Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Поляризация тегиздигинин айланышы

Поляризация тегиздигинин айланышы – зат аркылуу өткөндө сызыктуу поляризацияланган жарыктын поляризация тегиздигинин айланышы. 

Поляризация тегиздигинин айланышы заттын ички структурасынын өзгөчөлүгү менен же заттын сырткы магнит талаасынын өз ара аракети менен шартталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Потенциалдардын тиймектүү айырмасы

Потенциалдардын тиймектүү айырмасы –термодинамикалык теңсалмактык шартында тиймектөөчү өткөргүчтөрдүн ортосунда пайда болгон потенциалдын айырмасы. 

Эгерде 2 ичке өткөргүчтү тийиштирсек, анда электрондор алмашат, натыйжада электрондун эки багытындагы агымы теңдешмейинче өткөргүчтөрдүн бошонуу жумушу азы оң, көбү терс заряддалат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Потенциалдык күчтөр

Потенциалдык күчтөр – аткарылган жумушу күч аракеттенген чекиттердин баштапкы жана акыркы абалдарына гана көзкаранды болуп, ал эми чекиттердин траекториясынын түрүнө жана кыймыл зарядына көзкаранды болбогон күчтөр, мис., тартылуу күчтөрү, электр зарядынын электр-статикалык өз ара аракеттешүү күчтөрү, серпилгичтүүлүк күчү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Потенциалдык тосмо

Потенциалдык тосмо – бөлүкчөлөрдүн потенциалдык энергиясы анын толук энергиясынан көп болгон мейкиндиктин чектелген бөлүгү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Потенциалдык чуңкур

Потенциалдык чуңкур – өз ара аракеттешүүчү бөлүкчөлөрдүн физикалык жаратылышы менен аныкталуучу, сыртына караганда ичинде бөлүкчөнүн потенциалдык энергиясы кичине болгон мейкиндиктин чектелген бөлүгү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Пригожин теоремасы

Пригожин теоремасы – И.Пригожин далилдеген (1947-ж.) теңсалмактуу эмес процесстердин термодинамикасынын теоремасы; теоремага ылайык, системанын туруктуу абалына минимум энтропия өндүрүү туура келет. 

Тоскоолдуктар болбогодо энтропия өндүрүү өзүнүн абсолюттук минимумуна – нөлгө жетет.

Реалдуу система үчүн Пригожин теоремасы болжолдуу туура, ошондуктан туруктуу абал үчүн энтропия өндүрүүнүн минимуму теңсалмактуу абал үчүн энтропиянын максимуму сыяктуу жалпы принцип боло албайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Пульсар

Пульсар – удаалаш радиотолкундарды тез ылдамдыкта нурлантуучу нейтрондук жылдыз.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Пьезо жарым өткөргүч

Пьезо жарым өткөргүч – бир убакта жарым өткөргүчтүк жана пьезоэлектриктик касиетке ээ болгон заттар. 

Пьезо жарым өткөргүчкө Te, Se жарым өткөргүчтөр: CdS, CdSe, ZnO, ZnS GaAs жана InSb ж. б. кирет. Пьезо жарым өткөргүч пьезоэлектриктик өзгөртүүлөрдө колдонулат. Күчтүү электрон-фонондук өз ара аракетте-шүүлөрдүн натыйжасында Пьезо жарым өткөргүч үн-электрондук өз ара аракеттешүүнү (үн-электрдик эффектини) үйрөнүүдө өтө ыңгайлуу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Раби методу

Раби методу – ядро, атом, молекулалардын магниттик моменттерин жана атом, молекула агымында молекулалардын ички өз ара аракеттешүүлөрүн изилдөөчү резонанстык метод. 

Резонанстык жогорку жыштыктуу магнит талаасы, өзү аркылуу өткөн бөлүкчөлөрдүн магниттик моменттеринин багытын өзгөртөт, бул бир тектүү эмес магнит талаасында бөлүкчөлөрдүн траекторияларынын ийрейүүсүнөн байкалат. Раби методу менен 1937-ж. И. Раби алгач ядронун магниттик моментин ченөөдө, кийинчерээк молекула, атом, ядролордун мүнөздөмөлөрүн өлчөөдө колдонгон метод анын ысымынан аталган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Радиациялык деффект

Радиациялык деффект – бө-лүкчөлөрдүн агымы жана электр-маг-ниттик нурлар менен катуу нерселерди нурландырууда пайда болгон структуралык бузулуу. 

Катуу нерсеге берилген энергия атом аралык байланыштын бөлүнүшүнө сарпталат. Эң жөнөкөй Радиациялык деффектинин вакансиянын жана түйүн аралык атомдун түзүлүшү үчүн босоголук энергиядан εб (14–35 эВ) ашыкча энергиянын болушу зарыл. Ылдам бөлүкчөлөр (нейтрон, ондогон МэВ энергиялуу протон) менен нурландырганда аралашуучу атомдордун энергиясы ондогон КэВ, б. а. бир нече жүз миң жолу εб -ден ашык болууга тийиш. Ысытуу менен Радиациялык деффекттин концентрациясы толук жок болгонго чейин өзгөртүүгө болот. Радиациялык деффектти изилдөө менен радиацияга туруктуу материалдарды алууга жана алардын касиетин максаттуу өзгөртүүгө болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Радиоголография

Радиоголография – радиодиапазондун электр-магниттик толкундарынын толкун фронтун жазуу, калыбына келтирүү жана өзгөртүү методу. 

Радиоголография методдору оптикалык голография методдорунун эле өзү. О. эле голографиялык процесс голограмманы алуу (каттоо) жана сүрөттөлүштү калыбына келтирүү (реконструкциялоо) этаптарынан турат. Каттоодо радиокабылдагыч жана радиодиапазондун нурлануусуна сезгич үзгүлтүксүз чөйрөлөр пайдаланылат. Үзгүлтүксүз чөйрөлөр катарында суюк кристаллдуу холестер плёнкалары, индий антимонид плёнкалары, люминофорлор алынат. Бул заттардын оптикалык касиеттери (түсү, сынуу көрсөткүчү, караруу тыгыздыгы, жаркыроо күчү ж. б.) температурага көзкаранды. Бул касиеттер радиотолкундарды жуткан учурда пайда болгон жылуулук санынан чектелген жерлерде гана өзгөрөт. Өтө жогорку жыштыктагы талаанын таасиринде жарыктануучу газ-разряддык диоддордон турган матрицалар голограмманы каттайт. Реконструкцияда материалдын бети сүрөткө тартылат, андан кийин алынган оптикалык голограмманын жардамы менен сүрөт калыбына келтирилет. Радиоголография антенналарды моделдөөдө, анын параметрлерин өлчөөдө, алыскы объектилерди изилдөөдө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Радиоспектрометр

Радиоспектрометр ⎯ кванттык системаларда, толкун узундуктары радиодиапазондогу электр-магниттик толкундардын (λ=302мм) жутулуу спектрлерин каттоодо колдонулуучу татаал түзүлүштөгү прибор. 

Физиканын радиоспектроскопия бөлүгүндө айрым изилдөө ыкмалары бар (мис., ЭПР-электрондук парамагниттик резонанс, ЯМР–ядролук магниттик резонанс, ЯКР–ядролук квадруполдук резонанс, ЦР–циклотрондук резонанс, ФР–ферромагниттик резонанс, АР–анти-ферромагниттик резонанс). Аталган ыкмалардын ар биринин өзүнө таандык жутулуу спектрлерин каттай турган, азыркы мезгилдин талабына ылайык, сезгичтүүлүгү, спектрдин тактыгы абдан жогору болгон радиоспектрлердин жардамы менен иш жүзүнө ашырылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Рекристаллдаштыруу

Рекристаллдаштыруу – поликристаллдын структуралык өтө жетилген кристалл бүртүкчөлөрүнүн пайда болуу жана өсүү процесси. 

Бул анча жетилбеген мурунку фазалардагы бүртүк-чөлөрдүн эсебинен болот. Р-нун ылдамдыгы температура жогорулаган сайын көрүнөөрлүк өсөт жана материалдын химиялык жана фазалык курамына көбүрөөк көзкаранды болот. Рекристаллдаштыруу пластикалуу деформацияланган (1–10%) материалдарда жакшы өтөт. Рекристаллдаштыруу 3 стадияга айырмаланат. Биринчисинде деформацияланган материалдарда жаңы бузулбаган бүртүкчөлөр жаралат, алар өсөт, бүртүкчөлөрдү сиңирет, туура эмес деформацияланат; жыйналма Рекристаллдаштыруу – бузулбаган бүртүкчөлөр бири биринин эсебинен өсөт. Натыйжада бүртүкчө-лөрдүн орточо чоңдугу чоңоёт жана экинчи Рекристаллдаштыруу жыйналма Рекристаллдаштыруудан айырмаланат. Экинчи Рекристаллдаштырууда кристаллдын структуралары бүртүкчөлөрдүн түрдүү өлчөмдөрү менен мүнөздөлөт. Рекристаллдаштыруу структуралык деффектисин болтурбайт, бүртүкчөлөрдүн өлчөмүн жана багытын, кээде кристаллографиялык багытын (текстурасын) өзгөртөт. Рекристаллдаштыруудан кийин структурасы менен текстурасы мурункуларынан касиети боюнча айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Реликт нурлануусу

Реликт нурлануусу – космостук электр-магниттик нурлануунун жалпы фонунун бир түзүүчүсү. 

Реликт нурлануусу асман сферасында бирдей бөлүштүрүлгөн жана күчү 3 К температурадагы абсолюттук кара нерсенин жылуулук нурлануусуна туура келет. Аны (1965-ж.) А.Пензиас менен Р.Уильсон ачкан жана 1978-ж. Нобель сыйлыгына татыктуу болгон. Реликт нурлануусу дециметрден субмиллиметрге чейинки радиотолкундардын диапазонунда асман жаркырактыгынын негизин түзөт.

Ал Ааламдагы электр-магниттик нурлануунун энергиясынын тыгыздыгын аныктайт жана фотондордун санынын тыгыздыгын (1 см3да 400 фотон, ал 0,25 эВ/см3) көрсөтөт. Ааламда бир атомго Реликт нурлануусунун 100 млн фотону туура келет. Реликт нурлануусунун касиеттерин 1946-ж. Г.А.Гамов сунуш кылган Ааламдын ысык моделине туура келет. Анын оюнча Ааламдын алгачкы кеңейишинде плазма жана электр-магнит нурлануу өтө жогорку тыгыздыкта жана температурада (>109К) болгон. Космологиялык кеңейүү учурунда плазманын температурасы төмөндөгөн. ~4000 К учурунда протон менен электрондордун рекомбинациясы жүрүп, H жана He атомдору пайда болгон. Андан кийинки кванттардын энергиясы иондоо даражасына жетпей чөйрөдө таралып кете берген. Бул нурлануунун температурасы улам төмөндөп, биздин заманда 3 К ге барабар болуп калган. Ошентип Реликт нурлануусу H жана He атомдору пайда болгон байыркы убактан бери бар.

Реликт нурлануусу Ааламда чоң масштабдуу процесстерде зор роль ойнойт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Релятивдүү инварианттуулук

Релятивдүү инварианттуулук – салыштырмалуулук теориясынан чыгуучу Лоренц өзгөртүүсүнө карата жаратылыштын закондорунун инварианттуулугу Р. и. эсептөөнүн инерциялуу системаларынын бардыгынын тең укуктуулугун көрсөтөт. 

Релятивдүү инварианттуулук системалардын бардыгында ар кандай физикалык процесстер бир түрдөгү теңдемелер менен жазылат. Релятивдүү инварианттуулук мүмкүн болгон физикалык теңдемелердин классын өзгөчө так чектөө менен жаңы физикалык законченемдүүлүктөрдү издөөдө фундаменттүү роль ойнойт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Релятивдүү квант механикасы

Релятивдүү квант механикасы – бир бөлүкчөлүү жакындатуу деп аталган микробөлүкчөлөрдүн кыймылдарынын релятивдүү квант закондору каралуучу теориялык физиканын бөлүмү. 

Бөлүкчөлөрдүн энергиялары алардын тынчтык энергияларына караганда чоң болгондо релятивдүү эффекттер пайда болот. Релятивдүү квант бөлүкчөлөрдүн касиеттерин иреттүү түрдө талаанын квант теориясынын чегинде гана сүрөттөөгө мүмкүн. Бирок кээ бир маселелерде бөлүкчөлөрдүн пайда болушун эске албай бир бөлүк-чөнүн кыймылын сүрөттөөчү толкундук теңдемелерди пайдаланууга болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Релятивдүү механика

Релятивдүү механика ⎯ ϑ ылдамдыгы с жарык ылдамдыгына салыштырмалуу нерсенин (бөлүкчөнүн) кыймылынын классикалык закону каралуучу теориялык физиканын бөлүмү. 

Релятивдүү механиканын негизги теңдемелери – Ньютондун 2-законунун релятивдүү жал-пыланышы жана энергия-импульстун сакталуу закону. Бул теңдемелер Эйнштейндин салыштырмалуулук принцибинин талаптарын канааттандырат, алардан материалдык объектинин ылдамдыгы жарыктын ылдамдыгынан ашпайт деген тыянак чыгат. ϑ<<c болгондо, релятивдүү механика Ньютондун классикалык механикасына өтөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Релятивдүү эффект

Релятивдүү эффект ⎯ жарыктын с ылдамдыгына жакын ϑ ылдамдыкта байкалуучу физикалык кубулуштар. 

Аларга узатасынан таралган толкундун салыштырмалуу кыскарышы, убакыттын салыштырмалуу кыскарышы, энергиянын көбөйүшү менен нерсенин массасынын чоңоюшу ж. б. кирет. Бул маселелер атайын салыштырмалуулук теориясында каралат. Бөлүкчөлөрдүн кванттык системалары үчүн ϑ<<c болсо, энергиянын деңгээлдерине ϑ/c катышынын даражасына пропорциялуу түзөтүүлөр берилет. Салыштырмалуулуктун жалпы теориясынын эффектиси Релятивдүү эффект деп аталат. Мис., күчтүү гравитациялык талаада убакыттын өтүшүнүн акырындашы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген гониометри

Рентген гониометри – изилденүүчү үлгүдө дифракцияланган рентген нурлануусунун багытын жана дифракция пайда болгон учурдагы үлгүнүн абалын бир мезгилде каттоочу прибор. 

Рентген гониометри дифракциялык сүрөттүү фотоплёнкада каттоочу өз алдынча прибор болушу мүмкүн; бул учурда ал рентген камерасынын милдетин аткарат. Рентген дифрактометринин курама бөлүгү болгон бардык гониометриялык түзүлүштөр да Рентген гониометри деп аталат. Алар рентген нурунун дифракциясы пайда болгон шарттагы абалга үлгүнү орнотот жана детекторду диффракция нуруна багыттайт. Сүрөттү каттоочу Рентген гониометринде монокристаллдарды же текстураны изилдөө үчүн изилденүүчү кристаллографиялык тегиздикке туура келүүчү дифракциялык конус бөлүнөт. Фотоплёнка жана үлгү синхрондуу жылат, ошондуктан плёнкадагы координатанын бири дифракцияланган нурдун азимут бурчуна, экинчиси – үлгүнүн айлануу бурчуна туура келет. Рентген гониометринде дифрактометр үчүн окшош схемалар колдонулат. Үлгүнүн бурулуу бурчу, бурулуунун бурчтары жана детектордун жантайышы бул учурда түздөн - түз ылайыктуу валга орнотулган лимба же билдиргич боюнча эсептелинет. Рентген дифрактометрлеринде монокристаллдар менен текстураны изилдөө үчүн экватордук геометрия куралы колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген дифрактометри

Рентген дифрактометри – кристалл объектиге дифракцияланган рентген нурларынын интенсивдүүлүгүн жана багытын өлчөөчү курал. 

Рентген дифрактометри рентген структуралык анализдин, материалдардын рентгенографиясынын түрдүү маселелерин чечүүдө колдонулат. Ал берилген багытта дифракцияланган нурлануунун интенсивдүүлүгүн %тин ондогон үлүшүнө чейинки тактыкта жана дифракция бурчун минутанын ондогон үлүшүнө чейинки тактыкта өлчөөгө мүмкүндүк түзөт. Рентген дифрактометри изилденүүчү үлгү жайгаштырылуучу рентген нурлануу, рентген гониометри булактарынан, нурлануу детекторунан жана электрондук өлчөгүч-каттоочу түзүлүштөн турат. Өлчөө учурунда эсептегич жылып, белгилүү убакыт аралыгында ар бир чекиттеги нурлануу энергиясын каттайт. Рентген камерасына караганда Рентген дифрактометри кыйла так өлчөйт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген камерасы

Рентген камерасы – изилденүүчү үлгүдө рентген нурунун дифракциясы учурунда пайда болуучу сүрөттөлүштү (фотоплёнкага тартылган) каттоо жолу менен заттардын атомдук структурасын изилдөөгө жана текшерүүгө арналган прибор. 

Рентген структуралык анализде, материалдардын рентгенографиясында, рентген топографиясында колдонулат. Рентген микроскобунын арналышы – Брегг – Вульф шартына ылайык рентген нурларынын дифракция шартынын аткарылышын камсыз кылуу жана рентгенограмма алуу. Рентген микроскобу үчүн нурлануу булагы болуп, рент-ген түтүгү кызмат кылат. Арналышына жараша Рентген микроскобунын конструкциясы түрдүүчө болот. Мис., монокристаллды, поликристаллды изилдөөчү камера, рент-ген топографиясы үчүн камера, Рентген гониометри, кичине бурчтуу рентгенограммаларды алуучу камера ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген люминесценция

Рентген люминесценция – рентген жана γ-нурлануу менен дүүлүктүрүлүүчү люминесценция; радиолюминесценциянын жекече учуру. 

Рентген экрандарында сүрөттөлүштү алуу үчүн колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген микроскобу

Рентген микроскобу – рентген нурлануусунда объектилердин өтө майда түзүлүштөрүн изилдөөгө арналган микроскоп. 

Чагылдырма Рентген микроскобу рентген нурунун микрофокустуу булагынан, айнектен (алтын жалатылган кварцтан) жасалган иймек күзгү–чагылдыргыч же иймек монокристаллдан жана сүрөт-төлүш детекторунан (плёнка, электрон-оптикалык өзгөрткүч) турат. Проекциялоочу Рентген микроскобу өтө кичине фокустуу диаметрлүү (d≅0,1–1нм) рентген булагынан, изилденүүчү объект жайгаштырылуучу камерадан жана каттоочу түзүлүштөн турат. Рентген микроскобу түрдүү рентген нурлануусунун өзгөрткүчтөрү менен жабдылышы мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген микроскопиясы

Рентген микроскопиясы – рентген микроскобунун жардамы менен объектилердин микроскопиялык түзүлүштөрүн изилдөөчү ыкмалардын жыйындысы. 

Түрдүү объектилердин түзүлүшүн изилдөө үчүн медицинада, минералогияда, металл таанууда жана илим менен техниканын башка тармактарында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген нурлануусу

Рентген нурлануусу – (рентген нуру) – толкун узундугу 10-4–10-3Е(10-12–10-5см) болгон электр-магниттик иондоштургуч нурлануу.

1895-ж. В.К.Рентген ачкан. Толкун узундугу λ2Е болгону жумшак деп аталат. Рентген нурлануусунун кыйла кеңири тараган булагы – рентген түтүгү, мында электр талаасы тездеткен электрондор металл анодду бомбалайт. Рентген нурлануусу бутаны жогорку энергиялуу иондор менен бомбалоодон да алынышы мүмкүн. Айрым радиоактивдүү изотоптор да Рентген нурлануусунун булагы боло алат. Жумшак Рентген нурлануусунун булагы синхротрондор жана электрондорду топтогучтар. Рентген нурлануусунун табигый булактары – Күн ж. б. космос объектилери. Рентген нурлануусунун спектрлери үзгүлтүксүз жана сызыктуу болушу мүмкүн. Тез электрондор катуу затта тормоздолгон учурда (үзгүлтүксүз спектр жана электрондор атомдун сырткы электрондук кабыкчасынан ичкисине өткөн учурда (сызыктуу спектр)) Рентген нурлануусу пайда болот. Рентген нурлануусу зат менен өз ара аракеттешкенде фотоэффект байкалышы мүмкүн. Реликт нурлануусу металл эмес кристаллдарга таасир эткенде кристалл торчонун деффектиси пайда болот. Рентген нурлануусундагы нерсенин сүрөттөлүшү атайын рентген фотоплёнкасында алынат. Чоң интенсивдүүлүктөгү рентген нурлануусу иондоштургуч камеранын, орто жана кичине интенсивдүүлүктөгү Рентген нурлануусу сцинтилляциялык эсептегич (λ<3Е), пропорциялуу эсептегич (0,5 λ <5Е), жарым өткөргүчтүү детекторлордун (λ<120Е) жардамы менен катталат. Рентген нурлануусу медицинада (рентген-диагностика, рентген-терапия), дефектоскопияда, рентген структуралык анализде, рентген топографиясында, рентген микроскопиясында, рентген спектроскопиясында, рентген спектр анализинде, рентген астрономиясында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Рентген нурларынын дифракциясы

Рентген нурларынын дифракциясы – кристаллдарда, аморфтуу нерселерде, суюктуктарда жана газдарда рентген нурлануусунун серпилгичтүү чачыроосунда пайда болуучу жана алгачкы нурга белгилүү бурч боюнча таралган четтөөчү нурдан турган кубулуш. 

Түрдүү атомдордун электрондорундагы биринчи нурлануунун чачырашында пайда болгон экинчи толкундардын арасындагы мейкиндик когеренттүүлүгү менен рентген нурларынын дифракциясы шартталган. Нурлануунун толкун узундугу жана заттагы атомдордун арасындагы аралыктын катыштары менен аныкталуучу кандайдыр бир багыттагы бирдей фазадагы нурдан турган экинчи толкундар жыйналып, натыйжада күчтүү дифракциялык нурду түзөт. Дифракциялык сүрөт фотоплёнкада калышы мүмкүн; анын көрүнүшү объектинин структурасына жана эксперименттик ыкмага көзкаранды болот. Рентген нурларынын дифракциясын биринчи эксперименттик жол менен кристаллдардан 1912-ж. М.Лауэ, В.Фридрих, П.Книппингдер табышкан жана бул рентген нурларынын толкундук жаратылышына далил болот. Рентген нурларынын дифракциясы кристаллдарда өтө так туюнтулат. Кристалл рентген нурлануусу үчүн табигый үч өлчөмдүү дифракциялык торчо болуп эсептелет. Дифракциялык максимумдун багыты Лауэнин шарты менен канааттандырылат:
a(cosα–cosα0)=nλ,
b(cosβ–cosβ0)=kλ,
c(cosγ–cosγ0)=lλ.
мында a,b,c – үч ок боюнча кристаллдык торчонун мезгили; α0, β0, γ0 – түшкөн нурдан пайда болгон бурчтар, ал эми α, β, γ − кристаллдын огу менен чачыраган нурлардан пайда болгон бурчтар; n, k, l – бүтүн сандар (Миллер индекстери).

Дифракцияланган нур бардык чачыраган нурлануунун бир бөлүгүн түзөт. Кристаллдын түзүлүшүнүн мезгилдүүлүгүнүн бузулушунан нурлануунун бөлүгү когеренттүү эмес чачырайт жана изотроптуу фонду түзөт. Мындан башка l нын өзгөрүшү менен комптон чачыроосу байкалат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Рентген спектр анализи

Рентген спектр анализи – рентген спектри боюнча заттын элементтик түзүлүшүнүн анализи. 

Сапаттык Рентген спектр анализи изилденүүчү үлгүдөн чыккан спектрди мүнөздөөчү сызыктын абалы боюнча жүргүзүлөт, анын негизи – Мозли закону. Сандык Рентген спектр анализи ошол сызыктардын жыштыгы менен ишке ашырылат. Рентген спектр анализинин ыкмасы менен атомдук номурлары z ≥ 11 болгон бардык элементтер аныкталат. Рентген спектр анализи үлгүнү бузбайт.

Рентген флуоресценциялуу нурлануу сызыктарынын салыштырма жыштыгы менен материалдардын жалпы курамына анализ жүргүзүлөт. Мындай анализдерге так өлчөй турган рентген спектрдик аппараттар колдонулат. Үлгүнүн курамына жараша сандык рент-ген спектр анализинин салыштырма тактыгы 0,3–10%. Анализдин жалпы теориясынын негизинде бир нече айрым ыкмалар иштелип чыккан. Үлгүдө тоскоолдук болуучу элементтер жок болгон учурда тышкы стандарттык ыкманы колдонуунун негизинде анализдик сызыктын жыштыгын өлчөө менен белгилүү курамдагы үлгүнүн анализдик графиги аркылуу аныкталып жаткан элементтин концентрациясы табылат. Бул учурда анализдик графиктин ординатасына аныктала турган элемент менен ички стандарт жыштыгынын катышы коюлат. Мындан башка дагы фонду стандарт катары колдонуу ыкмасы бар. Көп компоненттүү татаал үлгүлөр ЭЭМдин иреттүү жакындатылган ыкмасы менен чечмеленет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика