Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кара-Көл кою

thumb|Кара-Көл кою.
thumb|Кара-Көл кою (Козу).
Кара-Көл кою – куйруктуу, кылчык жүндүү кой породасы. Кара-көл кою – байыркы порода. Борбордук Азия эли жергиликтүү койду улам тандоо жолу менен чыгарган. Негизинен көрпө алуу үчүн багылат. Кара-көл коюу кум чөлдүү ысык шартка байымдуу келип, жыл бою жайытта асыралат. Козусунун өңү кара (80%), боз, күрөң, сур түстө болуп, улам чоңойгон сайын жүнү кубарып, башы, шыйрагы кара бойдон калат. Жаңы туулган козуларынын жүнү тармал болуп, чоңойгондо жанып кетет. Кочкорлору чагарак мүйүздүү, соолугу токол. Кочкорунун тирүүлөй салмагы 55–75 кг, соолугунуку 45–50 кг. Жүнүнүн узундугу 30 смге чейин жетет. Жылына эки жолу кыркылып, кочкорунан 3,5–3,8 кг, соолугунан 2,0–2,2 кг жүн алынат. Жүнүнөн кездеме жана килем токулат. Асыл тукум Кара-көл коюу азыр Украина, Өзбекстан, Түркмөнстан, Казакстанда, ошондой эле Афганстанда, Иранда асыралат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Мал чарбачылыгы
Кара көсөө

thumb|Жүгөрү & Ustilago maydis.
Кара көсөө (лат. Ustilaginales) – базидиомицеттер классына кирүүчү мите козу карындардын катары. Козу карынчасы (плодовое тело) жок, спора пайда кылуу менен өөрчүйт; ошол мите козу карындар пайда кылуучу өсүмдүк илдети.

Бул илдетке өсүмдүктүн жалбырак, сабак, машак жана башка органдары бүт бойдон же бир бөлүгү чалдыгат. Ал айыл чарбасына көп зыян келтирет. Дүйнөдө кара көсөө илдетин пайда кылуучу көптөгөн мите козу карындар белгилүү. Анын кээ бири өсүмдүктүн белгилүү гана түрүн (сулу, буудай, жүгөрү) жабыркатат. Буудай, кара буудай жана башка өсүмдүктөрдүн кара көсөөсү өзгөчө зыяндуу. Алардын сабагы менен кошо өсөт, гүлүнүн мөмөлүгүнө жеткенде жипчелери каралжын кара көсөө спораларына ажырайт. Жерге түшкөн спорадан 4 споралуу базидия пайда болот. Алар эки-экиден биригип, диплоиддүү абалында кайрадан дан өсүмдүктөрүнүн өсүндүлөрүнө жармашат. Кара көсөө козу карындары келтирген зыяндарына жараша бир нече типке бөлүнөт. Алардын кээ бири өсүмдүк топуракта өнүп жатканда, айрымдары өсүмдүк баш алганда же бышып калганда, кээси вегетация мезгилинде зыянга учуратат. Каршы күрөшүү чаралары: өсүмдүктүн кара көсөөгө жана башка илдетке чыдамдуу сортторун чыгарып, өндүрүшкө киргизүү; жогорку агротехниканы колдонуу, өз убагында сээп, минералдык жана органикалык жер семирткичтер менен азыктандыруу; которуштуруп эгүү тартибин сактоо; тоңдурманы терең айдоо жана башка. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:козу карындар
Кара-Кум чөлү

thumb|Кара-Кум чөлү.
thumb|Кара-Кум чөлү.

Кара-Кум чөлү, Түркмөн Кара-Куму – Борбордук Азиянын батышындагы кумдуу ири чөл. Негизинен Түркмөнстандын аймагында. Табигый чеги даана эмес; түндүк-батышынан жана түндүгүнөн Сары-Камыш ойдуңу, түндүк-чыгышынан Аму-Дарыянын өрөөнү, түштүгүнөн жана түштүк-чыгышынан Карабиль жана Бадхыз дөңсөөлөрү, түштүгүнөн Копетдагдын этегиндеги түздүктөр, батышынан Батыш Узбойдун кургак нугу, Кичи Балкан тоолору менен чектешет. Аянты 350 миң км2. Рельефинде Уңгуз Кара-Кум чөлү же Уңгуз платосу, Түзөң (Түштүк) же Борбордук жана Түштүк- Чыгыш Кара-Кум (деңиз деңгээлинен бийиктиги 450 мге чейин) чөлдөрү өзгөчөлөнүп турат. Түзөң жана Уңгуз Кара-Кум чөлдөрүнүн ортосунда Уңгуз оёңу жайгашкан. Түштүк-Чыгыш Кара-Кум чөлүндө Келиф Узбоюнун кургак нугу бар. Рельефинде кум жалдары басымдуу; жылаңач бархандар да бар. Унгуз Кара-Кум чөлүнүн айрыкча анын батыш бөлүгүнүн рельефине бийик (75 мге чейин) жана узун (20 кмге чейин) жалдар – кырлар мүнөздүү. Кумдуу, түштүгүндө кум дөбөлүү чөлдөргө өтөт; такыр жерлердин тегерегинде эшилме кумдуу бархандар да кездешет. Кара-Кум чөлү негизинен Аму-Дарыянын алгачкы кумдуу чөгүндүлөрүнөн, түштүгү Тежен жана Мургаб дарыясынын шиленди чөгүндүлөрүнөн түзүлгөн түздүк. Күкүрт (Дарваза), газ (Дарваза-Зеагли, Очок, Байрам-Али), мунай кендери бар.

thumb|Кара-Кум каналы (1992).

Климаты кескин континенттик, кургакчыл. Январдын орточо температурасы түндүгүндө –5°C, түштүгүндө 3°С айрым жылдары–30°Сге чейин төмөндөйт; июлдуку 28–34°С. Абанын суткалык амплитудасы 50°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 60–150 мм. Дарыялары (анын ичинде Тежен менен Мургабда) кумга сиңип кетет. Кыртыш сууларына бай. Өсүмдүк өскөн кумдарында бозомук-күрөң топурак, оёң жерлеринде шор баскан жерлер жана такырлар бар. Жазында бархандардан башка жерлерин эфемер жана эфемероид өсүмдүктөрү каптап калат. Кум өлөң чөбү, бадалдардан алтыгана, ак жана кара сөксөөл, кум акациясы, чекенде, төө куйрук, бархандарда кандым, черкез жана башка өсөт. Чөл жайыт катары пайдаланылат. Калк көбүнчө оазистерде жана Аму-Дарыя, Тежен, Мургаб дарыясынын өрөөндөрүндө отурукташкан. Түштүк бөлүгүнөн Кара-Кум каналы өтөт. Табигый ландшафтын коргоо максатында Репетек, Бадхыз коруктары уюшулган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Чөлдөр‎
Категория:Түркмөнстан
Категория:Өзбекстандын географиясы‎
Кара куурай

thumb|upright|Cannabis sativa.
Кара куурай (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн кара куурайлар тукумунун уруусу. Бир жылдык чөп. Жаш кара куурайдын сабагы жумуру, жумшак жана түктүү. Бийиктиги 0,5–4 м, жоондугу 8–30 мм. Өзөк тамырлуу. Жалбырагы жазы, түсү көк, жашыл. Шыпыргы сымал топ гүлү негизги жана каптал бутакта жайгашат. Кара куурайдын вегетация мезгили 65–70 күндөн 140–160 күнгө чейин. Уругу топурактын температурасы 8–10°Сде өнүп, 20–25°С температурада жакшы өсөт. Кара куурайдын данында тамак-ашка, техникада пайдаланылуучу 30–35% май бар. Индия, Иран, Түркия жана башка өлкөлөрдө май жана нашаа алуу үчүн эгилет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Карама-каршылык

Карама-каршылык (формалдык логикада) – бири экинчисин жокко чыгаруучу кош пикирдин болушу (ой-жүгүртүүдө, текстте, теорияда). Карама-каршылык аны пайда кылган ой жүгүртүүнүн логикалык каталыгын же ошол ой жүгүртүүгө таяныч болгон негиздердин сыйышпастыгын көрсөтөт. Мындай жагдай Карама-каршылыкка алып келүү аркылуу төгүндөөдө жана кыйыр далилдерде көп пайдаланылат. 
Категория:Философия
 Балык 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кара-Тоо

thumb|Кара-Тоо
Кара-Тоо — Казакстандын Жамбыл жана Кызыл-Ордо облусунун аймагында жайгашкан Теңир-Тоонун түндүк-батыш тармагы, Сыр-Дарыя, Чүй, Талас дарыя алаптарынын суу бөлгүчү.

Узундугу 420 км. Эң бийик жери 2176 мге чейин (Бессаз чокусу). Сланец, кумдук, акиташ теги жана доломит тоо тектеринен турат, карст формалары өрчүгөн. Кыры жайпак, капталдары тик. Орто бийик тоо рельефи басымдуу. Капталдарында бетеге-тулаңдуу талаа басымдуу; ксерофит өсүмдүктөрү кездешет. Тоо өрөөндөрүнө тугай токойлору жана бадалдары мүнөздүү. Полиметалл рудалары (Мыргалым-Сай, Кен-Тоо, Ачы-Сай), фосфорит кендери (Кара-Тоо фосфорит бассейни) бар.

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Казакстан географиясы
Кара-Үңкүр өрөөнү

Кара-Үңкүр өрөөнү — Батыш Теңир-Тоодо. Бабаш-Ата, Исфан-Жайлоо кырка тоолору менен Фергана тоо тизмегинин аралыгында жайгашкан. Негизинен Базар-Коргон районунун, төмөнкү бир аз бөлүгү Ноокен районунун аймагында. Жалпы узундугу (Күрөбөстүн башынан Кыргызстандын чек арасына чейин) 100 км, жазылыгы 8–12 км. Таманынын деңиз деңгээлинен бийиктиги 600–1400 м. Ооз тарабы (түштүк-батышы) жайык (70 кмге чейин), улам жогорулаган сайын (түндүк-чыгышты карай) кууштап, тектирлүү. Чарбак кыштагы тушта эки айрыкка – Кызыл-Үңкүр жана Арстанбап өрөөндөрүнө бөлүнөт. Өрөөндүн төмөнкү бөлүгү мезозой-кайнозойдун жана антропогендин конгломерат, кумдук, чопо, шагыл таш, кумдуу чопо тектеринен туруп, байыркы жер көчкүлөрдүн басымдуулук кылган аймагы, жогору жагы юра карбон, девон жана бор мезгилдеринин тоо тектеринен турат. Өрөөн аркылуу Кара-Үңкүр (Тентек-Сай) суусу агат. Климаты жер ортолук деңиздик. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы –3°...–17°C, жайы төмөнкү бөлүгүндө кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, 15– 24°C. Жылдык жаан-чачыны 400–1000 мм, көбүнчө кыш, жаз мезгилдеринде жаайт. Түзөң бөлүгүндө күңүрт боз, айрым жеринде шалбаасаз, орто бөлүгүндө кара күрөң, жогору жагында тоо-шалбаалуу кара топурак басымдуу. Кара-Үңкүр өрөөнүнө эфемер-шыбактуу кургак талаа (800–1800 м бийиктикте), бийик чөптүү бадалдуу талаа (1300–1800 м), шалбаалуу, жаңгак-жемиштүү токой (1800–2600 м), субальп (2600–3200 м), альп шалбаасы (3200–3500 м) мүнөздүү. Дүйнөдөгү жаңгак мөмө-жемиш токоюнун эң зор аянты өрөөндүн ландшафтына ажайып кооздукту берип турат. Рекреациялык мааниси да зор. Пахта, тамеки, жашылча-жемиш, тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жогорку бөлүгү жайытка жана чабындыга пайдаланылат.Өрөөндүн төмөнкү жазы бөлүгүндө айыл-кыштактар жана айдоо аянттары жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Өрөөндөр‎
Карачи

thumb|Карачи.
Карачи – Пакистандын түштүгүндөгү шаар. Синд провинциясынын административдик борбору. Инд дарыясынын дельтасында жайгашкан. Калкы 12,5 млн (2008); темир жана автомобиль жолдордун ири тоому. Эл аралык аэропорту бар. Башкы деңиз порту (жылына 25 млн тоннага чейин жүк ташылат). Алгач балыкчы белуждардын тургун жайы болгон. 1959-жылга чейин Пакистандын расмий борбору болуп келген. Карачиде фонд биржасы, машина куруу, (анын ичинде Япониянын «Toyota», Американын «General Motors» жеңил автомобилдерин чогултат), металл иштетүү кара металлургия, нефть ажыратуу, химиялык, текстиль, кеме куруу жана ремонттоо жана башка өнөр жай ишканалары, азот жер семирткичин чыгаруучу завод иштейт. Химиялык өнөр жай (упаковкаларын чыгарат) өнүккөн. Ак сарайы (1865, учурда китепкана), соборлор, чиркөөлөр, мавзолей, мечиттер сакталган. Университет, институттар, Илим изилдөө институттары, Аскер-деңиз академиясы, жогорку окуу жайлардын бир нече кампустары, музейлер, театрлар, китепканалар жана башка бар. Карачиге жакын жерде заманбап өнөр жай зонасы «Текстиль шаары» (негизинен кебез-кездеме, боёочу каражаттар, тигилүү кийимдер чыгарылат) уюштурулууда. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Пакистан
Категория:Шаарлар
Кара-Шоро өрөөнү

Кара-Шоро өрөөнү – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталындагы бийик тоо өрөөнү, капчыгай, жайлоо, кооз жер. Өзгөн районунун аймагында. Оштон 130 км, Жалал-Абаддан 110 км, Өзгөндөн 75 км аралыкта. Капчыгайдын таманы анча жазы эмес. 2100–2300 м бийиктикте жатат. Чыгыштан батышка 26 кмге созулат; туурасы 5–6 км. Каптал капчыгайлары (Чабай, Качыралы-Төр, Чоң жана Кичи Кулубек, Аксур) кокту-колоттуу келип, кыска.

Климаты континенттик. Декабрь–февраль айлары ызгаардуу (–15... –20°С), жайы жылуу (12–15°С). Жылдык жаан-чачыны 1000 ммге чейин. Жайылмаларда жана тоо этектеринде тал, терек, кайың, долоно, табылгы карагат, шилби, жылгын, ит мурун, ыргай жана башка өсөт. Тоо капталдарына арча-бадал аралашкан бийик чөптүү шалбаа (2900–3000 мге чейин), субальп жана альп шалбаалары жана шалбаалуу талаа, нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Качыралы-Төр капчыгайынын ичи өзгөчө кооз, мында токой аралаш бийик чөптүү шалбаа жана жылаңач аскалуу беттер жатат. Минералдуу суулары бар (к. Кара-Шоро минералдуу суусу). Экотуризмге ылайыктуу жер. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Өзгөн району
Категория:Өрөөндөр
Карга сымалдар

thumb|Сагызган (Pica pica).
Карга сымалдар (лат. Corvidae) – куштардын таранчы сымалдар түркүмүнүн тукуму. Дене узундугу 65 смге чейин. Көпчүлүгү кызгылт көк кулпунган калың жүн менен капталган. Тумшугу жана буту күчтүү. Жер жүзүндө 26 уруусу, 104 түрү таралган. КМШ өлкөлөрүндө 16, Кыргызстанда 7 түрү бар. Карга сымалдарга кузгун, көк жана кара карга, сагызган, таан, чөкө таан, чар карга жана башка кирет. Алар токой, талаа, чөл жана тоо, эл жашаган жана башка жерлерде кездешет. Дарак, бадал, аскага бириндеп, кээде топтошуп уялайт. Жылына бир жолу 3–8 чаар жумуртка тууйт. Келгин жана отуруктуу куш. Карга сымалдар азыгын ылгабайт. Кээси кемирүүчүлөр, зыяндуу курт-кумурска сыяктуу нерселер менен азыктанышат. Айрымдары башка куштардын балапан, жумурткасын жеп зыян келтирет. 2 түрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Канаттуулар
Кардано формуласы

Кардано формуласы – кубдук теңдеменин x3+px+q=0 тамырларын анын коэффициенттери (р жана q) аркылуу туюнтуучу формула. Кубдук теңдеменин бардык түрү Кардано формуласына келтирилет: Кардано формуласын 1545-жылы италиялык математик Ж. Кардано киргизген. Бирок бул формула Ж. Кардано, италян математиктери Н. Тарталья, С. Ферронун (1515) кимисине тиешелүү экени так эмес. 
Категория:Математика
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кардинал

thumb|upright
thumb|upright
Кардинал (лат. cardinalis – башкы) – католик чиркөөсүндөгү Рим папасынан кийинки диний даража, ушул даражага ээ дин кызматкери, папанын жакын кеңешчиси жана чиркөөнү башкаруу боюнча жардамчысы. Кардиналды рим папасы дайындайт, ал эми папаны кардиналдар коллегиясы шайлайт (1179-жылы Латерандык собордун токтому). 1586-жылы Рим папасы Сикст Унин учурунда кардиналдын саны 70 болсо, папа Иоанн XXIII жана Павел VIнын убагында 131ге жетип, епископтор гана кардиналдыкка шайланган. Курамына Азия жана Африка өлкөлөрүнүн өкүлдөрү кирген. Римде жашаган кардинал Ватикандын Борбордук органдары – конгрегация, трибуна ж. б-ды башкарган. Кардиналдар кардинал-епископтор, кардинал-пресвитерлер, кардинал-дьякондор болуп бөлүнөт. Павел VIнын чечими (1970) менен 75ке чыккан кардинал пенсияга чыгат, ал эми 80 жаштан коллегиянын мүчөсү боло берет, бирок рим куриясынын курамына кирүү жана жаңы папаны шайлоо укугу жоюлат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Христианчылык‎
Категория:Диниятчылар‎
Кариб деңизи

thumb|Кариб деңизи.
Кариб деңизи — Атлантика океанындагы жартылай туюк деңиз. Батышынан жана түштүгүнөн Борбордук жана Түштүк Америка, Түндүк жана чыгышынан Чоң жана Кичи Антил аралы менен чектешет. Юкатан кысыгы аркылуу Мексика булуңу, Кичи жана Чоң Антил аралындагы көптөгөн кысыктар аркылуу Атлантика океаны, Панама аркылуу Тынч океан менен туташат. Аянты 2777 миң км2, көлөмү 6745 км3. Эң терең жери 7090 м (Кайман кобулу). Жээктери тоо, ойдуңдуу; батышы жана Антил арал тарабы коралл рифтери менен курчалган. Булуңдары: Гондурас, Дарьен, Венесуэла. Ири аралдары: Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико. Суунун температурасы кышында 25°C, жайында 29°С. Туздуулугу 36‰. Суткасына 2 жолу ташкындайт (бийиктиги 1 мге чейин). Балык кармалат. Бермет чогултулат. Кариб деңизи – Панама аркылуу Атлантика океанынын түндүк бөлүгүндөгү портторду Тынч океандын порттору менен байланыштырган кыска деңиз жолу. Негизги порттору: Маракайбо, Ла-Гуайра (Венесуэла), Барранкилья жана Картахена (Колумбия), Лимон (Коста-Рика), Колон (Панама), Санто-Доминго (Доминика Республикасы), Сантьяго-де-Куба (Куба). Деңиз жээктери – негизги рекреациялык зона, курорттору көп, пляждары жакшы.

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Деңиздер‎
Категория:Америка
Кар көчкү

thumb|right|Гималайдагы кар көчкү
thumb|right|Кар көчкү
Кар көчкү — тоонун тик капталдарынан жылмышып ылдый кулаган кар массасы. Кар көп жыйналып, оордугу артышынан, температуранын өзгөрүшүнөн, жаан-чачындан, шамалдан жана башка сырткы күчтөрдүн таасиринен пайда болот. Көчкүнүн жүрүшүнүн ылдамдыгы орто эсеп менен 20–30 м/с. Көчкү жолундагыларды (таш, кум, өсүмдүктөр жана башка) бүт «шыпырып» кетет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Жаратылыш
Каркыралар

thumb|Grus rubicunda.
Каркыралар (лат. Gruidae), турналар – каркыра сымалдар түркүмүнүн турналар тукуму. Узундугу 79–152 см. Моюну, шыйрагы узун, жүнсүз, куйругу кыска, эркек, ургаачысы бирдей түстө. Манжалары кыска, жаргакча менен бириккен, арткы бармагы башкаларынан жогору жайгашкан. Учканда мойну менен буттарын созуп, кунастарга окшоп учат, алардан айырмаланып, даракка конбойт. Канаты түлөгөн мезгилде уча албайт. 5 уруусу, 14 түрү бар. КМШ өлкөлөрүндө жолугат. Шыбак, бетеге, көдөө басымдуулук кылган жерди мекендейт. Жайында шалбаа, чабынды, күздүк буудай эгилген жерде жолугат. Кыргызстанда май айында уялап, чанда 3, көбүнчө 2 жумуртка тууйт. Көбүнчө өсүмдүктүн жаш бутагы, жалбырагы, уругу жана курт-кумурскалар менен азыктанат. Саны азайгандыктан, 1975-жылы коргоого алынып, Кыргызстандын Кызыл китебине катталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Канаттуулар
Улуу Карл

Карл I Улуу (латынча Carolus Magnus) (2. 4. 742– 28. 1. 814, Ахен) – франк королу (768-жылдан), императору (800). Каролинг династиясы Карл Iнин ысмынан аталган. Көптөгөн жортуулдардын натыйжасында лангобарддар (773–774, 776–77), бавар герцогу Тассилон (788), сакстар (772–804), испаниялык арабдар (778–779, 796–810), аварлар (791–799), славяндар (789–806) менен согушуп, ири империя түзгөн. 800-жылы Рим папасы Лев III Карл Iге император таажысын кийгизген. Карл I «мамлекеттик элчилер» аркылуу графтардын иштерин текшерип турган. Католик чиркөөсүнө таянып, чиркөө кызматкерлерине жогорку кызматтарды, кеңири укуктарды берген. Епископтордун дайындоолоруна кийлигишип, басып алган жерлердин элин зордоп христиан динине киргизген. Анын саясаты Батыш Европада феодалдык мамилелердин калыптанышына таасир тийгизген. Карл Iнин учурунда Франк мамлекетинде маданияттын кээ бир тармактары өнүккөн. Карл Iнин империясы 843-жылы кулаган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Инсандар
Роман Кармен

thumb|1975
Кармен Роман Лазаревич (16 (29). 11. 1906, Одесса – 28. 4. 1978, Москва) — советтик кинорежиссёр, сценарист, журналист, документ кинонун оператору, СССР эл артисти (1966), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1976), Азербайжан ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер (1959). Москва мамлекеттик кинематография институтунун оператор бөлүмүн бүткөн (1932). 1920-жылы «Вечерняя Москва» гезитинде, «30 дней»,«Огонёк» журналдарында фото-корреспондент жана (документ) кинодо иштеген. 1932–35-жылдары «Союз киножурналды» чыгарууда ыкчам репортаждарды, портреттик очерктерди даярдаган жана монтаждаган («Үйдө», «Анна Масонованын отчёту», «Негр Робинсон — Моссоветтин депутаты» жана башка). 1936-жылы Испанияга (интернационалдык бригадалардын катарында салгылашып, кино да тарткан), кийин Кытайга барган. Тарткан материалдарынын негизинде Испаниядагы окуялар тууралуу (20 чыгарылыш, 1936–37), «Кытай күрөштө» (3 чыгарылыш, 1938) киножурналдары, ошондой эле «Испания» (режиссёр Э. И. Шуб), «Кытайдын өзгөчө району» (режиссёр М. Я. Слуцкий), экөө тең — 1939, «Кытайда» (1941, режиссёр, оператор жана тексттин автору Кармен) жана башка фильмдер жаралган. Слуцкий менен бирге көлөмдүү, татаал техникалык документ фильмдерди («Седовчулар», 1939; «Жаңы дүйнөнүн бир күнү», 1940) тартууга жана монтаждоого жетекчилик кылган. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде фронттук кинооператор катары «Москванын жанында немец армиясын талкалоо» (1942), «Берлин» ж. б. фильмдер үчүн материал жыйнаган. 1946-жылы Нюрнберг процесси жөнүндө «Элдин өкүмү» фильмин тарткан. «Каспий нефтичилери жөнүндө повесть» (1953), «Деңизди багындыруучулар» (1959) фильмдери Лениндик сыйлыкка арзыган (1960). «Вьетнам» (1955), «Индия таңы» (1956), «Алоолонгон арал» (1961), «Улуу Ата Мекендик» (2 сериялуу, 1965), «Гренада, Гренада, Гренадам менин» (К. Симонов менен бирге, 1968), «Жолдош Берлин» (1969), «Алоолонгон континент» (1972), «Чили: күрөштүн жана тынчсыздануунун убагы» (1973), «Камарадос» (1974), «Корваландын жүрөгү» (1974) жана башка фильмдери бар. Ошондой эле биринчи советтик-америкалык «Улуу Ата Мекендик» документ долбоорду жетектеген (1979, 20 фильм; Кармендин – «22-июнь 1941» жана «Белгисиз солдат» фильмдеринин режиссёру). Документ кино жөнүндөгү көптөгөн публицистикалык жана тарыхый-теориялык макалалардын автору. 1970-жылдан ВГИКте профессор, СССР мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1942, 1947, 1952, 1975). Эки Ленин ордени менен сыйланган. 
Категория:Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:СССР эл артисти
Карнавал

Карнавал (carne – эт жана vale – кош бол дегенден) – 1) Италия, Франция, Испания, Германия жана Латын Америкасында Улуу орозо алдында майрамдалуучу жаз майрамы. Бул майрам элдин кооз костюмдарды кийип, маска тагынып, көчөлөргө чыгышы менен коштолот. Өзгөчө Рио-де-Жанейро (Бразилия), Рим, Венеция (Италия), Ницца (Франция), Канар а-дарында кеңири өткөрүлөт, ошондой эле Германиядагы Фашинг, Жаңы Орлеандагы Мадри-Гра (АКШ) карнавалдары белгилүү. Карнавалдан кийин Пасхага чейин орозо учурунда эт жешпейт; 2) заманбап маданиятта костюм, маска кийүү менен коштолгон ар кандай майрам, оюн-зоок, маскарад.
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Каролина аралдары

thumb|Каролина аралдары
Каролина аралдары – Тынч океандын батыш бөлүгүндөгү архипелаг, Микронезияда. Каролина аралдарында Микронезия Федерация штаттары (Борбордук жана Чыгыш Каролина аралдары: Косрае, Понпеи, Трук, Яп) жана Палау Республикасы жайгашкан. 1–10°С түндүк кеңдиктин жана 131–163°С чыгыш узундуктарынын аралыгында жайгашкан 936 аралдан (же аралдар тобунан) турат. Жалпы аянты 1320 км2. Калкы 100 миңден ашуун (2000). Жанар тоодон пайда болгон ири аралдары (бийиктиги 791 мге чейин): Бабелтуап, Понапе, Кусаие, Яп, Трук. Фосфат кендери бар. Климаты экватордук жана субэкватордук. Дайыма жашыл тропик токою, саванна өсөт. Тропиктик дыйканчылык өнүккөн. Балык кармалат.

Каролина аралдарында европалыктардан алгачкы жолу 1528-жылы испан деңиз саякатчысы А. де Сааведра болгон. Испан королу Карл 11нин урматына аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Аралдар‎