Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Физикалык-географиялык райондоштуруу

Физикалык-географиялык райондоштуруу - жер бетиндеги аймактык бөлүктөрдүн (региондордун) жаратылыштык ички бирдиктүүлүгүн жана мүнөздүү бөтөнчөлүгү менен айырмаланган иерархиялык системасын изилдеп аныктоо.
 
Физикалык географиялык систематиканын (иреттөөнүн) бир түрү. Райондоштуруунун бардык түрү (эконом., демогр. ж. у. с) географиялык, бирок ал физикалык географияда аймактардын дээрлик бардык компоненттерин камтыган комплексттик белгилери боюнча, ошондой эле айрым гана белгилери - рельеф, климат, топурак ж. б. боюнча (тармактык райондоштуруу) жүргүзүлөт. Ар бир региондун бүтүндүгү б. а. ички бирдиктүүлүгү, анын өнүгүш тарыхынын жана географиялык абалынын жалпылыгы жана айрым бөлүктөрүнүн мейкиндик байланыштары менен аныкталат. Физикалык-географиялык райондоштуруун теориялык негизин аймактык физикалык-географиялык дифференциациянын мыйзам ченемдери (зоналуулук, азоналуулук) түзөт. Геогр. катмар татаал аймактык системалардын бирикмеси. Ошондуктан райондоштурууда физикалык-географиялык региондор түрдүү чоңдуктарга, даражага (ранг) бөлүнүп, Физикалык-географиялык райондоштуруунун көп баскычтуу таксономиялык системасы пайдаланылат. Зоналык белгилери боюнча ырааттуу түрдө географиялык алкактарга, зоналарга, зоначаларга, а зоналуулук белгилердин негизинде материктер физикалык-географиялык секторлорго, алар өлкөлөргө жана облустарга бөлүнөт. Райондоштуруу төмөнкүдөй бирдиктерден турат: физикалык географиялык район, райончо жана региондук маанидеги ландшафт. Физикалык-географиялык райондоштурунун схемасы көбүнчө төмөнкүдөй түргө бөлүнөт: өлкө - зона - облус - зонача - округ - район. Физикалык-географиялык райондоштурунун алгачкы теориялык өбөлгөлөрүн 19-кылымдын аягында В. В. Докучаевдин эмгектери түзгөн. Советтик мезгилдеги географтардын көбү физикалык-географиялык региондор жер бетиндеги бир экземплярдагы реалдуу объекттер (Чүй, Ысык-Көл өрөөндөрү сыяктуу), алардын табигый чектери болот деген көз карашка таянат. Физикалык-географиялык райондоштуруу табигый шарттар менен ресурстарды ар тараптан комплекстүү эсепке алуу жана баалоо үчүн маанилүү негиз болуп эсептелип, түрдүү практикалык (а. ч., инженердик-курулуш, транспорттук, медициналык, рекреация ж. б.) максатта пайдаланылат. Кыргызстандын аймагынын тармактык жана комплекстик Физикалык-географиялык райондоштуруунун схемасы бир нече ирет сунуш кылынганы (В. М. Чупахин (1964), С. Ө. Өмүрзаков (1987), A. О. Осмонов (1997)) менен учурда, жалпы бир система кабыл алына элек.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Физикалык-географиялык классификация

Физикалык-географиялык классификация географиялык систематиканын (иреттөөнүн) бир түрү.
 
Геогр. райондоштуруудан айырмаланып классификация географиялык объектилердин жекече өзгөчөлүктөрүнө эмес, объектилердин ортосундагы окшоштуктарга негизделет жана ар түрдүү деңгээлдеги (даражадагы) окшоштуктар боюнча топторго (группаларга) бириктирилет. Физикалык-географиялык классификация географиялык райондоштуруудай эле комплекстүү жана тармактык болот (ландшафттык, геоморфологиялык, климаттык, топурактык ж. б.). Анын үстүнө Физикалык-географиялык классификация геосистемалардын ар бир деңгээли же рангы боюнча ар башкача (фацияга, урочищага, ландшафтка өз алдынча) түзүлөт, анткени алардын ар бирин өзү теңдүү менен (фацияны фация менен) салыштырышат. Физикалык-географиялык классификациянын ландшафттарга тийиштүү схемаларын А. Г. Исаченко (1965), Н. А. Гвоздецкий (1962), Прокаев (1975), T. Н. Кулматов (1975) сунуштап, бирок аягына чыгышкан эмес. Ландшафттардын көпчүлүк географтар колдонгон классификациясынын бирдиктери төмөнкүдөй схеманы түзөт: класс-подклассчатип-типче-түр-түрчө. Ландшафттардын класстары рельефтин негизги эки түрү боюнча - тоолуу жана түздүктүү ландшафттар болуп бириктирилсе, классчалары негизинен алардын бийиктик айырмачылыктарына (көтөрүңкү, ойдуң түздүктүү, бийик, орто бийик ж. б.) негизделген. Классификациядагы эң негизги бирдик - ландшафттардын тиби алардын жылуулук жана нымдуулугунун (гидротермикалык режиминин) бирдейлигине негизделип, негизинен зоналык жана бийиктик алкактуулук өзгөчөлүктөрүн (мис., талаа, тундра, токой ж. б.) чагылдырат. Ландшафттардын типчеси зоначалык өзгөчөлүктөрүн (түндүк тайга, түштүк тайга сыяктуу) чагылдырат. Ландшафттардын түрү болсо негизги компоненттери бирдей б. а. структурасы окшош ландшафттарды бириктирет. Ландшафттардын классификациясынан тышкары урочище, фация сыяктуу локалдык геосистемалардын да ар биринин өз алдынча классификациялары бар, бирок алар азырынча жетишерлик иштетилип бүтө элек. Мисалы, фациялардын клаееификациясынын негизин Б. Б. Полыновдун сунушу боюнча рельефтин формаларындагы ээлеген орду боюнча - элювиалдык (көтөрүңкү жерлердеги фациялар), супераквалдык (жер алдындагы суулары жакын ойдуң жердеги фациялар), субаквалдык (суу түбүндөгү фациялар) болуп айырмаланышат. Урочищалардын классификациясы да А. Г. Исаченконун сунушу боюнча көтөрүңкү жана ойдуң формадагылар болуп эки чоң категорияга бириктирилип, андан аркы бөлүнүштөрү рельефтин конкреттүү формасы (кокту-колот, дөбө ж. б.) жана алардын ар башка зоналарда, аймактарда орун алыштары, тоо тектеринин, нымдалыштарынын өзгөчөлүктөрүнө негизделет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Физикалык-географиялык карталар

thumb|Физикалык-географиялык карта (1926).
Физикалык-географиялык карталар табияттын айрым компоненттерин жана кубулуштарын (климат, топурак ж. б.), алардын мыйзам ченемдүү айкалышын, жайгашуусун жана табигый аймактык комплекстерди чагылдырып турат.
 
Негизги Физикалык-географиялык карталарга геоморфологиялык, климаттык, топурактык, океанол., геоботан., ландшафт карталары жана айрым атайын карталар кирет. Камтылган темага жана берилген ыкмасына жараша Физикалык-географиялык карталар анализдик (мис., климаттын типтери) жана синтездик болуп эки топко бөлүнөт. Азыркы мезгилде табиятты рационалдуу пайдаланууга жана коргоого керектүү Ф. г. к-дын ресурстук, баалоочу, прогноздук ж. б. тематикалык типтери зор мааниге ээ болууда. Физикалык-географиялык карталарды түзүүдө талааны изилдөөдөгү маалыматтар жана атайын (ландшафттык ж. б.) картага түшүрүүлөр, ошондой эле аэрокосмостук сүрөттөр кеңири пайдаланылат.

 Байланыштуу макалалар 
 Географиялык карталар

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Картография
Физикалык-географиялык зоналар

Физикалык-географиялык зоналар, кургактыктын табигый зоналары - географиялык (ландшафттык) алкактардын экватордон уюлдарга жана океандардан кургактыктын ички бөлүгүн карай мыйзам ченемдүүлүк боюнча ирети менен алмашып туруучу ири бөлүктөрү.
 
Физикалык-географиялык зоналар жана алкактар, Жер шар сымал формада болгондуктан, жер бетинин күндүн нуру менен жылышы экватордон уюлдарды карай улам азайгандыгынан кеңдик багытта алмашат. Ар бир Физикалык-географиялык зоналарга өзүнө гана ылайыктуу ландшафттын өзгөчө тиби, климаттык шарттары, өсүмдүктопурак катмары ж. б. мүнөздүү болот. Физикалык-географиялык зоналар географиялык алкактпар сыяктуу аба массаларынын жылуулук шартынын жалпылыгы боюнча гана эмес, нымдануунун жана ландшафттын бардык компоненттеринин бирдейлиги (же окшоштугу) менен айырмаланат. Физикалык-географиялык зоналар жылуулуктун таралышына байланыштуу негизинен кеңдик боюнча экватордон уюлдарды карай; океандардын таасирине байланыштуу океан жээгинен кургактыктын ички бөлүгүн карай алмашат. Тоолордо рельефтин таасири менен географиялык зоналуулук бузулуп, Физикалык-географиялык зоналар бийиктик алкактуулук менен алмашат. Физикалык-географиялык зоналарды бирдиктүү комплекс түшүнүгү катары «тарыхый калыптанган табигый зона» деген ат менен В. В. Докучаев сунуштаган. Кийин ал түшүнүк A. Н. Краснов, A. А. Григорьев, Л. С. Берг, С. В. Калесник ж. б. окумуштуулардын эмгектеринде андан ары өрчүтүлгөн. Л. С. Берг түндүк жарым шардын түздүктөрүндө тундра, мелүүн алкактын токою, токойлуу талаа, талаа, мелүүн климаттык жарым чөл, чөл, жер ортолук деңиздик субтропиктик токой, тропиктик чөл, тропиктик талаа, тропиктик токойлуу талаа (саванна), нымдуу тропиктик токой деген географиялык зоналардын калыптануусун далилдеген. Акыркы мезгилде С. В. Калесниктин суук алкактардын арктикалык чөлдөрү, тундра, токойлуу тундра, антарктиданын муз чөлдөрү, шалбаалуу тундра зоналары, мелүүн алкактардын тайга, аралаш жана жазы жалбырактуу токойлору, токойлуу талаа, талаа, жарым чөл, чөл, жер ортолук деңиздик жана субтропиктик аралаш токой, субтропиктик саванна, талаа, субтропиктик жарым чөл жана чөл зоналары, ысык алкактык нымдуу тропиктик токой, тропиктик саванна, тропиктик чөл жана нымдуу экватордук токой зоналары деген айырмалоолору кабыл алынган. Кыргызстандын аймагы мелүүн алкактын чөл зонасында жатат. Бирок, тоолуу өлкө болгондуктан, ландшафттары бийиктик алкактар боюнча жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:География
Физикалык география

thumb|Жердин Физикалык-географиялык карта.
Физикалык география - Жердин географиялык катмары жана анын аймактык бөлүктөрү жөнүндөгү илим.
 
Негизги бөлүмдөрү жалпы жер таануу, ландшафт таануу, палеогеография. Табигый география илимдеринин тобуна Физикалык географиядан тышкары жаратылыш чөйрөнүн айрым компоненттерин өз алдынча изилдөөчү илимдер - геоморфология, климатология, кургактыктын гидрологиясы, океанология, гляциология, геокриология, топурак географиясы, биогеография да кирет. Булардын ар бири чектеш табигый илимдерге энчилеш жана аларды Физикалык география менен байланыштырып турат. Физикалык география картография жана экономикалык география менен да тыгыз байланышта. Тех., а. ч., медицина ж. б. илимдер менен байланышкан жерлерде географияда колдонмо багыттагы илимдер (инженердик география, медициналык география, рекреациялык география ж. б.) өнүккөн, алар табигый аймактык комплекетердин (ЖТК) ресурстарын жана шарттарын баалоо жана аларды рационалдуу пайдалануу, коргоо жолун изилдейт. Физикалык география бардык деңгээлдеги - географиялык катмардан ландшафттык фацияга чейинки табигый комплекстер же геосистемалар жөнүндөгү синтездик илим. Геогр. катмарды үйрөнүүгө - геосистеманын компоненттеринин ортосундагы байланыштарды - энергия жана зат алмашуу процесстерин, заттардын айланышын, геосистеманын структурасынын өзгөрүшүн изилдөө кирет. Географиялык ландшафттар калыптанышы, морфологиясы, структурасы, функциясы, динамикасы жана өнүгүшү жагынан каралат. Физикалык географиянын орчундуу маселелеринин бири - адамдын таасиринен ландшафттардын (антропогендик) өзгөрүүлөрүн, модификацияларын изилдөө. Салт болуп калган экспедицияны баяндап жазуу, салыштырма географиялык, картогр. жана тарыхый, геофизикалык, геохимиялык ж. б. ыкмалар колдонулган стационардык изилдөөлөр менен толукталат. Физикалык география боюнча топтолгон байкоолорду чогултуп теориялык корутундуларды чыгаруу үчүн математикалык аппараттарды, табигый процесстердин моделдерин түзүү, кибернетиканын принциптерин жана системалардын жалпы теориясынын методдорун колдонуу. Физикалык географиянын идеялары жана ыкмалары табигый ресурстарын жана шарттарын баалоодо, токойчулукта, мелиорацияда, шаар курууда ж. б. колдонулат. Анын негизги маңызы - адамдын чөйрөгө тийгизген таасиринен геосистемадагы байланыштардын бузулушун, алардын зат-энергетикалык балансын, тең салмактуулугун тактоо.

 Байланыштуу макалалар 
 Физикалык-географиялык зоналар

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:География бөлүктөрү
Категория:Физикалык география
Физалис

Физалис (Physalis) - өсүмдүктөрдүн ит жүзүмдөр тукумунун уруусу.
 
Бир же көп жылдык чөп. 100дөн ашык түрү, көбүнчө тропик жана субтропикте кездешет. Ф-тин бир нече жапайы, үч эгилме түрү (негизинен Түштүк Америкада, Мексикада, Австралияда жана Түштүк Африкада) бар. КМШ өлкөлөрүндө ошол эле түрлөр (Россиянын Европа бөлүгүндө) негизинен жашылча өсүмдүгү катары (мексика Физалиси жана кулпунай Физалиси) өстүрүлөт. Мөмөсү кулпунай даамдуу, жаңы түрүндө же маринад, икра, кондитер азыгы катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Фижи деңизи

Фижи деңизи - Тынч океанда, Фижи, Норфолк, Жаңы Каледония, Кермадек жана Жаңы Зеландия аралынын аралыгында. Аянты 3177 миң км2.
 
Тереңдиги 7633 жге чейин. Фижи деңизинде терең чуңкурдуктун болушунан «деңиз» деп шарттуу түрдө айтылат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Деңиздер
Фиельструп Фёдор

Фиельструп Фёдор (Теодор) Артурович (19. 1. 1889, Петербург - 7. 12. 1933, Ленинград) - советтик орус саякатчысы, этнограф, чыгыш таануучу.
 
 1916-ж. Петербург университетин бүтүргөн. Антропология жана этнография боюнча Л. Я. Штернбергдин лекциясын уккан. 
 1914-15-ж. Түштүк Америкага экспедицияга катышып, Г. Г. Манизер жана И. Д. Стрельников менен бирге Бразилиядагы индей урууларынын (кадиувео, терена, шаванте жана кайнгангов) этностук тарыхын изилдеген. 
 1916-жылдан Ленинграддагы (азыркы Санкт-Петербург) мамлекеттик антропология жана этнография музейинде кызматкер болуп иштеген. 
 1918-ж. С. И. Руденко менен бирдикте Приураль жана Томск облусунда жашаган калктын этнографиялык картасын түзгөн. 
 1920-ж. Томск университетинде география боюнча лекция окуп, Минусин-Абакан экспедициясын уюштурган.
 
1924-25-ж. Кыргызстанга экспедиция жасап, Фергана жана Тянь-Шань өрөөндөрүнө изилдөө жүрүштөрүн уюштурган. Экспедиция учурунда үч багыт боюнча иш алып барган:
 1. Калкты этнографиялык жактан иликтөө;
 2. Музейге табылгаларды жыйноо;
 3. Археол. эстеликтерди чалгындоо.
 
Изилдөөчү кыргыздардын материалдык абалы (турак жай, кийимкече, тамак-аш ж. б.), транспорту, чарбалык уклады, үйлөнүү үлпөтү, коомдук түзүлүшү, улуттук оюн-зооктору, элдик календары ж. б. боюнча бай маалыматтарды чогулткан. 

Генеалогиялык маалыматтар боюнча схема таблицаларды түзгөн; өлүм-житим, аш өткөрүүгө байланыштуу жөрөлгөлөр тууралуу кызыктуу илимий маалыматтарды жазып калтырган. Ал өзү жыйнаган маалыматтар боюнча айрым гана илимий макалаларды жарыялоого үлгүргөн. 20-кылымдын 30-ж. советтик интеллигенцияга карата жасалган куугунтуктоого кабылып, сурак мезгилинде трагедиялуу каза болгон. Анын эмгектерин 21-кылымдын баш чендеринде гана РФ ИАнын Миклухо-Маклай атындагы институтунун окумуштуулары жарыкка чыгарышты.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фигура жасап муз тебүү

Фигура жасап муз тебүү - коньки спортунун бир түрү.
 
Фигура жасап муз тебүү боюнча мелдеш жалгыз (эркек же аял) жана жуп (эркек-аял) спортчулардын ортосунда өткөрүлөт. Спортчулар музыканын коштоосунда муз үстүндө коньки менен түрдүү элементтерди - айлануу, секирүү, кадамдардын комбинациясы, көтөрүү (поддержка) ж. б. аткарышат. Фигура жасап муз тебүү спорттун өз алдынча түрү болуп 1860-ж. калыптанган. Биринчи мелдеш эркектер арасында 1882-ж. Венада өткөн. 1924-ж. олижпиялык оюндардын программасына киргизилген. Фигура жасап муз тебүү боюнча дүйнөлүк, Европа, төрт континеттик чемпионаттар өткөрүлөт. КРде Ф. ж. м. т-нү өнүктүрүү боюнча федерация, мектептер иш алып барууда. Фигура жасап муз тебүү боюнча К. Ураимова алгачкы Кыргызстандык спортчу катары эл аралык мелдештерге катышуда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
Фёдоров столчосу

Фёдоров столчосу - полярлашуу жикроскобунун столуна бекитилген атайын түзүлүш.
 
Федоров ыкмасын колдонуп, кристаллдык затты шлифте изилдөөдө пайдаланылат. Төрт октуу Фёдоров столчосун Федоров E. С. түзгөн, 5-окту америкалык окумуштуу Эммонс кошкон. Фёдоров столчосу бири-бирине салыштырмалуу теодолиттик принцип боюнча айланган шакектердин системасынан турат. Бул система бир чекитте кездешкен бир нече (4, 5 же 6, анын үчөө бири бирине перпендикуляр) октун айланасында шлифти айлантып жана жантайтып изилдөөгө мүмкүндүк берет. Октун санына жараша 4, 5 же 6 октуу Фёдоров столчосу деп аталат. 

Шакектердин системасынан сырткары Фёдоров столчосунун маанилүү тетиги болуп айнектен жасалган эки жарым шар эсептелет. Ал экөөнүн ортосуна шлиф жайгаштырылат (шлифтин изилденип жаткан бөлүгү айнек сферанын борборуна дал келтирилет). Бул изилдөөлөр геологияда жана минералогияда кеңири колдонулуп, кристаллдын симметриясы, кайсы класска таандыктыгы, сингониясы ж. б. аныкталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аспаптар
Фёдоров Михаил Николаевич

Фёдоров Михаил Николаевич (1937-ж. т., Өзбекстан, Ташкент ш.) - тарыхчы, тарых илимдин доктору (1990), проф. (1992).
 
1952-ж. Ташкент мамлекеттик университетин бүтүрүп, Өзбек ССР ИАнын Тарых жана археол. институтунда илимий кызматкер, кийин КМУда окутуучу, доцент, проф., кафедра башчысы болуп иштеген. Илимий эмгектери негизинен Орто Азиянын тарыхын, археологиясын, нумизматикасын изилдөөгө арналган. 100дөн ашык илимий эмгектери, тарыхый повесттери жарык көргөн. Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фёдоров Иван Москвитин

Фёдоров Иван Москвитин (1510-ж. ч. - 5(14). 12. 1583, Львов) - Россия менен Украинада китеп басууну негиздөөчү.
 
16-кылымдын 50-жылдары Москвадагы жашырын басмаканада иштеген. П. Мстиславец менен бирге (1563-64) «Адостолду» биринчи жолу баскан. Кошумча текстологиялык жана редактордук да ишти аткарган. Ф. басма шрифтти 16-кылымдын ортосундагы Москва жарым уставдык жазмасынын негизинде иштеп чыккан. 1566-ж. чиркөө кызматкерлери куугунтуктагандыктан Литвага, андан Львовго кеткен. 1574-ж. «Апостолдун» жаңы басылышын жана орустун биринчи окуу китеби «Азбуканы» чыгарган. Фёдоровдун төртүнчү басмаканасы Острогдо негизделид, анда да көп китеп басылган. Ал көптөгөн кесипке ээ болуп, ар тараптуу өнөрпоз болгон (замбирек куйган, көп стволдуу замбирек ойлоп чыгарган). 1909-ж. МосквадаФ-го эстелик тургузулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фёдоров Евграф Степанович

Фёдоров Евграф Степанович (10.(22). 12. 1853, Россия, Оренбург ш. - 21. 5. 1919, Петроград) - көрүнүктүү илимпоз, петрограф, минералог жана геолог; структуралуу кристаллографиянын негиз салуучуларынын бири.
 
Россия ИАнын академиги (1919), Петербург ИАнын адъюнкту (1901). Петербург шаарындагы Аскердик-инж. кесиптик окуу жайын (1872), Мед. хирургия академиясын жана Петербургдагы Технология жана тоо-кен институтун бүткөн (1883). Геология кабинетинде иштеп, Түндүк Уралда геологиялык изилдөөлөрдү жүргүзгөн (1885-94); Москва а. ч. институтунда проф. (1895-1910) жана Петербург Тоо-кен институтунда окутуучу, институттун директору (190510). Ал 16 жашында «Фигуралар жөнүндө окуунун негиздери» (1885) деген 1-эн чоң эмгегине киришкен. Симметрия жөнүндөгү окууну өркүндөтүп, кристаллдык көп грандыктарды классификациялаган. Мейкиндиктеги симметриянын 230 тобу (Фёдоров тобу) жөнүндөгү алгачкы түшүнүктү илимге киргизген (1890). Кристалл (минерал) формаларынын мүнөздөмөлөрүн кристаллдык химиянын көз карашынан түшүндүргөн. Өзү түзгөн приборлор - теоделиттик гониометр (1889) жана фёдоров столчосунун (1891) жардамы менен кристаллогр. изилдөө ыкмасын иштеп чыккан. Бир нече жаңы минералдардын түрлөрүн тактал, тоо тектердин классификациясын жана номенклатурасын ж. б-ды түзгөн. 1944-ж. СССР ИАда кристаллография боюнча көрүнүктүү эмгектерге 3 жылда бир берилүүчү E. С. Фёдоров атындагы сыйлык уюштурулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фехтование

Фехтование (нем. fechten - беттешүү, сайышуу) - спорттун бир түрү.
 
Фехтованиеде спортчулар атайын куралдар (кылыч, рапира, шпага) менен жекеме-жеке чыгышат. Беттешүү мезгилинде ар бир спортчу атаандашына куралын көп ирет тийгизүүгө, ошол эле учурда өзүнө курал тийгизбөөгө аракеттенет. Фехтование боюнча узундугу 14 м, туурасы 2 м аянтта, рапира (узундугу 90-110 см), кылыч (узундугу 105 см) жана шпага (узундугу 110 слгдей) менен мелдеш өткөрүлөт. Эркектер жана аялдар жекече же командалык беттешишет. Фехтованиеде спортчулар ак костюм, темир торлуу бет кап жана атайын мээлей кийишет. 

19-к. Францияда, Румынияда, Венгрияда спорттун бир түрү катары өнүккөн. 1896-жылдан олимпиялык оюндардын программасына киргизилген. 1913-ж. эл аралык федерациясы түзүлүп, 1937-жылдан дүйнөлүк чемпионаттар өткөрүлүп келет. КРде Бишкек, Ош, Жалал-Абад шаарында атайын ийримдер иш алып барат. 1978-ж. окуучулардын бүткүл союздук 15-спартакиадасында Кыргызстандын командасы биринчиликти алган. Көптөгөн дасыккан машыктыруучулар бар (В. И. Иваненко, А. Павлов, В. Шепетков ж. б.). Бүгүнкү күндө кыргыз спортчулары Фехтование боюнча Азия оюндары, Универсиадалар, дүйнөлүк чемпионаттарга катышууда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
Фес

Фес - Марокконун түндүк-батышындагы шаар.
 
Фес-Бульман облустунун административдик борбору. Калкы 1,0 млн (2010). Жолдор тоому. Өлкөнүн ири тарыхый маданий жана соода-өндүрүш борбору. Текстиль, тамак-аш, химиялык, жыгаччылык өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. ЖОЖ (а. и. Карации мусульман университети), музей (Марокко исквосу), Карауин мечити (9-12-к.), Аттарин, БуИнания медресеси, Мокфия мончосу (бардыгы 14-к.), Фес-эль-Жадидде Чоң мечит (13-14-к.), Дараль-Махзен ак сарайы (13-кылымдын аягы - 1718-к.) сакталган. 8-кылымда негизделген. 

1981-ж. шаардын тарыхый бөлүгү (байыркы Фес - Медина) Бүткүл дүйнөлук мурастын тизмесине киргизилген. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Марокко
Категория:Африка шаарлары‎
Ферромагнетик

Ферромагнетик - магниттик өткөрүмдүүлүгү бирден бир кыйла чоң болгон, микроскопиялык өлчөмдөгү аймактары - домендери бар кристаллдык зат.
 
Сырткы магнит талаасындагы Ферромагнетиктерде домендердин магниттик моменттери бир багытта жайгашып, сырткы талаанын чыңалышын кескин чоңойтот. Талаанын чыңалышы чоңойгон сайын домендердин магнит моменттеринин иреттүү жайгашуусу да көбөйүп, жалпы талаанын чыңалышы миңдеген эсе өсөт. Сырткы талааны алып таштоо менен Ферромагнетиктердин магнит талаасы жоголбойт. Ферромагнетиктерге Fe, Co, Ni жана сейрек кездешүүчү Gd, ТЪ, Dy, Ho, Er, Tm элементтери жана алардын куймалары, бир катар кошулмалары кирет. Ф-тин магниттик кабыл алуучулугу оң жана 1ден жогору мааниге ээ. Ферромагнетикке гистерезис кубулушу мүнөздүү. Мындай заттар электро техникада, байланыш жана радио-техникада, туруктуу магниттерди даярдоодо ж. б. колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика