Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Таж-Махал

thumb|Таж-Махал.
Таж-Махал (Агра, Индия) – Улуу Моголдор мезгилиндеги инди архитектурасынын көрүнүктүү эстелиги; Шах-Жахандын 38 жашында каза болгон аялы Мумтаз-Махалдын мавзолейи (кийин Шах-Жахандын сөөгү да коюлган).

1630–52-жылдарга чейин Агра шаарына жакын, Жамна дарыясынын жээгинде курулган. Таж-Махал (архитектору уста Исанын жетекчилиги менен 20 миң жумушчу.22 жылда куруп бүткөн) – бурчтарында 4 мунарасы бар, беш кумпалуу имарат (бийиктиги 74 мдей). Дубалы жылмакай ак мрамордон салынып, Кытай, Ирандан алып келинген асыл таштар менен шөкөттөлгөн (инкрустацияланган). Бет маңдайында фонтандары, бассейни бар бак жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Эстеликтер‎
Категория:Индия
Таити

thumb|Таити.
Таити – Тынч океанындагы жанар тоо аралы. Полинезиядагы анын ичинен Коом арал тобунун эң ири аралдарынын бири. Франциянын карамагында. Аянты 1042 км2. Калкы 178 мин (2007). Эки тоо тутумунан туруп, бири-бири менен кууш мойнок (Тараваи) аркылуу туташат. Шуру рифтери менен курчалган. Тоо ландшафты мүнөздүү. Бийиктиги 2241 мге (Орохена жанар тоосу) жеткен тоо капталын нымдуу тропик токойлору каптап жатат. Аралда Франция полинезиясынын административдик борбордук жана аралдагы негизги порт – Папеэте шаары жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Аралдар‎
Категория:Франция
Тайвань кысыгы

thumb|Тайвань кысыгы.
Тайвань кысыгы, Формоза кысыгы — Азия материгинин чыгыш жээги менен Тайвань аралынын ортосунда. Чыгыш Кытай деңизи менен Түштүк Кытай деңизин бириктирип турат. узундугу 398 км, эң кууш жери 139 кмдей. Эң тайыз жеринин тереңдиги 8,6 м. Кысыкта Пэнху а. жана Гаосюн, Фучжоу, Сямынь порттору бар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Кысыктар арип боюнча
Категория:Кытай
Категория:Тайвань
Тайга

thumb|Тайга.
thumb|Тайга.
Тайга – түндүк мелүүн алкактагы ийне жалбырактуу токойлор. Мында жазы жалбырактуу токойлор да кездешет. Дарактардан негизинен карагай, мырза карагай, көк карагай өсөт. Бадалдары сейрек. Зоналуулук принциби боюнча Тайга түндүк, ортонку жана түштүк зоначаларга бөлүнүп, алар КМШнын Чыгыш Европа жана Батыш Сибирь түздүктөрүндө даана байкалат. Тайга Европа менен Азиянын, Түндүк Американын түндүк бөлүгүнүн кенен мейкиндиктерин ээлейт. Ал өсүмдүк курамына жараша каралжын түстөгү ийне жалбырактуу (карагай, көк карагай, сибирь мырза карагайы, бал карагай) жана ачык түстөгү ийне жалбырактуу (мырза карагай, кызыл карагай жана америка мырза карагайынын айрым түрлөрү) токойлор болуп бөлүнөт. Тайгада өнөр жайга керектүү дарактын көп түрү өсөт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:География
Категория:Ботаника‎
Тайлар

thumb|Тайлар.
Тайлар – Тайланддын негизги калкы. АКШ, Лаос, Австралия, Кытай, Малайзия, Сингапур, Япония, Мьянма, Камбоджа, Улуу Вритания, Германия, Гонконг, Шведия, Сауд Аравиясы, Жаңы Зеландия, Норвегия, Филиппин, Бириккен Араб Эмирлиги, Бахрейн, Катар, Финляндия, Ливия, Россияда да жашашат. Жалпы саны 90 млн киши, анын ичинде Тайландца 64,2 млн (2012). Тай тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери – буддизм. Тайлар сиамдыктар же кхонтайлар деп да аталат. Тайларга лаолор, чжуандар, шандар, буилер, дундар, тхолор (таи) кирет. Тайлар биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта Кытайдагы Юньнань бөксө тоолорун мекендеген тай урууларынын укум-тукумдары. Тайлар дыйканчылык (негизинен күрүч, чай), бакчачылык, мал чарбачылык, балык уулоочулук жана кол өнөрчүлүк менен кесиптенишет. Салттуу кийимдери – эркектери оронмо ыштан, көйнөк, аялдары оронмо юбка жана кофта, башына пальма жалбырагынан жасалган калпак кийишет. Аялдары жазы шарф колдонушат. Тамак-ашы негизинен күрүч, балык, жашылча жана жер-жемиштер. Майрам күндөрү гана эт (took, өрдөк, чочко) жешет. Сүт ичишпейт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Тайланд
Таймыр жарым аралы

thumb|Таймыр жарым аралы.
thumb|Таймыр жарым аралы.
Таймыр жарым аралы — Евразия материгинин эң түндүгүндө. Карск деңизинин Енисей булуңу менен Лаптевдер деңизинин Хатанга булуңунун аралыгында. Түндүк чети Челюскин тумшугу, түштүгү Путорана платосу. Узундугу 1000 кмдей. Жээги булуң-буйткалуу. Түндүгү менен түштүгү ойдуңдуу, борбордук бөлүгүн Бырранга тоолору (бийиктиги 1125 мге чейин) ээлейт. Ири суулары: Пясина, Төмөнкү Таймыр, Хатанга. Таймыр көлү бар. Таймыр жарым аралы арктика жана субарктикалык алкакта жайгашып, климаты катаал. Кышы узак (эң суук мезгилинде –62°С чейин), жайы салкын, кыска. Дайыма катуу шамал болуп турат. Бардык жеринде көп жылдык тоң жатат. Түндүгүн арктикалык мамык чөп-эңилчектүү тундра, түштүгүн токойлуу тундра, тоолорун арктика чөлү ээлейт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Орусия‎
Категория:Сибирь‎
Таймыр көлү

thumb|Таймыр көлү.
Таймыр көлү — Краснояр крайынын түндүгүндө, Таймыр жарым аралындагы Бырранга тоолорунда. Аянты 4,6 миң км2. Тереңдиги 26 мге чейин. Жээги булуң-буйткалуу; түндүгү менен чыгыш жээги тик, түштүгү жантайыңкы. Тамыр көлү жер шарынын эң түндүгүндөгү ири көл. Көлгө Жогорку Таймыр дарыясы куюп, андан Төмөнкү Таймыр дарыясы агып чыгат. Сентябрдан июль айына чейин муз каптап турат. Акваториясын балыктардын арктикалык түрлөрү (сиг, муксун, голец ж.б) байырлап, аралдарында келгин куштар (дудук каздар, каздар) уялашат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Көлдөр‎
Категория:Сибирь
Тайпак тоо

thumb|Тибет тайпак тоосу (1938).
Тайпак тоо – плато, кырка тоо жана тоо массивдери менен айкалышып, кээде тоо аралык өрөөндөр менен кезектешип жаткан кеңири аймак. Адатта тайпак тоолор тектоникалык кыймылдуу аймактарда, негизи бийик көтөрүлгөн массивдерде пайда болот. Тайпак тоолордун абсолюттук бийиктиги зор болгону менен салыштырмалуу бийиктиги жапыз келет; мисалы, Тибет тайпак тоосунун эң бийик жери 7000 мден ашса, салыштырмалуу бийиктиги 2000–2500 мге чейин гана жетет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
Тай тили

frameless|right
Тай тили ― тайлардын тили. Тектеш тилдер тобуна кирет. Тайланд, Түштүк Кытай, Лаос, Түндүк Въетнам жана Түндүк-Чыгыш Бирмага тараган. Негизгилери – тай (сиам), (Таиланд), лаос, шан (Бирма) жана чжуан (КЭР, Гуанси) тили. Тай тилдери түндүк, борбордук жана түштүк-батыш деп үч топко бөлүнөт. Бирок алардын ортосунда орчундуу айырма жок. Түштүк-батыш тобундагы тилдердин көбүнүн өзүнчө жазма системасы бар. Алгачкы жазуу эстеликтери XIII кылымга таандык. 
Категория: Тил илими
Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Тайфун

thumb|Тайфун.
Тайфун (кытайча тай фын – катуу шамал) – Түштүк-Чыгыш Азия жана Ыраакы Чыгыштагы чоң толкунду пайда кылган бороон-чапкындуу тропиктик циклондун жергиликтүү аты. Июль – октябрда көп болот. Чыгыш Азиянын жээкке жакын райондорун кыйроого учуратат. Жылына 20–25 (айрым убакта 45ке чейин) жолу болуп, узактыгы бир нече жумага созулат. Тайфун болгондо нөшөрлөп жаан жаап, ташкындарды пайда кылат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Метеорология‎
Така тумшуктар

thumb|Така тумшук кидик жарганат (Rhinolophus hipposideros).
Така тумшуктар (лат. Rhinolophidae) – жарганаттар тукуму. Мурдунун учунда түксүз тери «такага», «ээрге» ж. б. окшош өсүндүсү бар. Ысыкты сүйгөн жаныбар. Эки уруунун 65 түрү негизинен Борбордук Азияда кенен таралаган. КМШ өлкөлөрүнөн Түркмөнстан, Өзбекстан, Казакстан жана Тажикстанда, Кыргызстанда (Алай кырка тоосунда) жолугат. Терең, караңгы үңкүрлөрдө жашайт, түнкүсүн демилгелүү келишет. Абада учуп жүрүшкөн омурткасыз жаныбарлар менен азыктанат. Жылына бирден тууйт. Бир түрү – така тумшук кидик жарганаттын саны азайып кеткен, Кыргызстандын Кызыл китебинин тизмесине киргизилген. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Такла-Макан

thumb|Такла-Макан.
Такла-Макан (уйгурчадан сөзмө-сөз – кароосуз ээн калган жер) – Кытайдын батышындагы Тарим түздүгүнүн борбордук бөлүгүнөн орун алган чөл. Дүйнөдөгү эң ири кумдуу чөлдөрдүн бири. узундугу батыштан чыгышка карай 1000 кмден, туурасы 400 кмге чейин. Бийиктиги 800–1300 м, бирок айрым токол тоолор 1664 мге (Чоң Тоо) чейин бийиктейт. Тарим дарыясынын жана анын куймаларынын аллювий чөкмөлөрүнүн узак жылдар бою топтолушунан жана шамал менен таралуусунан пайда болгон. Чөлдүн аянты 300 миң км2ден ашык, кумдун калыңдыгы 300 м. Түштүк-чыгышында бархандар жана узундугу 10–13 кмге жеткен кум жалчалары, чет жакаларында шор топурактар таралган. Климаты кескин континенттик. Жаан-чачын аз (жылына 50 мм), атмосферасы чаңдуу. Чөлдүн батышынан жана түндүк четинен Тарим дарыясы агып өтөт. Жаан-чачын көп жааган жылдары чөлдөн Хотан дарыясы агып, Таримге куят (калган дарыялары Кунь-Лундан башталып, чөлдү аралап агып, кумга сиңип кетет). Аймагынын көпчүлүк бөлүгүндө өсүмдүк өспөйт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан айрым жерлеринде тамариск, баялыш, дарыя өрөөндөрүндө теректүү тугай бадалдары, чанда оазистер кездешет (негизинен Тарим жана Жаркенд дарыясынын боюнда). Туруктуу жашаган калкы жок. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Чөлдөр
Категория:Кытай
Тактык

Тактык – 1) процесстин, заттын, нерсенин параметрлеринин чыныгы маанисин, анын теориялык номинал маанисине жакындатуу даражасы. Ал механикалык иштетүүнүн, механизмдин, автоматтык башкаруу системасынын, өлчөөнүн тактыгы болуп айырмаланат; 2) чендин жана өлчөгүч прибордун көрсөтүүсүнүн чоңдуктун чен же прибордун жардамы менен жүргүзүлгөн чыныгы маанисине жакындык даражасы; 3) өлчөө тактыгы – өлчөө жыйынтыгынын өлчөнүүчү чоңдуктун чыныгы маанисине жакындыгын көрсөтүүчү өлчөө мүнөздөмөсү. Өлчөө тактыгыгын баалоо үчүн, мисалы, салыштырма өлчөө каталыгына (R0) тескери чоңдук алынат: Rf|=10 5 болгондо, өлчөө тактыгы. 105 болот; 4) иштетүү тактыгы – нерсенин иштетилген бетинин, анын формасынын, өлчөмүнүн жана абалынын чийменин талабына жана техникалык шартка дал келиши.
Категория: Техника
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Такыр

thumb|Такыр (Кызыл-Кум чөлү).
Такыр – Орто Азиядагы, Казакстандагы ж. б. чөлдөгү чополуу, илээшкек баткактуу тегиз жер; субтропик зоналарынын чөлдөрүндөгү чополуу тегиз оёңдорго мүнөздүү топурак тиби. Үстүнкү катуу катмары (кызгылтым же коңур сары боз топурак) иретсиз жарылып, туурулуп жатат. Алардын аянты бир нече м2ден жүздөгөн км2ге чейин жетет. Жамгырда, кар эригенде жуулуп келип, оёң жерлерге чөккөн майда туздуу чополордон пайда болот. Ылай кургаганда бети жаракаланып кетет. Өсүмдүктөр жокко эсе. Ал топурагынын өзгөчөлүгүнө байланыштуу. Курамында 0,2–0,5% чиринди бар. Жогорку горизонту 5–10 см калыңдыкта ачык-боз өңдө болуп, тузду камтыбаган тыгыз чопо кабыкчасын түзөт. Анын астында тек пайда кылуучу туздуу катмар жатат. Мындай топуракты өздөштүрүү кыйын жана кымбатка турат. Алгач шордон арылтып, минералдык, органикалык жер семирткичтерди колдонуп, андан соң шор жерге өсүүчү өсүмдүктөрдү айдап, кийин пахта ж. б. маданий өсүмдүктөрдү өстүрсө болот. Такыр көбүнчө дарыялардын дельталарында, кумдуу чөлдөрдөгү жалчалардын аралыктарында жайгашкан оёң жерлерде, тоо этегиндеги түздүктөрдүн төмөнкү бөлүктөрүндө кездешет. Жаан учурунда Такырлар анча терең эмес көлмөлөрдү пайда кылат. Сууда жашыл, көк-жашыл балырлар кескин көбөйөт. Такырлар Орто Азия, Казакстан, Моңголия, Алдынкы Азия, Түндүк Америка, Австралия ж. б. жерлерде кездешет, ошондой эле топоним катарында да (мисалы, Чүй боорундагы Такыр-Төр суулары ж. б.) колдонулат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:География
Талды-Коргон

thumb|Талды-Коргон.
thumb|upright|Талды-Коргон.
Талды-Коргон (1920-жылга чейин Гавриловка кыштагы) – Алматы областынын административдик борбору. Жунгар Ала-Тоосунун этегинде, Кара-Тал дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 130,8 миң (2012). Темир жол станциясы аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил, машина куруу, курулуш материал, электр-техникалык приборлор (аккумулятор батареялары), металл иштетүү, тигүү өнөр жай ишканалары иштейт. 3 жогорку окуу жай Президенттик мектеп, бир нече музей, драма театры, китепкана ж. б. бар. Баатырларга (Кабанбай ж. б.) эстелик орнотулган. 19-кылымдын 2-жарымында негизделген.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Казакстан шаарлары‎
Талкан

thumb|Талкан
Талкан — куурулган жана тегирменге же жаргылчакка тартылып майдаланган дан азык. Кургак тамактардын эң байыркыларынан. Талкан аштыгына карай – арпа талкан, буудай талкан, жүгөрү талкан, таруу талкан ж. б.; даярдалышы боюнча кант талкан, май талкан ж. б. деп бөлүнөт. Чала фабрикат катары талкандан ар кыл суюк аш (жарма) жасалат. Айранга, кымызга чалынып да ичилет, сүткө, каймакка же майга көөлөнүп желет. Талкан малчыларга, мергенчилерге жана алыска сапар тарткандарга көпкө сакталышы менен ыңгайлуу азык болгон. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Кыргыз ашканасы
Талып Молдо

Талып Молдо (Ахун аке) Энциклопедиялык билими бар илимпоз-изилдөөчү.alt=Байболот уулу (абду Муталиб) Талып-Ахун аке|thumb|324x324px|Байболот уулу (абду Муталиб) Талып-Ахун акеБайболот уулу (абду Муталиб) Талып-Ахун аке 1855 жылы Жети-Өгүз аймагында төрөлгөн. Ал Чырак айлынын (1905ж.) негиздөөчүсү, кыргыздын алгачкы жазма тарыхчыларынын бири, агартуучу, илимпоз-изилдөөчү, этнограф жана саякатчы. Атасы Байболот ажы өзү арабча окуп, илимден кабары бар, элге кызматы өткөн кадырман айыл башы болуп, уулдарын билим берүү максатында Каракол шаарындагы атыккан молдолордон окуткан. Алардын ичинен Талып-Ахун аке өзгөчө зээндүү чыгып, адегенде араб, кийинчерээк түрк, фарс, уйгур,франсуз, немис,англис,орус, латын тилдеринде эркин сүйлөп жана жазып, өмүрүнүн акыркы жылдарында япон жана кытай тилдерин өздөштүрүп китеп окууга жетишкендигин профессор Алдашев Абдулхай жазып кеткен. Немис тилинде К.Маркстын «Капиталын» окуп чыгып революция мезгилинде карапайым кыргыздарга заман кандайча өзгөрөөрүнө түшүнүк берген, жана газета журналдарды  Баку, Казан, Истанбул, Кашгар,Уфа ж.б. чоң шаарлардан тынымсыз алдыртып тургандыктан коом жаңылыктары менен тааныштырып турган.

    1902-ж Кыргызстан боюнча Караколдо ачылган биринчи элдик китепкананы уюштурууда төрт демөөрчүнүн бирөө жана жалгыз кыргыз болуп, китепкананын фондусуна көптөгөн баалуу китептерди өткөрүп берип,  өмүрүнүн акырына чейин жардам берип, билим очогунан кол үзгөн эмес.

   Талып-Ахун аке  алгачкылардан болуп кыргыз тарыхы, үрп-адаты, оозэки чыгармаларын изилдеген. Кыргыз илимдер академиясында сакталып калган тарихий этнографиялык эмгеги «Кыргыз тарыхы, уруучулук түзүлүшү, түрдүү салттар»- деп аталып, кыргыздын түпкү теги, кыргыз улутунун калыптануу мезгили, Тянь-Шяндык кыргыздардын азыркы аймакка келиши ж.б жөнүндө баалуу маалыматтарды жазган. Ал химия, физика, биология,география, математика, астрономия илимдеринен кабардар болуп, медицинаны да өздөштүрүп, практика жүзүндө колдонуп айылдаштарын даарылаганы, чарчаганда высший математикадан эсепеп чыгарып алаксыгандары   боюнча маалыматтар бар. 

      Жашаган боз үйүнүн керегеси айланта жайылган китептерге толуп, лабараториялык аспаптардын жардамы менен химиялык тажырыйбаларды жасап, реакцияларды жүргүзгөнүн, кийин согуш убагында  Каракол шаарында ачылган биринчи педагогикалык институттун география факультетинин өкүлдөрүнө химиялык лабараториянан куралдарын белек катары бергени далилдейт.

      Ар кыл тармактан билими күчтүү, энциклопедиялык билими бар, өз заманынан кыйла астыда жүргөн акылы, феномен, уникалдуу окумуштуу-Талып Молдо (Ахун-аке) 1949 жылы январь айында 94 жаш курагында дүйнөдөн кайтып, өзү негиздеген Чырак-тамга айлына коюлган.

Категория: Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
"Абит Ахматов" китеби Ахматова Г.А.
Тальвег

thumb|Тальвег.
Тальвег ( – өрөөн жана weg – жол деген маанини берет) – дарыя өрөөнүнүн, аңдардын эң терең жерлерин туташтыруучу топографиялык карталардагы сызык. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
Тальк

thumb|Тальк.
thumb|Тальк.
Тальк – силикаттар классындагы минерал. Химиялык курамы Mg3Si4O10(OH)2. Моноклин системасында кристаллданат. Түссүз, агыш, жашыл сымал. Жумшак. Майланышкандай жылма. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 1. Салыштырма салмагы 2,58–2,83. Ультра негиздүү тоо тектердин гидротермдик өзгөрүүсүнөн жана метаморфизмдин негизинде пайда болот; көбүнчө кремнийлүү доломиттерде кезигет. Тальк резина жана кагаз даярдоодо, медицинада, парфюмерия-косметикада, техникада (айрыкча электр изоляция материалы катары, кургак майлоочу зат), карапа алууда ошондой эле ж. б. өнөр жайда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Минералдар‎
Тамеки (өсүмдүк)

thumb|Тамекинин өсүшү (Nicotiana tabacum).
Тамеки ― өсүмдүктөрдүн ит жүзүмдөр тукумунун уруусу. Бир жана көп жылдык чөп, чанда бадал. Тамекинин 66 түрү Американын мелүүн жана тропик зонасында, Австралия менен Полинезияда кезигет. Көбүндө (айрыкча жалбырагында) уу алколоид – никотин бар. Кадимки тамеки жана махорка чегүүчү тамеки алыш үчүн айдалат. Тамекинин сабагы түз, бийиктиги 1,0–1,5 м, ири жалбырагы сапсыз жана кыска саптуу, сүйрү, кезектешип жайгашат. Мөмөсү – көп уруктуу кутуча. Уругу кара-күрөн түстө, майда, сүйрү. Тамеки жылуу (температура 27–28°С) жана жумшак топурактуу жерде жакшы өсөт. Тамекинин мекени – Түштүк Америка. Россияга 16-кылымда таралган. Тамеки – баалуу техникалык өсүмдүк. Жалбырагынан сигарет, папирос даярдалып, никотин, лимон кислотасы, никотинститусульфат инсектициди алынат. Кургак жалбырагынын курамында 1,9–3,76% никотин бар. Тамекиде 7,5% белок, 10% углевод болот. Тамеки Индия, АКШ, Индонезия, Түркия, Грекия, Болгария ж. б. өлкөлөрдө өстүрүлөт. Кыргызстандын Ош, Талас областтарында Самсун 4–28, Дюбек 44–7, Талгар 25 ж. б. сорттору эгилет. Орто эсеп менен 1 га жерден 15 цден түшүм алынат. Тамеки эгилчү аянт күзүндө 25–27 см тереңдикте коңтормо кылып айдалат. Тамекинин көчөтү парникте өстүрүлөт. Тамеки зыянкечтери: Тамеки трипси тамеки. бити, тамеки үкү көпөлөгү. Илдети: жалган чаңгыл кебер, тамыр кара чириги.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Тамыр

thumb|280px|Chlorophytum comosum.
thumb|280px|Impatiens glandulifera.
thumb|280px|Тамыр.
Тамыр (radix) – сабак-жалбырактуу өсүмдүктөрдүн негизги вегетация органдарынын бири. Ал өсүмдүктү субстратка бекитүү жана андан суу жана азык зат сиңирүү кызматын аткарат. Филогенезде тамыр кургакка чыккан алгачкы өсүмдүктөрдө (риниофиттерде) сабактан кийин тамыр сымал өсүндүдөн пайда болгон. Азыркы тамыр алгач плаун сымалдар жана папоротниктерде пайда болуп, уруктуу өсүмдүктөрдүн тамыры бир топ татаал түзүлүштө. Тамыр урук түйүлдүгүндө эле калыптанып, урук өнгөндө өсө баштап, башкы тамырга айланат. Тамыр учунан узарып, бутактанат. Көп өсүмдүктөрдө негизги жана каптал тамырдан башка көмөкчү тамырлары да болот. Тамырдын учун тамыр калпакчасы каптап турат. Калпакчасынан кийинки бөлүгү 4 зонага (бөлүнүү, өсүү же чоюлуу, сиңирүү же соруу жана өткөрүү же каптал тамырлар) бөлүнөт. Эки үлүштүү өсүмдүктөрдүн тамырында камбий деп аталган меристема тканы калыптанат. Анын клеткалары бөлүнүп, ич жакка ксилеманын, сырт жакка флоэманын клеткаларын пайда кылат. Натыйжада тамыр жооноюп өсүп, экинчи түзүлүшкө өтөт, Алар тамырдын скелетин түзөт. Тамырдын негизги, каптал жана көмөкчү тамырлары жалпысынан тамыр системасын түзөт. Тамыр системасы негизинен эки түрдө: сөңгөктүү жана чачыдай тамыр болуп айырмаланат. Сөңгөктүү тамыр системасында башкы тамыр түйүлдүктүн тамырчасынан калыптанат да, каптал тамырларга караганда жоон жана узун болот. Эки үлүштүү өсүмдүктөргө мүнөздүү. Чачыдай тамыр системасы бүт бойдон бирдей жоондуктагы каптал жана көмөкчү тамырлардан турат. Ал байчечекей, бака жалбырак, бардык бир үлүштүүлөргө мүнөздүү. Сууда өсүүчү жана мите өсүмдүктөрдүн тамыры начар, ал эми кургак жердеги өсүмдүктөрдүн тамыры жакшы өөрчүйт. Кээ бир өсүмдүктүн (эфемерлер) тамыры жер беттеринде жатат, башкаларда (төө тикен ж. б.) жер алдындагы сууга чейин жетет (узундугу 18–20 м), башкалары сууну ар кандай горизонттон алып, универсалдуу (жузгун, сөксөөл ж. б.) болот. Көп өсүмдүктөрдүн тамырлары азык, малга тоют катары, медицинада жана өнөр жайда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Ботаника
Тамыр буттуулар

thumb|Тамыр буттуулар.
Тамыр буттуулар (лат. Rhizopoda) – саркодиялар типчесиндеги жөнөкөйлөрдүн чоң классы. Дене чоңдугу бир нече мкмдан 3 ммге (кээ бир фораминифералардыкы 2–3 смдей) жетет. Кээ бир түрлөрү азыгын кармоочу жана кыймылдоочу органеллалары – псевдоподиялары менен катар убактылуу шапалакчаларды пайда кылат. Көпчүлүк тамыр буттууларда (раковиналуу амёбалар, фораминифералар) раковина түрүндөгү сырткы скелети болот. Экиге бөлүнүү жолу менен көбөйөт, кээ бир фораминфераларда жыныс процесси бар. Тамыр буттуулардын 8 классы (анын ичинде амёбалар жана фораминифералар) деңизде жана тузсуз сууларда, сфагн мамык чөбүндө жана топуракта кеңири таралган, мите түрлөрү да бар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория: Биология