Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Нанкин келишими

Нанкин келишими (1842) — Англия-Кытай согушунда (1840—42) Кы­тай жеңилген соң Улуу Британия ага таңуулаган тең укуксуз туңгуч келишим. 

Британдык «Корнуоллис» кемесинин бортунда 29-августта кол коюлган. Нанкин келишими боюнча Улуу Британия соодасы үчүн Кытайдын 5 порту (Гуанчжоу, Амой, Фучжоу, Нинбо, Шанхай) ачылгап; Улуу Британия үчүн пайдалуу шартта ташып келүү жанa ташып кетүү белгиленген; Сянган (Гон­конг) а. Улуу Британия карамагына берилген. 1843-ж. Улуу Британия Нанкин келишимине кошумча макулдашууга Кытайды кол коюуга мажбурлап, ал боюнча концессия, экстерриториялуулук ж. б. артыкчылыктарга укук алган. Улуу Британиядан кийин 1844-ж. АКШ менен Франция да Кытайга тең укуксуз келишимдерди таңуулашкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Нан өнөр жайы

Нан өнөр жайы - тамак-аш өнөр жай тармагы. Ар түрдүү нан чыгарат. 

Биринчи дүйн. согуш алдында Россиянын Петроград, Москва, Киев, Одесса жанa Кронштадт сыяктуу шаарларында механикалашкан бир нече ири ишка­на болгон. Улуу Ата Мек. согуштан кийин Нан өнөр жайынын эски ишканалары калыбына келтирилип, жаңылары курулган. Сов. Нан өнөр жайы өндүрүштүн зор топтомдолугу менен айырмаланат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:өнөр жай
Нансен чуңкурдугу

thumb|Нансен чуңкурдугу (Nansen Basin).
Нансен чуңкурдугу - Түн. Муз океанынын түбүнүн батыш бөлүгүндөгү оёң.

Түндүгүнөн Гаккел кырка тоосу, түштүгүнөн Шпицберген-Түндүк Жердин материктик капталы менен чектешет. Орт. тереңд. 3430 м, эң те­рең жери 5449 м (Литке капчыгайында). Норвегиялык саякатчы Ф. Нансендин ысмы менен аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Арктика
Нанси

thumb|Нанси.
Нанси - Франциянын түн.-чыгышындагы шаар. 

Мёрт дарыянын жана Марна-Рейн каналынын боюнда. Мёрт жана Мозель департаментинин админ, борбору. 
Электр тех., транспорт машиналарын куруу, бут кийим, тигүү жана тамак- аш о. ж. ишканалары иштейт. Айнектен жанa фаянстан корком буюмдарды чыгарат. 

Лотарингия

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Франция
Категория:Шаарлар
Нант жарлыгы

Нант жарлыгы(1598) — Франция королу Генрих IV 1598-ж. апреле Нант шаарында кол койгон жарлык: Франциядагы диний согуштарды аяктаткан. 

Нант жарлыгы боюнча католицизм үстөмдүк кылуучу дин бойдон кала берген гугенотторго да динге эркин ишөө жанa табынуу (Париж ж. б. шаардан тышкары), сот-админ. жана аскер кызматтарын ээлөө, өз конференцияларын жанa синоддорун чакыруу укугу берилген. 

Нант жарлыгынын кошумча жашырын статьяларына ылайык гугеноттор 100 чепти гарнизону менен алый, ж. б. жеңилдиктерге жетишкен. Нант жарлыгы рим папасынын, католик динчилеринин жанa парламенттердин кескин оппозициясын туудурган. Гугеноттор менен болгон согуштан (1621—29) кийин 1629-ж. Нант жарлыгынын жашырын статьялары жоюлган. 1685-ж. ал жарлык биротоло жокко чыгарылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Наньчан көтөрүлүшү

Наньчан көтөрүлүшү (1927) — контрреволюциячыл гоминьдан бийлигине каршы Улуттук-революциячыл армиянын куралдуу кыр көрсөтүшү. 

Аны Кытай компартиясы (ККП) уюштурган. ККП менен гоминьдан ортосундагы гражд. согуш 1-августта Наньчан шаарын­да башталган. Ага ККПнин фронттук комитети жанa аскер командованиеси жетекчилпк кылган. Көтөрүлүшчүлөр 1-августта Наньчандагы гоминьдан гарнизонун куралсыздандырган жана Гуанчжодогу рев-ялык базаны калы­бына келтирүү үчүн 3—5-августта түш. тарапка жүрүшкө чыгып, 50 күндүк марштан кийпн Чаочжоу- Шапьтоу (чыгыш Гуандун) аймагына жеткен да. ошол жерде 29—30-сентябрда дунгнандан талкаланган. 

Наньчан көтөрүлүшү жеңилсе да. кытаж революциясынын тарыхында маанилүү роль ойногон. Ал Кытай Кызыл Архивынын түзүлүшүнө жол ачкан. 1-август КЭРде Элдик-бошт. армпянын түзүлгөн күнү датасы белгиленет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Нар

Нар - айры өркөч төө (бактриан) менен сыңар өркөч төөнун (дромедар) ортосунан алынган гибрид. Нар сыңар өркөчтүү болот. 

Күчтүүлүгү, чоңдугу жана чыдамкайлыгы боюнча дромедар менен бактриандан артыкчылык кылат. Анын тирүү салм. 700—900 кг. Төөнүн башка гибриддерине караганда Нар тукумчул келет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Зоология
Нарва суу сактагычы

Нарва суу сактагычы - Ленин­град областы менен Эстонияда. Нарва дарыясында 

Нарва ГЭСинин плотинасы курулганда (1955—56) пайда болгон. Аянты 191 клг2, көлөмү 0,37 км3, уз. 40 км, эң жазы жери 15 км. Деңгээли 0,5 мтр чейин өзгөрөт. Балык (лещ, чортон, окунь ж. б.) кармалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Суу сактагычтар‎
Категория:Орусия‎
Нариман Нариманов

Нариманов, Нариман Кербалай Нажаф оглы [2(14). 4. 1870, Тбилиси — 19. 3. 1925, Москва] — советтик мамл. жана парт, ишмер, жазуучу, публицист. 

 1905-жылдан Компартия мүчөсү. Майда соодагердин үй-бүлөсүнөн. Гори мугалимдер семинариясын (1890), Новороссийск университетинин мед. ф-тетин (Одесса, 1908) бүтүргөн. 1905-ж. «Гумметке» кирген. РСДРП- нин программасын азербайжан тилине которгон. 
 
 1909-ж. камалып, Астраханга айдалган. 
 1913-жылдан Бакуда парт, иш жүргүзгөн. 1917-ж. «Гуммет» комитетинин председатели жана РСДРП (б) Баку комитетинин мүчөсү, «Гуммет» газетасынын редактору. 
 1919-жылдан Баку ЭКСтин шаар чарба комиссары, РСФСР тышкы иштер эл комиссариатында бөлүм башчысы, РСФСР эл комиссариатынын орун басары, 1920- жылдан Азербайжан ревкомунун пред-ли, Азерб. 
 ССР ЭКСтин пред-ли. 1922- жылдан ЗСФСР Союздук Советинин пред-ли жана СССР БАКтын пред-лдеринин бири. РКП (б) БК Кавказ бюросунун Закавказ крайлык комитети­нин мүчөсү. РКП (б) нин 12—13-съезддеринде БКнын мүчөлүгүнө кандидат. Драма («Надиршах», «Шамданбек»), роман («Бахадур менен Сона») жана публ. чыгармачылар жазган. Ленин жөнүндө эскерүүлөрдүн автору. 

Сөөгү Кремль дубалына коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар:Азербайжан
Нарк мыйзамы

Нарк мыйзамы ― товар айырбаштоону аны өндүрүүгө сарпталган коомдук зарыл эмгекке жараша жөнгө салуучу товар өндүрүшүнүн объективдүү экономика мыйзамы. 

Коомдо анархия жанa атаандаштык өкүм сүргөн, өндүрүш каражаттары жеке менчикке негизделип товар өндүрүшүндө Нарк мыйзамы буткул коомдук өндүрүштү стихиялык түрдө жөнгө салат. Жөнөкөй жана капит. товар өндүрүшүндө ал нарктын рынок баасынын (баа) өйдө-ылдый болушу аркылуу таасир тийгизет. Капитализмде ал бардык капит. өндүрүштү жөндөйт. 

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экономика
Нарт

Нарт (нарттар) — кабарда, черкес, адыге, осетиндердин эпосу. 

Нарт абхаз, балкар, карачай, ингуш, чечендерде да айтылат. «Нарт» термини өзүнчө баатырдык топту түзгөн эпос каармандарынын жалпы атын туюндурат. 

Топтун башчысы сыйкырчы, акылман — Сатана (адыгече Сатаней), айрым варианттар боюнча Уархаг — эгиздер Хсар менен Хсартагдын атасы де­лет. Нарттын пайда болушу жөнүндө маалымат али так эмес. Уюткусун скиф доорунда (б. з. ч. 7—4-к.) чыккан байыркы алан эпикалык цикли түзөт. Эпопеянын улуттук варианты жерг. фольклордон байыган. Анда негизинен матриархаттын калдыгы сакталган уруучулук коом турмушу көрсөтүлөт, кийинки коомдук формациялардын элементтери да камтылган. 

Нарт айтчулар Осетияда, Кабардада, Адыгеде, Абхазияда ондоп саналат. Тексти 19-кылымдын ортосунан тартып кагазга түшүрүлө баштаган. Жыйнакталган тексттеринин түп нускасына орусча котормосу сов. мезгилде басылды. Нарт немец, француз, англис тилдерине да которулган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Маданият
Нартов, Андрей Константинович

Нартов, Андрей Константинович [[[1693]]—16(27). 4. 1756, Петербург] — орус окумуштуусу, механик жана скульптор. 

Москва математика жана навигация илимдер мектебинде темир устакана да жумушчу дан жетекчиге чейин көтөрүлгөн (1705—12). 1712 - жылдан Петербург сапайындагы устаканада иштер, Пётр 1нин темир устасы. 1723-жана темир усталардын устаты болгон. 1718—20-ж. Германия, Анг­лия, Францияда окуган. Нартовдун ил. жана коомдук ишмердиги кеп кырдуу: ал 1712-жылдан барельефтерди жана колдонмо өнөр чыгалмаларын көчүрүүчү, сай чыгаруучу станокторду ойлоп тапкан. 

1724-ж. «Түркүн өнөр академиясынын» долбоорун түзүп, ал академияда сүрөт, скульптура, архитектураны гана окутпастан, тех.илимдерди — курулушту, металл иштетүү жана конструкциялоону ж. б. окутууну сунушталган. 1733-ж. Москвадагы «Царь-колоколду» көтөрүү үчүн механизм ой­лоп тапкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Механика
Нарын участкалык солдат депуттарынын совети

Нарын участкалык солдат депуттарынын совети - Кыргызстандагы алгачкы Советтердин бири. 

На­рын гарнизонунун солдаттары түзгөн. Түзүлгөн күнү белгисиз, бирок 1917-жылдын 12-июнуна чейин 34 отуруш (заседание) өткөргөн. Ташкен Советинин депутаттары менен байланышып, андан ошол советтин басма соз органы «Наша газетаны» алып тур­ган. Совет гарнизондо иш жүргүзүп, качкын кыргыздар үчүн тамак-аш пункттарын уюштурган. Бирок советке кирип алган реакциячыл офицерлер, эсер-меньшевпкчил элементтер анын ишине тоскоол кылып, ага келишкич мүнөз берген. Нарында Совет бийлиги жедгенде (1918, апр.) Совет келишкичтерден тазаланып, чыныгы революциячыл жолго түшкөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Саясат
Нарышкиндер

Нарышкиндер - 16-кылымдын орто ченинен белгилүү орус ак сөөк тукуму. 

Нарышкиндер падыша Алексей Михайлович экинчи аялы Наталья Кирилловна Нарышкинага (1651—94; Пётр 1нин энеси) үйлөнгөндөн кийин саясий аренага чыккан. Пётр I тактыга келгенде На­талья Кирилловна жанa Лев Кирилло­вич (Пётр 1нин таякеси) мамлекетти башкарууда маанилүү роль ойногон. 
18-кылымдын башынан Нарышкиндерден оомат качкан, бирок Александр I сурагына чейин да, андан кийин да Нарышкиндердин өкүлдөрү падыша ордосунда саясий иштерге катышып турган. Декабрист М. М. Нарышкин да Нарышкиндер тукумунан. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Наряд (аскердик)

Наряд (аскердик) — ички кызмат, күзөт жанa гарнизон кызматтарын аткаруучу, о. эле ар кандай чарб. ж. б. иштерди бүтүрүүчү аскер бөлүктөрүндөгү, кемедеги жанa гарнизондогу бөлүкчө, аскер кызматчыларынын тобу. 

Наряд бир суткага, чарба ж. б. иштери үчүн командир белгилеген мөөнөткө дайындалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Аскер
Наряд-буйрутма

Наряд-буйрутма ― өндүрүштүк-тех. багыттагы продукцияны өткөрүүчү менен керектөөчүнүн өз ара катнашын жөндөөчү документ. 

Аны тейлөө органдары тапшыруучулар менен сатып алуучуларга тийиштүү фонду бөлүнгөндөн кийин 15 күндө берет. СССР Мин. Со­ветинин материалдык-тех. жабдуу боюнча мамл. комитета Наряд-буйрутма жөнүндөгү бекиткен жобону (1969) бардык жаб­дуу мекемелери колдонууга милдеттүү. Өндүрүштүк-тех. багыттагы өндүрүмдү тапшыруу шарты СССР Мин. Советинин 1969-ж. 9-апрелдеги № 269 токтому менен бекитилген. 

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Документ
Насос-форсунка

Насос-форсунка — дизель кыймылдаткычынын күйүү камерасына күйүүчү майды (отунду) керектүү өлчөмдө бүркүп туруучу агрегат. 

Мында жогорку басымдуу отун насосу менен форсунканын сопло бөлүгү өз ара бириктирилген. Насосту жана форсунканы бир агрегатта жайгаштыруу насостун плунжери менен бүрккүчтүн тешикчелеринин ортосундагы күйүүчү майдьш көлөмүн азайтат, майды бүркүүнү жакшыртат. Насос-форсунка күйүүчү майдын көлөмүн жана бүркүү убактысын кыймылдаткычтын иштешине жараша өзгөртөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология
Нассар Фуад

Нассар Фуад (7. 12. 1916-ж. т., Па­лестина, Назарет) — Иордания жу­мушчу жана улуттук-бошт. кыймылы­нын ишмери. 

1946—48-ж. Улуттук- бошт. лигасынын — Палестина арабдарынын коммунисттик уюмунун [[[1943]]-ж. түзүлгөн; 1951-жылдан Иор­дания коммунисттик партиясы (ИКП)] БК мүчөсү, 1948-жылдан Ген. секретары. 1951-жылдан ИКП БКнын биринчи секретары. Ошол эле жылы камалып, 1952-ж. 10 жылга сүргүнгө айдалган. 1956-ж. элдин талабы боюнча бошотулганы менен эмиграцияга кетүүгө аргасыз болгон. 

Иорданияга 1967-ж. келген. Н. араб чыгышындагы улут­тук-бошт. кыймыл маселелери боюнча макалалар жазып, марксизм-ленинизм негиздөөчүлөрүнүн эмгектерин араб тилине которгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Насыров Хамракул

Насыров, Хамракул (1904-1987) — эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1956, 1978). 

Өзбек ССРинин эмгек сиңирген пахтачысы. 1947-жылдан КПСС мүчөсү. 1937-ж. Жызак районунундагы «Октябрдын 10 жылдыгы» айылында колхозчу, ферма башчысы. 1944-жылдан ошол райондун «Москва» колхозунун башкармасынын председатели. Ал башкарган колхоз пахта өстүрүүчү ири чарбага айланган. 1955-ж. гектарынан 40 аден пахта алган. СССР Жог. Советинин (5-шайл.), Өзбек ССР Жог. Совети­нин (9-шайл.) депутаты. Н. беш Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Ишкерлер
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Монгол илимдер академиясы

Монгол илимдер академиясы 1961-ж. түзүлгөн. Анда коомдук (тарых, тил жанa адабият, философия, социо­логия, укук, чыгыш таануу исмтитуттары), биология жанa Жер жөнүндө илим (жалпы жанa эксперименттик биология, ботаника, география, геология), ошондой эле физика-математика жанa химия институттары иштейт. 

Ил. китепкана, обсерва­тория, басмакана жанa «БНМАУын Шинжлэх ухааны академинн мэдээ» (1961-жылдап МЭР ИАнып кабары) журналы (3 айда бир) басылып чыгат. 1973-ж. МЭР ИАда 700дой ил. кызматкер иштеген. Академия чет өлкөлүк кесиптештери менен байланышта.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Билим
Монгол-охота бүктөлүү аймагы

Монгол-охота бүктөлүү аймагы - Урал-Монгол геосинклиналдык бүкөлүү алкагын түзүүчү аймактардын бири. Монголиянын түн.-чыгышынан Охота деңизине чейин эки миңден ашык кмге созулуп жатат. 

Бул аймакты 1926-ж. А. Е. Ферсман геохим. зона катары бөлүп, Монгол- Охота алкагы деп атаган. Монгол-охота бүктөлүү аймагы түн. жагынан Монгол-Охота, түш. тарабынан Түш. Гоби деп аталган те­рең жаракалар менен чектелет. Аймак рифейдин, астыңкы жана ортоңку палеозойдун геосинклиналдык катмарынан түзүлгөн.

Палеозойдун аягы менен триастын башталышында аймак бүт бойдон тоо пайда болуу (ороген) стадиясында болуп, ири көлөмдүү гра­нит массивдеринин жаралышына шарт түзүлгон. Монгол-охота бүктөлүү аймагындагы ме­зозой түзүлүштөрү деңиздик жана континенттик моласстар менен көмүрлүү катмарлардан туруп, мында жанар тоо тектери жана жирен чыккан гранитоиддер кеңири кездешет. Мезозой магма тоо тектери менен коргошун, цинк, алтын кендери байланыштуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Геология‎
Монгол таануу

Монгол таануу - монгол элдеринин тарыхын, экономикасын, архитектурасын, этнографиясын, тилин жана адабияттын изилдөөчү илимдер тармагынын комплекси. 

Монгол таануунун өнүгүшүнө мон­гол (13—17-к.), ошондой эле кытай, фарс, араб, армян, грузин авторлорунун жана орус жыл баянчыларынын чыгармалары, кытай династиялык хроникалары 13-кылымда Монголияга барган элчилер менен саякатчылардын мемуарлары негиз болгон. 

18-кылымда Европада монголдор тууралуу биринчи ил. маалыматты франц. миссионериологдор (Ж. Б. Дюгальд, Ж. Майя ж. б.) жазган. Чектештикке жана небактан берки орус-монгол катнаштыгына байланыштуу Россия 19-кылымда Монгол таанууну дүйнөлүк борборуна айланткан. 

19-кылымдын башыида И. Я. Шмидт жазган монгол грамматикасы Россия менен Батыш Европа да монгол филологиясынын негизин түзгөн. 19-кылымда швед окумуштуусу А. д’Оссон Монголияниын тарыхы жөнүндө эмгегинде Рашид- аддип («Жыл баян жыйнагы») менен Жувейндин чыгармаларын ж. б-ларды Батыш Европада биринчи болуп пайдаланган. Монголиянын тарыхы социалдык-экон. аспектте биринчи жолу В. В. Бартольддун эмгектеринде баяндалган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Илим
Монгол феодалдык империясы

Монгол феодалдык империясы — Чынгызхан менен мурасчыларынын баскынчы согуштарынын натыйжасында 13-кылымдын 1-жарымында түзүлгөн мамлекет. 

Чынгызхандын небереси Мункэ сураган тушта (1251— 59-ж.) Монгол феодалдык империясына Монголия, Түндүк Кытай, Корея, тангуттардын Си-Ся падышалыгы, Борбордук жанa Орто Азия, За­кавказье, Иран, Афганистан аймагы жана орус жеринин кыйла бөлүгү кирген. Бирок Монгол феодалдык империясында ич ара биримдик жок болуп, социалдык-экономикалык жана маданий өнүгүүнүн түрдүү баскычында турган ар кошкон элдер зордук менен бириктирилген. Анын үстүнө империяга караган элдин көбү коомдук өнүгүү деңгээли жагынан баскынчылардан жогору турган. Мункэ өлгөндөн кийин Монгол феодалдык империясынын кедери кете баш­таган, андан адегенде Батыйдын (1236— 55-ж. сураган) жана Хулагу хандын (1256—65-ж. сураган) ээлиги белүнүп чыккан да, Монгол феодалдык империясынын ишине кийлигишпеген жана анын башкаруучуларын өздөрүнүн ишине кийлигиштирбеген оз алдынча мамлекеттерди (Ал­тын ордо; Хулагилер мамлекети) түзгөн. 

Мункэнин ордун баскан бир тууганы Хубилайдын тушунда монгол феодалдары бүт Кытайды каратып, Хубилай менен анын мурасчылары Юань империясын түзгөн. Көтөрүлгөн эл баскынчыларды, 1368-ж. мон­гол бийлөөчүлөрүн Кытайдан кууп чыккан. Куликов салгылашы (1380) монголдордун Рустагы эзүүсүн жоюуга жол ачкан. 14-кылымдын 2-жарымында Иран, Закавказье жана О. Азияда монгол үстөмдүгү кулап, ошол кылымдын акыркы чейрегинде Монгол феодалдык империясынын күчү бүткөн.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Монгол элдик революциясы

Монгол элдик революциясы (1921) - Монгол элдик-революциясынын партиясынын (МЭРИ) жетекчилиги менен ишке ашкан эмгекчи малдын (араттардын) антифеодалдык революциясы. 

Монгол элдик революциясынын натыйжасында өлкөдө элдик бийлиги орноп, монгол эли улуттук жана социалдык азаттыкка чыккан; капитализмди аттап өтүп, социализм курууга мүмкүнчүлүк алган. Элдин каршылык күрөшүн уюштурууда МЭРПтин түзүлүшү чечүүчү роль ойногон. Араттар­дын кыймылы Монголияны япон империализмине сүйөнгөн кытай милитаристтери м-п орус ак гвардиячылары басып алган кырдаалда башталган. 
1921-ж. 1—3-мартта МЭРПтин 1-съездп партийный программасын кабыл алып, куралдуу көтөрүлүштүн багытын белгилеген. Ошо жылы февралда түзүлгөн партизан отряддары Монгол элдик армиясына (МЭА) биригип. баш командачылыгына Сухэ-Батор дайындалган. 13-мартта Убактылуу элдик өкмөт шайланган. 18- мартта Элдик армиянын бөлүктөрү кытай милитаристтеринен Маймачен (азыркы Алтан-Булак) шаарын, 1921-ж. 6-июлда Кызыл Армиянын бөлүктөрү менен бирге Монголиянын борбору — Урганы (азыркы Улан-Баатыр ш.) ак гвардиячылардан бошоткон. 1921-ж. 10-июлда туруктуу Элдик өкмөт түзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Монгонездүү соргучтар

Монгонездүү соргучтар, моногенези (лат. Monogenoidea) — мите жалпак курттардын классы. Денесинин уз. 1 мм, чанда 40—50 мм. 

Бир башында оозу, экинчи учунда ээсине жабышуучу дискасы болот. Кээде ал диска күчтүү соргучка айланат. Сыр­ты жука кутикула менен капталган, кабыгы менен ичегисинин ортосу бириктиргич ткань — паренхима менен толгон. Тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу, нерв, сезүү жанa көрүү органдары бар, кан айлануу жанa дем алуу органдары жок. Монгонездүү соргучтар — гермафродиттер; жумуртка таштайт, айрымдары жумуртка- тирүү тууйт. Алардын 2000дей түрү белгплүү. Негизинен балык, сойлоочулар жанa жерде-сууда жашоочуларга мителик кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Жаныбарлар‎
Моноклин системасы

Моноклин системасы - кристаллдардын төмөнкү категориядагы системасынын бири. 

Бардык крис­талл заттардын 32 класс симметриясы бар. Мүнөздүү симметрия элементтеринин болушуна карата бул 32 класс 7 системага бөлүнөт, (Кристаллдар). 

Моноклин системасына симметриянын 3 туүрү же кристаллдардын 3 классы ки­рет: 
 1) октуу диэдр — экинчи даражадагы бир уюл огу бар. Бул класстагы кристаллдарга сахароза, лакто­за, камфара ж. б. кирет; 
 2) оксуз диэдр — бир симметриялуу тегиздиги бар кристалл (мис., натрийдин сили­каты, сколецит ж. б.); 
 3) ромб-призмалуу — экинчи даражадагы бир огу, бир тегиздиги жанa симметрия борбору бар. Мис., сода, сульфит, бура, нафталин ж. б. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия