Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жер реформалары

Жер реформалары - Кыргызстанда 1921-22, 1925-29-ж.ж. жүргүзүлгөн. Совет бийлигинин органдары ишке ашырган.
 
Падышачылыктын колониялык жер саясатынын кесепеттерин, жерди жана сууну пайдалануудагы феод.-уруучулдук калдыктарды жойгон. Байлардын жерлери мамл. жер фондусуна өткөрүлгөн, жери аз жана жерсиз дыйкандарга бөлүштүрүлүп берилген; сууну бөлүштүрүү Совет бийлигинин органдарынын карамагына өткөрүлгөн. Бул реформалар айыл чарбанын коллективдештирүү үчүн өбөлгө түзгөн, Совет бийлиги (1990-ж.) кулагандан соң Кыргызстанда жер мамлекеттик менчиктен ажыратылып дыйкан чарбаларына бөлүнүп берилген. Ал жерлер жеке менчикке өткөн. 

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жеке менчик болуу

Жеке менчик болуу - компаниянын акциясын жалпы разряддан жеке менчик разрядга которуу.
 
Эрежеге ылайык бул компаниядагы акцияны кайра сатып алуу жолу менен же жеке инвесторго жайылтылган акцияны кайра саттырып алуу жолу менен ишке ашат. Компания жеке менчикке айлангандан кийин анын акциясы балансалык нарктан төмөн боло алат, ошондуктан анын активин арзан сатып алса болот. Өзүнүн менчигин сактап калуу үчүн бирөөгө өткөрүү жолу менен компаниянын башкаруучусу чечим кабыл ала алат.
 
Караңыз: Book Value, Going Pub-lic Tarever.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жашоо деңгээли

Жашоо деңгээли - калктын материал жана рухий байлыкты керектөө деңгээли, коомдук өндүрүштүн өнүгүү баскычында байлык менен канааттануу даражасы.
 
Калктын жыргалчылык абалын туюнткан сан жана сапат көрсөткүчү: киши башына ИДПнын же накта кирешенин канчадан туура келиши, азык-түлүк, азык-түлүк эмес товар керектөө менен тейлөө кызматынын деңгээли, түрүнүн арбындыгы, негизги керектүү нерселердин баасынын, турак жай, коммуналдык тейлөө, кире акысынын деңгээли, жумуш күнү менен жумуш жумасынын узактыгы, турмуш шарты, коомдук керектөө фонду төлөмү менен жеңилдик көлөмү, билим, мед. тейлөө деңгээли, өмүрдүн орточо узактыгы ж. б. менен мүнөздөлөт.
 
Калктын турмуш деңгээлинин өзгөрүшүндөгү тенденциялар минималдуу кызмат акынын (МКАнын) калктын ар бир адамына минималдуу керектөө бюджетинин (МКБнын) жана орточо кызмат акынын (ОКА) эмгекке жарактуу калктын МКБсына карата катышын чагылдырат. 2009-ж. МКА менен МКБнын ортосундагы катыш 10,4%ти түздү, бул кабыл алынган босого маанисинен (12%) төмөн.
 
Бул көрсөткүчтүн (ал 1995-ж. 20,7%ти, ал эми 1994-ж. 16,4%ти түзгөн) төмөндөп кеткендиги байкалды. Ушуга байланыштуу республиканын калкынын аз камсыз болгон жана мүлкү аз катмарларын социалдык жактан коргоону камсыз кылуу максатында шашылыш чараларды көрүүнүн олуттуу зарылдыгы келип чыгат.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жасоо өнөр жайы

Жасоо өнөр жайы (иштетүү өнөр жайы) - өнөр жай жана айыл чарба сырьёсунан түрдүү продукция чыгаруучу өндүрүш тармагы.
 
Буга кара жана түстүү металл өндүрүшү, хим. жана нефть продукт алуу, машина жана жабдык, жыгаччылык жана целлюлоза-кагаз өнөр жай буюмун жасоо, цемент ж. б. курулуш материалдарын, жеңил, тамак-аш өнөр жай продукциясын чыгаруу, өнөр жай буюмун оңдоочу ишкана ж.б. кирет.
 
2005-2009-жылдарда Кыргызстанда бул иштетүү өнөр жайы өндүрүлгөн продукциялардын бардык көлөмүнүн 78,3 жана 81,4% түзгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жарнамага бөлүнчү акча каражат

Жарнамага бөлүнчү акча каражат - белгилүү бир мезгил аралыгында жарнамага жумшалуучу компаниянын кирешесинин бир бөлүгү.
 
Жарнамага кетүүчү акча каражат адатта өндүрүштүк жана административдик чыгымдарды, тикелей чыгымдарды жана кирешенин мүмкүн болчу өлчөмүн эсептеп чыккандан кийин жарнамага жумшалчу акча каражаттын көлөмү төмөндөгүлөрдүн негизинде аныкталат: 
 
 Болжолдонгон сатуунун;
 Алдыга коюлган максаттарды аткаруунун зарылчылыгынын; 
 Өткөн отчеттук мезгилде сатылган товарлардын санына баа берүүнүн; 
 Атаандаштардын рекламага кетирген чыгымынын;
 Чечкиндүү чечим кабыл алуунун негизинде.
 
Акча каражат конкреттүү мезгилге 3, 6, 12 айга же андан көп убакка эсептелген программанын алкагында пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жарым өткөргүч жана радиоэлектрондук комплекс

Жарым өткөргүч жана радиоэлектрондук комплекс - Жарым өткөргүч материалдарды жана алардан жасалган буюмдарды чыгаруу боюнча өндүрүш комплексин
 
Кыргызстанда түзүүнүн башкы багыттары төмөнкүлөр болуп эсептелет:
 
I. Жарым өткөргүч материалдар (сырьёлук сектор):
 поликристалл кремнийин, кварц тигелдерин, трихлорсиланды чыгаруу (ТашКөмүр шаарындагы «Кристалл» Мамлекеттик акционердик коому);
 монокристалл кремнийин чыгаруу (Орловка поселкасындагы «КХМЗ» Мамлекеттик акционердик коому): а) электрондук сапат; б) күн сапаты.
 
II. Жарым өткөргүч материалдардан жасалган буюмдар:
 микроэлектроника үчүн: а) монокристалл кремнийинен жасалган жылмакай жана жалтырак пластиналар («КХМЗ» МАК); б) эпитаксиалдык кремний структуралары (бир катмарлуу жана жашыруун кат-марлуу) («КХМЗ» МАК); в) интегралдык схемалар («КХМЗ» МАК жана жаңы бөлүнүп чыккан ишканалар);
 элетротехника үчүн: өндүрүшкө багышталган монокристалл кремнийинин пластиналары: а) турмуш-тирчилик радиоэлектрондук аппаратуранын өзгөчө азыктануучу күн батареялары («КХМЗ» МАК); б) токтун күч преобразователдери, күч вентилдери (өткөөлдөрү) (Кажы-Сайдагы ЭТЗ жана Кеминдеги ЭТЗ).
 
III. Радио жана электротехника буюмдары - телевизорлор, радиокабылдагычтар, видеомагнитофондор, компьютерлер, сааттар, токтун күч жана күн преобразователдери ж. б. Комплекстин курамына иштеп жаткан ишканалар («Жанар» АК, «Ак Марал» АК, «Ала-Тоо» НПО ж.б.), о. э. менчиктин ар кыл формасындагы жаңы, чакан жана орто ишканалардын зарыл кеңири тармагы. 

Бул комплекс түз туруктуу кооперациялаштырылган байланыштардын алкагында иштөөгө тийиш.
 1. «Кристалл» МАК төмөнкүлөрдү сатып өткөрө алат: Кварц тигелдери - «КХМЗ» МАКына; Россияга, о. э. Борбордук Азия регионунун, Европалык Союздун рынокторунда; Трихлорсиланды - Россиядагы Подольск ХМЗына; «КХМЗ» МАКынын поликристалл кремнийин - Россиядагы «Элма» АКсына; Борбордук Азия регионунун жана Европалык Союздун рынокторунда.
 2. «КХМЗ» МАКы төмөнкүлөрдү сатып өткөрө алат: Монокристалл кремнийин - Россиядагы «Элма» АКсына ж. б.:

а) Борбордук Азия регионунун жана Европалык Союздун рынокторунда (кремний пластиналары, ар түрдүү көп катмарлуу структуралар);

б) Россиянын, Борбордук Азия регионунун, Европалык Союздун рынокторунда; в) радиоэлектроөнөр жайынын ишканалары үчүн ички рынокто. «Кристалл» МАКында жана «КХМЗ» МАКында жарым өткөргүч материалдарды гана чыгаруу мүмкүнчүлүгү төмөнкүлөрдү түзөт: кварц тигелдери – 35-40 миң даана, трихлорсилан 3000-5000 тонна, поликристалл кремнийи - 600-700 тонна, монокристалл кремнийи - 120-140 тонна.
 
Жогоруда баяндалгандарга негизденүү менен бул комплексти келечекте кеңири өнүктүрүүнүн программасын иштеп чыгуу максатка ылайыктуу.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жарандардан алынуучу киреше салык

Жарандардан алынуучу киреше салык - салык төлөмүнүн бир түрү.
 
Мамлекеттик, кооперативдик, коомдук ишканалардан, уюмдардан алынган эмгек акы ж.б. төлөмдөр салык салуунун негизги объектиси болуп саналат. Киреше салыгы белгиленген прогрессивдүү ставкалар, дифференцияланган салык төлөөчүлөрдүн топтору жана кирешенин өлчөмү боюнча эсептелинет. Салык салуудан бошотулган (салык салынбай турган минимум - минималдуу эмгек акы), белгилүү бир суммадан баштап, кирешенин өсүшү тиешелүү бөлүктөргө бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жаңы техниканын экономикалык натыйжалуулугу

Жаңы техниканын экономикалык натыйжалуулугу - жаңы тех. каражаттын чарбадагы натыйжасын, аны чыгаруу жана колдонуу максатка ылайык экендигин көрсөтөт.
 
Жаңы техниканын экономикалык натыйжалуулугу абсолюттук жана салыштырмалуу болуп айырмаланат: биринчиси, алына турган натыйжанын (продукциянын көп чыгарылышы, анын өз наркынын төмөн болушу, пайданын көбөйүшү түрүндө) жаңы техниканы жаратууга жана өндүрүшкө киргизүүгө кеткен чыгымга катышы менен өлчөнөт; экинчиси жаңы техниканын үлгүлөрүнөн эң жакшысын тандап алуу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жакырчылыктын чеги

Жакырчылыктын чеги - Турмуш деңгээлинин көрсөткүчү катары Бүткүл дүйнөлүк банк калктын кирешелерин эмес, чыгашаларын пайдаланууга артыкчылык берип, муну кирешелер жөнүндөгү маалыматтар көп учурда төмөндөтүлүп көрсөтүлө тургандыгы менен түшүндүрөт, анткени рынок шартында кирешелердин жеке жана расмий эмес булактардан байкаларлык өсүшү болот.
 
Алсак, калктын турмуш деңгээлин 1996-жылдын жазында жана күзүндө Кыргыз Республикасынын улуттук статистика комитети тарабынан жүргүзүлгөн «Жакырчылык мониторинги» компоненти боюнча изилдөөнүн натыйжасын талдап чыкканда, жакырчылыктын деңгээлин кирешелер боюнча эсептеп чыккан учурда үй чарбаларынын 76,1%и же калктын 82,3%и жакырчылыктын чегинен төмөн турган болуп чыкты.
 
Ал эми эсептеп чыгуулар чыгашалар боюнча жасалган кезде, бул көрсөткүчтөр тиешелүү тартипте 62,1 жана 70,7%ке төмөндөдү. Жакырчылыктын чеги адам жашоо тиричилиги үчүн керектей турган калориялардын минимумунун учурунда ар бир адамга жалпы бир айлык чыгашалардын деңгээли катары аныкталган. Андан тышкары, өтө жакырчылыктын көрсөткүчү киргизилет, ал тамак аш азыктарына гана ар бир адамдын чыгашаларынын деңгээли катары аныкталат.
 
Өтө жакырдыктын чеги өзгөчө калктын көпчүлүк бөлүгү жарды болуп эсептелген кезде зарыл, анткени мында социалдык колдоого өтө муктаж болгон калктын өтө тар чөйрөсү аныкталат. Жакырдыктын бул чегин пайдалануу калктын эң аялуу катмарларын даректүү колдоо боюнча тиешелүү чечимдерди иштеп чыгууда жана кабыл алууда жардам көрсөтө алат. Эң жарды калкты аныктоо үчүн зарыл болгон өтө жакырдыктын чеги айына 221 сомду түздү жана бул категорияга үй чарбаларынын 18,2%и же калктын 20%ке жакыны камтылды. 

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жакырчылыктын кирешенин башкы булактарына жараша таралышы

Жакырчылыктын кирешенин башкы булактарына жараша таралышы - Үй чарбаларын жардыларга жана эң жардыларга классификациялоо да үй башчыларынын кирешелеринин негизги булагына жараша болот.
 
Эгерде кирешенин булагы айыл чарба азык-түлүктөрүн сатуу менен байланышкан учурда, жакырчылыктын деңгээли өтө жогору (71,9%). Андан ары жакырчылыктын деңгээли боюнча өзүлөрүнүн керектөөлөрү үчүн азык чыгаруу менен иш жүргүзүшкөн үй чарбалары (70,7%) кетет. Андан соңку орунда социалдык жардам алышкан жана ошонун эсебинен жашашкан үй чарбаларынын тобу (67,4%). Жакырчылыктын эң аз проценти жекече иш жүргүзүшкөндөрдүн арасында (мында жардылар - 6,5%).

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жакырчылыктын региондор боюнча таралышы

Жакырчылыктын региондор боюнча таралышы - Жакырчылыктын саны өлкөнүн бардык региондорунда көбөйдү.
 
Жакырчылыкка Талас, Жалал-Абад жана Ош областтары көбүрөөк дуушар болушту, буларда жарды үй чарбаларынын тиешелүү тартипте 81%и, 80%и жана 79%и турат. Жакыр эмес калктын көбүрөөк проценти Бишкекте (74%) жана Чүй областынын айыл жерлеринде (46,8%) жашайт. 

Шаар жерлериндеги, Нарын жана Талас областтарындагы жарды калктын үлүшү өтө жогору болсо да, жакырчылык проблемасы шаар жерлерине караганда, айыл жеринде өтө актуалдуу. Эң жарды калктын эң жогорку проценти Ысык-Көл областынын шаар жерлеринде болсо, ошол эле убакта Ош областында эң жарды калктын эң жогорку проценти - айыл жерлеринде.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жамааттык ишкана

Жамааттык ишкана бул ишканада эмгек жамааты өндүрүш каражаттарды ижарага албастан, ага толугу менен ээлик кылат жана башкарат.
 
Жамааттык ишкана мамлекеттик ишкананы жумушчулардын жамаатынын менчигине өткөзүү маалында пайда болушу мүмкүн (мурда ижарага же башка ыкмалар менен алынган мүлктү сатып алышы ыктымал) 

Мында жамааттык ишкананын мүчөсү өзүнүн тиешелүү салымына ээ болот да, ишкананын иштешинен улам түшкөн кирешенин белгилүү бөлүгүн алууга укуктуу.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жалпыга маалым болуу

Жалпыга маалым болуу - жеке менчик компаниянын акциясын жалпыга маалымдап сатуу стадиясындагы терминдин профессионалдык жаргону.
 
Компанияны финансылоону кеңейтүү үчүн же болбосо кошумча зарыл болгон каражатты өзүнө тартуу үчүн ачык маалымдуу маанайда болот. Башкармалыктагы кээ бир башкаруу функцияларды келген каражатка айырбаштайт, сырттан келген адамга башкарма бере алат. Маалымдуу жайылтылган түрдө сатылган акция «биринчи жайылтылган сунуш» деп аталат. Караңыз: (LPO) Going Private, Initial Offering (LPO), Newissue.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жалпы айлана-чөйрө

Жалпы айлана-чөйрө - рынокто товарларды сатууга жана кызмат көрсөтүүдө компанияга таасир эткен экономикалык-социалдык факторлордун жыйындысы.
 
Факторлор тобу, демографиялык, маданияттуулук, экономикалык, жаратылыш, саясат жана технологиялык болуп таанылат. Демографиялык фактор - калктын жайгашуусун, санын, жашын, түрүн, чарбачылыгын ж. б. камтыйт. Экономикалык фактор - айлык акынын деңгээлин, баалардын коюлушун, керектөөлөрдүн талабын, сатып алуу мүмкүнчүлүктөрүн, инфляциянын деңгээлин ж. б. камтыйт.
 
Жаратылыш фактору - жаратылыш байлыктарынын бар же жок экендигин, сырье жана электроэнергиянын өндүрүшкө элдин жашоо тиричилигине тийгизген таасирин камтыйт. Саясий фактор - мамлекеттик системанын жана закондордун натыйжалуу иштешин ж. б. тейлейт. Технологиялык фактор - илимий-техникалык, инновациялык мүмкүнчүлүктөрдү, жаңы продукцияларды чыгарууну, жаңы рынокторду ачууну ж. б. көрсөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жалпы суроо-талаптын баа эмес факторлору

Жалпы суроо-талаптын баа эмес факторлору - Баа эмес факторлор жалпы суроо-талаптын ийри сызыгын оңго же солго жылдырат.
 
Бул факторлор Р баалардын деңгээлинин өзгөрүшүнө көз каранды болбойт, бирок алардын таасири менен суроо-талаптын өзгөрүшү келип чыгат, ошондуктан AD ийри сызыгынын оңго же солго жылышы болот.
 
Жылыштын себептери кандай? Жалпы суроо-талапты негизги Макроэкономикалык окшоштук аркылуу чагылдырууга болот: Ү = C+1+G+Xn Р - const учурунда төрт компоненттин кайсынысынын болбосун өзгөрүшү Үнын өзгөрүшүнө алып келет.
 
Жалпы суроо-талаптын баа эмес факторлоруна кененирээк токтололу:
 
а) Төмөнкүлөр өзгөрүлгөн кезде үй чарбаларынын (С) керектөө чыгымдарында өзгөрүү келип чыгат:
 керектөөчүлөрдүн жыргалчылыгы,
 керектөөчүлөрдүн күтүүсү,
 керектөөчүлөрдүн карызы,
 салыктар.
 
в) Төмөнкүлөр өзгөрүлгөн кезде инвестициялык чыгымдарда (I) өзгөрүү келип чыгат:
 проценттик ставкалар,
 инвестициялардан күтүлгөн пайдалар,
 ишканалардан салыктар,
 технологиялар, * артыкбаш кубаттуулуктар.
 
c) Мамлекеттик чыгымдардагы (G) өзгөрүү.
 
d) Экспортун (Х„) таза көлөмүнө чыгымдардагы өзгөрүү:
 чет өлкөлөрдөгү улуттук киреше,
 валюталык курстар.
 
Кыска мөөнөттүү мезгилде жалпы суроо талаптын өсүшү баалардын деңгээлине таасирин тийгизбестен, чыгаруунун көбөйүшүнө жана иш менен камсыз кылуунун көбөйүшүнө алып келет.
 
Мындай таасирди 1930-жылдардагы дүйнөлүк кризистин мезгилинде жалпы суроо талапты стимулдаштыруунун мамлекеттик саясаты көрсөттү. Бирок эгерде экономиканын абалы иш менен толук камсыз кылуу абалына жакын болсо, узак мөөнөттүү мезгилде жалпы суроо-талаптын өсүшү чыгаруунун көбөйбөй тургандыгын пайда кылат, анткени мүмкүнчүлүктөр чегине небак жеткен, бул баалардын деңгээлине таасирин тийгизет, б.а. инфляцияны пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жалпы суроо-талаптын баа факторлору

Жалпы суроо-талаптын баа факторлору - Товарлардын бирдигине болгон суроо-талаптын ийри сызыгына таасир тийгизүүчү факторлор, жалпылыктарды кароодо мааниге ээ эмес экендигин белгилейбиз.
 
Макро деңгээлде жалпы суроо-талап төмөндөгүдөй баа факторлору менен аныкталат: * проценттик ставканын эффектиси, мунун мааниси бааларды көбөйтүүдө проценттик ставка да көбөйө тургандыгында, демек, инвестициялык суроо-талаптын ийри сызыгына ылайык инвестициялардын чоңдугу азаят, андан төмөнкүдөй негизги макроэкономикалык окшоштук боюнча теңдеме келип чыгат: Ү= С +1 + G + Хп
 
 башка бирдей шартта инвестициялардын азайышы УДПнын (Ү) азайышына алып келет;
 байлык эффектиси же реалдуу кассалык калдыктардын эффектиси. Баалар өскөн учурда финансылык активдери болгон калк реалдуу жакырданат жана өзүнүн чыгымдарын азайтууга аргасыз болот;
 * импорттук сатып алуулардын эффектиси. Бул эффектинин маани-маңызы бир өлкөдөгү баалардын өзгөрүшү чет өлкөлөрдөгү баалар өзгөрүлбөсө деле экспорттун көлөмүнүн өзгөрүүлөрүнө алып келе тургандыгында, ал өз кезегинде калктын өлкөнүн ичиндеги чыгымдарына таасирин тийгизет.
 
Мисалга алсак, ата мекендик товарларга баалар өскөндө, калк импорттук товарларды көбүрөөк сатып ала баштайт, бул бир жагынан, экспорттун азайышына, экинчи жагынан, ата мекендик товарларды сатып алуулардын кыскарышына алып келет;
 
 * жалпы суроо-талаптын ийри сызыгынын азайып бараткан эңкейишин акчалардын сандык теориясы аркылуу түшүндүрүүгө болот, ал төмөнкүдөй теңдеме менен туюнтулат: M*V = Р*Ү,
мында: М - акчалардын саны, V - акчаларды жүгүртүү тездиги, Р - баалардын деңгээли, Ү - өндүрүштүн реалдуу көлөмү.
 
Кыргызстанда жалпы суроо-талап ИДПга карата 1995-жылдагы 89,7%тен 1996-жылдагы 81,2%ке чейин, 1997-жылдагы 80,0%тен 2000-жылдагы 85,0%ке чейин азайды, бул, сөзсүз, өндүрүштүн өсүшүн басаңдатуучу терс фактор болуп эсептелет. Бул тенденцияны, атап айтканда, кызмат акынын, пенсиялардын жана пособиелердин төлөнүшүнүн кармалышын жоюу жолу менен жеңип чыгуу зарьш.
 
М жана V - const учурунда, эгерде баалар өсүп баратса, анда теңдештикти сактап калуу үчүн Ү азайтылууга тийш, б.а., Р жана Ү тескери пропорционалдуу болууга тийиш.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жалпы суроо-талап жана жалпы сунуш

Жалпы суроо-талап жана жалпы сунуш - Микроэкономикадагы сыяктуу эле суроо-талап менен сунуштун ийри сызыктары кээ бир рыноктордогу өзгөрүүлөрдүн мыйзамченемдүүлүктөрүн изилдөө үчүн башкы каражаттар болуп кандай эсептелсе, о. э. макроэкономикадагы жалпы суроо-талап менен сунуштун модели (AD-AS) - өндүрүш көлөмүнүн жана баалардын деңгээлинин, алардын өзгөрүүлөрүнүн себептеринин жана натыйжаларынын термелүүлөрүн изилдөө үчүн негиз болуучу каражат.
 
Мамлекеттин экономикалык саясатынын ар кыл варианттарынын натыйжалары да AD-AS ийри сызыктарынын жардамы менен сүрөттөлүшү мүмкүн. Жалпы суроо-талап - бул чыгаруунун суроо-талап коюлган жалпы көлөмү менен экономикадагы баалардын жалпы деңгээлинин ортосундагы байланыш Жалпы суроо-талаптын ийри сызыгы бизге керектөөчүлөр (үй чарбалары, фирмалар, мамлекет, чет өлкөлүктөр) баалардын (Р) ар бир мүмкүн болуучу деңгээлинде сатып алууга даяр товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн (Ү) санын көрсөтөт.
 
Баа жана баа эмес факторлорду (AD) бөлүп көрсөтүүгө болот. Баа факторлору кыймылды ийри сызык боюнча, баа эмес факторлор анын жылышуусун аныктайт.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жалпы сунуштун узак мөөнөттүү мезгилдеги ийри сызыгы

Жалпы сунуштун узак мөөнөттүү мезгилдеги ийри сызыгы - классикалык участок (LRAS) вертикалдуу түз сызык түрүнө ээ.
 
Классиктер жана классикалык мектептин өкүлдөрү экономикадагы узак мөөнөттүү мезгилде дайыма иш менен камсыз кылуунун табигый деңгээли болот жана бардык колдогу ресурстар пайдаланылат деп эсептешет. Б.а. узак мөөнөттүү мезгилде баалардын эч кандай өзгөрүүсү реалдуу улуттук өндүрүштүн өзгөрүүлөрүнө алып келе албайт, анткени өндүрүштүн бардык факторлору толугу менен пайдаланылат. Графикте аралык участок бар, ал мында продукцияга баалардын деңгээли жана өндүрүштүн көлөмү бир убакта өсө тургандыгын айгинелейт. Бул тармактардын жана ишканалардын бардыгы эле колдо турган ресурстарды бүт бойдон тармактарда толук иштетүүгө жетише албай тургандыктары менен түшүндүрүлөт. Биз баалардын деңгээлинин жана реалдуу улуттук өндүрүштүн көз карандылыгы катары жалпы сунуштун ийри сызыгын карап чыктык. Бирок жалпы сунушка продукцияга баалардын өзгөрүшүнө көз каранды болбогон башка факторлор да (баа эмес факторлор) таасир тийгизиши мүмкүн.
 
Бул башка факторлор жалпы сунуштун ийри сызыгын оң жактан төмөн карай же сол жактан жогору карай жылдырат Жалпы сунуштун ийри сызыгын жылдыруучу баа эмес факторлор төмөнкүлөр:

а) Баалардын ресурстарга карата өзгөрүшү:
 жер;
 эмгек ресурстары;
 капитал;
 ишкердик жөндөмдүүлүктөр.
в) Өндүрүмдүүлүктөгү өзгөрүү;

с) Укук нормаларынын өзгөрүүлөрү:
 ишканалардан салыктар жана субсиядалар;
 мамлекеттик жөнгө салуу.
 
Жалпы сунуштагы ийри сызыктын жылышы түрүндөгү өзгөрүү экономикага олуттуу таасир көрсөтө алат. Сунуштун эстен тандыруусу 1970-жылдарда дүйнөлүк нефть кризисинин убагында же 1991-1995жылдарда Кыргызстанда болгондой, чыгаруунун кескин кыскарышына жана баалардын өсүшүнө алып келиши мүмкүн.
 
Жалпы сунушка, мисалы, факторлордун өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнө багытталган экономикалык саясат, 1996-2000-жылдарда Кыргыз Республикасында болгондой, чыгаруунун көлөмүнүн жана экономикага инфляциялык кысымдын кыскарышына алып келүүгө жөндөмдүү. 

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика