Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Улугбек

УЛУГБЕК Мухаммед Тарагай (1394, :kk: Сұлтание – 1449, Самаркан) – астроном жана математик. Улугбек 1394-ж. 22-мартта Иранда туулган. 1449-жылы 27 октябрда Самарканда каза тапкан.

Анын азан чакырылып коюлган аты Mухаммед Тарагай. 
Улугбектин атасы Шахрух Темирдин үчүнчү уулу. Демек, Улугбек Амир Темирдин небереси. 
Улугбек чоң атасынын изин кубалап, ал караткан өлкөлөрдү аралайт. 
Ал астрономия менен жаратылыш илимдерин билүүгө далалат кылган. Платон, Аристотель, Птоломей, ж.б. чыгыш окумуштууларынын эмгектери менен атасынын бай китепканасында жашынан эле тааныш болгон.
Улугбек 1409 ж. мамлекетти башкарган. Бирок Улугбек чоң атасы Амир Темирче кыргын согуш жүргүзүүдөн баш тарткан. Элге бейпил турмуш орнотуп, экономикасын чыңдап маданиятын көтөрүп, ажайып ак сарайларды салдырып, илимди өнүгүүсүнө чоң салым кошту.
Сaмарканд, Бухарa, Гиждуан, Мерф калаалары өнүгүп өстү. Эң сонун тарыхый жайлар салынды. Алардын ичинен эң көрүнүктүүсү Самарканддагы Улугбектин обсерваториясы болуп эсептелет.
Улугбек жанына Орто Азиянын атактуу окумуштууларын жыйнап алып, илим менен алек болгон, өкмөттү жана динди башкарууда тек гана динчил шайыктар менен молдолор эмес, накта окумуштууларды да тартты.
Арийне бул динчилерге жакпай, Улугбекдин жолунан тайды деген сөз тарайт.
Динчилердин козголоңунан кийин ал илим менен иштешмек болуп Самарканддан Мекке кетип бара жаткан жолунда Улугбекти өз баласына өлтүртүшөт.
Ал эми атасын өлтүргөн уулу Аб Аль Латифди бир жылга жеткирбей динчилдер өлтүрүп коет.

Улугбектин эң башкы илимий эмгеги - “Зиджи Гурагани”. Бул астрономдор менен географтар үчүн көптөгөн окумуштуулардын катышуусу менен жасаган бүткүл дүйнөлүк мааниси бар эмгек. Ал төрт бөлүмдөн ттурат:
1.календарь тууралуу
2.убакытты өлчөө жөнүндө
3.планеталардын кыймылын аныктоо
4.астрономиялык башка маалыматтар.
Улугбектин ар бир эмгегин бирден талдап олтурбай, мында бир гана анын өлчөөсү боюнча бир жылда 365 күн 6 саат 9минут 15 секунд бар дегендигин келтирсек эле түшүнүктүү болот. Мунун 20-к. окумуштуулар менен толук салыштырганда Улугбектин каталыгы бир минут гана жетпейт экен. Улугбектин обсерваториясын өзүнөн кийин динчилдер талкалапсалган. Бирок анын кол астында иштеген окумуштуу Али Кушчу китептеринин, эмгекткринин бир азын Самарканддын жанындагы кум дөбөгө каткан. Бир азын Стамбулдан жарык көргөзгөн. Ушундан кийин Улугбектин эмгектери батыш өлкөлөрүнүн тилдерине которулуп, дүйнө жүзүнө тарады.

Улугбек тууралуу Алишер Навои:
 Улугбек илимге кол созуп, көп нерсени жаратты. Аны айтсак, асман төмөн түшүп, жылдыздар жакын келээр эле. Анын ачкан мыйзамдары менен эрежелери дүйнөнүн акырына чейин ар убакта адамдардын керегине жарай берет. 

 Адабият 
 Dilbar Babajanova. Mirzo Ulugbek and His Contribution to Development of the World Science 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Сарыкулаков Кожомурат

Кожомурат Сарыкулаков (1892-1918) Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөшкө катышуучу.

Пишпек уездиндеги Узун-Кыр болуштугунда (азыркы Кант району) туулган.
1911 ж. - Верныйдагы (азыркы Алматы шаары) гимназияны күмүш медаль менен бүтүргөн.
1911-1913ж.ж. - Киевдеги Ыйык Владимир университетинин медицина бөлүмүн аяктаган.
1914-1917 ж.ж. - Казань университетинин укук бөлүмүндө окуган.
1917 ж. - Февраль революциясынан кийин Пишпекке келип революциячыл иштерге катышкан.
1917 ж. - 9-сентябрда “Букара” союзунун төрөгалыгына шайланган.
Абстракционизм

thumb|Малевич, Казимир Северинович Кара квадрат (1915).
Абстракционизм ( — алыстоочулук) — искусство менен көркөм адабияттагы реализмге (к.) каршы агым. Азыркы кезде Батыштын бир катар өлкөлөрүндө айрыкча Америка Кошмо Штаттарында кеңири тараган модернисттик искусствонуи бир көрүнүшү. Бул агым XX кылымдын баш ченинде gайда болуп, азыр экспрессионизм, кубизм, футуризм (к.) акмеизм, сюрреализм сыяктуу формaларда жашайт. Бул агымдардын бардыгына мүнөздүү белги реалисттик жана демократтык маданиятка каршы туруп, реализмди эскирген метод деп эсептеп, империализмдин реакциячыл идеологиясын ар жактан колдоону максат кылат. Абстракционисттер коом турмушунун реалдуу чындыгын чагылдыруудан баш тартышат. Жасалмалуулук, гуманизмге каршы туруучулук, эгоизм — жеке кызыкчылыкты көздөөчүлүк модернисттик искусствонуи негизги белгилери болуп саналат.

Абстракттуу искусство – абстракционизм, предметсиз искусство-сүрөттө, скульптура (кутуну) жана графикада, кадимки нерселерди окшоштуруп берүүдөн атайын баш тарткан, негизинен искусство агымы. Абстракттуу искусствонун мазмуну “искусство искусство үчүн” деген идеалисттик концепцияга, ошондой эле сүрөтчү дүйнөнү субъективдүү чагылдыруу далалатына негизделет. Абстракттуу искусство 20-кылымда бир нече агымга бөлүнүп жаткан учурда пайда болду. 

 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Көркөм өнөр
Категория:Маданият
Категория:Европа
Категория:АКШ
Автограф

thumbnail|right|МАртин Лютердин колу
Автограф (грек.— өзүм жазам) — автордун өзү жазган кол жазмасы, каты же өз китебине коюлган колу. 

Атактуу жазуучулардын чыгармачылыгын изилдөө ишинде автографтын мааниси чоң. Улуу адамдар — коомдук ишмерлер, окумуштуулар, искусство чыгармаларынын классиктери өз автографтарын калтырышат. Алар илим изилдөө институттарында, музейлерде, архивдерде сакталат. Мисалы, кыргыз жазуучуларынан А. Осмонов, М. Элебаев, Ж. Бөкөнбаев сыяктуулардын автографтары Кыргыз ССР илимдер академиясыиын кол жазма фондусунда сакталып турат. Автографтар жазуучулардын чыгармачылык жолун тактоо, көркөм өзгөчөлүгүн аныктоо ишинде, текстологиялык (к.) изилдөөдө чоң жардам берет, сөз чеберлеринин чыгарманы кантип жараткандыгы жөнүндө так маалымат бериши менен да пайдалуу болот.

 Колдонулган булак 
http://kyrgyzinfo.ru 

Категория:Таажы-2012
Категория:Терминдер
Адабий байланыштар

Адабий байланыштар — бир элдин адабиятынын башка элдин адабияты менен, жеке бир жазуучу менен башка бир элдин бир жазуучусунун ортосундагы карым-катнаш, байланыш. 

Кыргыз эли революцияга чейин коцшу жашаган элдер менен типологиялык байланышта болуп келсе, кийин дүйнөнүн көп элдери менен байланышты. Адабий байланыштарды изилдөөнүн чоң мааниси бар.

 Булак 
 kyrgyzinfo.ru 

Категория:Адабият
Адабий ийрим

Адабий ийрим — адабиятка байланыштуу теориялык жана практикалык иштерди жүргүзүүчү атайын жетекчиси менен органы болгон адамдардын тобу. Мисалы, «Кызыл учкун» адабий ийрими.

 Булак 
 kyrgyzinfo.ru 

Категория:Адабият
Адабияттын идеялуулугу

Адабияттын идеялуулугу — сүрөттөлүп жаткан нерсеге же образга карата автордун позициясынан келип чыгуучу көрүнүш. 

Идеялуулук совет адабиятынын негизги таяныч принциптеринин бири болуп, ал көп нерселерге: теманын идеялык-саясий, философиялык, адептүүлүк жактарына, көркөм форманын жана мазмундун тууралыгына байланыштуу болот. В. И. Ленин Клара Цеткин менен болгон аңгемелешүүсүндө искусствонуи идеялуулугуна чоң маани берген.

 Дагы караңыз 
Адабияттын_партиялуулугу
Адабияттын_таптуулугу
Адабияттын_элдүүлүгү

 Булак 
 kyrgyzinfo.ru 

Категория:Адабият
Адабияттын партиялуулугу

Адабияттын партиялуулугу — адабият жана искусство чыгармаларынын көркөм-эстетикалык негизи. 

Бул маселе К. Маркс жана Ф. Энгельстин эмгектеринде карала баштаган. В. И. Ленин «Партиялык уюм жана партиялык адабият» жана «Пролетардык маданият жөнүндө» деген макалаларында адабияттын партиялуулугу жөнүндө кеңири теориялык түшүнүк берген. 

«Адабият иши уюмдашкан, пландуу түрдө баш кошкон социал-демократиялык пар¬тиялык жумуштун составдуу бөлүгү болууга тийиш»,— деп көрсөткөн В. И Ленин. 

Ар кайсы таптык коомдо ар кандай таптар бири-бири менен күрошүп келген, бул күрөштө сөз чеберлери бейтарап калышкан эмес, алар бул же тигил таптын кызыкчылыгыи көздөгөн, өзү жан тарткан таптын идеяларын чыгармачылыгында корсоткон. Адабияттын партиялуулугу жөнүндөгү лениндик принцип жазуучуларды турмушка жакын болууга, элдин, партиялык деми менен биригүүгө үндөйт. Адабияттын партиялуу¬лугу жазуучунун эркиндигине тоскоол болбойт, кайра аны колдойт. Партия элдин кызыкчылыгы үчүн күрөшөт, а жазуучунун чыгармасы партиянып идеологиялык күрөшүнүн курч куралы болот. В. И. Ленин адабият иши бүткүл пролетардык иштин маанилүү бөлүгү болуш керектигин айткан. Адабияттын партиялуулугу адабияттын таптуулугу жана элдүүлүгү принциптерине жакын түшүнүк.

 Дагы караңыз 
Адабияттын_идеялуулугу
Адабияттын_таптуулугу
Адабияттын_элдүүлүгү

 Булак 
 kyrgyzinfo.ru 

Категория:Адабият
Адабияттын элдүүлүгү

Адабияттын элдүүлүгү — адабияттын партиялуулугу жана таптуулугу менен тыгыз байланыштуу көрүнүш. 

В. И. Ленин: «Искусство — элге таандык»,— деп айткан. Адабияттын элдүүлүгү чыгарманын эл турмушунан алынышынан, карапайым эл массасынын кызыкчылыгына кызмат кылышынан, элге жакын болушунан, элдик максат — идеалдарга дал келишинен, массага тарбиялык таасир корсөтө билишинен ж. б. көрүнөт.

 Дагы караңыз 
Адабияттын_идеялуулугу

 Булак 
 kyrgyzinfo.ru 

Категория:Адабият
Анафора

Анафора—(гр.— жогору көтөрүү)—речтин баш жагында эки же андан артык жолдордо окшош сөздөрдүн кайталанып келишин билдирген стилистикалык фигура.
 Быйыл жаздын гүлдөрү көп, 
 гүлдөрү сопун. 
 Быйыл жаздын чөптөрү көп, 
 чөптөрү сонун.
(М. Абылкасымова)
Мында «быйыл жаздын» деген сөз кайра кайталанып, келип, анафора түзүлүп жатат. Ыр саптарындагы сөздөр тыбыштык жагынан да окшошуп анафора түзүлө берет:
Карагаттай көзүңдөн, 
Кагылайын өзүңдөн.
(А. Токомбаев)
 "Манас" эпосунда 
Эпосто А. кеңири колдонулат:
 Мейли Манас алабы, 
 Мейли Манас баатырды 
 Балакеттүү Макел дөө 
 Байлап кетип калабы? (Сагымбай Орозбаков, 4.239).
«Манаста» синтаксистик бир өңчөй башталыш кеңири өнүккөн, айрыкча каармандардын диалог, монологдорунда көп учурайт: «Бирөөнүн тону тон болбос, Бирөөнүн аты ат болбос» (Саякбай Каралаев, 2.63).
 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
 Булак: http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Манас эпосу
Ак ыр

Ак ыр — уйкашсыз ыр. Мындай ырларда ритм сакталат да, рифма болбойт. Орус поэзиясында А. С. Пушкин-дин («Борис Годунов») кичинекей трагедиялары, Н. Некрасовдун («Орусияда кимдер жакшы жашайт?») айрым поэма-ырлары ак ыр формасында жазылган. Кыргыз поэзиясында да анда-санда мындай бейуйкаш ырлар учурай калып жүрөт. 

Мисалы:
 Айлуу кырда чөп үймөктөр, 
 Чөп үймөктүн далдаасында. 
 Олтурдук биз кепке дейре, 
 Жердеш келин, жердеш улан.
 Сүйлөштүк да, сүйлөшпөдүк, 
 Арыраакта жатты чалгы. 
 Ай чыга элек кезде келип, 
 Ай батаарда кетип калдык.
(С. Акматбекова)

 Булак 

 kyrgyzinfo.ru
Акроыр

Акроыр (грек.— четки) — ыр сабынын башындагы тамгаларды жогортон төмөн каратып окуганда, көбүнчө кимге арналгандыгын же ким тарабынан жазылгандыгын билдирген, болбосо дагы бир кандайдыр сөз келип чыккан, мына ушундай тартипте түзүлгон ырды акроыр деп аташат. 

Дүйнөлүк адабияттын тарыхында акроыр байыркы доордо эле пайда болуп, азыркы мезгилге чейин колдонулуп келген форма. Акроыр кыргыз поэзиясында кездешет. А. Токомбаевдин «Жашасын жаз», Ж. Мамытовдун «Акроыр» деген ырларын мисалга келтирүүгө болот.

 Булак 
 http://kyrgyzinfo.ru 

Категория:Поэзия
Категория:Адабият
Категория:Ыр
Категория:Музыка
Антитеза

Антитеза (гр.— карама-каршы деген мааниде) — көркөм сүрөттөөнүн бир түрү. Стилистикалык бул ыкма көркөм адабияттын бардык эле жанрында кездешет. Айрыкча ал поэзияда арбын колдонулат. Акындар сүрөттелүп жаткан Көрүнүштүн кубулуштун, маңызын терең ачуу максатында башка бир көрүнүш, кубулуш менен карама каршы коюп сүрөттөйт. Ошол аркылуу чыгарманын көркөмдүк сапаты күчөйт, таасир этүүчүлүк кудурети артат. Ми¬салга улуу акын Токтогулдун «Замана», «Дүнүйө» деген ырларын келтирүүгө болот.
Бирөөгө жок, бирөөге 
Бар болгонсуң, замана. Байларга кең, кедейге 
Тар болгонсуң, замана. 
Кедейди түлкү, байларды Бүркүт кылган замана. 
Байды чынар, кедейди Чырпык кылган замана. 
(Токтогул, «Замана») 
 Манас энциклопедиясы боюнча 
Антитеза (гр. antithesis — карама-каршылык) — түшүнүктөрдү, көрүнүштөрдү бири-бирине ачык карама-каршы коюу. Тексттин, ойдун эмоциялуулугун күчөтүп, көркөмдүгүн жогорулатуу үчүн кызмат кылат. Антитеза «Манас» эпосунда да көп кездешет: «Батыш менен чыгышка Айдап жүрдү чубатып» (Жусуп Мамайдын варианты, 1.540). Эпосто антитеза каармандарды сүрөттөгөн эпитеттерде жолугат. Мисалы, Бакайды мүнөздөгөндө: «Караңгыда көз тапкан, Капылетте сөз тапкан» (Курама варианты, 2.44). Антитезаны түзүүдө көбүнчө антонимдер пайдаланылат:
Ошо турган Акаяр
Өчкөн отун тамызып,
Өлгөн жанын тиргизип,
Үзүлгөнүн улады,
Салышпай карап турбады (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1.200).
 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
 Булак: http://kyrgyzinfo.ru 

Категория:Манас эпосу
Анекдот

Анекдот ( — кызыктуу окуя жөнүндө кыска баян; дан — жарыяланбаган, сөзм. «басып чыгарылбаган»Петровский М. Анекдот.// Словарь литературных терминов. М., 1925) — адатта ооздон оозго өтүүчү фольклордук жанр, кыскача күлкүнүчтүү окуя. Тамашалуу жана сатиралык мүнөздөгү курч маанилүү, кыскача оозеки баян. 

Анекдот көбүнчө белгилүү бир көрүнүшкө, адам мүнөзү менен кыял-жоругуна байланыштуу айтылат, социалдык-нравалык маани таамай, күчтүү болот. Адабиятта да кеңири кездешет. 

Кыргыз тилинде башка түрк элдериндеги сыяктуу Молдо Насреддин, Кожо Насреддин, Маширап дубана жана Апендинин ысымдарына байланыштуу анекдоттор көп айтылат. Ошондой эле Куйручук, Жоошбай, Шаршен сыяктуулардын кыял жоруктарына байланыштуу айтылган анекдоттор да көп кездешет.

 Шилтемелер 
Анектод - kyrgyzinfo.ru 

 
Категория:Таажы-2012
Эксперименталдык фонетика

Эксперименталдык фонетика - тыбыштар ар кандай приборлордун жана методдордун (кинографиялык жазуу, палатограмма, рентгеноскопия, осциллограф, спектрoграф, глоттография, интонография, электромиография, кинорентгенография жана башка) жардамы менен акустикалык жактан (тыбыш жасоого жумшалган үндүн күчү, бийиктиги, узундугу) изилденет. Тыбыштарды мындай метод менен изилдөө эксперименталдык фонетиканын милдети болуп саналат. 
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Тил илими
Тыбыш

Тыбыш - сөздөрдү айтканда кулакка угулган айрым-айрым үндөр. Тыбыштарды угабыз, бирок көрбөйбүз. Мисалы, турмуш деген сөздү алсак, ал кулакка угулган айрым [т], [у], [р], [м], [у], [ш] деген 6 тыбыштан куралган. Тыбыштар сүйлөө органдарынын кыймылына жараша пайда болот, б.а. тыбыш жасоодо өпкөдөн чыгып келе жаткан аба ооз көңдөйүндө жолтоого учурабаса үндүү тыбыштар - [а], [о], [э], [и] ж.б., ал эми ооз көңдөйүндө ар кандай жолтоолукка учураса, үнсүз тыбыштар - [к], [м], [р], [с] ж.б. пайда болот.
Бардык эле тамга тыбышты билдирбейт, же тескерисинче кыргыз тилиндеги бардык тыбыштардын өзүнө тиешелүү тамгасы жок. (Бул көрүнүш кыргыз алфавитиндеги такталууга муктаж болгон маселелердин бири.)

 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 

Категория:Тил илими
Категория:Билим берүү
Тамга

thumb|upright|Тамгалар.
Тамга - тилдеги тыбыштарды белгилөө үчүн кабыл алынган шарттуу белги. Мисалы, [а] тыбышы үчүн - а тамгасы, [й] жана [а] тыбыштары үчүн - я тамгасы, [р] тыбышы үчүн - р тамгасы кабыл алынган Кыргыз тилинде 36 тамга бар.

Тамгалар аткарган кызматына жараша үчкө бөлүнөт: жөнөкөй, татаал жана тыбышсыз болуп.

1) Жөнөкөй тамгалар. Бир тамга бир тыбышты белгилейт. Ар бир тыбыш өзүнчө тамга менен белгиленсе, үйрөнүүгө жана жазууга жеңил, кошумча эрежелерди талап кылбайт. Ошону үчүн жөнөкөй тамгалар деп аталат. Алар; а, б, в, д, з, и, й, л, м, н, ң, о, ө. п, р, с, т, у, ү, ф, х, ч, ш, ы, э.

2) Татаал тамгалар. Булардын жазылышы менен окулушу жагында айырмасы бар. Алар кошумча эрежелерди талап кылат. Сөздөрдү уңгу жана мүчөлөргө ажыратууга тоскоолдук келтирет. Ошол үчүн татаал тамгалар деп аталат. Алар: ё, е, ю, я, к, г, ж, ц, щ.

З) Тыбышсыз тамгалар. Бул тамгалар фонетикалык касиети жок болгону менен, тиги же бул тамганы жандап, ага кошумча боёк берет. Алар: ь (ичкертүү) жана ъ (ажыратуу) белгилери. Кыргыз тилинин төл сөздерүндө бул тамгалар колдонулбайт.

Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Фонема

Фонема - тилдин тыбыштык системасынын майдаланып бөлүнбөй турган эң кичине жана типтүү бирдиги, бул бирдик сөздөрдү жана морфемаларды бири-биринен ажыратуу, айырмалоо милдетин аткарат. 
Фонема жөнүндөгү окуу фонология деп аталат. Бул илим XIX к. 70-жылдары орус окумуштуулары И.А.Бодуен де Куртене жана И.В.Крушевский тарабынан негизделген
Тыбыш менен фонема өз ара тыгыз байланыштуу. Фонема да тыбыш сыяктуу тилдин материалдык бирдиги болуп саналат.. Анткени, бир эле тыбыш биздин сүйлөө речибизде түрдүүчө болуп айтыла берет. Мисалы, кыйык жана кийик деген эки сөздүн ар биринин башында жана аягында колдонулган [кь] жана [къ] тыбыштарынын ар бири өз алдынча фонемалык касиетке ээ эмес, б.а. фонема - бул тилдеги тыбыштардын белгилүү даражада жалпылаштырылган негизги тиби.
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Тил илими
Комбинатордук өзгөрүүлөр

Комбинатордук өзгөрүүлөр ― үндүү жана үнсүз тыбыштар тилде жекече колдонулбастан, тизмектешип, кеп агымында колдонулганда өз ара бири-бирине таасирлерин тийгизип, өзгөрүүлөргө дуушар болот. Буга үндөштүк мыйзамы, ассимиляция, диссимиляция кубулуштары, редукция, синкопа, апокопа, гаплология жана башка фонетикалык процесстер кирет.

 Булактар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
 
Категория:Тил илими
Аккомодация

Аккомодация( лат.тили accommodatio —ынгайлашуу) - жанаша келген үндүү жана үнсүз тыбыштардын өз ара бири-бирине ыңгайлануусу. Бул кубулуш уңгу менен мүчөнүн ортосунда, татаал сөздөрдө, жанаша айтылган сөздөрдүн ортосунда учурайт: көк+ыш=көгүш, так+ы=тагы, кап+ым=кабым, кара кап, (айт. кара гап), туурап айт (айт. туураб айт) ж.б. Эки сөздүн ортосундагы айтылышы жазууда колдонулбайт.

 Колдонулган адабият 
http://kyrgyzinfo.ru 
Категория: Кыгыз тили
Категория:Фонетика
Редукция

Редукция - басым түшпөгөн муундагы үндүүлөрдүн басаңдап, угулуш сапатынын өзгөрүшү, түшүп калуу абалына чейин жетиши. Мындай кубулуш айрыкча кууш [ы], [и], [у], [ү] тыбыштарына тиешелүү. Алсак, айыл+ым=айлым, кийим+ы=кийми, эрин+ы=эрди, орун+ы=орду, ууру+ла=уурда, жумуш+а=жумша, оюн+а=ойно ж.б.
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Билим берүү
Категория:Педагогика
Элизия

Элизия - уңгу менен мүчөнүн же жанаша келген эки сөздүн ортосундагы катар келген эки үндүүнүн бирөөнүн жоюлуп кетиши. Элизия кубулушунун төмөнкү учурлары бар:
 1) Аягы үндүү менен бүткөн сөзгө үндүү менен башталган мүчө уланганда, уңгунун аягындагы же мүчөнүн башындагы үндүүлөрдүн бири сыйлыгышып түшүп калат: алты+оо=алтоо, жети+өө=жетөө, башта + оо = баштоо, иште+өө=иштөө, же+ыш=жеш, ата+ым=атам жана башка.
 2) Жанаша айтылган эки сөздүн биринчиси үндүү менен аяктап, экинчиси үндүү менен башталса биринчи сөздүн аягындагы үндүү түшүрүлүп айтылат (оозеки речте). Мисалы: кара уй-каруй; эки айыл-эк айыл; бара алат-бар алат, ж.б.
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Тил илими
Категория:Билим берүү
Протеза

Протеза - сөз башында кошумча тыбыш кошуп айтуу. Бул кубулуш көбүнчө сырттан кирген сөздөрдү өздөштүрүү процессинде (тыбыштык өзгөчөлүккө ыңгайлаштырып айтууда) учурайт. Мисалы: лапма-ылампа, радио-ырадио, справка-ысправка, стол-үстол, рахмат-ырахмат, район-ырайон, руксат-уруксат, шкаф-ышкап жана башка.
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Педагогика
Эпентеза

Эпентеза - сөзгө мурда болбогон тыбышты кошуп айтуу. Кыргыз тилинде эпентеза кубулушу төмөнкү учурларда байкалат.

1) Кыргыз тилинин фонетикалык законуна туура келбеген - ск, - нк, -нс, фть, - кт, -нг, - нр тыбыштык айкалыштары менен аяктаган сөздөргө оозеки сүйлөшүүдө бир үндүү тыбыт кошулуп айтылат: аванс-аванса, шланг-шланга, танк-танка, акт-акты, факт-факты. ж.б. Ал эми жазуу речте аларга мүчө уланса, уңгу менен мүчөнүн ортосуна бир үндүү кошулуп жазылат. Мисалы: Омск+га=Омскиге, танк+га-танкага, нефть+нын=нефтинин, акт+сыз=актысыз, фонд+га=фондуга ж.б.

2) Башка тилдерден кабыл алынган сөздөрдөгү кыргыз тилинин тыбыштык айкалыш эрежелерине ылайык келбеген эки үнсүздүн арасына үндүү тыбыш кошулуп айтылат. Алсак, метр-метир, гимн-гимин, трактор-тырактор, ысым (ар. эсм), атыр (ар. этр), тукум (ир.тохм), өмүр (ар. омр) ж.б.

3) Кыргыздын төл сөздөрүндө жана кээ бир эски өздөштүрүлгөн сөздөрдө сөз ичинде үч үнсүз катар келип калса, оозеки сүйлөшүүдө биринчи үнсүз менен экинчи үнсүздүн ортосуна [ы] тыбышы кошулуп айтылат. Мисалы: арстан-арыстан, барскан-барыскан, барктуу-барыктуу, эрксиз-эриксиз, Кыргызстан-Кыргызыстан, ж.б.

 Шилтеме 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Тил илими
Метатеза

Метатеза - бир сөз ичинде же жанаша айтылган эки сөздүн ортосундагы тыбыштардын орун алмаштырылып айтылышы. Мисалы: тегирмен-темирген, күнөм-күмөн, төңкөр-көңтөр, мычкы-мыкчы, бүйүрмө-бүйрүмө, кырмычык-кырымчык, нысап-ынсап, жана башка.
Өз ара орун алмашкан тыбыштар бири-бирине жанаша турушу жана бири-биринен алыс турушу мүмкүн. Бири-бирине жанаша турган тыбыштардын орун алмашуулары контактылуу метатеза д.а. Мисалы: сарымсак-сармысак, кайырмак-кайрымак, ыктыт-ыткыт жана башка.
Бири-биринен башка тыбыштар аркылуу бөлүнүп, аралыкта турган тыбыштардын орун алмашуусу дистактылуу метатеза деп аталат. Мисалы: зоболо-золобо, жыңалач-жылаңач, жылаңбаш-жыңалбаш, жана башка.
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Тил илими
Пиктографиялык (сүрөттүк) жазуу

Пиктографиялык (сүрөттүк) жазуу (Латын сөзү «Pictүs» - «сүрөт»). Бул -жазуунун эң байыркы түрү. Анда кандайдыр бир кабарды, ойду билдирүү үчүн аны чагылдырган сүрөттөр тартылган. Берилген ой ошол сүрөттөрдү чечмелөө аркылуу түшүнүктүү болгон. Сүрөттүк жазуулар - пиктограммалар аска-зоонун, таштын, сөөктүн, тал-теректин боорунан, беттеринен табылган. Алсак, таш бака – кургакчылыкты, жаа жебеси - согушту билдирген. Бирок мындай жазуу тилдин түзүлүшүн толук чагылдыра алган эмес. 
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 

Категория:Билим берүү
Идеографиялык жазуу

Идеографиялык жазуу (Грек сөзү «Idea» - «ой», «түшүнүк»). Жазуунун бул түрүндө ар бир түшүнүк (сөз) атайын белгилер - идеограммалар менен туюнтулган. Баяндалуучу ой тийиштүү түшүнүктөрдү билдирген шарттуу белгилер аркылуу жазылган. Ал сүрөттүк жазууга караганда алда канча өнүккөн жазуу болгон. Алсак, деген идеограмма "адам" дегенди, деген идеограммалар "тоо" дегенди бирок бул жазууда идеограммалардын саны көп болгондуктан, аларды өздөштүрүү көп кыйынчылыктарды туудурган. Азыр идеографиялык жазуунун үлгүсү Кытай, Япония, Кореяда колдонулат. 

Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Фонографиялык (тыбыштык) жазуу

Фонографиялык (тыбыштык) жазуу – Грек сөзү «phono» - «тыбыш») ар бир тыбыш жеке-жеке белгилер менен туюнтулган жазуу. Ал жазуунун эң өнүккөн түрү болуп саналат. Тилдин өзгөчөлүгүн толук чагылдыра алат жана колдонууга өтө ийкемдүү. Азыркы дүйнө элинин көпчүлүгү дал ушу жазууну пайдаланышат. Алгачкы тыбыштык жазуу финикиялыктар (биздин заманга чейин 2 миңинчи жылдыкта) тарабынан түзүлүп, чыгыш жана батыш элдерине тараган. Азыркы кыргыз, орус, англис, тилдеринде колдонулган жазуулар фонографиялык жазуу болуп саналат.
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Тил илими
Диакритикалык белги

Диакритикалык белги - (гр. «niakpikos» - «ажыраткыч» ) тамганы ансыз окугандан бөлөкчө окуу керектигин көрсөткөн белги (мисалы, э нин үстүнө эки чекит койсо, ё болуп окулат).

Булак: http://kyrgyzinfo.ru