Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жыргалаң курорту

Жыргалан курорту Балыкчы – Каракол трассасынын жээгинде Жыргалан дарыясынын боюнан орун алган.

Жыргалан курорту – климаттык, бальнеологиялык, баткактык, орто бийиктеги (дениз денгелинен 1640 м )толу санатория. Климаты континенталдуу. Жылдын орточо температурасы курортун аймагында +60С бир аз жогору болот, ал эми кыш (декабрь, январь, февраль) айларында абанын температурасы орто эсеп менен -50С тегерегинен ашбайт. Жай айлары мелуун жылуу, июль айынын орточо температурасы +180С тузот. Курортун территориясында жылына орто эсеп менен 400 мм жаан-чачын жаайт, озгочо жылдын апрель-октябрь айларында , ал эми кыш мезгилдеринде ным жерге аз (87 мм чейин )тушот. Жылдын орточо нымдуулугу 64 % тузот. Жергиликтуу климатын озгочолугу болуп, коп кунду жана жагымдуу кургакчылык эсептелет.

Курортто негизги дарылоочу фактор болуп минералдык суу эсептелет. Ал сууну жергиликтуу элдер илгертен бери колдонуп келишкен. 1960 жылы бургулоо ишинин негизинен терендиги 1450-1621 м жерден термалдуу (42-450С), щелочтуу (р Н-8,0), хлоридтик – сульфаттык натрийлуу, маламинерализациялуу суу, дебити 8,5 л/сек чыгат. Бул суу башка щелочтук термалдуу Кульдур турундогу суулардай эле составында фтор заты камтылат , ал 5,4 мг/л чейин жетет. Минералдык суда ар турлу микроэлеменнтер (йод, бром, бор, молибден, жез, коргошун, ж.б.), андан башка органикалык заттар табылган.
Жыргалан курортунун минералдык суусу онсуз, тунук жана жытсыз , химиялык составы жагынан Аксуу курортунун минералдык суусуна жана Грузиянын Абастумани тоо-курортуна тузбол. Жыргалан курортунун минералдык суусунда эриген газдар аз, негизинен 99,5% азоту тузот.

Жыргалан курорту 1960 жылы бургулоо аркылуу чыгарылган минералдык суунун базасында ачылган. 1964 жылы булл жерде тургузулган имараттардын негизинде 130 орундук колхоздор аралык курорт уюштурулган. 1971 жылы ал курорт Кыргыз республикасынын курортторду жетектоочу Советине откорулуп берилген. Азыркы мезгилде 160 орундуу бир кабат имараттарда 2-4 кишиликтуу болмолор бар. Курортто клуб, библиотека, 160 орунду столовой иштейт. Спорттук аянтчада ар турлу конугуулор откорулот. Дарылоо базасы болуп поликлиника, суубаткак дарылоочу жайы, физиотерапия болмосу, клиникалык лаборатория, массаж, дарылоо физкультура болмолору ж.б. ийгиликтуу иштоодо.

Курортто булчун- кыймыл аппараттардын, четки нерв системанын жана гинекологиялык ооруларын дарылоого негизделген. Жыргалан курортунда дарылоонун эффективдуулугу ото зор, ал 96 % чейин жетет.

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Курорттор
Ысык-Көл мамлекеттик коругу

thumb|Петроглифтер

Ысык-Көл мамлекеттик коругу — Кыргыз Республиканын аймагыны алгачкы уюштурулган коргоолуучу жер. 1948-жылы сууда сүзгөн жана суу жээктеринде байырланган канаттууларды жана алардын жашоо чөйрөсүн сактоо максатында түзүлгөн.

Коруктун аймагында сүт эмүүчүлөрдүн 24 түрү, канаттуулардын 232 түрү (аккуу, кызыл тумшук өрдөк, кашкалдак, боз каздар ж.б.), 300 дөн ашык өсүмдүктөрдүн түрлөрү корголот. Өзгөчө Ысык-Көл сууда сүзүүчү канттуулардын кышташындагы ролу өтө маанилүү. Окумуштуулардын маалыматтары боюнча Ысык-Көлдө 100миңге жакын сууда сүзүүчү канаттуулар кышташат, алардан башка жазында жана күзүндө жер которгон канаттууладын жолунда эс алуучу жана тоюнуучу жайы. Алардын негизгилери: өрдөктөр, чулдуктар, ак куулар,ак чардактар ж.б. 

 Колдонулган адабияттар 
 Абдырай Осмонов "Геоэкологиянын негиздери", 2006-жыл.

Категория:Коруктар
Категория:Ысык-Көл облусу
Нарын мамлекеттик коругу

Нарын мамлекеттик коругу - 1984-жылы түзүлгөн. Коруктун максаты, борбордук Тянь-Шанда кездешкен жаратылыш комплекстерин жана анда жашаган жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн сейрек кездешкен түрлөрүн көбөйтүү.

Нарын мамлекеттик жаратылыш коругунун аймагы бүгүнкү күндө 105519 га түзөт. Коруктун аймагында сүт эмүүчүлөрдүн- 26 түрү, канаттулардын- 104, балыктардын- 3, сойлоп жүрүүчүлөрдүн- 4, жерде-сууда жашоочулардын – 1 түрү кездешет. Курт-кумурскалар бүгүнкү күндө толук изилденип бүтө элек. 
Корукта «Кызыл китепке» кирген төмөнкү сүт эмүүчүлөр бар: илбирс, мадыл, сүлөөсүн, күрөн аюу, бугу, марал, кулжа, суусар.

Канаттуулардын төмөнкү түрлөрү кездешет: бүркүт, шумкар, көк жору, көкчулдук, кидик бүркүт, сары үкү, шахин, шумкар, мыкыйүкү, кадимки тартар тоок жана кумай.
Корукта өсүмдүктөрдүн 600 ашыктүрү бар.

 Маралдык питомниги 
Бугу, марал – Кыргызстанда жападан жалгыз Нарын мамлекеттик жаратылыш коругунда сакталган. 1-жолу 1988-жылы маралдык питомниги уюшулган. Питомникти уюштуруу максаты– бугу, маралдарды башка райондорго өстүрүү жана реаклиматизациялаштыруу, мындан тышкары келечекте панты чарбасын өркүндөтүү.
Бүгүнкү күндө питомникте 25 дан ашык бугу, маралдар бар.

 НГПУ жаратылыш музейи 
2003-жылы Нарын коругунун базасында, экологиялык ишмердүүлүк жана жаратылыш дүйнөсү менен кененирээк таанышуу максатында, жаратылыш музейи уюшулган.
Музейде Нарын мамлекеттик жаратылыш коругундагы жаныбарлардын жана Нарын областынан чыккан баалуу кенбайлыктардын экспонаттары көрсөтүлгөн. 

 Экологиялык борбор 
Эл аралык организация флора-фауна интернешнлдин колдоосу менен 2004-жылы экологиялык борбор уюшулган. Экологиялык борбордун уюшуу максаты окуучуларды, жогорку жана орто окуужайдын студенттерин, жергиликтүү калкты экологиялык жактан билимин өстүрүү. Борбор экология боюнча окуу куралдар менен камсыздалган.

 «Бугу-Марал» коомдук уюму 
2004-жылдан бери «Бугу-Марал» коомдук бирикмеси Нарындын көп экологиялык көйгөйлөр үнчечүүдө активдүү катышууда. Коомдук бирикмени уюштуруу максаты, калктын экологиялык билимин өстүрүү. Мындан тышкары булишке Нарын областынын ООПТ нын жардамынын катышуусу да бар. НПО Нарын мамлекеттик жаратылыш коругу менен тыгызбайланышта ишалып барууда.

Категория:Коруктар
Категория:Нарын облусу
Категория:Теңир-Тоо
Ак-Сай өрөөнү

Ак-Сай өрөөнү — Ички Теңир-Тоодогу бийик тоо өрөөнү. Орографиялык жактан Батыш Ак-Сай жана Чыгыш Аксайга бөлүнөт. Батыш Аксайды Атбашы, Жаңжер, Какшаал, Көккыя тоолору курчап жатат. Узундугу 81 км, таманынын эң жазы жери 28 км. Өрөөн деңиз деңгээли 2900-3800 м, курчаган тоолор 3900-5000м бийиктте таманды дөбө-дөңсөөлү, ортоңку бөлүгү түзон жана жапыз кашаттуу. Жылдын жаан-чачыны 257 мм. Кышында кар аз түшүпа айрыс жылдары дер "кара" чыгат. Өрөөндү курчаган тоолор мөңгүлүү (жалпы аянты 118,4 км2 келген 58 мөңгү бар.) Бардык жеринде түбөлүк тоң тараган. Негизи суусу Ак-Сай (Батыш). Майда моренадан жана термокраст процесстеринин пайда болгон көлдөр бар. Аксайга субалып жарым чөлү жана кургак талаа (3100-3600 мм чейин), алып шалбаалуу талаасы, айрым жеринде муздак тундра (3600-3900 мм), андан жогору невалдык гляциалдык ландшафт алкакатары мунөздүү. Өрөөн Кыргызстандагы ири жайлоо жана кыштоо. Нарын, Атбашы, Акталаа районунун малы багылат. Малчыларды тейлөөчү маданий борбор уюштурулган. Өрөөндөн авто жолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
...

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Теңир-Тоо
Чоктал (чоку)

thumb|Чоктал чокусу
Чоктал ― Күнгөй Ала-Тоодогу эң бийик чоку. Кырка тоонун батыш бөлүгүндө, жинди суу менен Чоктал сууларынын башында жайгашкан. Бийиктиги 4771 м. Пирамида смал бозомтук жана кызыл граниттен турат. Неоген менен төртүнчөлүк мезгилдеринде Туштук Кемин тектон,жаракасы аркылуу көтөрүлгөн. Мөңгүлүү кар чегинин бийиктиги 3900 м. Чоктал чокусу Көк-Ойрок өрөөнүнүн 2400м, Ысык-Көлдүн деңгээлинен 3100 м бийик жатат.

 Булактар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.:2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 Киргизия. Чок-Тал

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Чокулар
Категория:Тумар-2011
Алай өрөөнү

thumb|upright=2|Алай өрөөнү.
thumb|Алай өрөөнү.
Алай өрөөнү — Кыргызстандын эң түштүгүндө Алай кырка тоосу менен Чоңалай Кырка тоосунун арасында жайгашкан. Геологиялык түзүлүшү жана рельефинин калыптануусу тарыхы боюнча Тян-Шань тоо системасы менен Памир тоо системасынын табигый чек арасы. Чыгыштан батышка карай 200 км че аралыкка созулуп жаткан кеңири өрөөн эки жагынан кырка тоолордун капталдары менен чектелет. Туурасы кырка тоолодун кырларына чейин 50км че, өрөөндүн таманы боюнча 3-27км. Өрөөндүн көпчүлүк бөлүгү батыш тарапка эңкейиштеген, Вахш дарыясынын түзүүчүлөрүнүн бири Кызыл суусунун алабында жайгашкан. Эң чыгыш бөлүгү Таримдин бир түзүүчүсү Чыгыш-Кызыл суусунун алабында. Провинциясынын жалпы аянты 8400км. Алай өрөөнүнүн таманынын эң бийик жери чыгышындагы суу бөлгүчтөр жайгашкан Тоо мурун ашуусу (3536м), эң жапыз жери батышындагы Карамык кыштагына жакын (2400м). Өрөөндүн орточо бийиктиги 3000м ден жогору. Кытайдын чек арасынан Тажикстандын чегине чейин 174км.

 Колдонулган адабият 
 Кыргызстандын географиясы . — Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. — 728 б. —ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:өрөөндөр
Категория:Таажы-2012
Тойгонбаев Жаманкул

Өмүр баяны 
Тойгонбаев Жаманкул-1912-жылы Жети-Өгүз районунун Жол-Колот айылында туулган. ВКП(б) БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектепти бүткөн. 1930–33-жылдары «Сухой Хребет» союзунда жумушчу, Теплоключенко МТСинде агротехник 1933–37-жылдары Бишкектеги коммунисттик айыл чарба мектебинде окуп, Кыргызстан КП Кочкор райкомунда бөлүм башчы, 1937–38-жылы II катчы, 1938–39-жылы ВКП(б) БК алдындагы пропагандисттердин жогорку мектебинде окуган. 
 Ишмердүүлүгү 
1938–39-жылдары Кыргыз ССР Эл агартуу комиссариатынын алдындагы мугалимдерди даярдоочу курста окутуучу, 1939–40-жылдары Кыргызстан КП Жалал-Абад обкомунда лектор болуп эмгектенген. 1941–42-жылдары Базар-Коргон райкомунун II катчысы, 1942–44-жылдары Жалал-Абад обкомунун катчысы болуп иштеген. 1946–52-жылдары Кыргызстан КомПартиясынын Тянь-Шань обкомунун II, I катчысы болуп эмгектенген.1952-жылы Кыргызстан КП БКнын катчысы, 1952–55-жылдары Ош обкомунун I катчысы, 1955–56-жылдары СССР Даярдоо министринин Кыргызстан боюнча уполномечени, 1956–59-жылдары Кыргызстан эмгек резервдер башкармасынын начальниги болгон. 1956–66-жылдары Кыргызстан Министрлер Советинин алдындагы кесиптик-техникалык билим боюнча Башкы башкарманын начальниги, 1966–76-жылдары кесиптик-техникалык билим берүү боюнча мамлекеттик комитеттин тєрагасы. 1950–54-жылдары СССР Жогорку Советинин, 1947–1975-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин 7 жолку депутаты болгон. 1976-жылы Бишкек шаарында дүйнөдөн кайткан.
 Сыйлыктары 
Ленин, Октябрь Революциясы, 2 «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. Ысымы Кочкор районундагы 15-кесиптик-техникалык окуу жайына ыйгарылган.
 Колдонулган адабият: 
Нарын облусуна 70 жыл.Энциклопедия. -Б.,2009

Категория:Инсандар
Барскоон ашуусу

Барскоон ашуусу ― Тескей Ала-Тоонун борбору бөлүгүндө. Барскон суусу менен Арабел ойдуңунун башында деңиз деңгээли 3756 м бийиктикте жайгашкан. Байыркы өрөөн тибиндеги мөңгүлөр каледондун гранит тектерин жеп,алардын үбөлөнүүсүнөн пайда болгон. Айланасында 4386-4512 м бийиктиктеги чокулар,мөңгүлөр бар. Түндүк капталы тик жана кыска,түшүк капталы жапыз жана айдөөш, акырындык мене сыртка өтөт. Республика үчүн ашуунун чарбачылыкта мааниси чоң. Ички Теңир-Тоонун сырттарын Ысык-Көл өрөөнү менен байланыштырат.Ашуу илгертен эле эл аралык жол катнашы болгон. Азыр ал аркылуу Кумтөр алтын кенине барчу авто жолу өтөт, жогорку вольттуу электр линиясы курулган.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.:2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору .

 Колдонулган адабияттар 

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Ашуулар‎
Категория:Тумар-2011
Москаленко, Иван Васильевич

180px|thumb|Москаленко Иван Васильевич
Москаленко Иван Васильевич (1912, Георгиевка айылы; Курдай району, Казак ССРи — 16.11.1941, Москва облусу, Дубосеково разъезди) — Советтик Союз Баатыры (21.07.1942Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 21 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 23 июля (№ 28 (187)). — С. 1.). 
Согушка чейин Жети-Өгүз районундагы байланыш конторасында эсепчи болуп иштеген. 
1941-ж. июлдан Советтик Армияга чакырылган. Ошол эле жылдан согушка кирген. Батыш фронттун 16-армиясынын 316-аткычтар дивизиясынын 1075-аткычтар полкунда кызмат өтөгөн. Москва облусунун Волокаламский районунда саясий жетекчи В. Г. Клочковдун башчылыгы астында жоокерлердин тобу менен душмандын көптөгөн чабуулуна каршы урушка катышкан. Бул жоокерлер тобу душмандын 18 танкасын жок кылган. 
Бишкек шаарында «Жаш Гвардия» проспектисиндеги Баатырлар аллеясында Москаленконун бюсту орнотулган. 
Ленин ордени менен сыйланган. Баатырдын аты менен деңиз флотунун кемеси аталган. Немидов айлында баатырларга арналган музей бар. Баатырдык көрсөткөн жеринде мемориал орнотулган. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Тарых
Категория:Инсандар
Молдоташев, Ишенбай Курманович

180px|thumb|Молдоташев Ишенбай Курманович
Молдоташев Ишенбай Курманович (1953-ж. т., Ак-Суу району, Кайырма-Арык айылы) —кардиолог, медицина илимдеринин доктору (1989). 
 Өмүр таржымалы 
1975-ж. Кыргыз мамлекеттик медицина институтун бүтүргөн. 1975-77-ж. ошол эле институтта ординатор. 
1978-жылдан Кыргызстан кардиология илимий изилдөө институтунда илимий кызматкер. 1978-жылдан ошол институтта бөлүм башчы. 
 Жетишкендиктери 
Молдоташев жүздөн ашык илимий эмгектин автору. Илимий эмгектеринин көпчүлүгү Кыргызстанда жүрөктүн өнөкөт жетишсиздигин изилдөө, дарылоо жана алдын алуу боюнча жаңы ыкмаларды иштеп чыгууга жана аларды практикада колдонууга арналган. 
 Сыйлыктары 
Ал Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын (1984) жана Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты (1987), Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо отличниги (1991). Ультраун боюнча эл аралык коомдун мүчөсү. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.
 Айрым шилтемелер 
Молдоташев Ишенбай: Ишеними жок жашоону караңгылык деп эсептейм 

Категория:Медицина
Категория:Инсандар
Михайленко, Евгений Ефимович

180px|thumb|Михайленко Евгений Ефимович
Михайленко Евгений Ефимович (1921, Каракол ш. — 1944, Украина, Соколь ш.) — гвардиянын ст. лейтенанты, лётчик-аткыч. Советтик Союз Баатыры (26.10.1944). 
1942-ж. учкучтардын Чкалов атындагы жогорку авиация окуу жайын бүткөн. 
1941-ж. Советтик Армияга чакырылган. 
1942-ж. июлдан согушка катышкан. 92-гвардиялык штурмалоочу авиация полкунун эскадрильясынын (l-Украина фронтунун 2-аба армиясынын 5-штурмалоочу авиациялык корпусунун 4-гвардиялык штурмалоочу авиациялык дивизиясы) командири. 108 согуштук учуш жасап, душмандын көптөгөн техникасын, аскерлерин, транспорт түйүндөрүн, ок-дары сакталган складдарын талкалаган. 
Львов облусундагы Соколь шаарында аба салгылашында курман болгон. 
Ленин, 2 Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Тарых
Категория:Инсандар
Мукамбетов, Мухтар

Мукамбетов Мухтар (1937-ж. т., Түп району, Түп айылы) — сүрөтчү, живописчи-графикачы. Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1992). 
1960-ж. Бишкектеги сүрөтчүлөр окуу жайын, 1968-ж. Ленинграддагы И. Е. Репин атындагы сүрөтчүлөр институтун бүткөн. 
1968- жылдан Бишкектеги С. А. Чуйков атындагы сүрөтчүлөр окуу жайында окутуучу. 
Мукамбетов кыргыз искусствосунда тарыхый жана ар кандай жанрдагы картиналардын, портреттердин автору катары белгилүү. 
Анын белгилүү картиналары: «Чоң Чүй каналынын курулушунда, энтузиасттар», «Кыйын жылдар», «Иваницинанын жетекчилиги менен түзүлгөн Бишкектеги аялдар бөлүмү», «Ачык күн», «Кечинде», «Куруучулар бригадири», «Жүзүм менен натюрморт», «Түштүктүк кыз» жана башка. 
Ал көптөгөн көргөзмөлөргө катышкан. Сүрөтчүлөр союзунун мүчөсү. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Маданият
Категория:Инсандар
Мураталиев, Акылбек

300px|thumb|Мураталиев Акылбек
Мураталиев Акылбек (1957-ж. -т., Жети-Өгүз району, Аң-Өстөн айылы) — артист, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1988). 
1979-ж. М. С. Шепкин атындагы Москва театр окуу жайын бүткөн. Ошол жылдан Кыргыз мамлекеттик академия драма театрында иштейт. Ал ар кандай жанрдагы, башкача айтканда комедиялык жана трагедиялык ролдорду ойнойт. 
Театрдагы ролдору: Шермат, Дадый, Ажал (Б. Жакиев, «Күттүргөн жаз да келээр», «Ашырбай», «Саадак какты»), Бекзат (М. Касенов, «Алда жаш жубайлар ай»), Байназар (Ж. Абдыкадыров, «Олжобай менен Кишимжан»), Вандолино (Лопе де Вега, «Бий мугалими»); Лопахин (А. Чехов, «Алчалуу бак»), Бекингем (В. Шекспир, «Ричард III»), Кошевой (А. Фадеев, «Жаш гвардия»). 
Ал ар кандай студиянын кинофильмдеринде тартылган: Станция начальниги (реж. Д. Светозаров, «Мундирсиз»), Керимбай (Г. Николаевом), «Токтогул»), Шаман, Кытай элчиси (Кен Анакен, «Чыңгызхан») жана башка. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж. ЗАБЕРИТЕ ПОЖАЛУЙСТА МЕНЯ ОТСЮДА

 Айрым шилтемелер 
Акылбек Мураталиев, Кыргыз эл артисти:"Эгер сүйүп калдым деп айтууга эрки жетсе, ойлонуп көрөм" 
“Манас” жүрүшү: жол узак, талкуу көп

Категория:Маданият
Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз театры
Ласкер, Эмануэль

thumb|Э.Ласкер
Эмануэль Ласкер (немисче Emanuel Lasker; 24 декабрь 1868 — 11 январь 1941) — шахматчы жана математик, шахмат боюнча экинчи дүйнөлүк чемпион (1894—1921). Чемпиондук наамын 27 жыл коргоп, 68
жашына чейин бийик деңгээлде ойноп жүргөн.

Категория:Инсандар
Улуу Акбар

Акбар Желал-ад-Дин Мухаммад (УлууАкбар ) (14 октябрь 1542 — 17 октябрь 1605) — Моголдординастиясынынʏчʏнчʏпадишахы , тимурид, Бабурдун небереси, Тамерландын тʏз урпагы.Улуу Акбар Амаракот шаарында Синд провинциясында туулган (АзырПакистандын провинциясы).12 жашка чейин ал жердеболгон. 1555-жылы атасыХумаюнмененДелиге келген.1556-жылы Хумаюнөлʏп , 14 жаштагы Акбар башкаруучуболуп калган. 4 жылдан сон регенти(аталык) Байрам ханды кубалап , чегараларды кенейтʏʏгө киришкен.Акбар Раджпутанды , Гуджаратты, Бенгалияны ,Кашмирди бириктирген.Анын өмʏрʏнʏн көп бөлʏгʏ Тʏндʏк Индиянын баш ийбес башкаруучуларын бириктирʏʏгө арналган.АкбарчонатасыБабурсыяктуу эле сооданынөнʏгʏʏсʏнөжолачкан.Моголимпериясынын ( «монголдор» мененалмаштырбоокерек) мамлекеттик тили тʏрʏ тили жана хинди тили болгон. 1574-жылы негизиненөлкөнʏбириктирипбʏтʏпичкиреформалардыжʏргʏзʏʏгөкиришкен. Акбар өзʏнискуствонун ,илимдинкоргочуусу катары тегерегинемыктыокумуштууларды, акындарды , музыканттарды , сʏрөтчʏлөрдʏтоптоомененкөрсөтөалган. АнынжакынвезириАбу-л Фазл, ар тараптуубилимдʏʏ ,көптилбилгенадамболгонжанаАкбардынбашкаруусужөнʏндөэмгекжазган. Акбардынбашкарууучурунда живопись мектебитʏзʏлгөн , 24 минденашыктомдогукитепканатʏзʏлгөн. Акбар дингеабданкызыгуумененкараган , христиан дининедагы , католик миссионерлериКлаудио Аквавива, Антони де Монсерраттыкабылалган.Албукараларынабаардыкдиндердитутуугауруксат берген.1582-жылы ал өлкөдөмистикалыкокуудин-и иллахи («божественная вера»),таратуугааракеткылган.Булокууну Абуаль-Фазиль экөөиштепчыкканжанабулокууиндуизмдин ,зороастризмдин , исламдынжанабиразхристиандынэлементтеринбириктиргенокууболгон.Акбар « акылжактырганишенимганааныкчындык»«Көпакмактар , салттардынкʏйөрмандары ,акылгакөрсөтмөкатарындабабалардынсалттарыналатжанаушулжолмененөзʏлөрʏнтʏбөлʏкуяткакалтырышат » - депайткан.Анынокуусуна карата ирифеодалдаркөтөрʏлʏшкөчыгышкан. Анынөмʏрʏнʏнакыркыкʏндөрʏинтригалармененөткөн . Анынбаласы Салим ар дайыматасынакаршы кутум уюштуруп турган.1605-жылы Акбар өлʏп , баласы Салим Жахангирдегенатменентактыныээлеген . Абу-л-Фазл Аллами. Акбар-наме .Акбар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
Мумтаз Махал

Мумтаз-Махал (апрель 1593 ,Агра-17-июнь 1631-жыл) кызкезиндеАрджуманадБану Бегам, УлууМоголдоримпериясынынбашкаруучусу Шах-Жахандын эн жакшыкөргөнаялы . Мумтаз Махал белгилʏʏордокызматчысынынкызыболгон. Мумтаз-Махал дегенаттыЖахан-ШахтынатасыЖахангирʏйлөнʏʏʏлпөтʏучурундаберген, булат «дворецтинбермети» дегендибилгизген. Мумтаз–Махалдынатасы Абдул Хасан Асаф Хан императрица НурЖехандын(Жахангирдинаялы) байкесиболгон .Арджуманды 1612-жылы 10- майда 19 жашындакʏйөөгөберишкен. Ал Жахан-Шахтын 3- аялыболуп , 13 бала төрөгөн .14-баласын төрөөучурундаБурханпурдаказатапкан. Кайгыгабаткан Шах-ЖаханборборгоМумтаз-Махалгаарнап мавзолей курууну чечет , ал Мавзолей 22 жылдабʏтʏп ,Тадж-Махал дегенаткаконгон , мавзолейгеМумтаз –Махалдынсөөгʏкоюлуп , көпөтпөй Шах-Жахандынөзʏнʏндагысөөгʏкоюлган . АзыркыучурдаТадж-Махалдынмавзолейиулуусʏйʏʏнʏнжанаархитектуранын символу катарында , Индияныннегизгимеймандостугукатарындакөпадамдардыөзʏнөтартыпкелет .Мумтаз-Махалдын балдары:1. Хуралнисса Бегам (1613—1616)2. Джаханара Бегам (1614—1681)3.Шахзаде Дара Шикой (1615—1659)4. Шахзаде Мухаммад Султан Шах ШуджаБахадур (1616—1660)5. Рошанара Бегам (1617—1671)6. Падишах Мухйи уд-Дин МухаммадАурангзеб (1618—1707)7. Шахзаде Султан УмидБахш (1619—1622)8. СурайяБану Бегам (1621—1628)9. Шахзаде Султан МурадБахш (1624—1661)10. Шахзаде Султан Луфталла (1626—1628)11. Шахзаде Султан ДаулатАфза (1628 — ?)12. Хуснара Бегам (1630 — ?)13. Гаухара Бегам (1631—1707).
КАУФМАН

Константин Петрович фон Кауфман 1818-жылы 19-февралда(2-март) туулган.БилимдиИнженердикучилищеденалган. 1844-жылдан баштапКавказда эн жакшы аскер кызматында болгон.1861-жылы Аскер министрлигининканцеляриясынын директору болупшайланган. 1867-жылы Тʏркстан аскер округунунбашкыкомандачылыгынадайындалган. Ал бирнечежолубухаралыктарды ,хивалыктарды , кокондуктардыженип, 1868-жылы Самарканддыалган , 1873-жылы Хиваныженгендигиʏчʏн 2-даражадагы ыйык Георгий орденимененсыйланган. 1875-жылы Кокон хандыгынженип , Фергана облусунтʏзгөн. Кокон хандыгындагы Полот хандынкөтөрʏлʏшʏнбасуудажанаСкоболевбаштаганжазалоочуотряддытʏзʏʏдөжетекчиликкылган.фон Кауфман Ташкент шаардыкдумасынжанаКоомдуккитепкананыачкан( азыр ал китепканаА.НавоиатындагыУзбекстанУлуттуккитепканасыдепаталат.)4(17)-майдаөлʏпаныТашкенткекоюшкан.Ал жер Кауфман сквери деп аталат. 
Фон Кауфмандынʏй-бʏлөсʏ .
Кауфман адмирал М.Б.Берхтинкызы Юлия Морицовнагаʏйлөнгөн ,алардын Михаил аттуубаласы болгон.1868-жылы оруссаякатчысыА.П.ФедченкоПамирдегибийикчокуну Кауфман депатаган ,1928-жылы Ленин ,2006-жылы Абу Али ибн Сина депчокуну кайра аташкан.
Кауфман Константин Петрович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона.