Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Өзү Жазма Өлчөгүч Прибор

Өзү Жазма Өлчөгүч Прибор — физ. чоңдуктардын өзгөрүшүн диаг­рамма түрүндө чийин көрсөткүч түзүлүш менен жабдылган өлчөгүч при­бор.
 
Мындай приборлор бир же бир нече чоңдуктун (чыцалуу, ток, каршылык, күч, температуpa, нымдуулук ж. б.) убакытка (кээде башка физ. чоңдукка) көз каранды графигин чийүүдө колдонулат. Өзү жазгычтын үч фазалуу тармакта үч чыңалууну же токту үзгүлтүксүз сызык түрүндө наттоочу өзү жазма прибор: Магнит-электр өзгөрткүчтөр (вольтметр, амперметр); Өзү жазма (чийүүчү) элементтери; Прибор — жазылгандарды ташыгыч (диаграмма кагазы); Прибор — жазылгандарды ташыгычтын жүргүзгүчү.

Жөнөкөйү — кыймылдуу бөлүгүнө чийүүчү элемент (уч, карандаш, сыясы бар түтүкчө) бекитилген прибор. Чийүүчү элемент жылып туруучу атайын кагаз лентага ченелүүчү чоң­дуктун графигин чиет. Өзү Жазма Өлчөгүч Прибор үзгүлтүктүү (чекиттер, штрих же башка белги) жанa үзгүлтүксүз сызыктүрүндө жазгыч болуп айырмаланат. Бир нече чоңдуктун графигин бир убакта чийиш үчүн алардын санына жараша чийүүчү элемент менен жабдылат. Өзү Жазма Өлчөгүч Прибор өлчөнүүчү чоңдук­тун убакыт боюнча өзгөрүшүн үзгүлтүксүз байкоо керек болгон учурда кол­донулат. 

Илимий изилдөөдө жанa практикада андай прибор коп пайдаланылат. Бул прибордун кеңири белгилүүлөрү—өзү жазма вольтметр, ватт­метр, автоматтык потенциометр, жарык нурлуу осциллограф, термограф ж. б. Алардын туруктуу орнотулма жанa алып жүрмө түрлөрү чыгарылат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Өзү Жүктөгүч

Өзү Жүктөгүч — жүктү чукул аралыкка ташууда, жүктөөдө, түшүрүүдө мезгилдүү же үзгүлтүксүз иштөөчү машина. 

Ал кампаларда, иш­кана аймагында, цехтерде, порттордо жана башкада колдонулат. Ал айрылуу кармагыч, чөмүч, тайпагай жыгач, челек, таңгактар (пакеттер) үчүн атайы кармагыч ж. б. менен жабдылат. 

Өзү Жүктөгүч авто-жүктөгүч жанa электр-жүктөгүч болуп бөлүнөт. Эл чарбасынын түрдүү тармактарында атайы Өзү Жүктөгүч колдонулат. Мис., тоо-кен өнөр жайында тоо тектерин транспорттоочу, өнөр жайда, айыл чарбада кызылча жана башкаларды жүктөгүч. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Техника
Өзүнчө билим (Таалим) алуу

Өзүнчө билим (Таалим) алуу — окуучунун жеке кызыкчылыгы материалды өз алдынча үйрөнүүгө айкалышып, илим, техника, маданият, саясий турмуш ж. б. боюнча системалуу билим алышы. 

Өзүн өзү тарбиялоонуп каражаты, анткени максаттуулукту, тырышчаактыкты, эмгекке берилгендикти ж. б. моралдык сапатты иштеп чыгууга көмөк берет. Кеңири мааниде Өзүнчө билим (Таалим) алуу деп окуучунун үйрөнүп жаткан материал боюнча өз алдынча иштеп, бардык алган билими айтылат. 

Өзүнчө билим (Таалим) алуунун негизги түрү — илимий - популярдык, окуу, көркөм, ж. б. адабиятты, прессаны (мезгилдүү басма сөз: газета, журнал ж. б.) үйрөнүүсү. Өзүнчө билим (Таалим) алууга ар кандай жардамчы каражаттарды пайдалануу мүмкүндүгү да кирет. Алар — лекция, доклад, концерт, фоножазуу угуу, адистер консультациясы, спектакль, кинофильм көрүү, музей, галерея, көргөзмө жан башкада болуу, ар кандай практикалык иш жүргүзүү (тажрыйба, эксперимент ж. б.). 

Өнүккөн коомдо Өзүнчө билим (Таалим) алуунун башкы багыты окуу жайларында ал­ган билимин өз алдынча тереңдетүү. Өзүнчө билим (Таалим) алуу системасынын нөгизгилери: саясий окуунун ар кандай түрлөрү; элдик университеттер, ар кандай курстар. илимий ийрнмдер ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Илимдер
Өзү Туураланма Система

Өзү Туураланма Система (ав­томат башкарууда) — өзү ылайыктануучу система. 

Мында кокусунан өзгөргөн шарттарга ылайыкташуусу тууралоо параметрин автомат түрдө өзгөртүү же оптималдуу тууралоону автомат түрдө издөө менен камсыз кылынат. Өзү Туураланма Система издегичтүү жанa издегичсиз болуп бөлүнөт. Издегич­туу Өзү Туураланма Системада оптималдуу туура­лоону автомат жол менен издөө аркылуу башкаруунун керектуу сапатына жетишилет. Издегичсиз Өзү Туураланма Системанын издегичтүү системадан бир топ артыкчылыгы бар. 

Бул системада башкаруу сапатын текшерүү үчүн кандайдыр бир контролдук көрсөткүч (мис., текшерилме параметрдин убакыт боюнча алынган туундусу) пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология
Өкүлдүк

Өкүлдүк — гражд. укукта бир адам­дын (өкулдун) башка (Өкүлдүк дайындаган) адамдын атынан жанa анын кызыкчылыгы учун граждандык укук мил­детин пайда кылуучу, озгортуучу же токтотуучу укуктук мааниде аракеттенуусу. 

Адамдын бир катар жагдайларга (чолосу жок, квалификациясынын жетишсиздиги ж. б.) байланыштуу гражд. (негизинен мулктук) укук жанa милдеттерин өз ал­дынча аткара албаган учурда да Өкүлдүк дайындалышы мумкун. 

Советтик укук боюнча жөндөмдүү (дееспособный) граждандар, ошондой эле укуктуу (бир нерсеге) адам Өкүлдүк боло алат. 
Керт башы менен аткара турган укук аракетте (мис., мураска, нике каттоого кол коюуга) Өкүлдүк дайындалбайт. Закон (мис., жашы жете электердин аты­нан алардын ата-энеси закондуу Өкүлдүк) жанa админ, акт боюнча (мис., Эл депутаттар советинин тийиштуу аткомдорунун чечиминпн негизинде опекага алынгандын атынан опекун Өкүлдүк) ишеним каттын негизинде Өкүлдүк дайындалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Укук
Өлүктүн Селейиши

Өлүктүн Селейиши — олүктүн белгилеринин бири. Адам өлгөндөн 2—5 сааттан кийин билинет. 

Бир сутка ичинде ирети менен мурун, жаак, моюн, кол, көкүрөк, бел, ич, бут булчуңдары селейет. Селейүү кайра 3—5 күндө тарап, булчуңдар жумшарат. 

Булчуңдары тырышып өлүүчү ооруларда (холера, селейме, стрихнин менен ууланганда) Өлүктүн Селейиши бат пайда болот. Булчуңдардын катышы аденозинтрифосфор кислотасы жоголуп же глюгенден бөлүнгөн сүт кислотасы булчуңда көбөйгөндүктөн пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Анатомия
Өлүктү Союп Көрүү

Өлүктү Союп Көрүү, секция, аутопсия — өлгөн адамдын денесиндеги, ички органдарындагы оорулардан пайда болгон өзгөрүштөрдү изилдөө жанa өлгөн себебин аныктоо максатында өлүктү союу.
 
Ал патологоанатомиялык (оорулуу адам ооруканада өлсө) жанa сот-мед. болуп бөлүнөт. Врачтарды окутууда, алардын билимин өркүндөтүүдө Өлүктү Союп Көрүнүн мааниси чоц. 

Өлүктү Союп Көрүнүн адамдардын кайсы оорудан кеп же аз өлүмгө учурарын статистикалык жол менен эсептеп билүү жанa сот органдарынын чыгара турган өкүмү үчүн жардам берет. Өлүктү врач-патологоанатом (прозек­тор) жанa сот-мед. эксперт соёт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Анатомия
Категория:патологоанатомия
Өлүм-житим

Өлүм-житим — өлүмдүн натыйжасында эл санынын өзгөрүшү; өлкөнүн (шаар, область, республика) санитариялык абалынын маанилүү көрсөткүчү. Ал жалпы жанa балдардыкы бо­луп бөлүнөт.

Өлүм-житим адамдын жашына, жынысына, кесибине, жашоо шартына тыгыз байланыштуу. Мис., бир жашка чейинки балдарда жанa карыларда өлүм-житим көрсөткүчү көбүрөөк. Өлүм-житимдин жарымына жакынын жүрөк-кан тамыр оорулары, бир бөлүгүн рак, белгилүү санын травма жанa уулануу түзөт. Совет өкмөтүнүн социалдык саясаты жана саламаттык сактоо органдары­нын милдети — Өлүм-житимдин себептерине каршы күрөшүү жанa аны мындан ары азайтуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Статистика
Өлүү төрөлүү

Өлүү төрөлүү - түйүлдүктүн 28 жумалыгынан кийин бир да дем албай өлүү түшүшү. 

Түйүлдүктүн уз. 35 см, салм. 1000 сдан кем болбойт. Эгерде бул көрсөткүчтөр төмөн болсо, бойдон түшүү деп аталат. 
Өлүү төрөлүү көбүнчө боюнда бар кезде жугуштуу оорулар менен ооруганда, жүрөк-кан тамыр ооруларында, ошондой эле түйүлдүктүн туура эмес өсүшүндө, баланын тону жатындын оозуна капталып жанa жатынга жабышып калышында, төрөттүн кабылдоосунда, каканагы эрте жарылганда ж. б. учурларда болот. 

Өлүү төрөлүүнүн алдын алуу үчүн боюнда барлар врачтын көзөмөлүндө болуусу, алардын патологиясын убагында аныктоо жанa дарылоо ж. б. ыңгайсыз шарттарга жол бербөө чараланы жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Медицина
Өлчөгүч лента

Өлчөгүч лента - узундукту өлчөгүч геодезиялык аспап.
Болоттон же инвардан уз. 20—50 м, кээде 100 .иге чейин, эни 15—20 мм, калың. 0,3— 0,4 мм болуп жасалат. 

Өлчөөдөгу тактыгы 1:1000—1:3000. өлчөөнүн айрым ыкмаларында 1:20 000ге жетет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Геодезия
Өлчөгүч магазин

Өлчөгүч магазин - (электр-техникада) — белгилүү тактыкта, чоңдукта жасалып, атайы алынган электр чоңдуктарынын чендер комплектиси. 

Конструкциясы боюнча рычагдуу, штепселдүү, айрылуу жанa кыскычтуу Өлчөгүч магазин болуп айырмаланат. Өлчөгүч магазиндеги чен­дер декадага топтолот. Өлчөгүч магазин декадаларынын саны боюнча бир жанa көп декадалуу болуп бөлүнөт. Жог. тактыктагы Өлчөгүч магазин майда декадалуу, анча так эмес Өлчөгүч магазин чоң декадалуу болуп даярдалат. Өлчөгүч магазин өлчөө схемасындагы чоңдуктарды которууда же жөндөөдө, карагылыктын, сыйымдуулуктун, индукциянын же өз ара индукциянын маанилерин белгилүү тактыкта кайталап өлчөө учүн колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика

Категория:электр-техникада
Өлчөгүч түзүлүш

Өлчөгүч түзүлүш - физ. чоңдуктардын параметрлерин өлчөөчү, каттоочу, саноочу тех. каражаттардын комплекси. 

Өлчөгүч түзүлүш — өлчөө информ. системасынын бир бөлүгү. Ар кандай Өлчөгүч түзүлүштүн негизин өлчөгүч өзгөрткүч түзөт. Өлчөгүч түзүлүш тике өзгөрүүчү жанa тең салмакташтыруучу болуп айырмаланат. Биринчисинде ченелүүчү чоңдук бир багытка өзгөрүүгө келтирилет, мис., амперметрде ток күчү өзгөртөндө жебе белгилүү бурчка жылат. Экинчисинде ченелүүчү чоңдук баш­ка бирдиктеги чоңдук менен салыштырылат, мис., өлчөгүч көпүрөчө, сандуу вольтметр ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Физика
Өлчөм билдиргич

Өлчөм билдиргич — объектинин геом. өлчөмүнүн өзгөрүшүн электр ж. б. сигналга айландыргыч түзүлүш.
 
Өлчөм билдиргич нерсенин сызыктуу өлчөмүнүн өзгөрүшүн эсептөө ыңгайлуу болсун үчүн же ал өзгөрүштү андан ары пайдаланууда (мис., белгиленген өлчөмдөн ашкандыгы жөнүндө сигнал берүүдө) колдонулат. Алар калыңдыкты, узундукту жан башканы билдиргич бо­луп айырмаланат, ал эми конструкциясы боюнча контакттуу жанa контактсыз болуп бөлүнөт. Контакттуу Өлчөм билдиргичте сезгич элемент өлчөнүүчү объект менен тийишкенде өлчөмдүн өзгөрүшүн мех. которулууга (жылышууга) айландырат да, ал андан ары электр, мех., пневматикалык же гидравликалык сигналга айландырылат. Электр контакттуу, индукциялуу, көлөмдүү, реостаттуу жанa электрон-параметрдүү билдиргичтер кенири таралган. Контактсыз Өлчөм билдиргич сезгич элементти объект менен туздөн түз тийиштирүүгө мүмкүн болбогон учурда, мис., полимер плёнкасынын калыңдыгын өлчөөдө ж. б. колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:механика
Өлчөмсүз триктотаж буюмдары

Өлчөмсүз триктотаж буюмдары - чоюлуп жыйрылма синтет. жиптен согулган буюмдар. 

Бир эле Өлчөмсүз триктотаж буюмдары био нече өлчөмдөгү буюм ордуна жүиөт. Өндүрүштө даана три­котаж буюмдары (байпак. мээлей, спорт костюмдары ж. б.) көбүнчө бырышпас жиптен согулат. Ал жип бышык. жыпиылгыч. чоюлгуч полиамид жанa полиэфир булаларынан жасалат. Бырышпас (эластик) жип төмөнкүчө даярдалат: 1 .к жип 2500—4000 жолу айлантып чыйратылат да, чыйралган жип жылуулук менен иштетилет; жиптин тескери багытта айланып чыйралганын жандырганда, ал спираль формасындагы серпилгич, чоюлгуч (400%ке чейин) болуп көөп, көлөмдүү болуп калат. 

Өлчөмсүз триктотаж буюмдарынын жылуу­лук сактоо, гигиеналык көрсөткүчтөрү табигый буюмдарга жакын, сырткы көрүнүшү кооз, арзан, бышык болгондуктан көп чыгарылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Материал
Өлчөмсүз чоңдук

Өлчөмсүз чоңдук, атамасыз чоңдуктар — негизги чоңдуктарды бирдей эле санга эселентип өзгөртүүдөн өзгөрбөгөн туунду физ. чоңдуктар.
 
Эгерде узундук L, масса М, убакыт Т негизги чоңдуктар деп алынса жана аларды бирдей санга өзгөртүү берилген чоңдукка таасирин тийгизбесе, андай чоңдуктун бирдик өлчөмү L°M°T°=1 болуп, негизги чоңдуктардын системасында ал өлчөмсүз (атамасыз) чоңдук делинет. Мис., айлананын эки радиусунун арасындагы жаанын радиуска болгон катышы менен аныкталуучу тегиздиктеги бурч (радиан )LMT системада атама­сыз, ошондой эле Өлчөмсүз чоңдукка бардык салыштырмалуу чоңдуктар жанa окшоштук критерийдеги Рейнольдс саны, ж. б. кирет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Өлчөм чектери

Өлчөм чектери, допуск (маши­на курууда) — параметрдин чыныгы сандуу ыаанисинин анын номинал (эсептелген) маанисинен четтешине жол берилген интервал (сан мүнөздөмөсү). 

Машина менен механизмдердин геом. (сызыктуу жанa бурч өлчөмдөрүнө, формасына ж. б.), ошондой эле механикалык физика физика-химиялык ж. б. параметрлерге (электр каршылыгына, катуулукка, хим. элементтердин проценттик составына ж. б.) Өлчөм чектери белгиленет. 

Ал буюмдун стандарттарында, тех. талаптарында же чиймелеринде көрсөтүлөт. Анда буюмдун эки чек (эң чоң ж-a кичине) өлчөмү, чыныгы өлчөмү көрсөтүлөт. Кээде чек өлчөмдүн ордуна тех. документацияда номинал өлчөмү жанa эки чек (эң жог. жанa эң төмөнкү) өлчөмдөрү берилет. Ошол эң жог. (чоң) жанa эр төмөнкү (кичине) өлчөмдөрдүн Өлчөм чектери деп алынат. Практикада идеал тетиктерди алууга мүмкүн болбогондуктан Өлчөм чектери белгиленет, анда даярдоодогу Өлчөм чектеринен башка да пайдалануу учурундагы Өлчөм чектери көрсөтүлөт.

Машиналардын тетиги бири бирине кыймылдуу же кыймылсыз болуп кураштырылат. Ошол кураштыруунун мүнөзү, ал тетиктердин бири бирине карата жылып турушу, ал жылып турууга көрсөтүлгөн каршылык тетиктерди бириктирүүдөгү батым (посадка) менен мүнөздөлөт. Машина жана механизмдердин тетиктерин орнотуудагы батымдар 3 түрдө — кый­мылдуу (эркин), пресстелген жанa өтмө болот. Өлчөм чектери менен батымдар стан­дарт менен белгиленет да, атайын таб­лица түрүндө берилет. Ал стандарттарда батымдардын бир нече тактык класстары көрсөтүлөт. Өлчөм чектери менен ба­тымдар буюмдун чиймелеринде, тех. документацияларында, ГОСТто там­га жанa цифра менен белгиленет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Машина куруу
Өлчөө тактыгы

Өлчөө тактыгы - өлчөө жыйынтыгынын өлчөлүүчү чоңдуктун чыныгы маанисине жакындоо даражасын көрсөткүч. 

Өлчөө тактыгы өлчөгүч каражаттардын тактык классына, өлчөөнүн жалпы методуна байланыштуу. Көп учурда өлчөнүүчү чоңдуктун 0,1% орт. тактыгы менен канааттанууга болот. Өлчөө тактыгын жогорулатуу үчүн өлчөнүүчү физ. чоңдукту өлчөө бирдей шартта бир нече жолу кайталанышы зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Өлчөө түзөткүч

Өлчөө түзөткүч - өзгөрмө токтун же чыңалуунун орто маанисин өлчөгүч прибор. 

Өлчөө түзөткүч туруктуу токтун (чыңалуунун) өлчөгүч механизминен жанa приборлордун чыгышындагы ток түзөткүчүнөн турат. Эреже катары Өлчөө түзөткүч токтун күчү же чыцалуунун анык маанилери менен градуировкаланат. Мында өлчөнүүчү ток (чыңалуу) синусоида эмес формада болгондо ката пайда болот. Өлчөө түзөткүчтүн артыкчылыгы — жогорку сезгичтиги, кубаттуулукту аз талап кылганы, жог. жыштыкта колдонууга мүмкүндүгү

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Механика
Категория:Приборлор
Өлчөп орогуч автомат

Өлчөп орогуч автомат — чубурма же майда даана товарларды пакетке же башка идишке автоматтык өлчөп ороочу машина. 

Өлчөп орогуч автоматтын негизги түйүнү — материалдарды массасы, көлөмү же саны боюнча үлүштөгүч түзүлүшү. Өлчөнгөн бөлүк даярдалган пакет же кутуга салынып бекитилет же желимделет. 

Өлчөп орогуч автомат тамак концентраттарын, кон­дитер азыктарын, унду, данды, акталган данды, кантты, тузду жана башкаларды өлчөп ороо үчүн кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология
Өндүргүч күчтөрдү жайгаштыруу

Өндүргүч күчтөрдү жайгаштыруу - өндүрүштүн табигый компононенттерин жанa эмгек ресурстарын геогр. жактан, б. а. өлкө аймагы жана анын экономикалык райондору боюнча бөлүштүрүү. 

Өндүргүч күчтөрдү жайгаштыруу устөм өндүрүш ыгын жана өндүрүш каражаттарын менчиктөө формасы менен аныкталат. Ар бир социалдык-экон. формацияга коомдук өндүрүштүн белгилүү аймактык уюштуруу системасы, Өндүргүч күчтөрдү жайгаштыруунун белгилүү тиби дал келет.

Капитализмде өндүргүч күчтөр стихиялуу жанa ангагонисттик мүнөздв жайгаштырылат. Монополиялык капитализмге чейин жайгаштыруу маселеси ишкананы жеке ка­питалист максималдуу пайда тапкыч жай жерге куруу, асыресе ошондой жер тандоо менен гана чектелген. Ал эми монополисттик капитализм тушунда бул маселе тиги же бул өнөр жай тармагынын көп ишканаларын «оптималдуу» (пайдалуу) жайгаштыруу жолун издөө менен чечиле баштаган. Бирок монополисттик капита­лизм доорунда Өндүргүч күчтөрдү жайгаштыруу маселесин чечүүдө капитализмге таандык жеке чарба ыкмасы сакталып кала берет.

Экинчи дүйн. согуштан кийин экономикасы өнүккөн капит. мамлекеттерде (АКШ, Япония, Франция ж. б.) экон. интеграция өөрчүп, капит. мамлекеттердин өздөрүнүн да, айрым экон. тармактардын да мамлекет аралык бприкмелери пайда болду. Бирок ал бирикмелердин ичинде, ошондой эле өнүккөн капит. өлкөлөр менен өөрчүп келаткан өлкөлөрдүн арасында элдешпес каршылыктар бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Капитализм
Өндүрүмдүү капитал

Өндүрүмдүү капитал - өнөр жай капиталынын иштеги формасы ж-a иреттүү айланышынын экинчи баскычы. 

Жүгүртүү чөйрөсүндөгү акча жанa товар капиталынан айырмаланып, Өндүрүмдүү капитал өндүрүш тармагында гана пайдаланылат. Анын башкы иши - нарк жанa кошумча нарк жаратуу. Ал натуралай формасы жагынан өндүрүш каражаттарынан жана жумушчу күчүнөн турат. Наркты көбөйтүү ролуна карата туруктуу жана өзгөрүлмө, түрдүү элементтеринин жүгүртүлүшү боюнча негизги жана айланма болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экономика
Өндүрүмдүү эмгек

Өндүрүмдүү эмгек - өндүрүлгөн продуктуга сиңирилген эмгектин бир түрү. 

Бул эмгекке жумушчу күчүн кайта өндүрүү (воспроизводство) үчүн керектүү тиричилик каражаттарына кеткен убакыттан көбүрөөк убакыт сиңирилет. Өндүрүш жолунун кайсынысында болбосун Өндүрүмдүү тилек кошумча продукт жараткан эмгек болот, ал эми кошумча продукт өндүрүү бардык коомдук формациялардын материалдык негизин түзөт. Капитализмде Өндүрүмдүү эмгектин маңызы — кошумча нарк өндүргөндүгүндө. Ал эми кошумча нарк болсо пайда аркылуу көрүнөт. Ошондуктан Өндүрүмдүү эмгек пайда түзүүчү жалданма эмгек ката­ры жүрөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Экономика
Өндүрүмсүз чөйрө

Өндүрүмсүз чөйрө - эл чарбасындагы кишилердин жана бүтүндөй коомдун материалдык байлык өндүрүүдөн тышкаркы муктаждыктарын канааттандыруучу тармактардын жыйындысы. 

Бул муктаждыктар негизинен айырбаштоо (алмаштыруу) ишин уюштурууга жана ишке ашырууга, материалдык байлыктарды бөлүштүрүүгө жана керектөөгө, духов­ный байлыктарды өндүрүүгө, адамдын телегейи текши өсүшүн камсыз кылууга тиешелүү болот. 
Өндүрүмсүз чөйрөгө элдик турак жай жана үй-тиричилик жактан тейлөө, жүргүнчү транспор­ту, байланыш, саламаттык сактоо, физкультура жана социалдык камсыздоо, билим берүү, искусство, илим, башкаруу мекемелери, коомдук уюмдар ки­рет. 

Өндүрүмсүз чөйрө материалдык продукт өндүрүүден социалдык маанпсп боюнча айырмаланат. Өндүрүмсүз чөйрөдө иштегендер коомдун материалдык негизин түзүүгө түздөн түз катышпайт, бирок алардын эмгеги тике же кыйыр түрдө өндүрүштө иштегендердпн эмгек өндүрүмдүүлүгүнө таасир тийгизет. Алсак, өнүккөн өлкөлөрдөгү Өндүрүмсүз чөйрөнүн деңгээли жанa өндүрүшкө таасири чабал маылекеттердикине Караганда кыйла жогору. 

Өндүрүмсүз чөйрөнүн абалы жана масштабы үстөмдүк кылуучу өндүрүш мамилелери менен аныкталат. Соц. өлкөлөрдө Өндүрүмсүз чөйрө эмгекчилердин жыргалчылыгын жакшыртууга багытталат. Бурж. экон. илим Өндүрүмсүз чөйрөгө инфраструктураны да ыйгарат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экономика
Өндүрүмсүз чыгымдар

Өндүрүмсүз чыгымдар - ишканалардагы, өндүрүш бирикмелериндеги, чарба уюмдарындагы табигый, материалдык, эмгек жана финансы ре­сурстарын сарамжалсыз пайдалануу менен финансы, эсеп жана келишим тартибинин бузулушуна, материалдык байльжтарды жана акча каражаттарын эсепке алуу эрежесин сактабагандыкка байланыштуу ысырапкорлук. 

Өндүрүмсүз чыгымдардын башкы себеби — чарбасыздык. Өндүрүмсүз чыгымдарды кыскартуу жана жок кылуу-өндүрүштү өнүктүрүү, ишкана продукциясынын өз наркын азайтуу жана кирешелүүлүгүн арттыруу үчүн зор резерв. Бул үчүн белгиленген планды аткарууда, акчалай каражат м-н материал ресурстарды көздүн карегиндей сактоодо жана пайдаланууда, иш режимин чыңдоодо чарба жетекчилеринин жоопкерчилигин көтөрүү талап кылынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экономика