Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Иондук эмиссия

Иондук эмиссия – жылуулук дүүлүктүрүүнүн таасири астында же бетти бөлүкчөлөрдүн агымы же фотон-дор менен нурлантуудан катуу нерсенин бетинин оң жана терс иондорду бөлүп чыгаруусу. 

Нерсенин бетин лазер нурунун кубаттуу импульсу менен нурлантканда да Иондук эмиссия байкалат жана беттик атомдордун оптикалык, жылуулук козголуусу менен түшүндүрүлгөн татаал мүнөзгө ээ. Иондук эмиссия катуу нерселердин бетинин касиеттерин жана курамын изилдөөчү куралдарда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иондук кристаллдар

Иондук кристаллдар – атомдорунун арасындагы байланыш иондук (электр-статикалык) мүнөздө болгон кристаллдар. 

Иондук кристаллдар бир атомдуу жана көп атомдуу иондордон түзүлүшү мүмкүн. Биринчи түрдөгү Иондук кристаллдарга көпчүлүк жегич металлдардын галоиддик бирикмелери (NaCl, CsCl, CaF2), ал эми экинчи түрдөгү Иондук кристаллдарга нитраттар, сульфаттар, фосфаттар, металлдардын башка туздары жана силикаттар кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ион-Иондук эмиссия

Ион-Иондук эмиссия – иондун (алгачкы) агымы менен нурлантканда катуу нерсенин бетинен иондордун (экинчи) бөлүнүп чыгуусу. 

Экинчи иондордун курамында заряддын белгиси чагылууда өзгөрүлгөн (иондордун конверсиясы) чагылган алгачкы иондор, о. эле бута менен нурлантылган кошунду заттардын иондору байкалат. Ион-Иондук эмиссиянын сандык мүнөздөмөсү болуп экинчи ион агымынын алгачкы агымдын катышына барабар болгон Ион-Иондук эмиссиянын коэффициенти эсептелинет. Анын чоңдугу бутанын материалына жана температурасына, анын химиялык курамына, кинетикалык энергиясына жана алгачкы иондордун түшүү бурчуна көзкаранды.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ион-электрондук эмиссия

Ион-электрондук эмиссия – ион менен катуу нерсенин беттик тегиздигин жардырганда анын бетинен электрондордун боштукка бөлүнүп чыгышы. 

Ион-электрондук эмиссиянын коэффициенти g эмиссияланган электрондордун санынын ne түшкөн иондордун санына ni болгон катышына барабар. Энергиялык босогонун жоктугу Ион-электрондук эмиссия үчүн мүнөздүү. Жай кыймылдаган иондор үчүн g алардын ei энергиясына жана mi массасына көзкаранды эмес, бирок алардын зарядына көзкаранды. Ион-электрондук эмиссия о. эле иондоо энергиясына, иондордун дүүлүгүүсүнө жана бутадагы заттын чыгуу жумушуна көзкаранды. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ипсилон бөлүкчөлөрү

Ипсилон бөлүкчөлөрү (g) – жашыруун “ажайып” мезондордун касиетине окшош жана массасы і 9,4 гэВ болгон оор мезондор. 

1977-ж. массасы 9,4 гэВ ге жакын болгон биринчи Ипсилон бөлүкчөлөрү ачылган. Адрондордун кварк моделинде И. б. “ажайып” с-кваркка караганда салмактуу кварк жана антикварктын байланышкан абалы катары каралат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кайноо температурасы

Кайноо температурасы – суюктуктун ичинде пайда болгон көбүкчөлөрдүн ичиндеги буунун басымынын суюктуктун бетиндеги басымына барабар болгондогу температура Ткай., Т менен белгиленет. 

Нормалдуу атмосфералык басым кезиндеги Кайноо температурасы кайноо чекити деп аталат. Төмөнкү таблицада айрым заттардын нормалдуу сырткы басым кезиндеги (760 сым. мам. мм же 101375 Па) К. т. берилди.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кайтарылма теорема

Кайтарылма теорема – геометриялык оптиканын негизги жоболо-рунун бири. 

Ал жарык шооласынын жүрүшүнүн кайтарылма принцибинин негизинде оптикалык чөйрөлөрдө таралуучу жарык агымынын шооласынын алгачкы багытына тескери багытка чагылуу законунун негизинде карама-каршы жол менен алмашат.

Кайтарылма теорема'оптиканын эсептөө система-сында сүрөттөлүштөрдү оптикалык жол менен түзүүдө колдонулат (к. Оптиканын сүрөттөлүшү).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Калдыктуу магниттелиш

Калдыктуу магниттелиш – магнит талаасынын чыңалышы (Н) нөлгө барабар болгондо ферромагнит-тик материалдардын ээ болгон (калган) магниттелиши (Jr).

Калдыктуу магниттелиш материалдардын магниттик касиеттерине, о. эле магниттелиш учу-рундагы абалына көзкаранды. Калдыктуу магниттелиш магнит гистерезисинин негизги пара-метрлеринин бири. Кюри чекитинен ашыра ысытканда ферромагниттин Калдыктуу магниттелиш касиети жоголот. Калдыктуу магниттелишти механикалык титиретүү, дилдиретүү жолу менен азайтууга болот. Калдыктуу магниттелиш иш жүзүндө кеңири колдонулат (к. Магниттелиш).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Калориметр

thumb|upright|Калориметр.
Калориметр (лат. calor – жылуулук жана гр. metrео – өлчөйм). 

Физикалык, химиялык жана биологиялык процесстерде бөлүнүп чыккан же сарпталган жылуулук санын өлчөөчү курал. Калориметр 1780-ж. фр. окумуштуулары А.Лавуазье жана П.Лапластар тарабынан сунушталган. Калориметрдин өлчөөсү ар түрдүү. Процесс башталгандан бүткөнгө чейинки бөлүнүп чыккан же сарпталган жылуулук санын өлчөөчү калориметр – интегратор, ал эми процесстин түрдүү стадиясында жылуулук кубаттуулугун жана өзгөрүшүн өлчөөчү калориметр - осциллограф деп аталат. Азыркы Калориметр 0,1ден 3500 К ге чейинки температурада 10-2%ке чейинки тактыкта өлчөйт. Калориметрлер түзүлүшү жана өлчөө ыкмасы боюнча суюктук жана салмактуу (массивдүү) болуп бөлүнүшөт. Суюктук Калориметрлери негизинен эрүү жылуулугун жана химиялык реакциялардын жылуулук санын өлчөө үчүн колдонулат. Салмактуу Калориметр көбүнчө заттардын 523 К температурага чейинки учурундагы энтальпиясын аныктоо үчүн колдонулат.

 Калориметрия

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Камера-обскура

Камера-обскура (лат. camera obscura – караңгы бөлмө) — экранда сүрөттөлүштү пайда кылуучу жөнөкөй оптикалык курал.

XVII кылымдан баштап күн тутулууну байкоо жана келечектүү сүрөттөлүштү алуу үчүн пайдаланышкан. Азыркы учурда анын ордуна линзалуу камералар колдонулат. Бирок анын кээ бир касиеттеринин артыкчылыгы:

1) сүрөттөлүштү дисперсиясыз эр-кин бериши;

2) линзаны колдонууга болбогон жерлерде, плазманы изилдөөдө, рентген нурларын сүрөткө тартууда колдонулат.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Карлик жылдыздар

Карлик жылдыздар – кичине массалуу, жарыктыгы начар жылдыздар эволюциясында бир нече миллиарддаган жылдарга чейин жашаган Герцшпрунг–Рессел диаграммасында башкы удаалаштыктын төмөн жагынан орун алган жылдыздар. Карлик жылдыздардын түпкү теги гигант жылдыздар (30000–50000 К) температурада болуп, Карлик жылдыздарга өткөндө анын температурасы 2000–3000 К ден ашпайт. Карлик жылдыздардын мисалы болуп Букачар топ жылдызындагы Альдебаран, Чаян топ жылдызындагы Антарес жылдыздары эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Каскаддуу генератор

Каскаддуу генератор – төмөнкү өзгөрмө чыңалууну жогорку туруктуу чыңалууга өзгөртүүчү түзүлүш. 

Айрым каскаддарында өзгөрмө чыңалуу түздөлүп, удаалаш туташтырылат жана суммаланат. Каскаддардын ток булагы менен байланышы сыйымдуулук же өз ара индукция аркылуу ишке ашырылат. Каскаддар ток менен удаалаш да, параллель да туташтырылышы мүмкүн. Каскаддуу генератор электр физикалык аппаратта, электрондук микроскопияда ж. б. колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Катоддук чачыратуу

Катоддук чачыратуу – катуу заттын бетин атом, ион жана нейтрон менен бомбалоодон катуу заттын бузулушу; газдарда разряд жүрүп жаткан кезде оң иондордун соккусуна терс электроддун (катоддун) иондорунун чачыроосу ошол сокку урулган бетти бузулууга алып келүүчү кубулуш. 

Алгач электр-вакуумдуу жана газ разряддуу прибордо катоддун бузулушу катары байкалган. Чачыратуу продуктулары болуп атомдор, оң жана терс иондор, о. эле бейтарап жана иондошкон атомдук комплекс-тер (клистер) эсептелет. Катоддук чачыратуу бетти тазалоо, заттын түзүлүшүн аныктоо, жука кабыкча (плёнка) алуу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Катуулануу принциби

Катуулануу принциби – ста-тикалык жобо. 

Нерсенин теңсалмактуулугу механикалык системанын катууланышынан бузулбайт. Катууланууну материалдык чекиттердин белгилүү тартипте жайланышына алып келүүчү принцип катары кароого болот. Катуу нерселерди окуп-үйрөнүүдө абсолюттук катуу нерсе деген түшүнүк колдонулат. Катуулануу принциби өзгөрмө системаны теңсалмактуу абалга алып келүүгө умтулат. Өзгөрмө системанын теңсалмактуулугун изил-дөөдөгү инженердик эсептөөлөрдө Катуулануу принциби кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Квадруполдук өз ара аракеттешүү

Квадруполдук өз ара аракеттешүү - заряддалган бөлүкчөлөрдүн системаларынын өз ара аракеттешүүсү. 

Өз ара аракеттешүү, системада квадруполдук моменттин бар экендиги менен түшүндүрүлөт. Эгерде системанын заряды же диполдук моменти нөлгө барабар эмес болсо, анда Квадруполдук өз ара аракеттешүүнү эсепке албаса болот. Себеби анын чоңдугу электр-статикалык жана диполдук өз ара аракеттешүүдөн бир канча эсе кичине. Квадруполдук өз ара аракеттешүү атомдордун алыс аралыкта аракеттешүүсүндө чоң мааниге ээ болот. Анын энергиясы аралыктын өсүшү менен 1/R5 катышында кичирейсе, ошол эле мезгилде диполдук өз ара аракеттешүү энергиясы 1/R6 катышында азаят. Ошондуктан Квадруполдук өз ара аракеттешүү чоң аралыкта орчундуу мааниге ээ. Квадруполдук өз ара аракеттешүү ядролук физикада чоң роль ойнойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Квазиимпульс

Квазиимпульс ― бөлүкчөлөрдүн же квазибөлүкчөлөрдүн нерсенин кристаллдык торчосунун мезгилдүү талаасында абалын мүнөздөөчү вектордук чоңдук. 

Касиеттери импульстун касиеттерине жана квазитолкун вектору толкун векторуна окшош. Бөлүкчөлөрдүн кагылышуусунда, Квазиимпульстун сакталуу мыйзамы, импульстун сакталуу мыйзамына караганда татаал. Кагылышууда квазиимпульс сакталат же дискреттүү өзгөрөт.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Квазиядролор

Квазиядролор - бариондордон масса кемтиги менен айырмаланган барион-антибарион түгөйлөрүнүн байланышкан жана резонанс абалы. 

Квазиядролордун арасындагы байланыш ядролук күчтөр менен түшүндүрүлөт. Квазиядролордун орточо жашоо убактысы ≈10-20 сек. Квазиядролордун бар экендиги алдын ала эле айтылган: мис., нуклон-антинуклон, гиперон-антигиперон. Антинуклон-нуклондун бар экендиги эксперимент жолу менен далилденген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Квант гироскобу

Квант гироскобу - нерсенин айланышын табуучу жана айлануунун бурчтук ылдамдыгын аныктоочу курал. 

Ал квант механикасынын закондору менен аныкталуучу электрондордун, атом ядролорунун жана фотондордун касиеттерине негизделген. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Квант кристаллдары

Квант кристаллдары - крис-таллдын пайда болушу заттар термодинамикалык аз туруктуулуктан көбүрөөк туруктуулукка өткөндө байкалат. 

Кристаллдашууда жылуулук түрүндө эркин энергия бөлүп чыгарат. Кристаллдардын өсүшү температурага жана атомдордун байланыш энергиясына көзкаранды. Кристалл торчосунун мез-гили жөнөкөй кошулмада 10–20 Е, татаал органикалык жана органикалык эмес кошулмада 100 Е. Кристалл торчосунун өлчөмүн, атомдордун жайланышын, түзүлүшүн, симметриясын рент-генография, электронография жана нейтронография ыкмасы менен аныктайт (к.Кристалл торчосунун термелүүсү). Квант кристаллдары – атомдордун нөлдүк термелүүсүндөгү чоң амплитуда менен мүнөздөлүүчү кристаллдар. Ал атомдор ортосундагы эң кыска аралык менен салыштырылат, анын натыйжасында квант теориясынын чегинде гана түшүндүрүлүүчү өзгөчө физикалык касиеттерге ээ болот. Жердеги белгилүү заттардан 3х104 Падан жогорку басымдагы гелийдин изотоптору 3 Не жана 4 Не гана Квант кристаллдарын түзөт. Нейтрондук жылдыздардын түпкүрүндө нейтрондордон турган К. к. квант суюктугу менен кадимки кристаллдардын арасындагы аралыктык абалды ээлейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Квант оптикасы

Квант оптикасы - статистикалык оптиканын бөлүмү: ал жарык талаасынын микротүзүлүшүн жана жарыктын кванттык табияты көрүнгөн оптикалык кубулуштарды изилдейт. 

Нурлануунун кванттык түзүлүшү жөнүндөгү көзкарашты 1900-ж. М.Планк киргизген. Квант оптикасы жарыктын турактуу касиетин жана нерселер аркылуу тараган учурда алар менен болгон аракетин изилдейт. Ошондуктан Квант оптикасыңын негизги маселеси – жарык талаасынын абалын изилдөө. 1960-ж-дардан баштап ар түрдүү физикалык объекттерде лазерлер пайда болду. Лазерге чейинки жарык булактары чуулуу генераторго окшош болгондуктан жарыктын турактуу касиетин изилдөөгө мүмкүн эмес болчу. Ал эми жарык заттар же нерселер аркылуу таралганда, алардын бөлүкчөлөрү кошумча фотондорду пайда кылат. Фотондор жарык талаасын флуктуациялайт. О. эле жарыкты кабыл алуучу эсептегичтер өзүлөрү үзгүлтүктүү түрдө жана кокусунан кабыл алуучу процесстерге ээ. Мына ушулар Квант оптикасынын негизги маселелеринен болуп эсептелет. Бул маселелерди чечиш үчүн талаанын квант теориясы колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Квант сааты

Квант сааты (атом сааты) - негизги бөлүгү жыштыктын квант стандарты болгон убакытты так өлчөгүч түзүлүш. 

Мында маятниктин милдетин атом аткарат. Анын жүрүшүн атомдор бир энергиялык абалдан экинчи абалга өтүүдөгү атомдордун нурлануу жыштыгы жөнгө салат. Бул жыштык өтө турактуу (каталыгы 10-11–10-13), ошондуктан Квант сааты убакытты астрономиялык ыкмадан да так өлчөөгө мүмкүндүк берет. Кварц саатына салыштырганда Квант сааты өтө өркүндөтүлгөн, ал радионавигация системаларында, астрономиялык обсерваторияларда, илимий изилдөөлөрдө, текшерүү, ченөө лабораторияларында ж. б. колдонулат. Көпчүлүк Квант саатында жардамчы кварц генератору болот. Кварц генераторунун жыштыгынын өзгөрүшүнөн убакыт өткөн сайын сааттын тактыгы төмөндөйт. Квант саатында кварц генераторунун жыштыгы жыштыктын квант стандартынын жардамы менен текшерилип турат. Ошонун негизинде сааттын тактыгы кванттык стандарттын тактыгына чейин жогорулайт. Бирок белгилүү убакыттан кийин кайрадан тууралап туруу бардык учурда эле ыңгайлуу эмес. Ошондуктан бир катар түзүлүштөгү сааттарда кварц генераторунун жыштыгын автоматтык түрдө кванттык стандартка келтирүү жолу иштелип чыккан. Биринчи Квант сааты 1957-ж. АКШда жасалган. Азыркы Квант саатында кээде цезийлүү репер колдонулат. Кийинки мезгилде рубидийлүү Квант сааты кеңири тараган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Квант сандары

Квант сандары - квант механикасы далилдегендей, Шрёдингердин теңдемеси канааттандыруучу өздүк функция ψ(r,ϑ,U) төрт квант саны: негизги n, орбиталык l, магниттик mе жана спин квант саны менен аныкталат. 

Физикалык чоңдуктардын мүмкүн болуучу дискреттик (үзгүлтүксүз) маанилерин аныктоочу бүтүн же бөлчөк сандар. Негизги квант саны n, атомдун энергиялык деңгээлин аныктайт жана 1ден баштап ар кандай бүтүн сан маанисине ээ: n=1, 2, 3,.. .

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кванттык өтүш

Кванттык өтүш - квант системасынын (атом, молекула, атом ядросу, кристалл) белгилүү бир абалдан башка абалга өз алдынча дискреттүү (тез) өтүшү. Мис., дүүлүккөн атомдордун жарык квантын чыгарышы. Кванттык өтүш деген түшүнүк кванттык теория менен кошо болгон. Ошондой болсо да Кванттык өтүштүн табиятын толук түшүнүү квант механикасы системасынын абалына аныктама бергенден кийин мүмкүн болду.

Атом төмөнкү негизги 1 абалда болуп сырттан нурлар (фотон) таасир этсе энергия жутулуп 2 дүүлүккөн абалга аргасыз өтөт. Дүүлүккөн атомго сырттан кандайдыр таасир этпестен фотонду (квантты) чыгаруусу спонтандык (же өз алдынча) деп аталат. Эгерде дүүлүккөн атомго сырттан фотон таасир этсе, кошумча фотонду чыгарат, мындай окшош фотонду чыгаруу аргасыздан (индукцияланган) өтүш. М.Планк өзүнүн формуласында теңсалмактуу жылуулук нурлануусу үчүн чөйрөнүн энергиясы радиациялык талаага өзүнчө дискреттүү, квант бериши айтылган. Н.Бор кванттык жарык энергиясы электрон бир стабилдүү абалдан экинчи абалга өтүүдөгү энергиянын өзгөрүшү менен байланыштырган. Кванттык өтүштүн табиятын квант механикасынын система абалын аныктоодо гана толук түшүнүүгө мүмкүн. Система өз алдынча Кванттык өтүштө бирдей эле энергияда эки башка абалда болушу мүмкүн. Ошентип атом жана радиациялык талаа эки абалда болсо: бирөө – кванттык талаасыз дүүлүккөн атом, экинчиси – квант талаада болуп жана атом негизги абалда. Бирок квант энергиясы, дүүлүккөн атомдун энергиясына барабар. Ошондуктан атом жана талаа энергиялары өз алдынча барабар болушат. Ар бир абалдагы энергияны өз алдынча карасак баштапкысын жана акыркысын так аныктоого мүмкүн эмес (атом дүүлүгүп, квант чыга элек болсо). Мында өз ара аракет этүүдөгү система абалын өз алдынча бериши керек. Аныксыздык принцибинде ΔЕΔt≥h, ар бир абалда ΔЕнин так эмес берилиши, ар кандай өтүү жөндөмдүүлүгү орточо жашоо убактысы Δtга байланыштуу болот. Кванттык механикада Кванттык өтүштө өтүү мүмкүнчүлүгүн эсептеп чыгаруу эң негизги маселе.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кельвин теңдемеси

Кельвин теңдемеси - чектеги фазалардын (суюктук–буу, катуу нерсе-суюктук) чегара беттеринин ийрилигинен келип чыккан суюктуктун буу басымынын же катуу нерселердин эрүүчүлүгүнүн өзгөрүшүн мүнөздөөчү теңдеме. 

Суюктуктун сфералык тамчыларынын үстүндө каныккан буунун Р басымы, жалпак беттин үстүндөгү, о. эле температуралуу каныккан буунун Р0 басымынан жогору, ал эми иймек беттин үстүндө төмөн. Томпок беттүү катуу нерсенин С эрүүчүлүгү жалпак беттүү ошол эле заттын С0 эрүүчүлүгүнөн жогору (иймек беттүүнүкү төмөн).

1871-ж. У.Томсон термодинамикалык теңсалмактуу абалда болгон чектеш фазалардагы химиялык потенциалдардын барабардык шартынан Кельвин теңдемесин алган: Р/Р0=С/С0=ехр(2σV/rRT), мында σ − фазалар аралык беттик тартылуу,V − суюктуктун же катуу нерсенин молдук көлөмү, r – фазалардын чектик бетинин орточо ийрилик радиусу, R – универсалдык газ турактуулугу. Ар кандай өлчөмдөгү бөлүкчөлөр же түрдүү чуңкурлары жана урчуктары бар беттин бөлүкчөлөрү үчүн Р жана С лардын маанилери ар түрдүү. Ошондуктан системанын термодинамикалык теңсалмактуулукта өтүү процессинде Кельвин теңдемеси заттардын которулуу багытын аныктайт (чоң маанилүү Р жана С дан кичине маанилүүлөргө көздөй). Кельвин теңдемесинен жаңы фазаларды пайда кылууда (мис., аэрозолдордо, дисперсиялуу системаларда) бир нече маанилүү натыйжаларды чыгарууга болот. Майда тамчылар же кристаллчалар чоңдорго караганда туруктуу эмес болушат, анткени майдалардан чоңураак тамчыларга же кристаллчаларга заттын ташылуусу байкалат. Экинчи натыйжа болуп капиллярдык конденсация эсептелинет. О. эле Кельвин теңдемеси боюнча өтө каныккан буунун же эритменин метастабилдүү абалынан туруктуу түйүлдүктөрүнүн пайда болушунун кечигүүсү Кельвин теңдемеси менен аныкталган өтө каныгуу абалына жетмейинче берилген өлчөмдөгү жаңы фазанын түйүл-дүктөрү пайда болбойт. Кельвин теңдемеси кичине объектилерди (коллоиддик системалардын бөлүкчөлөрү, жаңы фазанын түйүлдүгү) мүнөздөө жана капиллярдык кубулуштарды үйрөнүүдө кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кельвин шкаласы

Кельвин шкаласы - көп колдонулуучу термодинамикалык температура шкаласы 1884-ж. термодинамиканын экинчи башталышынын негизинде температуралык шкаланын принцибин сунуш кылган лорд Кельвиндин (У.Томсон) урматына аталган. К-дин шкаласында эсептөө башталышы үчүн абсолюттук нөл температурасы (–273,150С) кабыл алынган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Керр эффектиси

Керр эффектиси – бир тектүү электр талаасында жайгашкан оптикалык изотропиялык заттар (суюктук, айнек, симметрия борборлуу кристалл) аркылуу жарык нурун өткөрүүдө жарыктын эки багытка ажырап сынышы. 

1875-ж. Ж.Керр ачкан. Керр эффектисинин натыйжасында электр талаасында жайгашкан газ же суюктуктун оптикалык огу талаанын багыты боюнча багытталган бир октуу кристалл сыяктуу касиетке ээ болот.

Керр эффектисин байкоо үчүн бир өңчөй (монохроматтык) жарык уюлдаштыргыч (поляризатор) П (мис., Николь призмасы) аркылуу өткөрүлүп, изотропиялуу зат менен толтурулган жалпак конденсаторго багытталат. Уюлдаштыргыч табигый жарыкты уюлдаштырылган жарыкка айландырат. Эгер конденсатордун каптоолоруна чыңалуу берилбесе, уюлдаштырылган жарык заттан өткөндө өзгөрбөйт жана уюлдаштыргычка карата 90° ка бурулган экинчи Николь призмасы А дан жарык такыр өтпөйт. Эгер конденсорго чыңалуу берилсе, анда сызыктуу уюлдаштырылган жарык толкуну зат аркылуу өтүүдө экиге: электр талаасынын багыты боюнча жана ага тик багытка бөлүнөт да, түрдүү ылдамдык менен таралат. Ошондуктан Керр уячасынан чыккан жарык толкуну кош сынуу кубулушунун негизинде эллипс түрүндө уюлдашкандыктан талдагыч (анализатор) аркылуу өткөн жарыкты көрүүгө болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика