Таллинн

Таллинн ( — даниялык сепил) — Эстониянын борбору, эң ири шаары жана негизги порту. Фин булуңунун жээгинде, өлкөнүн түндүгүндө жайгашкан. Ири жүргүнчү жана жүк ташуучу деңиз порту.

 Аталышы 
link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Vaade_Oleviste_tornist_2004.jpg|left|thumb|Эски шаар
Шаардын аталышы "taani linn" деген сөздөн келип чыккан деп эсептелет, бул "даниялык сепили/шаарчасы" дегенди билдирет. Бирок, ал "tali linn" (кышкы сепили) деген сөздөн келип чыккан болушу да мүмкүн.

Таллин жөнүндө биринчи жолу 1154-жылы араб географы Мухаммед аль-Идриси шаарды Колыван (Quoluwany деп жазылат) деген ат менен сүрөттөгөндө айтылган. Бул топоним оозеки салтка кирген убакыт, ошондой эле шаардын негизделишине байланыштуу жагдайлар азырынча белгисиз. Байыркы орус жазма булактарында бул аталыш 1223-жылдан бери кездешет жана 18-кылымда гана колдонуудан чыгып калган.

Белгилүү лингвист профессор Константин Тищенко мындай ысымдарды кельт чиркөөсүнүн миссионерлери Ыйык Колумбандын элесине арнап алып келишкен деген тыянакка келген.

Латвиялык Генрихтин латын тилинде жазылган "Ливониянын хроникасында" (13-кылымдын 1-жарымы) скандинавиялык Линданиз деген ат колдонулган .

Кийинчерээк скандинавиялыктар жана немистер шаарды Ревал деп аташкан.

Ревель шаарынын орусча аталышы немис тилинен алынган жана Түндүк согуш учурунда басып алынган Эстония Орусия империясына кошулгандан кийин расмий болуп калган. 1719-жылы Ревель губернаторлугу түзүлгөн.

1988-жылы 7-декабрда Эстон КСРинин Жогорку Кеңешинин сессиясында КСРБ Конституциясынын орусча текстине өзгөртүү киргизилип, ага ылайык шаардын аталышы эки "н" ("Таллинн") менен жазыла баштаган. Бул реформа орусча жазылууну эстончого шайкеш келтирүү ниети менен түшүндүрүлгөн.

 Тарыхы 

 Байыркы доорлордон XVII-кылымга чейин 
Шаар XI кылымда Рявала жеринде негизделген; алгачкы коргонуу курулуштары - жыгач чептер - Тоомпеа дөңсөөсүндө курулган.
link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Plaza_del_ayuntamiento,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_15.JPG|left|thumb|Таллинн шаардык акимдигинин имараты.
link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Toompea_loss_2014.jpg|left|thumb|Тоомпеа сепили.
Азыркы Таллинндин ордунда болгон конуш жөнүндө биринчи жолу 1154-жылы араб географы аль-Идриси Куолувани деген эмгегинде эскерип, аны чоң портту белгилеп, "чепке окшош кичинекей шаарча" деп мүнөздөгөн. Орус жылнаамаларында чеп Колыван деп айтылат.

1219-жылы аны даниялыктар басып алышкан. Латвиянын Генрихинин Ливон хроникасында ошол жылдын жайында Вальдемар IIнин өзүнүн командачылыгы астындагы чоң армия Рявала жериндеги жээкке келип, даниялыктар "мурда Рявалалардын чеби болгон Линданиске отурукташып, эски чепти талкалап, дагы бир жаңы чеп кура башташкан" деп айтылат.

Даниялык болуп калгандан кийин, шаар эстондордун жана ошол кезде азыркы Латвиянын жана түштүк Эстониянын аймактарын басып алган Германиянын Кылыч орденинин тынымсыз чабуулдарына дуушар болгон.

1227-жылы Ревел кылыччылар тарабынан басып алынган. 1238–1346-жылдары ал кайрадан Данияга таандык болгон. 1346-жылы Дания Эстониянын өзүнө таандык бөлүгүн Тевтон орденинин Улуу Магистрине саткан, ал көп өтпөй аны Ливониядагы Тевтон орденинин Ландмейстерине өткөрүп берген. 1347-жылы Ревел шаарынын артыкчылыктары бекитилген.

XV кылымдын башы - XVI кылымдын ортосу - байыркы Ревелдин алтын доору: шаар Ганзалык Лигасынын мүчөсү болгон жана Балтика деңизинин аймагында маанилүү ролду ойногон. Ал кездеги экономикалык гүлдөп-өнүгүү шаардын чек араларын бекемдөөгө гана эмес, ошондой эле активдүү чыгармачылык үчүн бардык өбөлгөлөрдү - архитектуралык жана көркөм баалуулуктарды жаратууга өбөлгө түзгөн. Бирок, Ливон согушу учурунда Ливон орденинин алсырашы жана экономикалык төмөндөө шаардын мурдагы маанисин жоготушуна алып келген.

1561-1710-жылдары Ревел Швециянын курамында болгон. Бул мезгилде шаар жаңы көтөрүлүштү башынан өткөрүп, Таллин кол өнөрчүлөрүнүн ишмердүүлүгү кеңейип, биринчи мануфактура пайда болгон. Реформация кыймылы жайылды. Билим берүү мекемелеринин саны көбөйүп, 1631-жылы Эстониядагы эң эски үзгүлтүксүз иштеген мектеп (Густав Адольф гимназиясы) негизделген, швед доорунун аягында шаардыктардын көпчүлүгү сабаттуу болгон. Басмаканалар пайда болгон. 1637-жылы эстон тилиндеги биринчи китеп жарык көргөн.

 XVII—ХІХ кылым 
1710-жылы Түндүк согуш учурунда шаар Маскөө падышачылыгы тарабынан басып алынган. Эстониянын баары аскердик операциялардан, ачарчылыктан жана кара тумоодон оор жоготууларга учураган, Ревел да четте калган эмес, анда 1710-жылдын 11-августунда кара тумоо эпидемиясы башталган. 1710-жылдын 18-августунда генерал Кристиан Баурдун командачылыгы астындагы орус аскерлери шаарга жакындап, шаарды 1710-жылдын 30-сентябрына чейин курчоодо кармап турушкан, шаар багынып берген. Курчоо учурунда эч кандай активдүү согуш болгон эмес. 1711-жылдын башында шаарда чумадан 15 миңге жакын адам каза болгон. Түндүк согуш аяктагандан кийин, Рига Санкт-Петербургдан кийин Балтикадагы Россия империясынын негизги борборуна айланганына карабастан, Ревел тез эле отурукташа баштаган.

1783–1796-жылдары Ревел Орусия империясынын Ревел губернаторлугунун борбору болгон.

19-кылымдын аягына чейин Ревел өнөр жайынын тез өнүгүшү уланып, порттун мааниси жогорулаган.

 XX—XXI кылым 
1918-жылы Эстония Ревелде көз карандысыздыгын жарыялаган. Бирок, Германия менен 1917-жылы Орусияда бийликке келген большевиктердин ортосундагы Брест тынчтык келишиминин (IV берене) шарттарына ылайык, өлкө немистер тарабынан басып алынган.

1919-жылы Ревель биринчи жолу заманбап эстондук аталышын алган - Таллинн.

1918-1920-жылдардагы боштондук согушу учурунда жаш Эстон Республикасы Ак гвардия Түндүк-Батыш армиясынын Петроградга каршы өнөктүгүнө катышкан - жалпысынан 20 миң штык жана кылыч: 17,5 миң орус жана 2,5 миң эстон. 1919-жылдын октябрынан (Петроград үчүн салгылашуулардын ортосунда) большевиктер менен көшөгө артындагы сүйлөшүүлөрдөн, Түндүк-Батыш армиясынын жеңилүүсүнөн жана аны Эстонияда камоодон кийин, 1920-жылдын 2-февралында ОКФСР менен Эстониянын ортосунда Тарту тынчтык келишимине кол коюлган - Таллин мамлекеттин борбору болуп калган, ал кезде таанылбаган Советтик Орусиянын өкмөтү тарабынан гана таанылган.

1925-жылдан бери шаардын расмий аталышы Таллинн болуп келген. 1933-жылы Таллинн деген ат кайтарылган.

Эгемендүүлүк мезгилинде Таллинн жалпысынан ийгиликтүү өнүккөн. Таллинн педагогикалык жана политехникалык институттары, ошондой эле Көркөм өнөр академиясы негизделген. Негизинен орус базарына багытталган Орусия империясы доорундагы ири ишканалар 1920-жылдары жабылган же кайра профилдештирилген. 1920-жылдардын башында советтик жүктөрдүн транзити шаар үчүн чоң мааниге ээ болуп, 1924-жылы эң жогорку көрсөткүчкө жеткен (346 000 тонна). Бирок, 1924-жылдын 1-декабрында Эстониянын коммунисттик көтөрүлүшү басылгандан кийин, транзиттик жүк ташуу көлөмү кийинки жылы 2,6 эсеге, ал эми 1938-жылга чейин 1600 тоннага чейин төмөндөгөн. 1930-жылдардын ортосунда, оор экономикалык кризисти (1929–1933) жеңгенден кийин, өнөр жай өнүгө баштаган.

1939-жылдын 23-августунда Германия менен КСРБнин ортосундагы кол салбоо келишиминин кызыкчылык чөйрөлөрүн чектөө боюнча жашыруун кошумча протоколго кол коюлушунун натыйжасында Эстония КСРБнин кызыкчылык чөйрөсүнө киргизилген. 1940-жылдын июнь айында Эстония Кеңеш Бирлиги тарабынан оккупацияланып, Таллинн Эстон Кеңештик Социалисттик Республикасынын (ЭКСР) борбору болуп калган.

Экинчи Дүйнөлүк согуш учурунда шаар катуу жабыркаган. Кеңештик аскерлер Таллиннди 1941-жылдын 5-августунан 28-августуна чейин 23 күн ээлеп турушкан, андан кийин аны таштап кетүүгө аргасыз болушкан. 1944-жылдын 9 жана 10-мартында советтик учактар ​​шаарда жайгашкан немис аскерлерин бомбалаган.

Шаар 1944-жылдын 22-сентябрында Таллинн операциясы учурунда советтик аскерлер тарабынан кайрадан басып алынган.

1980-жылдагы Жайкы Олимпиада оюндарынын алкагында Таллиннде Олимпиадалык регата өткөрүлгөн.

1988-жылы Таллиннде КСРБдеги биринчи антикоммунисттик коомдук-саясий кыймыл - Элдик фронт пайда болгон. 1988-жылдын июнь-сентябрь айларында Таллиннде массалык ырдоо иш-чаралары өткөрүлүп, ал тарыхка "Ырдоо революциясы" катары кирген.

1991-жылдан бери, КСРБ кулагандан кийин, Таллинн кайрадан көз карандысыз Эстон мамлекетинин борбору болуп келген.

1997-жылы Таллиннин тарыхый бөлүгү - Эски шаар - ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген.

 Географиясы 
link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:TallinnPan.jpg|center|thumb|1050x1050px|Таллинндин панорамасы.
Таллинн Чыгыш Европада, Фин булуңунун түштүк жээгинде, Хелсинкиден 80 чакырым алыстыкта ​​​​жайгашкан. Географиялык жана маданий жактан Таллинн Түндүк Эстониянын бир бөлүгү. Таллиндеги эң чоң көл - Үлемисте (аянты 9,6 км²). Ал шаар үчүн ичүүчү суунун негизги булагы болуп саналат. Харку көлү экинчи чоң көл (аянты 1,6 км²). Көптөгөн ири шаарлардан айырмаланып, Таллинндеги жалгыз маанилүү дарыя - шаардын борборунан (азыркы Пирита шаардык району) алыс жайгашкан Пирита дарыясы. Дарыянын бассейни кооздугунан улам корголгон.

Шаар аркылуу акиташ жары (Балтика-Ладога) өтөт. Ал Тоомпеа жана Ласнамяэде даана көрүнөт.

Таллинндеги эң бийик чекит (деңиз деңгээлинен 64 метр бийиктикте) шаардын түштүк-батышындагы Нымме районунда жайгашкан.

Жээк тилкесинин узундугу 46 чакырым. Шаардын чегинде үч чоң жарым аралды түзөт: Копли, Пальяссааре жана Какумяе жана төрт булуң: Таллинн булуңу, Пальяссааре булуңу, Копли жана Какумяе.

 Калкы 
2012-жылдын 1-январына карата шаардын калкынын саны 416 144 адамды түзгөн, алардын 22 пайызы Эстониянын жарандары эмес. Шаарда Европа Биримдигинде жарандыгы жок адамдардын саны эң көп.

Шаарда сүйлөгөн тилдердин ичинен эң кеңири таралганынан тышкары, эстон, англис, фин жана орус тилдери да кеңири таралган.

 Калктын саны 
Жылы1372177218161834185118811897192519591989199620002006200720112012Калкы

 Улуттук курамы 
Улуттар1820История Таллина. С начала 60-х гг. XIX столетия до 1970 г. Сост. [и авт. предисл.] Р. Пуллат. Пер. с эст. — Таллин: Ээсти раамат, 1972, с. 41.187118811897191319171918История Таллина. С начала 60-х гг. XIX столетия до 1970 г. Сост. [и авт. предисл.] Р. Пуллат. Пер. с эст. — Таллин: Ээсти раамат, 1972, с. 174.19221934саны%саны%саны%саны%саны%саны%саны%саны%саны%Бардыгы12 90210029 16210045 88010058 810100116 132100156 350100105 789100122 419100137 792100эстондор448634,815 09751,826 32457,440 40668,783 13371,690 00057,786 03581,3102 56883,8117 91885,6орустар230417,9330011,3511111,1600810,213 27511,440 00025,651884,975136,278885,7немистер554042,910 02034,412 73727,810 29717,512 42410,713 0008,376917,369045,665754,8башкалар5724,47452,517083,720993,676006,513 3508,468756,354344,454113,9
Улуттар195919701979198920002010Eesti statistika andmebaas: RV0222: Rahvastik soo, rahvuse ja maakonna järgi, 1. jaanuarсаны%саны%саны%саны%саны%саны%Всього281 714100362 706100428 537100478 974100400 378100399 340100эстондор169 69760,2201 90855,7222 21851,9227 24547,4215 11453,7220 76755,3орустар90 59432,2127 10335,0162 71438,0197 18741,2146 20836,5145 02736,3украиндер72772,613 3093,717 5074,122 8564,814 6993,713 9683,5беларустар36831,371582,010 2612,412 5152,679382,073421,8финдер16500,628520,829960,732710,724360,622990,6жөөттөр37141,337501,037370,936200,815980,413470,3башкалар14160,566261,891042,112 2802,612 3853,185902,2

 Шаардын бөлүмдөрү 
link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tallinna_linnaosad.png|right|thumb|300x300px|Таллинн шаарынын бөлүмдөрү

 Кесклинн (борбору)
 Кристийне
 Ласнамяе
 Мустамяе
 Нымме
 Пирита
 Пыхья-Таллинн (Түндүк Таллинн)
 Хааберсти

 Маданияты 
alt=|center|thumb|1050x1050px|Ыйык Олаф чиркөөсүнүн мунарасынан шаардын борборунун жана Фин булуңунун панорамасы
Таллинн - өлкөнүн негизги маданий борбору, анда Эстониянын негизги театрлары, музейлери, көптөгөн кинотеатрлары, китепканалары, клубдары жана башка маданий жана эс алуу мекемелери жайгашкан.

 Эски шаар 
thumb|Акимдик аянты|300x300px
Эски шаар — Таллинyдеги эң байыркы бөлүгү, алгачкы конуштар пайда болгон. Ал Кесклинн районунун борбордук бөлүгүн түзөт.

Эски шаар ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген. 11-кылымдан 15-кылымдарга чейин имараттардын көпчүлүгү, орто кылымдагы көчөлөрдүн тармагы жана дубалдын чоң бөлүгү (Түндүк Европадагы эң жакшы сакталган байыркы шаар дубалдарынын бири) бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. Эски шаарда 1404-жылы курулган Таллин шаардык мэриясы, Ыйык Николай чиркөөсү, Ыйык Олаф (Оловисте) чиркөөсү (19-кылымдын аягына чейин - дүйнөдөгү эң бийик имарат), Ыйык Рух чиркөөсү, Купол собору, Доминикан монастыры, ошондой эле Александр Невскийдин православдык собору жана Керемет Николай чиркөөсү жайгашкан.

Тоомпеа — Эски шаардын бир бөлүгү. 12–14-кылымдарда Тоомпеада сепили курулган. Сепилдин үстүндө 1360–1370-жылдары курулган 48 метрлик "Узун Герман" мунарасы көтөрүлүп турат. Узун Германдын чокусундагы желек Эстониянын символдорунун бири. Кайра курулган Тумпеа сепили Эстониянын парламенти - Рийгикогуга жайгашкан.

Тоомпеада ошондой эле 1900-жылы курулган Александр Невский собору жайгашкан. Вана Тург аянты - эски шаарда жайгашкан мурдагы базар аянты.
 Шилтемелер 

Категория:Шаарлар
Категория:Эстония