Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Беталман

Беталман, Алмамбетов, Сатар, Сатыш Алмамбет, Беталман (?-?) - жазуучу, агартуучу. 

Кыргызстандын Нарын облусунун аймагында (балким, Жумгал районунда) туулган. 

Алматы шаарында жогорку окуу жайда укук факультетинде окуган. 

Кыргызстандын прокурорунун орун басары кызматына чейин жеткени айтылат.

1941-1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушка чейин Кыргызстандын агартуу тармагында иштеген. Айрым маалыматтарга караганда юридикалык билими да болгон. Анын "Кулан мерген" аттуу чакан дастаны 1941-жылы "Кыргызмамбас" басмаканасы тарабынан жарыяланган. 

Сатар Алмамбетов 1941-жылы согушка чакыртылып, кыязы ошол эле жылы немисттик туткунга түшкөн. Борбор Азиялык миңдеген согуш туткундары сыяктуу эле Мустафа Чокай (Мустафа Чокаев) уюштурган "Түркстан легионуна" кирген. Кыязы, легиондун кыргыздар үчүн жооптуу кишиси болгон. 

1943-жылы Берлинде "Манастын" (Тыныбектин варианты) үзүндүсүн китеп кылып чыгарткан, ага баш сөз жазган. Согуш жылдары Берлинде жарык көрүп турган "Миллий Түркстан" журналына ар түрдүү темадагы (Советтик мыйзам системасы, кыргыз адабияты, репрессия ж.б.) макалаларды "Беталман" деген ат менен жазган. 

Файл:%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D1%82-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD.jpg

Бул адабий ысымы өз атасынын атынын муундарын алмаштыруудан эле жасалган (Бет+Алман). 

Экинчи согуш маалында да жазуучулукту уланткан. Ага анын автобиографиялык мазмундагы аңгемелери, ырлары мисал. 

"Миллий Түркстан" журналынын бир нече санына Фрунзеден (азыркы Бишкек) согушка аттанганын, туткунга түшүп калышынын шартын чоң чеберчиликте сүрөттөгөн. 

Нацисттик Германиянын шыкагы менен түзүлгөн сүргүндөгү Түркстан өкмөтүнүн жетекчи орун басарларынан болгон. 

Франция аймагында Батыш ынтымагынын абагына түшкөн, бирок абактан бошотулган. Анын абактан бошотулушуна Азамат Алтай да салым кошкон. 

Согуштан кийин ыктыяры менен Советтер Биримдигине өтүп келген жана чыккынчы катары узак жылга соттолгон. 

Билгендер анын Сибирде отургандыгын айтышат.

1950-жылдардын экинчи жарымында, Никита Хрущевдин тушунда, абактан (ГУЛАГ) бошонуп, Кыргызстанга кайтып келген. 

Кыска мөөнөткө "Советтик Кыргызстан" гезитинде корректор болуп иштеген, бирок ал жерден айдалган. 

1950-жылдардын соңунда кургак учуктан өлгөн. 

Айрым шилтемелер:

Азаттык үналгысы

Би-Би-Си Кыргыз кызматы
Эген, Нурбек

Эген, Нурбек (1975) - заманбап кыргыз кинорежиссеру, публицисти.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Ош облусуна караштуу Ноокат районунда 1975-жылы 3 декабрда туулган - кыргыз кинорежиссер.
Мектепти бүтүргөндөн кийин Б.Бейшеналиева атындагы институтунун актердук бөлүмүндө 2 жыл окуган.

1994-жылы Бүткүл Союздук Мамлекеттик Кинематография институнун (ВГИК) режиссердук факультетине В.И.Хотиненконун өнөрканасына өтүп, 2000-жылы бүтүргөн.
Азыр (2010) Москвада турат.

 Тасмалары 
 "Сырдуу белги" ("Тайный знак"),
 "Бабалар мурасы" ("Сундук предков"),
 "Желе" ("Сеть")
жана башка тасмалардын режиссеру.

 Интернеттеги шилтемелер 
 Интернет эрөөл 
 Нурбек Эген: биография
 Нурбек Эген

Категория:Кинематограф
Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Орусия
Категория:Журналисттер‎
Категория:Манас таануу
Категория:Ноокат району
Категория:Туулгандар 1975-жылы
Ракым Усубакунов

Усубакунов, Ракым (1929-1982) - кыргыздын чыгаан педагог окумуштуусу, физика-математика илимдеринин кандидаты (1965).

 Кыскача өмүр баяны 
Ракым Усубакунов 1929-жылы Кыргызстандын Ысык-Көл өрөөнүндөгү Чок-Тал айылында туулган. 

1950-жылы Кыргыз педагогика институтун (1951-жылдан Кыргыз мамлекеттик университети, азыркы Кыргыз Улуттук университети) аяктап, андан соң ушул университеттин аспирантурасын (1954) бүтүргөн. 

Кыргыз мамлекеттик университетинин доценти, "Жогорку математика" кафедра башчысы. 

Фрунзе политехникалык институтунун (азыркы Бишкектеги Кыргыз техникалык университети) проректору кызматында турганда, жогорку математика боюнча окуу китептерди кыргыз тилинде жарыялаганы үчүн ошол кездеги совет бийлиги тарабынан "улутчул" катары куугунтукталган. 

Усубакуновду коргоп Фрунзе политехникалык институтунун жана борбор шаардагы ЖОЖдордун студенттери 1967-жылы нааразылык жыйындарын да өткөргөн. 

Кийинчерээк Кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институтунда (азыркы Эшеналы Арабаев атындагы Кыргыз педагогикалык университетинде) доцент болуп иштеп калган. 

Дүйнөдөн эрте кайтышына коммунисттик бийликтин куугунтуктоосу таасир тийгизген. 

 Илимий жана педагогдук мурасы 
Жогорку окуу жайлары үчүн жазылган "Дифференциалдык жана интегралдык эсептөөлөр" деген оригиналдык 2 томдук окуу китебинин, "Математикалык анализ" деген 3 томдук окуу китебинин, Математика терминдеринин орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгүнүн, Механика боюнча орусча-кыргызча терминологиялык сөздүгүнүн, андан сырткары ондогон илимий-методикалык эмгектердин автору.

 Ал тууралуу адабият 
 Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с.

 Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био-библиографический свод / Отв. ред. У.А.Асанов. - Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии, 2002. - 544 стр., илл., карты. (ISBN 5-89750-142-4). 

 Интернеттеги шилтеме 
 http://www.presskg.com/uch/09/0910_10.htm 

Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Математиктер‎
Категория:Кыргыз Мамлекеттик Техникалык Университети
Категория:Туулгандар 1929-жылы
Категория:Ысык-Көл району
Категория:Өлгөндөр 1982-жылы
Категория:Так илимдер
Категория:Педагогика
Категория:Куугунтукталгандар
Категория:Окуу китептердин авторлору
Улуттук дүң продукция

Улуттук дүң продукция(УДП) – экономикада бир жыл ичинде өндүрүлгөн өнүмдүн жана көрсөтүлгөн тейлоо қызматтарынын жалпы базар баасы. Қырғызча «улуттуқ дүң жыйым» деген да термин қолдолунуп жүрөт.

УДПны чығымдарға ылайық эсептөөнүн жолу: УДП = C + I + G + Xn

C - жеке керектөөгө жумшалған чығымдар. Аға ар бир үй-бүлөнүн узақ мөөнөт қызмат қылчу заттарды(турақ-жай, автомобиль, муздатқыч, телевизор, фотоапарат ж.б.у.с.), қысқа мөөнөттүк керектөөгө же күнүмдүк тиричиликке керек товарларды (нан, туз, сүт, ширенке, кийим-кече ж.б.у.с.), ошондой эле оюн-зооққо, даарыгердин, адвокаттын, чачтарачтын қызматтарына сарпталған қаражаттар.

I - менчик ички дүң инвестиция. Буға үч компоненттен утар: 1) Ишқана техникалық жабдууларды сатып алғанға жумшаған чығымдар; 2) Қурулуш; 3)Қордоғу өзгөрүүлөр. Менчик ички дүң инвестицияға эскирген жабдуулар менен имаратты (капиталды) қалыбына келтирүүгө арнап бөлүнгөн қаражат жана жаңы инвестиция да кирет.

G - мамлекет сатып алған товарлар менен қызматтар. Бул ишқананын даяр өнүмүнө кеткен жана мамлекет ресурстарды, ошондой эле жумуш күчүн сатып алууға жумшаған қаражат. Аға бироқ өкмөт тарабынан қоторулған төлөмдөр қошулбайт. Анткени ал қаражат өндүрүштүн чығымды чағылдырбайт.

Xn – таза экспорт. Бул сыртқа сатылған же экспорттолғон товарлар менен өлкөгө сырттан алып келинген (импорттолғон) товарлардын айрымасы. Импорт экспорттон чоң учур бүгүнкү Қырғызстанға, АҚШға мүнөздүү көрүнүш болсо, Қытай үчүн импорт экспорттон алда қанча аз.

Ошентип, УДП = С + I + G +Xn
Юдахин Константин Кузмич

Юдахин, Константин Кузьмич (1889-1890-1975) - чыгаан түрколог окумуштуу, кыргыз таануучу.

 Тагдыр баяны 
Константин Кузьмич Юдахин 1890-жылы падышалык Орусиянын Орск шаарында туулган.

1910-жылы Ташкендеги Түркстан мугалимдер семинарийин бүткөн.

1925-жылы Орто Азия мамлекеттик университетин аяктаган.

1949-жылы филология илимдеринин доктору наамын алган. 

1952-жылы Өзбекстан Илимдер академиясынын кабарчы-мүчөсү болуп шайланган.

1954-жылы Кыргызстандын Илимдер академиясынын академиги болуп шайланган.

Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Кыргыз улуттук университетинин) Кыргыз тили кафедрасынын профессору болгон, Кыргызстандын илимине эмгек сиңирген ишмер наамын алган.

 20-кылымдагы ири түрколог-сөздүкчү 
Константин Кузьмич Юдахин 1927-жылы өзбек-орус сөздүгүн, 1928-жылы уйгур-орус сөздүгүн түзүп жарыялаган.

1940- жана 1965-жылдары кыргыз-орус сөздүгүн жарыялаган.

1944- жана 1959-жылдары орус-кыргыз сөздүгүн жарыялаган.

Кыргыз сөздүгүн түзүүдө ага кыргыздын түрколог окумуштуусу, тилчи, академик Кусейин Карасаев өзгөчө жардам берген.
Дагы бир кыргыз тилчиси - Ж.Ш.Шүкүров да өзүнө жардам бергенин К.К.Юдахин 1965-жылы чыккан кыргызча-орусча сөздүгүнүнү кириш сөзүндө белгилеген (6-бет). 

 Эстутум 
2002-жылы Бишкектеги Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин маңдайына К.К.Юдахиндин айкели тургузулган.

 Жарык көргөн эмгектери. Сөздүктөрү 
 Юдахин К.К. Киргизско-русский словарь. Около 40 000 слов. Составил проф. К.К. Юдахин / Кыргызча-орусча сөздүк. Сөздүктө 40 000ге жакын сөз бар. Түзгөн проф. К.К.Юдахин. - Москва: "Советская энциклопедия" басмасы, 1965. - 973 бет.

 Пайдаланылган адабият 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2.
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө. - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

 Интернеттеги шилтемелер 
 Юдахин К. К. Русско-кыргызский словарь

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Түркологдор
Категория:Кыргызстан
Категория:Булак таануу
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз тили
Категория:Окумуштуулар
Категория:Борбордук Азия
Категория:Маданият
Категория:Сөздүкчүлөр
Категория:Туулгандар 1889-жылы
Категория:Өлгөндөр 1975-жылы
Мөдөн-Кыргыз

Мөдөн-Кыргыз - орто кылымдарда Борбордук жана Ички Азияга тараган кыргыз урууларынын бири. Азыр алар өз эне тилин жоготуп, Монголиянын халха монголдоруна аралашып кетишкен. Монголиянын түндүк-батыш аймагында жашашат.
 Колдонулган адабияттар 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2

Категория:Кыргыз тарыхы
Байташ

Байташ, башка ысымы Муса Сатук Буура-хан уулу - Каракагандар мамлекетинин экинчи каганы. Атасы Сатук Буура-хан өлгөндөн кийин такка отурган (955-жыл).

Анын бийлигинин тушунда, 960-жылы, Караханийлер (Каракагандар) мамлекети ислам динин расмий (мамлекеттик) дин катары жарыялаган. 

Ошол кезде Кара кагандардын ордосу Кыргызстандын Чүй өрөөнүндөгү Баласагун (Баласагын) шаарында жайгашкан.

Бул шаардын чалдыбары азыркы тапта Бурана катары маалым.

 Пайдаланылган адабияттар 

 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.

Категория:Кыргыз тарыхы
Муса Сатук Буура-хан уулу

Муса Сатук Буура-хан уулу, Байташ - Каракагандар мамлекетинин экинчи каганы. Атасы Сатук Буура-хан өлгөндөн кийин такка отурган (955-жыл).

Анын бийлигинин тушунда, 960-жылы, Караханийлер (Каракагандар) мамлекети ислам динин расмий (мамлекеттик) дин катары жарыялаган. 

Ошол кезде Кара кагандардын ордосу Кыргызстандын Чүй өрөөнүндөгү Баласагун (Баласагын) шаарында жайгашкан.

Бул шаардын чалдыбары азыркы тапта Бурана катары маалым.

 Пайдаланылган адабияттар 

 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.

Категория:Кыргыз тарыхы
Баласагун

thumb|upright|Башня Бурана.
Баласагун, Баласагын — Чүй өрөөнүнөн орун алган орто кылымга таандык шаар; Караханид мамлекетинин борбору. Бул мунара эгиздери Тараз шаарында, жана Озбекстанда бар

Шаар жөнүндө алгач маалымат берген араб автору ал-Мукаддаси Баласагун шаарын башка шаарлардан чоң болгондугун, эли өтө көп экендигин баяндайт (10-к.). Махмуд Кашгаринин (11-к.) «Китаб диван лугат ат-түрк» сөздүгүндө Баласагуни шаары, ошондо эле Куз-Ордо, Куз-Улуш деп да берилген. Ушул эле автордун картасында Баласагуни Тараз шаарынын түштүгүнө жайгаштырылып, тоолор менен курчалат. Ас-Самани (12-к.) жана Якут (13-к.) Баласагунду Кашкарга жакын жайгаштырат. 13-кылымдагы айрым авторлордун эмгектеринде шаар Чүй суусунун жээгинде жайгашкандыгы айтылат. Абу-л-Фиданын (14-к.) эмгегинде бул шаардын астрономиялык көрсөткүчтөрү берилген. Мухаммед Хайдар (17-к.) Чүй суусунун боюндагы чоң шаардын мунара, медресе сыяктуу калдыктары сакталган жерде имам Мухаммед Факих Баласагунинин мүрзөсүнүн үстүндө эстелик бар экендигин эскерген. Мунед Джим-Баши (17-к.) Баласагунду Кашкардан алыс жерге жайгаштырып, анын астрономиялык көрсөткүчтөрүн берет. 11-кылымда Баласагуни шаарында байыркы түрк жазма эстеликтеринин бири «Кутадгу билигдин» автору, акын, илимпоз, ойчул Жусуп Баласагуни туулуп-өскөндүгү белгилүү. Тарыхчылар В. Бартольд, А. Бернштам жана кыргыз окумуштуулары А. Абетеков, Ө. Караев, 3. Эралиев тарыхый жазуу маалыматтарга жана археологиялык табылгаларына таянышып, байыркы Баласагуни азыркы Токмок шаарынын жанындагы Бурананын аймагында болгон, Акбешим шаарчасынын уранды калдыгы Баласагуни шаарынын бир бөлүгү деп эсептешет. Шаардын ортосунда ири ак-сарай жана бийик мунаралуу жамы мечит, анын жанынан көрүстөн орун алган жана соода-сатык, мектеп, окуу жайлары, дүкөндөр, мончолор ж. б. болгон, ошондой эле элчиликтер жайгашкан. Шаардын сырты чоподон согулган дубал менен курчалган. 14-кылымдада ич ара узакка созулган согуштардын натыйжасында жок болушу ыктымал.

 Пайдаланылган адабияттар 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
 Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. М., 1964.
 Кошгарий М. Туркий сузлар девони (Девону-лугот ит-турк). Таш., 1960–1963. Уч томлик.

Категория:Кыргызстан шаарлары‎
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Тумар-2011
Улуу жибек жолу

thumb|upright=1.4|Б.з.ч. 2-1-кылымдарда Улуу жибек жолу Кытай менен Жер ортолук деңизинин аймагын байланыштырып калды.

Улуу жибек жолу — б.з.ч. 2-кылымдын ортосунан орто кылымдардын ортосуна чейин өкүм сүргөн эл аралык соода жана маданий-карым катнаш жолунун аталышы. 

Бул жол Чыгышта - Кытай, Батышта - Рим жана Византия дөөлөттөрүн, түндүктө - Чыгыш Европаны жана Сибир аймагын, түштүктө - Түндүк Индия аймагын (айрым кылымдарда) баш коштурган. 

Кыргызстан аймагы да Улуу жибек жолунун таманында жайгашкан. 

Соода кербендери Кыргызстандагы Ош, Өзгөн, Баласагын, Суйаб, Барскан, Кочкор-Башы, Ат-Башы, Тоң сыяктуу орто кылымдардагы шаарлар аркылуу өткөн. 

thumb|Марко Полонун саякатынын жолнаамасы.

Эне-Сай Кыргыз кагандыгы менен Орто Азиянын бириктирген сода жолу Кыргыз жолу деп аталган.

 Булактар 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.

Категория:Орто Азия тарыхы‎
Категория:Кытай
Категория:Чыгыш Түркстан
Категория:Иран
Категория:Экономикалык география‎
Категория:Маданият
Исмаил Исаков

thumb|upright|Исмаил Исаков (2007).
Исмаил Исакович Исаков Ismail Isakovich Isakov) – Кыргызстандын мурдагы коргоо министри (2005-жылдын 26-майынан – министрдин милдетин аткаруучу, 2005-жылдын сентябрынан – 2008-жылдын 26-майына чейин - министр), мурдагы Кыргызстандын Коопсуздук кеңешинин катчысы (2008-жылдын 10-октябрына чейин), генерал. Коомдук ишмер. Мурдагы жана азыркы Жогорку Кеңештин депутаты. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
1950-жылы 11-июнда туулган. Атасы Исак Кыргызстандын Ош облусунун Алай районундагы Сопу-Коргон айылынан болот.
2008-жылдын 10-октябрынан тартып расмий Бийликке каршы оппозиция тарапка өткөн.

2010-жылы 11-январда Бишкек шаардык гарнизондук соту тарабынан 8 жылга абакка кесилген. Анын генерал-лейтенант даражасы ушул сот тарабынан алынып ташталган.

Ал бул өкүмдү саясий буюртма катары сынга алып, өзүнө коюлган доолорду четке какты жана жогорку сот бийлигине кайрылды.

Анын уулу Руслан Исаков да кыргыз армиясынын офицери болчу. 2010-жылкы ыңкылаптын алдында Руслан АКШда саясий бозгун катары баш пааналады.

Исмаил Исаков АКШ жана башка Батыш шериктеринин Ооганстандагы эл аралык террорчулукка каршы күчтөрүнүн аскер базасын Бишкектин жанындагы “Манас” аба майданында жайгаштырууну ырааттуу колдоп келген.

2010-жылдын апрелиндеги элдик ыңкылап күнү ал боштондукка чыкты.

Сот тарабынан акталды.

Кыргызстандын Убактылуу өкмөндө Коргоо министринин милдетин аткарды (2010-жыл).

Учурда – парламент депутаты.

 Интернеттеги шилтеме 
 http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_Politics_Isakov/1926229.html
 http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan__Ruslan_Isakov_/1931335.html

Категория:Кыргызстандын саясатчылары‎
Категория:Министрлер
Категория:Туулгандар 1950-жылы‎
Артыш

Артыш - Борбордук (Ички) Азиядагы шаар. Тарыхый Чыгыш Түркстандагы, азыркы Кытайдын Шинжаң Уйгур автоном районундагы 1950-жылдары уюшулган Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусунун акимдик борбору.https://www.xjats.gov.cn/

Артуш шаарынын карамагында 2 «көчө башкармас», 1 шаарча жана 6 айыл бар.2022年统计用区划代码和城乡划分代码：阿图什市.

Артыш шаарынын ишкерлери коңшу Кыргызстан менен да соода алакаларын ырааттуу жүргүзүп келет.

Артыш шаары Теңир-Тоо кыркасынын түштүк тарабында жайгашкан.

Шаарда кыргыз тилинде басылмалар чыгат.

 Шилтемелер 
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Чыгыш Түркстан
Категория:Кытай
Категория:Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусу
Категория:ШУАР
Жабакы, йабаку

Жабакы, жабагы, йабаку - орто кылымдардагы Ички Азиядагы түркий эл (уруу). 

11-кылымда Махмуд Кашгари бул түркий элди "йабаку" деп атаган.

Йабаку-Сувы (Жабакы-Суусу) деген топоним да болгон. 

11-кылымда жабакылар Чыгыш Түркстандын түндүк-чыгышында, Чыгыш Теңир-Тоонун Жуңгарияга карай уланган бөлүгүндө жайгашып, ислам динин мамлекеттик дин катары кабыл алган Караханийлер (Каракагандар) каганатына каршы ырааттуу уруш жүргүзүп турушкан.

Алардын айрым уруулары кыргыздардын курамына кошулуп, Кыргызстан аймагына да өткөн.

Жабакылардын айрым топтору кийин башка түрк тилдүү калктарга да жуурулушуп кеткен.

Кыргыз элинин курамындагы жабагы уруусу - теги жана аталышы жагынан дал ушул орто кылымдардагы жабакыларга барып такалат. 

Категория:Кыргыз тарыхы

Категория:Кыргызстан

Категория:Чыгыш Түркстан
Барскоон шаары

Барскоон ― орто кылымдарда Ысык-Көл өрөөнүндө гүлдөп-өскөн, Улуу жибек жолунун таманында жайгашкан шаар.

Барскон (же Ысык-Көл) аймагынын бийи (акими) ушул шаарда отурган.

Бир катар арап географтары жана саякатчылары бул шаарды Х кылымдан бери өз жолнаамаларында эскеришет. 

Бул шаардын акими Хусейндин баласы Махмуд Кашгари 1029-1038-жылдардын аралыгында ушул шаарда төрөлгөн.

Ал кийинчерээк түркология илимине жол чапкан. Анын толук ысымы - Махмуд ибн Хусейн ибн Мухаммед ал-Барскани, ал-Кашгари.

Бул аалым - он биринчи кылымдагы түрк калктарынын чыгаан энциклопедист окумуштуусу, тилчи, тарыхчы-этнограф, географ, картограф, диалектолог, этнолог катары кеңири таанымал.

Махмуд Кашгари 1072-1077-жылдары арап тилинде "Дивану лугати-т-түрк" - "Түрк тилдеринин сөз жыйнагы" эмгегин жазган.

Азыр да Барскоон шаарынын калдыгы Жети-Өгүздөгү Барскоон кыштагынын жанында сакталган, бирок шаар чалдыбарынын көпчүлүк бөлүгү 1950-жылдардагы дың бузуу жараяны учурунда айдоо талааларынын алдында калган. 

 Пайдаланылган адабияттар 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

 Шилтеме 
 Фотосерия Тамга и ущелье Барскаун, 2011 (www.central-asia.hks.re)
 U.A.Asanov, A.Z.Jumanazarova, T.Chorotegin. Kyrgyzskaia nauka v litsah: Kratkiy istoricheskiy I bio- bibliograficheskiy svod / Otv. Red. U.A.Asanov. – Bishkek: Tsentr gosyazyka I entsiklopedii. 2002. – 544 pages, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)

Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргызстан шаарлары‎
Чик

Чик - орто кылымдардагы Эне-Сайдагы жана Түндүк-Батыш Монголиядагы кыргыз урууларынын бири. Бул урууну кийинчерээк чигил уруусуна башат болгон этностук топ катары карашат. Чик уруусу 8-кылымдын башында көөнө орхон жазмаларында да эскерилген. Чигилдер болсо Кыргызстандагы, Жети-Суудагы жана Чыгыш Түркстандагы Караханийлер каганатын негиздеген сулалени түзүшкөн.

 Пайдаланылган адабияттар: 

1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2
2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.

Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз тили

Категория:Байыркы түрк уруулары
Огуз

Огуз, огуздар - орто кылымдардагы Борбордук Азия аймагын жердеген түрк тилдүү эл.
Алардын бир бөлүгү 9-кылымдан тартып батышка ооп, Кавказ, Кичи Азия, жакынкы Чыгыш аймактарын басып киришкен.

Аларга чыгышта коңшу болгон тогуз-огуз уруулар биримдиги (конфедерациясы) 8-кылымдын башында көөнө орхон жазмаларында да эскерилген.

Огуздар болсо Борбордук Азиянын чордондук жана батыш өңүрүн ээлеп, бул аймактарда жана батыштагы өздөрү басып алган аймактарда 
бир катар мамлекеттерди (анын ичинде Улуу Селжук дөөлөтүн) негиздешкен.

Огуздар тууралуу өзгөчө мол маалыматты 11-кылымдагы түрк элдеринин чыгаан окумуштуусу Махмуд Кашгари калтырган. 

Кашгаринин жазышынча, батыштагы түрк калктарынын басымдуу бөлүгүн түзгөн огуздар чыгыш түрк элдеринин баарын "чигил" деп жалпылап аташчу. 

Махмуд Кашгари 24 огуз уруусунун аталышын көрсөтөт.

Бир катар түрк калктарынын санжыраларында Огуз-хан (Огуз каган) алардын эң байыркы бабаларынын бири катары көрсөтүлгөн. 

Огуз тилинин диалекттеринин негизинде кийинчерээк түркмөн, түркиялык түрк, азербайжан, керкуктук (ирактык) түркмөн, кашкайи жана башка батыш түрк тилдери калыптанган. 

Пайдаланылган адабияттар:

1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2
2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.

Категория:Кыргызстан

Категория:Кыргыз тарыхы

Категория:Кыргыз тили

- - - -
Кыргыз таануу

Кыргыз таануу (анг. - Kyrgyz study; орус - кыргызоведение) - кыргыз элинин (анын ичинде кыргыздарга жуурулушкан жана кыргыздардан бөлүнүп, башка элдерге кошулган этностордун) тарыхын, тилин, философиясын, этнографиясын, руханий жана заттык маданиятын ар тараптуу, комплекстүү, илимий деңгээлде иликтөөчү тармак.

Бул тармакка кыргыздар байырлаган тарыхый чөлкөмдөрдүн (анын ичинде азыркы Кыргызстандын, Борбордук Азиянын, Сибирдин жана Ички Азиянын) тарыхый-географиясын, картографиясын, ономастикасын жана башка илимий жагдайларын иликтөө да кирет.

 Пайдаланылган адабияттар 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. - Том 1-6.