Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Айя-София

thumb|Айя-София (2013).Айя-София – Стамбулдагы музей имарат, мурдагы византиялык христиандардын ыбаадатканасы. Эми түркиялык соттун 2020-жылдагы чечими менен бул тарыхый мурас болгон имарат кайрадан жамы мечит катары пайдаланууга берилип жатат. Бул окуяга дүйнөлүк коомчулук санааркоо менен мамиле кылды. 

 Кыскача таржымакалы 
Бул көөнө архитектуралык эстеликтин пайдубалы император Константиндин буйругу менен ортодокс христиандык сыйынуу жайы (ыбаадаткана) катары 325-жылы түптөлүп, 10 миң жумушчу 5 жылда салып бүтүргөн. 

Андан бери бир нече ирет оңдолуп, калыбына келтирүү иштери жүргүзүлгөн. Азыркы көрүнүшү негизинен 532-37-жылы (император Юстиниандын заманында) архитекторлор Анфимий жана Исидордун колунан чыккан үлгү нускадагы калыбын сактаган.
Алардын салган күмбөзү 20 жыл өткөн соң кулап калып, 563-жылы Родос аралынын топурагынан жасалган жеңил кыштан жаңы күмбөз тургузулган. 
Анын узундугу 77 м, бийиктиги 55,6 м, куполунун диаметри 31,5 м келип, анын негизин айланта 40 терезе жасалган. Алар аркылуу ичине туш тараптан жарык төгүлүп, куполдун зор табагы храмдын үстүндө калкып тургандай көрүнөт. 

Бул имараттын курулушунун күбөсү болгон жазуучу Прокопийдин сөзү боюнча, Айя-София деңиз толкундарынын үстүндөгү кеме сыяктуу бүткүл шаардын үстүнөн бийлеп тургандай элес калтырчу экен. 

Айя-София учурунда дүйнөдөгү эң ири ортодокс христиандык чиркөөлөрдүн бири болгон. 

Осмон түрктөргө чейин ал Византия империясынын ортодокс христиандарынын, кийин 500 жыл бою сунний түрктөрдүн жамы мечити -- диний борбору болгон. 

1453-жылы ал мечит болуп, ошого жараша имараттын ичи кайрадан көркөмдөлүп жасалгаланган. Айрым христиандык сүрөттөрдүн калдыктары сакталып калганын кийин илимпоздор аныкташты.

16-18-кылымдарда тегерегине мунаралар тургузулуп, кошумча курулуштар салынган. 

Түркия жумуриятын айдыңдык (секулярдык) республика катары түптөгөн айтылуу Ататүрктүн тушунда, 1935-жылы, "Айя-София" имараты мамлекеттик музейге айландырылган. Учурда анын бир нече филиалдары бар болчу.

Эми түркиялык соттун 2020-жылдагы чечими менен бул тарыхый мурас болгон имарат кайрадан жамы мечит катары пайдаланууга берилип жатат. Бул окуяга дүйнөлүк коомчулук санааркоо менен мамиле кылды.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Евтушенко Г. Храм Святой Софии в Константинополе. — СПб.: Сатисъ, 2008. — 272 с. — ISBN 978-5-7868-0029-7.
 Колпакова Г. С. Искусство Византии. Ранний и средний периоды. — М.: Азбука, 2005. — 528 с. — (Новая история искусства). — ISBN 5-352-00485-6.
 Mainstone, Rowland J. (1997). Hagia Sophia: Architecture, Structure, and Liturgy of Justinian's Great Church (reprint edition). W.W. Norton & Co. ISBN 978-0-500-27945-8..
 Mamboury, Ernest (1953). The Tourists' Istanbul. Istanbul: Çituri Biraderler Basımevi.

 Интернеттеги шилтемелер 
 https://www.pbase.com/dosseman/istanbul_aya_sofia

Категория:Түркия
Категория:Тарыхый эстеликтер
Категория:Дүйнө маданияты
Категория:Маданият
Категория:Музейлер
Категория:XXI кылым
Акарициддер

thumb|Акарициддер.
Акарициддер (грекче akari — кене жана латынча, саеdо — өлтүрөм) — эгилме өсүмдүктөрдүн жана малдын зыяндуу кенелерин жок кылуучу химиялык препараттар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Зоология‎
Категория:Химиялык препараттар
Акарология

thumb|Acarus ciro.
Акарология - (грекче akari - кене... жана логия) зоологияда кенелердин анатомиясын, систематикасын жана башканы изилдөөчү бөлүгү. Анын медициналык, ветеринардык, айыл чарбачылык колдонмо бөлүгү белгилүү. Кенелерди изилдөөнү айрым эл аралык жана улуттук коомдор координациялайт. 1963-жылдан Эл аралык акарологиялык конгресстер өткөрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Зоология‎
Акация

thumb|Acacia karroo.
Акация - - өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы уруусу. Дарак, бадал, чанда лианалар. Жалбырагы татаал, кош канат сымал, көп учурда учтуу же узун тикенектери өсөт. Гүлү сары, майда, анча чоң эмес башча топгүлү татаал шыпыргы топгүлчө чогулган. Мөмөсү көп уруктуу чанак. Анын 1000ден ашык түрү Африка, Азия, Америка жана Австралиянын кургакчыл райондорунда таралган. Көп түрлөрү баалуу жыгач. Сенегал акациясы - медицинада колдонулуучу гумми-арабиктин жогорку сортун алууда чийки зат. Россиянын Кара деңиз жээктеринде кара жыгачтуу акация жашылдандыруу үчүн өстүрүлөт. Айрымдары танниддерге бай келип, булгаары ийлөөдө, сапаттуу сөңгөгү эмерек, кагаз жасоодо колдонулат. Кыргызстанда 3 түрү (ак, сары, кумдак акация) өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Ак деңиз

thumb|Ак деңиз.
Ак деңиз - Түндүк Муз океанындагы ички деңиз. Кола жана Канин жарым аралынын аралыгында. Түндүгүнөн Горло жана Воронка кысыктары аркылуу Баренц деңизи менен туташат. Аянты 90 миң км2. Эң терең жери 350 м. Түндүк-батыш жээги бийик жана аскалуу, түштүк-чыгыш жээги жантайыңкы, жапыз. Ири булуңдары: Мезень, Двина, Онега, Кандалашка. Эң ири аралдары: Соловец, Мудьюг, Моржовец. Түндүк Двина, Мезень, Онега, Выг, Нива ж. б. дарыялар куят. Суусунун температурасы жайында 6°Сден 15°Сге чейин, кышында 1°Сден төмөн. Туздуулугу 24төн 34,5%оге чейин. Кышында муз каптап турат. Суткада эки жолу ташкындайт (бийиктиги Мезень булуңунда 10 мге чейин жетет). Балык (сельд, навага, сига), түлөн кармоо өнүккөн. Ак деңиз-Балтика каналы аркылуу Балтика деңизинин алабындагы көлдөр жана дарыяларга, Волга-Балтика суу жолуна, башкача айтканда Каспий, Азов жана Кара деңиздерге чыгат. Башкы порттору: Архангельск, Онега, Беломорск, Кемь, Кандалакша.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Деңиздер
Категория:Орусия‎
Категория:Арктика
Ак-Эдил

Ак-Эдил - негизинен Башкырт Республикасынын аймагы аркылуу аккан дарыя. Каманын сол куймасы.

Узундугу 1430 км, алабынын аянты 142 миң км². Түштүк Урал тоолору-нан башталып, жогорку агымында - тез, ортоңку жана төмөнкү агымдарында кеңири өрөөндө жай, көп имерилип, салаа-салаа болуп агат. Суусунун орточо чыгымы 970 м³/сек. Дарыя кар (55%), жамгыр жана булактардан куралат. Ноябрдын 2-декадасынан апрелдин жарымына чейин муз каптап жатат. Жээгинде Белорецк, Салават, Ишимбай, Стерлитамак, Уфа, Бирск шаары жайгашкан. Уфадан кеме жүрөт.

Ири куйма-лары: Нугуш, Чоң Инзер, Үпү, Танып, Уршан, Дема, Чермасан, Сюнь.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:РФ дарыялары‎
Акиташ теги

thumb|Акиташ теги
Акиташ теги - негизинен кальцит (кээде арагонит) минералынан (CaCO3) турган чөкмө тоотек. Курамында кальциттен башка доломит, чопо, кварц, лимонит, глауконит, органикалык заттар жана башкалар кездешет. Акиташ теги бардык геологиялык мезгилдердин чөкмө тоотек катмарларынан жолуктурууга болот. Курулуш ишинде, цемент даярдоодо, металлургияда (флюс катары), агрономияда (кычкылданып кеткен кыртышты нейтралдоодо) жана эл чарбасынын башка тармактарында пайдаланылат. Акиташ теги метаморфизм процессине дуушар болсо - мраморго, бышырылса - акиташка айланат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Акихито

thumb|Акихито (2016).
Акихито (23. 12. 1933-жылы туулган, Токио) — Япониянын императору (1989-2019). Император Хирохитонун тун уулу. 1952-жылы мураскор принц деп жарыяланган. 1956-жылы Гакусюин университетин саясий илимдер жана экономика факультетин бүтүргөн, андан сырткары атасы сыяктуу эле деңиз биологиясын изилдеген. Акихито ихтиология маселелери боюнча илимий макалалардын, Япониянын балыктары жөнүндөгү эмгектин автору. Линнейдин Лондон Коомунун (1986), лондондук Зоологиялык коомдун (1992) жана Аргентинанын Табигый илимдер изилдөө институтунун (1997) ардактуу мүчөсү.

 Дагы караңыз 
 Хирохито

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Жапония
Аккад тили

Аккад тили (вавилон-ассирия, ассирия-вавилон тили) - семит тилдеринин бири. Месопотамиянын жана Ассирия (азыркы Ирак) элдеринин байыркы тили. Диахрондук жана аймактык жактан бир топ диалектилерге бөлүнөт. Эки адабий формага ээ: эски вавилон (биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктын ортосунан бери) жана жаңы вавилон (биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктын ортосуна чейин). Жазмасы - муундук клинопись. Эң байыркы жазма эстеликтери биздин заманга чейинки 25-кылымга, кийинкилери биздин заманга чейинки 1-кылымга таандык.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Аккад тили
Аскалуу тоолор

thumb|Аскалуу тоолор.
thumb|upright|Аскалуу тоолор.
Аскалуу тоолор (Rocky Mountains) - Түндүк Америка Кордильерасынын системасына кирет. АКШ менен Канаданын батышында, 60 жана 32° түндүк кеңдиктеринин аралыктарында жайгашкан. Узундугу 3200 кмге жакын, туурасы 700 км. Тынч жана Атлантика океандарынын суу бөлгүчү. Аскалуу тоолордон Миссури, Колорадо, Рио-Гранде, Снейк, Арканзас жана башка дарыялар башталат. Түндүк Аскалуу тоолор негизинен гранит тектеринен түзүлүп, бийиктиги 3954 мге (Робсон чокусу) чейин жетет. Түштүк же АКШ Аскалуу тоолору кыска кырка тоолордон туруп, кумдук, чополуу сланец, акиташ тектеринен түзүлгөн; эң бийик жери 4399 м (Элберт чокусу). Кырка тоолору кеңири бассейндер - «парктар» менен бөлүнгөн. Кең байлыктары: молибден, жез, алтын, күмүш, полиметалл, нефть, таш көмүр. Жанар тоо процесстери (гейзерлер, ысык булактар), жер титирөөлөр болуп турат. Өсүмдүктөрүнөн токой басымдуу; түндүгүнө тоо тайгасы, түштүгүнө мырза карагайлуу токой мүнөздүү. Токойдун жогорку чеги түндүгүндө 1500 мден түштүгүндө 3600 мге чейин; андан жогору альп шалбаасы жана кар жатат. Өрөөндөрүнө талаа жана жарым чөл ландшафты мүнөздүү. Ири улуттук парктары: Жаспер, Банф, Йохо (Канада), Йеллоустон, Роки Маунтин (АКШда). Аскалуу тоолор аркылуу 8 темир жол жана автомобиль жолдору өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Түндүк Американын географиясы‎
Категория:Тоолор
Атмосфера басымы

thumb|Атмосфера басымы (6-2012).
Атмосфера басымы - атмосферадагы абанын Жер бетине жана андагы бардык нерсеге болгон гидростатикалык басымы. Атмосфера басымы - атмосферанын абалын мүнөздөөчү негизги чоңдук, атмосферанын ар бир чекитиндеги басым анын жогору жагындагы абанын салмагы менен аныкталат. Бир литр абанын салмагы 1, 2928 г, ал 1 см2 аянтка 1033 г басым жасайт. Атмосфера басымы барометр же гипсотермометр менен өлчөнөт. Ал миллибар (мбар), ньютондун чарчы метрге болгон катышы (н/м2) же 0°Сге келтирилген барометрдеги сымап мамычасынын бийиктиги (760 мм) жана оордук күчүнүн ылдамдануусунун нормалдык (деңиз деңгээлинен ж-а 45° кеңдик боюнча) чоңдугу менен туюнтулат. Кабыл алынган нормалдуу атмосфера басымы 760 мм сымап мамычасы =1013,25 мбар =101325 н/м2. Бийиктик жогорулаган сайын атмосфера басымы азая берет: 5 км бийиктикте атмосфера басымы Жер бетиндегиден эки эсеге аз. Ал жер бетинде ар кайсы жерлерге жана убакытка жараша өзгөрүп турат. Бирок түрдүү өзгөрүүлөргө (циклон жана башка) карабастан, жер бетиндеги жылдык орточо атмосфера басымы бир калыпта болот. Деңиз деңгээлиндеги бийиктикте байкалган эң төмөнкү басым 584 мм, эң жогорку 808,7 мм.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Атмосфера
Атмосфера фронту

thumb|Атмосфера фронту.
Атмосфера фронту, тропосфера фронту - атмосферадагы (тропосферадагы) физикалык касиеттери ар түрдүү болгон аба массаларын бөлүп турган өтмө зона.
 
Алардын туурасы 20-60 км, уз. 4-5 миң кмге жетет. Мында муздак агымдын жылуу агымга кошулган жеринде аба ырайы (температурасы, шамал жана анын багыты, абанын нымдуулугу) өзгөрө баштайт да, ал жерде аба массаларынын кыймылы жүрөт. Тыгызыраак келген муздак аба жер бетине жантыгынан (шынаа сыяктуу) жайгашып, жылуу аба анын үстүндө жатат. Атмосфера фронттогу дайыма муздак аба жагына кыйшайган абалда болот. Анын бурчу өтө кичине, орто эсеп менен 1: 100гө барабар. 

Атмосфера фронттугунда басымдан башка метеорологиялык элементтер горизонталь боюнча чукул өзгөрүлөт. Атмосфера фронттогуну суткалык ылдамд. 1000-1500 км чейин жетиши мүмкүн. Атмосфера фронттогу жылган багытына жараша муздак (катафронт) жана жылуу (анафронт) болуп бөлүнөт. Мындай фронттордун кошулушунан пайда болгон татаал фронт - окклюзия, ал эми негизги географиялык типтеги аба массаларын бөлүп турган фронттор башкы фронттор деп аталат. Аларга арктика, поляр, тропик фронттору кирет. Атмосферадагы калың кара булуттар, жаан-чачын, катуу шамал, чагылгандуу жаан ж. б. кубулуштар көбүнчө Атмосфера фронттогуна байланыштуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Атмосфера
Атолл

thumb|Атолл.
Атолл - кууш, тайыз булуңдарды курчаган, туташ же үзүк-үзүк шакек сымал жапыз шуру (коралл) аралы. Атоллдун негизин суу астындагы жанар тоолордун чокулары түзүп, ички бөлүгүн жайык лагуна ээлейт. Негизинен Тынч жана Инди океандарынын тропиктик кеңдиктеринде кездешет.

 Дагы караңыз 
 Жанартоо аралдары

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
Атом

thumb|Гелий атому
Атом — химиялык элементтин касиеттерин сактоочу эң майда бөлүкчө. Ар бир химиялык элементке өзүнө гана тиешелүү атом туура келет, ошондой эле өзүн түзгөн бөлүкчөлөрдүн (протон, нейтрон, электрон) саны жана атомдук массасы менен айырмаланат. Атом эркин (газда) жана байланышкан абалда болот. Атомдор өз ара түздөн-түз же молекуланын курамындагы атом менен байланышып, суюк же катуу заттарды пайда кылат. Атомдун физикалык жана химиялык касиеттери анын түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү менен аныкталат. Атом оң электр заряддуу оор ядродон жана анын айланасындагы жеңил бөлүкчөлөр терс электр заряддуу кабыкчаны түзүүчү электрондордон турат. Атомдун өлчөмү анын электрон кабыкчасынын өлчөмү менен аныкталат жана ядрого караганда атом кыйла чоңдук кылат (атомдун сызыктуу өлчөмү 10-8 см, ядронуку 1012 — 1013 см). Электрон катмарынын так белгиленген чеги болбойт жана атомдун өлчөмү аздыр-көптүр аны аныктоо ыкмасына жараша болот. Ядронун заряды атомдун негизги мүнөздөмөсү - ал белгилүү элементке тиешелүү болот жана абсолюттук мааниси боюнча электрондун зарядына барабар. Атом электр заряды нейтралдуу система: +eZ заряддуу (+е заряддуу Z протону бар) ядро жалпы заряды eZ болгон Z электронду кармап турат, башкача айтканда атомдогу жалпы заряддардын суммасы нөлгө барабар. Бир же бир нече электронун жоготкон атом оң ион, электронду өзүнө кошуп алган атом терс ионго айланып, нейтралдуу жана анын иону химиялык элементтин символу менен белгиленет. Бирдей сандагы электрону бар атомдор же башка элементтердин иондору изоэлектрондуу катарды түзөт (мисалы, суутек сымал катар H, He+, Li2+...). Атом ядро зарядынын элементардык зарядына эселүүлүгү ядронун түзүлүшү менен түшүндүрүлөт. Анын курамы +е зарядга, ошондой эле нейтралдуу бөлүкчө нейтронго ээ. Ядронун өлчөмү өтө кичине жана массасы өтө чоң болгондуктан, тегерегинде айланып жүргөн N электрондордун системасы катары каралат. Мындай системанын толук ички энергиясы бардык электрондордун кинетикалык энергиясы менен электрондордун ядрого тартылуу жана бири биринен түртүлүү энергиясынын суммасына барабар. Эң жөнөкөй учурда суутек атомунда -е заряддуу бир электрон +е заряддуу ядрону айланып жүрөт. Сырткы электрондордун саны атомдун магниттик касиеттерин аныктайт. Жуп сандуу электрону бар атомдун магниттик моменти нөлгө барабар. Так сандуу электрону бар атомдун магниттик моменти нөлгө барабар эмес жана парамагниттүү болот (парамагнетизм). Магниттик моменттери нөлгө барабар эмес атомдорго сырткы магнит талаасы таасир кылат. Бардык атомдор диамагнетизм касиетине ээ: ал сырткы магнит талаасынын таасиринен атомдо кошумча магниттик моменттин пайда болушуна байланыштуу. Атом иондошкондо, башкача айтканда андан электрон бөлүнгөндө сырткы электрон кабыкчасы менен аныкталуучу бардык касиети өзгөрөт: электр талаасында поляризациялануу жөндөмдүүлүгү азаят, энергия деңгээлдеринин ортосундагы аралык жана алардын бири бирине өтүү жыштыгы чоңоёт жана башка. Байланышкан абалдагы атомдун касиети эркин атомдун касиетинен айырмаланат.

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Химия
Категория:Физика
Аттила

thumb|right|Аттилла
Аттила (Адил хан, т.ж. белгисиз–453) - Борбордук Азиядан Европага чейинки аймакты басып алган хунн уруулар союзунун колбашчысы, Мундцуктун уулу. Аны европалыктар «Кудайдын каары, ааламдын токмогу» деп аташкан. 433-жылы Ругилас өлгөндөн кийин бир тууганы Бледа менен бирдикте хунндарды башкарат. 445-жылы Бледаны өлтүрүп, жеке өзү колбашчы болуп калат. Сармат жана герман урууларын баш ийдирип, өз өлкөсүнүн аймагын зор өлчөмгө кеңейтет. Аттила остготтордун, гепиддердин, тюрингдердин, герулдардын, ругилердин жана хазарлардын күчтүү союзун түзөт. Аттила алгач Чыгыш Рим империясына өзгөчө коркунуч туудуруп, император Феодосий II ни зор өлчөмдөгү салык төлөөгө мажбурлаган жана төмөнкү Дунайдын оң жак жээгин бүт бойдон өзүнө баш ийдирип алган. Мидияны, Фракияны ээлеп, Константинополдун чет жакаларына чейин чабуул коюп турган. 450-жылы Батыш Рим императору Валентиан III карындашы Гонорияны бербей койгондугуна ызаланып, 500 миң жоокери менен Рейн дарыясына чейинки аймакты ээлейт. Трир, Мец, Аррес, Орлеан шаарларын курчоого алып, жоокерлерин Каталаун түздүгүнө Труа шаарына жакын жерге жайгаштырат. Ушул жерде 451-жылы күзүндө эбегейсиз зор кагылышуу болот. Хунндардын 2 жолку чабуулунун мизи кайтарылат. Аттила жоокерлерин Вагенбург чыңдоосуна жайгаштырат. Бул салгылашууда 200 миңден ашык жоокер курман болот. Кийинки жылы Аттила жаңы согушка аттанат. Чыгыш Альп аркылуу Италияга өтүп, Аквилеяны, Альтинумду, Пазуяны, Миланды өз карамагына кошот. Бүткүл Италияга коркунуч туулат. Бирок Аттила күтүлбөгөн жерден жеңиштүү жүрүшүн токтотуп, сүйлөшүүгө даяр экендигин билдирет. Аттила Паннонияга кайтып келип, 453-жылы бургундиялык Ильдико менен никелешкен түнү каза болот. Аттиланын катуу соккудан же өз эли үчүн өч алгысы келген Ильдиконун колунан ажал тапкандыгы жөнүндө божомолдор бар. Аттила өлгөндөн кийин хунн падышачылыгы тараган, анын образы кийин легендага айланып кеткен.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Тарых
Атырау

thumb|Атырау
Атырау — Казакстандын батышындагы шаар. Атырау облусунун административдик борбору. Калкы 316 449 (2023).

Орол дарыясынын боюнда жайгашкан. 1640-жылы Жайык дарыясынын (1775-жылдан Орол) чатында негизделген. Казактар «Үйчүк», орустар - Төмөн-Жайык таш шаарчасы деп аташкан. 1734-жылы Гурьев деп аталган. 1810-жылы чеп жоюлган. 1868-жылы Орусия империясынын Орол облусундагы, 1924-28-жылдары Орол губерниясындагы (ОКФСРдын курамындагы Кыргыз, 1925-жылдан Казак АССРиндеги) шаар. 1928-30-жылдары Гурьев округунун, 1932-38-жылдары Батыш Казакстан облусунун, 1938-жылдын 15-январынан Гурьев облусунун административдик борбору; 1992-жылдан Атырау. Университет, мунай жана газ институту, Казак драма театры (1938-жылдан) бар. Заводдору: мунай ажыратуу, химиялык (полимер материалдар өндүрүшү), курулуш материалдар, тамак-аш (анын ичинен балык иштетүү жана көбөйтүү)“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1.

 Булактар 

Категория:Казакстан шаарлары
Аурипигмент

thumb|Аурипигмент.
Аурипигмент (латынча aurum - алтын, pigmentum - боёк) - мышьяк сульфиди, минерал. Химиялык формуласы As2S3. Моноклин сингониясында кристаллданат. Өңү сары жана кызгылт сары. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 1,5-2, бычак менен оңой кесилет. С. салмагы 3,49. Электр тогун өткөрбөйт, магниттелбейт. Төмөнкү температуралуу гидротермдик кендерде, арашан суулардын чөкмөлөрүндө жана жанар тоо кратерлеринде учурайт. Аурипигмент - мышьяк кенташы (руда). Сары боёк катары да пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Химия
Категория:Минералдар
Афина (мифологияда)

thumb|Афина.
Афина (мифологияда) Афина Паллада - байыркы грек мифологиясындагы акылмандык жана адилет согуштун пири. Миф боюнча Афина туулга, соотчон Зевстин башынан чыккан. Ал Афины шаарынын колдоочусу катары эсептелген жана анын урматына Панафиней майрамы өткөрүлүп турган. Гомердин чыгармаларында, айрыкча «Одиссеясында» анын акылдуу жана эр жүрөк Одиссейди, ошондой эле грек-ахейлерди өзгөчө колдогондугу, троялыктардын душманы катары айтылат. Анын Афины мамлекетинин акылман пири экендиги Эсхилдин «Эвмениддер» трагедиясында чагылдырылган. Римдиктер Афинаны Минерва деп аташкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Грек мифологиясы
Афиша

Афиша (Жарыятакта) (французча affiche - жарыя, afficher - көрүнөө коюу, илүү) - жарнаманын бир түрү; спектакль, концерт, лекция, маанилүү маданий ишчаралар, спорттук мелдештер жана башкалар жөнүндө коомчулукка кабарлоо.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Реклама
Байыркы славяндар

Байыркы славяндар - инди-европа тилинде сүйлөгөн уруулардын тобу; борбор, түштүк жана чыгыш европалык азыркы славян элдеринин ата-бабалары. Байыркы славяндар тарыхый даректерде, б. з.1-2-кылымда «европалык Сарматия», Карпат менен Балтика деңизинин аралыгында, Чыгыш Германияда жашаган венеддер деген ат менен белгилүү болгон. Алар тууралуу грек-рим жана византиялык тарыхчылар Тацит, Птолемей, Иордан жана башкалардын эмгектеринен кездешет. Көпчүлүк окумуштуулардын пикири боюнча Байыркы славяндар Висла дарыясынын чыгышынан орун алышкан. Биздин замандын 2-4-кылымында герман урууларынын (готтор, гепиддер) түштүккө оошунан Байыркы славяндардын аймактык бүтүндүгү бузулуп, батыш жана чыгыш тарапка обочолонот. 5-кылымда гунндардын бийлиги кулагандан кийин, Байыркы славяндар түштүккө оошуп, Византия империясынын Балкан провинцияларына басып кире башташкан. Ошол учурда алар ант жана склавин деген эки топко бөлүнөт. Балкан жана аларды басьш алуу менен бирге эле Борбор жана Чыгыш Европадагы мурдагы жерлери да алардын карамагында калган.1-миң жылдыктын 2-жарымында славяндар мурда чыгыш балтика жана финн-угор урууларына тиешелүү болгон Жогорку Днепрди жана анын батышын, ошондой эле Эльбанын төмөн жагын жана Балтика деңизинин түштук-батыш жээгин ээлеп алышкан жана Европадагы эң ири этностук топко айланган. Биздин замандын 1-миң жылдыгынын аяк ченииде байыркы славян мамлекеттеринин пайда болушу менен орто кылымдагы славян элдери (поляктар жана чехтер, кийинчерээк словактар, словендер, сербдер, болгарлар, чыгыш славяндарда байыркы орус эли) калыптана баштаган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4