Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Торий

thumb|Торий.
Торий (латын тилинен Thorium, Th) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 90, ат. м. 232. Т. массалык сандары 213Th - 236Th болгон 24 изотобу белгилүү, алардын ичинен туруктуусу 232Th. Т. жер кыртышында таралышы 8×10-4 %ке барабар. Т. 1815-ж. щвед химиги Йенса Якоба Берцелиус ачкан. Ал негизинен монацит (Ce, Th)PO4, торит ThSiO4, торианит (Th,U)O2 (77 %ThO2) минералдары курамында болот. Т. - күмүш түстүү, балкып эрүү температурасы 1750оС; кайноо температурасы 4200оС; бирикмелеринде +2, +3 жана +4 окистенүү даражаларын көрсөтүүчү металл. Т. абада окистенип, жука оксиддик кабык менен капталат: Th + O2 = ThO2 Т. суутек менен реакцияга кирип, гидрид пайда кылат:

Th + H2 = ThH2 ; 2Th + 3H 2 =2ThH3

Т. азот, көмүртек, күкүрт, суутек сульфиди, галогендер менен жогорулатылган темп-рада аракеттенет. Суюлтулган HF, HNO3, H2SO4 жана конц. НCl, H3PO4 кислоталары менен жай реакцияга кирет. Т. ядролук энергетикада, куймалары отко чыдамдуу жана бышык болгондуктан реактивдүү самолеттор, ракеталар тетиктерин жасоодо жана электр приборлорунда, ошондой эле орг. заттар синтездөөдө катализатор катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Тулий

thumb|Тулий.
Тулий (латын тилинен Thulium, Tm) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 69, ат. м. 168,934. Т. массалык сандары 152Tm - 176Tm болгон 25 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылышта массалык саны 169Tm болгон бир гана изотобу табылган. Т. жер кыртышында таралышы 8×10-5 % барабар. 1879-ж. швед химиги жана спектроскописти Пер-Теодор Клеве тарабынан Т. оксид (Tm2О3) түрүндө алынган. Т. монацит кумунун курамында кездешет. Т. - күмүштөй ак; балкып эрүү температурасы 1545оС; кайноо температурасы 1727оС; бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтүүчү металл. Окистенүү-калыбына келүү потенциалы -2,38 барабар. Т. бирикмелери жарым өткөргүч болуп саналат, о. эле, лазердик техника үчүн колдонулуучу материалдарга кошумча зат катары пайдаланылат. Т. 170Tm изотобу дефектоскопияда (мис., металлдар ширетилген жерлерин текшерүү үчүн) колдонулат. Ошондой эле рентгенодиагностикада кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Түстүү фотография материалдары

Түстүү фотография материалдары – түстүү сүрөт түшүрүү үчүн колдонулган жарык сезгич материалдар жана химиялык иштетүүгө керектелүүчү реактивдер жана кошумча материалдар. Түстүү фотографияда жана түстүү киномотаграфияда сүрөткө түшүрүүдө көп катмардуу Т.ф.м. колдонулат. Ал катмарлар ичинен негизги үч катмар негизги түстөрдү (көк, жашыл, кызыл) тандап жутуу касиетине ээ. Үстүнкү катмар жарык спектринин көк бөлүгүнө сезгич болсо, ортоңкусу – жашыл, астыңкысы кызыл бөлүгүнө сезгич келет. Азыркы кезде түстүү сүрөткө, киного тартууда жана түстүү басмада субтрактивдик процесс колдонулуучу ККТФМ көбүрөөк таралган. Мындай ККТФМны алгач 1935-ж. Американын «Истмен Кодак» жана 1938-ж. Германиянын «Агфа» фирмалары чыгарышкан. Түстүү сүрөттөлүш түстүү өңүнө чыгаргыч деп аталуучу орг. боечу заттар жардамы менен алынат. ККТФМ жарыктын болүнүшү төмөнкүдөй жүргүзүлөт. Фотоэмульсия үстүнкү катмары сенсибилизатору (сезгичтик күчөткүчү) жок күмүш галогенидинен турат. Андыктан ал катмар көк нурду гана сезет. Ортоңку катмарга оптикалык сенсибилизатор кошулгандыктан жашыл жарыкты, ал эми төмөнкү катмар кызыл жарыкты гана жутат. Ортоңку жана төмөнку катмарга көк нур таасири тийбесин үчүн үстүнкү катмар астына сары жарык чыпкасы жайгашат. Ошентип, мындай көп катмардуу түзүлүш ар бир катмарда өзунө тиешелүү көрүнүүчү жарык спектрине сезгич келет да, жашырын сүрөттөлүш пайда болот.

Спектирдик сезгич Пайда болуучу

тилкенин төсө боёгуч заттын түсү

         

Түстүү өңүнө чыгаруу, атайын түстүү фотография үчүн даярдалган өңүнө чыгаргыч заттар колдонуу менен жүргүзүлөт. Көбүнчө парфенилендиамин туундулары мисалы, N,N – диэтилпарафенилендиаминсульфат (C2H5)NC6H4NH2·H2SO4 жана башка Бул заттар ак – кара өңүнө чыгаргычтан айырмаланып күмүш галогенидинен күмүш металлын гана болүп чыгарбастан (окистенген түрүндө) фотоэмульсия катмарындагы түстүү түзүүчү деп аталуучу кошунду менен бирге орг. боегучту пайда кылышат. Үстүнкү катмарда (көк түстүү жутуучуда) сары боегуч, ортонку катмарда (жашыл түстүү жутуучуда) – көгүш боёгуч пайда болгудай кылып түстүү түзүүчүлөр алдын ала тандалып алынат. Ар кандай мамлекеттер бир канча типтеги 3 катмардуу Т.ф.м-ын чыгарышат: агфаколор (Германия), геваколор (Бельгия), теаколор (Щвейцария), ферранияколор (Италия), анскоколор (АКШ), пакоколор (Англия) жана башкалар.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ультрацентрифугирлөө

Ультрацентрифугирлөө өлчөмү 100 нм аз болгон макромолекула, клетка, вирустарды борборго умтулуучу күчтүн таасири менен иштөөчү аппаратта бөлүү. Процесс ротор негизинде иштеген центрифуганын таасиринде ишке ашат. У. ылдамдануунун чоңдугу 500 000 g жетет, g-эркин түшүүнүн ылдамдыгы. Өлчөмү 100 нм чоң болгон эмульсия, суспензиялар жөнөкөй центрифуга аркылуу бөлүүгө болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Фенолфталеин

Фенолфталеин, 4,4-диоксифталофенон, С20Н|4О4 жытсыз, даамсыз, түссүз, крисстал күкүм, мол. масс. 318,33, балкып эрүү 1259-263°С, сууда эң начар эрийт, спиртте жакшы эрийт, эфирде аз эрийт. Ф. щелочтор суюлтулган эритмесинде эригенде мала кызыл түскө боёлот, ал к-таны ашыгы менен куйганда түссүздөнөт, ал эми щелочь эритмеде көбүрөөк болсо түссүздөнөт. Бул учурда жүрө турган процессти төмөндөгүдөй көрсөтүүгө болот:

Ф. NаОН менен балкытып эриткенде 4,4'-диоксибензофенон пайда болот. Конц. Н2SО4 менен ысытканда фенол жана b оксиантрохинон пайда болот. Ф. ZnС12 катышуусунда 105-110°С фенолду фтал ангидриди менен балкытып эритүү менен алынат. Ф. индикатор катарында аналитикалык хим-да кеңири колдонулат (рН мааниси 8,2-10).

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ферменттик реакциялар

Ферменттик реакциялар – кинетикасынын татаалдыгы менен айырмаланат. Реагент (субстрат) концентрациясы аз болсо, реакция биринчи катардагы теңдемеге ылайык жүрөт. Ал эми субстрат концентрациясы жогору болсо, ылдамдык концентрацияга көз каранды болбой калат да нөлдүк катардагы реакция теңдемесине ылайыктуу жүрөт. Ф. р. жүрүшүн жалпы түрдө төмөнкүчө көргөзөт:

k1 k3

E+S¾® ES ¾® P+E

E – фермент; S – субстрат; ЕS- фермент - субстраттык комплекс; Р–продукт; k1, k2, k3 – ылдамдык константасы, алар Ф. р. элементардык баскычын мүнөздөйт. Биринчи стадияда фермент менен субстрат аралык бирикмени же комплексти (фермент-субстраттык комплексти) пайда кылат. Фермент-субстраттык комплекси ферментке жана реакциянын продуктусуна ажыроо стадиясы, процесс ылдамдыгын аныктоочу жай стадия болот, демек u=k3 [ES]. Стационардык концентрациялар методун колдонууда, фермент-субстраттык комплекс концентрациясын сан жагынан өлчөп алууга мүмкүн болгон чо ңдук менен белгилейт жана теңдеме төмөнкүдөй жазылат: u=k3 [ES] – K m +[S] K m – Михаэлис константасы; (Km = [k 2+ k3] k1 ) [E] t – фермент жалпы концентрациясы. Михаэлис-Ментен теңдемеси деп аталат Km >> [S]-шартында субстрат боюнча 1 катарга ээ, ал эми K m << [S] болсо 2 катарга ээ. Фермент бардыгынын фермент-субстраттык комплекске айлануу шартында субстрат жогорку концентрациясында) реакция ылдамдыгы максималдуу болот жана аны V max = k3[E] t аркылуу табышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Фермий

Фермий (латын тилинен Fermium, Fm) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи. К. н. 100, ат. м. 257. Ф. массалык сандары 242Fm, 244Fm – 259Fm болгон 17 радиоактивдүү изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу - 257Fm. Ф. жасалма ыкма менен алынган радиоактивдүү элемент. Ф. 1953-ж. амер. көрүнүктүү физик жана химиктер (16 кишиден турган) тобу тарабынан ачылган. 100-элемент атын улуу итал. физик Энрико Ферминин урматынан аталган. Ф. термоядролук жарылуу продуктуларын иштетүүдөн алынган. Ф. изотоптору ядролук реактордо уран, плутоний нурлантуудан жана эйнштейний элементин a-бөлүкчөлөрү менен бомбалоодон алынат. Ф. иондошуу потенциалы - 6,5 эВ ; бирикмелеринде +2 жана +3 болгон окистенүү даражаларын көрсөтөт. Ф. галогендер менен болгон бирикмелери белгилүү. Практикалык колдонулушун келечек көрсөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Физикалык химия

thumb|Фотохимия.
Физикалык химия – химиялык кубулуштар жана алардын закон ченемдүүлүктөрүн физ. илиминин жалпы принциптери негизинде түшүндүрүүчү илим. Ф. х. химиялык процесстер жүрүү законченемдүүлүктөрүн, химиялык Теңдештикти, молекулалар түзүлүшүн жана касиеттерин изилдейт. Ф. х. милдети химиялык реакциянын жүрүшүн жана химиялык процесстер негизинде кандай заттар алына тургандыгын алдын ала айтуу. Ф. х. металлургия, химиялык техника, нефтини кайра иштетүү өндүрүшүндө, курулуш материалдарын өндүрүү, айыл чарбасы, медицинада чоң роль ойнойт. Аммиакты синтездөө, күкүрт к-тасын контакттык ыкмасы менен алуу, нефтини крекингдөө, чоюнду алуу жана башка Химиялык өңдүрүштөр Ф. х. Закон ченемдүүлүктөрүнө негизделген.

Ф.х. өз алдынча илим катарында өрчүшүнө Н. Н. Бекетов жана Н. Оствальд чоң салым кошушкан. 1865-ж. Харьков университетинде Н. Н. Бекетов тарабынан Ф.х. бөлүмү ачылгандан кийин Ф. х. Россиянын башка университеттеринде да окута башташкан. 1887-ж. Лейпциг университетинде (Германия) В. Оствальд башында турган Ф. х. кафедрасы ачылган жана Ф. х. боюнча биринчи илимий журнал негизделген. Ошентип, 19-к. аягынан баштап, Лейпциг университети Ф. х. өнүгүү борбору болгон. Ошол мезгилде Ф. х. үч бөлүгү – химиялык термодинамика, химиялык кинетика жана электрохим. аныкталган. 19-к Ф. х. негизинен термодинамикалык методдор колдонулушу мүнөздүү болсо, 20-к атом түзүлүшү боюнча физ. жетишкендиктер колдонуунун негизинде Ф.х. мол-р түзүлүшүн, химиялык байланыш жаратылышын изилдөө боюнча чон ийгиликтерге жетишкен. Коссель (Германия, 1916-ж), Льюис (АКШ,1916-ж) химиялык байланыш электрондук теориясын иштеп чыгышкан. Гайтлер, Лондон (Германия,1927-ж) химиялык байланыштын кванттык механика теориясын өрчүтүшкөн. Ф. х. жаңы пайда болгон бөлүктөрү: магнетохим., радиациялык химиялык, жогорку полимерлер физ.хим-сы, газдык электр-хим. жана башка өнүгүүдө. Ф. х. боюнча жүргүзүлгөн ири изилдөөлөр катарында Н. С. Курнаков физ., химиялык анализ боюнча изилдөөсүн, А. Н. Фрумкин электрхим-сы боюнча иштерин, Н. Н. Семенов чынжырлуу реакциялар теориясынын түзүшүн, А.А.Баландин гетоерогендик катализ теориясын иштеп чыгышын белгилеп кетүүгө болот. Ф. х. негизги бөлүктөрү: заттар түзүлүшү, химиялык термодинамика, эритмелер, беттик кубулуштар, электрохим., химиялык кинетика жана катализ, фотохим. ж-дөгү окуулар. Ф.х. өз алдынча илим катары коллоиддик химиялык, электро-хим., кристаллдар химиялык, радиациялык химиялык, физ.-хим. анализ жана башка бөлүнүп чыкты. Ф. х. боюнча изилдөөлөр химияга таандык бардык илимий мекемелерде, Кырг. УИА химия жана химиялык технология ин-тунда жүргүзүлөт. Илимий иштер негизинен металлургиялык процесстер, туз кендерин иштетип чыгаруу, эритмелер, электр разряддары, катализ жана башка багытталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Физикалык химия
Фосфоржерсемирткичтери

Фосфоржерсемирткичтери негизги азык болуучу элемент катары фосфор алып жүрүүчү заттар. Ф.ж..с. төмөнкүдөй түргө бөлүнөт: сууда эрүүчү, мисалы, суперфосфаттар ; щелочь-цитраттык эриткичте эрүүчү (Петерман реактиви), мисалы, преципитат ; лимон к-тасында эрүүчүлөр, мисалы, мартен фосфатшлактары, фторсуз фосфат, балкып эриген магнийлүү фосфат, кальций балкып эритилген полифосфаты, Ca метафосфаты ; начар эрүүчү, мисалы, фосфорит уну. Сууда эрүүчү Ф.ж.с. бардык өсүмдүктөр үчүн жер кыртышында колдонулат. Сууда эрибеген Ф.ж.с. бардык жер кыртышында колдонулат, бирок аларды үрөн сепкенде кошо берүүгө болбойт. Фосфорит уну кычкыл кыртышка кошулат. Ф.ж.с. өлчөмүн топурактагы фосфор кыймылдуу формасы боюнча аныкташат (жөөк боюнча берүүдө 15-20 кг/га P2O5 эсептегенде). Ф.ж.с. топуракка берилген жылы анын 15-20 % гана өсүмдүктөр тарабынан сиңирилет, бирок кийинки жылдарда өсүмдүктөргө абдан таасирин тийгизет. Айрыкча жаш өсүмдүктөр үчүн Ф.ж.с. өтө пайдалуу. Дүйнө жүзүндө жылына 33 млн т ашык Ф.ж.с. өндүрүлөт (Р2О5 эсептегенде).

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Фосфор оксиддери

Фосфор оксиддери — фосфор менен кычкылтек бирикмелери. Фосфор негизги оксиддери Р2О5 жана Р2О3.Р,О|0(Р2О5)— фосфор ангидриди, өтө ным тарткыч ак күкүм. Фосфор ангидриди эки суюк жана үч кристалл түрүндөгү формалары бар. Булар бири биринен тыгызд., эрүү жана буулануу темп-ралары менен айырмаланат. Суу менен реакцияга кирип, фосфор кислоталарын берет. Фосфор ангидриди, суусуз азот к-тасына кошкондо, аны N2О4 жана амидди нитрилдерге айландырат. Металл менен аракеттенишип, фосфат, фосфит, суусуз Н F, НС1, НВг менен оксигалогенди жана метафосфор к-тасын пайда кылат. Фосфор ангидриди таза фосфорду күйгүзүүдөн алынат. Р2О5 негизинен газдар жана суюк заттарды кургаткыч катары, орг. бирикмелер синтездөөдө жана башка кеңири колдонулат. Фосфит ангидриди Р2О3 — кристалл түрүндөгү ак күкүм, тыгызд. 2,1 г/см3, эрүү 123,8°С, кайноо t 175,4°С. Бензолдо начар эрийт. 210°С жогору ысытканда СО2 жана кызыл фосфорго ажырайт. Абада ысытканда фосфор ангидридине айланат. Өндүрүштө Ф. к. жетишсиз шартта күйгүзүү менен алынат. Муздак сууда эрип, фосфит к-тасын Н3РО3, ысык сууда фосфин, фосфор кислоталарын жана башка пайда кылат. Орг. синтезде кенири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Франций

right|100px
Франций (латын тилинен Francium, Fr) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи; к.н. 87; ат. м. 223. 20 ашык изотобу белгилүү, бирок туруктуу изотобу жок. Туруктуураак изотобу 223Fr (Т1/2 =21,8 мин .), М.Перей 1939-ж. ачып, өз өлкөсүнүн урматына франций деп атаган: 22789Ас ® 22387Fr + 42He. Калыңдыгы 1,6 км жер үстүнкү кыртышында 24,5 г франций кездешет. Өтө туруктуу жашоо мөөнөтү аз болгондуктан, касиеттери курамында өтө аз сандагы францийи бар бирикмеден изилденет. Металл түрүндөгү Ф. балкып эрүү температурасы 20оС, кайноо температурасы 650оС; тыгызд. 2,48 г/см3 ; бирикмелеринде окистенүү даражасы+1; Ф. физ. жана химиялык касиеттери цезийге жана башка щелочтуу металлдарга окшош. Туздары сууда жакшы эрийт. Ac, Th элементтеринен экстракция жана хроматография ыкмалары менен бөлүнүп алынат. 223Fr изотобу 227Ac аныктоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Фридель-крафтс реакциясы

Фридель-крафтс реакциясы — ароматтык ядрону алюминий хлоридинин катышуусунда галогеналкилдер жана галогенацилдер менен алкилдөө жана ацилдөө реакциялары. Ядрону алкилдөө жана ацилдөө реакииялары электрофилдик орун алмашуу механизми менен жүрөт. Алкилдөө реакциясы: R¢ = А1k; R ¢ = Н, На1, ОН, ОR; 

Ароматтык ядро менен түздөн-түз байланышкан электрон акцептордук орун алмашкан атомдор топтору ядронун электрофилдүү, орун алмашуу жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт. Ацилдөө реакциясы:

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Фтор

thumb|Фтор (-196°C).
Фтор (латын тилинен Fluorum), Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 2-мезгилинин VIIА группа элементи, галогендерге кирет. 9, ат. м. 18,9984. Мол-сы 2 атомдуу. Табигый Ф. туруктуу бир изотоптон турат 19F. Жасалма ыкмада алынган 5 радиоактивдүү изотобу бар: 16F(T1/2 <1мсек), 17F (T1/2 < 70 сек), 18F (T1/2 < 11,1 мин), 20F (T1/2 < 11,4 сек), 21F(T1/2 <5сек). Атомунун коваленттик радиусу F + 1,33 ; иондошуу энергиясы: F0 ® F + 401,7 ккал/г ×атом. Ф. жер кыртышында м. боюнча 6,6×10-2 % түзөт.

Негизги минералы – плавик шпаты же флюорит – CaF2. Ошондой эле жаратылыштагы фосфат – фтораппатитте 3Ca3(PO4)3×СаF2 (3,3 %) жана криолитте Na3AlF6 – 54,3 % кездешет. Андан сырткары Ф. бирикмелери жаратылыш сууларында, өсүмдүк менен жаныбар организминде да кездешет. Плавик шпатынын негизги кендери Забайкальеде, Ненец улуттук автономдук округунда, Тажикстан, Казакстан, АКШ (Иллиноис жана Кентукки штаттары), Мексика, КЭР, Европа, Италияда жайгашкан. Криолит түрүндөгү запастары Гренландияда табылган. Фтор – сары-жашыл түстөгү, кадимки шартта кескин жыттуу газ. Ал суюктукка –118,13оС (760 сым. мам. мм), ал эми катуу абалга -219,610С айланат. Газ абалындагы Ф. тыгызд. 1,693 г/л, суюк Ф. тыгызд. 1,5127 г/см3. Кайноо температурасы -188,13оС жана балкып эрүү температурасы –29,61оС. Окистенүү даражасы – 1 барабар. Ф. гелий, неон жана аргондон башка бардык элементтер менен реакцияга кирүүгө жөндөмдүү. Кычкылтек менен төмөнкү темп-рада кычкылтек фториддерин OF2, O2F2, O3F3 жана башка пайда кылат. Ф. өтө активдүү болгондуктан бардык металлды, суутек, бром, йод, күкүм түрүндөгү S, Si,B, C оңой окистендирет, P, Na, K, Pb кадимки темп-рада, Zn, Sn, Al, Ag, Cu ысытканда Ф. күйүүгө жөндөмдүү; селен, теллур, күкүрт менен фторидди пайда кылат. Суутекте эрип, Ф. суутекти берет. Галогендер бардыгы менен орун алмашуу реакциясына кирет. Ф. кычкылтекти бирикмелеринен сүрүп чыгарат жана суудан суутекти тартып ала алат. Ф. алуунун негизги булагы –суутек фториди. Өндүрүштө KF-HF сыяктуу аралашмадагы суутек фториди эритмесин электролиздөөдөн алынат. Мында HF электролизге учурайт, ал эми KF электр тогун өткөрүүнү камсыз кылат:

3НF = Н2F+ + НF-2 ; 

катоддо: 2Н2F+ + 2e- = H2 + 2HF;

аноддо: 2H2F2- - 2e- = F2 + 2HF.

Ф. никелден жасалган атайын идиште сакталат. Газ түрүндөгү Ф. UF4, UF3, ClF3, SF6 жана башка алууда, суюк Ф. ракета отундарында окистендиргич (от алдыргыч) катары колдонулат. Ф. бирикмелеринин басымдуу бөлүгү – Ф-дуу суутек, алюминий Ф, кремний фториди орг. жана фторорг. бирикмелер алууда реагент, эриткич же катализатор түрүндө колдонулат. Ф. жаныбар менен өсүмдүк ткандарында өзгөчө тиште кездешүүчү маанилүү микроэлемент болуп саналат. Ф. уулуу газ болгондуктан ал туз түрүндө, мисалы NaF, Na2 [SiF 6], адам баласынын турмушунда, жыгач материалдарын иштетүүдө колдонулат. Өсүмдүктөн пияз, жасмин Ф. бай, ал. Ф. ичилүүчү суунун курамында да кездешет (1 л сууда 0,8 мг).

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Авогадро мыйзамы

Авогадро закону Идеалдык газдар касиеттерин мүнөздөгөн негизги закондун бири. Итал. физик А.Авагадро (1811) көп тажрыйбалар негизинде мындай корутундуга келген: бирдей басымда жана темп-рада көлөмдөрү бирдей ар түрдүү сандагы молекулалар болот. Бул А. з. С. Канниццаро Карлсруэдеги химиктер эл аралык конгрессинде (1860) жасаган докладынан кийин гана толук кабыл алынган. А. з. төмөнкү корутундулар келип чыгат: 1. Нормалдуу шартта (0оС, 1 атм. басым) алынган кайсыл гана идеалдык газ болбосун бир молу 22,416 л барабар көлөмдү ээлейт. Бул газдар молдук көлөмү деп аталат. 2. Бирдей шартта алынган көлөмдөрү бирдей идеалдык газдар массаларынын катышы алардын молдук массаларынын катышына барабар (m1/m2 = M 1/М2) болот да, анын сандык мааниси берилген газ экинчи газ боюнча салыштырма тыгыздыгын туюндурат. Ар түрдүү газдар молдук көлөмдөрү барабар болгондуктан, алардагы молекулалар саны да бирдей (6,02·1023) болот жана Авагардо саны деп аталат. Ошентип молдук көлөм да, А. с. маанилүү турактуу чоңдуктар (константалар) болуп эсептелет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Тигелдер

Тигелдер химиялык изилдөө иштеринде жогорку темп-рада жүргүзүлүүчү анализде колдонулуучу (фарфор, жез, чоюн, болот, никель, күмүш, платина куймалары, алтындан даярдалуучу) химиялык идиштин бир түрү.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Химиялык потенциал

Химиялык потенциал — белгилүү шартта берилген курамдагы фазанын кандайдыр бир i коммпонентинин абалын мүнөздөөчү термодинамикалык функция. Фазанын i компонентинин X. п. менен белгиленет жана көпчүлүк учурда изо-бардык потенциал (Гиббс энергиясы) О i компонентинин молдук санына болгон айрым туундусу катарында аныкталат:

X. п. курамы белгилүү фазага, туруктуу температура, басымда жана башка 1 компонентинин кошумча санын кошкондо изобардык потенциал өзгөрүшүнө барабар. Идеалдык газдар үчүн X. П. төмөнкү теңдеме менен аныкталат: moi = moi+ RTlnРi мында mi° — i компонентинин стандарттык X. П. ; Р ; — аралашмадагы i компонентинин парциалдык басымы. Гетерогендик системада берилген компонент өз алдынча X. П.чоң болгон фазадан X. П. аз болгон фазага өтөт. Теңдештүү гетерогендик системада системанын бардык фазалардагы ар бир компонент X. П. барабар болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Химиялык теңдештик

Химиялык теңдештик – карама-каршы багытта жүргөн кайталанма реакциялар ылдамдыктары теңдешкен абалы. Масса таасир этүү законуна баш ийген гомогендик реакцияны карап көрөлү: аА + bB... = lL + mM ... түз реакция ылдамдыгы убакыт өткөн сайын азайып, карама-каршы багытта жүргөн реакция ылдамдыгы өсө баштайт. Реакцияга кирген компоненттер активдүүлүктөрүнүн ортосунда төмөндөгүдөй катыш орун алганда:

Х.т. пайда болот жана шарт өзгөргөнгө чейин сакталат. жана – түз жана тескери жүргөн реакциялар салыштырма ылдамдыктары, – теңдештик туруктуулугу. Газдар катышуусу менен газдык чөйрөдө жүргөн реакцияларда жогорку теңдемедеги активдүүлүк ордуна газдар парциалдык басымдары колдонулат. Гетерогендик реакцияларда Х.т. көпчүлүк катуу заттар концентрациясына көз карандысыз болот. Катализ Х.т тез пайда болушун камсыз кылат, бирок анын абалына таасирин тийгизбейт. Темп-ра, басым, реакцияга кирген заттар концентрацияларын өзгөртүү менен Х.т. керектүү зат пайда болуу жагына жылдырууга болот. - жардамы менен термодинамикалык параметрлер аныкталат. Х.т- реакциялык системанын энергиясы эн төмөнкү чегине жетет. Мисалы Гиббс эркин энергиясы Х.т-төмөнкү мааниге жетип, анын өзгөрүшү нөлгө барабар болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия