Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шаркыратма

Шаркыратма – дарыянын нугу чулу тектерди кесип өткөн жеринде бийик кашатты пайда кылып, суусу тике ылдый агып түшкөн кашат тик эмес, айдөшүрөөк болсо шарлар же босоголор пайда болот.

Кээде дарыя суусу бир нече тепкичтен түшүп, шаркыратмалардын каскадын түзөт (мисалы: Ысык-Көлдөгү Барскон шаркыратмасы).

Дүйнөдөгү эң бийик шаркыратма – Венесуэладагы (Түштүк Америка) Чурун дарыясындагы Анхель шаркыратмасы (бийиктиги 1054 м).

thumb|center|upright=3.5|Игуасу шаркыратмасы.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2
Көчмөн чарбаларды отурукташтыруу

Көчмөн чарбаларды отурукташтыруу – Совет бийлиги орногондон кийин жүргүзүлгөн коомдук саясий ишчара. Көчмөн чарбаларды отурукташтыруу ошондой Кыргызстанда да жүргүзүлгөн. Совет бийлигинин алгачкы жылдарында Кыргызстандагы 160 миң дыйкан чарбасынын 80% ке жакыны көчмөн жана жарым көчмөн болгон. Көчмөн чарбаларды отурукташтыруу маселеси ВКП(б) Кыргыз обкомунун пленумунда (1931-жылы 1–4-февраль) жана Кыргыз АССР Советтеринин 3-съездинде (1931-жылы 6–12-февраль) атайын каралган. 1931-жылы 3-апрелде Кыргызстан Эл комиссарлар советинин алдында Көчмөн чарбалар ошондой боюнча республикалык, 17-декабрда райондук комитеттер түзүлгөн. Айыл кыштактарда ушул маселеге арналган жыйналыштар жана слёттор өткөрүлгөн. Көчмөн элди отурукташтырууга көрсөтүлгөн каршылыктарга карабастан, 1931–37-жылдары жарым милиондон ашык көчмөн калк отурукташып, коллективдүү чарбаларга айланган. Совет өкмөтү отурукташкандарга турак үйлөрдү, чарбалык, өндүрүш үчүн жайларды, маданий, агартуу, медицина мекемелерди, соода коомдук имараттарды жана башкаларды куруп берген. Отурукташкандар колхозго өтүп, коомдук саясий турмушка активдүү катыша баштаган. Категория: Маданият 
 
 
 Категория: Маданият
 Категория: Коом
 Категория:Кыргызстан
 Категория:Тарых
 Категория:Инсандар
 Категория:Көркөм өнөр
 Категория:Мурас
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев ат. Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети
Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов
Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж. Жуманалиев.
Куртка чеби

Куртка чеби – Кокон хандыгынын Теңир-Тоо аймагындагы чеби. 1932–жылы Айгыржал деген жерде, Нарын дарыясынын оң куймасы Куртка суусунун боюндагы бийик секиге тургузулган. 19-кылымдын 30-жылдарынын башында Кокон хандыгы Борбордук Теңир-Тоого баскынчылык жортуулдарды уюштурган. 1831-жылы кокон аскери Нарын дарыясын жээктей жайгашкан кыргыз айылдарына кол салган. Кийинки жылы бул аймакка Хаккула колбашчылык кылган кокондук 7 миң аскер келет. Көптөгөн куралдуу кагылышуулардан кийин гана баскынчылар Нарын аймагында өздөрүнүн үстөмдүгүн орното алышкан. Жергиликтүү калкты көзөмөлдөп жана салык жыйнап туруу максатында кокондук аскерлер үчүн жайгашкан чептер курулган.

Нарын тараптагы ошондой чептердин чоңу Куртка чеби болгон. Чептин узундугу 200 саржанга жетип, үч тарабы дубал менен курчалып, бир тарабы дарыяга такалган. Куртка кокондуктардын Теңир-Тоодогу негизги таянычы, башкы чеби болгон. Чептин бегине бул аймактагы башка чептер баш ийген. Чепте 1000ге жакын кокондук сарбаздар турчу. Курткадагы бекке кыргыздар түрдүү салыктарды, анын ичинде улфан аталган салыкты – 10 кап буудайдан 1 кап буудай жана зекет – 80 койдон 2 кой төлөшчү. Мындан тышкары кыргыздар Кокон бегине жорголорду тартуулап турууга милдеттүү эле. Чептин соода түйүнү катары да мааниси зор болгон. Куртканын базарында кокондук, кашкарлык соодагерлер теңиртоолук кыргыздар менен алака кылышчу. 1863-жылы Куртканы орус аскери ээлеген. 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети

Категория:Орто Азия тарыхы
Категория:Теңир-Тоо
Куучу

Куучу – төрөттөн кыйналган аялдардын төрөтүн жеңилдетүү максатында чакырылган бакшы, эмчи. Элдик ишеним боюнча 1-төрөттө аялдын көзүнө албарсты көрүнсө, аны албарсты, мартуу же кара басты дешкен. Ал жөнөкөй адамдардын көзүнө көрүнбөгөн кереметтүү, зыяндуу жан катары кабыл алынып, Куучудан коркот деп эсептешкен. Мындай учурда албарстыны өз көзү менен көргөн адамды – куучуну чакырышкан. Ишеним боюнча Куучуга албарсты сары түстөгү жаныбар (ит, кой, эчки) же кыз кебетесиндеги сары чачтуу балага окшош көрүнөт. Аны көргөн адам эч кимге билдирбей, 1–2 күндөн кийин көргөн жерине келип, «албарсты, мен сени көрдүм» деп айтышы керек. Ошондон кийин албарсты ал адам жүргөн жерден коркот, качат, жолобойт. Албарстыны көргөндүгүн айылдын аксакалына айткандан кийин ал куучу деп эсептелип, төрөттөн кыйналган аялга келип куучулук милдетин аткарат. Куучу келгенде анын атын атабастан «баатыр келди» дешет, анткени атын албарсты укса куучунун күчү кудуретсиз болот. Куучу үйгө кирип камчы менен төрөп жаткан аялды ургулап «кет», «чык», «ташта» деп албарстыны кубалайт. Ишеним боюнча Куучу өзү келе албаса анын буюму куучулук милдетти аткарууга жараган. Куучу элдик иррационалдуу ишенимдердин бир түрү болуп саналган. 
 Категория: Маданият
 Категория: Коом
 Категория:Кыргызстан
 Категория:Тарых
 Категория:Инсандар
 Категория:Көркөм өнөр
 Категория:Илим
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети
Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов
''Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж.
Кушан падышалыгы

thumb|300px|I Канишки император жана Будданын сүрөтү жана грек тамгалары менен «БОДДО» деп жазылган Кушан монетасы

Кушан падышалыгы Кушан падышалыгы // БРЭ. Т.16. М.,2010. (Гуйшуан, I — III века н. э.) — азыркы древнее государство на территории современной Орто Азиянын, Афганистандын, Пакистандын, Түндүк Индиянын аймагында болгон байыркы мамлеккет, гүлдөгөн мезгили 105—250-жылдарга туура келет. Теориялардын бирөөсү боюнча, Кушан падышалыгы, азыркы кытай втоном району Шинжаң жайгашкан аймактан келген көчмөн индоиран эли тохарлар (кыт. юэчжи) тарабынан негизделген Андроновская культура // БРЭ. Т.1. М.,2005. Массагеты // БРЭ. Т.19. М.,2011. Иссык // БРЭ. Т.12. М.,2008. Аржан // БРЭ. Т.2. М.,2005. Кангюй // БРЭ. Т.12. М.,2008.. Бул мамлекет Рим, Персия жана Кытай менен дипломатиялык алакада болгон.

Кушан падышалыгын мурда Грек Бактрия аймагында 5 уруу болуп жашаган көчмөндөр түзгөн. Аларга кушан уруусу жетекчилик кылган. Падышалар Кужула Кадфиз, анын уулу Вима Кадфиз жана эң атактуу Канишканын тушунда кушандар зор аймакты багындырышкан. Падышалыктын гүлдөп өнүккөн доору Канишка менен анын уулу Хувишканын падышалык кылган мезгилине туура келет. 3–кылымдын ортосунда Васудев башкарган мезгилден тартып начарлай баштаган. 4–кылымда Кушан падышалыгы майда бөлүктөргө бөлүнөт. Кушан падышалыгынын тушунда көптөгөн курулуш иштери жүргүзүлөт, шаарлар өсүп, сугат системасы жана кол өнөрчүлүк бир кыйла өнүгөт, Улуу жибек жолу аркылуу Кытай, Парфия жана Рим менен кеңири соода жүргүзүлөт. Бул мезгилде Индиядан Орто Азияга жана Ыраакы Чыгышка буддизм дини таратылат. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003

Категория:Коом
Категория:Тарых
Күлтегин

Күлтегин (684-731-жж.) — Экинчи Түрк кагандыгынын аскер башчысы.

 Эстелиги 
8-кылымга таандык орхон түрктөрүнүн руна сымал жазма эстелиги. Эстелик 1888-жылы Н.Я.Ядринцев тарабынан Орхон суусунун жээгиндеги (Улан-Батордон 60 км түндүгүрөөктө) Кошо-Цайдам деген жерден табылган.

1891-жылы В. В. Радлов тарабынан эстеликтин окулушу такталган. Күмбөздүн негизги бөлүгү төрт бурч, көлөмү 10,25х10,25 м. Күмбөздү айланта казылган 80х40 м чыгыштан батышты карай узунунан кеткен терең аң бар. 
Күлтегиндин сөөгү өрттөлүп, табытка күлү гана коюлган. Күмбөздүн кире беришиндеги эшиктин эки жагында мрамордон жасалып, бет маңдай орнотулган эки кочкордун статуясы бар. Таш төшөлгөн жол күмбөздүн ичине алып келет, жаандын суусу керамикадан жасалган атайын түтүкчө менен сыртка агып турат. 

Күмбөздүн ичинде мрамордон чегилген чоң таш баканын (таш бака – узак жана түбөлүк жашоонун символу) статуясы бар. Эзэлки убакта Күлтегин менен анын аялынын да айкели болгон, учурда Күлтегиндин мрамордон чегилген айкелинин башы гана сакталып калган. Белгисиз айкелчи Күлтегиндин элесин өтө устаттык менен реалдуу берген.

Мурду өтө кырдач эмес, көзү бүтүгүйүрөөк, албеттүү, жаак сөөгү беделдүү, түспөлү моңгол тибиндеги адамды элестетет. Башында таажысы бар. Балким белгисиз айкелчи Күлтегинди өз көзү менен көргөн болуш керек деген ой пикирлер айтылып жүрөт. Күмбөздүн сыртындагы таш мамыга (стела) Күлтегиндин жоокердик тагдыры даңазаланган тарыхый баян жазылган. Күмбөз турган жерден Цайдам көлүн көздөй үч чакырымча кыркасынан тигилген балбал таштар орнотулган.

Учурда алардын 160тайы сакталган. Таштын беттерине руникалык жазуулар чегилген. Күлтегин Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын белгилүү аскер башчыларынан болгон. Анын атасы – Элтерис каган (682–691), энеси Элбилге катун эле.

Бир тууганы Билге каган (716–734) такка олтурган маалда Күлтегин жана анын кеңешчиси Тоңйокук кол башчы он ок элине (Түргөш кагандыгына), кытайларга (Тан династиясы) жана кыргыздарга каршы согушкан. Эстеликте Күлтегин 26 жашында Көгмөндөгү жыш токойду аралап өтүп, түнкү уйкудагы кыргыздарды байкатпай баскандыгы айтылат.

Кыргыздар менен бир нече ирет согуштук кагылышуулар болгону, беттешүүлөрдүн биринде кыргыз каганы курман болгондугу жазылган. Күлтегин кой жылынын 17-күнү 47 жашында (731-жыл) көзү өткөндүгү баяндалган. Күлтегинди жоктоп, аза күтүүгө он ок элинен, түргөштөрдөн, кыргыз каганынын жөнөткөн өкүлдөрү жана башкалар келгендиги жөнүндө маалыматтар бар.

 Галерея 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003

Категория:Маданият
Категория:Коом
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Инсандар
Категория:Көркөм өнөр
Күмбөз

thumb|Күмбөз.
Күмбөз (арабча күббае – көмкөрүлгөн чатырча, фарс тилинде гомбед –көмкөрүлгөн асман) – маркумга арнап тургузулган эстелик. Ахитектуралык формасы боюнча орто кылымдагы мусулман диний курулуштары болгон мечит, медресени элестетет. Кийин Орто Азиядагы мусулман калктарынын улуттук архитектурасынын бир тармагына айланган. Кыргыз, казак, өзбек, түркмөн, тажик күмбөзүнүн порталдары, куполдору, мунаралары көп жагынан окшош жана жергиликтүү өзгөчөлүктөргө да ээ. Кыргызстандагы байыркы күмбөздөр – Өзгөн, Шах-Фазиль (Сафедбулон 11–12-кылымдарда), Бурана. Кийинки муундагы Күмбөздүн мыкты үлгүсү– Манастын күмбөзү (14-к). 18–20-кылымдын башында бышырылбаган кыштан курулган кыргыз күмбөзүнүн саны арбыган. Алардын белгилүүлөрү – Тайлак менен Атантай, Жаркынбай, Байтик, Ногой, Кыркчоро, Төрөгелди, Балчак күмбөздөрү.

Айрым күмбөздөрдүн ички бети сүрөт, оюулар менен кооздолгон. Алайда топоз куйругу байланган шырык менен, Ысык-Көлдө бугунун мүйүзү менен кооздолгон учурлар арбын кездешет. Ар бир белгилүү Күмбөздүн кышы эчкинин кылы, малдын майы аралаштырылып жасалган деген имиштер менен коштолот. Күмбөздөр боюнча тарыхый изилдөөлөрдө кыргыз күмбөзүнүн 73 түрү катталып, аларды өз ара 14 типке бөлүп карашкан. 

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

Категория:Архитектура
Күң

Күң – кожоюндун жеке менчигине айланган аял. Орто Азиядагы көчмөн элдердей эле кыргыз эли да кул ээлөөчүлүк доорду басып өтүшкөн жок. Бирок кулчулук кыргыз коому үчүн чоочун көрүнүш эмес; анын айрым элементтери кыргыз элинин жашоо образынан да кезигет. Күң кожоюндун толук менчиги болгон, аны каалагандай жазалоого, сатууга, ал тургай өлтүрүп коюуга да укугу болгон. Аларды аш тойлордогу ат чабыштарда байгеге сайып жиберген учурлар да кездешкен. Ошондой эле калыңга, сепке же кун төлөөдө кошуп берип да коюшкан. Күң ээси өлүп калса, күң анын балдарына өткөн. Күңдөр кыргыздардын коомдук экономикалык турмушунда чоң роль ойношкон эмес. Күң кайсы байга таандык болсо, ошол байды тууганым деп эсептеген; ошол байдын уруусуна кирген. Көп жылдар бою бир байдын колунда болсо, кээде күңдү турмушка узатып, бир аз оокат да бөлүштүрүп берген.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003
"Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети"
"Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов"
"Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж. Жуманалиев"
 Категория: Маданият
 Категория: Коом
 Категория:Кыргызстан
 Категория:Тарых
 Категория:Инсандар
 Категория:Көркөм өнөр
 Категория:Илим
Баба

Баба – 1. бубанын атасы, башкача айтканда чоң атанын чоң атасы. Бирөөлөр бабалашпыз дешсе, биз алардын төртүнчү атадан кошулуучу туугандары экенин түшүнөбүз;

2. чоң атадан аркы аталарды түшүндүрүү маанисинде айтылат;
 
3. өз балдарына гана эмес, бүтүндөй элге аталык эмгек өтөгөн, акылман адамдарды бабабыз деп урматтап аташат;

4. адамдан башка нерселердин мыктыларын, баалууларын, көп жакшы жактарын салыштырган, теңеген мааниде баба аталышы колдонулат. Мисалы, малдын бабасы кой. Жыгачтын бабасы арча, анын бекемдиги – суу кезде ийилчээк, жумшактыгы – кургаганда катуулугу, ным тартпай чирибестиги менен айырмаланат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 « Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети»

Категория:Кыргыздар
Категория:Коом
Категория:Тарых
Кыпчак кыргыны

Кыпчак кыргыны – 1850–жылдардын башында Кокон хандыгында болуп өткөн кандуу окуя. Кыпчак бийи Мусулманкул 1844 –жылы 14 жаштагы Кудаяр хандын регенти (аталык) болуусу менен ордодо бийликке келгенден баштап, хандыктагы саясий бийлик иш жүзүндө кыпчактардын колунда болгон. 

Жер жерлердеги бийлик орундарына кыпчактар дайындалып, мунун өзү отурукташкан калктын, көчмөн кыргыз төбөлдөрүнүн нааразылыгын туудурган. Кокон хандыгында ошол эле учурда кыпчактардын эки тобунун ортосунда да саясий атаандашуу күчөп, ич ара кагылышуулар башталган. Мусулманкулдун бийлигине каршы алайлык Алымбек датка баштаган кыргыздар гана эмес, ошол кездеги Ташкендин кушбеги Нармамбет кыпчак да оппозицияда болгон. 1850-51 – жылдары Нармамбет ташкендик казак, таластык, чүйлүк кыргыздардын бий манаптарын колго алуу менен абалын бекемдеп, Мусулманкулга ачык каршы чыккан. Аны ордодо да бир топ өзбек, кыргыз, атүгүл кыпчак феодалдары колдошкон. Кудаяр хандан колдоо алышкан кыпчактарга каршы топ 1851–жылы кыпчактарды кыргынга алуу демилгеси менен чыгышып, Кокон шаарындагы кыпчактарды кырып салышкан. Кыпчак кыргынынын эң күчтүү учуру Экисуу арасындагы Былкыллама деген жерде Кудаяр хан менен Мусулманкулдун аскерлеринин беттешүүсүндө болуп өткөн. Кармашта 1500 гө жакын кыпчактын өлүгү Карадарыяга ыргытылган. Мусулманкул туткундалган. Кыпчактардын калаасына ордого чейин ар бир 100–200 кадам сайын Мусулманкулдун көз алдында 5–10 кыпчактын башы алынып турган. 1862-жылы күзүндө Мусулманкул дарга асылган. Жалпысынан 1851–52-жылдары Кокон хандыгында 20 миң чамалуу кыпчак кырылгандыгын жазма булактар ырастайт.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003
"Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети"
"Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов"
"Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж. Жуманалиев"
 Кененсариев Т. Кыргызстандын Орусияга каратылышы. Б., 1997; Ошонуку эле. Кокон хандыгы жана кыргыздар. Ош, 1997; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана, Т. 2, Б., 2000; 
 Набиев Р. Н. Из истории Кокандского ханства (феодальное хозяйство Худояр хана). Таш., 1973; 
 Наливкин В. Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886; 
 Плоских В. М. Киргизы и Кокандское ханство. Ф., 1977; 
 Терентьев М. А. История завоевания Средней Азии. Т.1. СПб., 1906; 
 Хасанов А. Избранные труды. Очерки по истории Киргизии. Б.– М. 2004.

Категория:Кыпчактар
Категория:Кокон хандыгы
Баба дыйкан

Баба дыйкан – дыйканчылыктын пири, атасы, пайгамбары. Баба дыйкан канаттуу (көгүчкөн, кыргоол) түрүндө көрүнөт экен деп ишенишкен. Эгерде Баба дыйкан эгинди араласа, анын даны мол болот деген түшүнүк болгон. Түшүм болсун үчүн Баба дыйкандын урматына ырымдарды ( Жараткан Теңирге сыйынуу, түлөө -малды курмандыка чалуу) өткөрүшкөн. Ошондой эле Баба дыйкан мыкты дыйкан деген мааниде да колдонулат. Дыйканчылык менен кесип кылган орто азия элдериндеги диндик, мифологиялык түшүнүк.  Дыйкан кола менен эгинди талаага сээп, чачып жатканда: "Жетиси - Баба дыйканга; жетиси - жерге; жетиси - аба ырайына, жетиси - элге; жетиси - жетим, жесирге; жетиси - ууру, кескиге; жетиси - курт, кумурскага, жетиси - ит, кушка. Калганынын Кудай берекесин бере көр"-деп атап, бата кылып себүүну баштаган..

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 « Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети»
Категория:Кыргызстан
Категория:Коом
Категория:Тарых
Категория:Маданият
Бай, социалдык топ

Бай – Октябрь революциясына чейинки малдуу, мүлктүү, жери, кыштоосу, жайлоосу бар социалдык топ. Байлар өндүрүшкө катышпай, букаралардын эмгегинен байлыгын арттырып, малын көбөйтүп, жерин иштеткен. Мисалы, Солтонсары менен Кара-Кужурду ээлеген Калча байдын 10000 кою, 1000 жылкысы, 200 топозу болгон. 

Анын малын 21 койчу, 15 жылкычы багышкан. Дыйканчылык өнүккөн аймактардагы байлар ири жер ээлери болушкан. Куршабдык Ташмамат бай 250, алабукалык Калмабай 270 танап (1 танап – 1,6 га жакын) жер ээлешип, ар бири ондогон кедейлердин жана чайрыкерлердин эмгегинен пайдаланышкан. Социализм мезгилинде бай тап катары жоюлган. Бирок, жеке менчикке негизделген азыркы коомдук өзгөрүүлөрдүн шартында байдын жаңы түрү пайда болду.
 Адабият 

Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003
« Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети»

 Интернеттик шилтемелер 

 

Категория:Кыргызстан
Категория:Коом
Категория:Тарых
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Инсандар
Категория:Илим
Голливуд

thumb|Голливуд.
Голливуд, Xолливуд – Калифорния штатынын Лос-Анжелес шаарындагы америкалык кинематография борбору. 1908-ж. Калифорнияга «Граф Монте-Кристо» фильминин натуралык көрүнүштөрүн тартуу үчүн У. Зелигдин Ч икагодогу фирмасынын анча чоң эмес тобу келет. 20-кылымдын башталышында бул штатка киноаппаратурага берилген патенттин негизинде өлкөдөгү фильмдерди тартууну жана көрсөтүүнү монополизациялаштырып алган Т. А. Эдисондун Нью-Йорктогу «Моушн пикчерс пейтентс компани» («МИПК») компаниясы менен соттошуудан чочуган көптөгөн майда кино ишкерлер өтө баштайт. Акырындап ага кинорежиссёрлор, актёрлор, техникалык кызматкерлер келишип, кино өнөр жайынын өндүрүштүк базасы курулган. 1911-ж. мында алгачкы киностудия түзүлгөн. 1915-ж. «МИПКнын» монополиясы жоюлгандан кийин деле Голливуд АКШнын кино өнөр жайынын борбору болуп кала берген. 20-кылымдын 30-жылдарынын 2-жарымында 8 ири фирма («Метро-Голдвин-Майер», «Парамаунт», «20-кылым фокс», «Коламбия», «РКО-Радио», «Уорнер бразерс», «Юниверсал», «Юнайтед артистс») жылына 500дөн ашуун фильм тарткан, 40-жылдардын башында алдыңкы режиссёрлор социалдык курч маселелерге арналган фильмдерди коё баштаган. Голливуддан көптөгөн атактуу кино актёрлор, кинорежиссёрлор чыгып, дүйнөлүк кино искусствосун байытууга зор салым кошушкан. «Кино жылдызы» деген түшүнүк ошол жерде пайда болгон. Голливудда 20-кылымдын 90-жылдарында Ч. Айтматовдун «Жамийла» повестинин негизинде фильм тартылган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:АКШ
Категория:Кинематограф
Байчечекей журналы

Байчечекей - балабакча жана башталгыч класс курагындагы балдарга арналган, түстүү сүрөттүү, адабий-көркөм журнал. 1977-жылдын январынан баштап чыгууда. Башкы редактору акын Т. Самудинов. Максаты бөбөктөрдү мектепке даярдоочу жана баштооч мектеп программасын толуктоочу материалдарды жарыялоо менен жеткинчектин таанып-билүү жөндөмүн арттырууга жана эне тилинин байлыгын, көркөм касиетин өздөштүрүүгө көмөктөшүү. Негизги рубрикалары: «Ата журтуң алтын уяң», «Кел, чогулуп окуйлу!», «Сабактан кийинки сабак», «Табиятты сүй, үйрөн, кастарла!», «Эмне үчүн минтип айтабыз?», «Куйма кулак балдарга», «Тууган жердин аттары», «Адептүүлүктүн алиппеси», «Сөз оюндар». Испаниялык «Actualidad» журналынын эл аралык сыйлыгы менен сыйланган (2003).

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы ред. Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамл. тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Кыргыз гезиттери‎
Актанов Тойчу Кулунтай уулу

Актанов Тойчу Кулунтай уулу (1910-1942) - кыргыз окумуштуу-агартуучуларынын алгачкыларынын бири.

Чүй областынын Аламедин районунун Кашка-Суу айылында туулган. 6-класска чейин кыргыз мектебинде, кийин Бишкектеги №6 орус мектебинде окуган. 1927-1930-жылдары Ташкендеги педагогикалык институтта окуган. Анын атасы жергиликтүү кулак катары куугунтукталган.

 Эмгек жолу 
1938-1941-жылдары Фрунзедеги педучилищада сабак берген, илимий изилдөө иштерин алып барган жана Кыргызстандын басылмасынын редакторунун милдетин аткарган. 1937-жылы К.О.Бакеев менен бирге «Кыргыз тилинин синтаксисинин конспестиси» деген эмгекти жарыкка чыгарган. 1938-1940-жылдары 6-7-класстар үчүн окуу куралдары басылып чыккан. 1938-жылы «Кыргыз тилинин окуу куралы» экинчи китеби басылып чыккан. Кыргыз орфографиясынын сөздүгүнүн автору болгон. Н.М.Абрамов менен бирге «Алиппе: Окууга жана жазууга үйрөтүү үчүн» окуу куралын чыгарган.

32 жашында анын 10дон ашык окуу куралы басылып чыккан.

1942-жылы согушта курман болгон. 

 Колдонулган адабияттар 
 Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кто есть кто в кыргызской науке. Бишкек, 1997.

Категория:Инсандар
Категория:Туулгандар 1910-жылы
Категория:Өлгөндөр 1942-жылы
Самудин Абдраимов

Абдраимов Самудин (1944)- техника илимдеринин доктору, профессор.
Улуту: кыргыз. Ысык-Көл облусундагы Ак-Суу районуна караштуу Отуз-Уул айылында туулган.
 Билими 
Фрунзедеги педагогикалык институтту аяктаган.
 Эмгек жолу 
Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын инженери, илимий кызматкери,лабороториянын башчысы,деректир болуп иштеген.1993-жылы Кыргыз Республикасынын Илимдер Академиясынын президенти болгон.Механика, машина куруу, механизмдердин жана машиналардын теориясы боюнча адис.Кыргызстан Ленин комсомол сыйлыгынын лауреаты.160тан ашык илимий иши жана 5 монографиясы басылып чыккан.Анын жетекчилиги менен 3 доктордук жана 12 кандидаттык диссертациялар жакталган.
 Негизги эмгектери 
«Крутильные колебание в силовых трасмиссиях буровых машин», «Основные теории прессов с механизмами переменной структуры», Шарнирно-рычажный механизм переменной структуры»

 Колдонулган адабияттар 
Асанов.У.А,Жуманазарова,А.З,Т.К.Чоротегин «Кто есть кто в кыргызской науке»-Бишкек;1997

Категория:Инсандар
Категория:Илим
Категория:Таажы-2012