Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Туттугуу

thumb|400px|Туттугуу
Туттугуу (шейшеби бекүү) — зааранын токтоп (чыкпай) калышы. 
 Себептери 
Ага эркектин ички жыныс безинин шишик оорусу (простата безинин аденомасы же рак), табарсыкта же заара каналында таштын пайда болушу, заара каналынын ичкериши, табарсык моюнчасынын катууланып (склероз) калышы түрткү болот. Борбордук нерв системасынын, айрыкча жүлүн ооруларында (шишик же жүлүн кырсыкка учурап, басылып калса) оорулуу заара ушата албай калат. Зааранын токтоп чыкпай калышы операциядан кийин да көп жолугат, бул нерв-рефлекстик түрдө болот, эки-үч күндөн кийин таркап кетет. Туттугуу эркектерде көп кездешет. 
 Түрлөрү 
Зааранын чыкпай калышы эки түргө бөлүнөт: катуу кармап, такыр заара ушата албай калуу, өнөкөткө өткөн түрү — оорулуу кыйналып жатып заара ушатат, бирок табарсыкта 200—300 мм же андан көп сийдик калып калат. Заара канчалык табарсыкка көп кармалса, ошончо табарсыктын күчү кетип, түрдүү кабылдоолор, сезгенүүлөр бөйрөккө тарайт. 
 Катуу кармаган туттугууда сийдикти атайын түтүкчө (катетер) менен чыгарып, табарсыкты дары суюктук менен (фурациллин эритмеси) жууйт. 
 Дарылоо 
Дарылоо оорунун себептерине жараша, негизинен хирургиялык жол менен жүргүзүлөт. Өз учурундагы операция бөйрөктү түрдүү кабылдоодон сактап калат. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Туура эмес өскөн тырмак

thumb|400px|Буттун бармак тырмагынын туура эмес өсүшү. Жогорку сол жакта — тырмактын териге кирип өсүшү схема түрүндө көрсөтүлгөн (тырмактын тырмак бейбелчеги менен кошо туурасынан кесилиши); 1— тырмак; 2— тырмактуу бейбелчек сөөгү; 3— тырмактын териге кирип өскөн чети; 4— тырмактын туура өскөн чети.
Туура эмес өскөн тырмак — тырмактын бир же эки жак кырынын капталын карай өсүшү. 
Бул оору көбүнчө буттун баш бармагында кездешет. Тырмакты туура эмес алганда же тар бут кийим кийгенде буттун манжалары кысылып, тырмак этти карай өсүп отуруп, терини тешип, бармактын этине кирип, аны жабыркатат. Тырмак этке батып өсө баштаганда бармак шишип, ооруйт. Айрыкча бут кийим кийип басканда оору күчөп, аксатат. Жарааттын айланасы кызарып, шиший баштайт. Ал эми инфекция киргенде ириңдеп, жарааттан ириң агат. Мындай учурда бармак бүтүндөй шишип кетет.
 Дарылоо 
Кээ бир оорулардын (кант оорусу же буттун кан тамырларынын оорусу) кабылдоосунан бармак карарып, чирип кетиши мүмкүн. Оору жаңыдан башталган мезгилде жылуу ванна, ар түрдүү дарыларды коюп таңуу жана башкалар дарылоо талап кылынат. Кең бут кийим кийүү зарыл. Ал эми тырмак терең кирип жара болгон кезде хирургиялык жол менен ал тырмакты өзөгү менен кошо алып таштоого туура келет. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Абдулкадыр Инан

Абдулкадыр инан (1889, Башкортстан, Екатеринбург-Чыгай —1976, Анкара) — түрк тилдүү окумуштуу, манас изилдөөчү. Улуту башкырт. Алгач Чыгайда Усулу Жадид мектебинен окуган, кийин Троицкидеги Расулие мектебин бүтүргөн. Алгачкы илимий макаласы Оренбургдан чыгуучу «Вахт» («Убакыт») гезитине жарыяланган (1908). 1914-ж. жогорку мектепти бүтүрүп, 1915-ж. «Мусулмандар шарыят мекемесинин» кеңешинде мударис (профессор) наамын алган. 1915—23-жылдары мектептерде мугалим болуп иштеген. Орустарга каршы көз каранды эместик күрөш жеңилгенден кийин Иранга , андан Ооганстанга , Индистанга кетет. 1925-ж. Европага келип, Марсель, Париж, Берлинде болгон. 1925-жылдын теммуз айында Түркияга, Стамбулга келип, Түркийатинститутуна кызматка алынган. 1910-жылдан баштап жүргүзө баштаган түрк элдеринин фольклору тууралуу илимий иштерин Түркияга келгенден кийин да уланткан. 1933-ж. Түрк тил коомунун чакыруусу менен Анкарага келет. 1935-ж. Ататүрктүн буйругу менен чыгыш түрк диалектилеринин профессору наамы ыйгарылган.
Этнография, фольклор, түрк тарыхы, түрк элдеринин дини, ишеними, түрк диалектилери, түрк филологиясы жөнүндө эмгектер жазган. Түркияда «Манас» эпосу тууралуу алгачкы маалымдама-баяндамаларды, илимий эмгектерди анын ичинде жазган. 1936—68-жылдарда «Манаска» байланыштуу жазган ондогон макалаларында, эпостун кыргыз тили боюнча мол материал берген зор эстелик экендиги, эпостун каармандары, андагы элдин турмушу, каада-салтынын, аш-той расмысынын орун алышын, эпостун идеологиясы иликтенген жана түрк элдеринин эпосторунун ичинде «Манас» эпосунун өзгөчө ордун белгилеген. Түрк энциклопедияларына чыккан «Манас» тууралуу макалалардын автору. Түрк маданиятын изилдөө институтунун, Түрк тарых коомунун анык мүчөсү. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Абдыракунов Турдубай

Абдыракунов Турдубай (1937, Жети-Өгүз району , Ак-Дөбө айылы) — фольклорчу, изилдөөчү. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин (1960), Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтунун аспирантурасын (1968) бүтүргөн. «Кыргыз эл табышмактары» деген темада кандидаттык диссертация (1973) коргогон. 1988-жылдан тартып Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтунун улук илимий кызматкери. «Бабалардан калган сөз» (1980) аттуу кыргыз фольклорунун тарыхы жөнүндөгү макалалар жыйнагынын автору. «Манас» эпосу менен башка элдердин эпикалык чыгармаларынын окшоштук, айырмачылык маселелери, «Манастын» айрым өзөк окуяларынын тарыхый чындык менен байланышына арналган макалалары бар. А-дун илимий талдоолору кыргыз элинин тарыхый даректеринин фактыларына, диний-мифологиялык түшүнүктөрдүн реалдуу турмуш менен байланыштуулугуна таянат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Түйүлдүк

left|thumb|300px|Киши түйүлдүгүнүн 8ден 16 жумага чейинки өөрчүшүнүн схемалык көрсөтүлүшү: 1—8 жумалык; 2—9 жумалык; 3—10 жумалык; 4—11 жумалык; 5—16 жумалык түйүлдүк.
thumb|230px|Адамдын жатындан тышкары бүткөн бир айлык эмбриону.
Түйүлдүк (эмбрион байыркы грек тилинен ἔμβρυον — "каптын ичинде"))— эненин денесинде органдары жана системалары пайда болуп жаңыдан өөрчүй баштаган организм. 
Ал эне денесинде уруктангандан баштап төрөлгөнгө чейин өөрчүйт. Түйүлдүктүн бардык тиричилиги эненин жашоосу менен байланыштуу. Түйүлдүк жатындын ички бетинде убактылуу пайда болгон орган — плацента же баланын тону аркылуу дем алат, тамактанат, керексиз иштелген заттардан тазаланат. Түйүлдүктүн өөрчүшү 10 айча же 40 жумача созулат. Бир айлык түйүлдүк жатындын ички бетине бекип, баланын тону пайда боло баштайт. Экинчи айдын аягында түйүлдүктүн башы, денеси пайда болуп, көзү, мурду жана оозу даана көрүнүп, уз. 3 смге жетет. Кийинки ар бир айда түйүлдүк 5—6 см узарып олтурат. Төрт айында түйүлдүктүн жынысы даана билинип, дем ала баштайт. Беш айлык түйүлдүк кыймылдоого жөндөмдүү болуп, жүрөгүнүн соккону даана угулуп турат. Териси түк менен капталып, анын астында май катмары өөрчүйт. Алты айда түйүлдүктүн бардык ички органдары өөрчүйт. Жети айлык түйүлдүктүн тырмагы начар өөрчүп, кыз баланын сырткы жыныс органдары тери менен жабылбай, эркек баланын жыныс бездери калтасына түшө элек болот. Сегиз айынан баштап түйүлдүк өз бетинче жашап кете алат, себеби бардык органдарынын кызматы жетишерлик жетилген болот. Териси кызгылт тартып, бырышы тарайт, түгү ийнинде жана жонунда сакталат, чачынын уз. 2 см, тырмагы, кашы, кирпиктери жакшы өөрчүп, кыймылы тың, катуу кыйкырып ыйлоого жөндөмдүү болот. Эркек балдардын жыныс бези калтасына түшүп, кыз балдардын сырткы жыныс органдары тери катмары менен жымыйып жабылып турат. Кээде түйүлдүк убагында төрөлбөй 41—42 жума өөрчүп, салмагы 4—5 кгга жетип төрөлөт.
 Түйүлдүктүн өөрчүү процессин бузуучулар 
Боюнда бар аялдын иретсиз жана сапатсыз тамактанышы, жугуштуу оору менен оорушу, ичкилик ичип, тамеки тартып, өз билгениндей дарыларды колдонуусу түйүлдүктүн өөрчүү процессин бузат. Өзгөчө 2—3 айлык — түйүлдүктүн плацента пайда болгон учурунда, 3—4 айлык — органдары өөрчүй баштаган мезгилинде, 5—6 айлык — мээнин иштөөсү, кан клеткалары жана рефлекстер пайда боло баштаган кезде түйүлдүк аябай сезгич келет. Ушул убакта эне ар кандай ыңгайсыз шартка дуушар болсо, түйүлдүк тубаса оорулуу болуп калышы мүмкүн. Ошондуктан эненин салматтыгын сактоо менен болочок баланын ден соолугу үчүн кам көрүлөт.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Анатомия

he:עובר#התפתחות עובר האדם
Түтөк

thumb|300px|
Түтөк — бийик тоого чыкканда абада кычкылтектин азайышынан келип чыккан оорулуу абал. 
 Себептери 
Ал кээ бир органдар менен системалардын (биринчи кезекте борбордук нерв системасынын клеткаларынын) функциясынын кычкылтектин жетишсиздигинен бузулушуна байланыштуу. Бийикке көтөрүлгөн сайын түтөк күчөйт, анткени дем алуу органдары организмди кычкылтек менен толук камсыз кыла албай калат. Абада кычкылтек аз болгондуктан өпкөдө анын нормалдык басымы төмөндөп, артерия каны кычкылтек менен каныкпай оору пайда болот. 
 Белгилери 
Түтөктүн негизги белгилери — күйүгүү, жүрөктүн тездеп согушу, баш айлануу, кулак тунуу, баш оору, алсыздануу, мурундан кан агуу, көңүл айнуу. Түтөктү чарчоо, үшүп калуу, ультракызгылт-көк радиация күчөтөт. Түтөк бийиктикке токтоосуз чыкканда, машина, асма жол менен көтөрүлгөндө жана башкалар болушу мүмкүн. Акырындык менен көтөрүлсө, адаптациянын (көнүү) натыйжасында 3 күндөн кийин түтөк белгилери азаят. Түтөк адатта 4000 м бийиктикте болот, бирок алгачкы белгилери (мисалы, талыкшуу) улгайган адамдарда 1000 мден эле башталат. 2000 м бийиктикте кээде ээлигүү (эйфория) пайда болот. Күч келүүдө (мисалы, оор жүк менен чыкканда) кычкылтектин жетишсиздиги 3000 мде эле сезилет (күйүгүү, баш оору жана башкалар). 4000 мден жогорулаганда сүйлөө бузулат. 5000 мде мээ кыртышы жабыркап, кома, жүрөк-кан тамыр жетишсиздиги байкалат.
 Дарылоо 
Түтөктү дарылоодо организмдин ткандарын кычкылтек менен камсыз кылуу маанилүү. Ал үчүн жабыркаган кишини тоодон ылдый түшүрүп, зарыл учурда кычкылтек менен жасалма дем алдыруу керек. Кызыл чай, кофе ичирип, нашатырь спиртин жыттатуу да анын абалын жеңилдетет. Башы ооруса фенацентин, амидопирин берсе болот.
 Алдын алуу 
Түтөктүн алдын алуу үчүн барокамерада көнүгүү жүргүзүү жакшы натыйжа берет. Ошондой эле организм кычкылтекти көп сарптаган спорт оюндары менен машыгуу зарыл. Түтөк болбос үчүн тоого чыгып баратканда кычкылтек менен жасалма дем алуу, ошондой эле эриген кантка лимон кислотасын кошуп (200 г кантка 15 г лимон кислотасын) ичүү, витамин, айрыкча С витамини сунуш кылынат.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Түтүн

thumb|Өсүмдүктөрдүн күйүүсүнөн чыккан түтүн
Түтүн — чаң менен газдын аралашмасы; катуу заттардын майда бөлүкчөлөрүнүн (күл, көө) газга, нымдуу абага аралашып атмосферада калкып жүрүүчү аэрозолдун түрү. Отундардын күйүүсүнөн, өндүрүштөгү кээ бир технологиялык жана башкалар процесстерден пайда болот. 
 Түзүлүшү 
Түтүндүн химиялык түзүлүшү күйүп жаткан затка, колдонулуп жана иштелип жаткан сырьёго, технологиялык ыкмага жараша болот. Түтүн атмосфералык абада түрдүү өзгөрүүлөргө учурап, бозоргон туманды түзүп, асмандын (атмосферанын) тунуктугун начарлатып калк жашаган жайлардын жарыктануусун, адамга пайдалуу ультракызгылт-көк нурларды өзүнө жутат. 
 Таасири 
Түтүн менен булганган аба калктын, өзгөчө балдардын жана өнөкөт оорулуулардын ден соолугуна терс таасир этет. Дем алуу жолдорунун катарларын, бронхит, өпкөнүн фиброздук өзгөрүшүн пайда кылат. Түтүндүн составындагы заттар канды өзгөртүп, балдардын дене жагынан өсүүсүн токтотот, айрым компоненттери шишиктерди пайда кылуучу канцерогендик касиетке ээ. Өсүмдүктөр, жапайы жана үй жаныбарлары да зыян тартышат. Түтүндү зыяндуу кошмолордон тазалоодо катуу майда бөлүкчөлөрдү тосуп кармоочу механикалык, электрдик чыпкалардан өткөрүлөт, ошондой эле газдарды атмосферага чыгарарда түрдүү жуткуч заттары бар абсорбер жана скрубберлерде жууп тазаланат. Түтүндү азайтуу үчүн калк жашаган пункттарда, ишканаларда борбордук жылытуу системасы жана газ менен камсыз кылуу ишке ашырылууда. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Экология
Категория:Ден соолук
Тырмак

thumb|400px|Кол манжаларынын тырмагы: 1—тырмак эти; 2— тырмак айланасы; 3—4— тырмак артериялары; 5— тырмак изи; 6— тырмактын орду; 7— тырмактын түбү; 8— тырмактын учу; 9— тырмактын денеси; 10— тырмак айчыгы.
thumb|400px|Азык жетпеген тырмактын формалары.
Тырмак — кол жана буттун манжаларынын сырт жагынын учунда жайгашып, тегерете тери менен курчалган мүйүз сымал пластинка. 
 Түзүлүшү 
Тырмактын денеси жана тамыры бар. Анын тамыры теринин ичине матырылып, үстүнөн жука тери менен капталып турат. Манжанын учунда тырмактын жайгашышына ылайыкталган чуңкурча — жылга болот. Анын тереңинде орун алган клеткалардын көбөйүп турушунан мүйүз сымал пластинка акырындап сыртка карай жылып, тырмактын өсүшүн камсыз кылат, тырмак суткасына 0,1 — 0,2 мм өсүп, болжол менен 100 күндө кайрадан жаңыланып турат. Тырмактын тез же жай өсүшүнө адамдын жашы, жынысы, ден соолугу, жыл мезгили жана башкалар таасир этет. Мисалы, жаш балдардын тырмагы чоң адамдардыкынан тез өсөт, кышында — жай, жайында тез өсөт.
Тырмактын пластинкасынын узундугу 10— 15 мм, туурасы 10—17 мм. калыңдыгы 0,30—0,70 ммге барабар келип, аялдардын тырмагы эркектердикине караганда кичирээк. Тырмак пластинкасы сааттын айнегине окшоп томпогунан келип, жылмакай, тунук болот.
 Оорулары 

Жегичтердин, кислоталардын, травма жана инфекциянын (бактериялар, мите козу карындар жана башкалар) таасиринен тырмак пластинкасы же анын түбүндөгү тери дөңчөлөрү ооруга чалдыгышы мүмкүн. Мында тырмактын көлөмү, формасы жана өңү өзгөрөт. Ал өтө эле чоңоюп же кичирейип, таптакыр жоголуп кетиши да мүмкүн. Тырмак өтө бузулганда куштун тырмагына окшоп калат. Ар кандай оорулардын кесепетинен да тырмактын формасы, өңү өзгөрүлүшү мүмкүн. Тырмактын мите козу карын оорулары (эпидермофития, трихофития, кандидоз, таз), өтө жугуштуу. Өнөкөт жугуштуу ооруларда (кургак учук, котон жара, лепра), дем алуу органдарынын, кан тамыр, эндокрин жана нерв системасынын кээ бир ооруларында да тырмак өзгөрүлөт. Тырмактын жалпайып же ийилип кетиши, туурасынан же узунунан кеткен чуңкурлардын пайда болушу адамдын организминде зат алмашуунун бузулушунан келип чыгышы мүмкүн.
Тырмакты туура эмес алганда же өтө тар жана такасы өтө эле бийик бут кийим кийгенде тырмак ичти карай өсүп, этке матырылып, жаралантып жибериши мүмкүн (Туура эмес өскөн тырмак).
Тырмак ооруларын алдын алуу үчүн тырмакты туура күтө билүү керек, кара ошондой эле Маникюр, Педикюр. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Анатомия
Категория:Ден соолук
Категория:Оорулар
Угузуучу аппараттар

thumb|400px|Угузуучу аппараттар (солдон оңго): чач кыпчыткыч түрүндөгү: чөнтөккө салып жүрүүчү; жогору оң жагында кулак тыгыны түрүндөгү; көз айнек түрүндөгү аппараттар.
Угузуучу аппараттар — угууну жакшыртуу максатында сырттан үндү кабыл алып, күчөтүп угузуучу түзүлүштөр. 
Ал кулак өтө начар же такыр укпай калганда колдонулат. Аппарат микрофон, электр термелүүсүн күчөткүч, телефон жана электр булагынан турат. Микрофон үн термелүүсүн кабыл алып, аны электр термелүүсүнө айлантат. Күчөткүчтө бул термелүүлөр керектүү өлчөмгө чейин күчөтүлүп, телефонго берилет, андан кайра үн термелүүлөргө айланат. Телефон үндү аба аркылуу өткөрүү үчүн сырткы кулакка коюлуучу кепилге, ал эми түздөн-түз сөөк аркылуу өткөрүү үчүн кулактын артына орнотулат.
Анын чөнтөккө салып жүрүүгө ылайыкталган, кулактын артына кыстарылуучу, көз айнек сыяктуу, кулакка коюлуучу кепил жана башкалар түрлөрү бар. Угузуучу аппараттар сүйлөөнү гана күчөтпөстөн айлана-чөйрөдөгү башка үндөрдү да күчөтүп угузат. Ошондуктан аппаратка акырындап көнүгүү керек. Эгерде аппарат бузук болуп кошумча тырсылдаган, шуулдаган үн чыкса, тез чарчап, башы ооруса, кулагы чуулдаса тезинен врачка кайрылуу зарыл. Аппарат атайын врачтын сунушу менен протездөө пунктунда тандалат.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Оорулар
Угуу

thumb|300px|Угуу
Угуу — организмдин үн толкундарын кабыл алуу жөндөмдүүлүгү.
 Угуу тууралуу 
Ал угуу анализатору аркылуу ишке ашат (Анализаторлор). Кишилер өз ара угуу аркылуу байланышат. Жакшы угуу врачтарга, музыканттарга, педагогдорго, телефонисттерге өтө зарыл. Үндү ички кулакта жайгашкан сезгич нерв клеткалары кабыл алат. Үн дүүлүгүүлөрү угуу нерв талчалары аркылуу мээ кыртышына өтүп угулат. Угуу органынын (кулактын) физиологиялык дүүлүктүргүчү — үн, башкача айтканда абанын же башка чөйрөнүн (мисалы, суунун) термелүү кыймылы болуп саналат. Үндү угуу ар кимдики ар башка болот, ошондой эле ар кайсы үнгө кулактын сезгичтиги бирдей эмес. Добуш күчөгөн сайын үндү сезүү да күчөйт, бирок добуштун күчү белгилүү бир ченемге жеткенде үндүн күчөгөндүгүн кулак сезбей, анда басым, ооруган сезим пайда болот. Катуу добуш угуу жөндөмүн төмөндөтөт, жымжырт тынч шартта угуу тез эле кайра калыбына келет. Угуу реакциясын кичине балдардан байкаса болот: эмчектеги бала башын үн чыккан жакка бурат. Угуу отит, отосклероздо начарлайт.
 Сүйлөөгө байланышы 
Кишинин угуусу сүйлөө менен өз ара байланышта болот. Балдарда адегенде сөзгө түшүнүү пайда болуп, андан кийин гана сүйлөөгө үйрөнүү башталат, ошондуктан жаңыдан тили чыгып келаткан балдардын угуусунун бузулууларынын кандай түрү болбосун, алар анын тилинин чыгышын кечиктирет же дүлөй-дудукка алып келиши мүмкүн.
 Изилдөө 
Угууну изилдөөдө ар түрдүү ыкма колдонулат. Алардын ичинен сөздүн жардамы менен изилдөө эң жөнөкөй жана жеңил ыкмалардан болуп эсептелет. Практикада 6—7 м аралыктан шыбыраган сөздү айырмалоо нормалдуу угуу болот. Угуу жөнүндө так маалыматтарды алуу үчүн атайын аспаптар (камертон жана аудиометр) менен изилдөө жүргүзүлөт.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Анатомия
Категория:Ден соолук
Интоксикация

Интоксикация — организмдин сырттан келген же организмде пайда болгон уудан жабыркашы. Эгерде уу зат сырттан кирсе экзогендүү Интоксикация же уулануу деп аталат. Экзогендүү Интоксикацияга химиялык заттар, тиричиликте жана өндүрүштө пайдаланылуучу газ (мисалы, ис газы менен уулануу), тамакка уу заттын түшүшү, дарыны туура эмес колдонуу себеп болот.

Уу зат организмдин өзүндө пайда болуп, ал өз убагында бөлүнүп чыкпай, организмди ууландырса эндогендүү Интоксикация деп аталат. Ал ички секреция бездеринин иши бузулганда, бөлүп чыгаруу органдарынын ооруларында, жугуштуу ооруларда, кош бойлуулардын талгагында жана башка болот. Жалпы белгилери: дене ысып, алы кетет, баш ооруйт, уйку качат, куску келет; оор учурда кусат, булчуңдар тырышат, эстен танат.

Интоксикацияны себебине жараша дарыгер дарылайт. Оорулуунун абалына жараша кээ бир учурда ооруканага жаткырууга, кечиктирилгис тез жардам берүүгө туура келет.

 Дагы кара 

 Уулануу
 Тамак-аштан уулануу
 Токсиндер

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Интубация

thumb|391x391px|Манекенде интубация жасап машыгууда (Ларингоскопту колдонуу аркылуу заманбап ыкма
Интубация — колко тарып дем ала албай калганда, ошондой эле наркоз берүүдө кекиртекке түтүктү киргизүү. 

Интубация күйүктө, травмада, колко шишигинде, дифтериянын оор түрүндө жана башкаларда колдонулат. Дем кысылып, муунуу коркунучу өткөндөн кийин ал түтүк алып салынат.
Уйку бези

thumb|400px|Кишинин уйку бези жана он эки эли ичегиси: 1, 2, 3— уйку бези; 4— уйку безинин түтүгү; 5— упчу сымал тешик; 6— өт агуучу түтүк; 7- он эки эли ичеги; 8— боор түтүгү; 9— өт баштыгы.
Уйку бези — тамак сиңирүүчү ири без. 
 Түзүлүшү 
Ал эки бөлүктөн туруп, эки түрдүү милдет аткарат. Анын сырткы секреция бөлүп чыгаруучу бөлүгү өзүнүн зилин он эки эли ичегиге бөлүп чыгарат. Бул зилдин составында белок заттарын, майларды жана углеводдорду ажырата турган ферменттер бар. Уйку бези бир суткада 1,5 лге чейин зил бөлүп чыгарат. Бирок, көп учурда уйку бези бөлүп чыгарган зилдин өлчөмү жана химиялык составы ичкен тамактын түрүнө да жараша болот. Мисалы, уйку бези сүткө караганда нанга зилди көп бөлүп чыгарат.
 Жайгашуусу 
Уйку бези карындын артында 1—2-бел омурткасынын тушунда туурасынан жатат. Узундугу 12 —15 смче келип, жоонураак келген баш жагынан, денеден жана куйрукчадан турат. Баш жагын он эки эли ичеги (жумур) курчап жатат. Уйку безинин ар бир бөлүгү түтүкчөлөрү бар майда без баштыкчаларынан турат. Акыры бардык майда түтүкчөлөр чогулуп, анын негизги өткөөлүн түзөт.
Бул өткөөл уйку безинин куйругунан башына чейин жетип, жумурга барып куят. Ал эндокрин (ички секреция) безине кирет да, инсулин гормонун бөлүп чыгарат.
Уйку безинде гормон — инсулиндин пайда болушунун бузулушу кант диабетине чалдыктырат.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Анатомия
Уремия

thumb|300px|Уремия
Уремия — өмүргө коркунучтуу оор абал. 
Бөйрөктүн катуу кармаган жана өнөкөт оорусунан бөйрөк иши бузулганда заарадагы уу заттар, шлактар организмде кармалып адамды ууландырганда болот. Уремияда ар түрдүү азот, белок, углевод, май, гормон, фермент, туздар, суулар жана башкалар заттар толук иштелип чыгарылбай уу зат катары клеткаларда кала берет. Мындай учурда суу-туз, кислота-жегичтик тең салмактуулук бузулуп, электролиттер (калий, натрий, хлор жана башкалар) көбөйөт, ткандар дистрофияланат, нерв жана гормондук жөнгө салуу бузулуп, бардык органдар менен системалардын бузулушуна алып келет.
 Түрлөрү 
Катуу кармаган жана өнөкөт түрү бар. 
 Катуу кармаган уремия ар түрдүү кырсыктан кийин — кан жоготуу, булчуң ткандарынын эзилип, жанчылышы (миолиз), электр тогуна урунуу, күйүү, үй шартында аборт жасатуудан жана башкалар пайда болот. Бөйрөктүн ички кан айлануусу бузулганда, бөйрөктүн өнөкөт таш оорусу, сезгениши (пиелонефрит, нефрит), простата безинин аденомасы жана башкалар бөйрөк оорулары өнөкөт уремияга алып келет. 
 Алгачкы белгилери 
Анын алгачкы белгилери: уремия менен жапа чеккен оорулуу көңүлсүз, алсыз болуп бат чарчайт, уйку качат, бети шишимик, кер сары тартат, тери кургап бырышат, түлөйт, денеси кычышып, тынчы кетет. Ооздун ичи жараланып, тил көчүп, ооздон аммиак жыттанат. Муундар шишийт да, буттун булчуң эттери качып, күчү кетет, сөөк сыздап, басуу кыйындайт.
 Дарылоо 
Убагында дарылабаса ооздо тамактын даамы сезилбей, кулак жакшы укпай, көз начарлайт. Уремия күчөй берсе кусуп, кан аралаш ич өтүп, кабылдоо өпкө, жүрөккө тарап, дем алуу кыйындап энтигүү, кырылдоо пайда болот. Жүрөк туш ооруп, жүрөктүн согуусу күчөп, жүрөк кабыкчасына сары суу толо баштайт. Уремияда кан басымы жогорулайт. Уремия күчөгөндө оорулуу эс-учун жоготуп, бардык органдардын иши бузулуп, өлүмгө дуушар кылышы ыктымал.
 Дарылоо жүргүзүү 
Уремияны дарылоо себебине жараша жүргүзүлөт. Өнөкөт уремияда диета кармоо, туздуу, белогу көп тамакты аз ичүү сунуш кылынат; заара айдама дарылар берилет. Заара жолдорунда таш, шишик, ириңдүү дарттар болсо хирургиялык жол — операция жасоо талап кылынат. Уремияны алдын алууда бөйрөктүн жана заара жолдорунун сезгенүү ооруларын өз убагында жакшылап дарылоо, врач-нефролог, урологдордун кароосунан өтүү зарыл. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар

pl:Przewlekła niewydolność nerek