Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бекир Чобанзаде

Чобанзаде Бекир Вагап оглы (1893-1938) - совет акыны, түрколог, адабиятчы. Крымдагы Аргын кыштагында туулган.
 
 Стамбулдагы «Султани» лицейинде окуган (1909--1914).
 Будапешт университетин бүткөн (1918), филология илимдеринин доктору (1920).
 Будапешт, Лозанна университеттеринин профессору (1919-1920).
 Мекенине 1920-жылы кайтып, 1921-жылдан Крым БАКка мүчө. Крым (1922-жылдан), * Азербайжан (1924-жылдан) университеттеринин профессору,
СССР ИАнын Азербайжан филиалына (1935-жылдан), Париж лингвистикалык коомуна (1935-жылдан) мүчө.
 1913-жылы «Апаң кайда» аттуу поэмасы, 1928-жылы «Бороон» аттуу ыр жыйнагы жарык көргөн. 
 Чобанзаденин тил маселелери боюнча жазылган эмгектеринде түрк тилдеринин салыштырма грамматикасы, ал тилдерди окутуунун методикасы изилденет.
 Крым татарларынын ж. б. түрк элдеринин адабият тарыхы жана фольклору боюнча да илимий эмгектер жазган.
 
Латын алфавитинин негизинде түрк элдеринин алфавитин иштеп чыгууга катышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Инсандар:Азербайжан
Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1893-жылы
Категория:Өлгөндөр 1938-жылы
Чакчыл

Чакчыл — натыйжаны билдирген негизги этишти айкындап, кошумча же жардамчы кыймыл-аракетти көрсөтүүчү этиштин өзгөчө формасы.
 
Кыргыз тилинде чакчылда
 
-ып (жаз+ып, оку+уп), 
 
-а(й) (бар+а, кел+е, оро+й, көнбө+й), 
 
-ганы (оку+ганы, жең+гени), 
 
-ганча, -гыча (бар+ганча, кел+гиче), 
 
-майынча (бар+ма-йынча, көр+мөйүнчө) мүчөлөрү уюштурат.
 
Уңгудагы үндүү жана үнсүзгө карай бул мүчөлөр да өзгөрүп турат. Чакчылдар чакты, жакты көрсөтпөйт, сүйлөмдө дайыма быштыктоочтук милдет аткарып, багыныңкы сүйлөмдө баяндооч боло алат. 

Колдонулган адабияттар
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Чад тилдери

Чад тилдери - Батыш жана Борбордук Африкага тараган тилдер тобу (к. Семит-хамит тилдери).
 
Африка Азия тилдерине кирет. Генезиси боюнча төмөнкү топчолорго бөлүнөт:
 
1) батыш чад (Түндүк Нигерия) - а) хауса; б) ангас, сура, герка, анкве, монтол; в) карекаре, болева, нгамо, канакуру (дера); г) варжи, паа (афа); д) баде, нгизим, е) рон (фьер, бокос, ша кулере) ж. б.;
 
2) борбордук чад (Түштүк-Чыгыш Нигерия, Түндүк Камерун, Чад) - а) хера, гаанда; б) бура-пабир, марги, килба (хыба); в) лиги, бата; г) лааманг (хидкала) ж. б.; д) вандала (мандара), гамергу, падуко, главда; е) сукур, матакам, гисига; ж) даба; з) гидер; и) логоне, будума ж. б.; к) мусгу, маса ж. б.;
 
3) чыгыш чад (Чад, Борбордук Африка Империясы) - кера, нанчере, сомрай, модгел, сокоро, муби, тумак, тубури ж. б. Чад тили бардыгы болуп 150дөн ашат.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика

Категория:Чад тилдери
Цыган тили

Цыган тили - цыгандардын тили. Инди-европа тилдеринин жаңы инди-арий тобуна кирет. Жакынкы тектеш инди-арий тилдеринен обочо өнүгүү шартында калыптанса да, лексикасында байыркы инди-арий тилдерине тиешелүү жалпы белгилер сакталган.
 
Цыгандардын миграциялануу сапарына жараша пайда болгон бир нече диалектиси бар.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Хетт тили

Хетт тили - хеттердин тили.
 
Хетт-лувий тилдерине кирет. Инди-европа тил уясындагы тилдерден. Хетт тилинде жазма даректердин көбү Богазкёй архивинен, айрымдары Угарит, Эль-Амарна ж. б. жерлерден табылган. Хетт тили хетт-лувий тилдеринин ичинен бир кыйла түзүк изилденген. Аны изилдөөгө чех илимпозу Б. Грозный негиз салган. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Хетт-лувий тилдери

Хетт-лувий тилдери же анатолия тилдери - индоевропа уясындагы өлүү тил тобу.
 
Анда б. з. ч. 2 жана 1миң жылдыкта Кичи Азияны жана ага чектеш райондорду мекендеген калктар сүйлөгөн. Хетт-лувий тилдеринин инди-европа тилдеринен алган орду тактала элек. Бирок батыш ареалга тийиштүү тилдер экени айкын. Хетт-лувий тилдери лувий жана хетт тилдери деп эки топчого ажырайт.
 
Лувий топчосуна шынаа жазмалуу (б. з. ч. 14-12-к.), иероглифтүү лувий (дагы бир аты - иероглифтүү хетт; б. з. ч. 16-8-к.), шарттуу аталган А жана Б ликий (б. з. ч. 7-4-к.), писидий (2-кылым) тилдери да кирет. Палай тили (б. з. ч. 14-12-к.) арабөк абалда болушу мүмкүн. Сидет тили (б. з. ч. 5-3-к.) да кайсы топчодон экени белгисиз.
 
Хетт тилинин өзү б. з. ч. 18-12-кылымдарга тиешелүү тексттерден белгилүү. Кийинки тилдерден ага лидий (б. з. ч. 7-4-кылымдар) жана карий (б. з. ч. 8-4-к.) тилдери жакын. Хетт-лувий тилдеринии маалыматтары салыштырма-тарыхый тил илими үчүн маанилүү.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Харакоз Петр Иванович

Харакоз Петр Иванович (1906-1998) - советтик педагог жана методист, педагогика илимдеринин доктору (1968), профессор (1970).
 
 Улуу Ата Мекендик согушка катышкан.
 Симферополь педагогикалык институтунун адабият жана лингвистика бөлүмүн бүткөн (1930).
 1933-1935-жылдары Сүлүктү шаарындагы орто мектепте мугалим, 1935-1948-жылдары Фрунзе педагогикалык окуу жайында окутуучу.
 1948-жылдан республиканын борборундагы жогорку окуу жайларда (Кыргыз педагогикалык институту, Кыргыз сырттан окуу педагогикалык институту, КМУ) орус тилинен сабак берет.
 
Харакоз - кыргыз мектептеринде орус тилин окутуу методикасына негиз салгандардан.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1906-жылы
Категория:Өлгөндөр 1998-жылы
Ханты тили

Ханты тили (остяк тили) - хантылардын (остяктардын) тили.
 
 Тюмень областынынын Ханты-Манси жана Ямал-Ненец автономия округуна, Томск областынын Александр жана Каргасок райондоруна таралган.
 Манси тили менен бирге ханты тили финн-угор тилдеринин обьугор тобун түзөт.
 Көп майда диалектиден турат.
 Жазуусу Октябрь революциясынан кийин түзүлгөн: 1930-1937жылдары латын, 1937-жылдан орус графикасынын негизиндеги жазууда. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Хазар тили

Хазар тили - хазарлардын тили.
 
Өз аты менен байыркы еврей, араб жана европалыктардын жазма даректеринен жана енисей-орхон тамгасы менен жазылган байыркы бир еврей жазмасынан (болжол менен 10-кылымга таандык) белгилүү.

Түрк тилдерине кирет. Бирок түрк тилдеринен алган орду так ажыратыша элек. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Фраза

Фраза (гр. phrasis - сөз, айтылыш, сүйлөм) - кептин (речтин) негизги бирдиги; синтаксистик струкгурага, . өзүнчө бүткөн ойго жана интонацияга эгедер синтаксистик-фонетикалык бир бүтүндүк.
 
Тил бирдиги катары сүйлөмгө барабар. Фразалар арасы тыным, ошондой эле аяктагандыгын туюнта турган атайын интонациялык белгилер (мис., орус тилинде - фразанын акыркы муунунда тон басаңдайт) аркылуу ажырайт.

Фраза сөздөрдөн же муундардан турган тактыларга (синтагмаларга) бөлүнөт. Фразанын компоненттери бири бири менен фонетикалык кошулуу эрежесине ылайык тутумдашат, мис., француз тилиндеги льезон (үнсүздөрдүн алмашылышынын бир түрү) кубулушу.
 
Фраза кээде сүйлөмгө синоним катары же эки тыным арасындагы ар кандай фонетикалык-синтаксистик бирдиктерди туюнтуу үчүн да колдонулат. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Фортунатов Филипп Фёдорович

Фортунатов Филипп Фёдорович (1848-1914) - орус тилчиси, инди-европеист жана славист, Петербург ИАнын академиги (1898). Москва университетин бүткөн (1868).
 
 Москва университетинин профессору (1876-1902).
 Москва лингвистика мектебин негиздөөчү.
 Эмгектеринин кыйласында инди-европа тилдери изилденет.
 Магистрлик диссертациясында (1875) байыркы инди жазма дарегин изилдеп, тилдин ой жана коом менен байланышы жөнүндөгү оюн айтат.
 «Инди-европа тилдеринин салыштырма фонетикасынын кыска очерки» (1922) менен «Эски славян тилинин фонетикасы боюнча лекция» (1919) ж. б. эмгектеринде тилди система катары карайт.
 Ал Фердинанд де Соссюр менен бир убакта лингвистикалык изилдөө иштерин формалдаштыруу деп аталган окууга негиз салып, балтика жана славян тилдериндеги басымдын оошуу законун аныктаган (Фортунатов - де Соссюр закону).
 Сөз формаларынын теориясынын негизинде морфологиялык өзгөчө классификация түзгөн. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1848-жылы
Категория:Өлгөндөр 1914-жылы
Флексияланма тилдер

Флексияланма тилдер - дүйнө тилдеринин морфологиялык классификация боюнча ажыратышган негизги типтеринин бири.
 
Флексияланма тилдердин негизги өзгөчөлүктөрү: ички флексияга эгедер же үндүү жана үнсүз тыбыштарда фонетикалык жактан шартталбаган алмашуу жүрөт (мис., орус тилинде «из-бег-ать» - бүтпөгөн түр, «из-беж-ать» - бүткөн түр): бир эле мүчө менен бир нече грамматикалык маани туюнтулат (мис., орус тилинде «рук-у» - «у» мүчөсү бир эле учурда табыш жөндөмө менен жекелик санды туюнтат); ар кайсы негиздеги бир эле грамматикалык маани ар башка мүчөлөр аркылуу берилет, б. а. бир нече жөндөмөнүн жана жакталуунун болушу (мис., орус тилинде «в стол-е»-«в степ-и»; «ид-ёшь» - «спеш-ишь»): морфемалар грамматикалык жактан да, фонетикалык жактан да тыгыз ширелишүү касиетине ээ (мис., орус тилинде «детский» фонетикалык «децкий», мында «п»-«тс» бир эле мезгилде уңгу морфемасынын аягы менен мүчө морфемасынын башын түзүп турат). Флексияланма тилдерге инди-европа тилдери жана семит-хамит тилдери кирет. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Флексия

Флексия (лат. flexio - ийри, бурулуш) –
 
1) сөз жөндөлгөндө же жакталганда негиздеги же ага жалганган мүчөдөгү өзгөргөн тыбыш аркылуу сөз формаларынын жасалышы (мис., орус тилинде «стол» - «стол-а», «ид-у», «ид-ёшь»).
 
2) Жөндөлгөндө же жакталганда өзгөрүүгө учуроочу сөз мүчөлөрүнүн же негиздеги тыбыштардын өзү (мис., жогорудагы «-а», «-у», «-ёшь» ж. б.). Сырткы флексия (негизге мүчөлөрдүн жалганышы аркылуу жасалган грамматикалык форма), ички флексия (негиздин өзүнүн сөздүн уңгусунун өзгөрүп кетиши) деп бөлүнөт. 

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Лингвистика
Финн-угор тилдери

Финн-угор тилдери, угор-финн тилдери - Урал тил уясына кирген тилдердин тобу.
 
Түндүк-Чыгыш Европага, Волга-Каманын көп жерине, Обь, Дунай алаптарына тараган. Финн-угор тилдери бир нече топко бөлүнөт: 

балтика бою-финн (финн, эстон, карел, вепс, ижора, лив, водь тилдери);
саам (саам же лопар тилдери); 
волга-финн (мордва, марий тилдери); 
пермь (удмурт, коми, коми-пермяк тилдери);
угор (венгр, манси, ханты тилдери). 

Венгр, финн жана эстон тилдери - мурдатан колдонулуп келаткан жазмасы бар (латын алфавиттин негизинде), өөрчүгөн адабий тилдер. Калгандары адабий тил катары Октябрь революциясынан кийин калыптанган. 

Азыркы финн-угор тилдеринин жак, жөндөмө жана сөз жасоочу айрым аффикстери бирдей, ошондой эле миңге жакын жалпы уңгусу бар.

Финн-угор тилдеринде агглютинативтик өзгөчөлүктөр бар. 

Бирок башка тилдерден кабыл алынган сөздөрдүн составы финн-угор тилдеринин ар биринде ар башка.

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тил илими
Финикия тили

Финикия тили - финикиялыктардын тили.
 
Ал б. з. ч. 2-1-миң жылдык менен б. з. 1-миң жылдыгында Финикияга жана Жер Ортолук деңиздин жээктерине (Кипр, Сицилия, Сардиния, Массалия, Испания, Түштүк Африка) тараган.
 
Түндүк Африкада соңку финикия (пуни) тили б. з. 8-к-на чейин жашап келген. Финикиянын езүндө б. з. 2-кнда эле жоюлуп кеткен. Б. з. ч. 2-миң жылдыктын ортосунда б. з. 2-к-на чейинки жазмалардан белгилүү. Финикия тили семит тилдеринин ханаан тобуна кирет. Библдик псевдоиероглиф жазуусун, кийинчерээк финикия жазуусун колдонгон. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Финикия жазуусу

right|thumb|Финикия жазуусу
Финикия жазуусу — финикиялыктар менен карфагендиктер, ошондой эли байыркы еврейлер менен моавдар колдонгон жазуу; алфавиттик системадагы жазуунун байыркысы.
 
Б. з. ч. 13-кылымдан б. з. 3-кылымына чейин колдонулган. Финикия жазуусу б. з. ч. 2-1-миң жылдыкта финикиялыктардын Жер Ортолук деңиздин жээктериндеги колонияларына тараган. Финикия жазуусу үнсүздөрдү туюнткан 22 тамгадан турган. Байыркы ханаан муун жазуусунан же сүрөтчө түрүндөгү консонанттык жазуудан келип чыккан деп божомолдонот. 

Арамей (б. з. ч. 9-к.), грек (б. з. ч. 10-8-к.), түштүк араб (8-6-к.) жазууларынын, ошондой эле тамга-тыбыш системасындагы жазуулардын дээрлик баары ушул финикия жазуусунан өөрчүп чыккан. к. Жазуу. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Филиппин тилдери

Филиппин тилдери - Филиппин архипелагында жашаган түпкүлүктүү калктардын тилдери.
 
Малайя-полинез тилдерине кирген индонез тилдеринин өзүнчө бир топчосун түзөт. Филиппин тилдери 100дөн ашат. 

Негизгилери: бисай, тагал, илокан, пампанган, пангасинан, бикол, ибанаг жана самбал; бисай тилинин диалектилери көпчүлүк учурда өз алдынча тил катары да каралат. Калктын 85% ушул негизгилери деп саналган тилдерде сүйлөйт. 

Филиппин тилдери - агглютинациялама тил. 18-кылымдын ортосуна чейин оригиналдуу муун жазмалары лайдаланылып, кийин латын графикасы кабыл алынган. Филиппин тилдеринен тагал тили гана өөрчүгөн адабий формага ээ. Ошон үчүн ал «улуттук тил» же «филинин тили» деп аталат. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Факультет

Факультет (лат. facultas - мүмкүндүк, жөндөмдүүлүк) - жогорку окуу жайдын окуу-илимий жана административдик бөлүгү.
 
Факультатив бири бирине жакын бир же бир нече кесип боюнча студенттерди, аспиранттарды даярдап, тийиштүү эл чарба жана маданият кызматкер-леринин адистигин өркүндөтөт, ошондой эле өзүнө баш ийген кафедралардын илимий изилдеө иштерине жетекчилик кылат.

Окуу жайын факультеттерге бөлүү орто кылымдагы университеттерде башталган.
Илимдин ажырымдалып, өнөр жайдын өсүшүнө байланыштуу 18-19-кылымдарда факультет саны көбөйгөн.

Көптөгөн жогорку окуу жайларда өз алдынча сырттан окуу, кечки, жумушчу, айылдык жаштарды жогорку окуу жайына даярдоо боюнча даярдоо факультеттери, ошондой эле адистердин квалификациясын жогорулатуу боюнча да факультет бар.

Факультетти декан башкарат.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Факультатив курсу

Факультатив курсу, ыктыярдуу курс — Кыргызстан жогорку окуу жайларында студенттердин, атайын орто, кесипчилик-техникалык окуу жайларында, жалпы билим берүүчү орто мектепте жогорку класстардын окуучуларынын өз каалоолору менен жеке мүдөөлөрдүн канааттандыруу, жөндөмүн, шыгын өстүрүү максатында өтүлүүчү курс, сабак.
 
Факультатив курсу илимдин, техниканын, маданияттын жаңы маселелери боюнча студенттерге (окуучуларга) алардын кызыгуусуна жараша уюштурулат. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Үндүү тыбыштар

thumb|Үндүү тыбыштар.
Үндүү тыбыштар - акустикалык жагынан тыбышка караганда музыкалык тону басымдуу тыбыштар. Алар муун түзүү касиетине ээ.

Үндүү тыбыштарды чыгарганда (артикуляциялаганда) өпкөдөн чыгып келе жаткан аба агымы тыбыш органдарынын тоскоолдугуна учурабай, үн түйүндөрү гана кыймылга келип, дирилдейт.
 
Үндүү тыбыштардын жаралышындагы анатомия-физиологиялык жалпы шарттар:
 
 1) тыбыш органдарында тыбыш пайда кылуучу тоскоолдук болбойт;
 2) аба агымы алсыз болот;
 3) жалпысынан тыбыш органдары чыңалган абалда турат. Үндүү тыбыш негизинен тил, эрин жана жумшак таңдайдын тыбыш жасоо учурундагы абалына жараша классификацияланат.
 
Кыргыз тилиндеги үндүү тыбыштар тилдин абалына карай үч топко бөлүнөт:
 1) алдыңкы катардагы же ичке үндүүлөр (и, ү, үү, э, ээ, ө, өө);
 2) арткы катардагы же жоон үндүүлөр (а, аа, о, оо, у, уу);
 3) аралаш катардагы үндүү (ы). Үндүү тыбыш жаактын ачылышына (тилдин вертикал абалына) карай - кең (а, аа, э, ээ, о, оо, ө, өө), кууш (и, ы, у, уу, ү, үү); эриндин катышына карай эринчил үндүүлөр (о, ө, у, ү, оо, өө, уу, үү). ачык үндүүлөр (а, аа, и, э, ээ, ы) болуп бөлүнөт.
 
Кыргыз тилинде үндүү тыбыш үн узундугуна ылайык кыска үндүүлөр (а, ы, ө, у, ү, и, э, о) жана созулма үндүүлөр (аа, оо, уу, үү, ээ, өө) деп да ажыратылат. 

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Лингвистика
Үмөталиева Бейшегүл Жакшылыковна

Үмөталиева Бейшегүл Жакшылыковна (1922-жылы Фрунзе) - кыргыз совет тилчиси, филология илимдеринин кандидаты (1953), профессор (1972). Эл агартуу отличниги (1966).
 
 Кыргыз ССРинин мектептерине эмгек сиңирген мугалим (1968),
 

 дыйкандын кызы.
 1940жылдан КПСС мүчөсү.
 КМПИнин кыргыз тили жана адабият факультетин бүткөн (1943), 1942-жылдан КМПИнин, 1951-жылдан КМУнун кыргыз тил илими кафедрасынын мугалими, доценти (1956-1972), деканы (1962), кафедра башчысы (1958-1959-жылдары кыргыз тил илими кафедрасынын, 1970-1971-жылдары китепкана таануу жана библиография кафедрасынын), Кыргыз ССР элге билим берүү министрине орун басар (1950-1952), Кыргыз совет энциклопедиясынын башкы редакторуна орун басар (1971-1973).
 
1973-жылдан КМУнун кыргыз тил илими кафедрасынын профессору. Үмөталиева - 3-4-класстар үчүн кыргыз тили боюнча окуу китептин автору, жогорку окуу жайларга арналган «Кыргыз тилинин грамматикасынын» (морфологиясынын, 1964) авторлорунун бири.
 
80дей публицистикалык жана илимий-меходикалык макала жазган. «Эмгек Кызыл Туу ордени» (1971), «Элдердин достугу ордени» (1982), «Эмгектин артыкчылыгы үчүн медалы» (1951) 1941-1945-жылдары Улуу Ата Мекендик согуштун жылдарындагы эмгектеги артыкчылыгы үчүн», «1941- 1945-жылдары Улуу Ата мекендик согуштун жеңишине 30 жыл» деген юбилейлик медалдар менен Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары жана Грамотасы менен сыйланган.
 
Үч жолу Бишкек (мурдагы Фрунзе) шаардык кеңешине депутат болгон.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1922-жылы
Урал тилдери

Урал тилдери - финн-угор жана самодий элдери сүйлөгөн тектеш тилдер уясы.
 
Түндүгүнөн Таймыр жарым аралдары менен Норвегиянын түндүтүнө, түштүгүнөн Обь дарыясынын ортоңку өндүрүү менен Словакиянын түндүгүнө чейинки аймактарга таралган. Топонимика менен гидронимиканын маалыматтарына караганда, урал тилдери мындан да кең аймакка таралганы байкалат. Кээ бир урал тилдери дээрлик жоюлуп кеткен. Урал тилдери өз ара финн-угор тшдери жана самодий тилдери деп эки чоң тармакка ажырайт.
 
Бул тилдердин тектеш экени мына бул белгилери менен ырасталат: лексикасы негизинен бирдей катмардан турат; сөз жасоочу жана сөз өзгөртүүчү формалары окшош; баарында тең кыймыларакеттин көп кайталанышып же ыкчам болуп өтүшүн туюнтчу мүчөлөр арбын ж. б. Ошондой болсо да азыркы урал тилдеринин кээ биринин өз ара айырмалуу жактары көп. Маселен, урал тилдерине кирген пермь, мари тилдери мүчөлөмө (агглютинациялама) тилдер болсо, саам, балтика бою финн тилдери - флексиялама тилдер, ханты тили 3 эле жөндөмөлүү болсо, венгр тили 23 жөндөмөлүү. Урал тилдерин изилдөөчү мекемелер Россия, Венгрия, Финляндия, Германия, АКШ, Швеция, Норвегия, Франция, Япония да бар.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Түндүк хальмахера тилдери

Түндүк хальмахера тилдери - тектеш тилдердин тобу (Юго жакын тил: тернатан, тидоре, тобело, исам, галела ж. б.).
 
Молукка аралдарына (Хальмахера аралдарынын түндүк бөлүгүнө жана ага жакынкы Моротай, Тернате, Тидоре аралдарына) тараган. Фонологиялык системасы жөнөкөй, ачык муундуу. Түндүк хальмера тилдеринде - агглютинациялама грамматикалык түзүлүштүү тилдерден. 

Род категориялуу. Молукка аралдарындагы башка тилдерден австронез тил уясына кирбегендиги менен айырмаланат. Түндүк хальмера тилдеринин теги тактала элек. Папуас тилдеринин батыш тобу менен алыс тектеш тилдерден болушу мүмкүн. Түндүк хальмера тилдерин азыр жазмасыз. Бирок 17-19-кылымдарда тернатан тилинде араб алфавити менен жазылган адабияты болгон. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Топонимика

Топонимика (гр. - луна, орун жана - ат) –
 
1) белгилүү бир жерге тиешелүү географиялык аталыштардын жыйындысы;
 Айсулуу красная
2) лексикологиянын географиялык энчилүү аттарды изилдөөчү тармак. Ал топонимия, топо некдоха, эпитет, салыштыруу, гипербола, литота, ирония сыяктуу түрлөргө бөлүнөт.
 
Троп тилдик каражат катары сөздөрдүн пайдалануу чөйрөсүн кеңитет, сөздүн эмоциялык касиетин жогорулатат, кубулуштун мүнөздөмөлөрүн жиктеп, салыштырылып жаткан нерселер жөнүндөгү түшүнүктү тереңдетет. Троп кадыресе күндөлүк тиричиликте, көркөм чыгармаларда арбын колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

 
Категория:Лингвистика