Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Огайо

thumb|Огайо.
thumb|Огайо.
Огайо (англ. Ohio, ирокез тилинде – кооз, фр. La Belle Riviere – кооз дарыя) – АКШдагы дарыя. Миссисипинин сол куймасы. Узундугу 1580 км, алабынын аянты 528,1 миң км2. Аппалачи тоолорунан башталып, Аппалачи платосун жана Борбордук түздүктү кесип өтөт. Башкы куймалары – Кентукки, Камберланд, Теннеси (сол). Суук мезгилинде суусу кирип ташкындайт. Орточо чыгымы 8000 м3/секдай. Шлюздар курулган, бүт агымы боюнча кеме жүрөт. Луисвилл шаары туштагы босоголорду айланып өтүүчү каналдар курулган. Алабында ири ГЭС, боюнда Питсбург, Цинциннати, Луисвилл шаары жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Дарыялар‎ 
Категория:АКШ географиясы‎
Оденсе

thumb|Андерсендин мекени.
Оденсе – Даниядагы ири порт шаар. Оденсе дарыясынын боюнда (төмөнкү агымында), Фюн аралында жайгашып, анын экономикалык жана маданий борбору. Калкы 161,0 миң (2010). Кеме куруу, электр-техникалык, текстиль, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, сүрөт музейи бар. Ыйык Кнуда собору (1300, 15-кылымда курулуп бүткөн), Кудай эне (12-к.), Ионна чиркөөлөрү (15-к.), 16–17-кылымдын курулуштары сакталган. Оденсе – жазуучу жана жомокчу Х. К. Андерсендин (үй-музейи уюштурулган) мекени. Оденсеге жакын жерде ачык асман астында «Фюн айылы» музейи жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Дания 
Категория:Шаарлар
Озарк

thumb|Озарк.
thumb|Бостон тоосу.
Озарк – АКШнын борбордук бөлүгүндөгү плато, Борбордук түздүктүн Түштүк-чыгышында. Негизинен палеозойдун акиташ тектеринен түзүлгөн; чыгышында кембрийге чейин пайда болгон түпкү тектер жер бетине чыгып жатат (мисалы, Сент-Фрэнсис). Дарыялар менен өтө тилмеленген, айрым жерлерине карст процесстери мүнөздүү. Орточо бийиктиги 500 мге чейин, эң бийик жери 823 м (Бостон тоосу). Кызыл жана сары топурактуу. Дөңсөөлөрүндө негизинен эмендүү токой сакталган. Полиметалл кендери (Сент-Жозеф, ТриСтейтс) казылып алынат. Аймагынын басымдуу бөлүгү – айыл чарбасына жарактуу жерлер. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:АКШ географиясы‎
Категория:Тоолор‎
Оймок гүл

thumb|upright|Digitalis grandiflora.
Оймок гүл, дигиталис (L. 1753) — өсүмдүктөрдүн коңул гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Жөнөкөй жалбырактуу эки же көп жылдык чөп, чанда бийик же чала бадал жана бадал. Гүлү чоң, чачы сымал топ гүлдү түзөт. Мөмөсү кутуча, 35тей түрү Түндүк Африка, Европа, Кичи Азия, Кавказда, Батыш Сибирде токой четинде, ачык жерде кездешет. КМШ өлкөлөрүндө 6 түрү өсөт. Оймок гүл кайчылаш чаңдашат. Гүлүнүн төмөн жагы (алдынкы эрди) созуңку болуп, чаңдаштыруучу чымын, чиркей, аарылар конгонго ыңгайлуу. Жалбырагында медицинада колдонулуучу гликозиддер бар. Ал жүрөк ишин жөнгө салат. Заара бөлүп чыгарууну күчөтөт жана шишикти таратат. Кыргызстанда кызыл Оймок гүл кооздук үчүн жана дары-дармек катары өстүрүлөт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Өсүмдүктөр
Оймок ооздуулар

thumb|Petromyzon marinus.

Оймок ооздуулар (лат. Cyclostomata) — жаныбарлардын жааксыздар чоң классынын сууда жашоочу, жөнөкөй түзүлүштүү жалгыз классы. Силур мезгилинен белгилүү. Денеси жылан балыкка окшош, жылаңач териси былжыр бөлүп чыгаруучу бездерге бай. Кемирчек шакекче менен курчалган оозу соргуч куйгучка окшош (аталышы ошондон). Тили скелеттүү, мүйүз тиштүү. Баштык сымал бакалоорлору энтодермадан пайда болгон. Мээси бардык омурткалууларга мүнөздүү бөлүктөрдөн турат. Бөлүп чыгаруусу мезонефриялык бөйрөк түрүндө. Жыныс бездери жалгыз, чыгуучу түтүгү жок. Ургаачысы жумурткасын (уругун) сууга таштап, алар сууда уруктанып, өөрчүйт. Оймок ооздуулар 2 классчага же түркүмгө (миногарлар жана миксиндер) бөлүнөт. Алар – балыктардын эктомителери же жырткычтары. 

Колдонулган адабияттар
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Балыктар‎
Ойрот биримдиги (15-кылымдын башы)

Ойрот биримдиги (Төрт Ойрот хандыгы) – батыш моңгол урууларынын саясий түзүлүшү. Угэчи-Кашка улусу — Моңголиядагы жана Түштүк Сибирде жайгашкан тарыхый мамлекет. Н. Бичурин, В. Бартольд ж. б. окумуштуулар Ойрот биримдигин «биримдик», В. Рязановский, К. Костенков ж. б. «союз» деп түшүндүрсө, Б. Я. Владимирцeв моңголдордун «ойрад» (калм. «өөрд» – «жакын») деген сөзүнүн маанисине карап, европалык ориенталисттер «союздаш» деп түшүнгөнүн, иш жүзүндө ойрот союзу болбогонун эскертет. Кытайдагы Юань династиясынын кулашы (1368) Батыш Моңголиядагы ойрот (чорос, тыргоот, хошут, дөрбөт) урууларынын күч алышына алып келген. Эсендин (1440–55) тушунда Балхаш көлүнөн Улуу Кытай дубалына чейинки аймакты кучагына алган Ойрот биримдиги түзүлгөн. 1468-ж. Алтайдын чыгышындагы Таш-Туранду деген жерде Манцухай-Сайн-Хатун жетектеген моңголдордун колунан жеңилгенден кийин ойроттордун бир бөлүгү түндүк-батышка, экинчи бөлүгү түштүккө, Акбаржин (Абабарци-чинсанг) башында турган сибирь кыргыздары Чыгыш Тянь-Шандын тоолуу райондоруна (Комул, Баркөл) көчүп, Ойрот биримдиги майда ээликтерге ажырап кеткен.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория:Кыргызстан
Категория:Илим 
Категория:Тарых
Океания

thumb|Океания.
Океания – Тынч океандын борбордук жана түштүк-батыш бөлүктөрүндөгү аралдар (10 миңдей) тобу. Түндүк жарым шардын субтропик кеңдиктери менен Түштүк жарым шардын мелүүн кеңдиктеринин аралыгында жайгашкан. Аянты 1,26 млн км2. Калкы 10,7 млн (2010).

Аралдардын көбү архипелагга биригип, субмеридиан багытында жайгашкан. Эң ири аралдары – Жаңы Гвинея (анда океяниянын эң бийик жери Жая чокусу жайгашкан; бийиктиги 4884 м) менен Жаңы Зеландия (океяниянын 80%ин түзөт). Океяния көбүнчө Австралия материгине кошулат; кээде өзүнчө дүйнө бөлүгү катары каралат. Океяния Меланезия, Микронезия, Жаңы Зеландия жана Полинезияга бөлүнөт. Аралдардын көбү жанартоодон тоолуу; (Гавайи, Самоа, Маркиз, Коом, Кук (Түштүк), Тубуаи, Пасха ж. б.), шуру рифтеринен (ойдуңдуу; Маршалл, Каролина, Гилберт, Тувалу, Токелау, Кук (Түн.), Феникс, Лайн Туамоту, Науру ж. б.) пайда болгон. Тоолуу ири аралдары Тынч океан таманынын батыш четиндеги геосинклиналь облусундагы аралдар догосу системасына кирет. Тынч океандын борбордук бөлүгүндөгү аралдар базальттуу калкандарды, суудан чыгып турган чокулары бийик жанартоолорду (Гавайи аралындагы Мауна-Лоа, Мауна-Кеа жанар тоолору) түзөт. Кен байлыктары: никель (Жаңы Каледония), фосфаттар (Науру жана Туамоту), нефть (Жаңы Гвинея), алтын (Жаңы Гвинея, Фижи), таш көмүр (Жаңы Зеландия), жез (Бугенвиль аралы). Климаты океандык, дайыма нымдуу, көбүнчө субэкватордук, экватордук, түштүгүндө субтропиктик жана мелүүн. Айлык орточо температурасы экватор зонасында 26–28°С, түштүгүндө февралда 16°Сден августта 5°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 1000 ммден батышында 3000–4000 ммге чейин, айдарым капталдарында 10 миң ммден ашык. Жаңы Гвинеянын тоолору менен Жаңы Зеландиянын Түштүк аралында мөңгүлөр (жалпы аянты 1000 км2ден ашык) бар. Көл жана дарыялар негизинен ири аралдарында кездешет. Океянияда кездешкен өсүмдүктөр палеотропик өсүмдүктөр дүйнөсүнө кирет. Тоолуу аралдардын айдарым капталдарында дайыма жашыл нымдуу токой, ылымта беттеринде кургакчыл бадалдар, ксерофиль токою басымдуу. Шуру аралдарын бадалдар, панданус, кокос пальмасы, нан жыгачтуу токойлор ээлейт. Фаунасы Полинезия облусуна кирет. Сүт эмүүчүлөр аз, ал эми курт-кумурскалар көп, эндемиктер да арбын. Канаттуулар базарлары бар. Жаныбарларды коргоо максатында коруктар уюштурулган (эң ириси Жаңы Зеландиянын Түштүк аралындагы Фьордленд коругу).

Тропиктик дыйканчылык менен балыкчылык өнүккөн. Океяниядагы мамлекеттер: Вануату, Самоа Батыш, Кирибати, Науру, Жаңы Зеландия, Папуа–Жаңы Гвинея, Соломон Аралдары, Тонга, Тувалу, Фижи. Океянияда ошондой эле Улуу Британиянын, Франциянын, АКШнын, Австралиянын жана Жаңы Зеландиянын ээликтери бар.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Океания
Океанография

thumb|upright|Океанография.
Океанография, Океанология (океан жана …логия) – Дүйнөлүк океандагы физикалык, химиялык, Геологиялык жана биологиялык процесстер жөнүндөгү илим. Океанологиянын негизги тармактары: океан физикасы – океан жана деңиз сууларындагы физикалык процесстерди, океан менен атмосферанын өз ара аракеттенүү закон ченемдеринин; океан химиясы – океандагы химиялык заттардын алмашуу жана трансформациялануу закон ченемдеринин, ал заттардын химиялык балансын; океан биологиясы – биомассанын пайда болууга, биомассаны жана организмдердин маанилүү түрлөрүнүн жылдык продуктуулугунун, океандын биологиялык продуктуулугунун жөнгө салынып туруу закон ченемдерин; океан геологиясы – океан түбүндөгү жана анын астындагы Геологиялык процесстердин жана кен байлыктардын пайда болуу закон ченемдерин изилдейт. Океанологиянын башкы максаты – деңиз үстүндө жана астында кеме жүрүүнүн коопсуздугун камсыз кылып, натыйжалуулугун жогорулатуу, океандын биологиялык, минералдык жана энергия ресурстарын пайдалануу, аба ырайын прогноздоо ыкмасын өркүндөтүү. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Океандар
Категория:Табият илимдери
Ок жылан

thumb|Ок жылан.

Ок жылан (Psammophis lineolatus) – суу жыландар тукумундагы сойлоочу жаныбар. Денеси ичке, Узундугу 90 смге жетет. Түрпүсү жылма. Түсү боз, жонунда узунунан кеткен 4 чийини бар. Оозу кичине, уулуу тиштери үстүнкү жаактарынын арт жагында жайгашкан. Ошондуктан анын уусу майда жаныбарларды ууландырат. Көбүнчө Борбордук жана Батыш Азияда таралган. Кыргызстанда Ысык-Көл ойдуңу, Чүй жана Фергана өрөөндөрүндөгү чөлдүү, чополуу, кумдак, таштуу, жапыз бадалдуу жерлерди мекендейт. Күн жылуу учурда (күндүз) активдүү келет. Күздө чээнге кирет. Көбү чээнден апрелде чыгат. 2–6 жумуртка тууйт. Курт-кумурска, майда кескелдирик жана чычкандар менен азыктанат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Жыландар
Окинава

thumb|Окинава.
Окинава – Рюкю архипелагындагы эң ири арал, Японияда. Аянты 1254 км2. Жээктери булуң-буйткалуу, шуру рифтери менен курчалган. Тынч океан жана Чыгыш Кытай деңизи менен чулганат. Жеринин бети жапыз тоолуу, деңиз деңгээлинен бийиктиги 498 мге чейин; ошондой эле түздүктүү. Климаты тропиктик, муссондук, жылдык жаан-чачыны 1300–2000 мм. Басымдуу бөлүгүн ээлеген нымдуу тропик токоюнун көп жерин бадал, бамбук токойлору ээлейт, ошондой эле шалы палдары, ананас, батат жана бал камыш менен алмашкан. Негизги борбору – Наха порт шаары. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Аралдар
Категория:Жапония
Окленд

thumb|Окленд (2008).
Окленд – Жаңы Зеландиядагы ири шаар. Өлкөнүн ири өнөр жай борбору (өлкөдө өндүрүлгөн өнөр жай продукциясынын 1/3 ине жакыны чыгарылат). Түндүк аралында; Окленд жарым аралын Түндүк аралынын негизги бөлүгү менен байланыштыруучу мойнокто жайгашкан. Тынч океандын Хаураки булуңундагы порт. Калкы 422,0 миң (2010; шаар айланасы менен 1,4 млн). Эл аралык аэропорту бар. Темир жол бекети. Өлкөнүн ири экономикалык борбору. Машина куруу (транспорт, айыл чарба жана электр-техникалык), металл иштетүү, тамак-аш (сүт, эт), текстиль, химия, жыгаччылык өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, сүрөт галереясы, меланезиялык миссионерлер музейи бар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Жаңы Зеландия 
Категория:Шаарлар
Окопник

thumb|Symphytum officinale.
Окопник (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн эндиктер тукумунун уруусу. Көп жылдык чөп. Сабагынын Узундугу 1,2 мге жетет, катуу түктүү, жалбырагы чоң, сабакта кезектeшип жайгашкан. Гүлү коңгуроо сымал, көгүш, кочкул күлгүн, ак түстө, топ гүлгө чогулган. Евразия, Түндүк Америкада 25тей түрү, КМШ өлкөлөрүндө 10 түрү негизинен нымдуу жерлерде жакшы өсөт. Көбүнчө аары жана сары аары аркылуу чаңдашат. Дары окопниктин тамырында алкалоид жана өңдөгүч заттар бар. Медицинада жана ветеринарияда колдонулат. Кавказда өсүүчү катуу окопник дары чөп жана тоют катары пайдаланылат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
 
Категория:Өсүмдүктөр
Окура ылаңдары

thumb|upright|Hypoderma bovis.
Окура ылаңдары – көгөөн, сайгак, ылаа личинкалары пайда кылуучу ылаңдар: гиподерматоз, кривеллиоз, гастрофилёз, эстроз, ринетроз, цефалопиноз ж. б. Гиподерматоз – уйдун окура ылаңы. Hypoderma уруусундагы Hypoderma bovis жана Hypoderma lineatum сайгак личинкалары терини тешип, денеге өтүү менен малды жабыркатат. Ылаңга каршы күрөшүү үчүн хлорофостун 8%түү эритиндиси же гиподермин-хлорофос керектелет. Гастрофилёз – жылкынын өнөкөткө айланган окура ылаңы. Карын менен ичегинин ички бетинде мителөөчү Gastrophilus уруусундагы карын ылаа личинкалары пайда кылат. Ылаңга каршы күрөшүү үчүн малга хлорофостун суудагы 5%түү эритиндиси берилет. Эстроз – кой ылаңы. Сайгак жумурткасын койдун тумшугуна таштайт. Личинкалары койдун кеңилжээринде өөрчүйт. Мээге чейин жеткен личинка койдун тынчын алып, жалган көк мээге чалдыктырат. Мал чөп оттобой арыктайт. Түндүк Кавказ, Орто Азияда жана Украинада кезигет. Ылаңга каршы күрөшүүдө хлорофостун суудагы 20%түү эритиндисинен турган аэрозоль пайдаланылат. Ошондой эле механикалык жол менен личинкалар тазаланат. Окура ылаңдары мал чарбасына, ошондой эле булгаары өнөр жайына чоң зыян келтирет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Оорулар
Олеандр

thumb|Nerium oleander.
Олеандр (L. 1753) – өcүмдүктөрдүн кутралар тукумунун уруусу. Дайыма жашыл бадал. Жалбырагы тушташ же тегерете жайгашкан. Гүлү ири, мала кызыл, ак же сары түстө, беш мүчөлүү, мөмөсү – көп уруктуу жапракча. Жер ортолук деңиз денгээлинде, Азияда 3 түрү кездешет. Түштүк Крымда, Кавказдын, Кара деңиз жээгинде, Закавказье, Орто Азиянын түштүгүндө өстүрүлөт. Кооз жана уулуу өсүмдүк. Башка райондордо бөлмөдө өстүрүлөт. Курамында жүрөк гликозиддери бар. Жалбырагынан алынган кернолин жана корнерин жүрөк-кан тамыр ооруларында таблетка жана эритме түрүндө колдонулат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Өсүмдүктөр
Оливин

thumb|Оливин.
Оливин (лат. oliva – зайтун) перидот, хриазолит – оливин тобундагы минерал. Жалпы силикаттар классына кирет жана тоо тек пайда кылат. Магний менен темирдин силикатынан турат. Химиялык формуласы MgАe2(SiO4). Ромб системасында кристаллданат. Өңү сары, жашыл сымал, кээде түссүз, айнек сымал жалтырак. Зергерликте тунук хризолит жана перидот колдонулат. Жарык көбүнчө кырлары аркылуу өтөт. Катуулугу 6,5–7. С. салмагы 3,3–3,5. Морт. Кристаллдары өтө сейрек. Магмадан пайда болот (ультранегиздүү жиреп чыккан тоо тектин, таш метеориттердин негизги минералы). Магнезиялуу оливин (форстерит) карбонатиттер менен магнезиялуу байланышкан тоо тектер – скарндарга мүнөздүү. Оливиндин курамында магма тоо тектери алмаз, платина, хромит, никель, титандуу магнетит бар. Оливиндин тунук кристаллы – хризолит кымбат баалуу асыл таш катары пайдаланылат. Антика доорунан Кызыл деңиздеги Зебергед аралында алынат. Ошондой эле Мьянма, Бразилия, Россия (Якутия), АКШда (Түн. Каролина штаты) кезигет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Минералдар‎
Олигоклаз

thumb|Олигоклаз (Мексика).
Олигоклаз (олиго… жана гр. klasis – сынуу, жаруу) – талаа шпаттары тобундагы минералдардын бири, тоо тектерди пайда кылат. Изоморфтук кошунду түрүндө анартит Ca[Al2Si2O8] (10–30%ке чейин) менен альбиттен Na[AlSi3O8] (70–90%ке чейин) турат. Катуулугу 7, сингониясы үчилтиктүү. С. салмагы 2,62–2,76. Өңү саргыч, боз, күрөң ж. б. Жаркырактыгы айнек сымал, ошондой эле к. Плагиоклаздар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:минералдар
Олигохеттер

thumb|Lumbricus terrestris.
Олигохеттер (лат. Oligochaeta) – муунак курттар тибинин классы. Узундугу 1 ммден 2,5 мге чейин. Сегменттеринин саны 5–7ден 600гө жетет. Жыш түктүүлөргө караганда түктөрү аз. Алар капталдарында ар бир сегментте 2ден топ болуп жайгашкан. Сезүү органы жок. Сууда жашаган кээ бир формаларынын көзү болот. 25–27 тукуму, 5 миңге жакын түрү бар. Жер жүзүнүн бардык аймагында таралган. Көпчүлүгү топуракта же тузсуз сууларда, 200дөй түрү деңизде жашайт. Алардын детритофагдары, жырткычтары жана мителери да бар. Гермофродиттер. Жыныс органдары бир нече сегменттеринде жайгашкан. Жыныс жана жыныссыз жол менен көбөйөт. Топуракта жашоочулары гумус пайда кылып, топурактын күрдүүлүгүн жогорулатууга катышат. Сууда жашоочулары жалпы бентостун негизин түзүп, кир суунун өзүн-өзү тазалоосуна жардам берет. Балыкка жем.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Жаныбарлар
Олуя-Ата ую

Олуя-Ата ую – сүт багытындагы уй тукуму. 1885-жылдан баштап Кыргызстандын Талас өрөөнүндөгү (Олуя-Ата уезди) жана Казакстандын Түштүк аймагындагы жергиликтүү уйлар голланд уюнун букалары менен аргындаштырылып, кийин ич ара көбөйтүү жолу менен чыгарылган. Кыргызстан менен Казакстандын көп райондоруна, ошондой эле Өзбекстандын айрым жерлерине тараган. Денеси чың, жергиликтүү табигый-климаттык шартка (ысыкка, бийик тоолуу жайытта багууга) көнгөн. 1974-ж. порода катары бекитилген. Башка уйлардан айырмаланып, мителүү кан ылаңдарына (тейлериоз, пироплазмоз) туруктуу келет. Дене түзүлүшү субагай, башы кичине, моюну ичке, соорусу бийик. Өңү көбүнчө карала, төшү, курсагы, желини ак; айрымдарынын өңү сарала. Өркөчүнүн бийиктиги 125–126 см, дене Узундугу 150 см, көкүрөк курчамы 175 см. Букасынын Орточо тирүүлөй салмагы 750–770 кг (айрымдары 1000– 1100 кг), инегиники – 440–450 кг. Ар уйдан жылына 2800–3200 кг сүт саалат, сүтүнүн майлуулугу 3,9–4,1%. Жакшы бордолот. 52–56% (кээсинен 60%) эт чыгат. Олуя-Ата ую негизинен Казакстандын Түштүк облусунда (Чымкент, Жамбыл), Кыргызстандын Талас өрөөнүндө жана Ош облусунун райондорунда асыралат. Олуя-Ата уюнун дене түзүлүшүн, сүттүүлүгүн, этинин сапатын жакшыртуу максатында асыл тукум иши улантылууда.
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Мал чарбачылыгы
Омарлар

thumb|Homarus gammarus.
Омарлар (Nephropidae) – он буттуу рактардын тукуму. Узундугу 60 см, кээде андан да ашат. Салмагы 15 кгга чейин. Сыртынан өзөн рактарына окшошаары Алдынкы эки бутунда чоң, күчтүү – кийинки эки жуп бутунда кичирээк кыпчуурлары бар. Курсагы узун келип, жазы куйрук желпүүр болуп бүтөт. Күндүз жашынып жатат, омурткасыздар менен азыктанат. 5 жылда жыныстык жактан жетилет. 50 жылга чейин жашайт – 36 түрү жылуу жана мелүүн деңиздерде кездешет. Америка, норвегия жана европа омарлары кеңири таралган. Мароккодо тамак катары пайдаланылат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Рак сымалдар‎
Омурткалуулар

thumb|Омурткалуулар.
Омурткалуулар, баш сөөктүүлөр (лат. Vertebrata же Craniata) — жаныбарлардын хордалуулар тибиндеги типче. Соңку силур мезгилинен белгилүү. Омурткалуулардын теги – жөнөкөй хордалуулар. Эволюциялык процесстин натыйжасында алгачкы өзөк скелети – хордасы – акырындап бири-бири менен бириккен кемирчек же сөөк омурткалардан турган омуртка тутумуна алмашкан (аты ошондон). Ошентип суу агымына туруштук бере турган күчтүү булчуңдуу бекем таяныч пайда болгон. Ошондой эле дем алуу, азык сиңирүү, кан айлануу, бөлүп чыгаруу жана сезүү органдары, борбордук нерв системасы өөрчүгөн. Айрыкча бул системалардын өөрчүшү омурткалуулардын суудан кургакка жашоого өткөндө зарыл болгон. Тамак сиңирүү системасы татаалданган. Булчуңдуу жүрөгү бир нече бөлүктөн турат. Кан айлануу системасы туюк. Сууда жашоочу омурткалуулар бакалоору, кургактагылар жаңы пайда болгон дем алуу органы–жуп өпкөсү менен дем алат. Омурткасыздарга караганда гормондук жөнгө салуу татаалданган. Нерв системасы мээ, жүлүн жана четки түйүндөрүнөн (ганглия) турат. Омурткалуулардын кыймыл-аракетинин активдүүлүгү сезүү органдарынын түзүлүшүнүн жана функциясынын татаалданышына алып келген. Омурткалуулар демейде айрым жыныстуу, жуп жыныс бездери болот. Кээ бир балыктар – гермафродиттер. Оймок ооздуулар, балыктар, жерде-сууда жашоочулардын көбү, куштар жумуртка, сүт эмүүчүлөр тирүү тууйт. Азыркы омурткалуулар 7 класска (оймок ооздуулар, кемирчектүү балыктар, сөөктүү балыктар, жерде-сууда жашоочулар, сойлоочулар, куштар, сүт эмүүчүлөр) бөлүнүп, 40–45 миңдей түрү белгилүү. Биосфера процессинде жана адам үчүн омурткалуулардын мааниси өтө чоң. Көпчүлүгү – үй айбандары жана промыселдик жаныбарлар. Айрымдары – жугуштуу ооруларды алып жүрүүчүлөр, кээ бирлери эл чарбасына, айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирет. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Жаныбарлар