Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бут жууш

right|thumb|350px|Оңдоо Бут жууш.
бут жуу, бир нече христиан менен байкалган диний үрп-адат болуп саналат. Жакан 13: 1-17 Ыйса бул кыймылды жасаганы айтылат. Тактап айтканда, аяттардын 13: 14-17, Ал аларды үйрөтүп: 
 14 «Ошентип, эгер мен Мугалим жана Устат болуп туруп, буттарыңарды жуусам, анда силер да бири-бириңердин бутуңарды жуушуңар керек. 15 Мен силерге кандай кылсам силер да бири- бириңерге ошондой кылып жүргүлө деп, үлгү көрсөттүм. 16 Силерге чындыкты айтып жатам: кул өзүнүн ээсинен, элчи өзүн жибергенден өйдө эмес. 17 Эгерде силер муну түшүнүп, турмушуңарда аткарсаңар, анда бактылуу болосуңар.»

чиркөөнүн тарыхында көптөгөн заманбап агымдарга көптөгөн топтор буту жетинчи күн адвентист чиркөөгө, анын ичинде бир чиркөө мыйзам катары жууп, иш жүзүндө, анабаптист чиркөөгө, чиркөө жана элүүнчү жыйында.
Молдоев Эдилбек Эсенович

Молдоев Эдилбек Эсенович (30. 6. 1959-жылы туулган, Нарын шаары) – тарыхчы-юрист, тарых илиминин кандидатй (1998), юридика илимдеринин доктору (2011), профессор (1995). КМУнун тарых, (1983) жана юридика (1995) факультеттерин бүтүргөн. 1976–78-жж. Тогуз-Торо районунун Дөдөмөл орто мектебинде мугалим, 1984–92-жылы КМУнун окуу бөлүм башчынын орун басары, бөлүм башчы, 1995–98-жж. КМУда студенттик профкомдун төрагасы, 1998–07-жж. юридикалык кадрларды максаттуу даярдоо факультетинин деканы,адистерди максаттуу даярдоо институтунун директору, 2007–08-жж. Евразия институтунда инновациялык технология боюнча директор, 2008–13-жж. КРдин билим берүү жана илим министринин кеңешчиси, 2013-жылдан Лицензиялоо, аттестациялоо жана аккредитациялоо мамлекеттик инспекциясынын башчысы. Эмгектери Кыргызстандын кооперациялык өндүрүшүнүн тарыхына жана укук илимине арналган. Окуу китептер, 3 монография, 44 окуу усулдардын жана 100дей илимий макаланын автору.
Эмгектери: История промысловой кооперации Кыргызстана. Б., 1994.жана башкалар 
Категория:Инсандар 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Молекулалык биология

thumb|Молекула биологиясы (Лаборатория).
Молекула биологиясы – биологиянын тиричиликтин негизин түзгөн химиялык бирикмелердин структуралык өзгөчөлүктөрүн, касиетин, анын биологиялык функциясы менен байланыштырып изилдөөчү тармагы. Молекула биологиясынын негизги багыты – биологиялык объектилерди молекулалык деңгээлде изилдөө жана белок биосинтези, тукум куугучтук, генетикалык информацияны сактоо жана берүү, молекулдук вирусология, молекулдук иммунология жана башкалар. Ал негизинен белок жана нуклеин кислоталарын изилдейт. Молекула биологиясынын негизги изилдөө объектиси – клетка ядросу, митохондрия, рибосома, хромосома, ошондой эле вирустар, бактериофагдар жана башкалар. Биохимия, биофизика жана биоорганикалык химия, молекулалык генетика менен тыгыз байланышта.

Молекула биологиясынын илим катары калыптанышы 1953-жылы англис тилинде илимпоздор Ж. Уотсон менен Ф. Крик дезоксирибонуклеин кислотасынын (ДНК) структуралык түзүлүшүн ачкандан кийин башталды. Вул ачылыш генетикалык информацияны алып жүргөн ДНКнын структуралык түзүлүшүн, анын биологиялык функциясын мүнөздөгөн. Молекула биологиясынын жетишкендиктери: ДНКнын жана вирустардын структурасынын, генетикалык коддун ачылышы, гендерди бөлүү, гендин Химиялык жана биологиялык синтези, гендерди бир организмден экинчиге которуштуруу жана башка Анын биринчи иретте чечүүчү маселелери тукум куума ооруларды алдын алуу, биологиялык катализдин, башкача айтканда ферменттердин, гормондордун, уу заттардын жана дарылардын таасиринин молекулалык механизмин билүү жана башка Акыркы жылдары молекула биологиясынын дагы бир бөлүгү генетика инженериясы калыптанды.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Молукка аралдары

thumb|Молукка аралдары.
Молукка аралдары (Moluccas, Maluku) – Малайя архипелагынын чыгыш бөлүгүндөгү аралдар тобу; Сулавеси жана Жаңы Гвинея аралынын аралыгында. Индонезиянын аймагы. Аянты 83,7 миң км2. Калкы 1,2 млн (2010). Негизги аралдары – Хальмахера, Серам, Буру. Аралдары тоолуу (Биная чокусу, 3019 м). Онго жакын аракеттеги жанартоо бар; жер титирөө болуп турат. Климаты экватордук, түштүгүндө субэкватордук. Жылдык жаан-чачыны 800–4000 мм. Аймагынын 80%тен ашыгын дайыма жашыл экватордук (пальма, фикус, дептерокарп, бамбук) токой ээлейт; 1200 м бийиктен жогору жалбырагы күбүлмө жана ийне жалбырактуу токой, түздүктөрүндө бадалдар, дарак сымал папоротниктер, иланг-иланг чөбү өсөт. Сачо жана курма пальмасы, жыпар мончок дарак, мускус жаңгагы, шалы, жүгөрү, жыттуу, калемпир жана башкалар. татымалдар өстүрүлөт («татымалдар архипелагы» деп да аталат.) Негизги порту – Амбон.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:аралдар
Категория:Индонезия
Монацит

thumb|Монацит.
Монацит (гр. monazō – жалгыз жашайм) – церий тобундагы сейрек жер элементтеринин минералы. Химиялык формуласы (Ce, La, Y, Tn) [PO4]. Моноклин сингониясында кристаллдашат. Өңү-түсү киргилт сары, күрөң, кызгылтым, көгүш сымал. Айнекке окшоп жылтырайт. Катуулугу 5–5,5. Пегматит, гранит жана сланецтердеги гидротермдүү карбонат тарамчаларында кездешет. Дарыялардын жайылмасында, деңиз жээктеринде кен чачындыларын пайда кылат.
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Геология‎
Монблан

thumb|Монблан.
Монблан (фр. Mont Blanc, ит. Monte Bianco) – Батыш Европадагы эң бийик тоо массиви жана чоку (4807 м); Франция менен Италиянын чек арасында. Узундугу 50 км. Гранит, гнейс, кристаллдык сланец тоо тектеринен түзүлгөн. Өтө тилмеленген альп тибиндеги рельеф мүнөздүү. Кар чеги 2850–3100 м бийиктен өтөт. По жана Рона дарыясынын суу бөлгүчү. Мөңгүлүү (аянты 200 км2ден ашык; ири мөңгүсү – Мер-де-Глас). Альпинизм, туризм өнүккөн. Астрологиялык жана метеорологиялык обсерваториялар иштейт. Монбландагы тешкен тоо (тоннель уз. 11,6 км) аркылуу Францияны Италия менен байланыштырган автомобиль жолу өтөт. 

 Байланыштуу макалалар 
 Альп тоолору

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Тоолор‎
Категория:Франция
Категория:Италия
Монета

thumb|280px|Щвейцариянын монетасы
thumb|Монеталар
Монета – белгилүү бир формада металлдан (алтын, күмүш, жез) жана башкалар. материалдан жасалган акча белгиси (тыйын). Ал жүгүртүү жана төлөө каражаты катары колдонулат. мененын өңү жана арткы бети, тегерек кыры болот. Бетине аты, чыгарылган жылы, тиешелүү шаардын, мамлекеттин наамы, оймо-чийме сүрөт түшүрүлөт. мененын алдынкы жагы аверс жана арткысы реверс деп аталат. Болжол менен биздин заманга чейинки 685-жылы Лидия мамлекетинде (Ардиз падышасы учурунда) алтын же күмүш М-лар пайда болгон. Анын бир бетине проба коюлуп, экинчисине ассирия арстанынын келбети түшүрүлгөн. Кийинчерээк акча-товар мамилелери менен сооданын өнүгүшүнө байланыштуу. Монета Грекия, Байыркы Рим, Индия, Кытай жана башка өлкөлөрдө кеңири тараган. Кыргызстанда алгачкы монета коллекциялык түрдө 100 сомдук номиналда алтын жана 10 сомдук номиналда күмүштөн жасалып, 1995-жылы 11-августта «Улуу Жибек жолу» эстелик коллекциялык монетасы (2011). Сүрөтчү-дизайнерлер: Сагымбаев М. К., Турумбеков К. Э.
«Манас» эпосунун 1000 жылдыгына арналып чыгарылган. Ошондой эле Ош шаарынын 3000 жылдыгына, Курманжан датканын 200 жылдык мааракесине, Улуу жибек жолу, Чыңгыз Айтматовдун элесине, анын чыгармаларына арналган жана башкалар. коллекциялык монеталар латун жана никелден жасалган. Коллекциялык монеталарда негизинен архитектуралык эстеликтер, Кыргызстандын жаратылыш дүйнөсү чагылдырылган. Ч. Айтматовдун чыгармаларына арналган жогорку чеберчиликтеги монеталар топтому Санкт-Петербург шаарында өткөрүлгөн эл аралык сынакта «БИБЛИО-ГЛОБУС» Соода үйүнүн ардак дипломуна (2010), «Улуу жибек жолу» монетасы Берлинде «Жылдын мыкты монетасы» сынагынын лауреаты (2013) болгон. менены иштеп чыгуу жана чыгаруу – КР улуттук банкынын негизги милдети.
Категория: Нумизматика
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Мон-кхмер тилдери

Мон-кхмер тилдери – Инди-кытай жарым аралына, Түштүк Кытайга, Түндүк-Чыгыш Индияга жана Никобар аралына таралган тектеш тилдер. Мон-кхмер тилдери чыгыш (кхмер тили – Камбоджанын мамлекеттик тили, мон, поар, тьонг, стиенг, мнонг, срэ жана башка тилдер), түндүк-чыгыш (палаунг, ва, кава, лава, рианг жана башкалар), түндүк-батыш (кхаси тили), түштүк-батыш (көп диалектилүү никобар тили) деп 4 бутакка ажырайт. Австроазия тил уясына кирет.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Тил илими
Монокультура

thumb|Монокультура (АКШ).
Монокультура (моно... жана лат. cultura – өстүрүү, өнүктүрүү) дыйканчылыкта – чарбада дайыма өстүрүлүүчү өсүмдүктүн жалгыз түрү; өсүмдүктүн бир эле түрүн көп жылдар бою бир эле жерде үзгүлтүксүз өстүрүү. Мында башка өсүмдүк менен которуштуруп эгүү (кезектештирүү) сакталбайт. Монокультура топурактын физикалык жана Химиялык касиеттерин, сапатын начарлатып, ошол өсүмдүктүн зыянкечтери менен илдеттерин, отоо чөптөрүн көбөйтөт, топурактагы пайдалуу микроорганизмдердин таасирин азайтып, зыяндуулары өөрчүйт, айыл чарбаөсүмдүктөрүнүн түшүмүн төмөндөтөт. Айрыкча отолмо өсүмдүктөрдү эккенде (күн карама, жүгөрү жана башкалар) топурак тез арыктайт. Монокультура шартында пахтанын түшүмү 2–3 эсе төмөндөйт, зыянкечтер (желеме кене, күздүкчү үкүчө жана башкалар) тез көбөйөт, ак балек жана башкалар. илдетке чалдыгат. Дан эгиндерин кара сойлок, күрүчтү күрмөк басат. Мындай жерлерге жер семирткич чачуу бул процесстерди азайтат, бирок мыкты натыйжа бербейт. Азыркы дыйканчылык шартында табигый-климаттык шартка жараша айыл чарбаөсүмдүктөрү ургаалдуу которулуштуруп эгилгендиктен, монокультура колдонулбайт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Айыл чарба
Монтсеррат

thumb|Монтсеррат.
thumb|Монтсеррат (2001).
Монтсеррат – Улуу Британия ээлиги. Кичи Антил аралдары архипелагынын курамындагы Монтсеррат аралында жайгашкан. Пуэрто-Рикодон Түштүк-Чыгыш тарапта. Аянты 102 км2. Калкы 4,9 миң (2011). Расмий тили – англис тили. Административдик борбору – Плимут (калкы 3500).

Х. Колумб тарабынан 1493-жылы ачылган. 1632-жылы сүргүнгө келген католиктер тарабынан алгачкы англис тилинде тургун жай негизделген. 17–18-кылымда Англия менен Франция аралга ээ болуу үчүн күрөшүп келген. 1871–1958-жылы Монтсеррат Ылымта аралдар ээлигинин, 1958–62-жылы Вест-Индия федерациясынын курамына кирген. Ал Чыгыш-Кариб мамлекеттер уюмунун жана Региондук коопсуздук системасынын мүчөсү.

Климаты субэкватордук деңиздик. Абанын температурасы океандын жээктеринде 24˚Сден 35˚Сге чейин, тоолордо 18–27˚С. Жылдык жаан-чачыны 800–3000 мм (майдан ноябрга чейин нөшөрлөгөн жамгыр жаайт). Жайдын аягынан, күздүн башталышына чейин тропик урагандары болуп турат. 1995-жылы Хилл жанар тоосу атылып, аралдын аймагынын 2/3 си ээн калган. Калкынын негизин африкалыктар түзөт. Төрөлүү 1000 кишиге – 14,3 киши, өлүм-житим – 9,9. менены 1960-жылы кабыл алынган конституция боюнча Улуу Британия королевасы дайындаган губернатор башкарат, о. эле ал Аткаруу кеңешинин башчысы да болуп эсептелет. Монтсеррат байыртадан эле Вест-Индиядагы «Жакут аралы» деген аталыш менен белгилүү. Монтсерраттын өкмөтү туристтердин көп келишине каршы, ошондуктан аралдын көптөгөн жери адамдын буту тийбеген бойдон калып келүүдө. Эс алуунун өнүккөн түрү – жөө жүрүү туризми. Аралдагы токойлорду жөө аралап басуу кеңири таралып, ал туризмдин негизин түзөт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Аралдар 
Категория:Улуу Британия
Моңголия

Моңголия ( — Моңгол өлкөсү) — Азиядагы мамлекет. Борбору - Улан-Баатыр шаары. Кытай жана Орусия менен эки жактан чектешип океандан бекитилген.

 Моңголиянын аймактары 
№ Аталышы Калкы(2010-жыл)Монгол Улсын хүн амын 2010 оны улсын тооллогын дүн (аймаг, нийслэлээр) 1 20px Архангай 84,5832 20px Баян-Өлгий 88,0563 18px Баянхонгор 76,0854 20px Булган 53,6535 20px Говь-Алтай 53,5916  15px Говьсүмбэр 13,2397 20px Дархан-Уул 94,6208 20px Дорноговь 58,6129 20px Дорнод 69,55210 20px Дундговь 38,82011 20px Завхан 65,481№ Аталышы Калкы(2010-жыл)12 20px Орхон 90,69913 20px Өвөрхангай 101,31414 20px Өмнөговь 61,31415 20px Сүхбаатар 51,33416 20px Сэлэнгэ 97,58417 20px Төв 85,16818 20px Увс 73,32819 20px Улан-Баатыр 1,240,04820 20px Ховд 76,86921 20px Хөвсгөл 114,92422 20px Хэнтий 65,811

 Калкы 
 thumb | 220x124px | right | Кытайдын Ички Моңголиясынын жана моңгол жашаган жерлери.

 Булактар 

 
Категория:Республикалар
Моонзунд архипелагы

thumb|Моонзунд архипелагы.
Моонзунд архипелагы, Батыш Эстон архипелагы - Балтика деңизиндеги аралдар тобу. Рига булуңунун түндүк-батыш тарабында; Эстонияга карайт. Жалпы аянты 4000 км2 болгон 500дөн ашуун аралдан турат; ири аралдары: Сааремаа, Хийумаа, Муху, Вормси. Аралдары негизинен акиташ тектеринен туруп, айрым жерлери мөңгү жана деңиз чөкмөлөрү менен капталган. Жээктери булуң-буйткалуу; Жеринин бети түзөң (Бийиктиги 54 мче). Көлү көп. Коруктары: Вийдумяэ, Вильсанди. Климаты мелүүн жылуу, кышы жумшак (январдын орт. температурасы –4˚С), жайы жылуу (июлдуку 17˚С); жылдык жаан-чачыны 550 ммдей. Аралдардын басымдуу бөлүгүн токой массивдери менен кезектешип жаткан шалбаа ээлейт. Жээктеринде кызыл карагайлуу кум дөбөлөрү (дюналар) мүнөздүү. Чымдак-карбонаттуу жана саз топурактары мүнөздүү. Балык уулоо, дыйканчылык жана мал чарбасы өнүккөн. Ири шаары – Курессаре.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Аралдар
Категория:Эстония
Моравия

Моравия Чехиядагы тарыхый аймак. Моравиядагы биринчи турак жайлар алгачкы палеолитке таандык. Биздин заманга чейинки 400-жылдар ченде кельттер, биздин замандын башында германдардын маркоман жана квад уруулары жашаган. Биринчи миң жылдык аралыгында ал жерге славяндар (моравандар жана башкалар) келип отурукташкан. 

 Тарыхы 
623–658-жылы Моравия славяндардын Само княздыгынын, 9–10-кылымдын башында Улуу Моравия княздыгынын курамына кирген, 1029-жылдан чехтин Пржемысловичилер ээлигинин бир бөлүгү болгон. Моравия – 1063-жылы Оломоуц епископтугу, 1182-жылдан Ыйык Рим империясына караган маркграфтык. Моравия калкы 
гусчулар кыймылына (1419–37) активдүү катышкан. 1526-жылы Чехия менен бирге Габсбургдар бийлигине караган. 1618–20-жылы Чехиядагы габсбургдарга каршы көтөрүлүш жеңилгенден кийин, Моравияда немис феодалдарынын тарабынан улуттук басмырлоо күч алып, катуу католиктик реакция жүрүп, Моравия иш жүзүндө Габсбург монархиясынын провинциясына айланган. 1782-жылы австриялык Силезия менен бирге борбору Брно шаары болгон бир административдик бирдикке бириктирилип, 1849-жылы монархтын өзгөчө жерине айланган. Чехословакия Республика түзүлгөндөн (1918) Моравия анын курамында. 1938-жылы фашисттик Германия Моравиянын кыйла бөлүгүн, 1939-жылы толук басып алып, «Богемия менен Моравия протектораты» деп аталган протекторатка кошкон. Немистик-фашисттик баскынчылардан Советтик Армия тарабынан 1945-жылы апрель–май айында бошотулгандан кийин Моравия Чехословакиянын курамына кирген.

thumb|Моравиянын туусу..

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Чехия
Категория:Тарых
Морган Томас Хант

thumb|Томас Хант Морган.
Морган Томас Хант (Thomas Hunt Morgan, 25. 9. 1866, Кентукки, Лексингтон – 4. 12. 1945, Калифорния, Пасадена) – амер. биолог, генетиканы түзүүчүлөрдүн бири, АКШ Улуттук ИАнын президенти (1927–31), СССР ИАнын ардактуу мүчөсү (1932). Кентукки (1885) жана Ж. Хопкинс (1891) университеттерин аяктаган. Брин-Мор кыз-келиндер коллежинде (1891–1904), Нью-Йорктогу Колумбия университетинде (1904–28) профессор Пасадендеги Калифорния техникалык институтунун биология лабораториясын жетектеген (1928– 45). Моргандын эмгектери негизинен эксперименттик эмбриологияга, регенерацияга жана жаныбарлардын жынысын аныктоого арналган. Морган жана анын кесиптештери ачкан гендин чиркелиши жана кроссинговердин закон ченемдүүлүгү Мендель мыйзамынын цитол. механизмин түшүндүрүп, табигый тандоонун генетикалык теориясын түзүүгө алып келген. Нобел сыйлыгынын лауреаты (1933). 

1900-жылдан баштап, Морган жынысты аныктоо көйгөйүнүн үстүндө иштей баштаган, ал буга чейин Нетти Стивенс Y хромосомасынын жыныска тийгизген таасирин тапканда четке каккан. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Окумуштуулар 
Категория:Генетика
Морена

thumb|Морена.
Морена – мөңгү жылганда аны менен кошо шиленип же мөңгүлөр эрип кеткенден кийин ордунда калган талкаланган кесек тектердин иргелбеген чогундусу. Курамы: кумдуу чопо, кум, мөңгү жылмалаган шагыл жана кой таштардан турат. Пайда болуу шартына жараша эки түргө ажыратылат: 1) аракеттеги моренада талкаланган жана кулап түшкөн тектер мөңгүнүн үстүнөн, арасынан, түбүнөн орун алып, өз ара үстүнкү, ички (арасындагы), түпкү морена деп аталат. Үстүнкү морена мөңгүнүн так ортосу менен эки четинен (жээгинен) орун алат. Ички мореналар кар көчкүлөрү менен кошо кулап келген кесек тектердин тоңуп калышынан пайда болот. Буга үстүнкү жана түпкү мореналар да кошулат. Түпкү мореналар болсо, мөңгү шилеп келген шилендилер болуп эсептелет; 2) чөкмө морена – мөңгү эрип кеткенден кийин анын ордунда чөгүп калган талкаланды тектер. Аракеттеги мореналардан келип чыгат. Мындай мореналар антропоген мезгилинде материктерди каптаган муздардын толук эрип кеткен аймактарында орун алып, алар негизги мореналар болуп саналат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Геология‎ 
Категория:Мөңгүлөр‎
Морзе коду

thumb|402x402px|Морзе азбукасы
Морзе коду («Морзянка»), Морзе азбукасы – тегиз эмес телеграф коду; мында ар бир тамга же белги электр тогунун кыска элементардык берүүсүнөн (чекит) жана үч эселенген узактыктагы элементардык берүүнүн (сызыкча) комбинациялары түрүндө көрсөтүлөт. 
Категория:Инсандар 

 Дүйнөлүк Морзе алфавити 
Морзе коддору түрдүү түрлөрүндө 160 жылдан ашуун убакыттан бери колдонулуп келе жатат. Бул үн кат алышуу мүмкүнчүлүгү пайда болгонго чейин узак аралыкка билдирүү жөнөтүү үчүн көп колдонулган. Бүгүнкү күндө Морзе коду деп аталуучу код тобу из баштапкы Вейл жана Морзе иштеп чыккан коддон айырмаланып турат. Замандаш континенталдык Морзе коду, же эл аралык код, 1848-жылы Фридрих Клеменс Герке тарабынан түзүлүп, алгач Германиянын Гамбург жана Куксхафен шаарлары ортосунда телеграф байланышында колдонулган. Герке алфавиттин жарымына жакынын жана бардык цифраларды өзгөртүп, учурдагы коддун негизин түзгөн. Окутмаларга кичинекей өзгөртүүлөр киргизилгенден кийин жана цифралар толук кайра иштелгенден кийин Эл аралык Морзе телеграфия коду 1865-жылы Парижде Эл аралык телеграф конгресси тарабынан стандартташтырылды, жана кийин Эл аралык электр байланыш бирлиги (МСЭ) тарабынан кабыл алынган стандартка айланды. Бирок Морзе жана Вейлдин акыркы коду жердеги телеграфияда АКШ жана Канадада гана колдонулуп, аймактарда, анын ичинде деңиздеги бардык кемелерде жана Түндүк Американын жээктеринде эл аралык код колдонулган.

Авиацияда пилоттор радионавигациялык каражаттарды колдонушат. Пилоттор колдонууга даяр турган станциялардын абалы жакшы экенине ишене алышы үчүн, станциялар Морзе коду менен идентификациялык тамгалардын топтомун (адатта станциянын аталышынан экиден бешке чейин тамга) жиберишет. Станциялардагы идентификациялык тамгалар учак навигациялык карталарына жазылат. Мисалы, Кубадагы Кайо-Ларго-дель-Сурдагы Вило-Акунья аэропортундагы VOR-DME "UCL" болуп белгиленип, анын радиожыштыгында Морзе коду UCL туруктуу түрдө жиберилип турат.

Бүгүнкү күндө эл аралык Морзе коду көбүнчө радио сүйүүчүлөрдүн үзгүлтүктүз толкун же "CW" деп аталган режиминде популярдуу болуп саналат. Радиотелеграфияда тезирээк модуляциялык ыкмалар болгон, мисалы, жыштык түрдө которулуу (FSK).

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

 Булактар
Морфогенез

thumb|Морфогенез.
Морфогенез (гр. morphe – түр, форма жана...генез), форма пайда болуу – организмдердин жеке (онтогенезде), о. эле тарыхый же эволюциянын өөрчүшүндө (филогенезде) органдардын, системалардын жана дене бөлүктөрүнүн жана формалардын пайда болушу. Морфогенезди изилдөө – өсүмдүк, жаныбар жана адам морфологиясынын негизги проблемаларынын бири. Жаныбарлардын жеке өөрчүшүндө субклеткалуу, клеткалуу жана көп клеткалуу структуралар пайда болот. Классикалык эмбриологияда, демейде, көп клеткалуу структуралардын пайда болушу морфогенез деп түшүндүрүлөт. Ал өөрчүп жаткан организмдин көбөйүшү, формасынын өзгөрүшү, клеткаларынын орун которушунан пайда болот. Жаныбарларда клеткалардын көбөйүшү аркылуу форма пайда болуу түйүлдүктөн кийинки өөрчүүгө мүнөздүү. Жаныбарда көңдөй (түтүк) органдардын (ичегинин, нерв түтүгүнүн пайда болушу), алардын бөлүктөрүнүн (мээ ыйлаакчаларынын өөрчүшү) жана башка учурлар морфогенезге мисал болот.

Өсүмдүк морфогенези – өөрчүү процессинде форманын калыптанышы, морфологиялык структуралардын пайда болушу жана организмдин бүтүндүгү. Өсүмдүктүн бүтүндөй онтогенезинде такай өстүрүп туруучу меристеманын болушу өсүмдүк морфогенезинин мүнөздүү белгиси болуп эсептелет. Бул учурда бардык жаңы өркүн, гүл, тамыр калыптанат жана дене түзүлүшүнүн метамердүүлүгү (симметриялуулугу) пайда болот. Онтогенездин ар кандай этаптарында организмдин өөрчүшүн башкаруу максатында морфогенезди изилдөө өөрчүү биологиясы, ошондой эле генетика, молекула биологиясы жана башкалар. тармактардын негизги маселелери болуп саналат жана тукум куугучтук закон ченемдүүлүгүн изилдөө менен байланыштуу.
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Биология
Морфология (биологияда)

thumb|Морфология (Балыктар).
Морфология (биологияда) – жаныбар организминин, алардын жеке (онтогенез) жана тарыхый (филогенез) өөрчүшүнүн закон ченемдүү формасы жана түзүлүшү жөнүндөгү окуу. Жаныбар морфологиясы изилденүүчү жаныбардын түзүлүш деңгээлине жараша цитология, гистология, анатомия, эмбриология болуп бөлүнөт. О. эле функционалык, экологиялык, эволюциялык, популяциялык морфология белгилүү. Адамдын морфологиясы организмдин түзүлүшүнүн түрдүү өзгөрүүлөрүн (курактык, жыныстык, адистик жана башкалар) изилдейт. О. эле к. Өсүмдүк морфологиясы макаласын.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Биология