Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ядро спектроскопиясы

Ядро спектроскопиясы - ядро физикасынын ядронун энергетикалык деңгээлдердеги абалын жана анын бир абалдан экинчи абалга өтүү жолдорун изилдөөчү бөлүгү.
 
Ядро спектроскопиясынын негизги милдети: ядронун спектрин жана анын пайда болуу жолдорун үйрөнүү; ядронун ажыроо жана дүүлүккөн энергетикалык деңгээлдеринин схемасын түзүү (схемага ядронун спини, бир деңгээлдин экинчи деңгээлге өтүү жолдору жана деңгээлдердин башка касиеттери көрсөтүлөт), ядронун структурасын жана ядродогу бөлүкчөлөрдүн бири бирине таасир эткен күчүн изилдөө.
 
Ядро спектроскопиясында бир ядронун бардык энергетикалык деңгээлдеринин жыйындысы ошол ядро үчүн деңгээлдердин спектри деп аталат. Ядролук деңгээлдердин спектри ос, р, ү-нурларынын жана ядродон чачыраган бөлүкчөлөрдүн спектрин байкоо аркылуу изилденет. Атомдун спектриндей эле ядро бир энергетикалык деңгээлден экинчисине өткөн кезде ядронун спектри пайда болот.
 
Ядро физикасында Ядро спектроскопиясы - эң негизги метод. Анткени ядронун түзүлүшүн жана ядронун ичинде болуп жаткан кубулуштарды ядродон сыртка чыккан спектрлердин жардамы менен гана билүүгө болот. Ядро спектроскопиясы кийинки убакта ядронун түзүлүшүн жана формасын толугу менен түшүндүрдү, ядродон а, р, ү-нурлацынын чыгуу законун аныктады. Ядро спектроскопиясы жөнөкөй бөлүкчөлөрдүн физикасы жана ражыроо жөнүндөгү окууну пайда кылды. Бэта (Р)-спектроскопия методу менен нейтрино бөлүкчөсү ачылды. Ядро спектроскопиясынын техникасынын өсүшү импульстуу радиотехниканын жана заряддалган бөлүкчөлөрдүн тобун фокустоо теориясынын өсүшү менен тыгыз байланыштуу. Илимде эсептөө техникасынын жана жарым өткөргүчтөр детекторлорунун пайда болушу ядронун түзүлүшүн жана анын касиетин изилдөөдө колдонулуучу автоматтык комплекстерди түзүүгө мүмкүндүк берди. Азыр Ядро спектроскопиясынын жардамы менен ачылган активациялык анализ жана Мёссбауэр эффектней илим менен техниканын эң көп тармактарында, ошондой эле ядро реакциясында радиотехника, кибернетика жана башкаларда колдонулууда.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Ядро реакциялары

Ядро реакциялары - ядронун бири бири менен кагылышуусунун же ядрого элементардык бөлүкчөлөрдүн ү-кванттын жасаган таасиринин натыйжасында бир атом ядросунун экинчи атом ядросуна айланышы.
 
Ядро реакциялары ылдамдаткычтар менен жогорку энергияга чейин ылдамдатылган а-бөлүкчөсү, электрондор, протондор, дейтрондор, тритондор ж. б. бөлүкчөлөр менен атом ядросун бомбалаган кезде пайда болот. Реакторлордо Ядро реакциялары нейтрондордун жардамы менен алынат. Нейтрон зарядсыз болгондуктан аз эле энергияга ээ болгон нейтрондор ядро менен кагылышып, Ядро реакцияларын пайда кылат.
 
Ядро реакциялары теориясын 30-жылдарда Н. Бор негиздеген.
 
Жөнөкөй Ядро реакцияларына негизинен 4 ядро катышат (экөө кагылышуучу алгачкы, калган экөө реакциядан кийин пайда болгон жаңы ядро). Ядро реакцияларын жазууда химия реакциясындай эле заряддык жана массалык саны көрсөтүлүп, барабардыктьш сол жагына реакцияга катышуучу ядролор, оң жагына реакциядан пайда болгон элементтин ядросу жазылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Ядро заряды

Ядро заряды - ядро энергиясынын зонасына ээ түзүлүш.
 
Андай түзүлүш атайын заттын ичинде сакталып, ядролук жарылууну болтуруш үчүн өзгөчө жасалга менен камсыз кылынат. Ядро заряды атомдук жана суутектик заряд болуп эки тапка бөлүнөт. Атомдук заряддын иштеши кээ бир оор элементтердин (М5и, s3ePu) ядролору бөлүнгөндө бошогон ядро энергиясына, ал эми 2-типтеги Ядро заряды өтө жеңил ядролордон (дейтерий, тритий) гелийдин ядросун синтездик ыкма менен алынуучу термоядро реакцияларына негизделген. Эгер бул эки типтеги заряддардын массасы бирдей болсо, анда суутектик зарядда болжол менен 4 эсе көп энергия бөлүнүп чыгат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Ява көтөрүлүшү

Ява көтөрүлүшү (1825-30), Ява согушу - Индонезиядагы Ява аралында голландиялык колониячыларга каршы элдик көтөрүлүш.
 
Көтөрүлүш диний мүнөздө болгон. Ага дыйкандар, феодалдардын көпчүлүгү, мусулман духовенствосу катышкан. Кетерүлүштү Дипонегоро башында турган патриоттук маанайдагы феодалдар жетектеген. Ява көтөрүлүшүнүн максаты колониячыларды кууп чыгуу жана Явада өз алдынча мамлекетти калыбына келтирүү болгон. Көтөрүлүш 1825-ж. июлда башталып, Борбордук Яванын түндүк, түндүк-чыгыш бөлүтүнө тараган. Көтөрүлүшчүлөр армиясы 1825-ж. күзүндө жана 1826-ж. жайында Семаранг жана Кечебон шаарларынын жанында колониячыларга сокку урган. Колониячылар аскер күчүн көбөйтүп, анын үстүнө ар кандай жолдор менен феодалдардын бир тобун өздөрүнө тарткан.
 
Ушундан улам көтөрүлүшчулөрдун ыркы кетип, Дипонегоро колониячылар менен сүйлөшүүгө аргасыз болгон. Бирок алар аны туткундап (1830), көтөрүлүштү аёосуз баскан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Көтөрүлүштөр
Юра мезгили

thumb|Юра мезгили (Евразия‎да).
Юра мезгили (системасы), юра - мезозой заманынын ортосундагы геологиялык мезгил; триастан кийин, бор мезгилинен мурда пайда болгон тоо тектердин геологиялык системасы.
 
Швейцария менен Франциянын аймагындагы Юра тоосунун аты менен аталган. 1829-ж. франц. геолог А. Броньяр өз алдынча системага 1-жолу болгон. Юра мезгили мындан 190-195 млн жыл мурда башталып, узактыгы 55-58 млн жылга созулган.
 
Геосинклиналдык аймактар бир кыйла күчтүү кыймылда болушу менен айырмаланып, бүктөлүүлөрдүн таасиринен терең ийилүүлөр болгон. Аларда чополуу кумдук, аки таш тектүү чөкмөлөрдүн калың катмарлары топтолгон. Ийилген жерлер тизмектешип майда аралчалар, дөңсөөлөр менен белүнгөн. Мезгилдин башталышы ургаалдуу бүктөлүүлөр, жанар тоо атылыштары менен мүнөздөлөт. Байыркы киммерий кыймылынан Карпат, Кавказ, Инди-Кытай кырка тоолору, анын аягындагы жаңы киммерий кыймылында геосинклиналь областын курчап жаткан Тынч океан кырчоосу калыптанган. Түндүк жарым шардагы платформалардан бир нече ойдуң (Англия-Париж, Вилюй ж. б.) пайда болот. Мезгилдин башталышында платформалардын ири бөлүктөрү кургак болуп, аларда көмүрлүү чөкмөлөр жана негиздүү лава тектеринин катмарлары (Түштүк Африка, Түштүк Америка, Сибирь) түзүлөт.
 
Юра мезгилинин ортосу менен аягында деңизде трангрессия процесси жүрүп, кургак жерлерди суу каптайт. Нымдуу климат өкүм сүрүп, ири саздуу шалбаалар, токойлор пайда болот. 

Өсүмдүктөрдөн жылаңач уруктуулар (ийне жалбырактуулар ж. б.) жана папоротниктер дүркүрөп өсүп, көмүрлүү катмарлардын пайда болушуна шарт түзөт. Омурткасыз жандыктардан аммониттер жана белемниттердин жаңы түрлөрү жаралган. Учуучу кескелдириктер, алгачкы канаттуу (куш) археоптерикс жана деңиз крокодили пайда болгон. Кургакта жашоочу сойлоочулардын кээ бир түрү (динозаврлар) алп көлөмгө жеткен. Деңизде ихтиозаврлар абдан өөрчүгөн.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Геология
Юнкерлер козголоңу

Юнкерлер козголоңу (1917) - аскер окуу жайларындагы юнкерлердин 1917-ж. 29-октябрда (11-ноябрь) Петрограддагы куралдуу контрреволюциячыл аракети.
 
Керенский-Краснов козголоңунун бир бөлүгү болгон. Юнкерлер козголоңу «Мекенди жана революцияны сактап калуу комитети» жетектеген. Кызыл Гвардиянын патрулу 29-октябрга (11ноябрь) караган түнү Юнкерлер козголоңунун жетекчилеринин Сирин көтөрүлүш чыгаруу планы көрсөтүлгөн документи менен бирге колго түшүргөн. 

Документте козголоңду 30-октябрда (12-ноябрь) Красновдун отряддары Петроградга жакындаганда баштоо белгиленген. Бирок козголоңдун планы билинип калган соң Николаев инженердик окуу жайынын юнкерлери аны мөөнөтүнөн мурда 29-октябрда (11ноябрь) баштан, борбордук телефон станциясын, Михаил манежин басып алган. Ошол эле күнү - кечинде революциячыл матрос, солдат жана кызыл гвардиячылардын күчү менен Юнкерлер козголоңу басылган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Козголоңдор
Эчки маарактар

thumb|Gallinago gallinago.
Эчки маарактар - канаттуулардын чулдуктар түркүмүндөгү уруусу.
 
Денесинин уз. 30 см; тумшугу узун, канаты учтуу, куйругу кыска. Жону куйкул күрөң, кара чаарлары бар; төшү, боору агыш. Алардын 13 түрү бардык жерде таралып, Австралияда кыштайт. Жай күндөрү кайкып учканда куйругун дирилдетип кой-эчкинин маараганындай дабыш чыгарат. 

Нымдуу топурактагы курт-кумурска, алардын личинкалары менен азыктанат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Канаттуулар
Эффективдүү масса

Эффективдүү масса (электр тогун ташыгычтардыкы) – квази бөлүкчөлөрдун динамикалык касиеттерин мүнөздөөчү жана чен бирдиги массаныкындай чоңдук.
 
Ал катуу нерсенин зоналык теориясында электрондор өткөрүмдүүлүгү менен көңдөйчөлөргө сырткы электр-магнит талаанын тийгизген таасирин түшүндүрүү үчүн пайдаланылат. Ток ташыгычтарга сырткы талаадан тышкары, кристаллдын мезгилдүү ички талаасы да аракет кылат. Ток ташыгычтардын массасын алардын Эффективдүү массасы менен алмаштыруу сырткы талаанын аракетинен алардын кыймылын эркин бөлүкчөлөрдүн кыймылы катары, б. а. ички талаанын таасирин эсепке албай эле кароого мүмкүндүк берет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Эфир майлуу өсүмдүктөр

Эфир майлуу өсүмдүктөр – жалбырак, гүл, тамыр ж. б. органдарында эфир майы бар өсүмдүктөр.
 
Ага чатыр гүлдүүлөрдөн - кориандр, карум, анис, фенхель; эрин гүлдүүлөрдөн - жалбыз, мускат шалфейи, лилиялардан - ак лилия, каз тамандар уруусупан - кызгылт каз таман; роза гүлдүүлөрдөн - роза ж. б. кирет. Мекени - негизинен тропик жана субтропик алкактары. Булардын көбү - бир жана көп жылдык чөп өсүмдүктөрү. Эфир майлуу өсүмдүктөрдүн жалпы саны 2500го жетип, жарымынан көбү жабык уруктуулар.
 
Өсүмдүктөрдүн данынан (кориандр, анис, карум, фенхель), чобунон, жалбырагынан (каз таман, евгенол райканы, лаванда ж. б.), гүлүнөн (роза, жасмин, ак лилия, мускат шалфейи) эфир майы тартылат. Жылуу жана кургак климаттуу жерде эфир майы арбын альгаат. Эфир майлуу өсүмдүктөр гүл өстүрүүчүлүктө, бакчылыкта кооздук үчүн да өстүрүлөт. Эфир майынын чыгыны жана курамы өсүмдүктүн өсүү шартына, биол. өзгөчөлүгүнө жараша болот.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Эфир майлары

Эфир майлары - өсүмдүктөрдөн алынуучу, суюк органикалык заттардын аралашмасы.
 
Алар өсүмдүктөргө мүнөздүү жыт берип, бат бууланат. Кадимки температурада Эфир майлары - тунук, жеңил, кыймылдуу же коюу, түссүз же сары, жашыл, күрөң түстөгү суюктуктар. Көпчүлүк учурларда Эфир майларынын курамы спирттер менен татаал эфирлердин аралашмасынан турат.
 
Эфир майлары спиртте, петролей эфиринде, бензолдо ж. б. эриткичтерде, өсүмдүк жана жаныбар майларында жакшы эрийт. Алар жарыктын таасиринен абада тез кычкылданып, чайырларды пайда кылып, өздөрүнүн жытын өзгөртөт. Эфир майларынан миңге жакын органикалык бирикмелер бөлүнүп алынган. Алардын составында каныккан жана каныкпаган алифаттык углеводороддор, ароматтык бирикмелер, терпендер, моно-, бициклдүү углеводороддор жана алардан алынган кычкылтектуу, гетероциклдуу бирикмелер болот.
 
Эфир майлары негизинен парфюмерия жана косметика каражаттарын даярдоодо, кээ бирлери медицинада колдонулат, мисалы, жалбыздан бөлүнүп алынган мептолдон валидол даярдалат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Майлар
Эфемерлер

Эфемерлер (гр. ephemeros - бир күндүк, кыска мөөнөттүк) - көбүнчө чөл. жарым чөл, чанда талаада өсүүчү бир жылдык өсүмдүктөр.
 
Алардын вегетания мезгили өтө кыска, жаз жана күз убагындагы топурактын нымдуулугуна байланыштуу. Эфемерлер кургакчылыкта өсүшүн токтотуп, нымдуу мезгилде кайра вегетациясын улантат. Эки топко бөлүнөт. Кадимки Эфемерлер жазында өнүп, 1,5-2,5 айда өсүшүн толук аяктайт. Мелүүн аймактарда жылына бир нече түшүм берет. Күздүк Эфемерлер кышында кар астында кыштап, жазында вегетациясы башталат. Кар аз түшкөн жылы күздүк Эфемерлердин вегетациясы кышында да жүрө бериши мүмкүн

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Ботаника
Эфемериддер

Эфемериддер (гр. ephemeridos - жазуу китепчеси, күндөлүк) - убакыттын удаалаштык катарын эсептөөчү өзгөрмөлүү астрономиялык чоңдуктардын маанисин камтыган таблица, таблицалар жыйнагы. 
 
Көпчүлүк учурда Эфемериддер асман объектилерин байкоодо колдонулуучу жылдыздардын, планеталардын, Жердин жасалма спутниктеринин ж. б. координаталары пайдаланылат. Эфемериддер асман телолорунун кыймылы математикалык теориянын негизинде эсептелгендиктен анда камтылган бардык чоңдуктоо эфемерид убактысы деп аталган бир калыпта өтө турган убакытка таандык.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Астрономия
Этрусктар

Этрусктар (өздөрүн rasna дешкен) - б. з. ч. l-миң жылдыкта Апеннин ж. а-нын батышын - Этрурия (азыркы Тоскана) аталган аймакты мекендеп, Римден мурда өнүккөн цивилизацияны түзгөн байыркы уруулар; Этрусктардын этностук калыптануусу б. з. ч. 8-кылымга карай аяктаса керек.
 
Б. з. ч. 7-кылымда Этрусктарда уруулук мамилелер ыдырап. таптык коом түзүлө баштаган. Көптөгөн шаар-сепилдер салынып. алар айланасындагы аймагы менен шаар мамлекетти түзгөн. 12 шаардын конфедерациясы да (Вейи, Тарквиния. Цере ж. б.) сыягы б. з. ч. 7-кылымдын аягында түзүлгөн болуу керек. Уламыштарга Караганда б. з. ч. 616-509-ж;. Римди Этрусктардын Тарквиния династиясы башкарып алардын таасири бүтүндөй Италияга таралган. Бирок Этрусктардагы ички социалдык карама-каршылыктар жана тышкы душмандардын күчөшү аларды начарланткан. Б. з. ч. 524 жана 474-ж. Этрусктарга гректер сокку уруп, алардын деңиздеги үстөмдүгүн жойгон; кийин б. з. ч. 283-ж. бүтүндөй Этрурияны римдиктер басып алган. Этрусктар Байыркы Италиянын маданий өнүгүшүндө маанилүү роль ойногон.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Уруулар
Этилен-пропилен каучугу

Этилен-пропилен каучугу — этилен менен пропиленди сополимердөөдөн алынган синтет. каучук; ак түстөгү катуу зат.
 
Сополимердин касиетине этилен менен пропилендин өз ара катышы таасирдүү роль ойнойт. Практикаяык мааннси бар сополимерлерде 35%ке чейин пропилен звенолору болот. Этилен-пропилен каучугунун негизинде алынган резиналар бышык, ийилгич келип, көпчүлүк органикалык эриткичтерге, жегичтерге жана кислоталарга туруктуу, ошондой эле сүрүлүүгө, өзөнгө, жылуулукка, суукка чыдамдуу жана диэлектрдик көрсөткүчтөрү жогору. Ал резина буюмдарын, автомобиль шинадарын, техникалык резиналарды даярдоо үчүн колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Инсандар
Этилен

Этилен, этен, Н2С=СН2 - олефиндердин эң жөнөкөй өкүлү.
 
Жагымдуу жыттуу, түссүз газ; абадан бир аз жеңил, сууда начар, эфирде жакшы эрийт; жаркыраган жалын чыгарып күйөт; эрүү t - 169,5°С, кайноо t - 103,8°С. Этилен химиялык реакцияга өтө тез кирет, айрыкча кошуп алуу реакциясына жөндөмдүү. Бул касиеттери көмүртек атомдорунун ортосундагы кош байланыш менен түшүндүрүлөт.
 
Этилен полимерленүүгө да жөндөмдүү (к. Полиэтилен). Этилен этил спирттин күкүрт кислотасынын катышуусунда ысытуудан, ошондой эле 350-400°Сде алюминий кычкылынын үстүнөн этил спиртинин буусун өткөзүүдөн алынат. Арзан жана көп масштабда алуу нефтини жана табигый газдарды иштетүүгө негизделген. Этилен абанын составына бир аз кошулса, жашылча-жемиштин (помидор, жүзүм ж. б.) бышуусун тездетет. 

Этилендин кычкылтек менен аралашмасы медицинада наркоз катары жана дихлорэтан, этилбензол, этил хлориди, полиэтилен, этил спирти, этилен кычкылы ж. б. продукцияларды алууда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Химия
Эстетикалык табит

Эстетикалык табит — турмуш көрүнүштөрү жана искусство чыгармаларындагы асылдык менен көрксүздүктү айрууга, түшүнүүгө адамдын ийкемдүүлүгү.
 
Ал - узак тарыхый өнүгүүнүн натыйжасы. Эстетикалык табитти тарбиялоодо искусство өзгөчө мааниге ээ. Жаңы мезгилдин эстетикасында 19-кылымга чейин - табит рационалдуубу же иррационалдуубу, акылга же сезимге негизделеби, тубасабы же тарбияланабы, жалпы же жекече касиетке ээби сыяктуу суроолордун айланасында талаш-тартыштар болуп келген. Францияда табит категориясы Н. Буало, Ш. Батте. Ш. Монтескьё, М. Ф. Вольтер ж. б-дын чыгармаларында рационалдуу чечплген.
 
17-18-кылымдагы англ, эстетикада табит эстетикалык гана эмес. моралдык мааниге да ээ болгон. Д. Юм табитти субъективдүү деп караган («табит жөнүндө талашпайт»). Г. Гегель табит түшүнүгүн универсалдаштырууну сынга алган. Маркстик-лениндик эстетика табитти баалоодо абстракттуу нормативизмди четке кагып, аны адам турмуштун көркөм чыгармачылыгынан, эмгек иш-аракетинен. үй тиричилигинен, жүрүм турумунан ж. б. жагынан көрүнгөн коомду тарыхый маданият деп караган. Табиттин калыптанышы жана өнүгүшү эстетикалык тарбиянын предметин түзөт. Эстетикалык баалоолордун калыптанышына массалык байланыш каражаттары чоң таасир берет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Искусство
Эстакада

Эстакада (фр. estacade — туркүк, устун) — бул транспортторду, жөө адамдарды өткөрүү жана түрдүү коммуникацияны төшөп алып өтүү, жүктү жүктөө же түшүрүү ж. б. жумуштарга арналып, жер же суу бетинен бийик көтөрүлүп курулган инженердик курулуш.

Эстакадалар темир-бетондон, болоттон, жыгачтан же таштан курулган көпүрө курулмасы.
 
Эстакада бир нече тирөөчтөрдөн жана устундардан турат. Арналышына, жасалган материалына жана жергиликтүү шартка жараша устундуу, тирөөчтүү жана аркалуу форма конструкциядагы эстакада колдонулат. Ал көчөнүн, темир жолдун үстүнө, дарыя деңиздердин жээктеринде же үстүндө, порттордун, гидроэлектростанциялар жанында жакын аймактарда курулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Транспорт
Эскалатор

Эскалатор (англ, escalator - алгачкы булак; лат. scala - тепкич) - тепкичтүү полотносу жантык багыт боюнча үзгүлтүксүз кыймылдап, кишилерди өйдө же төмөн ташыгыч конвейер.
 
Ал негизинен электр кыймылдаткычынын жардамы менен жүргүзүлөт. Кыймылсыз Эскалатор кадимки тепкич катары пайдаланылат. Эскалатор ири магазиндерде, коомдук имараттарда, метрополитенде ж. б. колдонулат. Тепкичтер жантык тегиздик боюнча роликтердин үстү менен пластина (жалдак) чынжырдын тартуу кучүнөн жылып кыймылдайт. Өзгөчө механизмдер тепкичтерди жантык абалда карман турат. Эскалатордун жогорку бөлүгүнө кыймыл берүүчү вал, төмөнкү бөлүгүнө чынжырды кергич жабдуу орнотулат. Эскалатордун линиясы эки жагынан балюстрадалар менен тосулуп, кырлары жылма резина лентасы менен жабдылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Терминдер
Эритремия

Эритремия (гр. erythros-Кызыл) - сөөк чучугундагы Кызыл кан денечелерин (эритроциттерди) пайда кылуучу клеткалардын чексиз көбөйүүсүнө байланыштуу кан системасынын оорусу.
 
Эритремияда эритроциттердин саны 1 ммъ канда 8 млн жана андан да жогору көбөйүшү мүмкүн. Алардын көп пайда болушу кандын көлөмүн көбөйтүп, басымын жогорулатат. Кан коюуланып, илээшкектиги артат. Кандын айлануусуна каршылык көбөйгөндүктөн жүрөккө күч келип, иштеши начарлайт. Кан тамырлар кеңейип, аларда кан айлануу ылдамдыгы азайгандыктан тромбдун пайда болуусуна шарт түзүлөт. Эритремия менен ооруган кишинин өңү кочкул Кызыл келип, кан тамырлары чыңалат. Боор, кок боор чоңоюп, кан басымынын жогорулашы, тромбоз жана кан агуу, кан куюлуу Эритремиянын мүнөздүү белгилери. Эритремия көбүнчө улгайган адамдарда кездешет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Оорулар
Эргономика

Эргономика деген бул (гр. ergon - жумуш жана nomos - мыйзам) - эмгектенүү процессинде адамдын жумуш аткаруу жөндөмдүүлүгүн изилдөөчү илимий тармак; ал эмгектин жогорку өндүрүмдүүлүгүнүн оптималь шартын түзүүдөгү мүмкүнчүлүктү жана мыйзам ченемди аныктайт, ошондой эле жумушчунун жөндөмдүүлүгүн өстүрүүгө көмөк берүүчү зарыл ыңгайларды камсыз кылат.
 
Эргономиканын проблемаларын психолог, физиолог, гигиенист-врач, сүрөтчү-конструктор, архитектор, түрдүү адистеги инженерлер биргелешип иштеп чыгат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Социология
Эпитаксия

Эпитаксия (эпи... жана гр. taxis - жайгашуу, тартип) - бир кристаллдын бетинде экинчи кристаллдын белгилүү багытта өсүшү.
 
Эпитаксия гетероэпитаксия (астында жаткан кристаллдын жана өскөн кристаллдын заттары ар түрдүү) жана гомоэпитаксия (ал заттар бирдей) болуп айырмаланат. Кандайдыр кристаллдын көлөмүнүн ичинде башка бир крпсталлдардыи белгилүү багытта өсүшү эндотаксия деп аталат. Эпитаксия ар кандай чөйрөдө (буу, эритме, эритиндилер) кристаллдашууда, ошондой эле коррозия ж. б. учурунда байкалат. 

Эпитаксия микроэлектроникада (транзистор, интеграл схемада), квант электроникасында, эсептегич техникадагы интегралдык оптиканын түзүлүштөрүндө д. у. с. пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика