Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жез сульфаты

thumb|250px|Жез сульфаты
Жез сульфаты, СuSО4 — күкүрт кислотасынын жез тузу. Сууда жакшы эрүүчү түссүз кристаллдар. Нымды өзүнө тез тартып алып, көгөрөт. Бул касиети спирт, эфир жана башказаттар курамындагы сууну аныктоо үчүн пайдаланылат.

1

Ысытууда: СuSО4 ® СuО + SО2 + — О2

2

ажырайт. Анын суудагы эритмесинен көкташ СuSО4×5Н2О кристаллдашат, 258°С суусун толук жоготот. Көк-таш жараты-лышта түрдүү минералдар: брошантит — СuSО4×ЗСu(ОН)2, вернадскит — ЗСuSО4•С(ОН)2-4Н2О, лангит — СuSО4•ЗСu(ОН)2-Н2О түрүндө кездешет. Ж. с. ө. ж-да жезди Н2SО4 эритүүдөн алынат. Ал мңнералдык боёкторду алууда, а. ч. өсүмдүктөр зыянкечтерине каршы күрөшүүдө, үрөн дарылоодоо, медицинада, тери иштетүүдө жана башка колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Жөнөкөй эфирлер

Жөнөкөй эфирлер – кычкылтек атомун алып жүрүүчү жалпы формуласы: ROR же ROR¢ (R, R¢- орг. радикалдар) болгон орг. бирикмелер. Эгерде эки радикалы окшош болсо, симметриялык Ж. э. деп, ал эми алар ар башка болсо, аралаш Ж. э. деп аталат. Ж. э. мол-дагы радикалдын атынан аталат: СН3-О-СН3 - диметил эфири, С2Н5-О-СН3 - метилэтил эфири ж. у. с. Ароматтык жана майлуу ароматтык, о. эле циклдүү Ж. э. тривйалдык аттар менен аталышат (анизол, фенетол, диоксан ж.б.). Ж. э. жыты жагымдуу болот сууда начар, орг. эриткичтерде жакшы эрүүчү бирикмелер. Алифаттык Ж. э. төмөнкү өкүлдөрү тез бууланып учуучу заттар. Орг. бирикмелер үчүн жакшы эриткич. щелочтуу жана щелочтуу жер металлдар таасирине туруктуу. Жогорку темп-рада натрий жана натрий орг. бирикмелер таасиринде Ж. э. ажырайт:

ROR¢ + 2Na ® RONa + R¢Na 

Ж. э. мол-сында бош жуп электрондору бар кычкылтек атомунун болушу алардын негиздик касиеттерин аныктайт:

СН3-О-СН3 + Н+ ® [СН 3-ОН-СН3]+ Алифаттык жана майлуу ароматтык Ж. э. иоддуу суутек к-тасынын таасиринде ажырайт:

ROR¢ + HI ® [ ROR ¢]+ I- ® ROH + RI H 

Реакция «метоксил» жана «этоксил» топторун аныктоодо (Цейзел методу) колдонулат. Ж. э. көпчүлүк орг. эмес туздар менен кристалл түрүндөгү продуктуну пайда кылат, мис., магний галогендери менен (катуу абалында гана туруктуу). Алифаттык жана көпчүлүк циклдүү Ж. э. абадагы кычкылтек менен пероксиддер пайда кылат жай окистенет. Фенолдун эфирлери күкүрт к-тасынын, алюминий хлориди жана башка таасири астында о- жана n- алкил орун алмашкан фенолдорго изомерленишет. Ж. э. алифаттык, ароматтык жана циклдүү радикалдары бар эфирлерден башка дагы, циклде кычкылтек атомун алып жүрүүчү гетероциклдүү бирикмелер да кирет: этилен оксиди, тетрагидрофуран, диоксан, фуран жана анын туундулары, о. эле RCH(OR¢)2 типтеги ацеталдар, орто- к-талар эфирлери. Беш жана алты мүчөлүү циклдүү эфирлер касиеттери б-ча алифаттык Ж. э. өтө жакын. Этилен оксиди өзгөчө касиеттер менен мүнөздөлөт, анткени үч мүчөлүү цикл жогорку чыңалууга ээ. Ж. э. алуунун негизги ыкмалары спиртти (же алкоголяттарды) алкилдештирүү. Алкоголятты галогеналкилдер менен алкилдештирүү (Вильямсон синтездери) жалпы метод болуп саналат:

ROMe + R¢X ® ROR¢ + MeX;

R, R¢ = Alk, Ar; X = I, Br; Me = K, Na; 

Ароматтык углеводороддо алкилдештирүүчү реагенттер катары тийиштүү диалкилсульфаттар колдонулат.

С6Н5ОNa + SO2(OCH3)2 ® C6H5OCH3 + +CH3OSO2ONa

Алкилкүкүрт к-тасы спирттин экинчи мол-сын алкилдейт:

ROH + H2SO4 ® ROSO3H;

ROSO3H + ROH ® ROR + H2SO4

Ж. э. катализдик ыкма менен да алынат (200-300оС, кат. -Al2O3, ThO2 жана башка). Галогеналкилге күмүш оксидин таасир этүүдөн симметриялык Ж. э. алынат: 2RI + Ag2O ® R2O + 2AgI; Жаратылышта фенол жана нафтолдун курамында Ж. э. көп таралган. Ж. э. лаб-ларда жана ө. ж-да эриткич катары (диэтил эфири, диоксан, тетрагидрофуран, гликолдун моноэтил эфири ж.б.) колдонулат; диэтил эфири медицинада, анизол - ө. ж-да, орг. синтезде нафтол эфирлери жана дифенил эфир кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Изонитрилдер

Изонитрилдер (изоцианид, карбиламин) – синил к-тасынын, H - C º N изомердик формасына туура келген, орг. бирикмелер. Алардын жалпы формуласы RNC. И. - жагымсыз жыты бар, уулуу, түссүз суюк же катуу заттар; спиртте, эфирде жакшы эрийт; көпчүлүгү сууда эрибейт, щелочтордо туруктуу. И. С атомунда терс заряды бар нуклеофилдик карбендер катары кароого болот:

R-N=C: же R -N+ =C - (I).

И. электрофилди оңой кошуп алат (1-теңдеме), нуклеофилдер менен реакциялар начар ылдамдыкта жүрөт, бирок к-талар (2) же өтмө металлдар бирикмелери менен (3) реакциялар ылдамдыгы катализатор жардамы менен бир кыйла жогорулайт:

RNC + ® RN=CX

X=Hal, H, RCO. (1)

RNC+H2O—®RN=COH—® RNH2+HCOOH (2) -H = -H+

CuCl

RNC + R¢NH ——® RN=CHNR¢2 (3)

a-Абалында суутек атому жок И. металлоорг. бирикмелер менен аракеттенип, ацил анион эквиваленти катары колдонулган металлальдиминди пайда кылат:

RNC + C4H9Li ® RN=CLiC4H9

a-Абалында суутек атому бар И. СН-к-талык касиеттерге ээ. Алар күчтүү негиздер таасиринде амин к-талар, гетероциклдүү бирикмелер синтезинде интермедиат катары кеңири колдонулган a-изоцианкарбанион пайда кылат. И..гидрирлеп, экинчилик аминди RNHCH3, окистендирип, изоцианаттар RN=C=O, жогорку темп-рада (200-2500С) нитрилди RCºN алууга болот.

И. өтмө металлдар изонитрилдик комплекстерин пайда кылат. И. - орг. синтезде чоң маанилүү аралык продуктулар. Гетероциклдүү бирикмелерди, пептиддер, жана башка алууда, о. эле биринчилик аминдерге сапаттык анализ жүргүзүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Индий

thumb|Индий.
Индий (лат. Indium) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIIА группа элементи, к.н. 49, ат. м. 114,82. Жаратылышта 2 изотобу кездешет: 113In (4,28%) жана 115In (95,72%). 1863-ж. Р.Рейх жана Е.Рихтер тарабынан ачылган. Жер кыртышында таралышы (м. б-ча) 1×10-5% түзөт. Негизги минералдары: CuInS – рокезит, FeIn2S4 –индит, In(OH)3 – джалиндит, CuIn, FeI3 (In,Sn)S4 – сакурапин. Таза И. металлын И-дин хлорид, сульфат туздарын же И. гидроксидинин суудагы эритмелерин электролиздөөдөн алынат: 

2InCl3 = 2In + 3Cl2

Индий - күмүштөй ак түстөгү, өтө жалтырак, жумшак металл, тыгызд. – 7,31 г/см3, балкып эрүү темп-расы 156,78оС, кайноо темп-расы 2047оС. Бирикмелеринде +1, +2, +3 окистенүү даражасын көрсөтөт. Бөлмө темп-расында абада туруктуу, HCl, H2SO4, HF, CH3COOH жана H2C2O4 к-талары менен жай, ал эми HNO3 менен тез аракетенет. Щелочтор менен аракеттенишпейт. Кадимки темп-рада хлор, бром м-н, ысытканда йод, кычкылтек менен реакцияга кирет. Суутек жана азот менен реакцияга кирбейт. И. түстүү металлдар тоо тектерин иштетүүдөн алынат. И. деп анын спектринин индиго боегундай көк түстө болгондугуна байланыштуу ат берилген. И. күзгү, зергер буюмдарын жасоодо, рефлектордо, прожектордо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Инерттүү газдар

thumb|Инерттүү газдар : He, Ne, Ar, Kr, Xe.
Инерттүү газдар - мезгилдик системанын VIII группа хим. элементтери: гелий (Не), неон (Ne), аргон (Ar), криптон (Kr), ксенон (Xe), радон (Rn). Не жаратылышта ар кандай ядролук процесстер (ядролук ажыроо) натыйжасында пайда болот. Абанын курамында: көлөмү б-ча Не=5,24-10-4 %, =1,82× 10-3 %, Ar=0,9345 %, Kr=1,14×10-4 %, Хе=8,6×10-6 % болот. И. г. атомунун электрондук катмарлары толук (1s2He, ns2np6 калган И.г.) толгондуктан молекулалары бир атомдон турат жана алардын инерттүүлүгүн шарттайт. Ушуга жараша алар кыйындык менен суюк абалга өтөт, суюлуу темп-расы ат. м. өсүшү менен жогорулайт. Катуу абалда кубдук кристаллдык торчону пайда кылат. И. г. бардыгы диамагниттүү болушат. Сууда аз, орг. эриткичтерде дурусураак эришет да, ат. м. чоңойгон сайын эригичтиги көбөйөт. Бардык И. г. (гелийден башкасы) суу жана орг. эриткичтер менен туруксуз клатраттык бирикмелерди пайда кылышат. Хим. бирикмелерди пайда кылуу жөндөмдүүлүгү: Xe ®Kr® Ar иретте азайып отурат (Rn радиоактивдүүлүгү жогору болгондуктан катарга кирген жок). И. г. азот менен кычкылтекти алууда кошумча продуктулар катарында абадан алынат. И. г. инертүү чөйрө катарында металлургияда, атомдук жана ракеталык техникада, жарым өткөргүчтөрдү алууда жана башка колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Иод

thumb|Иод
Иод — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 2-мезгилинин VIIА группа элементи, галогендерге кирет, к.н. 53, ат. м. 126,9044. Мол. 2 атомдон турат. Й. 1-жолу 1811-жана башкаКуртуа ачкан. Табигый Й. туруктуу бир изотоптон турат 127I, ал эми жасалма радиоактивдүү изотопторунан: 131I (T1/2 =8 күн) жана 133I (T1/2 =22 саат) ж.б. бар. Иондошуу энергиясы: I0 ® I+ ® I2+ (эв м-н) 10,45 жана 19,1 барабар. Мүнөздүү окистенүү даражалары –1+1,+3,+5, +7 барабар. Салыштырмалуу терс электрдүүлүгү Полинг б-ча 2,6 барабар Ат. радиусу 0,133 нм ; ион радиусу 0,220 нм. И. жер кыртышында м. б-ча 3 ×10-5 % түзөт. Й. суу өсүмдүктөрү организминде чогулат (балырлар). И. кара-күрөң түстөгү кристаллдык зат; металлдык жалтырактыкка ээ; тыгызд. 4,94 г/см3 ; к. темп-расы 185,5 оС, балкып эрүү темп-расы 113,5оС. Суюк жана газ абалындагы Й. мол. 2 атомдон турат (I2). Кадимки шартта кескин жыттуу, кызгылт көк түстө, ал эми ысытканда суюк абалга өтпөй түздөн-түз бууланат. Сууда начар, көмүртект сульфидинде, спиртте жана бензолдо жакшы эрийт. Хим. активдүүлүгү хлор менен бромго караганда төмөнүрөөк. Металлдар менен ысытканда реакцияга тез кирип, йодидди, суутек менен суутек иодидин пайда кылат. Көмүртек, азот, кычкылтек менен түздөн-түз кошулбайт. Йод окистендиргич касиети хлор менен бромго салыштырмалуу начар келет. щелочтун ысытылган суудагы эритмеси менен йодид жана йодаттарды пайда кылат: 

3 I2 + 6NaOH = 5NaI + NaIO3 + 3H2O

Крахмалга Й. эритмесин тамызганда көк түстү пайда кылат. Й. азот кош оксидин пайда кылуу менен окистенет.

I2 + 10HNO3 = 2HIO3 + 10NO2 + 4H2O

Ө. ж-да йод алуунун негизги булагы - нефтини бургулоодон алынган суулар. Ал төмөнкү реакциянын натыйжасында алынат:

2NaI + MnO2 + 2H2SO4t ® I2 + MnSO4+ Na2SO4 + 2H2O

Й. жана анын бирикмелери медицинада жана биологияда мис., радиоактивдүү изотобу калкан безинин ооруларын (богок ж.б.) дарылоодо, аналитикалык химияда, орг. синтезде жана сүрөт ишинде реагент катары, ал эми ө. ж-да металлды термикалык ажыратууда йодиддер катализатор катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Иондор

thumb|Иондор.
Иондор — электрондорун жоготууда же кошуп алууда пайда болгон атомдор (заряддуу бөлүкчөлөр), атом же атом тобу электронун бергенде же кошуп алганда пайда болгон электр заряддуу бөлүкчөлөр. «И.» түшүнүгүн жана терминин 1834-ж. М. Фарадей киргизген. Бөлүкчөдөн электрон бөлүнүп чыкканда талап кылынган энергия иондошуу потенциапы деп аталат. Кошуп алганда энергия бөлүнүп чыгат. Оң заряддуу, терс уюлга (катодго) тартылган И. катиондор, терс заряддуу, оң уюлга (анодго) жылган И. аниондор деп аталат. Алар берген же кошуп алган электрон санына жараша 1, 2 жана 3 зарядуу болушат. Заряд тыгызд. же ион Заряды тыгызд. же иондук потенциал ион зарядынын иондук радиуска болгон катышы менен аныкталат. И. бардык агрегаттык абалда (газ, суюк, кристаллда) өз алдынча бөлүкчө түрүндө жолугат. Бирдей хим. курамдагы нейтралдуу бөлүкчөдөн И. зарядынын белгиси, чоңдугу, сырткы электрондук катмары түзүлүшү менен айырмаланат. Электрондук конфигурациялары бирдей атом менен иондор катары изоэлектрондук катарлар деп аталат. И. атом жана мол. бири-бири менен реакцияга кирет. Табигый шартта И. космос жана күн нурлары же электр заряды (чагылган) таасиринен абада пайда болот. И. тирүү организмде заттар алмашуу процессинде чоң роль ойнойт.

Электрондорун жоготкон атом оң, ал эми кошуп алгандары терс Иондор деп аталат. Иондун заряддары электрондун заряддарынын санына жараша эселүү болот. Ион молекулалардын курамына кирип, байланышсыз абалда (газда, суюктукта, плазмада) кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

*
Категория:Плазма физикасы
Категория:Физика
Иондук реакциялар

Иондук реакциялар — эритмедеги иондор өз ара хим. аракеттениши. И. р. орун алмашуу, нейтралдашуу, окистенүү-калыбына келүү жана гидролиз реакциялары кирет. Алар иондук теңдемелер менен туюнтулат. И. р. ишке аш-кан учурлар: 1. Сууда эрибеген же өтө начар эриген заттар пайда кылуу менен жүргөн реакциялар: Аg++NO3-+К++С1- АgСl¯+K++NO3- же Ag+ +Cl- = AgCl ¯

2. Газ абалындагы заттарды пайда кылуу менен жүргөн реакциялар:

NН4++ Сl-+ Н2О® ­NН,+ Н2О+ Н+ +С1- ; 

NH4++H2O ® ­ NH3 +H2O

3. Хим. реакция продуктуларынын бири начар электролит болгон процесстер:

Na++ СН3СОО-+ Н++ Сl ® СН3СООН + +Na++ Сl-; СН3СОО-+ Н+® СН3СООН жана башка Жыйынтыктап айтканда, И. р. жүрүш үчүн реакциянын натыйжасында пайда болуучу заттар аз диссоциациялануучу, начар эрүүчү, газ түрүндө болуш керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Иридий

thumb|Иридий.
Иридий (лат Iridium, грек. – «күн желеси») — Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин VIIIВ группа элементи, платина металлдарына кирет, к.н. 77, ат. м. 192,22. 1804-ж. О.Теннант ачкан. Жаратылыштагы И. туруктуу эки изотоптун аралашмасынан 191Ir (38,5%) жана 193Ir (61,5%) турат; жасалма радиоактивдүү изотоптору эң негизгилери 192Ir (Т1/2 =74,37 күн) 191Ir (Т1/2 =16 саат). Иондошуу энергиясы: Ir 0® Ir+ 9,2 (эв м-н) барабар. Ат. радиусу 1,35; иондук радиусу Ir+4 – 0,75; балкып эрүү темп-расы 2410оС; кайноо темп-расы 5300оС; тыгызд. – 22,4 г/см3 (18оС). Жер кыртышынында м. б-ча 1×10-7 % түзөт. И. жез-никель сульфиддүү тоотектеринде кезедешет. И. төмөнкү минералдары белгилүү: осмийлүү иридий же невьянскит (Ir, Os), иридийлүү осмий же сырсертскит (Os, Ir), родийлүү невьянскит (Ir, Os, Rh), родийлүү сырсертскит (Os, Ir, Rh), рутенйилүү сырсертскит (Os, Ir, Ru). Таралышы б-ча эң негизгиси невьянскит – сары-күрөң түстөгү, металлдык жалтырактыкка ээ, борпоң минерал. Анын минералдары Урал жана Сибир, АКШ Калифорния штатында, Түндүк Америкада таралган. И. күмүш түстүү ак, эң катуу металл. Хим. таасир этүүчүлөргө жана коррозияга абдан туруктуу. К-талар, «падыша арагы» да ага таасир эте албайт, щелочтордо да эрибейт. И. 600оС кычкылтек менен аракеттенет. О. эле F2, Cl2, Br2, S, Se, Te, P менен жогорку темп-рада аракетенет. Бирикмелеринде Ir III жана IV валенттүү, кээде I, II, VI валенттүүлүктү да көрсөтөт. Оксиддеринен туруктуулары Ir2O3, IrO3 жана туруксуздары Ir2O, IrO, хлориддеринен IrCl, IrCl2, IrCl3, сульфиддеринен IrS, Ir2S3, IrS2, Ir3S8 белгилүү. Комплекстик бирикмелеринен III жана IV валенттүү бирикмелери белгилүү: Me[IrCl 6] же Me2 [Ir(H 2O)Cl5] – хлориридити, Me2 [IrCl 6] – хлориридаты. И. платина менен болгон куймасы электрод, термопаралар, физ., хим. жана хирургиялык (учтары аябай катуу) аспаптарды, саат тетиктерин жасоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Иттербий

thumb|Иттербий.
Иттербий (лат. Ytterbium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 70, ат. м. 173,04. И. массалык саны 152Yb - 176Yb болгон 27 изотобу белгилүү, алардын ичинен массалык саны 168Yb, 170Yb, 171Yb, 172Yb, 173Yb, 174Yb, 176Yb болгон жети изотобу жаратылышта табылган. И. жер кыртышында таралышы 3×10-4% барабар. 1879-ж. швейц. химик, профессор Жан Шарль Галиссарде Мариньяк тарабынан ачылган. Башка үч химиялык элемент (тербий, эрбий, иттрий) менен бирге итербий Стокгольм архипелагына кирген Ресарө аралында жайгашкан Иттербү кыштагынын атынан аталган. И. - күмүштөй ак металл; балкып эрүү темп-расы 8240С; кайноо темп-расы 14270С. И. этилендиаминтетрауксус к-тасы менен болгон комплекстик бирикмеси медицинада, изилдөө иштеринде, о. эле алюминий негизиндеги атайын куймаларды алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Иттрий

thumb|Иттрий.
Иттрий (лат. Yttrium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIIВ группа элементи, к.н. 39, ат. м. 88,9059. Моноизотоптуу элемент - 89Y. Жер кыртышында таралышы (м. б-ча) 2,8×10-3%. И. скандий, лантан жана лантаноиддер менен бирге сейрек кездешүүчү жер металлдар тобун түзөт. Бул металлдар хим. касиеттери абдан окшош, жаратылышта чогуу кездешет, ачылыш тарыхы да бирдей. И. – жумшак, күмүштөй ак металл, тыгызд. 4,469 г/см3, балкып эрүү темп-расы 1528оС, кайноо темп-расы 3322оС. +3 окистенүү даражасын көрсөтөт. И. жеңил металл. Алюминий менен болгон куймасы өтө бекемдиги жана жеңилдиги менен башка куймалардан айырмаланып турат. Абада окистенет, Н2О, HCl, HNO3 менен өз ара аракеттенет. 200оС күкүрт м-н, андан жогорку темп-рада натрий менен реакцияга кирет. И. кальциотермиялык ыкма менен И. үч фторидинен алынат. И. самолет курууда, радиоэлектроникада, угуу аспаптарда, ЭЭМ колдонулат. И. 1-жолу 1828-ж. Ф.Велер төмөнкү реакциялардын негизинде бөлүп алган:

YCl3 + 3Na = Y + 3 NaCl 

И. Шв. Иттербио деген кыштагынын атынан коюлган, анткени ал ушул жердеги минералдан бөлүнүп алынган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Кадмий

thumb|Кадмий.
Кадмий (лат. Cadmium, Cd) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIВ группа элементи; к.н. 48; ат. м. 112,40; жаратылышта туруктуу 8 изотоптору аралашмасынан турат. К. сейрек кездешүүчү элементтер тобуна кирет. К. жаратылыштагы минералдары: CdS – гринокит, СdCO3 – отавит, CdO – монтепонит. Жер кыртышында 1,35×10-5 %, деңиз, океан сууларында 0,00011 мг/л кездешет. К. – ак түстөгү, оор, жалтырак, жумшак металл; ат. радиусу 1,56; иондук радиусу 1,03 тыгызд. 8,65 г/см3 (200С); эрүү темп-расы 3210С; кайноо темп-расы 7670С. Бирикмелеринде II валенттүү. К. абада CdO кадмий (II) оксидинин жука кабыгы менен капталат. Ал кабыкча металлды андан ары окистенишинен сактайт. К. галогендер менен түздөн-түз кошулуп, CdCl2, CdBr2, CdI2 сыяктуу түссүз бирикмелерди, күкүрт менен сары түстөгү, сууда эрибеген сульфидди – CdS пайда кылат. Туз, күкүрт к-таларында акырындык менен эрийт. Азот к-тасында жакшы эрип, гидрат пайда кылуучу Cd(NO3)2 4Н2О нитратын берет. К. туздары гидролизге учурайт, щелочтор таасиринен анын ак түстөгү гидроксиди Cd(OH)2 чөкмөгө түшөт. Сd(OH)2 аммиакты, Cd(CN)2 KCN ашыкча таасир эткенде комплекстүү иондор: [Cd(NH 3)4]2+ , [Cd(CN) 4]2- алынат. К. элементи 1817-ж. Ф.Штромейер тарабынан ачылган. К. өндүрүүчүлөр болуп негизинен Россия, Япония, АКШ, Бельгия, Канада, Германия, Австралия, Перу эсептеленишет. К. өндүрүүнүн негизги булагы цинк кошумча продуктусу (Zn-Cd кесекчелери). Ал К. сульфатын калыбына келтирүүдөн алынат:

CdSO4 + Zn = ZnSO4 + Cd. 

Кадмий жана анын бирикмелери буулары уулуу келет. К. бирикмелери менен ууланган адамдар тырышып калат, кусат. Адамдын нерв системасы, боор, бөйрөк иши, фосфор-кальций алмашуусу бузулат. Бирикмелери айнек, боек өндүрүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Кайноо

thumb|Кайноо
Кайноо — суюктукту бууга айландыруу процесси. Суюктукта көбүктөр пайда болуп, алар акырындык менен көбүк катмарларын түзүп, суюктуктар бууга айланышына алып келет. К. беттик жана көлөмдүк болуп бөлүнөт. Беттик К., буунун пайда болушуна майда толкундар, ал эми көлөмдүк кайноодо көбүктүк катмарлар жарылышы себепкер болот. Беттик К. эки абалда өтөт: көбүктүк жана катмардык (пленкалуу). Көбүктүк К. катмардык К. өтүү биринчи критикалык К., ал эми тескерисинче болсо экинчи критикалык кайноо болуп эсептелет. Төмөнкү басымда түздөн-түз суюктук жылуулук агымы катмарлык кайноого айланса үчүнчү критикалык К. келип чыгат. Көбүктүк К. эң жогорку интенсивдүү абалда өтөт, себеби буунун жылуулук өткөргүчтүгү суюктукка караганда начар.

 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Физика
Кайталанбас электроддук процесстер

Кайталанбас электроддук процесстер — заттын электроддо айлануу ылдамдыгы, электрохим. реакциядагы зарядды түз бир багыттуу которуу ыддамдыгы менен аныкталганда гана ишке ашуучу процесстер. К. э. п. чыңалуунун өтө жогорку жана ылдамдык константасынын төмөнкү мааниси менен мүнөздөлөт; канчалык k-нын мааниси төмөн, n жогору болсо, К. э. п. ошончолук кайталанбас болот. Практикада К. э. п. k-нын жана заттын электродго, массанын которулуу ылдамдыгынын маанилеринин катыштарына көз каранды. Эгер k>>v болсо, n = 0 болот да, процесс кайталанма болот. k<<v болгондо процесс кайталанбас болот. k~v болгондо n-нын мааниси кичине жана электроддук процесстер квазикайталанма эмес болот. К. э. п. системанын энтропиясы электрод аркылуу өтүлгөн токтун күчүнө жараша чоңоёт. k менен v нын катышы сырткы шарттан мис., эритмени аралаштыруу интенсивдүүлүгүнө көз каранды, ошондуктан К. э. п. деген түшүнүк шарттуу болуп саналат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Калай

thumb|Калай.
Калай (лат. Stanium, Sn) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IVА группа элементи; к.н. 50; ат. м. 118,69. Жаратылышта К. 10 изотоптун аралашмасынан турат. Литосферанын (м. б-ча) 8×10-3% түзөт. К. – күмүш сыяктуу ак, жумшак, жалтырак, ийилгич металл; балкып эрүү темп-расы 231,9о ; кайноо темп-расы 2687 о. Хим. бирикмелеринде II жана IV валенттүү. Кадимки шартта К. хим. таасирлерге туруктуу. Абада жай окистенет жана металл үстүндө пайда болгон жука оксиддик кабыкча (SnO2) андан ары окистенүүдөн сактайт. Фтор, хлор менен кошулуп SnF4, SnCl2 болгон бирикмелерди пайда кылат. Күкүрт менен ысытканда сульфиддер – SnS жана SnS2 алынат. К. магний менен куймасын к-танын таасири менен ажыратканда К. гидриди SnH4 – уулуу газ алынат. Азот, аммиак менен кошулбайт. К. нитриди кыйыр ыкма менен алынат. Көмүртек, кремний менен реакцияга кирбейт. Көпчүлүк металлдар менен куймаларды берет. К. менен жез куймасы коло байыртадан бери эле белгилүү. Суюлтулган к-та жана щелочто жай эрийт. Концентрацияланган щелочто эриткенде К. - H2SnO2 жана К. - H3SnO3 к-тасынын туздары – станиттер жана станаттар пайда болот. II валенттүү К. туздарынын Sn2+ көпчүлүгү түссүз, сууда жакшы эриген заттар. К. негизинен К. рудаларынан алынат. Мис., касситтери (SnO2) көмүртек же көмүртек (II) оксиди менен калыбына келтирүүдөн алат:

SnO2 + 2C = Sn + 2CO же SnO2 + 2CO = Sn + 2CO2

Алынган К-дын 40 % тамак-аш ө. ж-да, подшипниктерди, типографиялык куймаларды алуу, буюмдарды каңдоодо, боёк чыгарууда, сүрөт ө. ж-да колдонулат. К. менен алтын жана күмүш куймасы тиш салуу техникасында пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

 
Категория:Химия