Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Александрия согушу

thumb|Клеопатра.
Александрия согушу - (б. з. ч. 48 - 47-ж.) Александрия шаарынын (Птолемейлер доорундагы Египеттин борбору) тургундарынын Рим императору Юлий Цезарга каршы көтөрүлүшү. Египет падышасы Клеопатра менен анын тестиер иниси Птолемей XIII Дионистин ортосундагы так талашуу үчүн жүргөн күрөшкө Цезарь кийлигишип, Клеопатранын колдоосу жана рим аскер башчысынын Птолемей ХІІнин ири өлчөмдөгү карызын шаардыктардын эсебинен кайтарып алуу аракети александриялыктардын нааразычылыгын туудурган. Цезардын 3 миңге жакын аскерине каршы шаардыктар жана падышалык армия көтөрүлгөн. Цезарь Александрияны жана ага жанаша аймактарды ийгиликтүү коргоого жетишкен. Нилдин боюндагы салгылашууда (48-ж.) Цезарга римдик легиондордун жардамга келиши менен көтөрүлүшчүлөр жеңилген, жаш падыша Птолемей XIII Дионис курман болгон, Александрия китепканасы өрттөлгөн. Клеопатра Египет тактысына отурган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Согуштар‎
Александров Анатолий Петрович

thumb|Анатолий Петрович Александров
Александров Анатолий Петрович –(31.1 (13.2), 1903, Киев губерниясы, Тараща шаары - 3.2.1994, Москва) - орус физиги жана коомдук ишмер, атом өндүрүшүн негиздөөчүлөрдүн бири, СССР ИАнын академиги (1953) жана президенти (1975-86), 3 жолку Социалистик Эмгектин Баатыры (1954, 1960, 1973). 1930-ж. Киев университетин бүтүп, Ленинград физика-техника институтунда иштеген. 1946-55-ж. СССР ИАнын Физика проблемалары институтунун (1960-88-ж.), Атом энергиясы институтунун директору. Алгачкы илимий-изилдөөлөрү диэлектриктер физикасына жана жогорку молекулалуу бирикмелерге арналган. П. П. Кобеко менен бирге полимерлер физикасы боюнча комплекстүү изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Анын кемелерди минадан сактоо ыкмасы Улуу Ата Мекендик согуш учурунда ийгиликтүү колдонулган. 1943-жылдан ядролук физика жана техника боюнча иштеп, илимий-техникалык программаларды, ар кандай ядролук реакторлорду курууну жетектеген. СССР мамлекеттик (1942, 1949, 1951, 1954) жана Ленин (1959) сыйлыгын алган.
Категория:Инсандар
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Алеут аралдары

thumb|Алеут аралдары жана Аляска.
Алеут аралдары - Тынч океандын түндүгүндөгү 110 аралдан жана көптөгөн аскалардан турган архипелаг (АКШ, Аляска штаты). Дого сымал ийилип 1740 кмге созулуп жатат. Аянты 37,8 миң км2. Түлкүлүү, Андреяновский, Келемиштүү жана Жакынкы аттуу 4 арал тобунан турат. Аралдарынын көбү жанартоо конусунан туруп, карга чүмкөлгөн. 25тей аракеттеги жанар тоо бар. Эң бийиги Шишалдина жанар тоосу (2860 м) Унимак аралында. Субарктика шалбаасы, тоолуу тундра өсүмдүктөрү өсөт. Балык, суу жолборс, түлөн уулоочу жай. Куну чарбасы бар. АКШнын Датч-Харбор аскердеңиз базасы (Уналашка а.). Аскалары - канаттуулар базары. Алеут аралдары алгачкы жолу 18-кылымда орус деңиз саякатчылары тарабынан изилденген. 1867-ж. чейин Россияга таандык болгон (Аляска менен кошо АКШга сатылып кеткен). 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Аралдар
Категория:АКШ географиясы‎
Алеч мөңгүсү

thumb|Алеч мөңгүсү.
Алеч мөңгүсү - Швейцариядагы Альп тоолорундагы мөңгүлөрдүн эң чоңу. Аянты 87 км2, узундугу 24,7 км. Тармактанган өрөөн мөңгүсү. Берн Альп тоолорунан түштүк жана түштүк-батышка карай түшүп, Рона дарыясынын өрөөнүндө мөңгүнүн этеги 1520 м бийиктикке чейин жетет. Туризм өнүккөн; темир жол 3500 м бийиктикке чейин барат; асма жол, мейманканалар бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Швейцария 
Категория:Мөңгүлөр
Ал-Каида

thumb
Ал-Каида (ар. - негиз, өзөк) - эл аралык исламчыл террордук уюм. 1988-ж. Сауд Аравиясынан чыккан Усама Бен Ладен тарабынан түзүлгөн. Ал-Каиданын максаты - мусулман өлкөлөрүн жарандык өкмөттөрдөн куткаруу жана ислам мамлекеттерин түзүү, мусулмандардын душмандары деп эсептешкен өлкөлөргө (АКШ, Израиль ж. б.) каршы согуш жүргүзүү (жихад), дүйнөдөгү бардык исламчыл согуштук уюмдарга колдоо көргөзүү.

thumb|Нью-Йорк, 11 сентябрь 2001.

Ал-Каиданын өзөгүн 1979—89-ж. СССРге каршы күрөшкөн Афганстандагы араб ыктыярдуулары (моджахеддер) түзгөн. Алардын аракеттери Бен Ладен тарабынан каржыланып турган жана көпчүлүгү Сомали, Тоолуу Карабак (армян-азербайжан чатагы), Босния, Косово, Тажикстан, Чеченстандагы (Хаттаб жетектеген можахеттер) ж. б. согуштук окуяларга катышышкан. 1990-ж. А.-К. уюму «Афган Жихадынын Энциклопедиясын» басып чыгарып, анда террордук аракеттерди жүргүзүү тактикасы, жардыруучу куралдарды жасоо жана пайдалануу ыкмалары камтылган. 1997-ж. АКШнын Борбордук Чалгындоо Кызматы Бен Ладенди «№ 1 террорчу» деп жарыялаган. Бен Ладен Афганстандагы талибдер көзөмөлдөгөн аймактарда жашырынып жүргөн жана «Талибан» кыймылы аны Америкага берүүдөн баш тарткандан кийин, АКШ Афганстандагы антитеррордук компаниясын баштаган. Анын жүрүшүндө Ал-Каиданын жетекчилеринин көпчүлүгү жок кылынган, бирок Бен Ладен кармалган эмес. 1998-ж. Ал-Каида уюму Найробидеги (Кения), Дар-Эс-Саламдагы (Танзания) АКШнын элчиликтериндеги жардырууларды (300гө жакын киши өлүп, 5 миңге жакыны жарадар болгон) уюштургандыгын билдирди. Тунисте, Йеменде, Кувейтте, Индонезияда, Кенияда, Сауд Аравиясында, Испанияда, Түркияда ж. б. өлкөлөрдө Ал-Каиданын мүчөлөрү уюштурган террордук актылардан жүздөгөн адамдар курман болду. 1998-ж. Ал-Каида «Иудейлерге жана кресттүүлөргө каршы бүткүлдүйнөлүк ислам фронтунун» түзүлгөндүгүн жарыялады. 11. 9. 2001-ж. террорчулардын Нью-Йорктогу Дүйнөлүк соода борборуна жана Вашингтондогу Пентагондун имараттарына жасаган авиачабуулунан 3 миң киши курман болуп, бир нече миң адам жарадар болду. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Тарых
Аллегро

Аллегро - (сөзмө-сөз - көңүлдүү, жандуу) - 1) музыкада - тез, жандуу темп, ошондой эле ушул темпте аткарылуучу пьеса же чыгарманын бир бөлүгү, к. Соната формасы; 2) классикалык бий сабагындa майда секириктерден («майда аллегро») же чоң секириктен («чоң аллегро») турган көнүгүүлөр. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Музыка
Аллеманда

thumb|upright|Аллеманда (1769).
Аллеманда - ( - немецтик) - эски бий. Жай темпте. Алгач Германияда пайда болгондуктан, аны француздар аллемандардыкы (немецтердики) деп аташкан. 16-кылымдын ортосунда Англия, Нидерландияда кеңири тараган. 17-18-кылымда Францияда клавесин, лютня, оркестр үчүн жазылган сюитанын эң негизги жай бөлүмү аллеманда аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Музыка‎
Аллигаторлор

thumb|кытай аллигатору (Alligator mississippiensis).
Аллигаторлор (лат. Alligatoridae) - сойлоочулардын крокодилдер түркүмүнүн уруусу. Узундугу 1 мден 6 мге жетет. 4 уруусу, 7 түрү бар. Түндүк Американын түштүк-чыгыш жагында, Түштүк Америкада, Кытайда жашайт. Көбүнчө тузсуз көлмөлөрдө тиричилигин өткөрөт. Балыктар, моллюскалар, раксымалдар, жерде-сууда жашоочулар, сойлоочулар, кээде сүт эмүүчүлөр менен азыктанат. Адам үчүн анча коркунучсузундугу Кытай аллигаторлорнун узундугу 2 мге жетет. Суунун, көлдүн жээктеринде ийиндерде жашайт. Уясын жээктеги өсүмдүктүн арасына салып 10-40 жумуртка тууйт. Аз кездешүүчү түр болгондуктан ЖКЭСтин Кызыл китебине катталган. Коруктарда корголот, зоопарктарда көбөйтүү боюнча ийгиликтүү тажрыйба жүргүзүлүүдө. Миссисипи аллигаторлорунун узундугу 5 мге жетет. Ал башкалардан айырмаланып, алдыңкы бутунун манжалары жаргакча менен бириккен. Түштүкчыгыш Америкада көп кездешет. Ургаачысы 2040 жумуртка тууп, аны кайтарып, тукуму жөнүндө кам көрөт. Жашоо узактыгы 85 жыл. Анын терисинен сумка, бут кийим, кур ж. б. жасалат. 

крокодилдердин бир тукуму, буларга (Alligator) — кадимки аллигаторлор (уруу); (A. sinensis) — кытай аллигатору, (А. mississippiensis) — Миссисипии аллигатору кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Жаныбарлар
Аллювий

thumb|Аллювий.
Аллювий - (лат. alluviеs - агынды, шиленди, сайроон), аллювий чөкмөлөрү - агып келип суу-дарыя нуктарына, сайларга топтолгон кесек, борпоң чөкмөлөр. Терминди 1823-ж. англиялык окумуштуу У. Бакленд сунуштаган. Аллювий көлөмү, курамы, сорттолушу жагынан ар түрдүү тоотектердин жумуруланган кесек сыныктарынан, кум менен чопонун аралашмаларынан турат. Сынык бөлүкчөлөрдүн кесектиги боюнча жумуру таштуу, шагыл таштуу, кумдуу, чополуу, чымкөңдүү жана кум топурактуу; жайгашкан орундарына жараша нуктук, жайпама, кургап калган байыркы өзөн аллювий болуп бөлүнөт. Aйрым нук аллювийде алтын, платина, калай жана башкалардындын кен чачындылары (россыпь) жолугат. Аллювий менен кум-шагыл курулуш материалдары да байланыштуу. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:География
Алма

thumb 
thumb|Алманын Фуджи сорту
Алма - роза гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык, күбүлмө жалбырактуу мөмөлүү дарак. Бутагы ар кандай узундукта. Кыска бутактарында гүлдөөчү (мөмө байлоочу) бүчүрлөрү өсөт. Жалбырагы саптуу, жылаңач. Топгүлү - чатырча. Анын 36 түрү (башка маалыматтар боюнча 150дөй) бар. Көбүнүн мөмөсү (5 уялуу, ар биринде 2ден уругу болот) желет. Кавказ, Кичи Азия, Иран, Крым, Кытай, Монголияда ж. б. өстүрүлөт. 

Кыргызстанда 18 миң гадан ашык жапайы алма токойлору бар. Анда Кыргыз, Сиверен, Нездведский, Юзепчук жапайы түрлөрү өсөт. Анын бийиктиги 14 мге жетет. Сөңгөгү кабык менен капталган. Шагы жайылып өсөт, жалбырагы учтуу, узундугу 5-10 см. Гүлү чоң, ак же кызгылт. Мөмөсү ширелүү, таттуу, өлчөмү, өңү, формасы сортуна жараша ар түрдүү. Жайылган жоон жыш тамыры жерге терең кирип өсөт. Көп жыл (100, жапайы түрү 300 ж-га чейин) жашайт. Сортуна жараша 4-12 жылда мөмө байлай баштап, 40-50 жыл түшүм берет. Апрель-майда гүлдөп, кайчылаш чаңдашат. Суукка чыдамдуу, ар кандай топуракта өсөт. Алма - маанилүү мөмө жана баалуу өсүмдүк. Мөмөсүндө суу, кант, алма кислотасы, лимон кислотасы, пектин, боёк заттар, А, С витамини бар. Мөмөсүнөн кыям, компот, шире, повидло, мармелад, как ж. б. жасалат. 

Айрым түрлөрү (сибирь, Нездведский ж. б.) кооздук үчүн да өстүрүлөт. Жыгачы катуу, жакшы сүрүлүп, жылмаланат; буюм, эмерек жасоо ишинде пайдаланылат. Анын миңдей сорту чыгарылган, түшүмү сортуна, өсүү шартына, жашына жараша болот. Кыргызстанда алманын 23төн ашык сорту (ак А., Бурхардт ренети, Рашида, Уэлси, Кыргыз кыштыгы, Симиренко ренети ж. б.) райондоштурулган. Бышып жетилишине жараша жайкы, күзгү, кышкы сорттору болот, кыйыштырылып өстүрүлөт. Уругунан өстүрүлгөнү селекцияда колдонулат. Алма зыянкечтери: алма бити, алма күбөсү, алма мөмө жегичи ж. б. илдеттери; алма чакалайы, мөмө чириги, кара рак ж. б. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Алматы облусу

Алматы облусу — Казакстан Республикасынын түштүк-чыгышында. 1932-ж. 10-мартта түзүлгөн. Аянты 104,7 миң км2. Калкы 1631,7 миң (1998), шаар калкы 30,3% , облустун курамында 16 административдик район, 3 шаар, 6 шаарча бар. Борбору - Алматы шаары. Түштүгүн Теңир-Тоо (бийиктиги 973 мге чейин), түндүгүн Балкаш бою чөлү ээлейт. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы -10°С, июлдуку 24°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ммден (чөлдөрдө) 1000 ммге (тоолордо) чейин. Тоо этегинин климаты жумшак; январдын орточо температурасы -3...-6°С, жылдык жаан-чачыны 7001000 ммге чейин. Башкы дарыясы - Иле. Түндүк батышында Балкаш көлү жайгашкан. Минералдык булактар кездешет. Шыбак-баялыштуу, шор топурактуу жарымчөл жана чөл бийиктеген сайын коңур топурактуу кургак талаага өтөт. Тоолордо токой, субальп жана альп шалбаасы өсөт. Негизги өнөр жай тармактары: оор машина куруу жана металл ишгетүү, жеңил (текстиль, трикотаж булгаары-бут кийим ж. б.), тамак-аш (ун тартуу, май чыгаруу, консерва), эт комбинаты. Иле дарыясына Капчыгай ГЭСи курулган. Маанилүү өнөр жай борбору Алматы, Талгар. Сугат дыйканчылыгы өнүккөн. Эгин (негизинен буудай), кант кызылчасы, тамеки, жүгөрү айдалат. Жемиш багы, жүзүм өстүрүлөт. Кой, жылкы, төө чарбалары бар. Уй чарбасы эт багытында. Балкаш көлү менен Иле дарыясында балык кармалат. Балкашта жана Иледе кеме жүрөт. Букар - Ташкен - Бишкек - Алматы газ кууру курулган.

 Административдик бөлүнүшү 
2022-жылдын 8-июнунан тартып, аймак 9 районго жана облустук баш ийген 1 шаарга (шаар башкармалыгына) бөлүнгөн:

 Балкаш ооданы — Баканас айылы
 Жамбыл ооданы — Узун-Агач айылы
 Иле ооданы — Өтөгөн баатыр айылы
 Кара-Сай ооданы — Кашкелең шаары
 Кеген ооданы — Кеген айылы
 Райымбек ооданы — Нарынкол шаары
 Талгар ооданы — Талгар шаары
 Уйгур ооданы — Чонжу айылы
 Эмгекчи-Казак ооданы — Эшик шаары
 Конаев шаары
 Ала-Тоо шаары

x200px|thumb
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Казакстан облусттары
Категория:Казакстан географиясы‎
Алтай коругу

thumb|Алтай коругу.
thumb
Алтай коругу - Алтай Республикасындагы мамлекеттик табият паркы. Аянты 8,8 миң км2. Чулышман дарыясынын оң жээгинде, Төлөс көлүнөн чыгыш тарапта деңиз деңгээлинен 1000-1200 м бийиктикте, эң бийик жери 3000 мден ашык. Түштүк Сибирдин тайгасын жана бийик тоо тундрасын коргоо максатында 1932-ж. уюшулган. Коруктун аймагынын 20%тейин аска-зоокалар, корум-шагыл-таштар, 45% тен ашык аянтын токой ээлейт. Токоюнда көк карагай, кедр, кара карагай, кызыл карагай үстөмдүк кылат. Бийиктик алкактуулугунда талаа, субальп жана альп шалбаасы, тоо тундра зоналары өзгөчөлөнүп турат. Марал, багыш, тоо эчки, кабарга, кундуз (киш), күрөң аюу, сейрек кездешүүчүлөрдөн илбирс (РФнын Кызыл китебине кирген) мекендейт. Алтай коругу Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Алтай
Категория:1932-жыл‎
Алтыгана

thumb|Caragana sinica.
Алтыгана, төө куйрук ( Fabr.) — өсүмдүктүн чанактуулар тукумунун уруусу. Бадал, бийиктиги 1-2 м, кабыгы боз, сары, күрөң ж.б. Жалбырагы канат сымал татаал кесилген, жан жалбырагы, жалбырак сабы тикенге айланган. Гүлү сары же кызгылт, эки жыныстуу, жалгыздан же 2-5 гүлү бар боочону түзөт, мөмөсү - чанак, анын узундугу 3-4 см, түктүү же түксүз. Май айынан баштап гүлдөй баштайт. Кургак сайда, шагыл таштуу капчыгайда, өзөн суулардын жээгинде 80дей Орто Азия, Кытай, Монголия, Жунгария, Кашкарияда кездешет. Кыргызстандын бардык райондорунда 14 түрү таралган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 
Категория:Өсүмдүктөр
Алхимия

thumb|Алхимия.
Алхимия — (араб. аль-химия, ) табигый заттарды (айрыкча металлдарды) асылдандыруу, өркүндөтүү, адамдын денесин жандандыруу жөнүндөгү окуу. Орто кылымда Батыш Европада кеңири таралган маданияттын өзгөчө бир көрүнүшү. Алхимиктер кереметтүү «философиялык таштын» таасири менен жөнөкөй металлдарды (Fe, Cu, Pb) асыл металлдарга (Au, Ag ж. б.) айлантуу жолун изилдеп, адам ооруларын айыктыруучу, өмүрүн узартуучу, жашартуучу эликсирди изилдөө иштерин жүргүзүшкөн. Бул максаттарды ишке ашырууда HNO3, H2SO4 жана алардын туздарын алуунун ыкмаларын, жөнөкөй химиялык технологияны, заттарды тазалоонун жолдорун ж. б. иштерди аткарышкан. Кенден металлдарды эритип алуу, айнек, керамика, фарфор чыгаруу бир кыйла жолго коюлган. Алхимия күч алып турган мезгилде (11-16-к.) баалуу бирикмелер менен аралашмалар (боёктор, эмаль, металл куймалары, дары-дармектер) ачылып, аларды алуу жолдору өздөштүрүлгөн. Алхимиктер «философиялык ташты» таппаганы менен кыйла химиялык процесстерди, реакцияларды ишке ашырып, азыркы химиянын пайдубалын курган. Араб алхимиктери (7-кылымда) дары-дармек жасоо ыкмаларын, буулантып айдоону, дары химиялык бирикмелерди алуу жолдорун, тери оорусун дарылоочу киноварь, сулема, көз оорусун айыктыруучу жез, цинк сульфаттарын ж. б. ачкан. Грекия, Египет алхимиясы кенден металлдарды алуу, куймаларын даярдоо ж. б. иштерде ийгиликтерге жетишип, металлургиянын өркүндөшүнө салым кошкон. Химиялык эксперименттердин айрым методдору (ысытуу, буулантуу, кристаллдаштыруу, чыпкалоо ж. б.) иштелип чыккан. Ошентип Алхимиктер жыйнаган маалыматтар хим. кубулуштар жөнүндөгү илимий окууну жолго коюуга мүмкүндүк берген. Алхимиктер орто кылымдагы табигый илимдерди системага салууга аракет жасашкан. Бирок алхимиянын мифтик көз карашын четке каккандан кийин гана илим катары өнүгө баштаган. 

 Байланыштуу макалалар 
 "Алхимик"

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Химия
Алча

thumb|Алча
Алча ( Ledeb) - роза гүлдүүлөр тукумунун кайналы уруусундагы мөмөлүү дарак; бийиктиги 3-10 м, гүлү ак, мөмөсү тоголок, сүйрү, өңү сары, кызыл, малакызыл, каракочкул, даамы кычкыл, салм. 15-35 г. Илдетке туруктуу, көчөтү 2-3 жылдан кийин мөмө байлайт.

Жапайы жана өстүрүлмө түрү Балкан жарым аралында, Орто жана Кичи Азияда, Иран, Түндүк Кавказ, Украина, Закавказье, Молдавияда кездешет. Кыргызстандын түштүгүндөгү мөмө-жемиш токойлорунда 30дай жапайы түрү өсөт. Кийинки жылдары ири мөмөлүү алча өстүрүлө баштады. Бир түп дарагынан 810 кг түшүм алынат.

Мөмөсүндө кант, алма жана лимон кислоталары, С витамини болот. Андан компот, кыям, повидло ж.б. жасалат. Кеңири белгилүү сорттору: Изобильная, Малиновая, Десертная ж. б. Зыянкечтери: кара алтынчык, алма шиштумшугу ж. б. Илдеттери: клястероспориоз, вертицилёз.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Альбит

thumb|Альбит.
Альбит (лат. albus - ак) - плагиоклаздар тобундагы минерал. Химиялык формуласы Na(AlSi3O8). Триклин сингониясында кристаллданат. Өңү ак келип, ага ар кандай түстөр кошумчаланып турат. Айнектей жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 6-6,5, тыгыздыгы 2600-2650 кг/мъ. С. салмагы 2,62-2,65. А. кычкыл жегичтүү тоотектерди жана пегматиттерди түзүүчү минерал. Таза альбит карапа иштетүүчү ишканаларда, фарфор жана фаянс буюмдарын жасоодо колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Минералдар
Альгамбра

thumb|Альгамбра
Альгамбра (ар. аль-хамра - кызыл) - Испаниядагы Гранада шаарына жакын Сьерра-Невада тоосунун боорундагы аксарай комплекси. Арабдардын Гранада эмиратынын башкаруучулары үчүн (13-кылымдын ортосу - 14-кылымдын аягында) курулган. Альгамбра - мавритан архитектурасынын эң көрүнүктүү үлгүсү. Мирттер аянтчасы менен Арстандар аянтчасынын айланасына жайгашкан кооз жасалгалуу залдардан турат. Ошондой эле Карл Унин чала курулган сарайы бар (1526). Альгамбранын архитектурасынын көркөмдүгү, кереметтүү түзүлүшү, жасалгасы жөнүндө уламыш кабарлар орто кылымда эле дүйнөгө тараган. Альгамбра Бүткүл дүйнөлүк мурастардын тизмесине киргизилген.
Категория:Архитектура
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Альмади

thumb|Альмади.
Альмади - Жашыл Тумшук жарым аралындагы тумшук, Африканын батыш учу (17°32' батыш узундугу, 14° 45' түн. кеңдик). Гамбия жана Сенегал дарыясынын чаттарынын аралыгында. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Сенегал
Альп алкагы

thumb|Гималай.
Альп алкагы - негизинен мелүүн жана субтропик кеңдиктеринде жайгашкан тоолордогу табигый бийиктик тилкеси. Анда альп өсүмдүктөрү басымдуу. Альп алкагынын бийиктик абалы географиялык кеңдикке, тоо капталдарынын нымдуулугуна жана экспозициясына жараша болот. Субальп алкагынан жогору жайгашып, бийиктеген сайын тоолордо нивалдык алкакка өтөт. Альп алкагы Альп жана Батыш Кавказ тоолорунда 2200-3000 м, Теңир-Тоодо 3000-3500 м, Гималайдын түштүк капталында 3600-5000 м бийиктикте жатат. Жайыт катары пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:География
Альп өсүмдүктөрү

thumb|Ranunculus glacialis.
Альп өсүмдүктөрү - альп алкагында өскөн бийик тоо өсүмдүктөрү. Жапыз өскөн шалбаа (дан өсүмдүктөрү, ыраң, примула ж. б.), калың өскөн бадалча (рододендрон ж. б.) өсүмдүктөрү басымдуу. Альп өсүмдүктөрү Альп, Кавказ, Алтай, Теңир-Тоо, Гималай ж. б. тоолорго мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎ 
Категория:Өсүмдүктөр
Альп рельефи

thumb|Альп рельефи (Теңир-Тоо).
Альп рельефи - рельефтин азыркы кар чегинен бийик жаткан мөңгүлүү бийик тоолорго, ошондой эле плейстоценде муз каптаган тоолорго мүнөздүү тиби. Мындай тоолорго аскалар, арсактерсек чокулар, кырдуу жондор, жемирилген төрлөр, тепши сымал өрөөндөр, тик капталдар ж. б. мүнөздүү. Альп рельефи Альп, Кавказ, Памир, Теңир-Тоо, Гималай ж. б. тоолордо көп аянтты ээлейт. Кар чеги төмөн жаткан уюл аймактарындагы орто бийик жана жапыз тоолорго да мүнөздүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Альтамира үңкүрү

thumb|Зубр (Альтамира үңкүрү).
Альтамира үңкүрү - жогорку палеолит дооруна (б. з. ч. 17-14-миң жылдык) таандык үңкүр. Испаниянын түндүгүндөгү Сантандер шаарына жакын жерде жайгашкан. 1876-79-ж. испан археологу Марселико Санс де Саутуолой ачкан жана изилдеген. Үңкүрдүн боорунда боёк менен тартылган жана ташка чегилген бизондун, аттын ж. б. айбанаттардын сүрөттөрү, ошондой эле таш куралдары табылган. Үңкүрдөгү тартылган сүрөттөрдө айбанаттардын түзүлүшү, кыймыл-аракеттери чебер келтирилип, алгачкы коомдук мадттан маалымат берет. Альтамира - бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесинине киргизилген археологиялык эстеликтердин бири. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Испания 
Категория:Антропология‎ 
Категория:Археология‎
Альтернариоз

thumb|Alternaria alternata (тамеки жалбырактары Nicotiana tabacum).
Альтернариоз — өсүмдүк илдети. Аны мите козугарын (Alternaria) пайда кылат. Картошка, алма, алмурут, барсылдак альтернариозу белгилүү. Илдеттүү өсүмдүктү каратак басып, өсүмдүк ткандары акырындык менен солуйт. Ал көбүнчө өсүмдүктүн урук түйүлдүгүндө өөрчүп, үрөн өнбөйт. Ага каршы күрөшүү чаралары: үрөндү химиялык препараттар менен дарылоо, аңызды өсүмдүк калдыгынан арылтуу, которуштуруп эгүүнү туура жүргүзүү.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎