Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чоң багыш

Чоң багыш — кыргыздардын сол канаты тобуна кирген ири уруулардын бири.
 
Өз алдынча уруу катары алгач «Мажму ат-Таварихте» кезигет. С. Абрамзон Чоң багышты кээ бир санжырачылар оң канатка киргизип жүргөнүн белгилеген. Көпчүлүк окумуштуулардын (мис., О. Каратаев) пикиринде Чоң багышэтнониминин келип чыгышы байыркы тотемдик түшүнүккө байланышкан. Бул уруунун негизги бөлүкчөлөрүнө «аекалы», «кандабас», «кулансарык», «бечине» («пичине»), «килет», «кулунчак» ж. б. кирет. В. В. Радлов боюнча «аскалы», «торо», «мачак», «үч тамга», «каңдабас», «кош тамга», «куан-дуан» уруктарынан турган. Чоң багыштар негизинен КЭРдин аймагында (Синьцзян-Уйгур автономиялуу обл.), анча көп эмес бөлүгү Анжиян обл-да (Өзбекстан), Кыргызстандын Ош, Жалал-Абад, Ысык-Көл обл-да турушат.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чонтоев Догдурбек Токтосартович

Чонтоев Догдурбек Токтосартович (10-декабрь 1966-ж. т., Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Дархан кыш.) — географ, география илимдеринин доктору (2014), профессор. КРнын Билим берүүсүнүн отличниги (2014)
 
КМУнун география (1991), юридика (1997) ф-тин бүтүргөн. К. Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинде окутуучу (1991-2002), кафедра башчысы (2002-04), Табиятты колдонуу жана туризм институтунда директор (2004-06), ошол эле жерде декан (2006-07). 2007-жылдан М. Рыскулбеков атындагы Кыргыз экономикалык университетинин менеджмент жана туризм ф-тинде декан, билим берүүнүн сапатын сактоо бөлүмүнүн башчысы. Негизги илимий эмгектери туризм географиясына арналган. 40тан ашуун илимий эмгектин, 3 окуу-методикалык куралдын жана 2 монографиянын автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чомоев Нуридин Абдимажитович

Чомоев Нуридин Абдимажитович (1949-2024)

(21. 7. 1949ж. т., азыркы Кара-Буура району, Мичурин айылы) - генерал-майор (1993).
 
В. И. Ленин атындагы Ташкент жалпы аскердик командалык окуу жайын (1971), M. В. Фрунзе атындагы аскер академиясын (1983), РФ Куралдуу Күчтөрүнүн Гене ралдык штабынын аскердик академиясын бүтүргөн (1996). 78-танка дивизиясынын 369-гвард. мотоаткычтар полкунда взвод, рота командири, штаб башчысы, батальон командиринин орун басары, полк, батальон командири (1971-80). 68мотоаткычтар бригадасынын (Ош ш.) штаб башчысы, командирдин орун басары (1983-86). Ашхабад шаарындагы мотоаткычтар дивизиясынын штаб башчысы (1989-90), КАЧИде (1990-91), КМУда кафедра башчысы (1991-92), M. В. Панфилов атындагы мотоаткычтар дивизиясынын штаб башчысы, командири (1992-94). КР Коргоо миниетринин орун басары (1994-99), КР Куралдуу Күчтөрүнүн башкы штабынын башчысы, Коргоо министринин 1-орун басары (1999-2001). КР Коопсуздук Кеңешинин Катчылыгында Башкы аскер инспектору (2001-02), КР Чек ара кызматынын Башкы штабынын башчысы (2002-03) болуп иштеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чолпонбаев Мукар Шалтакович

Чолпонбаев Мукар Шалтакович (29-март 1950ж. т., Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Өрүктү айылы) - коомдук ишмер, КР Жогорку Кеңештин төрагасы (1995-96), юстициянын 3-класста мамлекеттик кеңешчиси, КРдин эмгеги сиңирген юристи.
 
1976-ж. КМУну бүтүргөн. Фрунзе шаарындагы 1-Май районунун прокуратурасында тергөөчү, Кыргыз транспорт прокуратурасында улук тергөөчү, Кыргыз ССРинин башкы прокурорунун алдында өзгөчө иштер боюнча тергөөчү (1976-84). Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун юридикалык бөлүмүнүн башчысынын орун басары, бөлүм башчысы (1984-91), Чүй обл. юстиция башкармалыгынын начальниги, КР Президентинин аппаратында бөлүм башчы (1991-93), КРдин юстиция министри (1993-95), И. Арабаев атындагы КМУда кафедра башчысы. КР Жогорку Кеңештин депутаты (Кыргыз ССР Жогорку Советинин 12-чакырылышы жана КР Жогорку Кеңешинин 1-чакырылышы), «Мекеним-Кыргызстан» кыймылынын (2005) уюштуруучуларынын жана жетекчилеринин бири.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чолпон-Ата таш бетиндеги сүрөттөр

Чолпон-Ата таш бетиндеги сүрөттөр - коло доорунан орто кылымга чейинки доорго таандык ташка чегилген сүрөттөр.
 
Чолпон-Ата шаарынын түндүк чет-жакасынан Күнгөй Ала-Тоосунун этегине чейинки аймакта жайгашкан. Бука, ит, жолборс, каман, жаачы, коён, төө, эчкилердин, бугулардын, уруулук эн тамга, ошондой эле сактардын кылычынын (акинак) сүрөттөрү кездешет. Алар гранит таштардын капталдарына тартылган. Петроглифтер тууралуу алгачкы кабарды 19-кылымдын аягында В. В. Бартольд жана С. М. Дудин маалымдаган. 1987-88-ж. археологдор Д. Ф. Винник, Г. А. Помаскина (1975), Я. А. Шер (1980) жана Кемеров университетинин археол. изилдөө экспедициясы, 2010-13-ж. археологдор Т. Чаргынов, К. Ташбаева, О. Солтобаевдер Түштүк Корея археологдору менен бирдикте изилдеген. 1990-ж-дан сүрөттөрдү сактап калуу максатын, да калыбына келтирүү иштери башталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Чокубаев Ашыр

Чокубаев Ашыр (4. 12. 1947-ж. т., Ош обл., Өзгөн ш.) – драма жана кино артисти, КРдин эл артисти (1994).
 
1966-69-ж. Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтунда (ВГИК, Б. А. Бабочкинден таалим алган), 1972-78-ж. Ташкенттеги көркөм-театр институтунда окуган. 1969-72-ж. «Кыргызтелефильм» киностудиясында иштеген, 1970-2002-ж. Т. Абдумомунов атындагы Кыргыз академиялык драма театрында актёр, ошол эле мезгилде театрдын алдындагы окуу жайында актёрдук чеберчилик жана фехтование боюнча окутуучу болуп эмгектенген. Театрда көп кырдуу образдарды жараткан; Парис (У. Шекспир, «Ромео жана Жульетта»), Агностос (Г. Фигерейдо, «Эзоп»), Анучкин, Ноздрёв (Н. Гоголь, «Үйлөнүү», «Өлүп тирилгендер»), Алексей (В. Вишневский, «Оптимисттик трагедия»), Калыгул (Ж. Садыков, «Сейтек») ж. б. М. Байжиевдин «Он экинчи күн»; Б. Ибраев менен бирге «Ар бир үйдө майрам», «Кыз-күйөө», М. Рыскулов атындагы Нарын обл. музыкалык драма театрында Ж. Садыковдун «Манастын уулу Семетей», «Сейтек» ж. б. спектаклдерди койгон. Кинодо аткарган көрүнүктүү ролдору: Топчубек («Токтогул», «Ленфильм», 1958), шляпачан киши («Парижге сапар», 1968), Кудре («Талаадагы куугун», 1979), Ашыр-подводник («Торпедочулар», «Мосфильм»), Асан («Алтын күз», 1980), Касен («Ак илбирстин тукуму», 1984), Келдибек («Махабат дастаны», 1985); Яцек-баатыр («Батыр-Баян», «Казакфильм», 1993), Бурят («Голгофагачыгуу», 2003), Султан-вали («Көчмөн», 2005), Сапарбек («Китеп», 2013), Эмир Музафар («Курманжан Датка», 2014) ж. б. Эл аралык кинофестивалдардын лауреаты. 100дөн ашык теле-радио спектаклдерде ойноп, котормолорду үн менен коштойт. Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чокоев Эрик Сатаркулович

Чокоев Эрик Сатаркулович (7. 4. 1953-ж.т., Ош ш,16. 10. 2003, Бишкек) - физика-математика илимдин доктору (1996), проф. (1997).
 
Ленинград мамлекеттик университетин жана КМУну (1977), СССР ИАнын П. Н. Лебедев атындагы физика институтунун аспирантурасын (Москва, 1981) бүтүргөн. 1981жылдан СССР ИАнын ФИде изилдөөчү (Москва), Кыргыз ССР ИАнын Физика жана математика институтунда кенже, улук илимий кызматкер, КУУда улук окутуучу, 1986-жылдан кафедра башчысы, 1996-жылдан проф. болуп эмгектенген. Физика жана кванттык электроника боюнча адис. 140дан ашык илимий эмгеги, а. и. 3 окуу куралы жарык көргөн жана 11 автордук күбөлүктүн ээси.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Кайдуу уулу Чоко

Чоко Кайдуу уулу (болжол менен 1855/56, Ысык-Көл өрөөнү - 1914/15, Ат-Башы өрөөнү) - сарыбагыш уруусунан чыккан ири манап.
 
1870-80-ж. Верный (азыркы Алматы) шаарындагы эркектер гимназиясын бүтүргөн. Көптөгөн эскерүүлөрдө Ч. билимдүү, түз сүйлөп-түз жүргөн, бирөөгө катуу айтпаган, акылдуу адам болгону айтылат. Болуштук түзүү, болуштарды шайлоо, жер чектерин ажыратуу, жерди мамлекеттик менчикке өткөрүүдөгү кемчиликтерди сынга алган. Анжиян көтөрүлүшүнөн (1898) кийин жергиликтүү калктын ичинен кооптуу деп саналгандардын тизмесине кирип, Оренбург губерниясына көчүрүлгөн. Кайтып келгенден кийин саясий иштерге аралашууну токтотуп, негизинен жөнөкөй аласа-бересе маселелерин чечип, аш-тойлордо кеңеш берип калган. Чоң аштардан Бекчоро Байтерек уулу (1911), Шабдан баатырдын (1913) аштарын башкарган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чокморов

Чокморов, мурдагы Чоң Таш - Чүй облусунун Аламүдүн районундагы кыштак.
 
Таш-Дөбө айыл аймагына караштуу. Байтик өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 1118 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Лебединовка кыштагынан 34 км түштүк-батыш тарапта. Пишпек т. ж. бекетинен 19 км. Кыштак 1930-ж. орношкон. 

Калкы 800 (2011); негизги чарба дыйканчылык. Мектеп, китепкана, ФАП бар. Кыштакта СССР эл артисти, сүрөтчү, киноактёр С. Чокморов (кыштак анын ысмынан аталган) жана мамлекеттик коомдук ишмер С. Бегалиев туулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Таш-Дөбө айыл аймагы
Категория:Кыштактар
Категория:Кыргызстан
Категория:География
Чойбеков Сооронбек

Чойбеков Сооронбек, Сологой ырчы Сооронбек (1908, Талас обл., Киров району, Чымкент айылы - 1985, ошол эле жер) - төкмө акын, обончу, комузчу.
 
1930-жылдары Кыргыз филармониясында, кийин III Интернационал колхозунун башкармасы болуп иштеген. 1938-ж. Фрунзе шаарындагы педагогика окуу жайына кирип, бүтөр жылы согушка кетет. Согушта оор жарадар болуп, бир колунан ажырап, 1944-ж. туулган айылына келген. 1947-68-ж. колхоздун башкармасы, Чаткалдагы жол бөлумүнүн начальниги, бригадир болгон. 1930-жылдардан баштап эле ырчы, комузчу, обончу катары таанылган. 14 жашында Токтогул менен учурашып ырдаган. Кийин казактын Бегалы деген ырчысы менен айтышып жеңип алган. Анын ырчылык өмүрү Октябрдын жеңиши, кыргыз жергесинде Совет бийлиги орногон жылдары башталган. «Спутник айга конгондо», «Бактылуу менин кыргызым», «Таластын калкы дүркүрөп», «Кыргыз элим», «Аялдарга», «Жеңелерге», «Чабан келинге», «Ким сулуу» ж. б. лирикалык ырлары бар. «Адырга чыккан четиндей», «Ошондой сулуу бир болсо», «Өмүрдүн өткөндөгү убагынан», «Карыя чабандын сөзү», «Сагынгандан» өңдүү обондуу ырларды жараткан. 0. эле «Аралашма», «Ак куу менен мерген», «Үч кайрык» өңдүү күүлөрдү да чыгарган. Ал Айдараалы, Алымкул, Осмонкулдан таалим алып, алар менен алым сабак ырдашкан. Ч. айтуучу катары да белгилүү. Анын айтуусундагы «Нарикбай» поэмасы «Эл адабияты» сериясынан жарык көргөн. Кол жазмалары КР УИАнын Кол жазмалар фондунда сакталып турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чойбалсан Хорлогийн

Чойбалсан Хорлогийн ((моңголчо Хорлоогийн Чойбалсан) 8. 2.1895, Цин, Сэдэн-хан аймагы, Ачит-ван кошуну - 26. 1. 1952, Москва (сөөгү Улан-Батор шаарына коюлган)) - саясий жана коомдук ишмер; Моңгол Элдик революциялык партиясын уюштуруучулардын бири, МЭРдин Маршалы (1936), эки жолку баатыры (1941, 1945). Орус жана монгол тили боюнча мектептен (1912-14), Иркутскидеги мугалимдер институтунан (191417), Москвадагы аскер академиясынан (1923-24) билим алган.
 
7 жашынан тибет тилин үйрөнүп, 1910-ж. Ургага (азыркы Улан-Батор) келип, жумушчу болуп иштеген. 
Монгол Элдик революциясы жеңгенден (1921) кийин, Монгол Элдик революциячыл армиясынын башкы командачысы (1924-1929, 1937-1952), Монгол мамлекеттик кичи хуралынын президиумунун төрагасы (1929-1930), Тышкы иштер (1930), Мал-чарба жана жер иштетүү (1931-1935), Ички иштер (1936-1939) министри, өкмөт (Элдик Министрлер советинин жана Министрлер советинин төрагасы) башчысы (1939-1952) болуп иштеген. Кызыл Армия менен бирдикте Японияга каршы Халхин-Гол операциясына катышкан. 1956-ж. И. Сталиндин жеке керт башына сыйынуучулук сыяктуу саясий процесстерге байланыштуу катуу сынга кабылган. Советтик Союзунун 2 Ленин, 2 Кызыл Туу, Монголиянын 4 Сухэ-Батор, 5 Күжүрмөн Кызыл Туу ж. б. ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чодураев Темирбек Макешович

Чодураев Темирбек Макешович (3. 1. 1956ж. т., Нарын обл., Ат-Башы району, Ача-Кайыңды кыш.) - географ, география илимдин доктору (2007), проф. (2013). КМУнун география ф-тин бүткөн (1979).
 
Кыргыз ССР ИАнын Геология институтунда инженер, кенже илимий кызматкер (197983). 1983-87-ж. СССР ИАнын Суу проблемалары институтутунун аспиранты. 1988-92-ж. ОшМУда окутуучу, ага окутуучу, доцент. 1992-96-ж. КМУда, 1996-97-ж. БГУнун География ф-тинде кафедра башчысы, 1997-2005-ж. декан, 200507-ж. КМУда (И. Арабаев атындагы) проректор, 2007-10-ж. 1-проректор, 2010-жылдан ошо эле университеттин алдындагы Экология жана туризм интунун директору. «Кан» (ПРООН, ГЭФ, ПМГ) жылуулук системасын ишке ашыруу (2002) жана биогаз менен бирдикте мештердин эффективдүүлүгүн жогорулатуу жана үилөрдү жылуулоо долбоорунун жетекчиси (2003). Ал 1994-жылдан Кыргызстандагы «Табият» экология кыймылынын, 2012-жылдан география боюнча илимий иштерди жактоо кеңешинин төрагаеы. Кыргызстандын География коомунун вице-президенти (2010). Ч-дын 100дөн ашык илимий эмгектери (а. и. 5 монография, 2 окуу китеби, 3 окуу колдонмолору) жарык көргөн. К. Карасаев атындагы сыйлыктын лауреаты (2005). Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чогори

thumb|Чогори
Чогори, Годуин-0 стен, Дапсанг Кара-Корум тоо системасындагы бийик чокулардын бири.
 
Бальторо кырка тоосунда Кашмир (Индия) менен Кытайдын чек арасында, Гималайдын түндүк-батышында жайгашкан. (бийиктиги (8611 м ) боюнча Жомолунгмадан кийинки 2-чоку. Ири мөңгүлөр (Балторо ж. б.) бар. Чокуга алгачкы жолу 1954-ж. 31-июлда итал. альпинисттер, 1986-ж. аялдардан алгачкылардан поляк Ванда Руткевич, 1996-ж. орус альпинисттери (Иван Душариндин жетекчилиги астында) чыккан. 2008-жылдын ортосуна чейин 284 адам (а. и. 66сы набыт болгон) чокуну багындырган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Чокулар
Чмырь Петр Яковлевич

Чмырь Петр Яковлевич (18.11.1925, Казакстан, Семей обл. - 17.09.1976, Чүй облусу, Сокулук району) - механизатор, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1971). Кыргыз ССРинин мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976).
 
Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. 1960-ж. Фрунзе айыл чарбасы техникумун бүтүргөн. Эмгек жолун Сокулук районундагы Кант кызылчасы боюнча селекдия станциясында иштеп баштаган (1934-жылдан). 1945-50жылдары бригадирдин жардамчысы, 1953-жылдан бригаданын жетекчиси болгон. 1970-ж. ал жетектеген бригада кант кызылчасынын ар гектарынан 555 цден, жүгөрүдөн 470 цден түшүм жыйнаган. Эки Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Читтагонг

thumb|Читтагонг
Читтагонг - Бангладештин түштүк-чыгышындагы шаар.
 
Читтагонг облусунун адм. борбору. Бенгал булуңуна жакын (15 км аралыкта) жайгашкан. Карнапхули д-ндагы өлкөнүн башкы порту (жылына 15 млн т жүк ташылат). Калкы 3,9 млн (2010). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Ири өнөр жай борбору. Металлургия, машина куруу (кеме куруу жана оңдоо, электр-техникалык ж. б.), металл иштетүү, нефть ажыратуу, текстиль (жут, кебез-кездеме), химиялык, тамак-аш, цемент, фармацевтика ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, Кадами-Мубарак (12-к.) жана Жами (17-к.) мечиттери бар. 1-кылымдан белгилүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Бангладеш
Чита

Чита — Орусия Федерациясындагы шаар, Чита облусунун административдик борбору.
 
Чита дарыясынын Ингода дарыясына куйган жеринде жайгашкан. Калкы 333 миң (2024). Жолдор тоому, темир жол бекети жана аэропорту бар. Энергетика, машина куруу, металл иштетүү, жыгаччылык, эмерек, жеңил, тамак-аш, курулуш материалдар ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Шаардын чегинен көмүр казып алынат. ЖОЖ (а. и. мед. академия), ИИИ, театр, музей (а. и. A. К. Кузнецов атындагы край таануу), тарыхый-маданий эстеликтер ж. б. бар. 1653-ж. негизделип, 1851-жылдан шаар макамын алган. Читага 1826-30-ж. декабристтерди сүргүнгө айдаган. 1920-22-ж. Ы. Чыгыш Респ-нын борбору болуп турган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары
Чирик

Чирик
 
1) өсүмдүк организминин мите козу карын жана бактериялардын таасиринде бузулуусу. Анда клетка аралык органикалык заттардын, клетка кабыгынын, клеткадагы заттардын (мис., клетчатка ж. б.) жарым жартылай минералдашуу процесси жүрөт. Ошондой эле өсүмдүк тканы менен клеткалары ажырап (мецерацияланып), клетка,ткань жана органдарынын функциясы бузулат же такыр токтойт. Өсүмдүктүн жалбырагы, гүл бүчүрү, мөмөсү, түймөгү, азык тамыры, тамыры жана сөңгөгү чирийт;
 
2) өсүмдүктүн чирүү процесси менен мүнөздөлүүчү илдеттеринин аталышы. Илимий-өндүрүштүк практикада этиол.
 
Чирик (чирүү процессинин козгогучтары боюнча) жана өсүмдүк өстүрүүдөгү Чирик (жабыркаган органы) болуп бөлүнөт. Этиол. классификация боюнча мите козу карын жана бактериялар пайда кылган Чириктер чарбага өтө чоң зыян келтирет. Козу карын пайда кылуучу Чирикке ботридиоздор (картошканын, беденин, тамекинин, кене дандын, бакча өсүмдүктөрүнүн, күн караманын ж. б-дын боз Чириктери), еклеротиниоздор (жер жаңгак, күрүч ж. б-дын Чириктери), фузариоздор (картошка түймөгүнүн, күздүк буудайдын тамырынын Чириктери ж. б.), ризопиоздор (кене дандын жана гозо буласынын кара Чириги, мөмө-жемиштердин кара кебер Чириги ж. б.), питиоздор (картөшкө түймөгүнүн суулу Чириги ж. б.) - коллитотрихоздор (кызыл өрүк, айва, чие, алмуруттун ачуу Чириги), аспергилездор (пияз, сарымсак ж. б-дын кара Чириктери) ж. б. Ошондой эле бактериялар пайда кылган Чириктер да өтө зыяндуу. Аларга картөшкөнүн күрөн жана былжыр, жашылчанын былжыр Чириктери, тамеки сабагынын Чириги, түстүү капустанын Чириктери кирет. Мындай Чириктер өсүмдүктү эрте соолутуп, чоң зыян келтирет. Каршы күрөшүү чараларына өсүмдүктүн өсүүсүнө жагымдуу шарт түзүү, жабыркаган осүмдүктүн калдыгын дароо тазалоо, пестицид чачуу, түшүмдү өз учурунда жыйноо, өсүмдүктөн алынган продуктуларды туура сактоо кирет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ботаника‎
Чимирик

Чимирик - айлануу мезгилинде бир гана таянуу чекитинде туруктуулугун сактаган нерсе.
 
Тез айланган Чимирик жыгылбайт, бирок акырындык менен сүрүлүүдөн өздүк айлануусунун бурчтук ылдамдыгы азаят. Айлануу ылдамдыгы анча чоң эмес болгондо, Чимириктин огу тигинен спирал сымал четтей баштайт жана акырында Чимирик жыгылып, айлануусун токтотот. Чимирик - бул көптөгөн навигациялык приборлордун маанилүү элементи болгон гироскоптун жөнөкөй мисалы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Буюмдар
Чилиликтер

Чилиликтер (өздөрүн чиленьос деп аташат) - Чилинин негизги калкы.
 
Ошондой эле Аргентина, Америка, Европа, Австралия ж. б. өлкөлөрдө да жашашат. Жалпы саны 16,8 млн киши, а. и. Чилиде 11,4 млн (2008). Испан тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери - негизинен католиктер, протестанттар да бар. Чилиликтер үч негизги элден турат: испан тилдүү Чилиликтер (калктын 60% ин түзөт); Европа, Азия жана Америка өлкөлөрүнүн иммигранттары жана алардын тукумдары (саны 600 миңге жетет); индейлер (калктын 4% ин түзөт). Чилиге 16-18-кылымда басктар, галисийлер, испандыктар ж. б., 19-20-кылымда Италия, Франция, Германия, Хорватия өлкөлөрүнөн жана Британ а-нан иммигранттар (негизинен испандыктар, италяндар, немецтер жана югославдар), ошондой эле араб-палестиналыктар көчүп келип отурукташкан. Мындан тышкары Чилиде еврейлер, швейцардыктар, гректер, голланддар жамааты бар. Ч. тоо-кен жана кайра иштетүү өнөр жайларында, мал чарбачылыкта, дыйканчылыкта жана токой чарбасында иштешет.

Диаспоралары 
 Чили — 18,175,016 Estimación de personas extranjeras residentes habituales en Chile al 31 de diciembre 2019Estimaciones y proyecciones 1992–2050, país (base 2017)
Жалпы диаспора 1,037,346 
 Аргентина — 439,582Segundo Registro de Chilenos en el Exterior
 АКШ — 138,969
 Испания — 106,060
 Швеция — 56,138
 Канада — 45,190Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables
 Австралия — 37,608
 Франция — 30,325
 Бразилия — 26,039
 Венесуэла — 23,296
 Германия — 19,702
 Италия — 3.199
 Норвегия — 10,083
 Улуу Британия — 9,000
 Португалия — 8,400
 Мексика — 6,404Chile - Emigrantes totales
 Нидерланд — 4,413
 Жаңы Зеландия — 2,959
 Дания — 2,522
 Түштүк-Африка Республикасы — 1,000

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Чилиликтер (орусча)
 Чилиликтер-Түштүк Американын көп кырдуу калкы (орусча)

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Чили элдери

Категория:Неороман элдери
Чили архипелагы

thumb|Чилоэ аралы 
Чили архипелагы - Чилинин түштүк-батыш жээктеринде жайгашкан Тынч океан аралдарынын жалпы аты.
 
Ири аралдары: Чилоэ, Уеллингтон, Санта-Инес ж. б. Жер титирөөлөр (1960-ж. эң катуу) болуп турат. Жалбырагы күбүлмө жапалак түштүк бук токою, саздак шалбаа өсүмдүктөрү өсөт. Жыгаччылык өнүккөн. Балык кармалат. Башкы шаары жана порту - Анкуд (Чилоэ а-нда).

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар‎
Категория:Чили
Чийне

Чийне – чөп, саман ж. б. ташууда колдонулуучу айыл чарба шайманы.
 
Жоондугу 10-15 см, уз. 3-4 м эки жыгачтын ичке башы муунакталып, жип байланат да, токумдун үстүнө арта салынат. Анын үстүнөн аркан менен чытырата тартылып, унаанын белине эки-үч ирет оролуп бекемделет. Чийненин эки жаагына туурасынан 56 жыгач бекитилет. Чөп, саман ж. б. жүк жүктөлөт. Чийне жеңил сүйрөлүп, жүк көп батышы үчүн, анын жерге сүйрөлүүчү башын шылый чаап, жүк шыпырылбас үчүн алардын үстүнө 1 мче тикесинен таяк орнотулуп, туура жыгач менен бекитилет. Араба, трактор, машина жүрүүгө мүмкүн болбогон тоолуу аймактарда Чийне азыр да колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Айыл Чарба