Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Абдерлик Протагор

thumb|Демокрит жана Протагор (1664).
Протагор Абдерлик (Х.Т.ч. 480—410-ж.ченде) — Байыркы Грецияда философияда өзүнчө багыт катарында эсептелген софистиканы негиздегендердин бири.

«Софист» деген сөз алгач байыркы грекче турмуштун ар кыл тармагында кадыр-баркка ээ болгон «акылманды» билдирген. Андан кийин жаш адамдарды ар түрдүү коомдук ишмердүүлүктөргө даярдашып, жашоо үчүн эмгек акы табышкан акы төлөнүүчү окутуучуларды софисттер деп атай башташат. Алар окуучуларын чечендикке жана ар түрдүү билимдерге үйрөтүшкөн. Бара-бара «Софист» деген сөз биздин билимдерибиздин салыштырмалуулугу жөнүндөгү принципти аша чапкандыкка чейин жеткирген, философия мугалимдерине карата колдонула баштайт. Бул мугалимдер чечендик искусствосуна үйрөтүү менен, ар түрдүү жоболорду, ал жоболордун акыйкат же акыйкат эместигине карабастан, далилдөөнүн жана ага ынандыруунун ар кыл ыктары жөнүндө сабак беришкен. Алар үчүн мүнөздүү болгон жалпы нерсе дээрлик бүткүл түшүнүктөрдүн, нормалардын, баалардын салыштырмалуулугу жөнүндөгү жобо болуп саналат.
Протагор Афинада жашап, көп саякаттаган. «Кудайлар» жөнүндөгү китеби үчүн күнөөлүү деп айыпталып, Афинадан куулуп жиберилет.

Бизди курчап турган дүйнө карама-каршы дүйнө, ошондуктан «ар бир нерсеге карата эки карама-каршы тезисти колдонуу керек» деп эсептеген. Бул Протагордун белгилүү лакап кебинде чагылып калган: «Адам бардык нерселердин: жашап тургандардын жашап тургандыгынын жана жашап турбагандардын — бар болуп жашап тургандыгынын чени болуп саналат.»

Кубулуштарды кабылдоо, Протагорго ылайык, бардыгы конкреттүү адамга байланыштуу болот: «Мен эмнени кандай кабылдасам, ал мен үчүн ошол көрүнүшүндө туура, сага кандай түрдө кабылданса, сага ошондой түрүндө туура» [Протагор жөнүндө Платон ушундайча жазат].

Протагордун бул релятивизми динге да таратылат: «Кудайлар жөнүндө мен алардын бар экендигин да, алардын жок экендигин да билбеймин, алардын кебете-кепширин да билбеймин, анткени аны билүүнүн жолунда көп тоскоолдуктар бар: предметтин көзгө көрүнбөгөндүгү да, адам өмүрүнүн кыскалыгы да буга себеп».

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Байыркы грек философиясы
Категория:Батыш философиясы
Категория:Таажы-2012
Дабачы

200px|thumb|right|Дабачы хан

Дабачы (Табачы, Даваци, Дебачи) – жуңгар ханы (1750–53), Эрдене баатыр коңтаажынын (Куту Көчүн) тукумунан чыккан акыркы хан. Эрдене баатыр коңтаажынын 10 баласы: Сеңге, Галдан Бошокту, Чечен (Цэцен), Баатыр, Дундук Серең ж. б.) болгон. Дабачы Дундук Сереңдин тукумунан чыккан. 1750-ж. кышында Галдан Цэрен хандын жээни, хошут (хошоут) Амирсана хан менен бирге аталаш тууганы Олоң Доржу (Лама-Доржи) ханды өлтүрүүгө катышып, бүт Жуңгарияга хан болгон. 1753-ж. Цин аскери тарабынан колго түшүрүлүп, Пекинде өлтүрүлгөн. 

 Адабияттар 
 Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635–1758 гг.). 2-е изд. М., 1983.
Категория:Тарых
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Жунгар хандыгы
Категория:Цин империясы
Дунгандар көтөрүлүшү

Дунгандар көтөрүлүшү – 1862–77-ж. Цин империясынын курамындагы дунган калкынын азаттык күрөшү. 19-к-дын 1-жарымында ислам динин карманган дунгандар Цин бийлиги тарабынан катуу эзилүүгө дуушар болгон. Алар кытай тилинде сүйлөп, кытай кийимдерин кийинип жүрүшкөнү менен, өздөрүн чыныгы мусулман деп (ичимдик ичпей, тамеки, апийим чекпей) эсептеген. Өзүлөрүн «турген» деп аташса, кытайлыклар аларды «хой-хой» (мусулмандар) деп чакырып, күчкө салып эркектеринин чачын өрдүртүп, аялдарынын буттарын таңып басууга жана кыздарын жалаң кытайларга берүүгө мажбурлашкан. Ошондуктан, бул көтөрүлүш мүнөзү жагынан феодалдык эзүүгө каршы чыкканы менен, башталардан мурун эле «мусулмандар» жана «каапырлар» болуп бөлүнгөндүктөн, улут жана дин ажырымы өзгөчө роль ойногон. Дунгандар көтөрүлүшү 1862-ж. Шаньси провинциясындагы Синган шаарында башталып, ага дунгандардын бир көпөсү манжурлар колдуу болуп өлтүшү шылтоо болгон. Дунгандарды уйгурлар, ал эми мусулман эмес манжурларды калмактар (дөрбөт, тыргоот), сибо, солондор) колдоп, ислам дининдеги кожолор менен имамдар бардык эркектерди жашына карабай «каапырларга» каршы «газават» жарыялоого чакырган. Туулуп-өскөн үйлөрүн, айыл-кыштак, шаарды калтырардан мурун душмандын колуна кетпесин деген дунгандар үй-бүлөсүн (балдарын ж-а аялдарын) өз колу менен өлтүрүп кетүүгө мажбур болушкан. 1864-ж. жай айында Үрүмчү шаарында жайгашкан аскер гарнизону талкаланып, август айында Синьцзян автономиялуу округунун борбору болгон Кулжа шаарындагы дунгандар көтөрүлгөн. Цин бийлиги жардам сурап, бир нече жолу Орус империясына кайрылган, бирок орус бийлиги бул көтөрүлүштүн Орто Азияга ооп кетүүсүнөн кооптонуп, оң жооп берген эмес. Үрүмчүлүк дунгандарды Сахан-жан, Кожо-тиду, Мапалар, Иле дунгандарын Ажы-акун башкарган. Күрөш күчөп, 1866-жылдын башында Борбордук Тянь-Шандын түштүк-чыгышындагы Карашарга чейинки Баяндай, Манас, Гучан ж. б. шаарларды камтыган чакан дунган мамлекети түзүлгөн. Ал мамлекеттин башына Лотай деген дунган шайланган, бирок кашкарлык кожолор көтөрүлүп, көп узабай Кашкар шаары борбор болгон Жетишаар (башында Алтышаар деп аталган) мамлекети түзүлгөн. Анын башында адегенде Бузурук кожо, анан Йакуб бек [[[Жакыпбек]] Байдөөлөт (Бадаулет)] туруп, 1870-ж. анын аскери Үрүмчүгө чабуул жасаган. Өзүнүн коопсуздугун шылтоологон Орус империясы да 1871-жылы аскерин Илеге киргизген. Мындай абалдан пайдаланган цин аскери 1873-жылы Ганьсу провинциясындагы көтөрүлүштү басып, 1876-жылы жай-күз айларында Гучан, Фукан, Үрүмчү, Манас шаарын алышы менен дунгандар жеңилүүгө учураган. Цин империясынын аймагында жашаган кыргыздар менен казактар дунгандарга колдоо көрсөтүшкөн. 

 Адабияттар 
 Гейнс А. К. О восстании мусульманского насе¬ления или дунганей в Западном Китае // Известия ИРГО. Т. 2. Вып. 3; Сушанло М. Дунганское восстание во второй половине ХIХ века и роль в нём Бай Янь-ху. Ф., 1959.
Росцелин, Иоанн

Росцелин (1050—1120-ж. ченде) — номинализмдин эң биринчи өкүлдөрүнүн бири. Компьенде туулуп (Франция), ошол жерде каноник болот. Анын эч кандай чыгармасы сакталып калган эмес, анын көз караштары оппоненттери Ансельм Кентерберийскийдин, Абелярдын жана башкалардын Росцелиндин чыгармалары боюнча жазган сын пикирлеринен улам белгилүү.

Росцелиндин көз карашы төмөнкүчө: анын пикири боюнча жеке нерселер гана обьективдүү түрдө бар болуп жашап турат. Ал эми универсалийлер деп аталуучу жалпы түшүнүктөр болсо алар бар болгону аталыштар — ноумендер гана. Багыттын аталышы — номинализм мына ушундан келип чыккан. Росцелиндин философиялык көз карашы номиналисттик концепцияны бир кыйла толук түрдө берет.

Номинализм багыт катарында гносеологияда антик мезгилинде эле пайда болгон, бирок Орто кылымдарда гана ал өз алдынча философиялык агым болуп калыптанат. Реализм жана номинализм бүткүл схоластикалык философия үчүн башкы нерсе болуп саналган маселеде — жалпы түшүнүктөрдүн жаратылышы жөнүндөгү теориялык талаш-тартышта аша чапкан позицияларды тутушат.

Росцелин аша чапкан номинализм позициясында туруп, универсалийлер, башкача айткандажалпы түшүнүктөр — бул бар болгону «үндүн добуштары» гана, алар жеке нерселер менен эч кандай байланышпайт деп эсептеген. Росцелиндин пикири боюнча, жалпы түшүнүктөр тилде гана калыптанат, ал эми чындыгында белгилүү бир касиеттерге ээ болгон айрым жеке предметтер гана бар. Ошентип жалпылык эч кандай обьективдүүлүккө ээ эмес. Жалпылык кала берсе адамдын акылында да обьективдүүлүк катарында таанылбайт.

Аша чабуучу номинализмден башка да орто заар номинализм бар, буга ылайык жалпылык өз алдынча жашабаса да нерселерде бар болуп камтылып турат, ушунун негизинде сөздө жалпы түшүнүк калыптанат.

Росцелин өзүнүн номинализм концепциясын үчилтик жөнүндөгү христиан догматын талдоого колдонот. Росцелиндин пикири боюнча, жалпылык эч кандай өз алдынча жашап турбаган соң бир эле убакта үч кудайдын бейнесин бириктирип, бир бүтүндү түзүп турган теңирлик субстанция да болушу мүмкүн эмес. Өз алдынча жашап турган үч Кудай бар. Өзүнүн концепциясы менен Росцелин диний окуунун негизги догматтарынын бирин четке каккан. Ошондуктан, чиркөө 1092-жылы Суассондогу өзүнүн соборунда Росцелиндин үч кудай жөнүндөгү окуусун эресчилик деп таап, философту андан баш тартууга аргасыз кылат.

Росцелиндин номинализминде айрым жеке предметтердин обьективдүү бар болуп жашап тургандыгын таанууга умтулуу өз чагылышын тапкан. Ошол эле убакта жалпы түшүнүктөрдүн да бар экендигин тануу субьективдүү корутундуларга алып келген.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Христианчылык
Категория:XI кылым
Категория:XII кылым
Мамлекеттик казына облигациялары

Мамлекеттик казына облигациялары (МКО) - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн пайыздык кирешеси (купону) жана жүгүртүү мөөнөтү 1 жылдан ашкан мамлекеттик узак мөөнөттүү баалуу кагазадары. 

1 МКОнун номиналдык наркы жана чыгарылыш параметрлери МКОлорду чыгарган учурда эмитент тарабынан аныкталат. МКО документтерде чагылдыруу жана чагылдыруусуз түрдө чыгарылат. 
 
Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги МКОнун эмитенти болуп саналат. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы - МКОлорду чыгарууну тейлөө боюнча башкы агент. МКОлорду жайгаштыруу Улуттук банк тарабынан өткөрүлгөн эмитент тарабынан белгиленген мезгилдүү аукциондор тарабынан жүргүзүлөт. Аукциондордо катышуу укугуна тике катышуучулар (Улуттук банк менен келишим түзүшкөн биринчилик диллерлерине жана финансы-кредиттик мекемелерине ж.б.) ээ. 

Юридикалык жактар сыяктуу эле, жеке адамдар да Кыргыз Республикасынын МКОлордун ээлери боло алышат. Чет өлкөлүк инвесторлордун МКО рыногуна кирүүсүнө чек коюлбайт.Инвесторлордун МКОлорду сатып алуусу аукциондо (аларды биринчи жолу жайгаштырууда) же болбосо экинчилик рынокто Биринчилик дилерлер аркылуу гана жүзөгө ашырылат.

 Маалымат булагы 
Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын сайтынан
Казына милдеттенмелери

Казына милдеттенмелери (КМ) - Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан бекитилген "Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин казына милдеттенмелерин чыгаруунун, жайгаштыруунун, жүгүртүүнүнжана төлөөнүн тартиби жөнүндөгү" жобого ылайык, Финансы министрлиги тарабынан чыгарылуучу мамлекеттик баалуу кагаздар. КМ жеке таандык, документтерде чагылдырылуучу баалуу кагаздар болуп саналат. 

КМны биринчилик жайгаштыруу жана КМнин экинчилик рыногунда бүтүмдөрдү каттоодон өткөрүү түздөн-түз Финансы министрлиги тарабынан жүргүзүлөт. 

 Маалымат булагы 
Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын сайтынан
Парадигма

Парадигма (байыркы грек. παράδειγμα, «мисал, модель, үлгү»–παραδείκνυμι «салыштырам») – социологиянын теория-методологиялык негизи жана принциби. Ошондой эле илимий изилдөө жана учурдагы илимдин өнүгүшүн билдире турган, эволюциялык чечимдерди кабылдоонун универсалдык методун, эвол. ишмердүүлүктүн гносеологиялык методун аныктоодо анык же анык эмес (көбүнчө түшүнбөөсүздүктөн пайда болгон) шарттын жыйындысы катары колдонулат. Парадигма жаратылыштагы социалдык реалдуулукту кабыл алууга (түшүнүү) жараша макросоциология жана микросоциология болуп, эки багытка бөлүнүп, макро менен объект, микро менен субъект белгиленет. Алгачкы мезгилде негизинен лингвистика (мисалы, жөндөө же жактоодо үлгү болуучу сөз) жана риторикада (бир нерсеге салыштыруу үчүн тарыхтан мисал келтирүү) кеңири колдонулган. 20-кылымдын 60-жылдарынан баштап илимий философия жана илимий социологияда илимий коомчулуктун белгилүү бир тарыхый мезгилдин ичиндеги үстөмдүк кылып келген идеясы, көз карашы, түшүнүгү, баштапкы концептуалдык схемасы, бир маселени көтөрүп жана чечилиши, изилдөө методун системага салышын түшүндүрө турган термин катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабият 
 Кун Т. Структура научных революций. М., 1977. 

Категория: Социология
Категория: Илим
Герберт Аптекер

Герберт Аптекер (англ. Herbert Aptheker, 31 июль 1915 — 17 март 2003) – дүйнөгө таанымал америкалык тарыхчы-марксист, АКШнын коммунистик партиясынын мүчөсү, америкалык марксисттик изилдөө институтунун директору. 

Аптекер Герберт буржуазиялык идеологияны, антикоммунизмди, расизмди сындоого, эркиндик жана демократия, негр элдеринин тарыхы көйгөйлөрүнө өзгөчө көңүл бурган. Буржуазиялык тарыхчылардын, философтордун, социологдордун көз караштарын сынга алуу менен Аптекер коомдун, тап күрөшүнүн өнүгүшүнүн мыйзам ченемдүүлүктөрүн, илимий изилдөөнүн методологиясынын ар түрдүү жактарын иликтеген. Ал эл аралык коопсуздук, тынчтык, демократия жана социалдык прогресс үчүн күрөшкөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Тарыхчылар
Парламентаризм

Парламентаризм - парламент артыкчылык кылган абалда мамлекеттин саясий уюмунун системасы болгон закон чыгаруу жана аткаруу бутагындагы бийлик функциясынын так чектелиши. Парламентаризмдин маанилүү өзгөчөлүгү туруктуу негизде иштей турган жалпы улуттук өкүлчүлүктү түзүү болуп эсептелет жана өкмөттү дайындоо укугу парламентте көпчүлүк мандатка ээ болгон партияга берилет. Мындан тышкары бир нече партия биригип, коалиция түзүп, парламентте көпчүлүк добушка ээ болуу мүмкүнчүлүгү колдонулат. Башкаруу системасынын бири катары парламентаризм башка бийликтен сессия, пленардык жыйын, парламенттик кароо (угуу), парламенттик териштирүү жана башкалар сыяктуу атайын формалар менен айырмаланат. Азыркы шартта Парламентаризм парламенттик республика жана парламенттик монархияны таңдап алган өлкөлөрдө бирдей роль аткарып, негизинен туруктуу эки партиялык система саясий артыкчылыкка ээ болот деп мүнөздөлөт. 2010-жылдан КР Парламентаризм системасын тандап алган. 

Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Саясат
Ротхакер, Эрих

Ротхакер, Эрих (1888—1965) — философиялык антропологиянын маданий бутагы деп аталгандын өкүлү.

 Философиялык ой жүгүртүүлөрү 
Ротхакер адам баарынан мурда активдүүлүккө умтулуусу менен мүнөздөлөт, бул активдүүлүктүн булагы анын өз аң-сезиминде жатат. Ал өзүнүн философиялык ой жүгүртүүлөрүндө адамды жандуу жана чыгармачыл инсан катарында көрсөтүүгө умтулат. Анын пикири боюнча, Адам — маданиятты жаратып, аны өзү руханий дүйнөсүндө камтып турат, ал эми маданият болсо адамдын эркиндигинин жана ишкердүү активдүүлүгүнүн булагы. Маданият, Ротхакердин пикири боюнча,— жаратылыштын таасирине карата адамдын реакциясы, дүйнөдө ориентир алуунун жолу. Адам тышкы дүйнөгө карата алганда белгилүү бир аралыкта турат, ал дүйнө үчүн ачык, ошол эле убакта ал индивиддин турмушу үчүн олуттуу мааниси бар болгондорду гана өзүнүн босогосунан ичке өткөрүп туруучу аң-сезимдин натыйжасы катарында көрүнө турган айлана-чөйрөдө жашайт.

 Адамдын ишмердиги жөнүндө 
Адамдын ишмердигинде, Ротхакердин пикиринче, чыгармачылыкка умтулган эрк ачылып көрүнөт, мунун булагы адамдын жан дүйнөсүндө болот. Ал мындай деп жазат: «Мен — сырттан берилүүчү туюмдардын бир тутамы да, суммасы да, үйүндүсү да эмесмин, бирок активдүүлүктүн субьектисимин, борборумун жана башталыш чекитимин. Дал мына ушул — инсандын эркиндигинин жана адеп -актык күчүнүн башталыш чекити».

 «Инсандын катмары» китеби 
1938-жылы «Инсандын катмары» деген китебин чыгарат, анда адамдын инсандыгы жөнүндө өз түшүнүгүн берет. Анын пикири боюнча, инсан үч катмардан турат: 1) Вегетативдик жана жаныбарчылык жашоо, 2) «Ошол», бул катмар ышкылык жана сезим менен аныкталат (влечением и чувствами). 3) «Мен», бул ойлой турган жана өзүн өзү аңдап биле алган катмар. Бул катмарлар бири-бири менен өз ара байланышта турат, бирок бири-бирин алмаштыра албайт, бытие катмары кандай мыйзамченемдүүлүккө баш ийсе бул катмарлар да ошол эле мыйзамченемдүүлүккө баш ийишет. Ротхакер мындай деп жазат: «Инсан катмары жөнүндөгү окуу гана адамдын практикалык жүрүм-турумун түшүнүүнүн ачкычы болуп саналат».

Ротхакер адам маданиятты жаратат, ал эми маданият адамды калыптандырат деп эсептейт. Мында чоң роль тилге таандык: «Ар бир толук түшүнүктүү сөз аркылуу дүйнө өзгөрүп турат. Ар бир айтылган сөз бар болуп жашап турган дүйнөгө кайрадан барып кошула берет».

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Немис философиясы
Категория:Туулгандар 1888-жылы
Категория:Өлгөндөр 1965-жылы
Партиялык система

Партиялык система коомдогу түрдүү социалдык катмар же таптардын кызыкчылыгын (мүдөөсүн) коргоо үчүн түзүлгөн саясий партиялардын жыйындысы жана алардын ич ара мамилеси. Партиялык системанын критерийи сан же сапаты боюнча бааланып, анын ишмердүүлүгү бир (моно), эки жана көп партиялык система аркылуу ишке ашат. Бир Партиялык системада мамлекеттик бийлик жалгыз партиянын колунда калып, мындай системанын жакшы жагы – бардык социалдык топтордун мүдөөсүн тегиз кароого, материалдык байлыктарды тең бөлүштүрүүгө аракет жасалат. Терс жагы – ал тоталитардык же авторитардык режимге жол ачып, оппозициянын болбошу, бийликте турган партиянын бюрократташы жана алдыга өнүгүүнүн солгундашына шарт түзөт. Анын классикалык үлгүсү Советтер Союзу болуп саналат. Эки Партиялык системанын өзгөчөлүгү бир нече партиянын ичинен экөө гана таасирдүү болуп, шайлоодо жеңишке жеткен тарап көбүрөөк депутаттык мандатка ээ болгондуктан, өкмөттүн стабилдүү иштешине шарт түзүлөт. Мындай системанын терс жагы – оппозициядагы партиянын бийликке келиши менен саясий курс алмашылат. Буга Улуу Британия менен АКШдагы Партиялык система мисал болот. Социалдык мүдөөнүн көп кырдуу болушу көп Партиялык системанын жаралышына шарт түзөт, башкача айтканда ар кандай социалдык катмарлар тигил же бул партияны колдогондуктан, маанилүү ролду эки же андан көп партия ойнойт. Мындай системада бир партия ар дайым көпчүлүк добушка ээ боло албагандыктан, өз ишмердүүлүгүн ынтымак, келишүү же компромисс аркылуу ишке ашырат. Мисалы, 2010-ж. 27-июндагы референдум жолу менен КРдин Конституциясы жана «Кыргыз Республикасынын Конституциясын колдонууга киргизүү жөнүндө» мыйзамдын кабыл алынышына байланыштуу Партиялык системанын мындай түрүн КР да колдонуп, 2011-ж. Жогорку Кеңешке шайлоодо көпчүлүк добушка ээ болгон «Ата-Журт» бир нече жолку сүйлөшүүлөрдөн кийин Кыргызстандын социал-демократтар партиясы (КСДП) менен коалиция түзгөн. Мындай системанын классикалык үлгүсүн Италия (14 партия), Голландия (12) жана башка аркылуу көрүүгө болот. 

Категория:Саясат‎
Категория:Укук
Мекенчилдик

Мекенчилдик ― Ата Мекенди сүйүү, анын кызыкчылыгын жеке кызыкчылыктан жогору экенин көрсөткөн адептүүлүк жана саясий принцип. Мекенчилдик жеке кызыкчылыкты мекен же элдин кызыкчылыгына баш ийдирүү, аны коргоого даяр туруу, мекенинин маданий жана башка жетишкендиги, анын өзгөчөлүктөрү менен сыймыктануу, аларды сактоого болгон аракет аркылуу чагылдырылат. Ал акырындап кылымдар бою башкалардан обочолонуп отуруп калыптанган өлкө, туулган жер, тил, каада-салтка болгон ыйык сезимдин жыйындысы болуп саналат. Улуттун жаралышы, улуттук мамлекеттердин түзүлүшү менен мекенчилдик коомдук аң-сезимдин ажырагыс бөлүгүнө айланган. Анын төмөнкүдөй формалары белгилүү: полистик мекенчилдик ― антикалык шаар-мамлекеттерде сакталган; империялык мекенчилдик – өз империясы жана өкмөтүнө көрсөткөн лоялдуу мамиле; этникалык мекенчилдик ― өз этносуна болгон сүйүү; мамлекеттик (улутчулдук) мекенчилдик ― өз мамлекетине болгон сүйүү; квастык мекенчилдик (ура-мекенчилдик) ― өз өлкөсү, элине болгон өзгөчө, адаттан тышкары сүйүү. Булардан тышкары мекенчилдикке жамынып, өзүнүн жеке мүдөөсүн коргогон учурлар да кездешет. Буга байланыштуу аны сынга алуу, тануу, терс сапат катары санагандар көп болгон. Мисалы, Л. Толстой мекенчилдикти «орой», «зыяндуу», «адепсиздик» деп бааласа, В.И. Ленин апрель тезистеринде Убактылуу өкмөткө макул болгондорду сынаган, ал эми профессор П. Гомберг (АКШ) расизмге салыштырган. 

Категория:Коом
Раймон Арон

thumb|200px|Арон кол жазма таштаган китеп
Раймон Арон (франц. Raymond Aron, 14 март 1905, Париж — 17 октябрь 1983, Париж) – француз социологу, философ жана публицист, «индустриалдык коом» теориясын негиздөөчүлөрүнүн жана түзүчүлөрүнүн бири. 

Өзүнүн философиялык-социалдык эмгектеринде ал салыштырмалуу-тарыхый анализге таянып, «социалдык индустриалаштырууну» же «технологиялык детерминизм» концепцияларын колдонуп, «индустриалдык коом» теориясын өнүктүргөн. 

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин өнүккөн өлкөлөрдөгү өндүрүштөгү, керектөөдөгү олуттуу өзгөрүүлөрдү баалоо аркылуу Арон аларды өндүрүштү автоматташтыруунун, эмгектин өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуунун, өндүрүлгөн продукциянын көлөмүнүн өсүшүнүн натыйжасында келип чыккан «жаңы өнөр-жайлык көңтөрүш» катары аныктоого аракет жасаган. 

Кийинчерээк Арон өнүктүргөн «индустриалдык коом» теориясына дал келген окшоштук (аналог) катары «элдик капитализм», «гумандуу экономика», жалпы жыргалчылыктагы мамлекет түшүнүктөрү келип чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философтор‎
Категория: Батыш философиясы
Категория:Туулгандар 1905-жылы
Категория:Өлгөндөр 1983-жылы
Категория: Социология
Категория: Политология
Ассоцианизм

Ассоцианизм – ассоциативдик психология, психикалык турмуштун бардык жактарын түшүндүрүүчү башкы принцип катары ассоциация түшүнүгүн эсептеген психологиядагы багыт. 

Ассоцианизм адамдын жүрүм-турумуна жана аң-сезимине себептик ыкманы бекемдөөгө умтулат. Ассоцианизмдин негизинде аң-сезимде келип чыгуучу идеалардын ырааттуулугу организмге тийгизген тышкы таасирлердин системасын чагылдырат деген жобо жатат. 

Ассоцианизмдин принциптери психологиялык түрдүү изилдөөлөрдүн жаралышына, тагыраак айтканда эсти (механикалык – Г. Эббингауз жана образдуу – Ф. Гальтон), эмоцияларды (Ч. Дарвин), мотивацияларды (З. Фрейд, К. Г. Юнг) иликтөөнүн жаңы методдорун иштеп чыгууга алып келди. Ассоцианизм концепциясы жаңы физиологиялык негизде шарттуу рефлекс жана бихевиоризм окууларына өзгөртүлүп өнүктүрүлгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Психология
Искендер Зулкарнайндын тосмосу

Искендер Зулкарнайндын тосмосу – уламышта Искендер Зулкарнайн менен байланыштырылган дубал. Калайыкка тынчтык бербеген жапайы чалыш йажуж жана мажуж элдерин Искендер жеңип, адам өтпөс тоолордун ары жагына кубалап, капчыгайын темир тосмо менен бүтөп салган. Акыр заман болгондо аталган элдер бул тосмону бузуп өтүп келишет имиш.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим