Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Экоцид

Экоцид (гр. oikos - айлана-чөйрө жана лат. ceado — жок кылам) ― жаратылышка, айланачөйрөгө келтирилген зыян (айбанаттар жана өсүмдүктөр дүйнөсүнө массалык кыргын салуу, аба жана суу ресурстарын ууландыруу ж.б.) аркылуу коомго, ошондой эле жалпы адамзаттын жашоосуна, ден соолугуна олуттуу залал алып келе турган шарт, экологиялык кырсык.
 
Азыркы учурда көпчүлүк өлкөлөр тарабынан Экоцид адамзатка каршы эл аралык кылмыш катары саналат. Ал региондук же глобалдык масштабдагы экологиялык көйгөй жаратат. Бул терминди А. Гальстон 1970-ж. сунуштаган. Экоцидге мисал катары 1960-70-жылдарда АКШнын аскер күчтөрүнүн Вьетнамдагы, Лаостогу жана Камбожадагы, ошондой эле 1991-ж. Ирактын Кувейттеги аскердик иш-чаралары каралат. АКШ аталган аймактарга 100 мин гдан ашык дефолиант (химиялык каражат) чачкан. Ал айлана-чөйрөгө терс таасирин тийгизип, токойлорду жана айдоо аянттарын деградацияга, топурак эрозиясына учуратып, көчкүнүн жүрүшүн ылдамдатып, селдерди пайда кылып, өсүмдүктөр менен жаныбарлардын түрлөрүнүн азайышына, калк арасында түрдүү оорулардын пайда болушуна ж. б. залакаларга алып келген. Ал эми Иракта 1200 нефть бургулары, куурлары, мунай сактоочу жайлар талкаланып, күнүнө 1 млн г нефть күйүп, анын негизинде атмосферага 50 миң гкүкүрт диоксиди чыккан. Экоцид көпчүлүк өлкөлөрдүн баш мыйзамдарында адамзатка каршы олуттуу кылмыш катары каралат.

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Экотон

thumb|Экотон.
Экотон - эки биоценоздун чек арасынын кошулган аймагы.
 
Мис., көлдүн суусу менен жээктин туташкан жери, б. а. суунун жээги, токой менен шалбаанын кошулган аймагы. Экотондор башка экоеистемаларга караганда биологиялык продукттуулугу жогору болот, к. Экосистема & Биом.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Экология
Экотоксиканттар

Экотоксиканттар — айлана-чөйрөнү булгаган жана андагы тирүү организмдерди (а. и. адамды да) ууландырган зыяндуу химиялык заттар.
 
Өтө курч терс таасирлүүсүн супер Э. (микотоксин, жыпар-жыттуу полихлорвинил углеводороддор ж. б.) деп аташат. Алар мутагендүү жана кумуляция (топтолуу) касиетине ээ. Экотоксиканттар химиялык, түстүү металлургия, нефть ажыратуу, отун ж. б. өнөр жай ишканаларынан, ошондой эле транспорттон (айрыкча автомобилдерден), айыл чарба өндүрүшүнөн (минералдык жер семирткичтерди, пестициддерди чыгаруучу), АЭСтен бөлүнүп чыгат, Айлана-чөйрөну булгоо, Химиялык булгануу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Экотип

thumb|

Экотип (гр. oikos - турак-жай, отурукташкан аймак жана тип) - өсүмдүктөрдүн бир эле түрүнүн ичинде бирдей популяция тобу.
 
Алар чөйрөгө ыңгайлашып тукум куучу морфол., физиол., биохимиялык ж. б. өзгөчөлүктөргө ыңгайлашат. Түрлөрдүн ареалы канчалык кеңири жана экологиялык шарты ар түрдүү болсо, ошончолук Экотиптин саны да көп (мис., кадимки мырза карагайдын 36 Экотиби бар ж. б.), к. Экосистема.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Кыргыз экономикалык университети

Экономика университети, Кыргыз Экономика университети (КЭУ) М. Рыскулбеков атындагы - мамлекеттик адистештирилген жогорку окуу жайы.
 
1954-ж. ачылып, Фрунзе советтик соода техникуму деп аталган. 1999-ж. Бишкек мамлекеттик экономика университети аталып, институтстатусу берилген. 2007-ж. Кыргыз экономика университети болуп өзгөрүлгөн. Окутуунун негизги профилдери: менежмент жана башкаруу, жеңил жана тамак-аш өнөр жай, социалдык чөйрө, техника жана технология, тейлөө чөйрөсү, экономика жана финансы ж. б. Университет магистрант жана жогорку квалификациялуу адистерди, бакалаврларды даярдоо менен катар илимий-изилдөө иштерин жүргүзөт. Университет эл аралык багытта Бельгия, Улуу Британия, Франция, Испания, Иран, Түркия, Моңголия, Финляндия, Италия, Россия, Латвия, Өзбекстан, Казакстан, Украина сыяктуу дүйнө өлкөлөрүнүн окуу жайлары менен кызматташат. Университетте 4 ф-т, 14 кафедра, Соода-экономика коллежи жана лицей бар. Адистерди даярдоодо 300дөй окутуучу (а. и. 15 доктор, 45тей илимдин кандидаттары жана белгилүү окумуштууэкономисттер ж. б.) эмгектенет (2014). Ректору T. К. Камчыбеков (2007-жылдан).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Университеттер
Экономикалык экспансия

Экономикалык экспансия - өлкөгө эл аралык финансы капиталынын үстөмдүгү тараган мезгил; анда эл аралык масштабдагы концерн, фирмалар акырындык менен бөлөк өлкөлөрдүн фирмаларын сүрүп сыртка чыгарып, рынокторду басып алып, ресурстун булактарына өз таасирин орнотот.
 
Монополиялык союздар менен топтордун ортосунда пайда табуу максатында, дүйнөнү экономикалык жактан бөлүштүрүү жана кайра бөлүштүрүү үчүн күрөш башталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Экономикалык райондор

Экономикалык райондор - өлкөнүн белгилүү экономикалык географиялык абалы, аймактык-чарбалык биримдүүлүгү, өзүнө таандык табигый жана экономикалык шарты, табигый калыптанган өндүрүштүк адистешүүсү менен мүнөздөлгөн эл чарбасынын аймактык бөлүнүшү, к. Экономикалык райондоштуруу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Экономикалык мыйзамдар

Экономикалык мыйзамдар ― илимий изилдөөлөрдүн натыйжасында тажрыйба жүзүндө такталып ырасталган практикалык ишмердүүлүк; б. а. материалдык байлыктарды өндүрүү, бөлүштүрүү, алмашуу, керектөө жана тейлөө процессиндеги экономикалык кубулуштардын объективдүү, туруктуу, бири-бирине себепкер байланыштарды жана алардын ортосундагы мамилелерди мүнөздөйт.
 
Экономикалык мыйзамдар бардык коомдук формацияларга тиешелүү жалпы (мис., өндүрүштөгү өндүргүч күчтөрдүн мүнөзүнө, өндүрүш мамилелерине жана өнүгүү деңгээлине ылайык келүү мыйзамы) бир гана өндүрүш ыгына мүнөздүү болгон атайын же бир нече формацияга таандык (мисалы, нарк мыйзамы) мыйзамдарга бөлүнөт. Бирок, экономикалык мыйзамдар физикалык мыйзамдар сыяктуу жалпылоочу мүнөзгө ээ болгон табияттын мыйзамы боло албайт. Маселе мында адам табиятында акыл эстүү субьект катары анын экономикалык мамилелердеги жүрүм-турумунда пайда болгон обьективдүү мыйзамдар менен гана эмес адамдын субьект катары эркине жараша шартталган. Ошондуктан экономикалык мыйзамдарды, ага таандык жалпы касиеттерин, өндүрүш процесиндеги белгилерин, бөлүштүрүү жана айырбаштоону мыйзам катары эмес мыйзам ченемдүүлүк катары кароо зарыл. Ал эч убакта абс. мүнөздө болбойт, ошондуктан айрым адамдар же адамдардын тобу өздөрүнүн жүрүм-туруму менен дайыма эле экономикалык мыйзамдарды колдоно бербейт, ал ошол учурга, шартка жараша иш алпарат. Экономикалык мыйзамдардын жыйындысы экономикалык илимдер тарабынан бирдей тартипке салынган эмес.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Экономикалык кризис

Экономикалык кризис - өлкөнүн экономикалык абалынын кескин начарлашы; анда өндүрүштүн темпи солгундап, калыптанган өндүрүш байланыштары бузулуп, ишканалар банкротко учурайт, жумушсуздук көбөйүп, натыйжада калктын жашоо деңгээли төмөндөйт.
 
Экономикалык кризистин пайда болуу шарттары:
 1) товар ашыкча өндүрүлүп, сатылбай калган продукциянын көбөйүшү;
 2) өндүрүш токтоп, жумушсуздуктун көбөйүшү;
 3) акча капиталы ашыкча топтолуп, өндүрүшкө сарпталбаган акчанын көбөйүшү. Жыйынтыгында өндүрүштүн чыгымдары көбөйүп, накта кирешенин азайышы, баанын, айлык акынын төмөндөшү элдин жашоо деңгээлинин начарлашына алып келет.
 
Экономикалык кризистин түрлөрү: тармактык, структуралык (өз ара байланыштуу бир нече тармакты камтыйт), улуттук, аймактык (региондун бир нече өлкөсүн камтыйт) жана дүйнөлүк ж. б. Өткөн кылымдын 1929-33-жылдары дүйнөлүк Э. к. эң узакка созулуп, өтө оор өткөн. 2008-жылдагы дүйнөлүк валюта (АКШ долларынын) кризиси да көп өлкөнүн экономикасын алсыратты.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Экономикалык карталар

Экономикалык карталар, экономикалык география карталары түрдүү экономикалык кубулуштарды жана процесстерди чагылдырат.
 
Ал жалпы (эл чарбасын жалпы көрсөтүүчү) жана тармактык (мис., өнөр жай карталары, транспорт карталары ж. б.) Экономикалык карталарга бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Экономикалык анализ

Экономикалык анализ -
1) башкаруу системасынын негизги фунцияларынын бири, процесстер менен кубулуштарды илимий изилдөө методу; анын негизинде системанын курамдык бөлүгүн жана элементтерин окуп үйрөнүү маселеси турат. Экономикада анализ экономикалык жана социадык процесстердин маңызын, закон ченемдүүлүктөрүн, тенденцияларын жана баардык деңгээлдеги чарба жүргүзүү (өлкөдө, региондо, ишканада, жеке бизнесте жана үй-бүлөдө) ишмердүүлүгүн ачуу максатында колдонулат. Анализ экономикалык объектерди жана андагы процесстерди так прогноздоо жана пландоо үчүн кызмат кылат. Экономикалык анализ башкаруу органдарынын социалдык-экономикалык саясатка таянган илимий көз караштагы чечимдери иш жүзүндө мыкты варианттарды тандоого түрткү берет. Ретросдекдик анализ өткөндө калыптанган тенденцияларды үйрөнүүгө багытталган. Периспекдик анализ келечекти үйрөнүүгө багытталган;
 
2) экономикалык ишмердиктеги тийиштүү факторлордон экономикалык закон ченемдүүлүктөрдү табуу; болуп жаткан экономикалык процесстерди себептерине жана таасир берчү факторлоруна жараша изилдөө; экономикалык процесстер менен кубулуштарды составдык бөлүктөргө жана элементтерге бөлүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Экономика илим-изилдөө институту

Экономика илим-изилдөө институту - 1994-жылдан мурунку мамлекеттик пландоо (мамплан) мекемесинин Экономика жана пландаштыруунун экономикалык-математикалык методдору институту менен Эсеп чыгаруу борборун бириктирүүнүн негизинде уюшулуп, 1997-ж. чейин иштеген.
 
Институтта илимий-изилдөө иштеринин негизги багыттары: «Республиканын экономикалык жана социалдык өнүгүшүнүн индикативдик план-божомолдоолорун иштеп чыгуунун методикасы», «Кыргыз Республикасынын өнөр жай саясатынын негизги багыттары», «Кыргыз Республикасынын энергетикалык саясатынын концепциясы», «Кыргыз Республикасынын экономикасын реалдуу өнүктүрүү концепциясы», «Кыргыз Республикасынын тышкы экономикалык саясатъгаын негизги багыттары», «Өткөөл мезгилдеги Кыргыз Республикасынын мамлекеттик макроэкономикалык саясатын өнүктүрүүнүн негизги багыттары: 
 а) фискалдык (салык-бюджет) саясат; 
 б) монитардык (акча-кредит) саясат; 
 в) Тышкы соода саясаты; 
 г) мамлекеттик иновациялык-инвестиция саясаты; 
 д) мамлекеттин киреше саясаты (социалдык саясат)» ж. б. илимий жактан негиздеп өкмөткө сунуштап турган. 

Институтту уюшулгандан тартып Ш. Мусакожоев жетектеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Экономикадагы өткөөл мезгил

Экономикадагы өткөөл мезгил - өлкөнүн экономикасынын мурун өкүм сүргөн абалынан бөлөк бир абалга өтүү мезгили, бул процессте коомдун бардык социалдык-экономикалык системасында радикалдык өзгөрүүлөр жүрүп, менчикке карата мамилелер, башкаруу институттары менен анын аткаруучу инструменттери, экономикалык өнүгүүнүн максаттары жана каражаттары трансформацияланат.
 
Экономикадагы өткөөл мезгил КРде өткөн советтик доордон калган экономиканын борбордук башкаруу системаcынан рыноктук экономикага өтүү мезгилине туш болгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Экология стандарты

Экология стандарты - табигый объекттердин юридикалык мааниге (күчкө) ээ сандык жана сапаттык көрсөткүчү; айлана-чөйрөнүн сапатын көзөмөлдөө боюнча мамлекеттин укуктук жөнгө салуу иш-чараларынын бири.
 
Ага карата укук режими табигый ресурстарды, экологиялык эрежелерди түрдүү тармактагы иш-чараларга пайдалануу боюнча түзүлөт. Экология стандарты бардык укуктук актыларга ээ, айлана-чөйрөнүнүн булганышы менен күрөшүү боюнча иштелип жаткан мыйзамдык чаралардын экинчи этабы катары укук системасына кирет. Ал чарба иштерин жүргүзүүдө экосистеманын түзүмүн жана функциясын сактоо боюнча милдеттүү чектерди сактоону жана адамдын экосистемага тийгизген таасиринде мүмкүн болушунча экосистеманын түзүмүн, динамикалык сапатынын сакталышынын максималдуу деңгээлин камтыйт. Көрсөтүлгөн чектер адамды курчаган экосистеманын ыңгайлуу абалы, анын социалдыкбиологиялык чыдамкайлыгы жана чарбалык ой-жүгүртүүлөрү менен аныкталат, к. Чектүү нормадагы концентрация, Экология.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Экология саясаты

Экология саясаты - адамзатты курчап турган табигый чөйрөнү коргоо жана аны жакшыртуу, табигый ресурстарды рационалдуу пайдалануу жана аларды калыбына келтирүүгө багытталган иш-чара.
 
Анын негизги максаты адамзатка жана табиятка тийген таасирлерден келип чыккан терс кесепеттердин алдын алуу, анын натыйжасын минималдаштыруу жана аны дээрлик жок кылууга багытталган. Алар глобалдык, мамлекеттик, региондук жана локалдык (жергиликтүү) болушат. Экология саясаты өлкөнүн экологиялык коопсуздугун кепилдеген негизги принцип, норма жана иш-чараларды камтыйт. Эгер, мурда айлана-чөйрөнү коргоо, рационалдуу пайдалануу жана табигый ресурстарды калыбына келтирүүнү камтыса, учурда адамзаттын жашоосуна жакшы шарт түзүп жана экологиялык коопсуздугун камсыз кылууга багытталган социосфераны сактоо жана өнүктүрүүнү да камтыйт. Азыркы учурда Экология саясаты төмөнкүлөрдү эске алышы керек: узак мөөнөттүү факторлорду эсепке алууну жана өлкөнүн жалпы саясатынын приоритеттүү Экология саясаты коомдун өнүгүү багытын табияттын талаптарына технологиялык циклдерди жакындатууну, б. а. ресурстарды калдыксыз пайдалануу жана таштандыларды табигый биогеохимиялык циклдерге бузуусуз кошууну; адамдын табиятка болгон мамилесин өзү өзгөртүү, анын баалуулуктарын, экологиялык билимин маданиятын ой жүгүртүү деңгээлин жогорулатуу ж. б. Адамдын коргоонусу, анын тиричилик өткөзүүдөгү өзүнө көптөгөн проблема жана маселелерди чогултканы (а. и. социалдык-экономикалык жана саясий) экологиялык императиви болот да, Экология саясатынын маңызын түзөт. Ошондуктан, Экология саясаты ИТПни тездетүүнү негиздеген күнүмдүк милдеттерди гана эмес, ошондой эле алдыга коюлган милдеттерди (материалдык өндүрүштү жана коомдук ан-сезимди экологизациялоону, табиятты коргоо облусунда кызматташтыктын өнүгүшүн) чагылдырат, к. Табиятты коргоо, Экология.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Экологиялык укук

Экологиялык укук - дүйнөлүк жана улуттук деңгээлде экологиялык каатчылык туудурган абалдын курчушунан улам келип чыккан адамдын конституциялык укуктарынын бир түрү.
 
Негизинен ал жагымдуу айлана-чөйрөгө ээ болууну; экологиялык тартип бузуу аркылуу адамдардын ден соолугуна же мүлкүнө келтирилген зыяндын ордун толтурууну; жаратылыш чөйрөсүнүн келечектеги абалы тууралуу так жана толук маалымат алууну камсыз кылып турат. Экологиялык укукту конституциялык деңгээлде бекитүү 1980-90-ж. баштаган жана КРдин мыйзамдары боюнча Экологиялык укук тармактарына адм., финансы, кылмыш-жаза, жарандык, жер ж. б. кирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Экологиялык сертификациялоо

Экологиялык сертификациялоо - объектин экологиялык талапка жооп берерин аныктоо үчүн аткарылуучу иш-чара.
 
Экологиялык сертификациялоо милдеттүү түрдө жана ыктыярдуу болот. Ал өндүрүлгөн продукцияга, аткарылган айрым иш-чараларга, менеджент системасына жана персоналга карата жүргүзүлөт. Мамлекеттик маанилүү иш-чаралар, объекттер милдеттүү түрдө сертификацияланышы абзел. Ыктыярдуу Экологиялык сертификациялоо продукциянын коюлган талапка жооп берерин тастыкташ үчүн өндүрүүчү жана жеткирүүчү тараптын талабы менен көз карандысыз борборлордо жүргузүлөт. Экологиялык таза продукция рынокто өтүмдүү болгондуктан, Экологиялык сертификациялоо кеңири колдонулууда. Анткени ал продукцияны өндүргөн жана жайылткан (саткан) тараптын аброюн көтөрөт. Экологиялык сертификациялоодон тышкары ишканаларда улуттук жана эл аралык деңгээлдеги стандарттарды өзүнө камтыган экологиялык менеджмент сертификатташтыруу системасына зор көнүл бурулууда. Мындай иш-чара продукциянын сапаттуу экендигин айгинелейт. Өндүрүлгөн продукциядан чыккан таштандылар айлана-чөйрөгө залака тийгизбейт. Экологиялык сертификациялоо мамлекеттик жана эл аралык ISO 14000 (14001, 14004, 14015,14020 ж. б.) стандарттары боюнча жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Экологиялык норматив

Экологиялык норматив -
 
1) базалык экологиялык өзгөрмөлөрдүн тең салмактуулук облусу. Экологиялык, географиялык системалардын, алардын компоненттеринин мезгил жана мейкиндиктеги абалын туюндурат.

2) экологиялык регламенттерге негизделген жана укук статусуна ээ антропогендик таасир чоңдугу
 
Илимдин, технологиянын жана экономиканын өнүгүү деңгээлине жараша убактылуу мүнөзгө ээ. Экологиялык саясатта Экологиялык норматив комплекстүү экологиялык абалды сан менен чагылдырган көрсөткүчтүн ролун аткарат. Табиятты коргоо укугундагы талаптарды аткарууда негизги ролду .ойнойт. Аны иштеп чыгуунун жана кабыл алуунун максаты калктын саламаттыгын түрдүү булгануудан (ызы-чуулук, радиациялык ж. б.) сактоо жана айлана-чөйрөнүн туруктуулугун камсыз кылуу болуп эсептелет. Экологиялык нормативге түрдүү объекттерге (аба, суу, топурак ж. б.) карата чектүү нормадагы концентрация, чектүү нормадагы агызуу (агын сууларга) ж. б. кирет. Бардык таштанды заттарга Экологиялык норматив жок, айрымдарына гана иштелип чыккан. Түрдүү өлкөлөрдө булгоочу заттарга Экологиялык норматив түрдүүчө кабыл алынган. Экологиялык нормативдер төмөнкү багыттар боюнча бар: айлана-чөйренүн сапатынын нормативдери; айлана-чөйрөнүн абалына терс таасир эткен зыяндуу заттардын бөлүнүшүн чектөөчү нормативдер; табигый ресурстарды пайдалануу нормативдери; экологиялык стандарттар; санитардык жана корголуучу зоналардын нормативдери ж. б., к. Экологиялык стандарт.
 
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Экологиялык апаат

Экологиялык апаат -
 
1) коом менен табият ортосунда өзгөчө кырдаал жараткан карамакаршылыктардын кескин курчушу; массалык түрдө тирүү организмдердин кырылышы менен коштолгон табигый комплекстердин калыбына келбей турган болуп өзгөрүшү. Ал табигый жана социосферанын дестабилизация, кыйроо коркунучун туудурат. Ошондуктан, коом абалды стабилдештирүү үчүн ыкчам иш-чараларды жүргүзүү талап кылынат. Бул абалдар табигый (жер титирөө ж. б.), техногендик (энергетикалык ж. б.) апаат же болбосо узакка созулган экологиялык кризис катары өтө тездикте жаралышы мүмкүн. Эгер бул кубулуштар айрым участок же региондорду камтыса, локалдык жана региондук (Арал деңизинин соолушу ж. б.) Экологиялык апаат болот. Жер жүзүн дээрлик камтыса глобалдык катары эсептелинет.
 
 2) көпчүлүк учурда адамдын табигый процесстерге түз жана кыйыр таасиринин натыйжасында пайда болгон жана массалык түрдө өсүмдүк, жаныбарлардын кырылышына, адамдардын өлүмүнө, экономикалык чыгымга алып келген табигый аномалия. Мис., Түштүк Американын Тынч океан тарабындагы жээгиндеги Эль-Ниньо, ири жанартоо атылуулары, ири аймактагы кургакчылык ж. б. 3) айлана-чөйрегө кооптуулук жаратып, тирүү организмдердин (айрым учурда адамдардын да) өлүмүнө алып келген өндүрүш объектисиндеги жана техникалык түзүлүштөгү (химиялык завод, АЭС, танкер ж. б.) авария. Мис., 1986-ж. болуп өткөн Чернобылъ авариясы, Фукусима I АЭСиндеги авария ж. б., к. Химиялык булгануу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Экология кризиси

Экология кризиси - адамзат менен табияттын карым-катнашынын чыңалган абалы.
 
Антропогендик иш-чаралардын негизинде экосистеманын ички өз ара байланыштарынын бузулушу, биосферанын кайталангыс кубулушу. Адамзаттын жашоосуна жана коомдун өнүгүүсүнө терс таасир этүүсү боюнча төмөнкү кубулуштарды камтыйт: генофонддун өзгөрүшү; өнүгүү жетишсиз деңгээлдеги энергетикалык, минералдык-сырьёлук жана тамак-аш менен камсыздалышы; адамзатты курчаган айлана-чөйрөнүн булганышы ж. б. кубулуштар. Экология кризисити изилдөө эки негизги багытта (илимий жана коомдук) жүргүзүлөт. Экологиялык пессимизм (алармизм) багытын жактоочулар учурдагы абалга байланыштуу (чөйрөнүн кескин булганышы, төрөлүүнүн санынын өсүшү) коомдун өнүгүшүнө ишеним туудурбайт, техникалык экономикалык өнүгүүнү өтө чектөөнү же болбосо такыр токтотууну талап кылат. Ал эми, илимий-техникалык оптимизм багытындагылар технологияларды радикалдуу экологиялык көз карашты эсепке алуу менен жаңы техника түзүлүштөрүн иштеп чыгууну, табиятты рационалдуу пайдаланууну, төрөлүүнүн санын мамлекеттик көзөмөлгө алууну сунуштоодо. Адамзаттын айлана-чөйрөгө тийгизген таасиринен пайда болгон глобалдык Экология кризиси коркунучунан чыгуу үчүн эл аралык кызматташтыкты, жалпы улуттук жана мамлекет аралык иш-чараларды жүргүзүүнү талап кылат. Глобалдык Экология кризиси менен күрөшүү локалдыкка салыштырмалуу алда-канча татаал. Бул проблеманы чечүү адамдын иш аракетинин натыйжасында келип чыккан булгануусу экосистема өз алдынча тазалай алган деңгээлге чейин минималдаштыруу керек. Глобалдык Экология кризиске кислоталуу жаан-чачын, парник эффектиси, планетанын суперэкотоксиканттар менен булганышы, озон тешиги ж. б. проблемалар кирет. Экология кризиси экологиялык ынгайсыз абал, экологиялык кырсык жана экологиялык апаат болуп бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология