Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Таш-кечүү

Таш-кечүү — "Манас" эпосундагы топоним. Алмамбет, Сыргак Коңурбайдын жылкысын тийип айдап келатканда жалгыз гана кечүүсү бар бир чоң өзөндөн кечип өтүшөт. Бул кечүү эпосто Т.-К. деп аталат (Сагымбай Орозбаков, 4. 287). Манастын кытай менен болгон экинчи урушунда Жолой кечип өткөн кечүү (Саякбай Каралаев, 1. 152). Географиялык реалияда Синьцзяндагы Манас өзөнүнүн кечүүсү (Таш-Өткөөл, Шыта-Кечүү).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Таш-Тулга

Таш-Тулга — тарыхый-археологиялык эстелик. Соң-Көлдүн тескейиндеги "Жылдыз-Көл" аталган майда көлдөрдүн батыш тарабындагы "Мамы таш". "Аккуланын мамысы" жана башка эстеликтерге жакын жаткан шакек сыяктуу тегерете тизилген таштар. Анда тогуз таш тегерек бар. Ар бир тегерекче 8 таштан турат да бардыгы 72 таш.

Тегерекчелердин ар биринин аралыгы 5—6 мдей Алар түндүктөн түштүккө карай (таш тегеректердин өз ара аралыгын кошо эсептегенде 178 мге созулат. Экинчи жана алтынчы тегеректеги таштардын ирети бир аз бузулган. Калгандары тегерек "тулга" сымал. Таш тулгалар меридиан багытында созулуп, төртүнчү жана бешинчи тегеректер жалпы түз сызыктан четтеп калган. Таштар жерден 30—40 см чыгып турат. Ар биринин диаметри 50—70 см, оордугу 100—150 кг келет.

Соңкөлдүн тегерегинде Т. Т-дан башка да археологиялык эстеликтердин (коргондор) бир меридиан багытында ырааттуу жайгашышы кандайдыр бир закон ченемдүүлүккө баш ийген бекем тутулган байыркы расым, үрп-адат барбы деген ой туудурат. Таш тегеректерге илгерки замандан убакытты, мейкиндиктин багытын, сезондук мезгилдердин созулушун жана башкалар аныктоочу астрономиялык өтө жөнөкөй аспап катары пайдаланышы да мүмкүн.

Археолог Д. Ф. Винник Таш-Тулга биздин заманга чейин курулуп, байыркы элдердин диний, ритуалдык-расым түшүнүктөрү болуу керек деп эсептейт (1989). Өткөн кылымдардын тарыхынан кабары жок элдер байыркы эстеликтер жөнүндө көбүнчө жоромол, уламыш айтуу менен чектелген. Тегерек коюлган таштарды да "Таш-тулга" деп атап, Манастын ысымына байланыштырышкан. Манас кырк чоросу менен Соңкөлгө келип, таштардан тулга орноттуруп, тамак астырып, түнөп кеткен имиш.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Манас эпосу
Категория:Археология
Текес

Текес — Шинжаң-Уйгур автоном районунун түндүк-батышындагы Иле Казак автоном облусуна караштуу ооданhttp://www.xzqh.org/html/list/10191.html. Бул аймакта Текес дарыясы бар. Текес кыргыздардын көпчүлүгү Көктерек айлынын тургундары.

 Кыргыз адабиятында 
Түгөлбай Сыдыкбековдун «Текес жеринде» аңгемесиндеТүгөлбай Сыдыкбеков, Өмүр Тамыры, Фрунзе: «Адабият», 1990 ISBN 5660003311.

Мукай Элебаев Узак жолдо Текести эскерет.

Аман Саспаевдин "Шашкедеги кара туман" романы.

Манас дастан боюнча кыргыздар жана ага жамаатташ элдер мекендеген жерлердин бири. Манас Акбалтанын кеңеши боюнча Кошой канга баруу үчүн Торучаар атты минип, Кутубий баштаган кырк баланы ээрчитип кыргызды көздөй келатканда басып өткөн жер. "Кыяс менен Текести Кыркындай басып келди эми, Жер соорусу турбайбы"(Саякбай Каралаев, 1. 109), — деп түркүн жаныбарлар, ар түрдүү сайраган кушу бар, ажайып кооз жер экендиги айтылат. 

Текес, Текескан — кейипкер, калмак каны. Манасты кан көтөргөндөн кийин ата-бабасы жердеген жерди бошотуу үчүн Манас баштаган кыргыздардын кол курап келе жаткандыгын уккан Култаң Терс-Маёдо жаткан Текеске кабар берет:
Манасты айтып майышып,
Кошойду айтып кайышып.
Коркуп Култаң турганы,
Каны Текес калтырап,
Коркуп кирди бу дагы(Сагымбай Орозбаков, 2. 34).
Текес күндүк жердеги Куяс аярды чакыртып, Манастын кабарын айтат. Куясы келип Манастын колу келчү жолдогу бак-шакты, чөп-чарды дубалап, эсеп жеткис жаракчан аскерге айлантып коёт. Сыйкыр дуба менен жасалган аскерден Манастын колу өтө албайт деген ой менен Текес даярдыксыз беймарал жата берет. Сыйкыр аскердин сырын Бакай байкап билип, аларды өрттөп жиберип, кыргыз колу Текестин ордосуна кирип барышат. Каарданган Текес адегенде Куясты өлтүрөт, анан өзүн-өзү өлтүрөт. Манас Текестин элин талатпай, алардын каалоосу боюнча Текестин иниси Тейишти кан көтөрөт"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN 5897500134.

 Булактар 
Категория:Манас эпосу
Категория:Шинжаң
Категория:Кыргыздар
Текечи кан

Текечи кан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Карыкандын уулу. Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча "Манастын туула элегиндеги бабалары" жөнүндөгү окуяда:

Кызыталак кытайга 

Кыйрашалы журтум — деп, 

Калкы тыргоот, манжуга 

Бул көрөкчө өлөбүз деп, элди жоого каршы күрөшүүгө чакырат. Бирок, селдей каптаган душманга күчү жетпесин билген: "Текечи кан, Шыгай кан Ала-Тоо бойлоп качканы" эскерилет. Манас Алоокени жеңген окуяда да катышат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тизекан

Тизекан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Каныкейдин нөкөрү. Манастын Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты он алтынчы келген Бооке тагдырына буюрган Т-га үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 418, 424).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тике сөз

Тике сөз Оозеки же жазуу речинде, сүйлөө же айтуу процессинде башка бирөөнүн сөзүнүн эч кандай өзгөртүүсүз берилиши. Т. с. "Манас" эпосунун текстинде негизинен үч түрдүү жагдайда учурайт: биринчи, манасчы эпосту аткарып жатканда, каармандардын сөзүн ошол бойдон өзгөртпөй берет; экинчи, айтуучу өзүнүн же каармандардын сөзүн эмес, ойлогон оюн, ички абалын берет; үчүнчүсү, тексттеги окуянын жүрүшү мезгилинде, манасчынын же каармандын мурда айтылган сөзү келтирилет.

Төмөнкү Т. с-дө калмак баатыры Музбурчактын ички ою берилип жатат:

Эси ооп эндиреп,

Акылдан тайып зеңгиреп,

"Эми өлмөк болдум деп"

Унчугарга дарман жок,

Ат үстүндө чиренип,

Аманат жандан түңүлүп,

Карап турду түнөрүп (Курама вариант 2. 250).

Контексттеги "эми өлмөк болдум" деген каармандын ички ою, капылет айтылган ички сөзү гана Т. с., ал эми башка саптары айтуучунун сөзү.

Эки учурга — каармандын башка бир каарманга кайрылгандагы айткан Т. с-үн аткаруучу төмөнкүчө берет: "Бала мындай деген соң, Баатыр Манас чамдады, Жаалы катуу кармады", — деген айтуучунун речинен кийин Манастын Т. с-ү айтылат:

Атаңдын көрү, Жаш Айдар,

Бокмурун экөөң мас Айдар!

Элдигиң жок, кас Айдар!

Көкөтөй абам өлгөн соң,

Ал дүйнөнү көргөн соң,

Кабарды неге бербейсиң?!... (Курама вариант, 2. 43).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тинте

Тинте, ак тинте — бычактын бир түрү. "Манас" эпосунда канжар, шамшардын аталышы. Эпостун варианттарында Манас күйөөлөп барганда Каныкей Т. менен Манасты билекке сайгандыгы жөнүндө айтылат. Радлов жазып алган вариантта бул окуя күйөө менен кыздын биринчи төшөктө жатканда тирешүүсү аркылуу берилет. Манастын кайын жеңелери Каныкейдин төшөгүнө жаткызганда Каныкей Манастын улуксатсыз келгенине теригет: "Темиркандын жылкычы, койчу кулдарынын аты Манас болчу.

"Тарт колуңду төшөгүмдөн" — деп, Каныкей абалак саптуу ак Т. менен Манасты колго саят. Ачуусу келген Манас кырк чоросун чакыртып, Темиркандын шаарын чабууга, жылкысын тийүүгө буйрук берет. Манастан кордук көрөрүн сезген Каныкей кырк кызды ээрчитип, кырк боз үй тиктирип, кыркына кырк кыз алып берем, өзүмдү Манаска тартуу кылам деп чоролордун алдынан тосуп чыгат. Өтө намыстанып калган Манас кырк кызды талап, Каныкейди кордомок болот. Каныкейдин Манастын алдынан чыгып: "Кара бетти көп сүйлөсө тилин кес" — деп, кечирим сураганы гана Манастын ачуусун басат, Акыры Манас Каныкейди, Алмамбет Темиркандын агасы Айыпкандын кызын, кырк чоро кырк кызды алат. Т. менен Каныкейдин Манасты колго сайгандыгы жөнүндөгү салттык мотив түштүктүк айтуучуларынын версиясында да айтылат. "Семетей" эпосунда да Каныкейдин Кыргылчалды Т. менен сайгандыгы эскерилет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тозок

thumb|
Тозок, дозок (иранча дузек — кыйноочу жай) — диний ишенимде тиги дүйнөдө өлгөн адамдардын күнөөлүүлөрүнүн жанын түбөлүк кыйноого алуучу жай. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Т. төмөнкүчө сүрөттөлөт:

Дозок деген оруну 

Оттон экен болуму. 

Оттон чаян, жылан бар 

Оттон адам кылган бар, 

Адам эмес бериште 

Каар кылат ар ишке, 

Башы миң кез жылан бар, 

Башкача каар кылган бар, 

Нардай, нардай чаян бар, 

Аманат курган жаныңыз 

Анда кантип жай алар. 

Капыр бойдон сен өлсөң 

Ошо болор жайыңыз (Сагымбай Орозбаков, КФ. 576-инв., 603-б.).

Т. кээде жалпы эле кыйноо, азап, жапа чегүү, кыйынчылык тартуу маанисинде да жолугат: "Тоодайым Манас эрим жок, Абыке, тозогуңа калбаймын!" (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 11).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Той

Той — кубанычтуу окуяларга арналып, салтанат менен өткөрүлүүчү элдик ырым-жырым. "Манас" эпосунда Т. кыргыздардын турмушунун ар кандай окуяларына байланыштуу өткөрүлгөн: жентек Т., тушоо Т., сүннөт Т., үйлөнүү Т. жана башкалар. Мындан сырткары коомдук мааниси бар окуяларды Т. өткөрүп белгилешкен (кан көтөргөндө, жортуулдан ийгиликтүү кайтып келгенде); кээ бир убактарда жакшы иштин жөрөлгөсү үчүн да Т. беришкен. Т. тиги же бул жамаатты, топту, ошондой эле, элди же уруу ынтымагын бекем кармоо, ырк бузууларга жол бербей, элди бириктирүү үчүн да берилген. Ошол коллективдин же элдин бардык мүчөлөрү же өкүлдөрү Т-го сөзсүз чакырылган. Т-дун кылымдардан бери калыптанып келген өз ирети, конок алуу — узатуу тартиби болгон. Т. берип жаткан адамдын урук туугандары, жамаатташтары Т. ээси болуп эсептелишкен. Алар коноктор келип кеткенге чейин, бардык чыгымдарды чогуу көтөрүшкөн. "Манас" эпосунда ар кандай кубанычтуу окуяларга карата берилген Т-лор жөнүндө кеңири баяндалат. Алар — Манастын төрөлүшүнө, ага ат коюуда, кан көтөрүүдө, үйлөнүүсүнө, Алмамбеттин келишине арналып берилген жана башкалар чоң, кичине Т-лор. Т. берүү салты тарыхый изилдөөлөргө караганда адам баласынын турмушундагы эмоциялуу окуялардан улам келип чыккан көрүнүш. Ийгиликтүү аңчылыктан, мергенчиликтен, жортуулдан кийин алгачкы адамдар тобу олжону бөлүшкөн. Бул окуя жөн гана эле эмес ар кандай ырым-жырымдар менен коштолгон. Алар алгачкы диний көз караштар, ишенимдер (анимизм, магия жана башкалар) менен байланыштуу. Тарыхтын кийинки баскычтарында Т. берүү салты татаалдашып, жаңы элементтер пайда болгон. Кыргыздарда Т. балдар, улан, кыз, кыз-келиндер оюндары, ат чабыш, оодарыш, көкбөрү, күрөш, жамбы атмай, эр сайыш жана башкалар оюндар менен коштолгон.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Токтогазы Жусуп уулу

Токтогазы Жусуп уулу (1864, Талас өрөөнү, Таш-Арык айылы —1933, ошол эле жер) — революцияга чейин "Манас" эпосун кагаз бетине түшүргөн, Манастын күмбөзүнүн жазууларын изилдеген инсан. Кыргыз жергесинде Совет бийлигин орнотууга кол кабыш кылган сабаттуу адам болгон. Т. 1919-жылдан РКП(б)нын мүчөлүгүнө өтүп, Талас өрөөнүндө алгачкы партиялык ячейканы уюштурган. 1919-ж. Олуя-Ата (азыркы Жамбыл) шаарында өткөн кыргыз-казактын Союз кошчу съездине катышкан. Ал "Манас" эпосунун бир катар үзүндүлөрүн кагаз бетине түшүргөн. Алардын ичинен сакталып калганы "Семетей кысса бу турур" Т-га таандык болушу мүмкүн. Бул кол жазма азыр Кол жазмалар фондусунда сакталып турат (Кол жазмалар фондусу, 5183-инв.). Мындан тышкары анын 1910—29-жылдардын аралыгында Талас өрөөнүн ыр менен сүрөттөгөн казакча ырлары да ушул эле фондуда (Кол жазмалар фондусу, 1731-инв.) сакталуу.

Ошондой эле Т. өз доорунда биринчилерден болуп Манастын күмбөзүн изилдеген адам. Бүгүн анын мурастарынын арасында Манастын күмбөзүнүн бетиндеги жазуунун көчүрмөсү жана аны чечмелегени сакталып калган. Окумуштуулардын арасында талаш туудурган бул жазууну Т. минтип чечмелеген: "Түркчөсү. Саал кадн буркенчекли бул ишти жаңылоочусу аласы менен экөө бир бурка болду. Ага атасы ачуу кылардан пайдасына өтмөдү. Ушуну бүткөргөн Рапаа кадн кайгылуу болду. Бу ой айя эмес. Кадндыкы түрк каднынан. Могер билги башек жоомарт кудай жоуй кадна кекешли тара бойлду көп кишилер саптүсөп жан кылган. Баатыр жигиттерге башчысы болгон өзүнүн оглудан эч адам намысын бербеген баатыр Манастын жайы" —, деп чечкен Токтогазы Жусупбек уулу, 1927-жыл".

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Токтомушев, Марс

Токтомушев, Марс (1937, Ысык-Көл району, Аненьево айылы) — кыргыз котормочусу. Москвадагы Горький атындагы адабий институтту бүткөн (1968). Негизинен көркөм адабий чыгармаларды которот. Ал Москвадан Чыгыш адабияты башкы редакциясында даярдалып "СССР элдеринин эпостору" сериясы менен "Манас" эпосунун орусча которулушуна катышып, эпостун "Алмамбеттин окуясы", "Көзкамандар окуясы", "Манастын Каныкейге үйлөнүшү", "Кошойдун окуясы", "Дөө-пери жомогу", "Кичи казат" жана башкалар бөлүмдөрүн (80 миң сап) сапма-сап которгон. Т. азыркы учурда А. Жакыпбеков менен К. Жусуповдун кара сөзгө айланткан "Манас" эпосун орусчага которуунун үстүндө эмгектенүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Толоно-Булак

Толоно-Булак — "Манас" эпосундагы топоним. Радлов жазып алган вариантта "Көзкамандардын окуясына" байланыштуу төмөнкүчө эскерилет:

Көз Камандын балдары, төрөм, 

Алмалы булак башынан, төрөм, 

Алты сан жылкы алган бейм, төрөм, 

Толоно-Булак башынан, төрөм, 

Тогуз сан жылкы алган бейм, төрөм, 

Айдай албай калган бейм, төрөм, 

Соогат баарын алайын бейм, төрөм (Радлов жазып алган вариант 273).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тоотору

Тоотору — Кыястын минген аты. Манасчылар тарабынан Т. ар дайым чоңдугу тоодой учкаяк эле эмес, адамча сүйлөй билген өтө кереметтүү мал катары көрсөтүлөт. Т-ну Кыяс боор эти менен тең көрөт. Андан ажыраган күнү өлөрүн да сезет. Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча Т. кээде Кыяс баатырдын өзүнөн да акылдуу, Кыяс аны Айчүрөккө аргасыздан бергенде:

Биттейибизде бириктик, 

Бармактайда баш коштук, 

Кенедей күндө кезиктик, 

Эрдигиң бар, эсиң жок Кыяс — 

Аялыңа алдаттың (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 956-инв., 84-б.), — деп нааразы болот. Башка бир вариантта да Т. "Катынга атын алдаткан Кан ичме Кыяс аман бол" (Жакшылык Сарыковдун варианты, Кол жазмалар фондусу, 63-инв., 133-б.). Т. менен Айчүрөктүн ортосунда кадимкидей карама-каршы көз караштардын күрөшү жүрөт. Айчүрөк Т-ну дубалап сүйлөтпөй койгондо Т. ага чындап өчөшүп, ала качып жүрүп тоо-ташка уруп өлтүрүүгө аракеттенет. Бирок, Т. канчалык касиеттүү, учкаяк болсо да адамдын акылына баш ийүүгө аргасыз болот. Айчүрөк анын тилин байлап, суук дуба менен колу-бутун матап, бастырбай салат. Акыры Т. Айчүрөк тарабынан Манастын арбагына багышталып союлат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тору-Айгыр

Тору-Айгыр — "Манас" эпосундагы топоним. Радлов жазып алган вариантта бир катар географиялык аттардын арасында: "Тору-Айгырды ашам дейт, Сары-Кайкаң басам дейт" (Радлов жазып алган вариант, 4), — деп айтылат. Географиялык реалияда Т.-А. Ысык-Көлдүн күңгөйүндөгү жана Иле аймагындагы жердин аты. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Категория:Манас эпосундагы топонимдер‎
Торучаар

Торучаар — Манастын Аккулага чейинки минген аты. Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча Манас төрөлгөн күнү Жакыптын жылкысынын ичиндеги Кула бээден туулган кулун. Ал жерге түшкөндө эле баатырга ылайык тулпардык сыны көзгө урунат:

Жерди чапчып Торучаар

Таптап турган кези экен,

Энесинин үстүнөн,

Ары-бери түйүлүп,

Аттап турган кези экен (Саякбай Каралаев, 1. 54).

Ошондон баштап Т. Манаска далай кызмат өтөйт. Он эки жашар Манас Т-ды минип кытайдын Кочку баштаган жети жүз колу менен беттешет. Т-дын күлүктүгү аркасында жаш Манас нечен курдай өлүмдөн кутулат. Манастын кытай менен болгон экинчи урушунда Каражой аттуу мерген колдуу окко учат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Төрт-Күл

Төрт-Күл (төрт булуң, төрт бурч) — "Манас" эпосундагы топоним. Үчилтиктин экинчи, үчүнчү бөлүмдөрүндө алгач Манас мекендеп, андан кийин анын тукумдары ээлеп калган жер катары төмөнкүчө туруктуу эскерилет:

Кайнардын кара көзүндө, 

Как-Чынардын өзүндө, 

Төрт-Күлдүн төмөн жагында, 

Төрө Манастын сайган багында. 

Географиялык реалияда Кыргызстандын аймагында Т.-К. аттуу жерлер көп кездешет. Анткени төрт бурчтуу салынган сепили бар байыркы шаарлардын урандысынын нугу кыргыз тилинде ушундай аталат. Мындай илгерки шаардын урандысынын орду Таласта да бар. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Төштүк

Төштүк (түрк. төс — рух, дух; төштүк — рухтуу, духтуу) — Эр Төштүк эпосундагы башкы каарман, ошондой эле Манас эпосундагы эң көөнө образдарынын бири. Кыпчак уруусунун башчысы Элемандын тогуз уулунун эң кенжеси. Төштүккө "Манас" эпосунун бардык варианттарында "Элемандын эркеси, Кудайдын сүйгөн бендеси", Тогуз уулдун кенжеси" деген туруктуу эпикалык формула кеңири колдонулат. Көкөтөйдүн ашына келгендердин арасында Төштүк кадыр-барктуу баатыр катары саналат. Калмактын алпы Жолойго "Жер астынан чыкканым жети күнчө боло элек, этим болду көк жашык, каным калды бир кашык" деп күрөшкө түшпөй коёт. Айрым варианттарда Көкөтөйдүн ашынан кийин Манаска аттанган алты кандын (жети кан) катарында айтылат. Негизги сюжет боюнча Төштүк Манас менен алакалаш 12 кандын бири. Бир гана Анаркүл Тажибаевадан жазылган вариантта Төштүк (Дөштик) Манаска каршы баатыр катары сүрөттөлөт. Накылайдын каргышы тийип, Манас Дөштиктин огунан каза табат (Кол жазмалар фондусу, 228инв., 3-дептер), Саякбай Каралаевдин вариантында Манас өлөрүндө ишеничтүү адамы катары Кошой менен кошо чакыртылып, Манастын сөөгүн жашырып коюуга катышат.

Төштүк — "Манас" менен түздөн-түз байланышы бар "Эр Төштүк" (айтуучу Саякбай Карала уулу) эпосунун борбордук кейипкери. Бул эпостун сюжети Көкөтөйдүн ашындагы күрөштөн башталып, жети кандын Манаска аттануусу менен аяктайт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
 Gallimard/Unesco/Пертев Боратав, «Aventures merveilleuses sous terre et ailleurs» de Er-Töshtük le géant des steppes : Кыргыз тилинен которгон Пертев Боратав, Париж, 1965 ж, 312 б, 280 б (ISBN 2-07-071647-3)

Категория:Манас эпосу
Тубай

Тубай— "Мажму ат-таварихтеги " кейипкер. Калмактар тарабына өтүп, алардын динине кирген Т. (жете уруусунан) деген адамга калмак каны Жолой өзүнүн кыздарынын бирин берет. Манасты ууландырып өлтүрүп келгенге Т-га беш калмактын тилин кесип байлап берип Манаска жиберет. Туткундан бошонуп келдим деп Т. Манасты ишендирет. Манастын алдында өзүн актап ишендириш үчүн беш калмактын башын алып салат. Манастын ишенимине киргенден кийин агасы Карнас (Карунас) даярдап келген тамакка Т. билгизбей уу салып коёт. Манас ууланып өлө турган болот. Карнас бул ишти кылган Т. экенин кыйнап сурап билет да, аны асып өлтүрөт. Ууланган Манасты Сейид Желал-ад-Дин шайык дарылап айыктырат.

Манастын ички чыккынчы душман Т. тарабынан ууландырылышы жана анын ар түрдүү магиялык каражаттар аркылуу сакайышы, душмандын жок кылынышы жөнүндөгү мотив кийинки В. В. Радлов жазып алган эпостун текстинде, ошондой эле Совет бийлигинин мезгилинде жазып алынган негизги варианттарда "Көзкамандар окуясы" аркылуу берилген. Бул салттык окуянын каармандары (Көзкаман, Көкчөкөз жана башкалар) Манастын калмакташып кеткен жакын туугандары катары айтылат, к. Көзкамандар. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тулуй

Тулуй — "Мажму ат-таварихте " Манастын союздаштары тарабында болуп, калмактар менен согушат. Чын-чынына келгенде Т. Чыңгызкандын төртүнчү баласы — Тимур. Аталган эмгекте анын 1388—89-ж. Моголстан мамлекетинин улус башкаруучусу Кысыр кожого каршы жасаган жортуулу баяндалат. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тулус

Тулус — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак баатыры. Акунбешимдин аталаш тууганы. Манастын Акунбешим менен болгон согушунда жекеге чыккан Т. балбанга каршы эч ким даап барбай, Манас өзү чыгып, аны жеңип атын олжолоп алат (Сагымбай Орозбаков, 2. 129, 137). Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Таластын аты ушул Т-тун атынан аталган. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу