Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Адамзатка каршы кылмыштар

thumb|250px|Руандадагы геноциддин курмандыктары
Адамкерчиликке каршы кылмыштар – киши өлтүрүүнү, кырып-жоюуну, эзүүнү, айдоону (депортацияны), кыйноону, зордуктоону, жарандык калкка жана башка катаалдыктарды согуш учурунда же ага чейин жасоону же саясий, расалык, болбосо диний жүйөлөр боюнча ал аракеттер өлкөнүн ички укуктарын бузууда болуп саналганына, кайда жасалганына карабастан куугунтуктоолорду өз ичине камтыган эларалык кылмыштар. Адамкерчиликке каршы кылмыштардын тизмеси согуштун курмандыктарын коргоо жөнүндөгү 1949-жылкы Женева конвенциясында жана 1977-жылкы ага Кошумча протоколдо олуттуу толукталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Сөз тыңдоо, сөзгө конок берүү

Сөз тыңдоо (сөзгө конок берүү). Алмадай башына айкөл “Манасты” бүт батырган Кыргыз Ата сөздү сүйлөй да, уга да билген. Элибизде “куйма кулак” деген бар. Алар саймедирегендер, бирөөлөргө айткандарын дал өзүндөй жеткиргендер. Анын кебин дал өзүндөй кармап калгандар.
Күнү-таңы малдашын жазбай айтса да муюбай уккандар. Демек, таңдайынан бал татыра сүйлөгөн өнөр болсо, аны уга билүү андан да өткөн өнөр. Ушул эки өнөр эриш-аркак. 

 
 Адабият 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү” Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3

Категория:Кыргызстан
Категория:Илим
Категория:Коом
Категория:Искусство
Адашуу

Адашуу – жарандык укукта колдонулуучу аталгы; бүтүмгө катышкан жактын бүтүм тууралуу туура эмес түшүнүк алгандыгын билдирет. Адашкан адамдын эрки бүтүм үчүн өтө маанилүү болгон жагдайларды туура эмес түшүнүүнүн таасири астында калыптанат. Ал эрк жетишсиздигинен улам түзүлгөн бүтүм катары каралып, Адашуунун айынан аракеттенген тараптын доосу боюнча, андай бүтүмдөр жараксыз деп табылат. Адашуу бүтүм катышуучулары менен гана байланыштуу болбостон, күтүлбөгөн жагдайлардан улам да чыгышы мүмкүн. 

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Бирөөнүн этегин кармоо

Бирөөнүн этегин кармоо – бул каймана мааниде айтылуучу сөз. Тактап айтканда, бирөөлөрдүн аркасы менен күн көрүп, колдоого эгедер адам. Анысы жылмышса, ал да жүдөйт. Кызматынан, мансабынан кетет. Өзүнчө багыт-чабыт алып кете албайт. Бирөөнүн этегин кармоосу – ага пара берүүсү, анысы тигинисин канатына калкалап, ар дайым сактап, мактап жүрүүсү. 

 Адабият 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү” Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3

Категория:Кыргызстан
Категория:Илим
Категория:Коом
Категория:Искусство
Александр Гельсдик

thumb|upright|Summa universae theologiae.
Александр (лат. Halensis, Alensis, Halesius, Alesius; 1185, Гэльс — 1245, Париж) – францискандык, августинизм менен аристотелизмди бириктирген Париж университетинин биринчи профессорлорунун бири. 

Александрдын жазган «Summa universae theologiae» көлөмдүү чыгармасын 13-кылымда схоластикалык системанын жолунда негизги өзөк болуп калды. Бул чыгарма ар түрдүү авторлордун чыгармаларынын элементтерин камтыйт. Схоластиканын андан аркы өнүгүүсүндө Александрдын Аристотелге болгон кызыкчылыгы маанилүү болгон. 

Теологияда ал кудайдын пайда болушун августиндик жана аристотелдик ыкма менен далилдеген. Александр Аристотелдин форма жана материя теориясын кабыл алат жана «рухий материя» түшүнүгүн киргизүү менен аны денелик эмес предметтерге колдонот. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория: Батыш философиясы
Категория:Туулгандар 1185-жылы
Категория:Өлгөндөр 1245-жылы
Элдик мелдештер

Элдик мелдештер. Уюткулуу кыргызда мелдеш – тубаса өзүнчө ар-намыс. Ат чабуу, балбан күрөшүү, ордо атуу, эр эңиш, бута ( жамбы ) атуу, аркан тартуу, тогуз кумалак, упай, жөө жарыш... Мындан башка биз айтпай кеткен сонун-сонун оюн-зооктор элибиздин дөөлөтүн, сөөлөтүн укмуштай арттырат. Андай мелдештерге (жарыштарга) айыл-айыл, урук-урук, уруу-уруу ортосунда мелдештер кирет. Кийинки чактары район-район, област-област жана башка республика- мамлекеттер менен и ара мелдешке чыгуубуз бар. Бул боюнча заманында да таң-тамаша мыкты өткөрүлгөн. Ошол салттар азыр да жанданууда. Бул эл-журтубузду, келечек муундарды патриоттукка үндөйт.
Мелдеште байгелер коюлган. Аларга төө баштаган бир тогуз, жылкы, уй, топоз, кой-эчки, жамбы (күмүш, алтын ) аң терилери, ат жабдыктары, акча, боз үй жана башка нак турган. Буларды калыс даекчилер кармап тараткан. 

 Адабият 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү” Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3

Категория:Кыргызстан
Категория:Илим
Категория:Коом
Категория:Искусство
Александр Афродисийлик

thumb|upright|Commentaria in Analytica priora Aristotelis, 1549.
Александр Афродисийлик – (Каридеги Афродисие шаарынан Кичи Азия. 2–3-к.) – байыркы грек философу, Афинадагы перипатетикалык мектептин башчысы (198–211-ж. ортосу), Аристотелдин таасирлүү комментатору. 

Александр үчүн эмпирикалык натурализм мүнөздүү; ал жандын өлбөстүгүн жана убакыттын реалдуулугун четке кагат. Александр универсалдуулук маселелеринде номинализмге жакын катуу позицияны ээлеген. (универсалдуулуктун пайда болушу буюмдардан кийин», «эгер алар ой жүгүртпөгөндө, алар болмок эмес») «Жан жөнүндө» чыгармасынын комментарийинде акылдын үч жактуулугу (нусту) оргиналдык концепциясын өнүктүргөн. Ал орто кылымдагы араб жана еврей философиясына таасирин тийгизген. 

Александрдын кадыр-баркы байыркы мезгилде өтө жогору болгон («экинчи Аристотель») анын комментарийлери эмдигиче илимий маанисин сактап келүүдө.
 
Бизге жеткен комментарийлери 
 «Метафизикага» (А. А-ге тиешелүү китептер 1–5, 6–14-византиялык комментатор Михаил Эффескийге);
 биринчи китепке «Биринчи аналитиканы»;
 «топике»; 
 сезимдер ж-дө 
 «Метереологияга», о. эле өз алдынча «майда сочинениелер»; 
 «жан жөнүндө»; 
 “рок жөнүндө” (стоикалык фатализмге каршы эркиндикти коргоо); 
 үч китептен турган априялар жана чечимдер; 
 «нравалык проблемалар»; 
 «биригүү жана өсүү жөнүндө». 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Философтор‎
Категория:Байыркы грек философиясы
Адепсиз жарнама

Адепсиз жарнама – жарандардын дарегине акаарат келтирилген сөздөрдү, салыштырууларды келтирүү менен, алардын расасына, улутуна, кесибине, социалдык катмарына, курагына, жынысына, тилине, динине, философиялык, саясий жана башка ишенимдерине шек келтирүү менен, жалпы кабыл алынган адеп-актык ченемдерин бузуу аркылуу жазуу, көрүү, угуу маалыматтарын камтыган жарнамалар. Ошондой эле буларга: а) дүйнөлүк жана улуттук кенчке кирген көркөм өнөр объекттилерди; б) мамлекеттик символдорду (Туу, Герб, Гимн), КР улуттук валютасын; в) кандайдыр бир жеке жана юридикалык жактарды; г) кандайдыр бир ишмердүүлүктү, кесипти, товарды.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Экономика
Категория:Укук
Алкмеон Кротондук

thumb|Алкмеон Кротондук.
Алкмеон Кротондук (байыр.грек. Ἀλκμαίων; хронологиялык маалыматтар боюнча «Пифагор абышка кезде, Алкмеон жаш болгон» б. а. б. з. ч. 500-ж.) байыркы грек доктуру жана натурфилософу.

Диоген Лаэртийдин айтуусу боюнча Алкмеон «Пифагорду уккан», бирок аны «пифагорийчи» деп эсептөө туура эмес. Алкмеондун байыркы замандагы белгилүү китеби «жаратылыш жөнүндө» деген ат менен чыккан. Алкмеондун көңүл борборунда микрокосмос катары түшүндүрүлүүчү адамдын денеси турат. 

Милет мектебине салыштырмалуу, космогония жана метеорология Алкмеондо жок, бирок биринчи жолу эмбриология, физиология, тую теориясы жана психология пайда болот.

Алкмеон баарынан мурда микрокосмостук жана макрокосмостук окуусунда аналогия методун жүргүзөт. Космостун өлбөс бөлүгү күнгө, айга жана жылдыздарга, түбөлүк айланып жүрүүчү адамдын өлбөс бөлүгү-жан (псюхе) туура келет. Бул концепция Платондун жана Аристотелдин космологиясына таасир көрсөткөн. (Аристотель «Алкмеонго каршы» Адамдын организминин модели болуп космос гана эсептелбестен, мамлекет дагы эсептелет, атайын трактат жазган.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Байыркы грек философиясы
Улуу Альберт

Улуу Альбе́рт же Ыйык Альберт, Альберт Кельндук, Альберт фон Больштедт (1200, Лаунген — 15 ноябрь 1280, Кельн)– немис теологу, философ, монах, доминикандык. Падуда окуган, Парижде, Кельнде ж. б. сабак берген. Улуу Альберт эркин искусствону, табигый илимдерди, медицинаны жана о. эле Аристотелдин философиясын дагы окуган. Ал өзүнүн каалоосу боюнча «епископ» деген кызматынан бошонуп өмүрүнүн акыркы күндөрүн Кельнде өткөргөн жана монастрдан обочолонуп илимий жана жазуучулук эмгекке берилет. Улуу Альберт терең билимдүү киши болгон. Ага чоң таасир калтырган Аристотелдин эмгегин билген, андан тышкары Авиценнанын, Августиндин жана Псевдо-Дионийдин эмгектерин да окуган.
Германиянын доминин мектептеринде (1228-40), Париж университетинде (1245-48), Кёльндеги доминикан мектебинде окутуучу болуп иштеген. 1260-62-ж. Регенсбургда епископ, кийин кайрадан окутуучулук ишти аркалаган. Ал эркин иск-вону, табигый илимдерди, медицинаны, ошондой эле Аристотелдин философиясын окуган. А. В. Аристотелдин, Авиценнанын, Августиндин жана Псевдо-Дионийдин эмгектерин өздөштүргөн. Анын эмгектеринде Аристотелдин чыгармачылыгына болгон комментарийлер басымдуулук кылат. Альберт Великийдин философиялык табигый илимий кызыкчылыктарынын кеңдиги аны «doctor universalis» деген наамга жеткирген. 
Анын эмгектеринин көпчүлүк бөлүгүн Аристотелдин чыгармачылыгына болгон комментарийлер түзөт. Улуу Альберттиндин философиялык табигый илимдик кызыкчылыктарынын кеңдиги анын «doctor universalis» деген наамга жетишине түрткү болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Категория:Инсандар
Категория:Христианчылык
Луи Альтюссер

Луи Пьер Альтюссе́р (фр. Louis Pierre Althusser; 16 октябрь 1918, Алжир — 23 октябрь 1990, Ляверьер) – француз философу, марксист.

Париждеги жогорку нормалдуу мектептин профессору, Испаниядагы жана Франциядагы граждандык согуштун катышуучусу. Философиянын теориялык жана методологиялык көйгөйлөрүн диалектиканы, таанып билүү теориясын, илимдердин байланышын: идеологияны жана философияны; теорияны жана практиканы (теориялык тажрыйбаны илимдердин өндүрүшү катары) таанып билүүнүн өзгөчөлүгүн, философиянын предметин жана тарыхын иштеп чыккан. 

Альтюссер марксизмди илимдин жана философиянын теориясы, илимий жана философиялык революция катары ой жүгүртүүгө аракет кылат. Альтюссер биринчи кезекте марксисттик философиянын теориялык таанып билүүчүлүк көйгөйлөрүн бөлүп берген жана «Капиталдын» консептуалдык түзүлүшүн анализдейт. Альтюссер илим менен идеологияны бири-бири менен карама-каршы коет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Туулгандар 1918-жылы
Категория:Өлгөндөр 1990-жылы
Аналитикалык философия

Аналитикалык философия – 20-кылымдагы ар түркүн топторду, өзүнчө философтордун багыттарын бириктирүүчү кеңири жана ар түрлүү агым. 

Бул агым философиянын милдети тил анализинде көйгөйлөрдү мазмунун түшүндүрүүнү карайт. Аналитикалык философия негизинен АКШда жана Англияда кеңири тараган жана анын өзүнчө топтору жана өкүлдөрү Скандинавия өлкөлөрүндө, Австралияда ж. б. өлкөлөрдө бар. Англияда Аналитикалык философиянын үстөмдүк кылуучу формасы болуп лингвистикалык философия эсептелген. АКШда Аналитикалык философия лингвистикалык философияга жакын болгон философтордун катарында логикалык эмпиризмдин жактоочулары (Карнап Г, Фейгль ж. б.) жана неопраматизм тарабынан сунуш кылынган (В. Куайн, Н. Гудман, М. Уайт). Аналитикалык философиянын көпчүлүк жактоочулары үчүн оордук борборун конкреттүү формаларга жана тилдик анализдин каражаттарына көчүрүү мүнөздүү. 

Бул жерден 2 негизги ыкманы бөлүп көрсөтүүгө болот: 
 «Моделдик» «Жасалма» тилдерди логикалык эмпиризм, неопрагматизм, бир катар көз карандысыз аналитиктер менен конструкциялаштыруу. Бул изилдөөлөр азыркы кездеги формалдык логикага таянышат. 
 табигый тилдердин тарыхый маалыматтарын тилдик айтылыштардын өзгөчөлүктөрүн жана түр-лөрүн ачып көрсөтүү максатын изилдөө.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Антисфен

thumb|right|250px|
Антисфен (байыр.гр Άντισθένης; б.з.ч. 444/435 , Афина — б.з.ч. 370/360, Афина) – байыркы грек ойчулу, Сократтын окуучусу, Платондун душманы. 

Антисфендин идеялары киниктер тарабынан өнүккөн. Антисфендин окуучусу Диоген Синопдук болгон. Антисфен жаш кезинде Горгийден риториканы окуган. Ал буюмдардын аталышын «билимдин башталышы» деп эсептеген. Өзүнүн өрнөгү менен керектөөлөрдүн бүткүл дүйнөлүк керектөөсүн окуткан жана өзүн бай адамдардын биримин деп эсептеген. Антисфендин ою боюнча, жалгыз ырахаттын нак өзүн эмгек берет, ал эми жашоонун максаты даанышмандык деген. 

Ал элдердин теңдигине каршы чыккан жана коомдук жашоодо акылман жалпы кабыл алынган мыйзамдар менен эмес, даанышмандардын мыйзамы менен башкарылат деген. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Байыркы Грек философиясы
Категория:Инсандар
Антитезис

Антитезис (гр. antitesis – карама-каршылык) – 
 Логикада тезиске каршы келүүчү пикир; 
 Гегелдин философиясында танууну-таануунун бир моменти. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия

bg:Антитеза
de:Antithese
en:Antithesis
es:Antítesis
fr:Antithèse
gl:Antítese
he:אנטיתזה
io:Antitezo
it:Antitesi
nl:Antithese (stijlfiguur)
pt:Antítese
sk:Antitéza
sv:Antites
tl:Antithesis
Антропософия

thumb|170px|Штейнер
Антропософия (гр. antropos – адам жана sopia – акылмандык) – 20-кылымдын башында өнүккөн «жашыруун рухий күчтөрдү» алып жүрүүчү адам жөнүндөгү мистикалык окуу. 

Теософиядан бөлүнүп, Штейнер эксперименттик илимге айлантканга аракет кылат жана адамдын жашыруун жөндөмдүүлүктөрүн өзгөчө көнүгүүлөрдүн жардамы менен (музыка, медитация ж. б.) ачып көрсөтүүнү максат кылган. Бул кызматтын Штейнердин сунушу боюнча, чыгыш Европада жана АКШда кенири таралган системасы аткарыш керек. 

Орто кылымдагы (антикалык мистерийлер, христианчылык), байыркы диндер жана акультизм салттык окуулары Антропософияда табигый илимдердин жана жаңы мезгилдин философиясынын элементтери менен биригишет. Антропософиялык коом Штейнер тарабынан 1913-ж. Дорнах шаарында (борбору Швейцария) негизделген. 20-кылымда Антропософия окуусу Европанын бир катар өлкөлөрүндө көркөм чыгармачыл интеллигенциянын ортосунда да таасирге ээ болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Категория: Батыш философиясы
Категория: Билим берүү
Категория: Илим
Категория: Антропология
Нурова Саида Сулеймановна

Нурова Саида Сулеймановна – (1939-ж. т., Казак Республикасынын Алматы обл., Чоң Аксуу айылы) – философия илимдеринин кандидаты (1969), социологиялык илимдердин доктору (1995), профессор. КМУну бүтүргөн (1961).

Ал эмгектеринде социологиялык изилдөөнүн конкреттүү материалында аз калктын (дунгандар, уйгурлар, цыгандар, сарткалмактар) арасындагы улут аралык мамилелер жана өзгөчөлүктөр, андан сырткары СССР жана Кыргызстанда тоталитардык системанын мезгилинде тил маселелери жана улут саясаты проблемасын окуп үйрөнүү маселелерин чечмелөөгө аракет жасаган. СССРдин Кыргыз ССРинин эл агартуу отличниги. Кыргыз Республикасынын Маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1987). 90дон ашык илимий эмгектердин, анын ичинен 1 монографиянын, 2 окуу куралынын автору. 

 Негизги чыгармалары: 
 “Духовное в образе жизни”. Алматы. Каз ГУ, 1994; 
 “Социологическое исследование в библиотечном деле” Методологическая разработка Бишкек 2000; 
 “Актуальная задача эстетического воспитания”, Фр., 1989. ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Инсандар
Антропосфера

Антропосфера – 
 адамзат жашаган жер сферасы; 
 бүгүнкү күндө жана келечекте адамдар тарабынан түздөн-түз же кыйыр түрдө өзгөртүлгөн жана өзгөртүлүүчү, өздөштүрүлүүчү жердин жана жакынкы космостун сферасы; 
 адамдар тарабынан пайдалануучу биосферанын (географиялык, ландшафтык кабыкчанын) бөлүгү; 
 
Антропосфера социосфера түшүнүгүнүн синоними; кишилердин табигый чөйрөнү өзгөртүү сферасы.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Илим
Антропоцентризм

Антропоцентризм (гр. centrum – борбор) – адамды дүйнө түзүлүштүн борбору жана жогорку максаты катары кароочу пикир.

Антропоцентризм теологиялык көз караштын ырааттуу туюнтулушунун олуттуу жагы болуп саналат. Антикалык философияда Антропоцентризмди негиздеген Сократ болгон, кийинчерээк мындай пикирди патристиканын, схоластиканын жана Жаңы Мезгилдин философиясынын (Мисалы: немис философу Х. Вольф) өкүлдөрү колдошкон. Түпкү теориялык багыт ирээтинде Антропоцентризмдин айрым элементтери энзистенциализмге жана Тейяр де Шардендин католиктик философиясына таандык.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Категория: Байыркы грек философиясы
Категория: Батыш философиясы
Категория: Билим берүү
Категория: Илим
Мелисс

Мелисс (Х.Т.ч. V к.) — байыркы грек философу, Элей мектебинин өкүлү. Самостон чыккан Мелисс жөнүндө өтө аз белгилүү. Ал элейликтердин идеяларын өзүнчө бир системалаштырган философ. Анын дээрлик сакталбаган «Жаратылыш жөнүндө, же бытие жөнүндө» деген трактатында элей окуусун ачык баяндап берет. Ал бытиенин бирбүтүндүгү, анын түбөлүктүүлүгү, өзгөрүлбөстүгү жөнүндөгү пармениддик идеяны кайталайт. Ошону менен бирге бул түпнегиз катарындагы жобого мейкиндиктеги да жана убакыттагы да бардык нерселердин чексиздиги жөнүндөгү идеяны кошот.
Мелисс Пармениддин бүткүл окуусуна таянып келип, сакталуу мыйзамы деп аталган мыйзамга өтө маанилүү аныктама берет: «Жок нерседен эч качан бир нерсе пайда болбойт». Гален мындай деп далилдейт: Мелисс «төрт элементтин негизинде жоктон бар болуп жаралбаган жана жок болуп да кетпей турган бүткүл жалпы маңыз жатат деген пикирде болгон, анын жолун жолдоочулар аны материя деп аташкан. Бирок ал муну ачык далилдеп бере алган эмес. Ошондуктан бул маңызды ал жалпыбирбүтүндүк деп атайт».

 Колдонулган адабияттар 
Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория:Инсандар
Категория:Байыркы грек философиясы
Өзгөчөлүктүү

Өзгөчөлүктүү (Особенное) – жалпы жана жеке категорияларына ылайык келген философиялык категория. Диалектикалык логикада жалпы жана жеке бирдиктүүлүктүн карама-каршы аныктамаларга ажыроосунун бир формасы катары каралат. Аларды таанып билүүнүн зарыл шарты болуп бул карама-каршылыктардын биримдигин изилдөө эсептелет.
 
Өзгөчөлүктүү категориясында жалпылык менен жекеликтин биримдигинин моменти чагылдырылат. Көп учурда Өзгөчөлүктүү жалпылык менен жекечеликтин ортосундагы өтмө звено катары каралат. Мында жалпылык өз көлөмү боюнча Өзгөчөлүкдөн кеңири, ал эми Өзгөчөлүктүү өз кезегинде жекечеликтен кеңири болуп саналат. Кандайдыр бир деңгээлде сандык (көлөмдүк) даражасындагы мындай жобо тектин, түрдүн жана индивиддин формалдуу логикалык мамилелерин кайталайт. Мунун натыйжасында өзгөчөлүктүү салыштырмалуу өз алдынчалуулукка ээ категория эмес, «тигил же бул деңгээлдеги жалпылык» катары каралат. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Макс Шелер

Шелер, Макс (Баш Оона айынын 22-күнүдө 1874 Мюнхен, Бавария падышачылыгы, Германия империясы – Бугу айынын19-күнүдө 1928 Франкфурт-на-Майна, Германия империясы) – немис философу жана социологу.

Кельнда (1919–1928), Франкфурт (1928) профессор. Эйкендин шакирти. Шелер Гуссерлдин феноменологиялык методун этикасы, маданият философиясы жана дин чөйрөсүнө көчүрүп келип, ыймандык дөөлөттөрдү «өзгөрбөс «маңыздары» катары чагылдыруу менен Канттын формалдык этикасына дөөлөттөр жөнүндөгү материалдык окууну карама-каршы койгон. Анын негизги изилдөө тармактары-баяндап жазуу психологиясы, атап айтканда, сезим психологиясы жана өтө кеңири мааниде алынган «билим социологиясы» болгон. Мында ал диний, метафизикалык, илимий ой жүгүртүүнүн (алардын Кудайга, дүйнөгө, дөөлөттөргө, турмушка карата жасаган мамилесине таянып) бир катар тибин айырмалап көрсөткөн жана аларды коомдук, практикалык мамлекеттик жана экономикалык турмуштун белгилүү бир түрлөрү менен байланыштырууга аракеттенип. Шелердин пикири боюнча сырттан көз жүгүрткөн жана таанып-билүүчү адамга объективдүү, адам тарабынан жаратылбаган ар бирин сырттан кабылдоого боло турган өз маңызына жана өз мыйзамына (маңыздуу мыйзамдарга) эгедер болгон заттык дүйнөлөр карама-каршы турат.

Булардын акыркылары тийиштүү заттык дүйнөлөр жашап турган эмпирикалык мыйзамдардан жогору турушат, алардагы бул маңыздар кабылдоонун натыйжасында айкын болот. Ушул мааниде Шелер философияны маңыз жөнүдөгү жогорку, көлөмү өтө кеңири илим деп эсептейт. Өзүнүн руханий изденүүлөрүнүн аяк ченинде Шелер католиктик диний ачылыш тууралуу көз караштарынан четтеп пантеисттик жана анын алкагына бардык илимдерди, анын ичинде антропологияны да кошкусу келген. Ошентсе да ал өзүнүн феноменологиялык онтологиялык көз карашы толук бойдон четтеп кете алган эмес, бирок ал өз философиясынын чордонуна философиялык антропологиянын көйгөйлөрүн коюп, а түгүл бул багыттын негиздөөчүсү да болгон. Шелер ошондой эле теогония көйгөйлөрүн да үңүп изилдеген.

 Байланыштуу макалалар 
 Философиялык антропология

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Немис философиясы‎
Категория:Туулгандар 1874-жылы
Категория:Өлгөндөр 1928-жылы