Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жумгал өрөөнү

Жумгал өрөөнү — да ушул окуругдун ичинде. Ал Кабактар менен Сонкөл-Тоонун түндүгүндөгү жана Жумгал-Тоонун түштүгүндөгү Тоо арасындагы өрөөн. Кызарт ашуусунун белинен Көкөмерен суусунун чатына чейин 80 км, туурасы эң кенен жеринде 25 км.Жеринин бети тилмеленген,түзөн жерлер сууларды бойлогон тектирлер. Таманы деңиз деңгээлинен 1500-2600 м бийикте, батышты карай эңкейиш. Өрөөн палеоген-неогендин чала камдашкан тектери менен төртүнчүлүк мезгилинин борпоң тектеринен турат. Өрөөн аркылуу Жумгал суусу агат, батышында ал Көкөмерен суусуна куят. Өрөөндүн түзөн жерлеринде ачык-курөң, коңур-күрөн, коңур топурактар тараган.

Өсүмдүктөрү бийиктик алкактуулук закон ченемдүүлүккө баш ийип жайгашкан.Өрөөндүн таманында,өзгөчө Көкөмерен өрөөнүнө жакын боз шыбактуу жарым чөл тараган. Кургак тала жана тала алкактары 1700-2700 м бийиктиктеги Тоо капталдарына орун алган. 3200-3300 мге чейин субальпы,андан жогору альпы шалбаары жайгашкан. Ыңгайлуу жерлери өздөштүрүлгөн, дан, тоют өсүмдүктөрү эгилет. Жүгөрү да бышып жетилет.

Категория:Жумгал району 
Категория:Өрөөндөр‎
Суусамыр өрөөнү

Суусамыр өрөөнү ― өзүнчө физико-географиялык аймак. Өрөөн Кыргыз Ала-Тоосу менен Суусамыр, Жумгал тоолорунун аралыгында, деңиз– деңгээлинен 2000—3200 м бийиктикте жайгашкан. Узундугу 150 кмге жакын, туурасы кеңири жеринде 45 км. Батышы Өтмөктүн Суусамыр суусуна куйган жеринен чыгыштагы Сокулук суусунун чатына чейин кенен жайык келет. Сырткы көрүнүшү үч бурчтук сымал, майда адырлуу, дөңсөлүү түздүк. Чыгыштагы Батыш Каракол өрөөнү улам кууштап, абсолюттук бийиктиги да жогорулайт. Суусамыр суусу, Батыш Каракол суусу менен кошулуп Көкөмерен суусун түзөт. Топурагы жана өсүмдүктөрү бийиктик алкактуулук мыйзам ченемдүүлүккө баш ийип тараган. Суусамыр өрөөнү негизинен жайкы жайыт. Чуй, Талас, Кетмен-Төбө өрөөндөрүнөн келген мал жайлайт. Казакстандын Мерке районунун малы да чыгат. Борбордук бөлүгүндө тоют өсүмдүктөрү айдалат.

4000 км²ден ашык аянтты ээлеген өрөөндүн узундугу болжол менен 100 км, туурасы 40 кмге чейин деңиз деңгээлинен 2000-2500 м бийиктикте жана жалпы батыштан чыгышты көздөй Суусамыр дарыясы аркылуу өтөт. Арамза суусу Суусамырга куят. Өрөөндүн чыгыш бөлүгүндө Каракол суусу («Батыш Каракол» деп да аталат) түштүк капталын бойлой 30 кмдей агып, Кожомкулда Суусамырга куюп, түштүктө өрөөндөн чыгып кеткен Көкөмерен дарыясын түзөтОпределение "Сусамырская долина" в Большой Советской Энциклопедии.

Өрөөн Чүй облусунун түштүк-батышында; чыгышындагы бир аз бөлүгү администрациялык жактан Нарын облусуна карайт. Өрөөндөгү эң маанилүү жана эң чоң айыл Суусамыр. Ошондой эле айдоочуларга белгилуу Париж деп аталган бир нече ашкана,мейманкалары,кафелери бар 1990 жылдардан кийин жургунчулорду тейлоо артында пайда болгон айыл бар

 Булактар 
Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Асанкан Жуманалиев

180px|thumb|Жуманалиев Асанкан
Жуманалиев Асанкан (1947-ж., Талас облусу, Манас району, Арал айылы) — «Манас» айтуучу, эл агартуунун отличниги (1992).

 Өмүр таржымалы 
КМУнун филология факультетин бүтүргөн 11972). А. Үсөнбаев атындагы мектепте «Манас» жана Ыйман» сабагын окутуучу мугалим. 1962-жылдан «Манас» айтуучу катары белгилүү. Манасчылыкты айылдык манасчы Кумаш уулу Ынаш манасчыдан үйрөнгөн. Он беш жашынан баштап «Манас» айтып жүрөт.
«Манас», «Семетей» эпосторун толук айтат. Башка манасчылардай эле Жуманалиев да «Манас» айтып калуу өнөрүн кереметтүү туш көрүү менен байланыштырат. Айтуу чеберчилиги Сагымбайга жакын. Улуу манасчы Саякбайдан (1966) жана Сагымбайдын 125 жылдык мааракесине Кытай Эл Республикасынан келген кыргыз манасчы Жусуп Мамайдан (1992) бата алган. Анын айтуучулук өзгөчөлүгү катары — Алмамбет баатырдын кайыптан туулушун, Манастын атайы чөп катары жер тандап Таласты ылайык көрүп калышы, Манас менен бир убакта Айбанбостун туулушун, ошондой эле Манас Алтайдан Таласка көчүп келип, кан шайланганда Аккуланын туулушун көрсөтүүгө болот.

 Жетишкендиктери 
«Студент жазы» фестивалынын лауреаты, Алматыдагы Бүткүл дүйнөлүк эпос айтуучулардын жеңүүчүсү (1982), Бүткүл дүйнөлүк улуттар аралык элдик эпосту айтуучулардын катышуучусу (Финляндиянын Томпере шаары, 1988), Талас областындагы «Мурас» адабий-фольклордук ансамблдин чыгармачылык тобу менен гастролго барып, ал өлкөдө «Манас» айткан.

Жуманалиев Кыргыз Улуттук ИАнын КФна «Манас» эпосунан «Алмамбеттин окуясын» толук жана «Ажыбек датка», «Нурпери» жана башка поэмаларды жазып өткөргөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Чүй облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

 Айрым шилтемелер 
КРнын эмгек сиңирген артисти, белгилүү манасчы А.Жуманалиев
Турпаты орус келбеттүү, дүйнөсү кыргыз шер кетти 
КР эмгек синирген артисти, манасчы Асанкан Жуманалиевди эскерип 

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Манасчылар
Монро доктринасы

thumb|Джеймс Монро

Монро доктринасы - АКШнын президенти Ж.Монронун 1823-жылы 2-декабрда конгресске жиберген катындагы декларация. Анда АКШнын тышкы саясат принциптери жарыяланган. Мурдагы колониялык ээликтерин Испанияга кайра тартып берүүгө Ыйык союз камынган шарттарда иштелип чыккан. Монро доктринасын иштеп чыгууда АКШнын мамлекеттик секретары Ж.К.Адамс чоӊ роль ойногон. Монро доктринасы Америка континентиндеги өлкөлөрдүн иштерине европалык державалардын кийлигишисүүнө багытталып, Латын Америкасы АКШнын кол алдында туруусун жактаган. 19- кылымда жана андан кийинки кезде Монро доктринасын АКШ өзүнүн башка өлкөлөргө жасаган баскынчылыгын жана интервенциясын актоо үчүн пайдаланган.

 Колдонулган адабият 
 Болховитинов Н.Н., «Доктрина Монро. (Происхождение и характер)», Москва 1959.
Категория:Саясат тануу
Музыкалык аспаптар

thumb|Музыкалык аспаптар.
Музыкалык аспаптар - адамдын катышуусу менен белгилүү ыргактагы жана туруктуу бийиктиктеги добуштарды чыгаруучу элдик аспаптар. Ар бир музыкалык аспаптын өзүнө таандык добуштук тембри (боёгу), динамикалык чеги, белгилүү диапазону болот. Музыкалык аспаптардын добушу аспаптарды жасоодо колдонулган материалдын сапатына, аспаптын формасына, үн чыгаруу ыкмаларына (мисалы, пиццикато, флажолет) жараша болот. Муз. Аспаптар элдик жана профессионалдык болуп бөлүнөт. Элдик муз. аспап бир элге (улутка), кээде этностук, тарыхый, маданий байланышы бар элдерге таандык болот.

Мисалы: бандура Украинада, пандури жана чонгури Грузияда гана болсо, гусли, сопель, жалейка, волынка орустарда, украиндерде, белорустарда да бар; саз, тар, зурна Азербайжан, Ариенияда болсо, Өзбекистан менен Тажикстандын көп аспаптары окшош. Россияда байыртан элдик музыкалык аспаптар ансамблдери (гуслярлар, гудошниктер, домбрачылар) болгон. 19- кылымдын аягында В. В. Андреев, С. И. Налимов, Ф. С. Пассербский, Н. П. Фомин кээ бир орус муз. аспаптарды (балалайка, гусли жана башка) өркүндөтүп, анын негизинде эл аспаптар оркестирлери түзүлгөн. Мурдагы Союздук республикаларда да байыртан келе жаткан улуттук муз. аспаптар бар.

thumb|Банджо.

Профессионалдык музыкалык аспаптарга симфония (опералык), үйлөмө жана эстрада оркестринин аспаптары кирет. Профессионалдык аспаптар элдик музыкалык аспаптардан келип чыккан. Музыкалык аспаптардын өнүгүшү адамзат коомунун, анын маданиятынын, музыкасынын, аткаруу өнөрүнүн өркүндөшүнө байланыштуу. Ошол себептүү кээ бир музыкалык аспаптар өзүнүн алгачкы түрүн өзгөртпөй биздин заманга жетсе, көпчүлүгү өзгөрүп, кээ бири акырындап жоюлуп, ордуна жаӊы асапап пайда болду. Добуш чыгаруу өзгөчөлүктөрүнө карай муыкалык аспаптар үйлөмө (флейта, кларнет, гобой, труба, валторна, сурнай, керней, чоор жана башка), кылдуу чертме (арфа, гитара, балалайка, дутар, домбра, комуз), урма (барабан, литавра, ксилофон, дойра) жана башка болуп бир нече топко бөлүнөт.

Азыркы кезде электр музыкалык аспаптар кеӊири жайылган (электр- гитара, электр- балалайка, электр- комуз). Эзелтен бери муундан муунга өтүп келе жаткан кыргыз комузу да совет доорунда өркүндөп, жаӊыланып, ошонун негизинде кыргыздын тунгуч эл аспаптар оркестрин П. Шубин, комузчулар ансамблин А. Огомбаев түзгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Виноградов В.С. «Киргизская народная музыка», Фрунзе 1958;
 Вертков К.,Благодатов Г., Язовицкая Э., «Атлас музыкальных инструментов народов СССР», Л., 1964 (лит.);
 Алагушов Б., «Кыргыздын музыкалык аспаптары», Фрунзе 1975-ж.
Нарын тоо кыркасы

Нарын тоо кыркасы — Ички Тянь-Шанда, Ат-Башы өрөөнү менен Нарын өрөөнүнүн ортосунда жайгашкан. Узундугу 95км. Туурасы 12-14км., басымдуу бийиктиги 3800-4300м., эӊ бийик жери 4500м. (Орто-Ача чокусу). Батыш кыры жапыз, томпок сымал, капталдарында жайдак түзөӊдөр бар; орто бөлүгү тик, кууш капчыгайлар көп. Чыгыш тарабы кырдуу, бийик; байыркы муздардын издери жана азыркы мөӊгүлөрү бар. Нараы кырка тоосу геог. Жактан Ортонку Тянь- Шанга кирип, түш.-чыгыш тарабынан Ат-Башы- Эӊилчек жаракасы менен чектелет. Ортонку бөлүгү Чоӊ- Нарын антиклинорийин батыш периклиналын түзөт. Нарын кырка тоосунун ортоӊку жана чыгыш бөлүгү ар түрдүү терриген тоо тектеринен, сланецтерден, кварциттен, эки таш тегинен жана аларды жиреп чыккан гранит менен диориттен турат. Батыш бөлүгү палеозойдун ортосунда жана аягында пайда болгон тектерден түзүлгөн. Тоо аралык ойдуӊдарда антропоген чөкмөлөрү бар. 

Тоодогу мөӊгүлөрдүн жалпы аянты 69,1км2. Ландшафты бийиктеген сайын өзгөрөт. Түндүк капталдарында карагайлуу токой (2600-3000м. бийиктикте), субальп шимүрдүү шалбаасы жана шалбалуу талаа (3000-3200м.), альп шалбаасы (3200-3500м.); түштүк капталдарында бетегелүү бийик тоо талаасы (2600-3000м.), карагайлуу токой (Борондуу, Ача, Кайыӊды, Улан ж.б. капчыгайларда; 2800-3000м. бийиктикте), субальп шалбаасы, шалбалуу талаа, арча токою (3000-3200м), доӊуз сырттуу шалбаа (3200-3500м.), гляциалдык- нивалдык алкак (3600 метрден жогору) мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 «Бассейн реки Нарын», Физико-географическая характеристика, Фрунзет 1960; Исаев Д.И. (и др.), «Рельеф Киргизии», Фрунзе 1964.

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Нарын облусу
Олжобай менен Кишимжан

«Олжобай менен Кишимжан»- кыргыздын лирика- эпикалык дастаны. Бир нече варианты бар. Варианттарынан кыйла көркөм иштелгени, сюжети кызыктуу түзүлгөнү- Алымкул Үсөнбаев варианты. Мындан Алымкулдун варианты үч ирет (1940, 1956, 1974) жарык көрдү. С.Сакетаевдин варианты 1947- жылы жазылып алынган, Кыргыз ССР ИАнын Тил, адабият институтунун кол жазма фондусунда сакталуу. Окуяларына карап, кыргыз дастандарынын эӊ кенжелеринен деп болжосо болот. Анткени анда кыргыз элинин феодализм доорунун соӊку мезгилдерине мүнөздүү жай турмушу, ошо мезгилдеги кишилердин көбүнүн башынан өтчү эле кадыресе окуялар көрсөтүлгөн.
Дастан эки бөлүмдөн турат. Биринчи бөлүм Солтобайдын жай издеп чыгышын, Кулжыгач кызы Бегимжанга, анын Олжобай деген уулду болушун, экинчи бөлүм Олжобай менен таежеси Кишимжандын сүйүүсүн, Кудакенин кастык иштерин баяндаган окуялардан куралат. Ошондой болсо да дастанда окуялардын орчуну Олжобай менен Кишимжандын тегерегинде өөрчүп, алардын бири бирине деген ашыктык сезимин, ага байланыштуу карама- каршылыктарды баяндоого көп орун берилген. Дастан сюжетиндеги кагылыштар да ошол эки жаштын сүйүүсүнө байланыштуу чыгат да, алардын өлүмү менен чечилген. Бирок чыгарма эки жаштын кошулушуна тоскоолдук кылып, алардын өлүмүнүн негизги себепкери Кудаке менен Байназар өлтүрүлгөндөн кийин гана бүтөт. Бул аркылуу дастанда адилет иш эч качан жеӊилген бойдон калбайт, акыры жүрүп кара ниеттер, арам мүдөөчүлөр жеӊиллет деген элдик калыс пикир берилип, Олжобай менен Кишимжандын таза сүйүүсү, туруктуу жакшы сапаттары бийик үлгү, жаркын идеал катары сүрөттөлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Олжобай менен Кишимжан, китепте: «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки», Фрунзе 1973, 532-46-бет.;
Токомбаева А., «Турмуш дастаны», «Ала-Тоо», 1966, №4;ошонуку, Олжобай менен Кишимжан эпосунун көркөмдүк өзгөчөлүгү, ошондо, 1969 №4.

 Интернеттеги шилтемелер 
 Алыкул Үсөнбаевдин варианты боюнча "Олжобай менен Кишимжан" кенже эпосу; 
 Роза Аманованын аткаруусунда; 

Категория:Дастандар
Категория:сүйүү
Категория:Таажы-2012
Жунус Борсунбаев

Өмүр жолу 
Жунус Борсунбаев Жунус Нарын өрөөнүндөгү Миң-Булак айылында төрөлгөн. Эс тарткандан баштап агасы Мамбеттин жардамы менен эски окуудан окуп, кат тааныйт. 1920-жылы Нарында жаңы бийликке каршы көтөрүлүш чыгат. Бул көтөрүлүштү басууга катышат. Кыргызстандын бардык аймагында совет бийлигин орнотууга жана чыңдоого үзүрлүү салымын кошот. 1921-жылдын башында комсомолго, аягында компартиям отот. Нарындагы Революциялык комитеттин торагасынын орун басары болуп иштейт. 1921-жылы Верныйда (Алма-Атада) Түркстан АССРинин казак жана кара кыргыз кедейлеринин крайлык 1-сьездине делегат болуп, андан кийин Ташкендеги Орто Азия боюнча съездге ка¬тышат. Мезгил талабына ылайык ошол кезде партия менен окмот тапшырган кызматтарда иштеген. Алып айтсак, Нарын кантонунун жер бөлүмүнүн башчысы, Нарын уездинин эмгек бөлүмүнүн башчысы болуп эмгектенет. 1925-жылы Ташкенттеги Эл сотунун 6 айлык курсун бүтүрөт. Ошондон кийин 4 жыл Нарын областынын Ат-Башы, Ак-Талаа, Нарын райондорунда сот болуп иштеген. Кыргыз Республикасындагы тунгуч соттордун бири, кыргыз юридикасын негиздөөчүлөрдөн болгон. Нарын дарыясы кирип турган маалда аркы өйүзүндө туруп, берки өйүздөгү жооптолчу кишиге өкүм чыгаргандыгы менен кыргыз сотунун тары-хында калган. 1928-жылдан 1930-жылга чейин Ат-Башы волком ВКП (б)нын катчысы болуп иштеген. 1935-1937-жылдары Казарман сельсоветинин төрагасы, 1937-жылы Тогуз-Торо району уюшулганда райондук аткаруу комитетинин торагасы болгон. 1937-жылдын аягында союз боюнча ошол мезгилде жүрүп жаткан репрессияга кабылып, 1940-жылга чейин Архангельск шаарынын түрмөлөрүндө болгон. 1940-жылы акталып кайра оз жерине келип Тогуз-Торо районунун 1-Май колхозунун башкармасынын төрагасы болуп шайланган. Андан кийин Нарын районунун Куйбышев атындагы колхозунда, ардактуу эс алууга чыкканга чейин топоз фермасында биртоп башкарып турду. Ал Совет бийлигин чыңдоого белсемдүү катышкан. 
1954-жылы Турсун Борсунбаева менен үй-бүлө куруп, сүйүктүү эки уул, эки кыздын атасы, ал уулу кыздарда ата наркын, эне адебин сактаган инсандардан.
 Сыйлыктары 
Эмгектери окмот тарабынан жогору бааланып "Эмгек Кызыл Туу", "Ардак белгиси" ордендери, бир нече медалдар жана Кыргыз Республикасынын бир нече Ардак грамоталары менен сыйланган.
 Колдонулган адабият 
Инсандар таржымалы Бишкек-2007ж. 

Категория:Инсандар
Алмазбек Боталаев

Боталаев Алмазбек (1968-....)-лейтенант.
 Өмүр таржымалы 
Полковник Боталаев Алмазбек Сопубекович 1968-жылы Ысык-Кол областына караштуу Ак-Суу районунун Кара-Кол айылында жарык дүйнөгө келген. 
1985-жылы А.Айтпаев атындагы (Островский) орто мектебин бүтүргөн соң, Бишкектеги атайын аскер окуу жайына тапшырып, Тамбов шаарына билим алууга чектелген. Окууну аяктагандан кийин лейтенант наамын алып, Ленинград шаарында эки жыл иштеген. Андан кийин Германияда (ГСВГ) иштеп жүрүп, Краснодар шаарына которулат. Ал жактан кызмат өтөп ага лейтенант наамын алат. 1992-жылы Кыргыз Республикасынын Куралдуу күчтөрүндө, кийин Беловодскийдеги аскер бөлүгүндө эмгектенип капитан болот. 1993-жылы Кой-Таш аскер бөлүгүндө командалык курамында иштеген. 1995-жылы билимин жргорулатуу үчүн Москва шаарындагы Подвойский атындагы аскердик академияны ийгиликтүү аяктаган. Андан кийин кайрадан Кыргызстанда Куралдуу күчтөрүндө кызматын улантат. Алмазбектин эмгеги коз жаздымдан калбастан өз убагында бааланган. 
Өмүрлүк жары Түлөндиева Айгүл менен турмуш куруп бир уул, бир кыздын сүйүктүү атасы, балдары Марат менен Наргиза. 
 Сыйлыктары 
"Даңк" медалы менен сыйланып, Кыргыз Республикасынын Куралдуу күчтөрүнүн медалдарына Ардак грамоталарына, ыраазычылык каттарга ээ болгон.
 Колдонулган адабият 
Инсандар таржымалы Бишкек-2007ж. 

Категория:Инсандар
Булак-Башы

Булак-Башы — Кочкорбаев атн. к-здун аймагында.

Фрунзе — Рыбачье авт. жолунун боюнда, Ысык-Ата суусунун оң өйүзүндө. райондун борб. Ивановка ш. т. п-нан 15 км батыш тарапта, Кант т. ж. станңиясынан 8 км. 1930-ж. негизделген. Калкы 3289 (1987); негизинен үрөнчүлук, жашылча өстүрүүдө эмгектенишет.

Эки ме- ханикалаштырылган көчмө колонна иштейт. Орто мектеп, амбулатория, балдар бакчасы, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын филиалы, ашкана бар. Улуу Ата Мек. согушта курман болгон- дорго эстелик тургузулган.

 
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Ивановка кени

Ивановка кени. - Чүй өрөөнүнүн Ысык-Ата районундагы курулуш куму чыгуучу жер. Ивановка кыштагынан 8км түштүк тарапта, Ысыката суусунун боюнда. Кен бири-биринен көп алыс эмес аралыкта жайгашкан 3 участкадан турат. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон кум-шагылдуу аллювий чөкмө тектери түзөт. Кумдун өңү боз, саргыч боз. Курамында кварц 70%, талаа шпаты23%, слюда 0,5% ке чейин . Ивановка 1 жана Ивановка 2 участкаларындагы кумду ”100” маркасындагы силикаткирпичине, Ивановка 3участкасынын кумун бетонго жана курулуш шыбактарына пайдаланууга болот. Жалпы запасы 68 557,5 миң м. Кен карьер түрүндө казылып, Ивановкадагы жана Бишкектеги кирпич заводдоруна жиберилет.

Категория:Кыргызстандын кен байлыктары‎
Категория:Ысык-Ата району
Избаскен кени

Избаскен кени – Жалалабад облусунун Ноокен районундагы мунай жана газ чыгуучу жер. Жалал-Абад шаарынан 55км түндүк-батыш тарапта, Фергана өрөөнүнүн түндүк- батыш ында. Мунайдын табигый түрдө агып чыгышы жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1946-жылдан геологиялык чалгындоо жумуштары жүргүзүлүп, 1950-жылдан мунай, 1957-жылдан күйүүчү газ алына баштаган. Кен аймагында неоген мезгилинде пайда болгон конгломерат, кумдук, чопо , палеогендин акиташ теги, чопо катмарлары бар. Мунай палеоген тоо тектериндеги кумдуктун арасында 4 горизонтту түзүп жатат. Кен аянты 1,0х0,5-7,0х1,0км. Мунай 2400мге чейинки тереңдикте кезигет. Салыштырмалуу салмагы 0,849- 0,870г/см, илээшкектиги 5,2-9,6 , күкүртүүлүгү 0,04- 0,12%. Составындагы асфальтген 0,5-1,66%, кокс 3,03-5,55% , акциз чайыры 16-50%. Газ бор мезгилинин аягында пайда болгон тоо тек катмарында топтолгон. Мында газдын өнөр жай маанидеги 8 горизонту бар. Аянты 2,0х0,5км. Кенден жылына 56,7 миң т.мунай 6,6 млн м газ алынат.

Категория:Кыргызстандын кен байлыктары‎
Категория:Ноокен району
Каракыштак

Каракыштак, Каракишлак - “Мажму ат–товарих” боюнча Манас баатыр мекендеген жер. Калмактар менен кыргыздардын урушунда Манас он үч жеринен жарадар болуп, калмак каны Жолой К-ты талап, Якубетти (Жакып) туткундап кетет. Жолойдун кол алдындагы Тубай деген киши Каракыштакка келип Манасты ууладырат. Тубай дагы Көзкаман сыяктуу калмактан аял алып, алардын динине кирип, кыргыздарга келип чыккынчылык кылат. Тубайдын Манасты ууландырышы башка баатырдын өлүп, тирилиши жөнүндөгү окуя Каракыштакта өтөт. “Манас” эпосунун негизги варианттарында да Каракыштак кыргыздардын байыркы мекендеген жерлеринин бири катары айтылат. Географиялык реалиада Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында, азыркы Мерке районунун аймагында жайгашкан өрөөн. Баш жагы кенен, түндүк батышта Терек суусу кошулгандан кийин, Карадөбөнүн тушунда кууш капчыгайга айланат. Каракыштак мал-жанга ыңгайлуу; жайкысын – жайлоо, кышкысын кары аз болгондуктан кыштоо катары пайдаланылат.

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Жылкы байыркы кыргыздын тарыхында

Жылкы байыркы кыргыздын тарыхында
Коло доорунан тартып жылкы кыргыз элинин турмушунда орчундуу орунду ээлеген. Алгач жапайы жылкы тамак, азык катары колдонулган. Б.з.ч. 3-миң жылдыктан жылкы колго үйрөтүлүп мингич, унаа катары колдонулушун коло дооруна тиешелүү Саймалыташ, Алайдагы Тергенташ аска бетине тартылган сүрөттөр далилдейт.

Коло доорунда жылкынын бою кыска, чыдамдуу, буттары ичке, башы кичине, моюну узун болгон. Биздин замандын башында Дабан мамлекетинин жылкылары жогору бааланган. Кытайлар Дабандын борбору, Эршинин аттарын алууга куштар болушкан. Ошол себептүү б.з.ч. 104, 99-ж. кытай аскерлери Дабанга кол салган. Аравандагы Дулдулата мазарындагы аска бетине тартылган сымбаттуу жылкы профессор А.Н.Бернштамдын пикиринде Эрши жылкысына кирет.

6-кылымдан Евразиянын тоолуу, талаалуу тилкесинде Улуу көч доорунун улантуучуларынын эстеликтери тарай баштайт. Адамдын жылкы менен көмүлгөн көрүстөндөрү, маркумга арнап орноткон балбал таштары, байыркы түркий руна жазуулары жана аска бетине тартылган атчан жоокерлердин сүрөттөрү ушул доордун мүнөздүү эстеликтери болуп саналат. Айрым көрүстөндөрдө жоокердин, аял кишинин жана баланын жанында ээр токумдуу жылкы сөөгү кездешет. Айрымдарынын жанында жылкы жок. Балким, коомдун кээбир мүчөлөрү жылкыны кошо көмүүгө чамасы келбесе керек.

Жылкынын кошо көмүлүшү тиги дүйнөдө маркумга кызмат кылуу ишенимине байланыштуу. Байыркы түркий калктарынын чарбалык, согуштук турмушундагы жылкынын жогорку ролу алардын руханий дүйнөсүнө таасирин тийгизген. Жылкы менен байланышкан ырым-жырымдар Саян-Алтай, Орто Азия калкында кеңири учурайт.

Атчан жоокер келбети байыркы түркий калктарынан калган археологиясында, таш бетине тартылган эстеликтеринде - Енисейдин Сулек деген жериндеги, Кочкордогу Көкса Бөйрөкбулактан табылган жоокерлердин көлөмдүү сүрөттөрү көп кездешет. “Манас” эпосунда жана бөлөк кенже эпостордо жоокер менен анын атынын ортосундагы үзгүлтүксүз байланыштар кенен чагылдырылат. С.Орозбаковдун айтуусунда 129 тулпардын аттары аталып, бир канча тулпардын сын-сыпаты жоокердин образы менен бирдей даражада сүрөттөлөт. 13-14-кылымдагы көрүстөндөрдө жылкы көмүлбөсө да, ордуна ат жабдыктары(ээр, үзөңгү, жүгөн, ооздук, басмайылдын тогосу)коюлган. Мүрзөлөрдөгү эстеликтерге маркумдун жылкысынын куйругун илип коюу сакталган. Адам каза болгондо жылкы союу байыркы салттарга тыгыз байланыштуу.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Байдулу

Байдулу — Лебединовка кыш-нан 28 км түш.-батыш тарапта, Пишпек т. ж. станңиясынан 20 км. 1930-ж. негизделген. Калкы 694 (1986); негизинен дыйканчылыкта (жашылча өстүрүү) эмгектенишет. Фельдшер-акушердик пункт бар.

БАЙ ГӨНЧӨК — Нарын обл-нын Ак-Талаа р-нундагы Ак-Кыя айыл советине караштуу кыштак. Карл Маркс атн. к-здун аймагында, Терек-Сай суусунун боюнда жайгашкан. Райондун борб. Баетов кыш-нан 12 км тун.-батыш тарапта, Рыбачье т. ж. станңиясынан 298 км. 1936- ж. негизделген. Калкы 408 (1986); кой чарбасында эмгектенишет. Сегиз жылдык мектеп, фельдшер-акушердик пункт, ки¬тепкана бар.

 Колдонулган адабияттар 
...
 

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Батыш (география)

Батыш — Таманынын бийикт. 2100—3000 ж. Сууса- мырга Караганда алда канча кууш, капталдары тик.

Чыгышты көздөй өрөөн өтө кууштап, Кара-Мойнок тоосу эки айрыкка — Караколдун төрүнө жана Батыш Сөөккө бөлөт. Тем. бөлүгү түш.-батышка карай созулуп жатат. Өрөөн аркылуу Батыш Каракол суусу куймалары: Туюк-Ала-Арча, Ашуу-Ала-Арча, Соку¬лук, Чаар-Таш (оң), Сеек, Муз-Тер, Шили-Суу (сол) ж. б.] агып, Суусамырга куят.

Климаты кескин континенттик. Кышы суук жана узак, январдын орт. темп-расы —20... —21°С, июлдуку 13—14°С. Жылдык жаан-чачыны 350—500 мм. Өрөөндүн жана ' Жоо-Жүрөктүн жапыз бөлүктөрүнө бетеге-шыбактуу кургак талаа, 2200—2700 м бийиктикке бетеге тулаңдуу, түркүн чөптүү талаа, талаалуу шалбаа, Кыргыз Ала-Тоосунун нымдуураак (500 ммге чейин) жог. капталдарына дан өсүмдүк-түркүн чөптүү субальп, бетеге, өлөн чөптүү, донуз сырттуу шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Тектирлерде кара бүргөн, шыбак, бетеге, буудайык ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Суу боюнда өлөн чөптүү шибер, токой кезигет. Суусамыр менен Б. К. ө. кошулган жерде мурда чытырман токой болгон. Аёосуз кыркуунун натыйжасында токой суюлуп кеткен; азыр тал, кайын, ыргай, ит мурун, шилби, аса-муса, чычырканак ж. б. кезигет.

 

Категория:Кыргызстандын географиясы