Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Аламач

Шырдактын ортолук оюму (борбордук оюму) менен жээк оюмун (четтик оюмун) бөлүп туруучу түр. Ал көбүнчө ак-карадан, кара-сарыдан берилет. Аны «ала мончок» деп да атайт. Ал «араа тиш оюмдан», «тумарча оюмдан», «ийрек оюмдан», «ит куйрук оюмдан», «бадам оюмунан», «бычак учу оюмдан» ж.б. оюмдардан түшүрүлөт. Аламач — буюмдун четине да, ортосуна да коюлат. Айрыкча, ак жана кара өң буюмдун түзүн аттын кашкасындай ачып, жалпы эле кийиздин ажарын өзүнө оодарып турат. Ошондуктан, мунун четине көбүнчө «тумарча оюму», ортосуна «бадамча оюму» түшүрүлөт.
Кийиз оюмдары үчүн кара-ак өңдөгү «аламыч» түбөлүктүүдөй туюлат да, ар кандай өңдөгү ортолук жана четтик оюмдарды бөлүп турат. Көк-кызыл оюмдарга жүргүзүлгөн чаар «ыскыттар» (милтелер) сайманын «суусундай» дааналап көрсөтөт. Анын «аламычы» «кош мүйүздөн», «бадамдан» болот. Уздар «Жээк (четтик) оюмун» көбүнчө өзүнүн «жарым кыялынан» да түшүрө алышат.
Акыйкатта, мыкты уздар элдик үлгүлөрдүн жалпы кооздугуна доо кетирбей туруп, өзүнчө «чыйыр салып», чыгармачылыкта буруп, «табак оюмдун» композициясын куруп кетет. Мында «кочкор мүйүздөрдүн» башына «карга тырмак» чыгарып, экөөнөн бир табакчаны түзүү, же эки «кочкор мүйүз», эки «карга тырмактан» бир табакча жаратуу аркылуу четтерине «араа тиштен», «аламыч» курчоо менен түр шырдак кармоо уздарда мыкты өнүккөн.
Буюм четиндеги карама-каршы «жүрөк оюму» «жагалмай канат оюму» менен бириксе, «жээк оюму» болуп көрүнөт. Ага сарыдан «милте» басып, ак-карадан «араа тиш», «аламыч» түшкөндө «милтеси» мала кызылдан келиши шарттуу сезилип, бул буюмдун өңүн даана ачат. Анын «ортолук оюму» толук төрт табакчаны түзүп төрт
жеринен «карга тырмак оюму» чыгат. Негизги күрөң кызыл менен ач жашыл өң бирин-бири жутушпай, алардын жүздөрүн сарыдан бастырган «милте» ачат.
Борбордук оюмдун бурчтарын жарым табакчалар бүтөйт. Мында «аламычтардын» арбын түшүшү буюмдун дубалга килем ордуна тартылышына да ойдогудай шартташат. Же шырдактын «четтик оюмун» «жарым кыялдантып», «жагалмай канаттантып» буюмдун жалпы танабын кочкул кызыл менен көк өң өзүнө оодарып, сары-карадан берилген «аламыч» куп жарашат. Шырдактын «ортолук оюмунун» четине да ушундай «ит куйрук оюму» түшүп, борбордук табакчалардын араларына жарым табакчалар орун алышы керек. Мында да негизги көк-кызыл өң биринчи кара-сарыдан турган «аламыч» экинчи түрдө көрүнөт. 

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Аркан

thumb
Аркан - материалдык маданиятта байлоочу, таңуучу, тутуучу ж.б. милдеттерди аткаруучу буюм. Аркан бир нече жипти бириктире чыйратып же өрүп жасалган жоон жип. Кыл аркан (жүнгө жылкынын жал-куйругунан, топоздун кылынан кошуп эшилет); жүн аркан (койдун, эчкинин жүнүнөн эшилген жоон жип). Кыл аркан бодо малды тейлөөдө (жылкыны сыйыртмак же укурук менен кармаганда, жыкканда) көбүрөөк колдонулат. Аркан күндөлүк тиричиликте малды отко коюу (аркандоо), козу-улактарды көгөндөө, кулундарды желеге байлоо, үй буюмдарын таңуу, боз-үйдүн айрым бөлүктөрүн бириктирүүдө ж.б. кеңири колдонулат. 

Аркан тартмай, алты бакан ж.б. оюн-зооктордо арканды колдонушкан. 

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996

Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Аяк

(Кесе)

Бул — кырма идиштеринин бир түрү. Ичи иштүү, тегерек идиш. Аяк арчадан да, кара жыгачтан да, талдан да, теректен да, кайыңдан да, акчечектен да, жемиш бактарынан (өрүктөн, жаңгактан) жана башкалардан оюп кармалган.
Чоң кара аяктын диаметри 20 смдей келет. Аяктын капталдары, кыры, түбү, кемери, адатта, көркөм кештелерге толот. Аны жасоодо чот керки, ийди, бычак өңдүү кырма аспаптары ирээти менен керектелет.

Түштүк Кыргызстандагы чеберлер көбүнчө жемиш бактарынан аяк жасашат. Алар аяктын көлөмүнө карата адегенде жыгачын тандашат. Жердикти сомдоп, идиштин түспөлүн берүүдө керки менен балта керек. Анан чара табактай муну да кырма дүкөндүн азуусуна бекитип, өз ийдиси менен кыра баштайт. Аяктык жыгач суу бойдон да, кургак бойдон да кырылат. Ал чебердин өзүлөрүнүн жекече чыгармачылыгына байланышат.
Түндүк Кыргызстандагы кырмачылар жыгач идиштерин көбүнчө талдан тандашат. Та
лдын да өзүнчө бөтөнчөлүгү бар. Ал тарамыштай бышык келип, ийри-муйру жарылат. Аны ошол жарылган ыгы аркылуу жонуу зарыл. Араалаганга караганда колдо жарылган талдан жасалган аяктын калыбы кийинчерээк анча өзгөрбөйт. Андай жарылышы ийри-муйру жыгачтар кургаган соң кайра табигый жолуна түшөт.

Чеберлер талдан кырылган аяктын сөлөкөтү келген чакта жеткилең кайнатып, жыгачтын сары суусу менен чайырын чыгарып алышат. Мындай аяк такыр чирибейт. Бышык болуп, урунууга ойдогудай келет. Жарылбашы үчүн жасалып бүткөн идишке каймак, май сыйпап, отко «кайсап» (жалынга тосуу) да алышкан. Аяктын чаканы «татымал салгыч» болот. Мунун түзбөлү аякты элестетет. Бирок, анын түбү жазы жана көтөрүңкү келет. Аны азыр момпосуй, каймак, кант, май салгыч катары колдонууга болот.

Туз салгыч да аяктын бир түрү. Анын түрү ичкерээк, сүйрүрөөк келет да, түбү жазы, же бир аз көтөрүңкү көрүнөт. Ага да аяктыкындай кештеси көбүнчө кырбуусунда (курбусунда) болот. Чебер кол менен зерикпей отуруп, идиштердин ичин оюп жасайт. Мында үч-төртүн бир эле дароо сомдоп, сууга салып коет. Арадан күн өткөрүп, бир баштан алып, ичин оюп. кирет. Идиш биротоло бүткөндөн кийин кайрадан сууга салып кайнатат. Мында да жыгачтын сары суусу, чайыры чыгат. Андан кийин майга салып, «бышырып» алат. (Май сиңди жыгач кийин урунууга нап берет).
Мына ушундай жолду аркалап, ашкана буюмдарын жүзөгө ашырууда негизги курал-аспаптарга өзүлөрү жасап алган кадимки керки, аталгы, жарым айлана түрүндөгү ийги жыгачтын ичин оюшка оңтойлошкон.

Же аяк (кесени) жасоо үчүн бутагы жок, көчкү тийбеген түз кайыңды кыйып алып да, суу бойдон сомдой коюп, сууга салып кырат. Ансыз кайың тез жарылып кетет. Анан күжүгө тосуп, жалынга «кайсап» (тосуп) алат да, кайра сууга коюп, өз чамындысы менен аарчып-жышып, жүзүнө чыгарат. Идиштерди ысык кезинде майлоо зарыл.

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996

 
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Аяк кап

thumb|Аяк кап.
Кийизден жасалган ашкана буюму. Буга жыгач идиш-аяктарды сакташат. Ал көчмөңдүү турмушта кенен керектелип, боз үйдүн эпчи тарабына керегеге эки кулакчасынан илинген. Мунун жөнөкөй түрү жалаң кийизден турат. Коозу кадимки оюмдун четине көбүнчө аккарадан «араа тиш», «бадам оюму», «ит куйрук оюму» өңдүүлөр берилет. Айрым жерлерде мунун кийизин шырдактай кынаптап шырыйт.
Аяк капка түшкөн шырдак оюмдары ар кыл. Көбүнчө уздар кызыл менен көк өңдү, же кара менен сары өңдү, кара менен кызыл өңдү айкалыштырышат. Ага да «жалпы оюмду» оюп берүү мүнөздүү келет. Ал эми аяк каптын капкалдырыгына да өзүнчө оюм түшөт. Ага негизинен «мүйүз оюму», «табак оюму», «кыял оюму» келет да, бет оюмуна шарттуу көрүнөт. Буюм боз үйдүн ички жалпы жасалгасына өзүнүн жекече кооздугун кошуп турат. Аяк каптын капкалдырыгынын бүчүсү ортолук оюмдун чок-ортосуна кадалган топчуга бүчүлөнөт. Чарчы жарым тегерек борумунда жапкычтуу келген бул кооз буюмдун чети чарчы тордолонот жана «төкмө чачыланат».

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996

 
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Категория:Боз үй
kk:Аяққап
ru:Аяк-кап
Бакан

Бакан, ачабакан, түндүкбакан - 1) үй тиричилигинде, айрыкча боз үй тигүүдө колдонулуучу, жоондугу билектей, узуну 3-5 м келген, бир учу ачакей, экинчиси мукур учталган шырык жыгач. Боз үйдүн түндүгүн көтөрүүгө, үзүктү, түндүк жабууну, эшик чийди салууга, эшик боону түндүктөн өткөрүүгө, жаанда от жакканда түндүк жабуунун бир бурчун көтөрүп тирөөгө, кар жааганда ичинен түрткүлөп, боз үйдүн үстүндөгү карды түшүрүүгө ж. б. колдонулат; 2) найза ордуна курал катары колдонулуучу узун шыргый; 3) апкеч, суу көтөрүүгө пайдаланылуучу узун шыргый жыгач.Ал көбүнчө балатыдан жазалат.

 Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы редактор Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Категория:Тиричилик
Категория:Кыргызстан
Категория:Маданият
Сейилкан Ормон уулу

Ормон хандын казак аялы Уулбаладан төрөлгөн кенже уулу.
Заманындагы чоң комузчулардан болгондугу айтылат.
Бирок, Ормон хан уулунун эл алдына чыгып өнөр көрсөтүшүн жактырбаган.
Ошондуктан Сейилкандын аты чоң комузчулардын арасында аталбай калган.
Эл оозунда калган калган маалыматтар боюнча Сейилкан айтылуу Арстанбек менен комуз чертишип жеңип алган,ошондо Арстанбек Сейилканга "Ырдын кени менде экен, күүнүн кени сенде экен" - деп комуз чертүү жагынан Сейилкандын артыкчылыгын тааныган деп айтылат. 
Элдик фольклор жыйноочу Буудайбек Сабыр уулу убагында Сейилкандын күүлөрү кыргыз радиосунун фондуна манап тукумунун өкүлү катары кабыл алынбай четке кагылганда, аларды элдик күү катары жаздырып койгондугун айтып кеткен (Р. Жолдошов). Мисалы, "Таш жалак" күүсү Сейилкандын күүсү болгон. 

Сейилкандын уулу Муса да өз убагындагы (20 кылымдын башы)чоң комузчулардан болгон.Бирок ал киши дагы "таптык"саясатка байланыштуу эл арасында таанымалдык алган эмес.Ал кездеги атактуу эки комузчу Муса болгондуктан Муса Баетовду "бала Муса", Сейилкандын Мусасын "чоң Муса" деп аташкан.
Белгилүү кино режиссер Мелис Убукеев Сейилкандын небереси болгон.

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Кара карагат

''Кара карагат (Ríbes nígrum) center|250px|Илимий классификациясыДомен: ЭукариотторДүйнөсү: ӨсүмдүктөрКлассы: Эки үйлүү өсүмдүктөрКатары: GrossulariaceaeТукуму: КарагатТүрү: Кара карагат
Кара карагат (латынча - , L. 1753) — Жалбырагын таштоочу бадал, Карагат уруусуна кирген түр.

 Таралышы жана экологиясы 
Жаратылышта тараган ареалы Европанын бардык аймагын, Кыргызстан, Орусиянын европалык бөлүгүн, Сибирь (Уралдан Байкал көлүнө чейин), Казакстан, Кытайды жана Монголиянын түндүгүн камтыйт. Түндүк Америкага интродукцияланган.

Суу жээктеринин бойлорунда, нымдуу токойлордо, саздардын боорлорунда тортошуп же жалгыздап өсүшөт.

Өсүмдүк күн нуру жакшы тийген жерлерде жакшы өсөт, бирок тамыры нымдуулукту жакшы көрөт, эгерде көлөкөлүү жайга олтургузса, анда гүлдөөсү аз болуп, ага карата мөмөлөрдү да аз байлайт. Топуракка болгон талабы абалуу, жакшы нымдашкан, органикалык жер сеирткичтерге бай (суглинка) топурактар, кычкылдуулугу жогору болгон топурактарда өспөйт же начар өсөт.

Көбөйүүсү калемчелөө аркылуу жүрөт.

 Оору козгогучтар жана оорулар 

Категория:Өсүмдүктөр
Женева

thumb|Женева панорамасы.
Жене́ва (французча Genève, немисче Genf, латинче Genava) — Швейцариянын батышында жайгашкан шаар. Женева кантонунун (адм.-айм. бирдик) адм. борбору. Женева көлүнүн түштүк-батыш жээгиндеги адырлуу (бийикт. 372 м) кооз жерде жайгашкан. Калкы 179,2 миң (2007, 40%ке жакыны чет өлкөлүктөр; агломерациясында 750 миңдей); калкынын саны боюнча Цюрихтен кийинки 2-шаар. Ири жолдор тоому. Маанилүү темир жол түйүнү. Эл аралык автовокзалы жана аэропорту бар. Алгач Юлий Цезарь тарабынан Генева деген ат менен эскерилет. Б. з-дын 400-жылында епископтук ыйгарылган. 14-15-кылымда ярмаркалары менен даңкталган, кийинчерээк кредит-банк, 16-кылымда (Ж. Кальвиндин убагында) европ. реформациянын борборуна айланган. 19-к-дын 2-жарымы 20-к-дын башынан Европанын ар кайсы өлкөлөрүнөн келген революция эмигранттарынын ири борбору болгон. 1866-жылы 1-Интернационалдын 1-конгресси өткөн. 1907-жылы Ж-да чиркөө мамлекеттен ажыратылган. Ж. Швейцария менен Европанын ири банк-финансы борбору. Машина куруу, так механика (геодезия аспаптары, так эсептөөчү приборлор, мед. аппараттар жана башка), саат (кээ бир фирмалары кымбат баалуу сааттарды жана зер буюмдарды чыгарат), хим., тигүү, текстиль, полигр., тамак-аш (негизинен шоколад, тамеки) өнөр жайишканалары иштейт. Татымалдарды чыгаруу боюнча дүйнөлүк лидерлердин бири. Ж. Европадагы парфюмерия ө. ж-нын маанилүү борбору. Ун-ттер, ин-ттар, ил. из. ин-ттары, калк китепканасы (2 млнго жакын китеп, а. и. 6,5 миң кол жазма сакталууда), асем иск-во, дизайн жана саат жасоочу чеберлердин жогорку мектептери, консерватория, музейлер (иск-во жана тарых, этногр., сүрөтчү Ж. Ж. Руссонун жана башка), Гран-театр, «Виктория-холл» ири концерт залы бар. Көптөгөн эл аралык уюмдар (негизинен Улуттар лигасынын, Кызыл Крест, БУУнун бөлүмдөрү, Бүткүл дүйнөлүк жана эл аралык көптөгөн уюмдар) орун алган жай. Эл аралык конф-ялар, жыйындар, мамлекет башчыларынын жолугушуулары өткөрүлөт. Готика стилиндеги собор (12-14-к.) жана ратуша, Сент-Мари Мадлен (14-15-к.) жана Сен-Жерве (15-к.) чиркөөлөрү, ратуша (15-к.), ренессанс жана классицизм стилиндеги курулуштар (17-19-к.) сакталган. Асма көпүрөсү бар. Музыкант-аткаруучуларын эл аралык конкурстары (1939-жылдан), жыл сайын Ж. эл аралык автосалону, ойлоп табуулардын эл аралык көргөзмөсү, антиквариат жана уникалдуу сааттардын аукциондору жана башка өткөрүлүп турат. Ботан. бак (5 млндон ашык өсүмдүктөр өстүрүлөт; тропика оранжереясы, көлмөлөр) уюштурулган. Шаардын аймагынын 20%тен ашыгын парк (а. и. Рона д-нын ортосундагы), гүлбактар жана бактар ээлейт. Шаардын четинде жүзүм айдалып, шарап жасалат. Туризм өнүккөн.

Категория:Шаарлар‎
Категория:Швейцария
Арпа

thumbnail|Арпанын бышкан учуру.
Арпа - дандуулар тукумундагы бир жылдык өсүмдүк. Машагы бир гүлдүү. Машакчалары бир орунга үчтон жайланышып, көбунчо кабыктуу. 
Евразияда анын онго жакын түрү бар. Дыйканчылыкта көбунчө эки же көп (төрт, алты)кырдуу күздүк жана жаздык арпа эгилет, чарбаларда негизинен жаздык арпа айдалат. Арпа тамак-аш, жем үчүн керектелет. Андан ун, акшак жана сыра даярдалат. 1972-жылы Евразияда жаздык арпанын айдоо аянты 26,0 млн. га, ал эми Кыргызстанда 186,3 мин га болгон. Анын түшүмдүүлүгү мурдагы СССР боюнча гектарынан 12,7, биздин республикада 12,4 ц ди түзгөн. 

Арпа Евразиянын көпчүлүк жеринде эгилет. Негизинен Украинада, Россиянын борбордук тилкесинде, Белорусия, Латвия, Литва, Сибирь, Урал, Орто Азия, Кавказ ж.б. райондордо кеңири таралган. Кыргызстандын бардык райондорунда, көбүнчө тоолуу өрөөндөрдө эгилет. 

Арпа 60-90 күндө бышат. Ал 1° жылуулукта өнө баштайт да, семиз топуракта жакшы өсөт, саздуу жана шор топурактуу жерде түшүмсүз болот. Топурагы жакшы даярдалган жана жер семирткичтер көп чачылган жерде мол түшүм берет. 
Кыргызстанда совет доорунда күздүк арпанын негизги сортторунан «Паллидум-247» жана «Персикум-64», жаздык арпанын «Нутанс-187», «Комбайнер», «Нутанс-45» ж.б. сорттору эгилген.

 Адабият 
 Интернеттеги шилтемелер 
Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Айыл чарба
Категория:Таажы-2012
Арстан

thumbnail|Арстан}}

Арстан — мышык сымалдар түрүнө кирүүчү эң ири жырткыч жаныбар. Дене түзүлүшү чың,башы чоң, куйругунун учу кара кылдуу. Денесинин узундугу 2,1 м ге, бийиктиги 1,2м ге, куйругу 1м ге, салмагы 280кг га жетет. Шамдагай жана күчтүү, жүнү тайкы, оңу күрөң сары. Эркегинин мойну менен көөдөн жагында кара күрөң, узун жалы болот. Арстан жалгыздан же 5-10дон топтошуп жүрөт. Арстан Африка менен Түштүк-Батыш Азиянын саванна жарым чөлдөрүндө кездешет. Ал ири сүт эмүүчүлөрдүн (бөкөн, зебра, акыра) эти менен азыктанат, кээде айбанаттардан тарпын, чычкандарды да жейт. Малга же адамга сейрек кол салат. Арстандардын жыныстык жетилүүсү 3-жылы башталып, үйүгүшөт; ургаачысы 4 айча көтөрүп, 1-6 күчүк тууйт. Арстандар зоопарктардын көбүндө багылып, 25-35 жыл жашайт. Арстан колго бат үйрөнүп, капаста тукумдай берет.

 Булактар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

 Булактар 

Категория:Таажы-2012
Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Рио-де-Жанейро

thumb|Рио-де-Жанейро.
Рио-де-Жанейро – Бразилиянын түштүк-чыгышындагы шаар, Рио-де-Жанейро штатынын административдик борбору. Калкы 6,3 млн (2010; агломерациясы менен 12,1 млн). Эл аралык аэропорту бар. Гуанабара бухтасынын жээгиндеги порттон жылына 20 млн т жүк ташылат. Өлкөнүн банк-финансы, соода, илимий, маданий башкы борбору. Шаарда улуттук жана эл аралык компаниялардын (негизинен фармацевтика, нефть) кеңселери жайгашкан. Бразилиядагы компьютер ж. б. программаларды түзүүчү жай. Агломерациясында тамак-аш, химиялык, нефть-химиялык, фармацевтика, текстиль, эмерек, металлургия, кеме куруу өнөр-жай ишканалары жайгашкан. Туризмдин ири борбору. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Бразилия
Категория:Шаарлар
Аалам

thumb|Аалам.
Аалам – материянын өнүгүү процессинде чексиз, ар түрдүү форма алып, мейкиндик жана убакыт жагынан чектелбеген бүткүл дүйнө. 

Ааламды изилдөөгө бардык табият таануу илимдер катышып, космология илиминин негизин түзөт. Ааламдын азыр бизге дайын бөлүгүн астрономия изилдейт. Жер - Ааламдагы телолордун бири. Жерден башка планеталар бар экендиги, алардын баары биригип Күн системасын түзө тургандыгы белгилүү. Күн системасынын диаметри 10 млрд. км ге жакын. Бул аралыкты жарык нуру 10 саатта басып өтөт. 

20-кылымдардан бери Күн системасын кошо камтыган Галактиканы изилдөө өрчүй баштады. Биздин Галактиканын чеги 100 миң жарык жылына барабар экендиги жана андан тышкары башка Галактикалар да бар экендиги 20-жылдарда белгилүү болгон. Галактикалар бизден канчалык алыс болсо, спектринде байкалган сызыктардын кызыл нурга карай жылганы байкалат. Капиталистик өлкөлөрдөгү айрым астрономдор азыркы күндө акырына чейин ачыла элек бул кубулушту пайдаланып, дүйнөнүн жаралышы жөнүндөгү идеяны «илимий» негиздөөгө, фидеизмди жайылтууга аракет жасайт. 

Ааламдын негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири – андагы материянын бир калыпта эмес жайланышы. Материянын негизги бөлүгү өтө чоң тыгыздыктагы космос телолорунда (жылдыздарда, планеталарда), тыгыздыгы эң аз заттар Ааламдын калган көлөмдөрүндө жайланышкан. Мында да заттар бир калыпта таралган эмес. Газ менен чаңдын тыгыздыктары (10-24-1025г/м3) кадимки жылдыздар аралык мейкиндиктин тыгыздыгына салыштырганда көп эсе чоң. 

Асман телолор системасынын түзүлүшүнүн изилдөө үчүн ал телолордун мейкиндикте орун алуусуна жана кыймылына таасир эткен күчтөрдүн жаратылышын билүү зарыл. Планеталардын айланышы, кометалардын ядросунун Күн системасындагы кыймылы толугу менен бүткүл дүйнөлүк тартылуу күчү аркылуу түшундүрүлөт. Аалам качан жаралган деген суроого идеалист астрономдор: ал жоктон жаралып, андан бери 2 млрд.жыл өттү, -деп далилдөөгө аракеттенишип, бул убакытты Аалам нөл радиустан азыркы чоңдукка чейин кеңейтүүгө кеткен мезгил катарында эсептешет. Материалист астрономдор асман телолорунун системасынын жашоо убактысы анын ичине кирген кичирээк системалардын жашоо убактысынанан чоң деп далилдешет. Мисалы: биздин галактиканын жашоо убактысы Күн системасында салыштырмалуу алганда, алда канча чоң. Жылдыздардын же башка асман телолорунун жашоо убактысы алардын өз классындагы телолордун сапатына дейре өнүгүп жеткен мезгилинен баштап эсептелет. Анда жандуу жаратылыш Жерде гана эмес, башка жылдыздарды тегеренген планеталарда да болушу мүмкүн деп болжолдоого болот.

Категория:Астрономия
Акыл тамчылары

Окуу менен түшүнүү бир түрдүү эмес. Түшүнбөстөн окуган адам – окуудан пайда болуучу ийгиликтуу максатка кызмат отобогон киши.
Тентектиктин эн зыяндуусу-убукытты сая кетируу.
Эртенки күнү кайгыга себепкер боло турган бүгүнкү шаттыктын кендей да мааниси жок. 
Өздөрүнө керексиз нерселерди алуучулар кийин керектуу нерселерди сатууга мажбур болушат. 
Идиштин сулуулугунда сөз жок, кеп анын ичиндеги нерсесинде.
Бактылуу болуш үчүн эмгекти жанындай сүйүп, ырахатты эмгектен көрө билүү ар бир адамга зарыл нерсе.
Эр киши эмгеги менен абийир табат, канча айыбы болсо да эмгеги жабат.
Көп китеп жыюудан, жана көп дос арттыруудан майнап жок. Кеп китеп менен досту тандай билүүдө.
Өзүн билимдүү, илимдүүмүн деп мактануу. Ошону менен сыймыктануу түркөйлүктүн бир көрүнүшү.
Жакшылык колундан келбесе - жамандыктан сактана бил.
Кагазга катталып калган жакшы наам-түгөнүп бүтпөй турган өмүр.
Өз даражана ылайыктуу орунду билип отурсан, ал орундан эч ким сени козгой албайт
Дили таза болбогон сезим-ар дайым илгери кеткен саатка окшош.
Жүрөктүн ырахатта болуусун кааласан, ар дайымдили таза, ак ниет бол.
Жалкоолук - муктаждыктын эшиги.
Жапа чекпеген жан жыргалдын кадырын билбейт.
Билбестик айып эмес, билүүнү каалабастык айып.
Бактысыздыктын белгиси – наадандык.
Кызганыч-жүрөктүн дат басышы, ожорлук - женилуунун себепчиси.
Эки аягын жүгүрсө, максатына жеткирет, тилин жүгүрсө башына бир балекет келтирет.
Чыныгы илимпоз өзүнүн илимине мактанбайт, анткени ал өзүнөн дагы зор илимпоз жана билимдуу жан бардыгын билет.
Өз каар - казабын жеңе билген адам келээр ырахат жыргалын камсыздандырат.
Адамдын эн ширин, жан жыргатар адал тамагы - өз эмгеги, кол күчү менен тапкан ырыскысы.
Абийир-намыс - жакшылыкты жамандыктан ажырата турган, жакшылыкка баштай турган эң касиети күчтүү кудурет болуп саналат.
Дилге түшкөн кара так темирдеги датка окшойт. Дат темирди жеген сыяктуу эле кара так дагы жүрөктү кемирет.
Инсандын эң биринчи асыл сапаты - башкалардын укугуна, данкына, ар-намыс, арзууларына урмат көрсөтүп, таазим кылууда.
Бул дүйнөдө ар бир нерсе өзгөрөт. Бирок асыл сапаттын каада-нарктары эч качан өзгөрбөйт.
Окуу менен түшүнүү бир түрдүү эмес. Түшүнбөстөн окуган адам – окуудан пайда болуучу ийгиликтуу максатка кызмат отобогон киши.
Тентектиктин эң зыяндуусу-убукытты сая кетирүү.
Эртенки күнү кайгыга себепкер боло турган бүгүнкү шаттыктын кендей да мааниси жок. 
Өздөрүнө керексиз нерселерди алуучулар кийин керектүү нерселерди сатууга мажбур болушат. 
Идиштин сулуулугунда сөз жок, кеп анын ичиндеги нерсесинде

Автор: Рысбекова Н.
Билерик

Билерик — бул зер буюму. Мунун эни ар кандай көрүнөт. Дегинкиси, жазыраак билерик көркөм көрүнөт. Билериктин да шакектей өзүнүн калыбы бар. Андан муунак-муунак болуп чыккан күмүш билерик түспөлүн жараткандан кийин мунун эки башын атайын чарчылап, төрт кырдап, ага тиешелүү чапкылар менен «көзчөлөп», «жылдызчалап» кооздук түшүрүлөт. Мындай билериктин жалпы айланасына чапкылар аркылуу толкун сызыктарды, же «айчык», «тоок көз» жылдызчаларды сейректете чабат. Ал эми атайын чапкы менен из түшүрүлгөн ушундай эле үлгүдө да калыңыраак зомдолгон билериктин ортосуна өзүнчө төрт бурчтуу таман чыгарып, ага «тумарча», «ийрек» сыяктуу оюмдарды жарашыктуу берет.

«Сыя төгүп», оюм-чийим түшүргөн билерик жукаараак, бирок, эндүү болушу зарыл. Мунун таманы тегерек келип, ага түшкөн оюмдар шакектикине, чолпунукуна окшошот. Бермет, акак таш, айнек өңдүү асыл жана ага тете заттарды чөгөрүп, тегерете торчолоп кармалган билериктер айыл арасында көп кездешет. Кыз-келиндердин кооз зер буюмдары менен ат жабдыктарын «тогуз төбөлөөдөн» мунун кооздугу анча айырмаланбайт. Мындай шөкөттөөлөр бул буюмдун эки башында болот. Эни чоң, экиден төрт кичине, асыл таштарды куткундап чөгөрсө, буюм жүзүнө чыгат.

Жердиги жука билерикти жазы алып, жалаң чапкылоо менен кооздук берүүнүн түркүн сырлары бар. Аны майдалап көркөмдөп отуруу килем көчөттөрүнө окшошуп кетет. Алсак, анын четине «көбөйтүү» (XXX) түрдү кош сызып кайталай түшүрүп, анан «айчыкты» айкалыштырып, арасына «тоок көзчөнү» берип, кайрадан «көбөйтүү» белгилери («XXX») келип, «айчык», «көзчө» кайталанып, мурунку көркөмдүктөр алмаша берилет. «Колунда күмүш билерик, Колуктум болсоң түбөлүк»...— Уз колдогу жумуру билерик билекти ого бетер көркөмдөйт.

Жез билерик жасоодо адегенде жезди тазалоо үчүн сууну шарактата кайнатып, ага туз менен ачык ташты салуу зарыл. Көк жашыл бөтөлкөдөн майдалап алган «заркун» деген менен сүртө баштаганда жез билерик өзү эле жүзүнө чыгат.

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү