Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Аналитикалык геометрия

thumb|200px|Декарт система координаты
Аналитикалык геометрия — геометриянын бир бөлүгү; мында элементардык алгебранын жардамы менен координаталар методунун негизинде түспөлдөрдүн (чекит, түз сызык жана ийри сызык, тегиздик жана 2-тартиптеги беттер) касиеттери изилденет. Координаталар жөнүндөгү идея байыркы математиктерде кездешсе да аналитикалык геометрияны таратуучулар катары Ферма менен Декарт эсептелет. 

Бул терминди Ж. Серре киргизген.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Аналитикалык туюнтма

Аналитикалык туюнтма — функциянын маанисин алуу үчүн анын аргументи жана турактуу сандар менен белгилүү тартипте жүргүзүлгөн амалдардын жыйындысы. Аналитикалык туюнтма формула деп да аталат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Аналитикалык функция

Аналитикалык функция — даражалуу катар түрүндө көрсөтүлүүчү функция. Буга элементардык функциялар жана атайын функциялар (эллипстик, цилиндрдик ж.б.) кирет. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Асанбаев Мамбет

Асанбаев Мамбет (1939, Сокулук району, Жал айылы) — кыргыз драма театрынын артисти. Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1987). Эмгек жолун 1963-ж. Ташкендеги А.Н.Островский атындагы театрдык институтту бүтүргөндөн кийин Кыргыз драма театрында иштөө менен баштаган.
Ал көптөгөн драмалардан оң жана терс каармандардын ролдорун ойногон жана бир нече кинофильмге тартылган. Ж. Садыковдун үчилтик драмасында Нескаранын («Айкөл Манас», 1990), Кыргылчалдын («Манастын уулу Семетей»; 1982), Чалдын («Сейтек»; 1987) образын түзгөн. 

Аткарган негизги ролдору:
 Масадык («Абийир кечирбейт», Т. Абдумомунов),
 Эдмунд («Король Лир», У.Шекспир),
 Аман («Каркыралар кайтканда», Т. Абдумомунов),
 Александр («Үй-бүлө», И. Попов),
 Турар («Алтын аяк», Б. Жакиев),
 Ромео («Ромео жана Джульетта», У. Шекспир), 
 Дубана («Ак боз ат», Ш. Садыбакасов),
 Дзержинский («Кремль куранттары», Н. Погодин), 
 Синтаро («Аялдын өмүрү», М. Каору),
 Айылчиев («Тагдырдын өгөй балдары», Б. Өмүралиев),
 Кыргылчал («Манастын уулу Семетей», Ж. Садыков),
 Осмонбек болуш («Токтогул», Т. Касымбеков) ж. б. 

Советтик режиссёр А. С. Бергункердин «Жоро» аттуу кинотасмасында Жоронун ролун аткарган.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Маданият
Категория:Манас эпосу
Антилогарифм

Антилогарифм, санынын антилогарифми — берилген а негизи боюнча логарифми п санына барабар болгон N саны. Белгилениши:=N =а же = pi. Мисалы: =9, =25. Таблицасы ондук логарифмдердин таблицасы менен бирге берилет. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Ашай

Ашай — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, кытай баатыры. Араниктеги согушта азар түмөн кол менен Кеселикке келип кошулганы айтылат (Курама варианты, 1. 116).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
 
Категория:Манас эпосу
Ашаң

Ашаң — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, казак балбаны, Кабай байдын уулу. Араниктеги согушта Качалык менен жекеге чыкканда көзүнө найзанын сыныгы кирип, кошунун көздөй кетип баратканда Качалык артынан келип жарадар кылганы айтылат (Курама варианты, 1. 121). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
 
Категория:Манас эпосу
Ашарсуу

Ашарсуу — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, калмак баатыры, Панус кандын жээни. А. кыргыздын жылкысын тийип алып, Манас менен согушуп жеңилет да, тартуу тартып жарашат. Манастан Алооке кандын зомбулугунан сактап калуусун өтүнөт.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
 
Категория:Манас эпосу
Аштар

Аштар(Наштар) — кыргыздардын элдик медицинасында колдонулган байыркы аспап. Кош миздүү, болоттон жасалган курч бычак. Жоокердик замандагы негизги милдети жараттагы бузук канды чыгаруу болгон. Манас эпосунда аштар денеге сайылып токтоп калган жебенин сыныгын же окту тилип чыгарып алуу үчүн да колдонулганы айтылат:
Сом этине калды деп,
Чыкпай туруп алды деп,
Аштар алып колуна
Тилип жаткан андан көп (Сагымбай Орозбаков, 1. 287).
Денеге токтоп калган жебенин сыныгын же окту А. менен тилип алуу процесси эпосто аштар-лоо деп аталат: «Токтогон окту аштарлап — тилип жаткан андан көп» (Курама варианты, 1.130). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
 
Категория:Манас эпосу
Ашык

Ашык, чүкө оюну — байыркы убактарда жоокерчиликтин таасиринен жана мал чарбачылыгы менен мергенчиликке байланыштуу келип чыккан кыргыз элинин улуттук оюну. Кан таламай, канымдат, ордо, упай, үчүм, чокон, атмай, сасыткы, жеп кетти, чүкө бекитмей, ашык калчоо, нөлдө жана башкалар оюндардын жалпы аталышы. Манас эпосунда ашык Манас бала кезинен тартып ойногон оюн катары учурайт: «Алты бала чогулдук, Нак ушу жерге жатабыз, Ашык оюн атабыз» (Сагымбай Орозбаков, 1. 120). «Семетей» эпосунда да А. эскерилет: «Ашык атып ойногон, Балдар аман жатабыз» (Курама варианты, «Семетей», 143). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
 
Категория:Манас эпосу
Аял манасчылар

Аял манасчылар - Октябрь революциясына чейин аялдар эл алдында «Манас» айтып белгилүү болгону анчалык маалым эмес. Патриархалдык-феодалдык доордун заң-мыйзамына, адеп-ахлак, жүрүм-турум эрежелерине, аялдардын турмуштук жеке мүмкүнчүлүктөрүнө байланышкан объективдүү, субъективдүү себептер буга түрткү болгон. Мындан аялдардын «Манас» эпосунун пайда болушуна, өсүп-өнүгүшүнө чыгармачылык катышы болгон эмес деген бүтүм чыгарууга болбойт. Элдик айрым аңыздарда Манас өлгөндө Каныкей айткан кошокту кийин жомокчу-акындар улам өнүктүрүп, улам өнүктүрүп, зор көлөмдүү чыгармага айландырганы айтылат. Чындыгында эле Радлов жазып алган вариантта жана кийинки манасчылардын варианттарында Каныкейдин кошогу бар. М. Ауэзов бир катар ынанымдуу аргументтер менен «Манастын» түпкү өнүгүшүндө кошоктун кыйла роль ойногонун белгилеген. Чындыгында эпосто чагылдырылган тарыхый окуялар прототип болгон инсандардын өмүр баяны өздөрү күбө болгон, аларды өз көзү менен көргөн, иштерине аралашып жүргөн адамдар тарабынан алгач баяндалганы, аңызга айланганы талашсыз. Чыгармачылык мындай салттын издери эпосто бүгүн да даана сакталган. Мисалы, Манаска турмушка чыккандан тартып өзү күбө болгон окуяларды Каныкей баласы Семетейге эскерүү монолог түрүндө баштан аяк узун жомок кылып айтып берет (Саякбай Каралаевдин варианты); Алмамбет Манаска келгенге чейинки өмүр жолун өзү айтса (Сагымбай Орозбаковдун варианты), көпчүлүк варианттарда Көкөтөйдүн ашы Толтой бала кезинде Багышты ээрчип жүрүп өз көзү менен көргөн окуя катары баяндалат. Демек, «Манас» эпосунун өз фактыларынан көрүнгөндөй Каныкей Манастын эрдик иштерин кошок түрүндө да, жомок-аңыз түрүндө да даңазалап, ал жөнүндөгү эпопеянын жаралыш башатында турат. Улуу Манасчы Саякбай Карала уулунун эң алгачкы устаты чоң энеси Дакиш болгон. Ал киши элдик чыгармалардын, анын ичинде «Манастын» бал-шекер даамын болочок манасчы — кичинекей небересине таттырып:

Беренжини жамынып,

Береги, Бээжин минээр мал экен.

Карыпчыны салынып,

Кангай минээр мал экен.

Дегениме көн бурут,

Мааникерди бер бурут.

Мааникерди бербесең.

Тарткан этиң жебеймин.

Андай-мындай дебеймин

Ашыңа апаат кыламын,

Айдап жүрүп кырамын, — деп Суранчы жана башкалар манасчылардан уккан «Манасынын» эсте калган ыр саптарын небересинин кулагына куя берген. Саякбай Карала уулу «Манастын» кара сөз түрүндөгү толук сюжетин чоң энеси Дакиштен уккан. Бул факт «Манастын» эл ичинде жашап, өсүп-өнүгүшүнө аялдар да ар дайым зор салым кошуп келгенин, алар эркек манасчылардай эле эл алдына чыгышпаса да, өздөрүнө ылайык чөйрөдө улуу дастанды айтып келишкенин эң сонун кабарлап турат. Октьбрь революциясынан кийин аялдардын теңдикке жетиши, алардын жалпы элдин алдында «Манас» айтып чыгууга мүмкүнчүлүк ачты. Азыр алардын ар кандай сынактарга, кароолорго, үналгы-сыналгы берүүлөрүнө катышуусу адаттагы көрүнүшкө айланды. Аялдардын ичинде Сейдене Молдоке кызы сыяктуу чыныгы манасчылык деңгээлге өсүп жеткендери да бар (к. Сейдене). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

 
Категория:Манас эпосу
Аяр

Аяр — "Манас" эпосунда бардык иш колунан келген,билбегени жок, сыйкырдуу касиети бар адам катары сүрөттөлөт:

«Актарга мылтык оңдогун

Аярың болсо жоктогун»,

же «Аяр Култаң барганы айтып кабар салганы» (Сагымбай Орозбаков, 2. 72). 

Аяр эпос боюнча кыргыздарда да, алардын душмандарында да болгон. "Манастын" варианттарында Аяр деген сөз ар түрдүү мааниге ээ: коргоочу, сактоочу, сыйкыр, сыйкырчы, кандайдыр дубанын күчү менен өз каалаганын ишке ашырып алуу касиетине ээ болгон адам жана башкалар Ал "Манас" эпосуна араб-фарсы адабиятынын таасири менен кирген. Аяр араб тилинде митайым, шүмшүк, эр жүрөк, бекерчи, ууру, уюштургуч деген маанидеги түшүнүктөрдү билдирет. Мисалы, орто кылымдарда Аярлар Рудакиде, Ирандын эски тарыхый чыгармасы «Тарих-е Систанда», «Саман аяр» деген 11-кылымдарда жазылган фарсы дастанында жана башкалар чыгармаларда чагылдырылып, чындык турмуштагы эле адамдар болгон. Алар уурулук, каракчылыкты мамлекетке кызмат өтөө менен айкалыштырышкан. Ошентип, орто кылымдардагы Орто Азия аймагында тараган чыгармалар аркылуу кыргыз жомокчулары өздөрүнүн репертуарына акырындык менен киргизип отуруп, кийинчерээк "Манас" эпосунун нукура сиңип кеткен сөзү катары айтылып калган. 

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Антипараллель сызыктар

Антипараллель сызыктар — бурчтун ОА жана ОВ жактары менен кесилишкенде ∠1 =∠4 жана ∠2=∠3 болгондой бурчтарды пайда кылуучу а жана b түз сызыктары. ОА менен ОВ дал келсе а жана b бир түз сызыкка карата антипараллель сызыктар деп аталат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Аныктагыч

right|thumb|140px|Матрицаны эсептөө схемасы .
Аныктагыч, детерминант — математиканын түрдүү тармактарында кездешүүчү өзгөчө математикалык туюнтма. 
 
Мисалы: 2-тартиптеги А=квадраттык матрицасынын аныктагычы деп а11а22 – а12а21. Ал detA деп белгиленет. Мындан жогорку тартиптеги аныктагычтар ушул сыяктуу эле эсептелет. Аныктагыч түшүнүгүн Г. Лейбниц менен Г. Крамер киргизген. Ал эми «аныктагыч» терминин математикага биринчи болуп К. Гаусс киргизген, азыркы кездеги символдук белгилениши (эки тик сызык) А. Кэлиге тийиштүү.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Аныкталбаган интеграл

Аныкталбаган интеграл — белгилүү аймакта берилген функциясынын бардык түрүндөгү баштапкы функцияларынын жыйындысы. түрүндөгү интеграл. Мында ∫ символу интеграл белгиси, интеграл астындагы функция, — интеграл астындагы туюнтма, функциясы функциясынын баштапкы функциясы, C — туруктуу чоңдук.

 
 
 
 
 Эгерде , то и , бу жерде  — үзгүлтүксүз туундуга ээ эркин функция. 

 Дифференциал белгисине алып келүү 
Дифференциал белгисине алып келүүдө төмөндөгүдөй касиеттер колдонулулат:

 
 
 

 Интеграциялоонун негизги жолдору 

1. Жаңы аргументти киргизүү методу Эгерде
 
анда
 
бул жерде  — туруктуу дифференцияланычуу функция.

2. Ажыратуу методу. Эгерде
 
анда
 

3. Алмаштыруу (ордуна койуу)методу.

Эгерде
 — үзгүлтүксүз болсо, анда
 деген божомолдон алабыз,
бул жерде туундусу менен бирге үзгүлтүксүз болсо 
, алабыз
 

4. Бөлүп интеграциялоо методу.

Эгерде жана  — 
 кээ бир дифференциялануучу функциялары, анда
 

 Аныкталбаган интегралдардын жадыбалы 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Ар бир теңдеменин сол жагында интегралдын астындагы тийиштүү функциясы үчүн берилген эркин (аныкталган) баштапкы функция турат, оң жагында - функциялар арасындага теңдик аткарылышы үчүн бир аныкталган баштапкы функция жана константасы берилген. 

Бул формуладагы баштапкы функциялар тийиштүү аймактагы интеграл астындагы функциялар үчүн аныкталган жана үзгүлтүксүз. Бул мыйзам ченемдүүлүк кокусунан эмес: жогоруда айтылгандай, аймактагы үзгүлтүксүз функция ал жерде үзгүлтүксүз жөнөкөйгө ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Физиологиялык эритме

thumb|Физиологиялык эритмени куюуу
Физиологиялык эритме — туздардын составы жана осмос басымы боюнча кан сары суусуна жакын атайын эритме. Негизинен физиологияда тажрыйба жасаганда, клиникалык практикада канды көп жоготкондо, организм суусузданганда колдонулат. Кан ордуна куюлуучу суюктуктарга кирет. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Физиотерапия

thumb|250px|Физиотерапия
Физиотерапия (байыркы грек тилинен φύσις — жаратылыш + θεραπεία — дарылоо) — клиникалык медицинанын бир бөлүгү; жаратылыштагы табигый (күн нуру, аба, суу, дары баткактар) жана жасалма (электр тогу, электр-магнит талаасы, ультраүн жана башкалар) физикалык факторлорду, алардын таасир этүү механизмин изилдейт, ооруларды дарылоо жана алдын алуу методдорун иштеп чыгат. 
Физиотерапияга электр менен дарылоо, нур, иондоштурулган аба, суу жана жылуулук, кыймыл жана башкалар менен дарылоо кирет. Физиотерапия физика, химия, электр жана радиотехника, биофизика, биохимия, ошондой эле курортология жана клиникалык дисциплиналар менен тыгыз байланыштуу. Физиотерапиялык методдор азыр дарылоо жана профилактикалык мекемелерде кеңири колдонулууда. Борбордук жана республикалык физиотерапия жана курортология илим изилдөө институттары Физиотерапияда колдонулуучу факторлордун адамдын организмине тийгизген таасирин илимий жактан аныктайт. Ошондой эле жаңы дарылоочу методдорду практикага киргизет. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Фимоз

thumb|120px|Фимоз
Фимоз — эркектин сырткы жыныс органынын териси тубаса же сезгенүүнүн натыйжасында органдын башын жаап калышы. 
 Тубаса фимоз 
Тубаса фимоз менен төрөлгөн баланын органынын териси узарып, чоюлчаак келет, сийгенде өтө кичине тешиктен заара сызылып чыгат. Айрым учурда заара ушатарда баланын тынчы кетип, тыбырчылап, ыйынганда органдын баш териси көөп кетет, заара кылып бүткөндө, тери калыбына келип, бир нече жолу заара тамчылаганы байкалат. Эгерде органдын териси ички кабыкчасы менен кошо сезгенсе (Баланнит, Баланопостит) заара ушатканда ачыштырып оорутат, кээде сийдик чыкпай токтоп калат. Фимоз менен узак жапа чеккен балдарда табарсыктын сезгениши, анда таштын пайда болушу жана бөйрөктүн сезгениши (пиелонефрит) байкалат. Фимозду хирургиялык жол менен дарылайт. Сезгенген, узарган, катууланган терини тегерете кесүү түрдүү кабылдоодон сактайт. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Фитонциддер

thumb|Fitoncidas Fitoncidios Phytoncide Phytoncides International Forest Medicine
Фитонциддер (грек тилинен φυτóν — «өсүмдүк» жана латын тилинен caedo — «өлтүрүп атам») — кээ бир өсүмдүктөрдөн бөлүнүп чыгып, бактерия, микроскоптук козу карын жана жөнөкөй организмдерди өлтүрүүчү же алардын өсүү жана көбөйүүсүн басаңдатуучу биологиялык активдүү заттар. 
Өсүмдүктөрдүн иммунитетинде жана организмдин өз ара мамилелеринде мааниси чоң. Курт-кумурскаларды качырып өсүмдүктү коргойт, аларда жылуулукту жөнгө салуу жана башкалар тиричилик процессинде катышат. Фитонциддердин бөлүнүүсү өсүмдүк сынганда, сыйрылганда күчөйт. Алардын күчү, бактерияга каршы таасири түрдүү өсүмдүктөрдө ар башка. Мисалы, сарымсак, пияз фитонциддери жөнөкөйлөрдүн, бактериялардын жана мите козу карындын көпчүлүгүн тиер замат өлтүрөт. Бир гектар мырза карагайлуу токой суткасына 5 кг, арчалуу токой 30 кгдай фитонциддерди бөлүп чыгарып, абадагы микрофлораны азайтат. Ийне жалбырактуу токойлордун абасы таза болгондуктан курорт, санаторийлерди жайгаштыруу, шаарларды жашылдандыруу ден соолук үчүн пайдалуу.
Медицинада пияз, сарымсак, сары чай чөп жана башкалар фитонциддүү өсүмдүктөр ириңдүү жараат, жараларды, трихомонад кольпитин жана башкалар дарылоодо колдонулат. Айрым өсүмдүктөрдүн фитонциддери ичеги-карындын кыймылын, секрет чыгаруусун, жүрөк ишин ыкчамдатат.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Флебит

thumb|100px|Флебит
Флебит (байыркы грек тилинен φλέψ, илик жөндөмөдө φλεβός — вена) — көбүнчө буттарда пайда болгон венанын сезгениши. Көбүнчө үстүртөн тамырларда байкалат. Флебит көбүнчө трамбоз менен бирге пайда болуп, андан кийин тромбофлебит же үстүртөн тромбофлебит деп аталат. Терең тамыр тромбозунан айырмаланып, үстүртөн тромбофлебиттин уйуп калган бөлүктөрдүн өпкөгө жеткирилишинин ыктымалдыгы өтө төмөн.

 Белгилери 
 Териде кызыл из жана шишик пайда болот
 Вена ооруйт жана Лене ысыйт
 Венанын үстүндөгү май клетчатка катууланат
Адатта, теринин үстүңкү кан тамырлары бойунча жумшак кызыл жердин жай башталышы байкалат. Узун, ичке кызыл жер сезгенүү үстүртөн венадан кийин сезилиши мүмкүн. Бул жер катуу, жылуу жана жумшак сезилиши мүмкүн. Венан айланасындагы тери кычышып, шишип кетиши мүмкүн. Бул жер кагып же күйүп башташы мүмкүн. Бутту ылдыйдаганда, айрыкча, биринчи жолу эртең менен төшөктөн турганда, белгилер күчөп кетиши мүмкүн. 

Көбүнчө бутта болуп, жугуштуу оорулардын, жараатка инфекция түшүүнүн, абцесстин, флегмонанын кабылдоосу катары жана төрөттөн кийин болушу мүмкүн (Төрөттөн кийинки оорулар). Флебиттин козгогучу ар кандай микроорганизмдер, көбүнчө стрептококктор болушат. Флебит демейде тромбоз менен коштолуп, тромбофлебитке алып келет. Катуу кармаган жана өнөкөт түрү бар. Катуу кармаган үстүртөн флебитте венанын үстүндөгү май клетчатка катууланат, кээде териде кызыл из пайда болот, дене көбүнчө ысыйт, жалпы абал начарлайт. Өнөкөт флебит көпкө созулуп, мезгили менен кайталанып турат. Терең веналардын флебитинде вена ооруйт жана дене ысыйт, ал эми көзгө көрүнгөн белгилер анча байкалбайт. Врач гана диагнозун коюп, дарылайт. Флебит менен жабыркаган бутту тынч абалда кармоо керек. 

Алдын алууда терини, айрыкча бутту таза күтүү, майда жарааттарды жана ириңдүү ооруларды убагында дарылоо чоң мааниге ээ. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Флюорография

thumb|Төштүн Флюорограммасы
thumb|Цифралык флюорограф
Флюорография (рентгенофотография, рентгенофлюорография, фоторентгенография) — рентгендик изилдөө ыкмасы. 
Мында изилденчү объекттин рентген сүрөтү жарыктануучу экрандан фотоплёнкага түшүрүп алынат. Ал флюорограф аппаратынын жардамы менен жүргүзүлөт. Бул аппараттагы рентген нуру менен органдарды жарыктандыруудан өпкө, жүрөк, ичеги-карын, мурун коңулдары, эмчек жана башкалар органдар даана сүрөткө түшүрүлөт. Анын жардамы менен ошол органдардагы билинбей жүргөн ооруларды табууга жана көп кишини (1 саатта 100— 200гө чейин) текшерүүгө болот. Балдарды массалык текшерүүдөн өткөрүүдө бир кыйла жеңилдик берет жана жөнөкөй да болот. Мындай рентгенографиялык изилдөөнүн эч зыяны жок. Ошондуктан саламаттык сактоо, алдын алуу чаралардын системасында флюорографияга абдан чоң маани берет. Балдар мекемелеринин, ошондой эле ооруканалар менен төрөт үйлөрүнүн балдар бөлүмдөрүндө балдардын тамактануусу менен байланышкан кызматкерлер, балдар жана өспүрүмдөр үчүн мектептер жана башкалар дарылоо жана тарбиялоо мекемелеринин педагогдору менен тарбиячылары кызматка орношкондо жана жарым жылда 1 жолу флюорографиялык изилдөөдөн өтөт. Ошондой эле тамак-аш азыктарын даярдоо, сактоо, ташуу, сатууда иштегендер; дарылоо-алдын алуу мекемелердин, аптека, санитария-гигиеналык тейлөө мекемелеринин (мончо, чач тарач, кир жуучу жана башкалар) кызматкерлери; балдар оюнчуктарын чыгаруучу жана сатуучу ишканалардын, китепканалардын жана башкалар кызматкерлер кызматка орношууда жана жылына 1 жолу флюорографиялык изилдөөдөн өтөт. Мектеп окуучулары (12 жаштан), орто жана жогорку окуу жайларынын студенттери жыл сайын флюорографиядан өтөт. Бир жолку флюорография дан армияга чакырыла электер, чакырылгандар, ошондой эле окуу жайларына өтүүчүлөр жана эс алуу үйлөрүнө жана санаторийлерге баруучулар өтүшү зарыл.
Стационардагы (поликлиникадагы) флюорографиялык кабинеттерден башка автобустарда, темир жол жана трамвай вагондорунда орнотулган жана көчмө флюорографиялык кабинеттер болот; алар жумушчуларды, студенттерди иштеген же окуган жеринде изилдегенге ыңгайлуу. Автобустагы флюорографиялык кабинеттер айыл калкын изилдөөгө пайдаланылат. Флюорографиядан өткөн кишилерде кайсы бир оорунун белгиси болсо, алар тиешелүү дарылоо мекемесине дарыланганга же изилденүүгө жиберилет.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Фтизиатрия

thumb|right|192px| 

Фтизиатрия (грек тилинен фθίσις — сил кесел, арыктоо жана грек тилинен ιατρεία — дарылоо) — медицинанын кургак учук оорусунун пайда болуу себебин, өөрчүү механизмин, клиника-морфологиялык көрүнүшүн, эпидемиологиясын, дарылоо жана алдын алуу чараларын изилдөөчү тармагы. Азыркы фтизиатрияда түрдүү диагностикалык методдор (клиникалык, рентгенологиялык, эндоскопиялык, биохимиялык жана башкалар) пайдаланылат. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик