Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Цинк куймасы

Цинк куймасы - негизи цинк болгон куйма; ал алюминий, жез жана магнийдин аралашмасынан турат.
 
Цинк куймасы эрүү температурасынын анча чоң эместиги, суюктук сымал жакшы атуучулугу, басым менен кесүүгө жеңил иштетилиши, ширетилиши жана каңдалышы менен мүнөздөлөт. Цинк куймасынан жасалган буюмдарга электр-химиялык жана химиялык ыкмалар менен металл жана металл эмес жука катмарды кантоого болот.
 
Цинк куймасынын коррозияга туруктуулугу цинктелген болоттукуна жакын. Цинк куймасынын кемчилиги: жогорку температурада механикалык касиети төмөндөйт, агрессиячыл кычкыл жана жегич чөйрөдө коррозияга туруктуулугу начарлайт ж. б. Цинк куймасынан буюмдарды басым менен куюп жасоо кеңири тараган. Ал автомобиль өнөр жайында, электр-машина курууда, ошондой эле үй тиричилик буюмдарында, сувенирлеринде ж. б. конструкция, конструкция-декорациялык тетиктерде колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Куймалар
Целлюлоза эфирлери

Целлюлоза эфирлери - целлюлозанын макромолекуласындагы гидроксил тобунун суутек атому алкил (жөнөкөй Целлюлоза эфирлери) же кислота (татаал Целлюлоза эфирлери) калдыгына алмашуудан пайда болгон продуктулар.
 
Жөнөкөй Целлюлоза эфирлери жегич целлюлозанын алкилгалогениддер (хлордуу метил, этил) менен өз ара аракеттенүүсүнөн, татаал Целлюлоза эфирлери целлюлозаны органикалык же органикалык эмес кислота, алардын ангидриддери, хлорангидриддери менен кошуудан жана этерификация реакцнясы менен алынат.
 
Органикалык эмес кислоталар менен алынган Целлюлоза эфирлеринин ичинен целлюлоза ксантогенаттары менен целлюлоза нитраттары маанилуү. Органикалык кислота менен алынган Целлюлоза эфирлеринин ичинен целлюлоза ацетаты (к. Ацетилцеллюлоза) чыгарылышы боюнча 1-орунда турат. Целлюлоза эфирлери жасалма була, плёнка, пластмасса ж. б. алууда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Эфирлер
Хулагулар

Хулагулар, Хулагилер - 13-кылымдын ортосунан 14-кылымдын ортосуна чейин Орто жана Жакынкы Чыгышты башкарган монголдор династиясы.
 
Ильхандар титулун алышкан. Хулагу негиздеген. Хулагулар мамлекети монголдордун феодалдык империясы кулай баштаганда түзүлүп, ага Иран, азыркы Афганистандын жана Закавказьенин көп бөлүгү, Түркменистан, Араб Ирагы жана Кичи Азиянын чыгыш бөлүгү (Кызыл-Ирмек дарыясына чейин) кирген. Грузия, Трапезунд империясы, Конья султандыгы, Киликия падышалыгы, Кипр королдугу, Курд мамлекети Хулагуларга вассал болуп, салык төлөп турган. Мамлекеттин саясий жетекчи күчү монгол жана түрк урууларынын феодал ак сөөктөрү болгон; мамлекеттик аппарат ирандын ак сөөк өкүлдөрүнөн турган.
 
Хулагулар мамлекетине кирген өлкөлөрдүн экономикалык оор абалы ильхан Газан-ханды (1295- 1304) бир катар админ, жана экономикалык реформаларды (жер салыгына туруктуу өлчөм коюу, сугат иштерин жүргүзүү, жер ээлерине кароосуз калган жерлерди жеңилдик менен берүү ж. б.) жүргүзүүгө түрткөн. Бирок реформага карабастан экономиканын төмөндөшү монгол жана түрк феодалдарынын ыркы кетиши борбордук бийликти начарлатып, 14-кылымдын орто ченинде Хулагулар мамлекети бытырап кеткен. Элдик көтөрүлүштөр Хулагулар мамлекетинин кулашын тездеткен.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Династиялар
Хронометр

Хронометр (хроно... жана ...метр) - сыноочу лабораториянын аттестатына ээ, өтө так жүрүүчү жана алып жүрмө саат.
 
Хронометрдин конструкциясында чөйрөнүн температурасынын өзгөрүшүнүн таасирин азайтуучу жана жүргүзгүч пружинанын күчүн бир калыпта кармап турма жөндөгүч түзүлүштөр бар. Хронометр убакытты, мисалы, баштапкы меридиандын убакытын сактоого арналган. Бул убакыт навигацияда, геодезияда жана географиялык узундукту аныктоодо керек. Алгачкы деңиз Хронометри 16-17-к. навигация жана деңизде сүзүүнүн өнүгүшүнө байланыштуу пайда болгон. Биринчилерден болуп М. В. Ломоносов маятниктүү Хронометрди деңиз шарты үчүн жараксыз деп, Хронометрге баланс жөндөгүчтү колдонууну сунуш кылган. Биринчи деңиз Хронометрин англис механиги Ж. Х'оррисон түзгөн. Кийин улам жакшыртылып, 20-кылымдын 70жылдары ири (деңиз Хронометри) жана майда өлчөмдөгү (кол Хронометри), электрон-механикалык жана электрон-кварц Хронометрлери колдонула баштады. Кварц Хронометринин схемасы кварц саатынын схемасындай эле.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Убакыт
Хемотроника

Хемотроника - автоматиканын, өлчөө жана эсептөө техникасынын, приборлордун түзүлүштөрүн иштеп чыгуу жана колдонуу маселелерин изилдөө боюнча иш жүргүзүүчү илимий-техникалык багыт: ал электрод - электролит аркылуу электр тогун өткөргөндө алардын чегинде пайда болуучу электр-химиялык процесске жана кубулушка негизделген.
 
Хемотроника электрод катмарындагы электролиттин активдүү компоненттеринин коннентраниясынын өзгөрүшүн. электр-осмос кубулушун ж. б-ны колдонот. Жөнөкөй хемотрон прибору электролит толтурулуп, эки электрод жашаштырылган кичинекей жылчыксыз айнек идиштен турат. Мында электролит үчүн сууга эритилген кислота, туз жана негиз алынат. Хемотрон приборунда ион өткөрүмдүүлүгү өтө жогору болгон катуу электролитти колдонуу натыйжалуу. Хемотрон приборунун негизинде жышт. 10-7 - 10 гц диапазондо иштөөчү кичинекей күчөткүч, түзөткүч, убакыт релеси, интегратор, сызыктуу эмес функциялык өзгөрткүч, ылдамдануу, ылдамдык, температуpa билдиргичтер, дирилдөөнү өлчөгүч, индикатор ж. б. приборлор жана түзүлүштөр жасалат. Хемотрон приборлору электрмеханикалык. электр-магнит жана электрондук приборлордон жогорку сезгичтиги, аз кубаттуулукта иштеши, чуунун аздыгы жана жогорку ишенимдүүлүгү менен айырмаланат. Хемотрониканын өнүгүшү электр-химиялык, электр-техникалык, электроника микроэлектрониканын. таза жана өтө таза металлдарды алуу технологиясынын жетишкендиктерине негизделген.

Колдонулган адабияттар

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Автомитика
Хемосинтез

Хемосинтез - кээ бир бактериялардын органикалык эмес заттарды кычкылдандырып, андан пайда болгон энергиянын жардамы аркылуу көмүр кычкыл газынан жана суудан органикалык заттарды түзүү процессин, кеңири белгилүү өкүлдөрү азот топтоочу жана түссүз күкүрт бактериялары болуп эсептелет.
 
Алар аммиакты нитритке, айрымдары нитритти нитратка, кээ бири күкүрттүү суутекти күкүрткө ж. б-ды кычкылдандырып, өзүнө белгилүү өлчөмдө энергия топтойт. Хемосинтез жарык энергиясын эмес, кычкылдануу - калыбына келүү реакциясынан алынган энергияны сарп кылуу менен фотосинтезден айырмаланат. Хемосинтез бактериялары топуракты нитраттарга байытып, жердин асылдуулугун камсыз кылат. Күкүрт бактериялары деңиздерде көп жыйналуучу, жашоо үчүн жараксыз күкүрттүү суутекти кычкылдандырып, зыянсыз форматта айландырып турат. Жалпысынан Хемосинтез түзүлүшү фотосинтез менен бирдикте табиятты органикалык заттар менен байытууда зор мааниге ээ.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Биология
Категория:Химия
Халдейлер

Халдейлер - б. 3. ч. 1-миң жылдыктын 1-жарымында Вавилониянын чет-жакаларын (Перс булуңунун түндүк-батыш жээгин) мекендеген малчы семит уруулары.
 
Теги арамейлер (кээде түштүк аравиялыктар) болсо керек деген божомол бар. Халдейлер Месопотамиянын түштүк аймагына жайгашкан соң акырындан отурукташып, бир катар княздыктарды түзүшкөн. Б. з. ч. 9-кылымдан Элам менен союздашып, Вавилонияны ээлөө үчүн Ассирияга каршы күрөшүп келген. Халдейлер княздары нечен ирет вавилон тактысына отуруп (б. З.ч - 8-кылымдын 2-жарымы - 7-кылымдын башы), кайра ассириялыктардан куулуп турган. Б. з. ч. 626-538-ж. Вавилонду халдей династиясы башкарып, кубаттуу Жаңы Вавилон падышалыгын түзгөн. Байыркы Грецияда жана Байыркы Римде жрецтер менен теги вавилондук төлгөчүлөр да Халдейлер деп аталган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Вавилония
Хадрамаут

Хадрамаут - Аравия жарым аралынын түштүгүндөгү тарыхый аймак.
 
Б. з. ч. 2-1-мин жылдыктардын тогошунда мында Хадрамаут мамлекети (борбору Шабва) пайда болгон. 4-кылымда Хадрамаут мамлекетин химьярилер басып алган. 7-кылымдын биринчи жарымында Хадрамаут аймагына арабдар келип, анда араб тили менен ислам тарай баштаган. 11-кылымдын ортосуна чейин Хадрамаут Оман, кийин Йемен мамлекеттеринин составында болгон. 19-кылымдын башында ваххабилер басып кирген. 1888-жылдан Улуу Британия X. аймагына өз протекторатын орноткон. 30-жылдарда Хадрамаут британиялык Чыгыш Аден протекторатынын составына кийрилген. Түштүк Йемен элинин улуттук-боштондук күрөшүнүн натыйжасында Хадрамаут 1967-ж. бошотулуп, көз карандысыз Түштүк Йемен Эл Республикасынын (1970-жылдан Йемен Элдик Демократиялык Республикасы) составына кирген.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Тарых
Функциялык өзгөрткүч

Функциялык өзгөрткүч – бир же бир нече аргументтердин сызыктуу эмес функциясын ишке ашыруучу түзүлүш.
 
Ал математикалык формула жана таблица же график түрүндө берилген өзгөрмө чоңдуктардын функциясынын кеңири классын көрсөтүү (ишке ашыруу) үчүн колдонулат.
 
Функциялык өзгөрткүчтүн бардык түрү бир маанилүү функцияларды гана көрсөтүүгө жөндөмдүү. Аны үч класска бөлүүгө болот:
 1) механикалык,
 2) электр-механикалык,
 3) электрдик же электрондук.
 
Механикалык Функциялык өзгөрткүч жалпак же мейкиндик муштумчалуу механизмдерди колдонуп жасалат. Жалпак муштумчалуу механизмдердин жардамы менен бир өзгөрмө чоңдуктун функциясы, ал эми мейкиндик муштумчалуу механизмдерде (коноиддер) эки өзгөрмө чоңдуктун функциясы ишке ашырылат. Электр-механикалык Функциялык өзгөрткүч катары сызыктуу эмес потенциометрлер жана функциялык конденсаторлор кеңири колдонулат. Электрдик Функциялык өзгөрткүчтөр кээ бир вольт-ампер мүнөздөмөлөрү сызыктуу эмес приборлордун (диоддор, тирит каршылыктар) негизинде жасалат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Математика
Функциялык анализ

Функциялык анализ - азыркы математиканын маанилүү бөлүктөрүнүн бири.
 
Ал өз алдынча илим катары 19-20-кылымда, анализдин, алгебранын жана геометриянын кээ бир түшүнүктөрүнүн арасындагы окшоштуктар пайда болгондо түзүлдү. Функциялык анализ классикалык анализдин түрдүү тармактарынын (мисалы, вариациялык эсептөөлөрдүн, дифференциал жана интеграл эсептөөлөрдүн, интеграл жана дифференциал теңдемелердин), көптүктөр теориясынын, сызыктуу алгебранын жана көп өлчөмдүү геометриянын идеяларын жана методдорун бириктирип жалпылайт.
 
Функциялык анализдеги классикалык анализдин негизги түшүнүктөрү: функциялык көз карандылык, үзгүлтүксүздүк, дифференциалдагыч ж. б. түшүнүктөр андан ары өнүктү. Анын эң маанилүү түшүнүгү - мейкиндиктин жалпы түшүнүгү. Функциялардан, удаалаштыктардан же кандайдыр бир башка жалпы объектилерден түзүлгөн чексиз өлчөмдүү мейкиндиктерди, ошондой эле мейкиндиктердин элементтери менен жүргүзүлүүчү операцияларды кароо Функциялык анализге мүнөздүү. Функциялык мейкиндиктерде элементтерди кошуу жана элементтерди санга (чыныгы же комплекстик) көбөйтүү операциялары аныкталып, алар векторлор менен жүргүзүлүүчү кадимки операциялардын касиеттерине ээ. Мейкиндик түшүнүгүнүн өнүгүшү менен функциянын түшүнүгү да кеңейе берди. Ушуга байланыштуу функционалды кандайдыр бир функциялык мейкиндикте аныкталган сандык функция деп кароого болот.
 
Теңдемелердин көп касиеттери дифференциалдоо, интегралдоо, функцияга көбөйтүү ж. б. операторлордун арасындагы жалаң гана алгебр, катыштарга байланыштуу экендиги аныкталган. Функциялык анализдин идеяларынын маанилүүлөрүнүн бири - сызыктуу операторду спектрдик ажыратуу идеясы. Анын методдору математикада, ошондой эле физикада жана химияда да (мисалы., квант физикасында жана квант химиясында) кеңири колдонуп жатат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Математика
Функциялар теориясы

Функциялар теориясы - математиканын функциялардын жалпы касиеттерин изилдөөчү бөлүмү.
 
Ал анык өзгөрмөлүү Функциялар теориясы жана комплекс өзгөрмөлүү Функциялар теориясы болуп бөлүнөт. Математикалык анализдин негизги изилдөө объектиси болуп үзгүлтүксүз функциялар эсептелет. Математиканын өнүгүшү 19-кылымдын экинчи жарымынан жалпы типтеги функцияларды системалуу изилдөөнү талап кыла баштады. Анын негизги себеби үзгүлтүксүз функциялардын удаалаштык пределинин үзгүлтүктүү болушу мүмкүн экендигинде. Ушул себептүү үзгүлтүксүз функциялардын туундулары үзгүлтүктүү болушу да мүмкүн Физикалык башка маселелерди кароодо пайда болгон дифференциал теңдемелер жетишерлик жылма функциялар классында чыгарылышка ээ болбойт, бирок функциянын кыйла кеңири классында ал чыгарылышка ээ. Бул жалпыланган чыгарылыш изделүүчү физикалык маселенин жообун берет. Мына ушу сыяктуу шарттар анык өзгөрмөлүү Функциялар теориясынын айрым фактылары 19-кылымда эле ачылган. Бирок аларды эч бир жалпы схемага бириктирүүгө мүмкүн эмес. 20-кылымдык башынан функцияны изилдөө көптүктөр теориясынын. негизинде түзүлгөндөн бери анык өзгөрмөлүү азыркы Функциялар теориясы системалуу өнүгө баштады.
 
Анык өзгөрмөлүү Функциялар теориясын үч багытта айырмалоого болот:
 1) метрикалык Функциялар теориясы, мында функцияны интегралдо» жана дифференциалдоо каралат;
 2) дескриптивдик Функциялар теориясы, мында негизинен пределге өтүү операциясы изилденет;
 3) конструктивдүү Функциялар теориясы Комплекс өзгөрмөлүү Функциялар теориясы жөнүндө к. Аналитикалык функция, Жалпыланган аналитикалык функция.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Математика
Фундамент

thumb|Фундамент.
thumb|Фундамент (Кот-д'Ивуар).
Фундамент (лат. fundamentum - негиз), пайдубал - имараттын жана курулманын жер же суу астындагы жана жарым-жартылай жер үстүндөгү бөлүгү.
 
Фундаменттин конструкциясы геологиялык жана гидрогеологиялык шарттарга жараша атайын эсептеп чыгаруу менен тандалат. Аны долбоорлоого материал тандоо жана анын конструкциялык түрүн негиздөө; элементтеринин тереңдигин эсептөө, чөгүшүн аныктоо, өлчөмүн көрсөтүү, негизге берилүүчү күчтөрдү эсептеп чыгаруу жана Фундаментти куруу ыкмалары киргизилет. Конструкциялык түрүнө карата - курулуштун таманына плита катары төшөлүүчү туташ Фундамент, түркүк астына узата төшөлүүчү тилке Фундамент, дубалды көтөрүп туруучу устундар же аркалар менен байланышкан Фундамент, туташ жана тилке Фундаменттер айкалыштырылган Фундамент болуп бөлүнөт.
 
Фундамент табигый жана жасалма таштан, бетондон же темир-бетондон тургузулуп, панелден салынган имаратка көбүнчө курама Фундамент, кирпичтен салынганга курама же монолиттүү Фундамент курулат.

Жүк көтөрүүчү түркүктөр бир тектүү эмес негизге орнотулса, бир нече түркүктүн астына монолиттүү тилке темир-бетон Фундамент, өзүнчө түркүктүн астына курама же монолиттүү темирбетон Фундамент коюлат. Курама жана тилке Фундаменттер көңдөй блоктордон куралып, алардын саны, өлчөмү, оордугу курулуштагы крандардын жүк көтөрүмдүүлүгүнө жараша аныкталат. Түркүктөрдүн, дубалдардын чөгүшүн бир калыпка келтирүү жана подвалдын таманын жер астындагы суудан сактоо үчүн салынган туташ Фундамент устундуу же устунсуз темир-бетон плитасына окшош курулат. Фундаменттин бийиктиги ага таасир этчү күчтөрдүн өлчөмүнө, жердин тоңушуна, жанаша турган курулуштун жайгашуусуна ж. б. карата белгиленет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Курулуш
Фуко маятниги

thumb|Фуко маятниги.
thumb|upright|Ж. Фуко (1819-1868).
Фуко маятниги - Жердин өз огунда суткалык айланышын далилдеп көрсөтүүчү маятник.
 
Узун зымга илинип, ар кандай вертикал тегиздикте термеле тургандай бекитилген оор жүк. Маятниктин жүгүнө аракет кылган оордук күчү менен жиптин тартуу күчү дайыма маятниктин термелүү тегиздигинде жаткандыктан маятник айланбайт, б. а. анын термелүү тегиздиги өзгөрбөйт. Ошондуктан Жерде турган жана аны менен кошо айланган байкоочуга Фуко маятнигинин термелүү тегиздигинин Жердин айлануу багытына тескери бурулганы байкалат. Маятниктин термелүү тегиздиги өзгөрбөгөндүктөн, бул көрүнүш Жердин кандайдыр бурчка бурулганын далилдейт.
 
Биринчи жолу франц. физик Ж. Фуко 1851-ж. уз. 67 м маятникти түзгөн.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Фузариоз

thumb|Фузариоз.
Фузариоз - фузариум уруусундагы мите козу карын пайда кылуучу өсүмдүк илдети .
 
Илдет козгогуч өсүмдүк калдыгы менен топуракта көпкө сакталат. Эгилме өсүмдүктүн көбүнө зыян келтирет. Фузариоздо бир катар өсүмдүк солуп. тамыр чиригине чалдыгат. өсүмдүктөн машагы, сотосу, өнүмү, уругу, мөмөсүн бузуучу түрү да бар. Өсумдүк Фузариозго чалдыкканда мите козу карындын мицелийи өсүмдүк сөңгөгүнө толуп, топурактан азык зат менен чыгып келишин тосуп, уулуу зат ((Еузария кислотасын) бөлүп чыгаргандыктан өсүмдүк солуйт.

Фузариоздон көбүнчө гозо, зыгыр, капуста, ашкабак. дан жана чанактуу өсүмдүктөн. картошка солуйт. Тушүм начарлайт. айрым учурда өнүм жапырт чыкпайт. Күрөш чарасы: которуштуруп эгүү, Фузариозго байымдуу сортторду чыгаруу, талаада өсүмдүк калдыгын чогултуп өрттөө, илдетсиз таза үрөн себүү, көчөт тигүү. Фузариоз тамыр чиригиче дан ж. б. өсүмдүктөр, ошондой эле бадыраң. дарбыз, коон, помидор, мөмө дарагынын көчөтү чалдыгат. Фузариоз көбүнчө өтө нымдуу шартта пайда болот.
 
Булардан башка Фузариоздон өсүмдүктүн ак кебер илдети да болот. Ал түздүк буудай, кара буудай, көп жылдык чөптөрдү илдетке чалдыктырат. Эрге жазда өсүмдүк жалбырагын үлбүрөк ак кебер басат. Илдеттүү дан бозоруп, чүрүшөт. Мындай дан адамга жана малга зыяндуу.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Фтор каучуктар

Фтор каучуктар - макромолекуласында фтор атомдору бар каучук сымал синтетикалык полимерлер (эластомерлер).
 
Фтор каучуктар байланышынын өтө бекемдиги жана суутек атомунун бардыгы дээрлик фтор атомуна алмашуусу Фтор каучуктарга жылуулукка чыдамдуулукту, агрессиячыл чөйрөгө туруктуулукту ж. б. касиеттерди берет. Өнөр жайда винилиденфториддин гексафторпропилен же трифторхлорэтилен менен сополимерлери көп кездешет. Буларды вулкандоо үчүн органикалык өтө кычкылдар, полиаминдер ж. б. колдонулат. Алар түрдүү майларга, кычкылданткычтарга, кислоталарга туруктуу. жегич, кетон, фреон ж. б-ларга тупуксуз, суукка чыдамсыз келет. Суукка чыдамдуу резина винилиденфторид менен перфторметилвинил эбирдин сополимдеринен алынат.
 
Жогорку температурага туруктуу резиналар тетрафторэтилен менен перфторметилвинил эфиолеринин сополимеринен, ошондой эле перфторалкилентриазин каучуктарынан алынат. Фтор каучуктар күйүүчү май сактоочу идиш, тыгыздаткыч, шакек. диафрагма ж. б. жогорку температурада жана агрессиячыл суюктуктарда иштөөчү тетиктерди жасоодо колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Синтетика
Фотолюминесценция

Фотолюминесценция ― жарыктын таасиринен пайда болуучу (дүүлүгүчү) люминесценция.
 
Фотолюминесценциянын жөнөкөй түрү ― зат атомторунун резонанстык нурланышы. Мындай Фотолюминесценцияда атомдор дүүлүктүргүч нурдун жыштыгына барабар электромагниттик нур чыгарат. Татаал тузүлүштөгу заттардын Фотолюминесценциясы Стокс эрежеси боюнча дүүлүктүргүч жарыктын жыштыгынан аз нурду бөлүп чыгарат. Көпчүлүк учурда бул мыйзам аткарылбастан, тескерисинче, нурланган жарыктын жыштыгы дүүлүктүргүч жарык жыштыгынан көп болушу байкалат.
 
Татаал түзүлүштөгү молекулалар жарыкты жуткандан кийин аларда энергияны кайра бөлүштүрүү болгондуктан нурлануу спектри дүүлүктүргүч жарыктын жыштыгына көз каранды эмес. Суюктук жана катуу заттар үчүн С.И. Вавилов дүүлүктүргүл жарыктын толкун узундугунун жазы тилкесинде Фотолюминесценциянын кванттык сарпталышы (нурланган кванттарлын дүүлүктүргүч кванттардын санына болгон катышы) туруктуу, ал эми спектрдин нурлануу тилкесинде жаткан толкун узундугунда кескин азаюу законун аныктагыч.

Булактар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Фотогеологиялык методдор

Фотогеологиялык методдор - аймактын геологиялык түзүлүшүн, руда талааларын изилдөө жана алардын карталарын түзүүдө ар түрдүү диапазондогу спектр же анын инфракызыл бөлүгү боюнча аты-радан, космостон жердин бетин сүрөткө тартуу; ал сүрөттөрдү атайын приборлордун жардамы менен дешифровкалоо.
 
Мында спектр нурларынын жардамы менен тартылган түстүү жана түссүз сүрөттөр пайдаланылат. Бул ыкма ар түрдүү тоо тектердин таралуу чегин ажыратууга, жаракаларды, дайкаларды, руда зоналарын бөлүүгө, интрузия фазаларын, алардын жайгашуу элементтерин так ажыратууга көмөк берет. Фотогеологиялык методдор көбүнчө түзөң жана орто бийик тоолуу аймактарда жакшы натыйжа берет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Геология
Фотобиология

Фотобиология - биологиянын ультракызгылт көк жана жакынкы инфракызыл нурларынын организмге тийгизген таасирин изилдөөчү тармагы.
 
Жарыктын организмдин өсүшүнө, өөрчүшүнө ж. б. функциясына тийгизген таасири небактан белгилүү. Фотобиологиянын башталышына 18-19-кылымда фотосинтездин ачылышы, фототаксистин баяндалышы ж. б. негиз болду. 20-кылымдын 2-жарымында Фотобиология өзүнчө илимий тармак катары өнүккөн. Жарыктын таралышынын квант теориясы, биохимия, биофизикалык, физиол. илимдеринин өөрчүшү, изилдөөнүн жаңы методдорунун тажрыйбага жайылтылышы ж. б. Фотобиологиянын тез өнүгүшүнө көмөк болду.
 
Фотобиология өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын бүткүл тиричилиги менен байланыштуу. Изилденүүчү кубулуштун маанисине карата Фотобиология төмөнкүчө бөлүнөт: синтезделүүчү биол. бирикмелерде күн энергиясынын топтолушуна байланыштуу энергетикалык процесстер (өсүмдүктүн фотосинтези); жарыктын таасирине организмдин билдирүү жана жөнгө салуу реакциясы (жаныбарлардын көрүүсу, фототропизм, фотомезгилдүүлүк, фототаксис ж. б.); ультракызгылт көк нурдун биол. таасири ж. б. кубулуштарды изилдөөчу тармактар.
 
Фотобиологиянын изилденүүчү объектисине биолюминесценция - организмдердеги химиялык энергиянын жарык энергиясына айлануусундагы жарыктын бөлүнүп чыгышы да кирет. Фотобиология айыл чарба өсүмдүктөрүнүн фотосинтез процессинин натыйжалуулугун жогорулатууда, бакма жаныбарлардын өсүшүн тездетүүдө, медицина практикасында айлана-чөйрөнүн булганышына каршы нурларды пайдаланууда теориялык негиз болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

 * 
 (en) 
 (en) 

Категория:Биология