Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бутендер

thumb|Бутендер.
thumb|Бутендер.
Бутендер, бутилендер, С4Н8 – газ абалындагы каныкпаган углеводороддор. Үч изомери белгилүү: a-бутилен же кадимки бутен-1, СН2=СН-СН2-СН3 6,25°Сде, Р-бутилен, бутен2 (трансже цис-формада), СН3-СН=СН-СН, 3,72°Сде, изобутен (СН3 )2 С=СН2–6,9°Сде кайнайт. Бутендер сууда начар, органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Аларга олефиндерге тиешелүү бардык химиялык касиеттер мүнөздүү. Суутек, галогендер жана галогендүү суутектер менен реакцияга кирет, абада окистенип, бутилен оксидин пайда кылат. Бутендер катализатордун таасири менен изомерлөө жана полимерлөө реакцияларына кирет. Өндүрүштө бутендер. бензинди же этиленди катализ же крекинг жолу менен өндүрүүдө жардамчы зат катары, ошондой эле суюк нефть заттарын жана нефть газдарын пиролиздөөдөн алынат. Алар суюк отун, бутадиен, изопрен, бутилкаучук, полиизобутилен, полибутендер, метилэтилкетон, антиоксиданттар жана башка заттарды алууда колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Химия
Буулануу

thumb|217x217px|Буулануу. Заттын бууга айланышы заттын ачык бетинен гана болууда
Буулануу — бууга айлануунун бир түрү, заттын катуу же суюк абалынан газ абалына заттын ачык бетинен өтүшү.

Катуу заттын бууланышы — сублимация деп аталат. Ал эми суюктуктун ачык бетинен жана ичинен бууга айлануу процесси — кайноо деп аталат.
left|thumb|179x179px|Кайноо. Заттын бууга айланышы суюктуктун ичинен да болууда
Температура жогорулаган сайын моллекулар жылуулук кыймылы күчөп, натыйжада буулануунун ылдамдыгы өсөт. Жабык идиштеги буулануу туруктуу температурада суюктук же катуу зат үстүндөгү бош мейкиндик каныккан бууга толгончо жүрөт. Температура жогорулаган сайын буунун басымы көбөйөт, анын мааниси атмосфералык басымга барабар болгондо суюктук кайнайт.

Буулануунун ылдамдыгы кандайдыр бир убакыт бирдигинде суюктук бетинде пайда болгон буунун өлчөмү менен аныкталат. Буулануу процесси техникада заттар тазалоодо жана суюк аралашмаларды бөлүүдө колдонулат. Буулануу океандык жана жер бетиндеги нымдын атмосферага көтөрүлүүсүндө, жер шарындагы суунун айлануусунда чоң роль ойнойт.

 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Валенттик байланыштар (схемалар) методу

Валенттик байланыштар (схемалар) методу – мол-нын электрондук толкун функциясын эсептөөгө мүмкүндүк берген кванттык хим. метод. Валенттик байланыштар (ВБ) методунун негизги түшунүгү В. Гайтлер менен Ф. Лондон суутек молекула-сын эсептөөсүнөн (1927) келип чыккан. Молекулалык суутек энергиясы-нын атомдор арасындагы аралыкка бол-гон көз карандылыгын, ар бир суутек атомунун атомдук орбитаддары аркылуу туюнтулган коваленттик толкундук функция көрсөтөт: [ca(1)cв (2)+cв(2)cв(1)] {a(1)b(2)-a(2)b(1)} ca, cв — ядролору а жана в болгон атомдордун атомдук орбиталдары (1з) ; а, Э — спиндик функциялар; 1,2 — электрондор. Бул теңдеме б-ча биринчи электрондун а ядросунун жанында, ал эми экинчи электрондун в ядросунун жанында болуу мүмкүнчүлүгү жогору. Эгерде бул теңдемедеги квадраттык кашаанын ичиндеги туюнтма төмөнкү-дөй алмашылса

[ca(1)cв (2)+cв(1)cв(2)]

анда иондук толкундук функция алынат жана эки электрон бир эле ядронун жанында болуу мүмкүнчүлүгү жогору болот. Суутек молекуласындагы коваленттик байланышты, бир коваленттик функция менен мүнөздөө спинваленттик теориянын өнүгүшүнө шарт түзгөн. Бул теория б-ча коваленттик байланыш электрондун жупташышы менен пайда болот. Татаал мол-лар үчүн ВБ методу көп колдонулбайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Ванадий

thumb|Ванадий.
Ванадий (Vanadium) - V элементтердин мезгилдик системасынын V тобундагы химиялык элемент; ат. н. 23, ат. м. 50,942; табиятта эки изотоптон ⁵⁰V жана ⁵¹V турат, Жер кыртышында массасы боюнча 0,015%. Күмүш түстүү жумшак металл, эрүү t 1900±25°С, кайноо t 3400°С, тыгызд. 6,11 г/см³. Сууда, минерал туздардын, щелочтордун эритмелеринде, туз кислотасында туруктуу. Плавик кислотасында, концент. азот жана күкүрт кислоталарында, «падыша арагында» жакшы эрийт. 700°Сде азоттун агымында ысытканда ванадий нитриди (VN) пайда болот. Жер кыртышында темир менен бирге сейрек кездешет. Бирикмелеринде 2, 3, 4, 5 валенттүү. Кычкылтек менен ванадий оксиддерин VO, V2O3, VO2, V2O5 пайда кылат. Булардын ичинен негизгиси V2O5. Ал кызыл-саргыч түстөгү кристалл. Диамагнетик жарым өткөргүч. Алар айнек, фарфор, феррованадий жана күкүрт кислотасын алууда колдонулат; Ванадий кислотасынын туздары ванадаттар деп аталатынча Хлор менен бир нече хлориддерди берет (маанилүүсү VCl3); күкүрт менен сульфиддерди (VS, V2S3, V2S5), көмүртек менен карбиддерди пайда кылат. Ванадий карбиддери (VС жана V2С) боз түстөгү өтө катуу заттар; монокарбиди (VС) жогорку температурада (2800°С) б. эрүүчү, бекем, металл сымал жалтырак кристалл. Ал авиация жана атом өнөр жайында колдонулатынча В. кенташынын концентратын к-та жана жегичтер менен иштетүү, ванадийлүү темир кенташын домнада эритүү, оксиддери менен галогениддерин калыбына келтирүү жана башка жолдор менен алынат. Ванадийдин бирикмелери уу заттар. Ал негизинен металлургияда аспап жана конструкциялык болотторду алууда, ядро техникасында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Химия
Висмут

thumb|Висмут.
Висмут (нем. Bismuthum), Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VА группа элементи, к.н. 83, ат. м. 208,9. Туруктуу бир изотоптон турат – 209Вi. Жаратылышта эркин жана бирикмелер түрүндө кездешет. Анын эң кеңири таралган минералдары Вi2S3 – висмут жалтырагы, Au3Bi – мальдонит жана Вi2O3- бисмит же висмут охрасы. В. жер кыртышында м. б-ча 210-5 % түзөт. В. ак жалтырак металл; тыгызд. 9,80 г/см3, эрүү темп-расы 271,3оС; кайноо темп-расы 1529оС. Бирикмелеринде II, III, V валенттүү. Кургак абада туруктуу, жогорку темп-рада күйүп, сары түстөгү оксидин Вi2O3 пайда кылат. Күкүрттө эриткенде же анын туздары эритмесине Н2S таасир эткенде В. сульфиди пайда болот: 

2Bi + 3S = Bi2S3 

Туз жана суюлтулган күкүрт к-талары менен аракеттенишпейт. Азот к-тасы менен нитратты, концент. күкүрт к-тасы менен ысытканда сульфатты Вi2(SO4)3 пайда кылат, галогендер менен ВiF3 сыяктуу бирикмелерди берет: 

2Bi + 8HNO3 = 2Bi(NO3)3 + 2NO + 4H2O 2Bi + 6H2SO4 = Bi2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O

2Bi + 3F2 = 2BiF3 

В. Мg менен болгон куймасына НСl таасир эткенде ВiH3 пайда болот. Ал уулуу газ. В. Вi2O3 көмүр менен калыбына келтирүүдөн же күкүрт бирикмелеринен темир менен сүрүп чыгаруудан алынат: 

Вi2O3 + 3C = 2Bi + 3CO;

Bi2S3 + 3Fe = 2Bi + 3FeS 

В. коргошун, калай, кадмий ж.б металлдар менен куймаларды алууда жана магнит талаалары чыңалуусун өлчөй турган приборлор, ядролук реакторлор, көп бирикмелери айнек, керамика жасоодо жана медицинада колдонулат. (BiO)NO3 висмутил нитраты ХVI к-да эле театрларда грим катары колдонулуп келген.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Вольфрам

thumb|Вольфрам.
Вольфрам (лат. Wolframium, W) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIB группа элементи; к.н. 74; ат. м. 183,85. Табигый В. 180W; 182W; 183W; 184W жана 186W туруктуу изотоптор аралашмасы. В. жер кыртышында сейрек таралган элемент, м. б-ча 110-4 % түзөт. Эркин абалда кездешпейт. Көбүнчө В. к-тасынын туздары түрүндө кездешет. Мис., вольфрамит – xFeWO4yMnWO4, шеелит – CaWO4 жана штольпитт – PbWO4. 1783-ж. К.Шееле металл түрүндөгү В-ды WО3 көмүртек менен калыбына келтирүүдөн бөлүп алган: 

WO3 + 3C = W + 3CO

В. - кыйындык менен эрий турган боз түстөгү металл, тыгызд. 19,3 г/см3; балкып эрүү темп-расы 3410оС; кайноо темп-расы 5930оС. Кадимки шартта туз, күкүрт, азот жана плавик к-таларына туруктуу. Азот жана плавик к-таларынын аралашмасында, щелочтордун эритмесинде ысытканда эрийт:

2 W + 4HNO3 + 10HF = WF6+WOF4 + 4NO + 7H2O

Бирикмелеринде II, IV, жана VI валентүү. Кадимки шартта хим. жактан туруктуу, кычкылтек менен 400-5000С окистенип, WО3 пайда кылат: 

2W + 3O2 = 2WO3 

Суутек менен жогорку темп-рада да реакцияга кирбейт. В. көмүртек менен карбид, кремний жана бор менен силицид, борид, галогендер менен WCl6, WI2 сыяктуу галогенид, күкүрт менен WS2, WS3 сульфид пайда кылат. В. жана анын бирикмелери вольфрамит жана шеелит минералдарынын конц. бөлүнүп алынат. В. металлургияда сапаттуу болот жана куймалар алууда, электротехникалык өнөр жайларда колдонулат. Кыргызстанда В. кени Ысык Көл областындагы Сарыжаз кенинде табылган.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Гадолиний

thumb|Гадолиний.
Гадолиний (Gd) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин III В группа элементи. К.н. 64, ат. м. 157,25. Г. массалык сандары 143Gd - 162Gd болгон 20 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылышта массалык сандары 151Gd, 154Gd, 155Gd, 156Gd, 157Gd, 158Gd, 160Gd болгон жети изотобу табылган. Г. жер кыртышында 110-3 % массалык санда кездешет. Г. 1880-ж. швейц. химик Жан Шарль Галиссар де Мариньяк 1-жолу оксиди (Gd2O3) түрүндө бөлүп алган. Г. күмүш түстөгү ак металл; балкып эрүү темп-расы 1312оС; к. темп-расы 3280оС; бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтөт; анын окистенүү-калыбына келүү потенциалы -2,40 га барабар. Г. бирикмелери (Gd2O3, Gd2S3 жана башкалар) жарым өткөргүчтүк касиетке ээ болгондуктан оптоэлектроникада колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Галлий

thumb|Галлий
Галлий (лат. Gallium) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIIА группа элементи, к.н. 31, ат. м. 62,73; 2 изотобу бар: 69Ga жана 71Ga. Бул элемент орус химиги Д.И.Менделеев тарабынан алдын ала айтылган элементтин бири (1870-ж. «экаалюминий» деп атаган), 1875-ж. Лэкок-де-Буабодран спектрдик анализ аркылуу бөлүп алган. Жер кыртышында м. б-ча 1,510-3 % түзөт. Негизги минералы болуп галлит эсептелет (CuGaS2). Г. көгүш түстүү ак металл, эрүү темп-расы 29,75оС, кайноо темп-расы 2400оС, тыгызд. 5,90 г/см3. Окистенүү даражасы +2, +3. Хим. касиети б-ча алюминийге өтө окшош. Cl2, Br2, I2, концент. щелочтор эритмеси менен реакцияга кирип, тиешелүү бирикмелерди берет, 2850С абада окистенет (жогорку оксиди GaO3), HNO3, H2SO4 к-талары, «падыша арагы», суунун буусу менен аракеттенет. Г. туздарынын суудагы эритмелеринде амфотердик мүнөзгө ээ болгон гидроксиди Ga(OH)3 пайда болот. Г. бирикмелери уулуу эмес. Анын алтын жана күмүш менен болгон куймасы белгилүү. Г. бокситтен бөлүнүп алынат. Г. оптикалык күзгүлөрдү,, жогорку темп-ралык термометрлерге жарым өткөргүчтөрдү даярдоодо колдонулат. Г. деп Франциянын байыркы аты менен атоону Лекок де Буабодран сунуш кылып, өзүнүн мамлекетинин урматына атаган.

Булактар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Галогендер

thumb|Бром.
Галогендер (гр. Наls — туз жана genesis — жасоо; туз жасаган) — Элементтер мезгилдик системасы VII группа элементтери (фтор F, хлор Cl, бром Br, иод I, астат At). Металлдар менен кошулганда туз пайда кылгандыктан, галогендер деп аталат. Молекулаcы 2 атомдон турат. Сырткы электрондук деңгээлинде 7 электрон болуп, туруктуу деңгээл пайда кылууга 1 электрон жетпейт. Металлдар менен кошулганда алардын бир электронун өзүнө тартып алып, окистендиргич касиетке ээ болот. Алар реакцияга абдан тез кирүүчү металлоиддер. Көпчүлүк элементтер менен түздөн-түз кошулуп, галогенидди пайда кылат. Химиялык. активдүүлүгү, фтордон иодду көздөй атомдук радиусу чоңоюшу менен төмөндөйт. Кадимки шартта фтор менен хлор — газ, бром суюк, иод менен астат — катуу зат. Астат — радио-активдүү элемент. Суу менен кадимки шартта газ абалындагы сууда жакшы эрүүчү суутек галогенин пайда кылат. Алардын суудагы эритмеси күчтүү кислоталар. Эритмеде ар бир галоген өзүнөн кийинки галоген атомун металлдык жана суутектик бирикмелеринен сүрүп чыгарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Гафний

thumb|Гафний
Гафний (лат. Hafnium, Hf) – элементтердин мезгилдик тутумунун IVВ тобунун элементи, к.н. 72, ат. м. 178,49. Массалык сандары 174Нf, 176Нf -180Нf болгон 6 туруктуу изотоптон турат. 1923-ж. нидерланд. окумуштуу О.Костер жана венг. окумуштуу О.Хевеши тарабынан ачылган. Жер кыртышында таралышы м. б-ча 3,210-4 % түзөт. Г. Копенгаген шаарынын атынан аталган. Ак күмүш түстүү металл; тыгызд. 13,66 г/см3, балкып эрүү темп-расы 2222оC, кайноо темп-расы 5280оC. Хим. касиети б-ча цирконийге өтө окшош. Негизги окистенүү даражасы болуп +4 саналат; +3, +2,+1 окистенүү даражасы да мүнөздүү, бирок аз кездешет. Жогорку темп-рада N2, C2, B, Si ж.б менен аракеттенип, металл сымал катуу бирикмелер

HfN, HfS, HfSi, HfCl4, HfF4 пайда кылат. Абада окистенүүдөн сырткы бети жука кабыкча менен капталат. Кычкылтек менен ысытуудан Г. оксиди HfO2 пайда болот. Г. [HfO]HPO4, [HfO]Cl2, K2[HfF6] сыяктуу комплекстик бирикмелери белгилүү. Г. цирконий минералдары жана HfCl4 хлоридин калыбына келтирүүдөн алынат. Г. тантал жана вольфрам менен болгон куймасы абсолюттук нөлгө жакын темп-рада 20000С темп-рада да жогорку бекемдигин сактайт. Ошондуктан ядролук энергетика, электрондук техника, авиация, ракеталар жана реактивдүү кыймылдаткычтар тетиктерин жасоодо колдонулат.

Булактар

 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Германий

thumb|Германий
Германий (лат. Germanium) ― Д. И. Менделеев мезгилдик тутуму IVА группа элементи; к.н. 32; ат. м. 72,59. Массалык сандары 70Ge, 72Ge, 73Ge, 74Ge, 76Ge болгон туруктуу изотоптору белгилүү. 1871-жылы Д.И. Менделеев өзүнүн мезгилдик мыйзамы негизинде Германий негизги касиеттерин алдын ала айтып, ал касиеттери боюнча кремнийге окшош болгондуктан аны «экасилиций» деп атаган. 1886-жылы К.Винклер бул элементти ачып, өз өлкөсүнүн урматына «германий» деп койгон. Германий жаратылышта таза кездешпейт. Ал минералдарда, мунай сууларында, көмүрдө, өсүмдүктө, балырда болот. Жер кыртышынын 410-4 % (массасы боюнча) түзөт. 

Германий ― металл сымал жалтырак, катуу зат; тыгызд. 5,35 г/см3; балкып эрүү температурасы 58,5°; кайноо температурасы 2850°. Химиялык бирикмелеринде II жана IV валенттүү. Кадимки шартта туруктуу, концентрацияланган күкүрт кислотасында жана падыша арагында жай эрийт. Абада 700 °С жогорку температурада Г.(II) оксидин GeO жана кош (IV) оксидин GeO2 пайда кылат. Ысытканда германий галогендер менен аракеттенип, тиешелүү тетрагалогенидди берет. 1000 °С күкүрт менен аракеттенип сульфиддер: GeS, GeS2, суутек менен германий суутектүү бирикмесин жана металлдар менен германиддер пайда кылат. Германий түстүү металлургия өнөр жайларда GeO оксидин 7000 °С чейин ысытып калыбына келтирүүдөн алынат: 

GeO + 2H2= 2Ge + 2H2O

Германий жарым өткөргүч катары радиотехникада, куймалар курамында, линза материалдары катары инфракызыл нурун алууда жана электро аспаптарында колдонулат.

Булактар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Гетероциклдүү бирикмелер

Гетероциклдүү бирикмелер — шакекчеде көмүртек атомунан башка азот, кычкылтек, күкүрт, фосфор ж.б. элементтер кармап турган органикалык бирикмелер. Мезгилдик системадагы валенттүүлүгү экиден кем эмес элементтер бардыгы гетероциклдүү бирикмелерди пайда кыла алат. Бирок, алардын ичинен N, О, S айрыкча N менен O атомдору бар Г. б. жаратылышта алкалоиддер, витаминдер, пигменттер түрүндө өтө кенен тарап, биологиялык процесстерде негизги ролдорду ойнойт. Жаратылышта кезигүүчү заттар көпчүлүгү гетероциклдүү бирикме; аларга өсүмдүк хлорофилли, нуклеин кислоталары, алкалоиддер дээрлик бардыгы, пеницилин, РР, В, В6, В12 витаминдери, медицинада колдонулуучу дары-дармектер болжол менен жарымы, индиго ж.б. тиешелүү. гетероциклдүү бирикме өтө эле ар түрдүү жана бири биринен циклдеги атомдордун саны, гетероатомдор жаратылышы, циклде жөнөкөй жана кош байланыштардын бардыгы менен айырмаланат. Булардан башка гетероциклдеги суутек атомдору башка атомдор жана атомдор топтору менен орун алмашуусунан, гетероядролор ароматтык ядро менен конденсацияланышынан да пайда болот. Натыйжада, азыркы мезгилде Г. б. синтездеп алуунун көп методдору сунуш кылынган. Демек, Г. б. саны ациклдүү бирикмелер санынан аз эмес. Г. б. ичинен практикада маанилүүлөрү 5 жана 6 мүчөлүүлөр. Мындай Г. б. Түзүлүштөрү төмөндөгүдөй:

Бул бирикмелер фуран (I), тиофен (II), пиррол (III), пиразол (IV), оксазол (V), бензтиофен (VI), бензтиазол (VII), пири-дин (VIII), пиперидин (IX), пиран (X), оксазин (XI), пиримидин (XII), хинолин (XIII), акридин (XIV), фентиазин (XV). Бул бирикмелер көпчүлүгү (IX жана X башкалары) ароматтык касиетке ээ. Пиридин (XIII) жана фентиазин (XV) туундулары медицинада дары-дармек заттар катарында колдонулат. Пиримидин (ХII) туундулары (пиримидин негиздери) ДНК менен РНКнын курамында кездешет. Каныккан (мис., IX) жана ароматтык ка-сиеттерге ээ болбогон каныкпаган (мис., X ж. д. у. с.) беш жана алты мүчөлүү Г. б-дин хим. касиеттери ачык чынжырлуу аминдерге, эфирлерге жана сульфиддерге окшош. Г. б-ден өнөр жайларда дары-дармектер, синтездик чайырлар алынат.

Ад..: 1. Гетероциклические соединения / Под. ред. Р. Эльдерфилда, пер. с англ. Т. 1-8,1953-1969; 2. Паккет А. Основы современной химнн гетсроциклических соединекий, пер. с англ. М. 1975.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Гипс

thumb|Гипс.

Гипс, CaSO42H2O – таза түрүндө түссүз, тунук минерал. Курамында ар кандай аралашмалар болсо боз, саргыч, күрөң жана башка түстөргө ээ болот. 170оС чейин ысытканда суусун толук жоготпостон алебастрга айланат. Алебастр суу менен аралаштырганда тез эле катып, гипске айланат. Г. алебастр түрүндө курулуш иштеринде, Г. бетонун, боёкторду, эмальдарды даярдоодо, медицинада, оптикада колдонулат. Жаратылышта селенит түрүндө (жип сыяктуу масса) кездешет. Ал ар кандай буюмдарды жасоо үчүн баалуу материал болуп саналат.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Минералдар‎
Гликоген

thumb|Гликоген.
Гликоген, жаныбар крахмалы (С6Н10О5)n – киши жана жаныбарлар организминдеги запастык полисахарид, ал крахмалдуу өсүмдүктө запастык азык зат ролун ойнойт. Жашоонун бардык процесстери, биринчи кезекте (булчуң иши) Г. ажырашынан келип чыккан энергиянын эсебинен жүрөт. Г. адамдар, жаныбарлар организминдеги бардык ткандарда кармалат, өзгөчө боордо (20 % чейин), булчуңдарда (4 %- чейин) топтолот. О. эле ачыткычтарда, козукарында, жүгөрү данында да кездешет. Түзүлүшү б-ча Г. a-1,4-гликозиддик байланыш аркылуу байланышкан, полиглюкозанын бутакталган мол-ларынан турат. Бутактануу a-1,6-гликозиддик байланыш аркылуу түзүлөт. Ар бир 10 калдыкка болжол менен ушундай бир байланыш туура келет. Ал ири мол. массалуу тиешелүү болгон, ак түстөгү аморфтук күкүм, муздак сууда жакшы эрийт да, колоиддик эритмени пайда кылат. Жогорку концентрациядагы ээритмеси сүттөй болгон суюктук. Г. к-талар жана ферментер таасири менен жеңил гидролизденип декстринге, андан мальтозага жана глюкозага чейин ажырайт. Жаныбарлар ткандарда, гликолиз процессинин натыйжасында Г. сүт к-тасы пайда болот. Организмде глюкоза жетишпегенде ферменттер таасири менен запастагы Г. глюкозага чейин ажырап, канга өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Глицерин

thumb|Глицерин.
thumb|upright|Глицерин.
Глицерин (гр. glykeros - таттуу), (1,2,3-пропантриол) – эң жөнөкөй үч атомдуу спирт; СН2ОН-СНОН-СН2ОН; мол. масс. 92,09; таттуу, жыты жок, түссүз илээшкек суюктук; балкып эрүү t 17,9оС; кайноо t 290оС (ажыроо м-н); d420 1,260; nD20 1,4740.

Суу, этанол, метанол, ацетон менен бардык катышта аралашат; хлороформдо жана эфирде эрибейт, алардын этанол менен болгон аралашмаларында эрийт. Абадан нымдуулукту тартып алат (масса б-ча 40 %ке чейин). Г. суу менен аралаштырганда жылуулук бөлүнүп чыгып, контракция (көлөмдүн азайышы) процесси жүрөт. Г.-суу эритмелери төмөнкү темп-раларда, мис., 66,7 % глицерини бар аралашма -460С тоңот. Мол-сында үч ОН-группасы болгондуктан, Г. үч катар өзүнүн туундуларын берет, моно- жана дитуундулары 2 структуралык изомер түрүндө болушу мүмкүн. Г. СН2Х-СНОН-СН2ОН же СН2Х-СНХ-СН2ОН туундулары оптикалык изомерлер түрүндө болот. Г. оор металлдар оксиддери менен аракеттенишип, глицераттар пайда кылат, мис., СuО. Демек, Г. бир атомдуу спирттерге караганда күчтүүрөөк к-талык касиетке ээ. Г. суутектүү галоген к-талары же фосфор галогениди менен моно- же дигалогенидди, I2 жана Р менен - 1,2,3-трииодпропанды (йодго жана аллилиодге ажыраган туруктуу эмес бирикме), орг. эмес жана карбон к-талары менен толук жана толук эмес татаал эфирлерди, дегидратациялоодо – акролеинди пайда кылат. Г. ар кандай окистендиргич таасиринде жана ар кандай шартта Г. альдегидин СН2(ОН)-СН(ОН)-СНО, Г. к-тасын СН2(ОН)-СН(ОН)-СООН, тартрон к-тасын (НООС)2-СНОН, дигидроксиацетонду НОСН2-СО-СН2ОН, мезоксаль к-тасын (НООС)2-СО алса болот. Ал эми KMnO4 жана K2Cr2O7 таасиринде Г. СО2 жана Н2О чейин окистенет. Г. аралаш карбон к-таларынын триглицериди түрүндө жаратылыш майларынын курамында болот. Өнөр жайларда катализатордун (к-талар, щелочтор, ферменттер) катышуусунда Г. жана май к-таларына ажыроочу тамак-аш майларынын самындашуу реакциясы аркылуу алынат. Г. алууда синтездик методдор чоң мааниге ээ. Алардын бири - өндүрүштө колдонулуучу хингидриндик метод. Г. пропиленден хлорсуз синтездөө методдору да белгилүү. Г. алюминий же дат баспаган болоттон жасалган идиштерде (азот жаздыгынын астында) сакталат. Г. нитроглицерин, глифтал чайырларын алууда, кездеме, тери, кагазды жумшартыш үчүн, эмульгаторлор, антифриздер, өтүк майларынын, самын жана желим, парфюмериялык жана косметикалык каражаттар, кондитердик азыктар компоненти катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия