Орусиянын Украинага басып кирүүсү (2022)

{{Infobox civil conflict
|кагылыш=Орусиянын Украинага басып кирүүсү 
|бөлүгү =
|сүрөт=2022 Russian invasion of Ukraine.svg
|башжазуу=
|дата=2022-жылдын 24-февралынан баштап
|орун=
|себеп=
|өзгөрүүлөр=
|каршы тарап1= 
|каршы тарап2 = Донецк Эл Республикасы Луганск Эл РеспубликасыКолдоочу:|колбашчы1 = Владимир Зеленский|колбашчы2= Владимир Путин|күчтөр1 = 20px Украинанын куралдуу күчтөрү
|күчтөр2= 20px Россия Федерациясынын куралдуу күчтөрү
|жоготуулар1=* Украинанын айтымында: 9000-ден ашуун жоокер курман болгон
 1 транспорттук учак атып түшүрүлдү (борттогу беш адам каза болду)
 1 Су-27 атып түшүрүлгөнРоссиянын айтымында: 61 207-ден ашык жоокер курман болгон
 470-тен ашык туткун туткунга алынган
 1500-дөн ашык жоокер берилген
 11 аскердик учак атып түшүрүлгөн
 46 аскердик тик учак атып түшүрүлгөн
 150-дөн ашык дрон атып түшүрүлгөн
 1200-дөн ашык танк/аскердик унаа жок кылынды
 336 башка аскердик техника жок кылынды
 8 деңиз флоту жок кылынды
|жоготуулар2=* Россиянын айтымында: 5937 жоокер курман болгон
2 жарандык кеме бомбаланды (бортундагы бир нече адам жаракат алды)
 1 Су-25 атып түшүрүлгөн
 1 Ан-26 атып түшүрүлдү (экипаж каза болду)Украинанын айтымында:' 62220 киши каза болгон
 200 колго түшүрүлгөн
 2000-ден ашык танк жок кылынды
 1615 бронетехника жок кылынды
 234 учак атып түшүрүлгөн
 199 тик учак атып түшүрүлгөн
 2 Ил-76 атып түшүрүлгөн
}}

2022-жылдын 24-февралында Орусия Украинага басып кирип, Экинчи дүйнөлүк согуштан берки Европадагы эң ири жана эң кандуу согушту баштаган. Бул — 2014-жылы Орусия Украинага кол салганда башталган эки өлкө ортосундагы согуштун кескин курчушу (эскалациясы) болуп саналат.

Согуштук аракеттер жүз миңдеген аскердик жоготууларга жана он миңдеген украиналык жай тургундардын жабыркашына алып келди. 2025-жылдын декабрына карата орус аскерлери Украинанын аймагынын дээрлик 19,25%ын (болжолдуу 20%) оккупациялап турат. 41 миллион калктын ичинен 8 миллионго жакыны өлкө ичинде жер которууга аргасыз болуп, 6–7 миллион адам чет өлкөгө качып чыккан. Бул Экинчи дүйнөлүк согуштан берки Европадагы эң ири качкындар кризисине айланды.

2021-жылдын аягында Орусия Украинанын чек арасына жакын жерге аскерлерин топтоп, Батыш өлкөлөрүнө бир катар талаптарды, анын ичинде Украинанын НАТОго эч качан мүчө болбошун талап кылган. Украинага кол салуу пландарын бир нече жолу четке каккандан кийин, 2022-жылы 24-февралда Орусиянын президенти Владимир Путин "атайын аскердик операция" башталганын жарыялаган. Ал муну 2014-жылдан бери Украинага каршы Донбасс согушунда салгылашып келе жаткан, Орусия колдогон жикчил Донецк жана Луганск республикаларын колдоо максаты менен түшүндүргөн.

Путин Украинанын мамлекет катары мыйзамдуулугун четке каккан ирредентисттик жана империалисттик көз караштарын айтып, украин бийлигин Донбасстагы орус азчылыгына карата геноцид жасап жаткан неонацисттер деп негизсиз айыптаган. Ал Орусиянын максаты Украинаны "демилитаризациялоо жана денацификациялоо" экенин билдирген.

Орус аскерлеринин аба соккулары жана жер үстүндөгү басып кирүүсү үч тараптан башталган: түндүк фронттон (Беларусь аймагынан) борбор калаа Киевге карай, түштүк фронттон (оккупацияланган Крымдан) жана чыгыш фронттон (Донбасстан) Харьковго карай. Украина өлкөгө аскердик абал киргизип, жалпы мобилизация жарыялаган жана Орусия менен дипломатиялык мамилелерин үзгөн.

2022-жылдын апрелине карата орус аскерлери катуу каршылыкка жана логистикалык кыйынчылыктарга учурагандан кийин түндүктөн жана Киевдин чет жакаларынан чегинишкен. Алар чыгып кеткенден кийин Бучадагы кыргын ачыкка чыккан. Орусия Донбасста чабуулун баштап, кыйратуучу курчоодон кийин Мариуполду басып алды. Орусия фронттон алыс жайгашкан аскердик жана жарандык объектилерди бомбалоону улантып, кыш айларында Украинанын энергетикалык тармагына сокку урду.

2022-жылдын аягында Украина түштүк жана чыгыш багыттарында ийгиликтүү каршы чабуулдарды жасап, Харьков облусунун көпчүлүк бөлүгүн бошоткон. Көп өтпөй Орусия жарым-жартылай оккупацияланган төрт облусту мыйзамсыз аннексиялап алды. Ноябрда Украина Херсон шаарын жана Днепр дарыясынын батыш жээгиндеги бардык жерлерди бошотту.

2024-жылдын биринчи жарымында чыгыштагы орус аскерлеринин кичинекей, бирок туруктуу илгерилөөсүнөн кийин, Украина августта Орусиянын Курск облусуна чек ара аркылуу чабуул баштаган. Ал жакка Орусияга жардам берүү үчүн Түндүк Кореянын аскерлери жөнөтүлгөн. БУУнун Адам укуктары боюнча башкармалыгы Орусия оккупацияланган Украинада адам укуктарын одоно бузуп жатканын билдирүүдө. Орусиянын жай тургундарга кол салуусу жана оккупацияланган аймактардагы саясаты геноцид боюнча айыптоолорго алып келди. Согуштун Орусия үчүн түздөн-түз чыгымы 450 миллиард АКШ долларынан ашты.

Орусиянын басып кириши эл аралык коомчулуктун катуу айыптоосуна кабылды. БУУнун Башкы Ассамблеясы басып кирүүнү айыптаган жана орус аскерлерин толугу менен чыгарып кетүүнү талап кылган резолюция кабыл алды. БУУнун Эл аралык соту Орусияга аскердик операцияларды токтотууну буйруду, ал эми Европа Кеңеши Орусияны уюмдун курамынан чыгарды.

Көптөгөн өлкөлөр Орусияга жана анын союздашы Беларуска каршы санкцияларды киргизип, ошол эле учурда Украинага ири өлчөмдөгү гуманитардык жана аскердик жардам көрсөтүштү. Дүйнө жүзү боюнча нааразылык акциялары өттү, ал эми Орусиядагы согушка каршы чыккандар жапырт камакка алынып, медиага болгон цензура күчөтүлдү. Согуштан улам Украинанын айыл чарбасына жана жүк ташуусуна келтирилген тоскоолдуктар дүйнөлүк азык-түлүк кризисин курчутту; согуштун айлана-чөйрөгө тийгизген зыяны экоцид катары сыпатталды.

Эл аралык кылмыш соту (ЭКС) адамзатка каршы кылмыштар, согуш кылмыштары, украиналык балдарды уурдоо жана украиналыктарга каршы геноцид фактылары боюнча тергөө баштады. ЭКС Владимир Путинге жана башка беш орус аткаминерине камакка алуу ордерин чыгарды. Тынчтык сүйлөшүүлөрү токтоп калды жана Орусия ок атышууну токтотуу чакырыктарын бир нече жолу четке какты.

 Тарыхый алкагы 

 Советтер Союзунан кийинки мамилелер 
1991-жылы Советтер Союзу тарагандан кийин Орусия менен Украина өз ара жылуу мамиледе болушкан. Коопсуздук кепилдиктеринин ордуна Украина 1994-жылы Ядролук куралды жайылтпоо жөнүндө келишимге кол коюп, өзүнүн ядролук куралынан баш тарткан. Будапешт меморандумунда Орусия, АКШ жана Улуу Британия Украинанын эгемендигин жана чек араларын сыйлоого макулдашышкан.

1999-жылы Орусия Европа коопсуздугу боюнча хартияга кол коюп, ар бир өлкөнүн "коопсуздук чараларын тандоо же өзгөртүү" жана аскердик альянстарга кошулуу укугун тастыктаган. 2005-жылы Владимир Путин эгер Украина НАТОго кошулууну кааласа, "биз алардын тандоосун сыйлайбыз" деп айткан.

 Украина революциясы 

2013-жылы Украинанын парламенти Европа Биримдиги менен Ассоциациялык келишимди жыйынтыктоону жактырган. Орусия Украинага келишимден баш тартуу үчүн басым жасап, өлкөгө каршы экономикалык санкцияларды киргизген. Кремлдин кеңешчиси Сергей Глазьев 2013-жылдын сентябрында эгер Украина ЕБ келишимине кол койсо, Орусия Украинанын чек араларын мындан ары тааныбай турганын эскерткен.

Ноябрда Украинанын президенти Виктор Янукович келишимге кол коюудан күтүүсүз баш тартып, анын ордуна Орусия менен жакындашууну тандаган. Бул чечим "Евромайдан" деп аталган массалык нааразылык акцияларын тутантып, 2014-жылдын февралында Намыс революциясы менен аяктаган. Мамлекеттик күчтөр тарабынан 100гө жакын демонстрант өлтүрүлгөн, алардын көбүн милициянын снайперлери атып салган. Келишимге кол койгонуна карабастан, Янукович жашыруун качып кеткен. Андан соң Украинанын парламенти аны кызматтан алуу жана жаңы шайлоо өткөрүү үчүн добуш берген.

 Орусиянын Крымга жана Донбасска басып кириши 

2014-жылы 27-февралда айырмалоочу белгилери жок орус аскерлери Украинанын Крым аймагын оккупациялай баштап, украин аскер базаларын блокадага алышкан. Март айында эл аралык коомчулук тарабынан катуу сынга алынган жана талаштуу референдумдан кийин Орусия Крымды аннексиялап алган. Бир катар окумуштуулар бул аннексияны нацисттик Германиянын Австрияга жасаган аншлюсуна салыштырышат.

Донецк жана Луганск шаарларында Орусия жашыруун каржылап жана уюштурган орусиячыл нааразылык акциялары башталган. 2014-жылдын апрель айында куралданган орус жарым аскерлештирилген топтору (парамилитари) Славянск жана башка калктуу конуштарды басып алып, Донецк Эл Республикасын (ДЭР) жана Луганск Эл Республикасын (ЛЭР) көз карандысыз деп жарыялашкан. Алардын командири Игорь Гиркин (Стрелков) бул окуялар Донбасс согушун тутантканын мойнуна алган, анткени Украина көп өтпөй аймакты кайтарып алуу үчүн операция баштаган.

Орусия жикчилдерди аскерлер, танктар жана артиллерия менен жашыруун колдоп турган. Эл аралык кылмыш соту бул согушту Орусия катышкан улуттук жана эл аралык куралдуу жаңжал деп тапкан, ал эми Адам укуктары боюнча Европа соту Орусия 2014-жылдан баштап ДЭР жана ЛЭРди көзөмөлдөп турганын аныктаган. Украинанын парламенти Донбасс аймагын Орусия тарабынан оккупацияланган деп жарыялаган.

Крымдын аннексиясы жана Донбасс согушу орус улутчулдугунун толкунун жаратты. Саясий серепчи Владимир Сокор Путиндин аннексиядан кийинки 2014-жылкы сөзүн "Улуу Орусия ирредентизмининин манифести" деп атаган.

Путин Украинанын түштүгүнүн көп бөлүгүн камтыган мурдагы орус империялык аймагы болгон "Новороссия" (Жаңы Орусия) терминин колдоно баштаган. Орусия колдогон күчтөр орус неоимпериализминин таасиринде болуп, жаңы Новороссияны түзүүгө умтулушкан.

2014-жылы жаңжал башталганда Украина расмий түрдө бейтарап болгон жана НАТОго мүчө болууга умтулбаганын билдирген. Орусия Крымды оккупациялап, Донбасске басып киргенден кийин, 2014-жылдын декабрында Украинанын парламенти өлкөнүн бейтарап макамын (блокторго кошулбоо статусун) жокко чыгаруу жана НАТОго мүчөлүккө умтулуу үчүн добуш берген.

(2014-жылдын сентябрындагы жана 2015-жылдын февралындагы) Минск келишимдери жаңжалды чечүүгө багытталган, бирок ок атышууну токтотуу аракеттери жана андан аркы сүйлөшүүлөр натыйжасыз болду.

Батыштын Орусиянын аракеттерине карата жасаган алсыз реакциясы Орусияда "Батыш 2022-жылдагы басып кирүүгө да катуу каршылык көрсөтпөйт" деген ишенимди жаратты. Бир катар саясат таануучулар муну Орусиянын андан аркы агрессиясына түрткү болду деп эсептешет.

 Экономикалык жагдайлар 
thumb|right|Украинанын кен байлыктарынын, көмүр бассейндеринин, мунай жана газ кендеринин картасы. Чыгыш аймагында кендердин жыштыгы өтө жогору экени көрүнүп турат.
Орусиянын Украинага басып киришине жана түштүк-чыгышты аннексиялап алышына экономикалык кызыкчылыктар дагы себеп болгон.

Украина жаратылыш газынын, көмүрдүн жана титандын запасы боюнча Европада экинчи орунда турат, ошондой эле темир рудасы жана Уран боюнча дүйнөдөгү эң ири запастарга ээ. Ошондой эле Украинада Европадагы казып алууга мүмкүн болгон сейрек кездешүүчү металлдардын эң ири запасы жана Литийдин эң ири запастарынын бири бар деп эсептелет. Андан тышкары, Украина Буудай, Жүгөрү жана башка дан эгиндерин дүйнөлүк рынокко эң көп чыгарган өлкөлөрдүн бири.

Донбасстагы литий кендерин жана Украинанын дан байлыгын көзөмөлдөө Орусияга "дүйнөлүк рынокто монополия" түзүүгө мүмкүнчүлүк бермек. 2022-жылы орусиялык генерал Владимир Овчинский басып кирүүнүн максаттарынын бири украиналык литий кендерин басып алуу экенин ырастаган. Украинанын мунай, жаратылыш газы жана көмүр кендеринин болжол менен 80%ы Донбасс-Днепр аймагында жайгашкан.

Орус элитасы, өзгөчө орусиялык генералдар басып киргенге чейин арам акчаны адалдоо максатында Украинадагы активдерге жана кыймылсыз мүлккө инвестиция салышкан.

 Басып кирүүнүн алдындагы кырдаал 

 Орус аскерлеринин топтолушу жана талаптары 
thumb|right|2021-жылдын 3-декабрына карата Украинанын чек арасындагы орус аскерлеринин топтолушу.

2021-жылдын март жана апрель айларында Украинанын чек араларына жакын жерде орус аскерлеринин топтолушу байкалган. Бул көрүнүш 2021-жылдын октябрынан тартып Орусияда да, Беларуста да кайрадан кайталанган.

Орусия муну болгону аскердик машыгуулар деп түшүндүргөн. Өкмөт мүчөлөрү, анын ичинде Владимир Путин Украинага басып кирүү пландары бар экенин бир нече жолу четке кагып, басып кирүүгө бир күн калганга чейин мындай маалыматтарды "курулай жалаа" деп аташкан.

Орус аскерлери Украинанын чек арасына топтолуп жатканда, Орусия колдогон прокси күчтөр (жалдама топтор) Донбасстагы украин аскерлерине миңдеген чабуулдарды жасашкан. Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмунун (ЕККУ) байкоочулары 2021-жыл ичинде ок атууну токтотуу режими 90 000ден ашуун жолу бузулганын катташкан, алардын басымдуу бөлүгү Орусия көзөмөлдөгөн аймактарда болгон.

2021-жылдын июль айында Владимир Путин "Орустар менен украиндердин тарыхый биримдиги жөнүндө" макаласын жарыялаган. Анда ал Украинаны "тарыхый орус жерлери" деп атап, "украин эли орустардан бөлөк улут деген идеяга эч кандай тарыхый негиз жок" деп билдирген. Путин орус империализмин, тарыхый ревизионизмди (тарыхты кайра кароону) жана дезинформацияны жайылтууга айыпталган.

2021-жылдын декабрындагы Орусиянын НАТОго койгон ультиматумунда НАТОнун Чыгыш Европага мүчө мамлекеттериндеги бардык ишмердүүлүгүн токтотуу жана Украинанын же кандайдыр бир мурдагы советтик мамлекеттин альянска киришине биротоло тыюу салуу талаптары камтылган. Орусиянын өкмөтү НАТОну коркунуч деп атап, эгер альянс "агрессивдүү багытын" улантса, аскердик жооп болорун эскерткен.

АКШнын расмий өкүлү Америка сунуштарды талкуулоого даяр экенин, бирок алардын арасында "орустар кабыл алынгыс экенин жакшы билген" жана буга чейин эле четке кагылган пункттар бар экенин билдирген. НАТОнун баш катчысы Йенс Столтенберг Украинанын кошулуу маселесинде "Орусиянын вето укугу жок" экенин жана "өз кошуналарын көзөмөлдөө үчүн таасир этүү чөйрөсүн түзүүгө укугу жок" деп жооп кайтарган. НАТО өзүнүн коргонуу альянсы экенин жана Крым аннексияланганга чейин Орусия менен кызматташып келгенин баса белгилеген.

Бир катар батыштык саясий серепчилер Орусия өзүнүн "ишке ашпас талаптары" четке кагыларын алдын ала билгенин жана бул басып кирүүгө шылтоо катары колдонулганын айтышкан. 2004-жылдан бери Орусия менен чектешкен бир дагы өлкө НАТОго кирген эмес. Украина альянска кирүүгө арыз бере элек болчу, анын үстүнө НАТОнун айрым мүчөлөрү (мисалы, Франция жана Германия) анын мүчөлүгүнө вето коюшу ыктымал эле.

Аналитиктер Тарас Кузио жана Владимир Сокор "Орусия Украинага басып кирүү чечимин кабыл алганда, бул өлкө НАТОго мүчө болуудан же мүчөлүккө алып баруучу кандайдыр бир жолдон мурдагыдан да алыс болчу" деген пикирге кошулушат. Саясат таануучулар Майкл Макфол жана Роберт Персон Орусиянын Крымды жана Донбассты оккупациялап алышы Украинанын НАТОго киришине ансыз деле тоскоол болуп турганын айтышып, Путиндин чыныгы максаты — Украинаны багындыруу (каратып алуу) болгон деп эсептешет.

НАТО, эгер Орусия аскерлерин топтоону токтотсо, Орусиянын айрым талаптары боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө жана аскердик ачыктыкты жакшыртууга даяр экенин сунуштаган. Альянс Украинаны НАТОго эч качан киргизбөө тууралуу Орусиянын талабын четке каккан. НАТО Орусия буга чейин Украинанын жана башка өлкөлөрдүн альянстарга кошулуу укугун тастыктаган келишимдерге кол койгонун эскерткен.

АКШ Орусия менен Украинада ракеталарды же аскерлерди жайгаштырбоо тууралуу келишимге кол коюуну сунуштаган. Владимир Путин Орусиянын негизги талаптары "көз жаздымда калды" (эске алынган жок) деп жооп кайтарган жана орус аскерлеринин чек арага топтолушу улана берген.

Батыш лидерлери эгер Путин сүйлөшүүнүн ордуна басып кирүүнү тандаса, катаал санкциялар салынарын эскертишкен. Франциянын президенти Эммануэл Макрон жана Германиянын канцлери Олаф Шольц 2022-жылдын февралында Путинди басып кирүүдөн баш тартууга көндүрүү үчүн аны менен жолугушкан. Путин Шольцко Украина көз карандысыз мамлекет болбошу керек деп айткан.

Владимир Зеленский Путин буга чейинки келишимдерди бузганын жана Украинанын бейтараптыгын сыйлайт деп ага ишенүүгө болбой турганын билдирген. Орусия 2014-жылы Крымды оккупациялап, Донбасска басып киргенде, Украина бейтарап өлкө болчу. Мюнхен коопсуздук конференциясында Зеленский Батыш державаларын Путинди "тынчтандыруу" (агрессорго жагынуу) саясатын токтотууга жана Украина НАТОго качан кошула алары боюнча так мөөнөттү берүүгө чакырган.

Басып кирүүгө аз калганда, Орусиянын прокси күчтөрү (Орусия колдогон жикчилдер) Донбасстагы украин күчтөрүнө жана жай тургундарга чабуулдарды күчөттү. Жикчилдердин лидерлери Украина чабуулга өткөнү жатат деп эскертишти, бирок эч кандай далил келтире алышкан жок. The Guardian'' басылмасы чек арада орус аскерлери топтолуп турганда, Украина үчүн Донбасске кол салуу "өтө кооптуу" (акылга сыйбаган иш) болорун белгилеген.

Украина жана Батыш лидерлери Орусияны басып кирүүгө шылтоо табуу үчүн "Жалган желек" астында чабуулдарды уюштуруп, жооп кайтарууга провокация кылып жатат деп айыпташты. 17-февралда орус прокси күчтөрү Украина көзөмөлдөгөн аймактагы (Станица Луганскаядагы) балдар бакчасын аткылап, бирок кайра Украинаны күнөөлөштү. Владимир Зеленский анын армиясы мындай чагымчылдыкка (провокацияларга) жооп кайтарбай турганын билдирген.

 Басып кирүү пландары 
Королдук бириккен кызматтар институтунун (RUSI) баяндамасына ылайык, Орусиянын планы Украинаны он күндүн ичинде жеңип, өкмөттү колго түшүрүүнү же жок кылууну, андан соң "тазалоо" операцияларын жүргүзүүнү камтыган. Ошондой эле украиналыктар үчүн фильтрациялык лагерлерди түзүү, оккупациялык режимдерди орнотуу, Намыс революциясынын катышуучуларын жазалоо жана өлкөнү аннексиялоо пландалган.

Басып кирүү чечими Владимир Путин жана анын жакын чөйрөсүндөгү "силовиктер" (күч түзүмдөрүнүн таасирдүү жетекчилери) же "согушчул топ" тарабынан кабыл алынган. Алардын катарына Улуттук коопсуздук кеңешинин катчысы Николай Патрушев жана коргоо министри Сергей Шойгу кирген.

Басып кирүү башталгандан кийин украиналык жана батыштык талдоочулар Путин орус армиясы Киевди саналуу күндөрдүн ичинде басып аларына ишенген деген баа беришкен. Мындай баа берүү "Киевди үч күндө алуу" басып кирүүнүн баштапкы максаты болгон деген тыянакка алып келген.

 Путиндин басып кирүү жөнүндө жарыясы 

thumb|right|Путиндин 2022-жылдын 24-февралындагы элге кайрылуусу. Жарыядан бир нече мүнөт өткөндөн кийин басып кирүү башталган.

21-февралда Владимир Путин Орусия Донецк Эл Республикасын жана Луганск Эл Республикасын көз карандысыз мамлекеттер катары тааныганын жарыялады. Эртеси күнү Орусия бул аймактарга "бейпилдик орнотуучу күчтөр" катары аскерлерин жөнөтүп жатканын билдирди жана Орусиянын Федерация Кеңеши чет өлкөдө аскердик күчтү колдонууга уруксат берди.

24-февралда Киев убактысы боюнча таңкы саат 5ке чейин Путин кезектеги кайрылуусунда "Атайын аскердик операция" башталганын жарыялады, бул иш жүзүндө Украинага согуш жарыялоо болуп саналган. Путин операциянын максаты орус көзөмөлүндөгү жикчил республикалардын элин коргоо экенин айткан. Ал Донбасстагы орустар 8 жылдан бери "Киев режими тарабынан кордукка жана геноцидге кабылып жатат" деп негизсиз айыптаган.

Путин Орусияга коркунуч туулуп жатканын айткан: ал украин аткаминерлери Батыштын көзөмөлүндөгү неонацисттер экенин, Украина өзөктүк курал иштеп чыгып жатканын жана кастык маанайдагы НАТО Украинада өз күчтөрүн жана инфраструктурасын куруп жатканын эч кандай далилсиз билдирген. Ал Орусия Украинаны "демилитаризациялоого жана денацификациялоого" умтуларын айтып, украин мамлекетинин мыйзамдуулугун четке каккан. Путиндин Украинаны оккупациялоо планы жок экенин айтканына карабастан, анын сөзүнөн бир нече мүнөт өткөндөн кийин басып кирүү башталган.

 Согуштун жүрүшү 
 24-февраль 
left|thumb|Киевдин Голосиевский районуна ракеталык чабуулдун кесепеттери
2022-жылдын 24-февралында, Украина убактысы боюнча саат 05:00 (Москва убактысы боюнча 06:00) аз калганда, Путин Украинанын чыгышында аскердик операция баштоону чечкенин жарыялады.

Согуш жарыялангандан бир нече мүнөт өткөндөн кийин Киев, Харьков, Одесса жана Донбасста жардыруулар болду. Орусия Киев, Харьков жана Днепрдеги аэродромдорго, аскердик штабдарга жана аскер базаларына канаттуу жана баллистикалык ракеталарды учурду.

Саат 06:30-дан кийин орус аскерлери Харьков шаарына жакын жерде кургактыктан басып кирди. Саат 07:40та Би-Би-Си башка булактарга таянып, орус аскерлери Украинага Беларустан киргенин кабарлады. Украин чек ара күчтөрү Луганск, Сумы, Харьков, Чернигов жана Житомир шаарларындагы бутага кол салууларды, ошондой эле Крымдан кол салууларды билдирди.

Болжол менен саат 07:00 Украинанын президенти Владимир Зеленский өлкөдө аскердик абал киргизилгенин жарыялады. Украинанын аба мейкиндиги жарандык авиация үчүн толугу менен жабылды жана Евробиримдиктин авиациялык коопсуздук агенттиги бүт аймакты активдүү жаңжал аймагы деп жарыялады. Зеленский Орусия менен бардык дипломатиялык мамилесин үзөөрүн билдирди.

 25-февраль 
Орусия карапайым элге кол салбай турганын айтканы менен Киев жана башка бир катар шаарлардагы турак жайларга снаряддар тийди. Эл Украинадан чыгып, Европага чыга баштады.

 27-февраль 
Орусиянын президенти Владимир Путин өлкөнүн өзөктүк куралын даяр болууга буйрук берди.

 28-февраль 
Беларуста Украина менен Орусиянын сүйлөшүүлөрү башталды. Украина Орусиядан согушту токтотууну жана анын аймактык бүтүндүгүн бузбоону талап кылды. Ал эми орус тарап «Кырымдын, Донецк Эл Республикасын, Луганск Эл Республикасын көз карандысыздыгын таануу», «деназиялаштыруу жана демилитаризациялоо» талаптарын койгон. Сүйлөшүүлөр дагы эле уланууда, азырынча конкреттүү чечим жок.

 1-март 
Орусия Украинанын шаарларын аткылоосун улантты. Харьковдогу облустук акимчиликтин имаратына жана борбордук аянтка ракета атылган. Украина «Орусия согуштун бир нече күнүндө миңдеген жоокерин жоготту» деп кабарлай баштады.

 2-март 
Орус аскерлери Херсон шаарын курчоого алып, басып кирген. Орусиянын Коргоо министрлиги Украинадагы согушта 498 жоокер каза болгонун жарыялады. Москва 2-марттагы билдирүүсүндө 2870 украин аскери каза таап, 3700ү жарадар болгонун билдирди.

 3-март 
3-мартта таңкы саат 6-га карата Украинанын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын басма сөз кызматы орус оккупациялык аскерлери алдыга жылып жаткан аймактардын дээрлик бардыгында жыйынтыктарга жете электигин билдирди.

Саат 13:00 чамасында баскынчылар Черниговдун борборундагы көп кабаттуу үйдү ракета менен аткылашты , граждандар курман болгон.

Салгылашуу Бровары (Киев областы) багытында улантылып, ал жерде украиналык жоокерлер душмандын 4 жөө аскерлеринин согуштук машинасын жана 2 танкын жок кылышкан.

 4-март 
Түнкү саат экилер чамасында орус аскерлеринин Запорожье АЭСинин энергоблокторуна ок атуусунун натыйжасында өрт чыкты. Өрт саат 6дан кийин өчүрүлгөн Саат 6дан кийин өрт өчүрүлгөн.

Саат 17:30га карата Николаевде украин аскерлери шаарды, анын ичинде «Кулбакине» аэропортун баскынчылардан кайтарып алышты.

Саат 18:00-гө карата орус аскерлеринин негизги күчү Киевди курчоого жана басып алынган конуштарда каршылык көрсөтүүнү басууга багытталган.

 5-март 
4-марттан 5-мартка караган түнү көпчүлүк аймактарда салыштырмалуу тынч болду, чыгыш багытында орус аскерлери шаарлардын турак жайларын аткылоону улантты, бир нече инфраструктуралык объектилер талкаланды. Баскынчылар негизги кучтерун Киев жана Харьков шаарларын курчоого алууга багытташкан Мариуполдон карапайым калкты эвакуациялоо башталды.

 6-март 
Украин аскерлери душмандын чабуулунун бардык багыттарында коргонуу операцияларын улантышты. Башкы штаб «Душман чабуул потенциалын жоготпоого аракет кылууда, бирок азыркы кырдаалда душмандын курал-жарак, техника жана өздүк курамында чоң жоготуулар бар. Бүткүл украин элинин каршылыгынын аркасында душмандын духу төмөндөдү» деген маалымат тараткан. Беларусь Украинага каршы активдүү аскерий аракеттерди көрө элек.

 8-март 
McDonald's Орусиядагы 850 ресторанды убактылуу жабууну чечти. Сумы шаарынан жарандарды гуманитардык коридор аркылуу эвакуациялоо башталды.

 9-март 
Орусиянын Коргоо министрлиги Украинада согушуп жаткандардын арасында «жеке аскерлер бар» деп биринчи жолу мойнуна алды. Ага чейин Кремль Украинага тажрыйбалуу контракттык аскер кызматкерлери гана барарын айтып келген. Мариуполдогу төрөт үйүнө кол салуу болуп, бир нече адам набыт болду. Алардын арасында кош бойлуу аял жана бала бар.

 10-март 
Украинанын тышкы иштер министри Дмитрий Кулеба менен Орусиянын тышкы иштер министри Сергей Лавров Антальяда жолугушту. Жолугушуудан олуттуу жыйынтык чыккан жок.

 11-март 
Владимир Путин сириялык ыктыярчыларды Украинадагы согушка жөнөтүүгө уруксат берди. Орус аскерлери Мелитополь шаарынын мэрин барымтага алышкан. Кийинчерээк Украина Мелитополдун лидеринин ордуна орус армиясынын катарында согушкан 2002-2003-жылкы жаштар келгенин билдирген.

 13-март 
Зеленский НАТОдон Украинанын аба мейкиндигин жабууну суранганы менен, НАТО менен АКШ «Украинанын аба мейкиндигин жапсак, НАТОнун аскерлери Украинага кирсе, үчүнчү дүйнөлүк согуш башталат» дешти.

 15-март 
Чехия, Словения жана Польшанын премьер-министрлери Киевге келип, Зеленский менен жолугушту. НАТО, АКШ жана Европа өлкөлөрү Украинаны курал менен камсыздоону улантты.

 17-март 
Украинанын куралдуу күчтөрү орус армиясынын чабуулу басаңдаганын жарыялады. Пентагон, аскердик эксперттер жана Улуу Британия орус армиясы туңгуюкка кептелип, чоң жоготууларга учурап жатканын айта башташты. Батыш тыңчылары «Орусия Киевди үч күндөн кийин алат деген ой ишке ашкан жок» деп айтышкан.

 18-март 
Орус аскерлери Львов аэропортунун айланасын аткылашты. Львов – Украинанын батышындагы эң чоң шаар. Орус бийликтери Москвада «Крымдын Орусияга кошулушунун сегиз жылдыгын» белгиледи. Москва полициясынын маалыматы боюнча, Лужники стадионунда өткөн иш-чарага 203 миңдей адам катышты. Иш-чарага Орусиянын президенти Владимир Путин келип сөз сүйлөдү. Орусия Крымды 2014-жылы аннексиялап алган. Ошондон кийин Батыш өлкөлөрү менен Москванын мамилеси салкындап, Орусияга каршы санкциялар киргизилген.

 22-март 
Орус армиясы Киевдеги ири соода борборуна чабуул жасап, бир нече киши набыт болду. Украинадагы согушта орус армиясына кошулган кыргыздар менен тажиктер курман болгону айтылды. Украина Киев облусундагы Макаров шаарын Орусиянын куралдуу күчтөрүнөн кайтарып алганын жарыялады.

 23-март 
Мариуполь шаары дагы эле курчоодо. Шаар жетекчилиги согуш башталгандан бери шаарда 2 миңден ашуун адам каза болгонун билдирди. Владимир Зеленский шаарда дагы эле жүз миң адам калганын билдирди.

 24-март 
Орусия Изюм шаарын басып алганын билдирди. Украин тарап Орусиянын «Изюм шаары үчүн салгылашуу жүрүп жатат» деген билдирүүсүн четке какты. Украина армиясы орус армиясы басып алган Бердянск шаарынын портунда орусиялык «Орск» амфибиялык чабуулчу кемесин жок кылганын жарыялады. Украинада согуш башталгандан бери Орусия 15 миңден ашуун жоокерин жоготту. БУУ Украинадан бир айдын ичинде 3,6 миллион адам качып кеткенин билдирди.

 25-март 
Орусиянын Коргоо министрлиги согушта 1351 аскер каза болуп, 3825 жоокер жарадар болгонун жарыялады. Москванын ырастоосунда, бир айдын ичинде 14 миң украин аскери набыт болуп, 16 миңи жарадар болгон. Киев Орусия бир айдын ичинде 16 000-ден ашуун аскерин (өлгөн жана жарадар болгон) жоготту деп ырастады. Марттын ортосунда Владимир Зеленский Украинада 1300 аскер жоготуу болгонун айткан. АКШ-нын Коргоо министрлиги Орусия бир айдын ичинде кеминде 7 миң аскерин жоготту деп эсептейт.

 Реакция 
thumb|300px|left|БУУнун Башкы Ассамблеясынын резолюциясы ES-11/1
 Кыргызстан 
Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги 25-февралда Орусия менен Украинаны жаңжалды сүйлөшүү үстөлүндө чечүүгө чакырды: «Украинадагы кырдаалдын өнүгүшүнө тынчсыздануу жана тынчсыздануу менен көз салып жатабыз. Орусия жана Украина элдери менен болгон тарыхый достук мамилелерибизге таянып, биз тараптар мүмкүн болушунча тез арада тынчтыкка жетишет деп үмүттөнөбүз, анын ичинде сүйлөшүүлөр үстөлүндө чыр-чатакты жөнгө салуунун жаңы форматтарын жана механизмдерин түзүү аркылуу мындан аркы курмандыктарга жана зыяндарга жол бербөө».

26-февралда Владимир Путин Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров менен телефон аркылуу сүйлөштү. Кремлдин басма сөз кызматы билдиргендей, Жапаров «Донбасстын карапайым калкын коргоо боюнча орус тараптын чечкиндүү аракеттерин колдой турганын» билдирди.

 Орусияга бойкот 
Орусия 2022-жылы Украинага басып киргенден кийин, 2022-жылдын 4-мартында Netflix Орусиядан келечектеги бардык долбоорлорду жана сатып алууларды токтотконун жарыялаган. Эки күндөн кийин, 2022-жылдын 6-мартында Netflix Орусиядагы ишин токтоторун жарыялады. 

 Булактар 

Категория:Согуштар
Категория:Украина