Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шторм

thumb

Шторм - узак мөөнөткө катуу соккон (ылдамдыгы 20,8 - 24,4 м/сек, күчү Бофорт шкаласы боюнча 9 баллдан жогору) шамал.
 
Ал деңизде жана океанда күчтүү толкунду пайда кылып, кургактыкта кыйраткыч күчкө жетет. Шторм адатта ургаалдуу циклондордун өтүшүнө байланыштуу пайда болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Табият
Штольня

Штольня (нем. Stollen - столб) — жер астындагы тоо-кен иштерин тейлөө үчүн өткөөлдөнгөн жер бетине түз чыгуучу горизонталь же жантык тоо-кен казылмасы.
 
Штольня чалгындоочу жана эксплуатациялык (кен казылуучу), шамалдатуучу, СУУ чыгаруучу, кен ылгоочу ж.б. болуп бөлүнөт. Тоолуу аймактарда кен ачуучу негизги казылма болуп саналат. Штольнянын туура кесилишинин өлчөмү негизинен ага салынуучу жолдун саны, вагонетканын өлчөмү, киши өтүүчү көңдөйдүн чоңдуктары менен аныкталат. Кендүү катмар жука келсе Штольня кен тулкусунда, анын созулуу багыты боюнча өткөөлдөнөт. Калың катмарлуу кендерде Штольня кен тулкусуна жарыш жайгаштырылып, андан кенди көздөй квершлагдар казылат. 

Штольнядан жогору жаткан кен бир нече кабаттарга бөлүнүп, 2 түрдүү жол менен казылып алынат: 

1) кен тулкусу жер бетине жакын жайгашса, ар бир кабат өз алдынча штольня менен ачылат. Кен тулкусунун созулуу багыты боюнча кен ачуучу штольнянын схемасы: 1 — тоо тек аркылуу, кен тулкусун жандай өткөөлдөнгөн башкы штольня; 2 — сыртка ташылып чыккан тоо тектердин үймөгү; 3 — кен тулкусу аркылуу өткөөлдөнгөн кабат штольнялары; 4 — кенташты сыртка чыгаргыч; 5 — квершлаг. шып кирүү, тоо тектерди ташып чыгаруу жана кенчилердин кирип-чыгуусу үчүн да кызмат кылат; 

2) кен тулкусу жер бетинен алыс жатса, кен эң төмөн жайгашкан башкы штольня менен гана ачылат да, андан жогору жаткан кендүү кабаттар өрдөмө казма же шахта туюк стволдору менен ачылат. Алардан казылып алынган кен бир нече кенташ түшүргүч менен башкы штольняга түшүрүлөт. Штольнянын оозу жазгы жана катуу жаан суусу каптап кетпегендей жерде жайгаштырылат. Штольнянын оозуна жакын жер бетиндеги аянтча зарыл болгон курулмаларды жайгаштыргандай жана транспорттун келип-кетүүсүнө ыңгайлуу өлчөмдө даярдалат. Тоолуу аймактын рельефи транспорт катнашына ыңгайсыз келсе, казылып алынган кен-таш конвейер же темир аркан жолдору аркылуу штольнядан ташылып кетет.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геология
Шток

Шток ( - таяк, өзөк) - тик же жантайыңкы жайгашып, туура эмес формадагы же цилиндр сымал түспөлдөгү анчалык чоң эмес интрузия тулкусу; кенташтуу Шток толугу менен же дээрлик бүтүндөй кенташтан турат.
 
Анын туурасы ондогон мге жетет. Негизинен бир өнчөй тоо тектен түзүлүп, жанаша жаткан тектер менен бирдей эмес багыттагы контактта жатат. Айрым учурда Шток менен башка тектердин контактында брекчия пайда болот. Штоктун тулкусу жакшы кристаллдашып, кээде андан автометаморфизмдин өзгөрүлүүлөрү байкалат. Шток магма менен байланышта болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геология
Штиль

Штиль - 
 
1) ылдамдыгы 0,5 лг/секдан ашпаган сыдырым жел. Ачык жерлерге караганда туюк өрөөндөрдө көп байкалат.
 
2) Деңиздин шамал толкуну болбой турган тынч абалы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Штарк эффектиси

Штарк эффектиси - спектр сызыктарынын электр талаасында ажырашы (бөлүнүшү).
 
Электр талаасынын таасиринен системаны түзгөн (мис., атомдогу электрондор) заряддалган бөлүкчөлөрдүн кыймылы өзгөрүп, система кошумча энергияга ээ болот, анын энергия деңгээлдери жылышат жана ажырайт (к. Энергия деңгээли). Натыйжада спектр сызыктар бөлүнөт. Немец физиги Й. Штарк ачкан (1913).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Штамп

Штамп (итал. stampa - мөөр, басма), штемпель -
 
1) документке из калтырчу мөөр (негативдик сүрөт), оттиск;
 
2) тил жана адабиятта дайыма кайталануучу көркөм сөз каражаттары. Мис., көмүр менен нефтинин - «кара алтын», пахтанын «ак алтын» деп аталышы. Штамп адабиятта темадан, сюжеттен, образдан да байкалат. Мис., түрк тилдериндеги поэзияда мурдагы акындардын көбүнчө булбулдун образына кайрылышы. Штампка кайдыгер мамиле кылуу чыгармачылык өз алдынчалыкка терс таасирин тийгизет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Шрёдингер теңдемеси

Шрёдингер теңдемеси - релятивдик эмес квант теориясынын негизги динамикалык теңдемеси. 1926-ж. австралиялык физик Э. Шрёдингер сунуш кылган.
 
Шрёдингер теңдемеси кванттык механикада, классикалык механикада кыймылдын Ньютон теңдемеси, электр-магниттик классикалык теорияда Максвелл теңдемелери сыяктуу түпкүлүктүү мааниге ээ. Шрёдингер теңдемеси толкун функциясы менен мүнөздөлүүчү кванттык объектилердин абалынын убакыт жана мейкиндик боюнча өзгөрүшүн сүрөттөйт. Эгерде убакыттын алгачкы учурунда толкун функциясы белгилүү болсо, Шрёдингер теңдемесин чыгаруу менен убакыттын кийинки ар кандай учурундагы толкун функциясынын маанисин табууга болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Герхард Шрөдер

thumb|180px|Schröder (2016)

Герхард Фриц Курт Шрөдер (7. 4. 1944-ж. т., Бломберг) - немец саясий ишмери, Германиянын 7-федералдык канцлери (1998-2005).
 
Геттинген университетин бүтүргөн соң, ошол эле окуу жайынын укук кафедрасында окутуучу (1971-77), Ганноверде юрист, ошол эле убакта Германия социал-демократиялык партиясында «Жаш адистер» жаиггар секциясынын лидери (1978-90), Төмөнку Саксония аймагында премьерминистр (1990-94) болуп иштеген. 2006-жылдан Nord Stream AG акционерлер к-тинин төрагасы.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шпур

Шпур - бургулоодон пайда болгон цилиндр түспөлдүү тоо-кен казмасы.
 
Анын диаметри 75 ммге чейин жетет. Тереңдигине жараша - тайыз (тереңдиги 1,5 мге чейин), орто (1,5-2,5 м) жана терең (2,5-5 м); багытына карай - горизонталь, тик жана жантык Шпур деп бөлүнөт. Шахтада жана карьерде тоо тектерди, кенди жардырууда Шпурга жардыргыч заттарды жайгаштырылат. Башка тоо-кен казмаларынын капталдарын, үстүн бекемдегичтерди орнотууда, тоо тек массаларын кургатууда, гидротехн. жана жол курулушунда ж. б. максаттар үчүн да даярдалат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геология
Шпота Лев Алексеевич

Шпота Лев Алексеевич (6. 9. 1922-ж. т., Түштүк Казакстан обл., Түлкүбас району, Балыкчы айылы) - биология илимдин доктору (1970), проф. (1971).
 
Кыргыз мамлекеттик пединститутту (1950), ошол эле жерде аспирантураны (1954) бүтүргөн. КМУда окутуучу, улук окутуучу, кафедра башчы, проф. (1954-1980). Кыргыз ССР ИАнын Биология институтунда улук илимий кызматкер (198096), 1996-жылдан КРдин УИАнын Ботаника багында жетектөөчү илимий кызматкер. Өсүмдүк физиологиясы жана экология боюнча адис. 150дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 3 монография, 5 окуу куралы, 22 рационалдык сунуштары бар. Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу, Ардак белгиси ордени жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шпонка

Шпонка (нем. Spon - чамынды, шынаа) -
 
1) машинанын же механизмдин валына кийгизилген тиштүү дөңгөлөк, шкив, муфта ж. б-ны кыймылсыз бириктирүүчү тетик. Ал призма, шынаа, сегмент ж. б. формада болоттун ар кыл эритиндилеринен даярдалат;
 
2) жыгач конструкциясынын элементтерин бириктирип, жылдырылма күчтү кабылдоочу тетик.
 
3) Шпонка - техникалык курулманын ноочолорунун жиктерин бүтөөчү суу өткөрбөс материал.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Шпирт Михаил Борисович

Шпирт Михаил Борисович (1933-ж. т., Россия, Москва обл., Наро-Фоминск району) - медицина илимдин доктору (1985), проф. (1987).
 
Харьков медициналык институтун бүтүргөн (1956). Кыргыз эпидемиология, микробиология жана гигиена ИИИде илимий кызматкер, лабор. башчысы (1960-82), 1982жылдан КММАда кафедра башчысы болуп иштейт. Токсикология боюнча адис. 200дөн ашык эмгеги, а. и. 2 монографиясы, 6 окуу китеби бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шпиончулук

Шпиончулук (шпионаж, тыңчылык (фр. espionage)) - мамлекеттик кылмыштын бир түрү.
 
КР кылмыш-жаза мыйзамы боюнча: а) мамлекеттин коопсуздугуна каршы жасалган кылмыш. Мис., мамлекеттик жашыруун сыр деп белгиленген маалыматтарды чет өлкөгө, чет өлкөлүк уюмга же анын өкүлдөрүнө берүү максатында жыйноо, уурдоо же сактоо, ошондой эле, эгер андай жосун чет өлкө жараны же жарандыгы жок адам тарабынан жасала турган болсо, КРдин тышкы коопеуздугуна зыян келтирүү үчүн чет өлкөлүк чалгындын тапшырмасы боюнча дагы башка маалыматтарды берүү же жыйноо Шпиончулукка кирет; б) КРдин жараны тарабынан жасалган, ошондой эле мамлекетке каршы иш-аракеттер мамлекеттик чыккынчылыктын бир түрү болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекттик коопсуздук
Шпинель

thumb|Шпинель.
Шпинель - сейрек кездешүүчү минерал, магний жана алюминийдин оксиди (MgAl2O4). Курамынын 28,2% и MgO, 71,8% и Аl2O3 турат.
 
Куб системасында кристаллдашат. Таза шпинель түссүз, бирок ал жаратылышта сейрек кездешет. Көпчүлүк учурда кошундуларына жараша: хромдун ионунан кызыл (рубин-балэ), темирден - саргыч (рубицелл), марганецтен кызгылт ж. б. түстө таралган. Айнектей жылтырайт. Катуулугу 8, с. салм. 3,5-4,1. Асыл Шпинельдин (кооз түстүү тунуктарынын) Мьянма, Шри-Ланка, Таиланд, Афганстан, Бразилия, ИнДия жана Тажикстанда (Памирде) белгилүү кендери бар. Шпинель асыл жана кооз таш катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Шоу Жорж Бернард

Шоу Жорж Бернард (26. 7. 1856, Дублин - 2. 11. 1950, Эйот-Сент-Лоренс) - англис драматургу.
 
«Фабий коомун» уюштургандардан. Чыглыгын роман жазуудан баштаган. «Ойлонбой үйлөнүү (1880), «Артисттин сүйүүсү» (1881), «Сыйышпаган социалист» (1883) романдары, «Жесирдин үйлөрү» (1892), «Уоррен айымдын кесиби (1894), «Алма жүктөлгөн араба» (1929) драмалары, «Цезарь менен Клеопатра» (1901), «Андрокл жана арстан» (1913), «Пигмалион» (1913 - кыргызчасын 1988, 3. Бектенов которгон), «Ыйык Иоанна» (1923) пьесалары, ошондой эле музыка жана театр жөнүндө сын макалалары бар. Айрым чыгармалары кыргыз тилине которулган. Нобель сыйл. лауреаты (1925).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шоттки эффектиси

Шоттки эффектиси - катуу нерсенин бетинен электрондорду ылдамдатуучу электр талаасынын таасири астында электрондук эмиссия тогунун өсүшү.
 
Металлдар үчүн Шоттки эффектисинин классикалык теориясын 1914-ж. немец физиги В. Шоттки түзгөн. Шоттки эффектиси учурунда термоэлектрондук эмиссиянын каныгуу тогунун өсүшү, беттик иондоо энергиясынын кемиши жана фотоэлектрондук эмиссиянын босогосунун чон узундуктагы толкундар тарабына жылышуусу байкалат. Шоттки эффектиси катуу нерселердин беттеринин кээ бир электрондуу касиеттерин изилдеп үйрөнүүдө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Шотланддар

Шотланддар, скоттс - улут, Улуу Британия а-нын түндүк жарымында жана ага чектеш аралдарда жашайт.
 
Ошондой эле иммигрант- Шотланддар жана алардын тукумдары АКШ, Канада, Австралия, Жаңы Зеландияда жашашат.
 
Шотланддардын жалпы саны 6100 миң киши, а. и. 5185 миңи Шотландияда. (2012). Шотланддар лоуленддер, гэлдер ж. б. субэтностук топторго бөлүнөт. Англис-шотланд, гэл, англис тилдеринде сүйлөшөт. Дини боюнча көбү протестанттар, католиктер да бар. Шотланддардын этностук негизин жергиликтүү пикт жана 5-6-кылымда Ирландиядан келген кельттердин скотт уруулары түзгөн. Шотланддар 11-кылымда калыптанган. Шотланддар дыйканчылык жана мал чарбачылык менен кесиптенишет. Азыркы мезгилде көбү өнөр жайларда иштешет. Салттуу маданияты боюнча ирланддарга жакын. Аялдары жол жолу бар же клеткалуу узун юбка, барпайта кооздолуп тигилген, узун жендүү кофта, башына чепец кийип, ийинине клеткалуу оромол жамынышат. Эркектери жалпы улуттук шотландиялык костюм, клеткалуу ыштан кийишет. Тамак-ашы - сулу жана буудай наны, сулу боткосу кеңири колдонулат. Алкоголдук суусундугу - виски.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шотландия
Шор суулар

Шор суулар - курамындагы туз эритиндилеринин өлчөмү 50 г/лден жогору келген табигый жана жасалма суулар.
 
Химия өнөр жайынын маанилүү сырьёсу, ошондой эле дарылоо мекемелеринде пайдаланылат. Хим. курамына жараша Шор суулар 4 типке: хлор-кальцийлүү, хлор-магнийлүү, сульфатнатрийлүү жана гидрокарбонат-натрийлүү болуп бөлүнөт. Жер шарында кеңири таралган хлоркальцийлүү Шор суулар континенттик кыртыштагы боштуктарды толтуруп, жер астындагы гидросфераны түзөт. Ал суулар курамындагы Br, I, В, Li, Rb ж. б. микрокомпоненттердин концентсынын жогорулугу менен айырмаланат. Мындай суулар океандагы рифт зоналарынан да чыгаары аныкталган. Жер бетинде бул суулар туруксуз келишип, сейрек кездешет. Ага кургак климат өкүм сүргөн аймактардагы (Чокрак, Перекоп, Сары-Камыш, Асаль көлдөрү, Жансыз деңиз) жана шарты өзгөчө келген Батыш Антарктидадагы кургакчыл өрөөндөрдөгү (Ванда, ДонЖуан ж. б. көлдөр) көл суулары кирет. Жер бетинде туруктуу келген хлор-магнийлүү Шор суулар негизинен океан жана деңизден бөлүнүп калган көлдөрдө (Сасык, Докузлав, Сиваш, Мак-Лауд ж. б.), коралл аралдарынын ортосундагы туюк лагуналарда (Тынч океандагы Эндербери ж. б.) кездешет. Хлор-магнийлүү Шор суулар сыяктуу эле, сульфат-натрийлүүсү да кургакчыл климат шартында пайда болот. Айырмасы континенттердин ички бөлүгүндө, агын суулардан жана жер астындагы суулардан куралган көлдөргө таандык. Мис., Орто Азиянын, Казакстандын жана Алтайдын (Россия) кургакчыл аймактарындагы көлдөр. Гидрокарбонат-натрийлүү Шор суулар альп тоо бүктөөлүү кырчоолорунда жана жаш рифт зоналарында кездешип, жер бетине терм-минералдык булактары түрүндө чыгат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Суулар
Шопен Фредерик Францишек

Шопен Фредерик Францишек (22. 2 (башка маалымат боюнча 1. 3.) 1810, Варшавага жакын, Желязова-Воля - 17. 10. 1849, Париж) - поляк композитору жана пианист.
 
Поляк классикалык музыкасынын негиз салуучусу. Фортепианодо ойноону чех комп. В. Живныйдон үйрөнгөн. 1822-ж. композиция боюнча поляк комп. Ю. Эльснерден сабак алган. 1823-26-ж. лицейде, 1826-29-ж. Башкы музыкалык мектепте окуган. 17-18-ж. алгачкы чыгармаларын жаратып (фортепиано үчүн 2 полонез), 18 жашында пианист катары концерт берген. 1830-31-ж. Венада, 1831-ж. Парижде жашаган. 1848-ж. Англияда гастролдо болгон. Ш. фортепиано менен оркестр үчүн 2 концерт жана 4 пьеса, фортепиано триосу, виолончель менен фортепиано үчүн соната жана 2 пьеса, фортепиано үчүн 3 соната, 4 баллада, 4 скерцо, 4 экспромт, 16 полонез, 50 мазурка, 17 вальс, 21 ноктюрн, 26 прелюдия, 27 этюд, ырлар, бир нече экосез, рондо, вариация ж. б. жараткан. Шопендин чыгармачылыгы - поляк улуттук музыкасынын, ошондой эле дүйнөлүк классикалык музыкасынын үлгүсү. Анын чыгармалары элдик музыка менен тыгыз байланышта өнүгүп, поляк элинин эркиндик үчүн күрөшүнүн патриоттук идеяларын чагылдырган. 

1927-жылдан Варшавада пианисттердин Шопен атындагы Эл аралык конкурс өткөрүлөт. Варшавадагы концерттик, музыкалык илимий-изилдөө жана басма иштерин тейлөөчү коом анын ысмында.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Михаил Шолохов

Михаил Александрович Шолохов (1905-жыл 11 (24)-май, Аскердик Дон Облусунун Донецк аймагынын Кружилин хутору (азыркы Ростов облусунун Шолохов району) – 1984-жыл 21-февраль, Ростов облусунун Вешенская станицасы) – советтик орус жазуучусу жана киноценарист, журналист, аскер кабарчысы, СССР ИАнын академиги (1939), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1967, 1980).
 
Чыгармалары 1923-жылдан жарыялана баштаган. 1926-ж. жарык көргөн «Дон аңгемелери» жана «Көгүлтүр талаа» алгачкы аңгемелер жыйнактарында Дондогу жарандык согуш, айыгышкан тап күрөшү, кыштактагы социалдык өзгөрүүлөр чагылдырылган. 1925-ж. «Тынч Дон» (1-4-китеп, 1928-40; СССР мамлекеттик сыйл., 1941) романын жазууга киришкен. Романда элдин тагдыры менен жеке адамдын байланышы, тарыхый зарылчылык жана жол тандоо эркиндиги, трагедиялуу кагылыштардын чыгышына себеп болгон тарыхый кырдаалдар жөнүндөгү социалдык жана психологиялык маселелер курч драматизмде баяндалат. «Көтөрүлгөн дың» (1-2-китеп, 1932-59; Лениндик сыйл., 1960 - кыргызчасы 1965) романында коллективдештирүү мезгилиндеги кыштактагы турмуш сүрөттөлгөн. Улуу Ата Мекен согуш жылдары «Дондо», «Түштүктө», «Казактар» ж. б. очерктеринде, «Жек көрүү илими» (1942), «Адамдын тагдыры» (1956-57) ангемелеринде, «Алар Ата Журт деп салгылашкан» (1969; кыргызчасы - 1975) романында элдин каарман күрөшү кеңири чагылдырылган. Чыгармалары дүйнөнүн көп тилдеринде а. и. кыргыз тилине да которулган. Алты Ленин, Октябрь Революциясы ордендери жана медалдар менен сыйланган. Нобель сыйл. лауреаты (1965).

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 

Шолохов 1965-жылы "Орусиянын өткөөл мезгилиндеги дон казактары тууралуу эпостогу күчтүү көркөмдүк жана бүтүндүк үчүн" адабият боюнча Нобель сыйлыгына татыктуу болгон. Шолохов "Нобель" сыйлыгын СССРдин башкармалыгынын макулдугу менен алган жалгыз советтик жазуучу болуп саналат. Михаил Шолохов сыйлыкты тапшырган VI Густав Адолфко жүгүнгөн эмес. Кээ бир булактарга караганда, бул атайы кылынган жана бул тууралуу мындай деген: "Биз, казактар, эч кимге жүгүнбөйбүз. Элге макул, бирок падышага мен эч качан жүгүнбөйм, сөз бүттү..."

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Орус жазуучулары‎
Категория:Журналисттер
Категория:Туулгандар 1905-жылы
Категория:Өлгөндөр 1984-жылы
Шокальский Юлий Михайлович

Шокальский Юлий Михайлович (5(17). 10. 1856, Санкт-Петербург - 26. 3. 1940, Ленинград) - орус океанографы, географы жана картографы, СССР ИАнын ардактуу мүчөсү (1939; корр. мүчө, 1923).
 
Дениз академиясын бүткөндөн кийин Башкы геофизикалык обсерваторияда жана Башкы гидрография башкармасында иштеген. Аскер-дениз академиясынын (1910-30) жана Ленинград мамлекеттик университетинин (1925-жылдан) проф. Орус андан кийин СССР географиялык коомунун президенти (1917-31). Негизги эмгектери метеорология, гидрология жана картография боюнча. 1923-27-ж. Kapa (Кар)деңиздеги океаногр. экспедицияны жетектеп, Түндүк деңиз жолун изилдөө жана өздөштүрүү боюнча иш жүргүзгөн. Россиянын рельефинин картасын түзүү жана гипсометриялык материалдарды жыйнактоо иштерин жетектеген. A. А. Тилло менен бирдикте картометриялык иштердин методикасын иштеп чыгып, аны Россиянын түндүк азиялык бөлүгүнүн жерин жана башкы дарыялардын узундугун эсептөөдө колдонгон. Шокальский бир катар жалпы географиялык карталардын жана атластардын түзүүчүсү жана редактору болгон. Шокальскийдин атынан бир топ географиялык объект (Түндүк Жер а-дарынын аралыгындагы кысык, Обь булуңчасынын кире беришиндеги арал, Каркс кысыгындагы арал ж. б.) аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шмелёв Михаил Петрович

Шмелёв Михаил Петрович (22. 11. 1900, азыркы Бишкек - 1976, Кант району) - механизатор, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948).
 
1929-жылдан Кант районундагы Фрунзе атындагы колхоздо кант кызылчасын өстүрүүчү бригадага бригадир, башкы механик болуп иштеген. 1947-ж. ал тейлеген бригада 24 га аянттагы кант кызылчасынын ар гектарынан 817 цден түшүм жыйнап алган. Ленин ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Категория:Инсандар
Шляхта

Шляхта - 1569-ж.Люблин униясынан кийин Речь Посполитада (Польша королдугунда, Литва улуу княздыгында) жана Борбордук Европанын бир катар өлкөлөрүндө өзгөчө артыкчылыкка ээ катмар.
 
Алгач Шляхтага рыцарлар менен ак сөөктөрдүн төмөнкү тобу кирген. 16-18-кылымдарда Шляхтанын саясий ролу өсүп, салыктан бошотулган. 1795-ж. Речь Посполита жоюлган сон, мамлекеттер Орусия, Пруссия жана Австриянын ортосунда бөлүнүп, Чехия, Словакия, ошондой эле Орусия, Белоруссия жана Украинада шляхтанын даражасы дворяндарга тенештирилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Европа
Шлюз

Шлюз (лат. excludo - чыгарам, кармап турам, ажыратам) -

1) тоо-кенде - жантык орнотулган кууш жана узун аштоо сымал кобул; кен байытуучу түзүлүш. Ал жыгачтан жасалып, таманы түктүү кездеме же быдырлуу резина ж. б. менен капталат. Ага оор минералдар жабышып калат. Алар басым астындагы суу менен жууп чо гултулуп алынат. Кен чачындысынан минерал алууда Шлюз өз алдынча байытуучу аппарат катары иштейт, ал эми кенташтан минерал алууда Шлюз талкалоочу (майдалоочу) аппараттардан кийин орнотулат. Шлюз кыймылсыз жана тасмалуу болуп айырмаланат. 1970-жылдардан автомат кыймылдуу Ш. колдонулат. КМШ өлкөлөрүндө көп кабаттуу Шлюз пайдаланылат.

2) гидротехникада - Шлюз канал же дарыя суусунун тайыз жерине курулат. Кеме тайыз суулуу жерге келгенде анын аркасындагы тосмо жабылып, суунун деңгээли көтөрүлүп, андан ары кеменин жүрүшү үчүн шарт түзүлөт. Мындай Шлюз Батыш Европанын, АКШнын ж. б. көптөгөн дарыяларында курулган. Гидротехн. Шлюздар суу сактагычтардын бөгөттөрүндө, каналдарда, дарыяларда ж. б. суу агымын бууп токтотуу жана суу бөлүштүрүү, керектүү жактарга өз учурунда суу коё берүү максаттарында да курулат. Мындай Шлюздар Кыргызстандагы бардык суу сактагычтарда (электр энергиясын алуу жана сугатка суу бөлүштүрүүгө арналган) жана каналдарда орнотулган.

Колдонулган адабияттар
thumb|Шлюз
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер