Өсүмдүк майлары

thumb|right| 
thumb|right|

Өсүмдүк майлары — өсүмдүктөр уругунан же мөмөсүнөн сыгып же экстракция ыкмасы менен алынган майлар, табигый продукт. Курамында үчглицерин (95-91%), башкафосфатиттер, май к-талары, липохромдор, витаминдер жана башка даам, жыт, түс берүүчү бирикмелер болот. Тыгызд. 0,900-0,980 г/см3, өңдөрү ачык сарыдан кочкул күрөнгө чейин болот. Алардын касиеттери курамындагы ири молекулалуу чексиз май к-тасына байланыштуу: суюк Ө. м. — чексиз май к-талары көп, 0°С төмөнкү темп-рада, ал эми катуу (тоң) Ө. м. 40°С тоңот. Тоң Ө. м. тропиктик пальма өсүмдүктөрүнөн алынат. Суюк Ө. м. абада окистенип, акырындык менен каймактап катат. Ө. м. азыктык баалуулугу курамындагы ири молекулалуу май к-талары, глицериддер (зыгырдыкында 80-90 %, күң караманыкында 40-50 % чейин), фосфатиттер (сояда 3000 мг %, күн карамада 1400 мг% чейин), стериндер (жүгөрү 1000 мг %, күн карамада 300 мг % чейин), токоферол (соя жана жүгөрүдө 100 мг % ашык, күн карама 60% чейин) көп болушу менен аныкталат. Ө. м. газды эритип, буулануучу заттар жана эфир майларын сиңирип алат. Кастор майынан башкасы органикалык  эриткичтер (бензол, бензин жана башка) менен жакшы аралашат. Ө. м. тамак-аш өнөр жайында жана техникада: самын, олиф, лак, май к-таларын жана башка бирикмелерди алууда колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Өсүмдүктүн өсүшүн жөнгө салгычтар

Өсүмдүктүн өсүшүн жөнгө салгычтар – өсүмдүк өсүшүн тездетүүчү жана кечиктирүүчү органикалык  бирикмелер. Табигый өсүмдүк өсүшүн жөнгө салгычтарга фитогармон – ауксин, гиббереллин, цитокинин, айрым витаминдер кирет. Өсүмдүктөр өсүп жетилишин белгилүү шартта акырындатуучу табигый заттарга кумарин жана анын бирикмелери кирет. Ауксин тобундагы өсүмдүк өсүшүн жөнгө салуучулар кээ бир синтездик ыкма менен алынат. Алардын маанилүүлөрү индолилмай, нафтилуксус, 2-, 4- дихлорфенилуксус к-лары. Ал эми өсүмдүктөр өсүшүнө каршылык кылган синтездик бирикмелерге гербициддер кирет. Алар айыл чарба өсүмдүктөрү түшүмдүүлүгүн жогорулатууда, отоо чөптөрдөн арылтууда жана көчөт, үрөн өстүрүүдө кеңири колдонулат. Гиббереллиндер – жаратылышта кездешүүчү Ө. ө. ж. с. Алар клетканын бөлүнүшүн, бутактын өсүшүн тездетет, жалбырак менен мөмөнүн куурашын токтотот. Себеби нуклеин кислотасын жана белок синтезин активдештирет. 1 кг өсүмдүк курамында көбүнчө 0,01 - 1,4 мгг гиббереллиндер болот, өзгөчө алар быша элек үрөндөрдө болот. Эң маанилүү гиббереллиндер бири - гиббералл к-тасы же ГА3. Ал уруксуз жүзүм, алча, картошка, арпа жана башка өсүшүн жөнгө салгыч катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Өсүмдүктөр материалдары гидролизи

Өсүмдүктөр материалдары гидролизи — катализаторлордун катышуусунда өсүмдүк тканындагы полисахариддер суу менен өз ара кошулуу процесси. Өсүмдүк ткандарында 75% чейин сууда эрибеген полисахариддер (целлюлоза, гемицеллюлоза) болот. Дан эгиндерин майдалап туруп суу буусун синиртип, пайда болгон суюк илээшкек камырга угутту кошууда, угуттун амилоза ферменти таасири аркылуу полисахарид-крахмал гидролиз-дешип, мальтозага айланат:

n n

(С6Н|0O5)n+ - Н2O - (C12H22O11).

2 2

Андан ары ферменттер таасири менен мальтозанын гидролиздешүүсүнөн глю-коза алынат:

С12Н22О11+Н2О ® 2С6Р12О6

Аны ачытуудан этил спирти

С6H12О6 ® 2С6Н5ОН+2СО2 

пайда болот. Бир т буудай же жүгө-рүдөн 320 л таза этил спирти алынат. Ал эми 1 т картошка же кант кызылчасы гидролизденгенде, 85л спирт өндүрүлөт. Майдаланган жыгач таарындысына 0,3-0,5% күкүрт кислотасын кошкондо цел-люлоза жана гемилцеллкшоза гидролизденип, кантка (глюкоза) айланат.

(С6H10О5)n+nH2O ® n С6H12О6

Алынган кант ачытууга жиберилет. Ачытуу мезгилинде биохим. процесс жүрүп, этил спирти пайда болот:

С6H12О6 ® 2C2H5OH+2CO2

Бир т. жыгачтан 150-180 л этил спиртин, 4-7 кг фурфуролду жана башка заттар алууга болот. Ушундай эле ыкма менен а. ч. өсүм-дүкттөр калдыгын, кагаз өндүрүүчү заводдор калдыгына гидролиздешти-рүүдөн этил спирти жана башка заттар пайда болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Өт кислотасы

Өт кислотасы — холестерин алмашуусундагы эң акыркы продукт. Жаныбарлар, кишинин боорунда холестеринден пайда болуп, өт менен кошо он эки эли ичегиге куюла турган организм үчүн эң маанилүү зат.

1. 7-Холестерин -®C23H36(OH)3-COOH

Холев к-тасы

Глицин NН2-СН2-СООН

2. NH2-CH2-COOH®

Холев к-тасы

C23H36(OH)3 -C-NH-CH2COOH

||

O

Гликохолев к-тасы

же болбосо тауринди H2N-CH2-SO3кошсо, 

O

||

C23H36(OH)3-C-NH-CH2-SO3-- таурохолев к-тасы пайда болот. Биол. функциясы боюнча өт кислотасынын туздары ичегинин ичиндеги майларды эмульсиялоого түздөн-түз катышат жана сиңишине жардам берет. Ичеги жана уйку безинин зилиндеги липаза ферментин активдештирет. Бул ферменттин таасиринен майлар глицеринге жана май к-тасына бөлүнөт. Алар ичегиден өтүп, кан тамырлар аркылуу ар кайсы органдарга жеткирилет. Өт к-тасы организмде азайганда, холестерин жак-шы эрибей, өт таштарын пайда кылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Өтө каныккан эритмелер

Өтө каныккан эритмелер – турактуу температурада гомогендүү эритмеге эриген затты кошкондо кристаллдашуу процесси башталган абалдагы эритмелер; гомогендүү эки компоненттүү бир фазалуу система. Ага кошумча эриген зат кошсок андан ары эрүү процесси жүрөт. Каныккан эритмелер – гетерогендүү эки компоненттүү, эки фазалуу системага таандык. Себеби каныккан эритмеге кошумча эриген затты кошсок, ал андан ары берилген температурада эрибейт. Ошондуктан Ө. к. э. каныккан эритменин кийинки кристаллдаша баштаган абалы катары каралат. Мисалы, CaCl2 Ө. к. э-не CaCl2·4H2O же CaCl2·4H2O кошсок, анда тиешелүү кристаллогидраттар кристаллдашат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Өчрүлбөгөн акиташ

Өчрүлбөгөн акиташ, кальций оксиди, СаО, 26300С эрий турган, отко өтө чыдамдуу ак түстөгү зат. Техникада кальций оксиди Ө. а. деп аталат. Суу жана көмүртек (IV) оксиди менен активдүү аракеттенишет. Мисалы, СаО + Н2О = Са(ОН)2

Цемент, айнек, кальций карбиди, ошондой эле өчүрүлгөн акиташты алууда колдонулат.

 Дагы кара 
 Кальций оксиди
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Өчүрүлгөн акиташ

Өчүрүлгөн акиташ, кальций гидроксиди Са(ОН)2, өчүрүлбөгөн акиташ менен суу аракеттенишинен алынат. Күчтүү негиз, СО2 жакшы сиңирет. Сууда начар эрийт, 200С 1 л сууда 1,56 г Са(ОН)2 эрийт. Курулуш иштеринде, химимялык  ө.ж-нда кант алууда ж.б. колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пайда болуу жылуулугу

Пайда болуу жылуулугу — жөнөкөй заттар 1 моль бирикме пайда болгондо бөлүнүп чыккан же сиңирилген жылуулук саны. Мисалы, 2 г суутек жана 16 г кычкылтек аракеттенип, 1 8 г сууну пайда кылганда, 285,8 кДж жылуулук бөлүнүп чыгат. Жөнөкөй заттар биригүү реакциясында бөлүнүп чыккан жылуулук чоңдугу оң, ал эми сиңирилген жылуулук чондугу терс белгилер

м-н туюнтулуп, теңдеменин он жагына жазылат. Мисалы,

1

Н2 + — О2 = Н2О -I- 68,3 ккал.

2

1 1

— N2 + —О2 = NО-21,6 ккал.

2 2

Заттар П. б. ж-н салыштыруу ын-гайлуу болсун үчүн термохим. эсептөө-лөрдө стандарттык абалдагы заттар алынат. Стандарттык абал үчүн 298 К жана басым 1 атм-дагы идеалдык газ, катуу жана суюк заттар абалдары алынат. Гесс законунун негизинде химимялык  реакциялар жылуулук эффектилерин заттар П. б. ж. боюнча эсептөөгө болот. Ал акыркы жана баштапкы заттар жөнөкөй заттар П. б. ж. суммаларынын айырмасына барабар. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Палладий

thumb|Палладий.
Палладий (лат. Palladium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 5-мезгилинин VIIIВ группа элементи, платина металлдары тобуна кирет, к.н. 46, ат. м. 106,4. П-ди 1803-ж. анг. окумуштуу О. Волластон ачкан. Ал 1802-ж. табылган Паллады астероиди урматына палладий деп аталган (байыркы Афинада «паллада» – гр. сөзүндө «акылдын кудайы» дегенди түшүндүргөн). Жаратылышта туруктуу 6 изотобу бар – 102Pd (0,96 %), 104Pd (10,97 %), 105Pd (22,23 %), 106Pd (27,33 %), 108Pd (21,71 %) жана 110Pd (11,81 %). Анын радиоактивдүү изотоптору ядролук реакторлордо U, Th, Puди ажыратуудан алынат. Иондошуу энергиясы: Pd0 ® Pd + ® Pd 2+ (эВ м-н) 8,33 жана 19,42 барабар. Палладий жер кыртышынын 1×10-6 % түзөт. Негизги минералдары: аллопалладий (Ag, Pt, Ru, Cu); палладит (PdO); потарит PdHg; станнопалладинит Pd3Sn2 ; арсенопалладинит Pd 3 Аs, майгенерит PdBi2 ; порценит (Au, Ag, Cu), бреггит (Pt, Pd Ni)S; палладийлүү платина (Pd, Pt) болуп саналат. П-дин негизги булактары Уралда, Сибирде, Канадада, Түндүк Африкада кездешкен сульфиддүү никель-жез кендери болуп саналат. П. асыл металл болгондуктан, жаратылышта эркин түрүндө да кездешет. П. күмүш түстүү ак металл. Ат. радиусу 1,37, иондук радиусу Pd 2+ 0,88; Pd4+ 0,73; тыгызд. 12,02 г/см3, балкып эрүү температурасы 1552оС; кайноо температурасы 2940оС. Бирикмелерде II жана IV валенттүү, кээде III валенттүүлүктү да көрсөтөт. II валенттүү бирикмелери туруктуу. PdO, Pd2O3 жана PdO2 оксиддери белгилүү. Галогендер менен PdF2-дифторид, PdF3–трифторид, PdCl2–дихлорид, PdBr2–дибромид, PdJ2 –дииодидди пайда кылат. П. мүнөздүү касиеттеринин бири, анын көп өлчөмдөгү газды сиңирүүчүлүк жөндөмдүүлүгү болуп саналат (1 көлөм паладий 900 көлөм суутекти сиңирет). Суутек сиңирилген П. күчтүү калыбына келтиргич жана башка платина металлдарына караганда активдүү. П. концент. ысык азот, күкүрт к-таларында жана «падыша арагында» эрийт. П. дихлориди эң оңой калыбына келет. Анын эритмеси менен абадагы көмүртек оксидин аныктоо үчүн колдонулуучу индикатор кагазын нымдашат. П. эритмеден диметилглиоксим менен ачууга болот. Ал кычкыл чөйрөдө сары чөкмөнү берет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Пальмитин кислотасы

Пальмитин кислотасы (гексадекан к-тасы) С15Н31СООН, мол. масс. 256,42 – кристаллдар, балкып эрүү t 63,10С; кайноо t 351,50С; d462 0,8534; nD20 1,4309; П. к. - жаратылышта эң кеңири таралган май к-тасы. Бардык жаратылыш майларында (триглицериддер түрүндө) кездешет. Доңуз майы, кокос майынын негизги курамдык бөлүгү, пальма майында 35-40 % П. к. бар. Бул майлардан П. к. (май майдаланып, ажырагандан кийин) ацетон же метанолдо кристаллдаштыруу же фракциялык кургак буулантуу менен бөлүп алынат. П. к. май к-таларына мүнөздүү бардык касиеттерге ээ. П. к. туздары башка к-талар туздары менен болгон аралашмасы самын алууда колдонулат. Кээ бир эфирлери сырларды, ошондой эле синтездик детергенттерди алууда пайдаланылат. Стеарин к-тасы менен болгон аралашмасы шам чыгаруу үчүн “стеарин” деген ат практикада колдонулат
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пара амин-фенол

Пара амин-фенол, амин-гидроксибензол, гидроксианилин —4-амин-1-оксибензолу, аминфенолдун параизомери.

Мол. масс. 109,14. Ак түстүү кристалл, эрүү 1186°С. Ысык сууда, спиртте жакшы эрийт. П. амфотердик касиетке ээ. Күчтүү калыбына келтиргич, абада тез окистенет да, кочкул күрөң түстөгү П. бензо-хинонду пайда кылат. К-та же щелочтор менен кошулуп, туздарды пайда кылат. Өндүрүштө нитробензол же фенолду күкүрт кислотасынын эритмесинде электролиттик калыбына келтирүүдөн алынат. П. жана анын туундулары, мисалы, метол, амидол сүрөт ишинде плёнкаларды чыгарууда, ошондой эле терини күрөң түскө боёодо аралык продукт түрүндө коддо-нулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пек

Пек (англ. pесk) — кара майды, таш көмүр чайырын ж. у. с. буулантып айдоодон алынган катуу же илээшкек коюу масса; баштапкы сырьёсуна жараша П. таш көмүр, чымкөң, жыгач ж. у. с. түрлөрү бар. Таш көмүр П. кара түстөгү катуу продукт. Бир дагы эриткичте толук эрибейт, термопластикалуу. Негизги компоненттери: көп ядролуу конденсацияланган ароматтык жана гетероциклдүү бирикмелер, аларды полимерлештирүү жана поликонденсациялоо продуктулары. Орточо темп-радагысы (tжумш 65-75°С) таш көмүр чайырын дистилляциялоодо, жогорку темп-радагысы (tжумш 135-150°С) орточо темп-радагысын термиттик кайра иштетүүдө алынат. Графит буюмдарын, көмүр-графит блоктор, отко чыдамдуу чайыр-доломит буюмдарын, П. коксун алууда коддонулат. Терини дүүлүктүрөт. Чымкөң П. курамында асфальтендер, карбоиддер, восктор, парафиндер, ири мол. мол-луу фенолдор жана углеводороддор бар. Жыгач П. жыгач чайырын буулантып айдоодо пайда болгон калдык. Буулантып айдоо жана чайыр майларынын түрүнө жараша алынган кара түстөгү катуу же илээшкек коюу продукт, сууда эрибейт, негизинен органикалык  эриткичтерде эрийт, щелочтуу эриткнчтерде эмульсияларды пайда кылат. Орг. бирикмелер татаал аралашмасы. Негизги компоненти химимялык  жаратылышы боюнча фенол-формальдегид чайырларына окшош жогорку молекулалуу фенол к-талары. Жол курулушуна, толь жана рубероид жасоодо, металл конструкциялары үчүн лактарды даярдоодо жана башкалар колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пероксиддер

Пероксиддер – өз ара түздөн-түз байланышкан кычкылтек атому бар химимялык  бирикмелер. Орг. эмес П. кристаллдык торчосу металл ионунан жана мол. кычкылтек анионунан О 22-,О2, О3- турат. Алар жөнөкөй жана комплекстүү болуп бөлүнөт. Жөнөкөй пероксиддер. мол. кычкылтек иондору металл атомдору (катиондору) менен түздөн-түз байланышып, иондук бирикмелерге таандык болсо комплекстүү П. мол. кычкылтек иондору комплекстүү иондор курамына кирет. Жөнөкөй П. мезгилдик системанын I-II группанын металлдары П.: Li 2O2, Na2O2, K2O2, Rb2O2, Cs2O2, CaO2, SrO2, BaO2, жана башка мисал болот. Эң жөнөкөй жана кеңири колдонулуучу пероксиддер. суутек пероксиди Н2О2 кирет. П. окистендиргич касиетке ээ. Алар бир аз ысытуудан эле кычкылтекти бөлүү менен ажырайт. Орг. эмес П. техникада окистендиргич, агартуучу зат катары колдонулат. Орг. П. к-да көмүртек бир же эки атому менен байланышкан –О-О- тобу болот. Алар негизинен органикалык  бирикмелер кычкылтек менен окистенишинен алынат. П. ысытканда, ультракызгылт көк нурларды таасир эткенде – О-О- байланышы үзүлүп, эркин радикалдар пайда болот. Алар тармакташкан уланма реакцияны пайда кылат. П. көпчүлүгү жарылгыч келет. Орг. пероксидди галогендөө, полимерлөө жана башка реакцияларында жана каучуктарды вулканизациялоодо, текстиль ө-нда колдонулат. Алар күйүү жана биохим. процесстерде чоң мааниге ээ.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пектиндер

Пектиндер ( – уюган, коюуланган) - өсүмдүктөрдө, ошондой эле кээ бир балырларда кездешүүчү ири мол. массалуу полисахариддер. П. өсүмдүктөр бардык органында, өзгөчө ширелүү мөмө-жемиште, жашылчада (апельсин, абрикос, алчада, алма, алмурут, кызылча, жүзүм, томат, сабиз ж.б.) кездешет. П. заттары структуралык негизин 1- жана 4-көмүртек атомдору кычкылтек атомдору менен байланышкан (1-4 гликозиддик байланыш) a-D-галактурон кислотасынын калдыктарынан турган полигалактурон к-тасы түзөт:

П. жаратылышта полигалактурон к-тасындагы карбоксил топтору бүтүндөй же жарым жартылай метил спирти менен этерификацияланган түрдө болот, сууда жакшы эрийт жана бышып жетилген жашылча-жемиштерде көп кездешет. П. өнөр жайда көбүнчө кызылча жомунан, алма калдыгынан, цитрус калдыктарынан к-талык же щелочтук экстракциялоо методу же ферментик ажыратуу ыкмасы менен алынат. П. кумшекер менен болгон суудагы эритмеси органикалык  кислоталар катышуусунда килкилдек затты пайда кылат. Анын бул касиети практикалык чоң мааниге ээ. Тамак-аш өнөр жайында кеңири колдонулат (желе, мармелад жана башка жасоодо). П. кээ бир заттар, ошондой эле поливаленттик металлды адсорбциялоо касиети медицинада организмден уулуу заттар, оор металлдар иондорун, радионуклеотидди алып чыгып кете турган андан алуучу препараттар даярдоодо колдонулат. О. эле П. кээ бир пролонгатордук таасирге ээ, дары-дармек, плазманын ордуна куюлуучу заттарды алууда да колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия