Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Атакама

thumb|Атакама.
Атакама - Чилинин түндүгүндөгү чөл. Тынч океанды жээктей 22-27° түштүк кеңдиктеринин аралыгында жайгашкан. 22°түштүк кеңдиктен түндүктө Тамаругаль деп аталат. Атакама чөлүнүн пайда болушу, анын субтропиктик антициклондун чыгыш бөлүгүндө жайгашкандыгына байланыштуу. Климаты тропиктик, пассаттык, перу муздак агымынын таасиринен салыштырмалуу салкын. Жылдык жаан-чачыны 50 ммден аз (материктин эң кургакчыл жери). Атакама аркылуу Лоа дарыясы агат. Негизинен кум ж-а шор топурактуу; сейрек бадал ж-а кактус өсөт. Натрий ж-а калий селитрасы, йод, кайнатма туз, жез (Чукикамата, Эль-Сальвадор ж. б.) кендери бар. Атакама индейлер тилинде - «чөлдүү жер» дегенди билдирет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Чили
Категория:Чөлдөр
Бесим Аталай

thumb|Бесим Аталай
Бесим Аталай (1882-1965) - түркиялык тилчи ж-а жазуучу.

Педагогикалык окуу жайын бүтүргөн. Конья педагогика окуу жайында мугалим, Трабзон, Анкара педагогика окуу жайларында директор болуп иштеген. 18 жыл түрк тили коомунун башкы комиссиясынын мүчөсү болгон. Ал орто кылымдардагы түрк жазуу эстеликтерин которуп, басмага даярдаган түрколог катары белгилүү. «Дивани-лугат-ат-түрк» (1939-43), «Эт тухфетүз-Зекийе фил - луугатит-түркийенин» эстелигин изилдеп, которуп жарыкка чыгарган. Түрк тилинин грамматикасы, синтаксиси өзгөчөлүктөрүн камтыган баалуу эмгектерин: «Түрк тилинин эрежелери» (1931), «Түрк тилиндеги мүчө жана уңгу боюнча бир тажрыйба» (1942), «Түрк тилинде сөз жасоо жолдору» (1946) ж. б. жазган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар:Түркия
Ат атооч

Ат атооч — башка сөз түркүмдөрүнүн ордуна колдонулуп, заттарды, түшүнүктөрдү же заттардын кайсы бир белгилерин атабастан туруп, аларды жалпылап көрсөткөн сөз түркүмү. 

 Маанилик түрлөрү 
Ат атооч маанилик түрүнө карай 6 топко бөлүнөт:

 Жактама ат атооч - үч жактын бирине таандык болот (сүйлөөчү, тыңдоочу жана сөзгө катышпаган тараптар ) М :мен,сен(сиз ),ал, биз, силер, алар
 Шилтеме ат атооч - бирөөнү шилтөө аркылуу көрсөткөн ат атоочтор .М:бул(бу), ушул(ушу), тиги(л), тээтигил, ал Эскертүү: Шилтеме ат атоочтор өзүнчө да, зат атооч менен бирге да колдонулушу мүмкүн. Зат атооч менен бирге колдонулганда, ал ат атоочу да шилтемелердин катарына кирип калат. М:Ушул китеп, бул китеп, ал китеп
 Аныктама ат атооч - заттарды, түшүнүктөрдү жалпылап бир топко бириктирип же топтон жалгыздатып бөлүп көрсөткөн сөздөр. М:ар бир, ар ким, ар нерсе, ар кайсы ж.б. Аныктама ат атоочтун түрлөрү: а) Жалпылагыч ( баары, бүт, бардык, бүткүл, бүтүн,) б) Жиктегич(ар ким, ар кайсы, ар бир, ар кандай,) в) Өздүк (өз)
 Сурама ат атооч - белгисиз түшүнүктөрдүн атын атап берүү максатында аларды аныктоо үчүн колдонулган ат атоочтор. М:ким?, эмне?, нече?, кандай?, качан?, кайда?, кана?
 Белгисиз ат атооч - заттардын же түшүнүктөрдүн белгисиз экенин билгизген ат атоочтор . Түрлөрү: а)Заттын белгисиздигин билгизгендер: бир нерсе, бирдеме, кимдир бирөө б) Сыпаттын белгисиздигин билдиргендер:кандайдыр бир, кайсы бир, кай бир в) Сандын белгисиздигин билдиргендер: бир нече, бир канча, алда канча
 Тангыч ат атооч - айтыла турган заттын, мезгилдин, касиеттин, орундун жок экендигин билдирген ат атоочтор. М:эч нерсе, эч ким, эчтеке, эчтеме, эч кандай, эч кайсы, эч бир, эч качан, эч кайда

 Орфографиясы 
-Бир нерсе, эч нерсе, кандайдыр бир, кайсы бир .Эки бөлүгү тең өз алдынча колдонула алган сөздөрдөн турган татаал ат атоочтор бөлөк жазылат .

-Бирдеме, бирдеңке, эчтеке, эчтеме. Эки сөзүнүн бир тыбыштык өзгөрүүгө учурап, өз алдынча колдонулбай калган болсо, чогуу жазылат.

-Бул /бу, тиги/тигил, ушул/ушу .Эки вариантын тең жазууга болот

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Сөз түркүмдөрү
Категория:Орфография
Категория:Билим берүү
Атконок

thumb|Phleum phleoides.
Атконок (Phleum L.) - дан өсүмдүктөр тукумундагы көп ж-а бир жылдык чөп. Европа, Азия, Африкада 15 түрү бар. Кыргызстанда 4 түрү (шалбаа, талаа, альп ж-а шыпыргы сымал атконок) өсөт. Бардыгы тоют өсүмдүк. Айрыкча (көп жылдык) шалбаа атконогу маанилүү. Бийикт. 140 смге жетет. Топгүлү - шыпыргы сымал чачык. Чымдуу, саздак, кара, боз топурактуу, кумдак жерде өсөт. Жакшы шартта 10 жыл бою мыкты түшүм берет. Шалбаа атконогу дан өсүмдүктөр м-н кошо эгилип, аралаш тоютка пайдаланылат. Баш алган учурда эки жолу чабылат. Альп атконогу бийик тоолуу жайытта өсөт. Аны бардык мал жакшы жейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Ат кулак

thumb|Rumex patientia L.
Ат кулак ( L.) — өсүмдүктөрдүн кымыздыктар тукумундагы бир жана көп жылдык чөп өсүмдүгү. Сабагы түз, бутактуу, жалбырагы узун, сүйрү, чоң, саптуу. Гүлү жашыл, эки же бир жыныстуу, топгүлү шыпыргы. Мөмөсү үч кырдуу, даны жалтырак. Анын 150 түрү белгилүү, Кыргызстанда 13 түрү (кадимки, тармал, Теңир-Тоо ат кулагы ж. б.) кездешет. Короо-жай тегерегинде, көлмө, жол, арык бойлорунда ж. б. өсөт. Мал жебейт. Ат кулактын дээрлик бардык түрү отоо чөп. Каршы күрөшүү чаралары: жерди терең айдап, тамырын жыйнап жок кылуу, уругу быша электе оруп, чаап таштоо. Кадимки ат кулак атайы өстүрүлүп, жалбырагы тамакка пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Атлантида

thumb|upright|Платон.
Атлантида аралы — ири жер титирөөнүн кесепетинен суу астына чөгүп кеткен, жогору өнүккөн цивилизация жайгашкан легендарлуу арал. Бул цивилизация байыркы Египет, Месопотамия цивилизацияларынан алда канча мурда, 10-12 миң жыл илгери жашагандыгы айтылат. Атлантида жөнүндөгү маалыматтар байыркы грек философу Платондун «Тимей» жана «Критий» диалогдорунда баяндалат. Платон Атлантиданы калк жыш жайгашкан, жери түшүмдүү, Европа менен Түндүк Африканы бириктирген идеалдуу мамлекет катары эсептеген. Бирок байыркы мезгилдерде эле Платондун маалыматы күмөн туудуруп, Атлантида цивилизациясы боюнча талаш-тартыштар башталган. Платондун окуучусу Аристотел Атлантида ойдон чыгарылган деп белгилеген. 19-кылымдын аягында Крит аралында ачылган байыркы миной цивилизациясын Атлантида менен окшоштурууга аракеттенишкен. Азыркы учурда Гибралтар кысыгынын батышында же Эгей деңизиндеги Санторин аралы же анын айланасындагы аймактар болуусу мүмкүн деп санаган пикирлердин айтылгандыгына карабастан, Атлантиданын болгондугу жана анын жайгашкан жери тууралуу маселе илимде талаш бойдон калууда.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Аралдар
Базар-Коргон суу сактагычы

Базар-Коргон суу сактагычы – Кыргызстандын түштүгүндөгү ири суу сактагычтардын бири. Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы Кайырма кыштагына жакын жерде 1961-жылы курулган. Кара-Үңкүр суусу куят. Плотинанын бийиктиги. 25 м, уз. 2400 м. Суу чыгымы орто эсеп м-н 7 м3/сек.

Суу сактагыч Карүңкүрдөн (Тентексай) суу алат. Сыйымдуулугу 22,5млн м3, анын 20,8 млн м3 сугатка сарп кылынат; Жалал-Абад облусунун жана Өзбекстандын айрым районун 18 000 га жерин суу менен камсыз кылат. Узундугу 2,4 км туурасы 2 кмге чейин, эң терең жери 23м, суу толгондогу аянты 2,67км. Суу сактагыч Карүңкүр суусунун агымын сезон боюнча жөнгө салып турат. Суу сактагычка суу куйган каналдын узундугу 11,1 км (суу чыгымы 0,8 м3/сек) жана суусактагычтан суу агып чыккан каналдын узундугу 6,9 кмдей (суу чыгымы 6,9 м3/сек) бар. Сууну жерге сиңип кетүүдөн сактоо максатында 1967- жылы суу сактагычтын таманына полиэтилен пленкасы төшөлгөн. Балык чарбасы да өнүгүп келе жатат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Суу сактагычтар‎
Категория:Жалал-Абад облусу
Баирики

thumb|Баирики.
Баирики — Кирибати мамлекетинин борбор шаары (1979). Баирики аймагында, Тарава атоллунун (Гилберт аралдар тобуна кирет) түштүк бөлүгүндө жайгашкан. Калкы 44,4 миң (2005). Британия протекторатынын административдик борбору катары 1895-ж. Гилберт жана Эллис аймагында негизделген. 1979-жылдан көз каранды эмес мамлекеттин борбору. Университет (Түштук Тынч океан университетинин филиалы, 1973), улуттук китепкана (1979), шаардан 8 км түндук-батышта ири деңиз порту жана кеме ремонттоочу жайлар (Бетио аймагында) бар. Кокос жаңгагын жана балык соода борбору. Япон согуш базасынын калдыктары (согуш техникасы, мемориал багы, синтоизм храмы жана көрүстөндөр) сакталган. Баирикиден 16 км чыгышта өлкөнүн маданий борбору (анын ичинде акуланын тиши менен кооздолгон кылычтар, кокос жаңгагынан жасалган буюмдар сатылат) жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Кирибати
Байбиче (желаргы) гранит-сиенит кени

Байбиче (желаргы) гранит-сиенит кени - Чүй облусунун Кемин районунда, Кемин шаарчасынын 10 км туштук-чыгыштарапта Байбиченин Соорусу тоосунда. 1961-ж. геологиялык чалгындоо жумуштары жургузулуп, запасы эсептелген. Кен пермь мезгилинде жерип чыккан гранит-сиенит орто интрузиясынан турат. Ал ири массивди тузуп, Чуй суусун бойлой жайгашкан. Арасында порфирит дайкалары, көптөгөн кварц-турмалиндуу тарамча тулкулары бар. Гранит-сиенит орто кристалдуу, катуу, тыгыз, кысууга чыдамдуулугу 2183-2711 кгс/см². Көлөмдүк массасы 2, 6-3,05 г/см³; блоктуулугу 50%. Жук көтөрүмдүүлүгү жогору болгондуктан, майдаланып темир жолдорго төшөлөт. Баланстык запасы А+В категориясы боюнча 5577 миң м³, С-3991 миң м³.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7

Категория:Кемин району
Категория:Кыргызстандын кен байлыктары
Байкал

Байкал көлү — дүйнөдөгү эң терең жана эң тунук тузсуз көл. Ал Чыгыш Сибирдин түштүк бөлүгүндө, Бурят Республикасы менен Иркутск облусунун аймагында жайгашкан. 

Байкал көлү тектоникалык жаралуудан улам пайда болгон. Азыр да бул аймакта сейсмикалык активдүүлүк жогору. Көлдүн жээктери жана түбүнүн айрым бөлүктөрү акырындап төмөндөп барат.

 Географиясы 
Байкал көлүнүн аянты 31,7 миң км², узундугу 636 км, орточо туурасы 48 км. Тереңдиги 1640 метрге жетет. Суусу тунуктугу жана тазалыгы менен айырмаланат. Жалпы көлөмү 23,6 миң км³ түзөт, бул дүйнөдөгү тузсуз суулардын 1/5ине жакын.

Иркут ГЭСинин плотинасы курулгандан кийин көлдүн деңгээли бир аз көтөрүлгөн. Деңиз деңгээлине карата бийиктиги 456,3 м. Көлдүн айланасында темир жол жайгашкан.

Көлгө жалпысынан 336 дарыя куят. Ирилерине Селенга, Баргуза, Жогорку Ангара жана Турка дарыялары кирет. Көлдөн жалгыз Ангара дарыясы агып чыгат.

Байкал көлү кыш мезгилинде, январь айынан май айына чейин толугу менен тоңот.

 Жээктери жана аралдары 
Ири булундары Баргуза, Чибиркуй, Провал; колтуктары Аяя жана Фролиха, жарым аралы Ыйык Тумшук. 27 аралы бар (алардын бешөө мезгил-мезгили менен суу астында калат), эң ириси Ольхон (аянты 730 км2дей). 

 Климаты 
Байкал көлүнүн аймагына жергиликтүү шамалдардын татаал системасы мүнөздүү. Айрыкча Ольхон айылынын аймагында түндүк-батыштан согуучу сарма, түндүк-чыгыштан баргуза жана түштүк-батыштан култук шамалдары белгилүү. Бул шамалдар көл бетинде толкундардын пайда болушуна себеп болуп, кээде 5 метрге чейин көтөрүлүшү мүмкүн.

Көлдүн үстүнкү катмарынын суусунун температурасы август айында 9–12 °C, жээкке жакын жерде 20 °Cге чейин жетет. Суусунун тунуктугу абдан жогору — 40 метрге чейин көрүнөт (Ангара дарыясынын башын кошпогондо).

Байкал көлүндө өсүмдүктөр менен жаныбарлардын болжол менен 1800 түрү жашайт, алардын арасында эндемиктердин саны да көп. Алардын катарына байкал нерпасы, букачар жана тирүү туучу голомянка балыгы сыяктуу жаныбарлар кирет.

 Табигый байлыктары 
Байкалдын тоолуу, кооз жээктери ийне жалбырактуу токойлор менен капталган. Көлдө омуль жана хариус балыктары кармалат. Кеме жүрүүгө ылайыктуу. Жээгинде Слюдянка, Байкальск, Северо-Байкальск, Бабушкин шаарлары, Байкал, Танхой, Выдрино, Усть-Баргуза, Нижнеангарск, Хужир сыяктуу порттор жана калктуу конуштар жайгашкан.

Листвянка шаарчасында Россия Илимдер академиясынын Сибирь бөлүмүнө караштуу Лимнология институту иштейт. Чоң Коты шаарчасында Иркутск институтунун гидробиологиялык станциясы жайгашкан. Байкалдын түндүк-чыгыш бөлүгү Баргуза коругуна кирет.

Байкал көлүнүн айланасы туризм жана эс алуу үчүн чоң мааниге ээ. Бирок антропогендик (адамдардын) таасиринен улам экологиялык абалы кыйла начарлаган. Табигый экосистеманы калыбына келтирүү багытында илимий изилдөөлөр жана коргоо иштери жүрүп жатат. Байкал көлү Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Көлдөр
Категория:Сибирь‎
Байкал коругу

thumb|Байкал коругу.
thumb|Байкал коругу.
Байкал коругу - Бурятияда. Байкал көлүнүн түштук жээктерин, Хамар-Дабан кырка тоосунун (бийиктиги 2900 мге чейин) капталын ээлейт. Аянты 1657 км1.1969-ж Забайкальенин күңүрт ийне жалбырактуу тайга, парк тибиндеги көк карагай токойлорун, субальп шалбаасын, эңилчектүү тундра табигый комплекстерин изилдөө үчүн уюшулган. Марал, түндук бугусу, булгун, росомаха, күрөң аюу мекендейт. Канаттуулардан токой чили, кереңкур, чил, туйгун кездешет. Байкал коругуна бүгүнкү күндө антропогендик таасир күч алууда. Ага жакын жайгашкан Байкальск ж. б. шаарлардан булганыч заттардын атмосфера аркылуу келгени баамдалган. Айрыкча, Байкал көлү булганууда. Ага жылына 700 кг нитрат, 8400 кг нефть бирикмелери ж. б. заттар кошулууда.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Сибирь‎
Категория:Бурятия
Байкоңур

«Байкоңур» космос айлагы — космостук кемелерди, орбиталык жана автоматтык планета аралык станцияларды учуруучу жана даярдоочу дүйнөдөгү ири космодромдордун бири. 
 thumb | 220x124px | right | Байкоңур космос айлагы.
 Кыскача маалымат 
Аянты 6717 км2. Казакстандын Кызыл-Ордо облусундагы Байкоңур шаарынын жанында жайгашкан. 1955-ж. курулуп, 1991-ж. Казакстандын менчигине өткөн жана ижара келишими боюнча 20 жылга РФке берилген (2004-ж. ижаранын мөөнөтү 2050-жылга чейин узартылган). Байконурдун курамында жеңил, орто жана оор класстагы ракета алып жүрүүчүлөрдү («Циклон-М», «Молния», «Воеток», «Союз» ж. б.) даярдоочу жана учуруучу 9 старттык, 43 техникалык комплекси, 3 май куючу станция жана кычкылтек-азот заводу бар. Космодромдун инфраструктурасы 2 аэродром, байланыш, электрдик, суу жана жылуулук жабдууларын, ошондой эле авто жана темиржол түйүндөрүн камтыйт. Байконурдагы алгачкы учуруу сыноолору 1957-ж. май-сентябрь айларында өткөрүлгөн. Ошол эле жылдын 4-октябрында 1-Жердин жасалма спутниги орбитага чыгарылган, 1961-ж. 12-апрелде «Восток» космостук кемеси менен Ю. А. Гагарин учкан. Байконурдан көптөгөн советтик космостук кемелер («Восток», «Восход» ж.б.) жана орбиталык станциялар («Салют» ж-а «Мир») ж. б. көптөгөн Жердин жасалма спутниктери учурулган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Техника
Категория:Космос
Категория:Казакстан
Байкуш сымалдар

thumb|Caprimulgus macrurus.
Байкуш сымалдар (Caprimulgiformes) — филогенези үкү сымалдарга жакын куштар түркүмү. Тумшугу кыска, оозунун кыйыгы чоң. Күүгүмдө жана түнкүсүн активдүү. 93 түрү, 5 тукуму, анын ичинде гуахаро, алп чоң байкуштар жана кадимки байкуштар (козодойлор) белгилүү. Жумурткасын ургаачысы жана эркеги басат. Кадимки байкуштун канаты жана куйругу кыска, жүнү жумшак, түсү коргонуу кызматын аткарат. Учканда үн чыгарбайт. Көзү чоң. Бутакты бойлой конушат. Анын 18 уруусу, 70 түрү кеңири таралган. Мээлүүн кеңдикте жашагандары келгин куштар. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү кездешет. Кадимки байкуш чыгышта таралган, дене узундугу 28 смге чейин жетет. Токой четинде, кыйылган токойдо жана токойсуз ээн жерлерде жашайт. Жумурткасын жердеги чуңкурга тууйт. Балапандары калың тыбыт менен капталган. Май коңузу менен азыктанат.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Канаттуулар‎
Байланыш кабели

thumb|Байланыш кабели.
Байланыш кабели - сигналдарды электр же оптикалык түрдө өткөрүүчү зым. Ал аркылуу телеграмма ж-а фототелеграмма, телефон аркьшуу сүйлөшүүлөр, телекабар, статистикалык маалымат, телемеханикалык системанын сигналдары берилет. Байланыш кабели симметриялуу жана коаксиалдуу конструкцияда; берилүүчү жыштык спектри боюнча төмөнкү (10 кГцтен кичине) ж-а жогорку (10 кГцтен чоң) жыштыктагы; колдонуу тармагына жараша алыскы (шаар аралык) ж-а жергиликтүү кабель болуп, асма, жер жана суу астына орнотулат. Линиянын ток өткөрүүчү бөлүгүнүн диаметри 0,3-1,6 мм жез зымдан жасалып, изоляцияланган зымдары экиден (бир тизмек) ж-а төрттөн (эки тизмек) чыйратылат. Симметриялуу байланыш кабелиндеги түгөйлөш зымдын саны 1-3600гө (тажрыйбалык керме 4800гө), коаксиалдуу Байланыш кабелинде 2-20га жетип, түгөйлөш ар бир керме боюнча ЗбООгө жакын телефондук сүйлөшүүлөр жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Телекоммуникация
Баймырза Хайит

Баймырза Хайит (1917.17.12 – 2006.31.10) - өзбек тектүү чыгыш таануучу, түрколог-тарыхчы, басмачылык кыймылыгын тарыхынын ири адиси, философия доктору.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Баймырза Хайит 1917-жылы 17-декабрда Фергана аймагында Түркстан автономиясына таандык Наманган жергесинде туулган. 
Ташкендеги Орто Азия университетинин тарых факультетин (1938), Германиядагы Мюнстер (Вестфалия) университетин (1950) бүтүргөн. 
Улуу Ата Мекендик согушка катышкан.

1941-ж. Слуцк шаарынын алдындагы салгылашууда туткунга түшүп калып, ошол жылы күзүндө Ченстоховадагы (Польша) туткундардын лагерине айдалган. 

1942-ж. жазында Түркстан легионуна кабыл алынган 262 түркстандыктын катарында Баймырза да болгон. 
Согуш аяктагандан кийин Германияда калып, билимин уланткан. 
1995-жылы жайында Кыргызстанда сый конок болуп кеткен. 
2006-жылы 31-октябрда Германияда кайтыш болгон. 

 Илимий чыгармачылыгы 
Профессор Баймырза Хайит 1950-ж. «Кокон жана Алаш Ордо улуттук өкмөттөрү» деген темада диссертация коргогон. Анын 400гө жакын илим эмгектери, анын ичинде 9 монография, 13 китепчеси жарык көргөн. 

«Түркстан XX кылымда» аттуу эмгегинде басмачылар кыймылына улуттук кыймыл катары баа берип, Совет мамлекетинин курамындагы түрк элдеринин тарыхын жаңыча көзкараш менен чагылдырууга аракеттенген. 

«Түркстандын экономикалык маселелери», «Түркстан Россия менен Кытай аралыгында» ж. б. эмгектеринде Россиянын Түркстандагы оторчул саясатына талдоо жүргүзүп, «Алашордо» өкмөтүнүн ички-тышкы саясаты, өкмөт мүчөлөрүнүн иш-аракеттери тууралуу далилдүү маалыматтар берилген. 

Анын эмгектери немис, англис, түрк, орус ж. б. тилдерге которулган. 

Баймырза Хайит АКШ, Улуу Британия, Түркия университтеринде дарстар окуп, баяндамалар жасаган. 

1974-ж. Баймырза «Түркстан сүйүүчүлөр» клубун уюштурган. 

1990-ж. анын жетекчилиги менен АКШда М. Чокайдын 100 жылдыгы белгиленген. 

 Колдонулган адабият 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 

 Интернеттеги шилтемелер 
 https://siyosat.wordpress.com/2018/01/02/боймирза-ҳайит-сабр-бардоши/

Категория:Түркологдор
Категория:Тарыхчылар
Категория:Инсандар:Өзбекстан
Категория:Туулгандар 1917-жылы
Категория:Өлгөндөр 2006-жылы
Категория:Кыргыз тарыхы
Айгыржал (өсүмдүк)

thumb|Leucopoa kingii
Айгыржал — дан өсүмдүктөр тукумундагы көп жылдык ири, нык түптүү өсүмдүк. Толук эки үйлүү эмес, биринде аталыктары, экинчисинде энеликтери жана мөмөлүгү толук өрчүп жетилбеген. Сабагы 2 мге чейин. Жалбырактары узун, тасмадай. Кыргызстандын бийик тоо кыркаларынын шагыл-таштуу жерлеринде 2 түрү кездешет. Топгүлү - татаал машак. Чөбү ката электе жылкыга жакшы тоют. Жалбырактары түшпөйт, кышында кой-эчки, жылкы оттойт, бирок анын түбүндө алакурттун жумурткалары кышташы мүмкүн. Ошондуктан андай кыштоолордо койлорду кармоого болбойт. Орто Азияда, Ыраакы Чыгышта өстүрүлөт. Кыргызстандын түштүгүндө эгилет. 

 Колдонулган адабияттар 

 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Дан азыктары
Категория:Өсүмдүктөр
Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечтери

thumb|Macrosiphum rosae.
Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечтери — эгилме өсүмдүктөргө зыян келтирүүчү жандыктар. Өсүмдүк зыянкечтери өтө көп. Аларга көбүнчө курт-кумурскалар, кенелер, моллюскалар, жумуру курттар же нематодалар, кемирүүчүлөр, канаттуулар ж. б. кирет.

Курт-кумурскалардан - түз канаттуулар, трипсилер, тең канаттуулар, канталалар, кош канаттуулар же чымындар, катуу канаттуулар же коңуздар, жаргак канаттуулар же көпөлөктөр кирет. Өсүмдүк биттеринин эң зыяндуулары: гозо бити, алма кызыл бити, филлоксера, дан биттери. Көпчүлүк биттер өсүмдүктү зыянга гана учуратпастан, өсүмдүктүн вирус илдетин да пайда кылат. Алма жана алмурут бүргөлөрү, цикадалар түркүмчөсүнүн көбү пахта, дан өсүмдүктөрү, картөшкөгө ж.б. өтө зыяндуу. Ак канаттуулар жылытылмадагы (теплица) өсүмдүктөрдүн өтө коркунучтуу зыянкечи. Кокциддер түркүмчөсүнүн өтө зыянкечтери калифорния калканчалуусу, комсток курту, алма үтүр сымал калканчалуусу, жүзүм кеберлүү курту. Гозо жана беде аянтына беде канталасы көп зыян келтирет. Кош канаттуулар же чымындардан чегиртке сымалдар, кара чегиртке, күздүк үкүчө, гессе чымыны, мөмөчүл шиштумшук, капуста үкүчөсү ж. б., катуу канаттуулар же коңуздардан шиштумшуктуулар (кызылчанын, беденин), беденин жалбыракчы шиштумшугу өтө зыяндуу. Коңуздардан, айрыкча кампа зыянкечтери, эбелек муруттуулар тукумунан саратан коңузу, чарабаш коңуз көп таралган. Тырсылдак коңуздардын личинкасы, сасык коңуздар өсүмдүк уругу менен тамырына зыян келтирет. Картөшкөчү колорадо коңузу - карантиндик зыянкеч. Кокцинеллиддер тукумундагы коңуздар (эл кайда көчөт) негизинен пайдалуу; көбүнчө өсүмдүк бити менен коксиддерди жок кылат. Жаргак канаттуулар же көпөлөктөр түркүмүндөгү зыянкечтер да көп. Алардын көбү мөмө-жемишке, айыл чарба, токой өсүмдүктөрүнө (карадрина, гозо үкүчөсү, күздүкчү үкүчө, буудай үкүчөсү, капуста үкүчөсү, жалбырак жегичтер ж. б.) зыяндуу. Зыянкечтердин ар бир түрү белгилүү аймакта жашайт. Зыянкечтерге каршы күрөшүүдө алардын таралуусун, санын эсепке алуу, зыянкечтигин, илдеттерди алдын ала маалыматтоо зарыл. Өсүмдүк зыянкечи менен илдетине каршы күрөшүүдө биологиялык, механикалык жана физикалык ыкмалар, өсүмдүк коргоонун химиялык ыкмасы колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Ботаника‎
Категория:Айыл чарба