Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Өйкөлүү

thumb|250px|Өйкөлгөн буттар
Өйкөлүү — бир нерсенин механикалык таасиринен теринин айрым бөлүктөрүнүн сезгениши. 
 Бут кийим 
Бут кийим тар болсо согончок, бут манжалары жарылып, ал узак убакка чейин айыкпайт. Тар кийим кийгенде колтукта, моюнда, кайык айдаганда, күрөк менен иштегенде алакан өйкөлөт. Күн ысык мезгилде алакан жана таман тердеп өйкөлүүгө шарт түзүлөт. Өйкөлгөн тери алгач кызарат, шишип ооруйт, суюктук толгон ыйлаакчалар пайда болот. Ыйлаакча жарылганда ал жер сууланып, кызарат, кокус инфекция түшсө, ириңдеп, кетиши мүмкүн.
 Дарылоо 
Өйкөлүп, шишип, кызара баштаган жерди марганцовканын мала эритмесине салыш керек, 2%түү бор кислотасы менен жууп, упа сээп же ар кандай бет майды («атласный», балдар бет майы) сүрткөн оң. Эгерде ыйлаакча пайда болсо аны бриллиант жашылы менен жакшылап тазалап, ыйлаакчаны жарып стерилдүү даки менен таңып же бактерициддик пластырь жабыштырып койсо да болот. Көп жер өйкөлүп кабылдап кеткен учурларда токтоосуз врачка кайрылуу талап кылынат. Сүрүлүп, өйкөлүп, жооруп калууну алдын алууда бут кийимдерди туура тандап, башка кийимдерди да денени кыспагандай кенен кийген жакшы. Кийген кийим адамдын кыймыл-аракетине тоскоол болбос керек. 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Өмүрдүн узактыгы

thumb|400px|Күтүлүү жашоо узактыгы
Өмүрдүн узактыгы — кишинин туулгандан өлгөнгө чейинки жашоо мезгили. Кишинин өмүрүнүн узактыгы биологиялык, тукум куума өзгөчөлүктөрү менен гана чектелбестен, социалдык шарттарга (турмуш-тиричилик, эмгек, эс алуу, тамактануу жана башкалар) байланыштуу. 
Кээ бир киши 110 жана андан да көп жыл жашайт. Өмүрдүн узактыгы калктын турмушунун деңгээлин белгилейт. Өмүрдүн орточо узактыгын ар кандай жашта жашаган жана өлгөндөрдүн эсебин чыгарып эсептейт. Жашагандардын эсеби калкты каттоодон билинет. Өлгөндөрдүн эсеби мурдагы статистикалык каттоодон табылат. 
Өмүрдүн орточо узактыгы — коомдун калктын ден соолугун чыңдоо, өлүмчүлүктү азайтуу боюнча аракетинин көрсөткүчү. Экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө өмүрдүн орточо узактыгы 70 жашка жетти. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Өнөр жай уулары

right|thumb|Баш сөөк жана сөөктөр - уу заттардын белгиси
Өнөр жай уулары (кесиптик же өндүрүштүк) — коопсуздук техникасын жана эмгек гигиенасынын эрежелерин сактабоонун натыйжасында адам организмине зыян келтирген өнөр жайда колдонулуучу химиялык заттар. 
 Ууландыруу убакыты 
Алар ошол замат же акырындык менен ууландырышы мүмкүн. Коргошун, сымап, ароматтык бирикмелер, нитрожана аминобирикмелер, фосфор органикалык заттар организмге, түйүлдүккө таасирин тийгизип, зыян келтириши мүмкүн. Организмди уулануудан алдын алуу үчүн өндүрүш технологиясында уу заттарды аз колдонуу зарыл, ал анча уусуз заттар менен алмаштырылат. Уу заттар менен иштеген адамдарга жумуш күнү кыскартылып, отпуск мөөнөтү узартылып, имаратты желдетип, коргоочу кийим (Жеке сактануу каражаттары), противогаз, респиратор колдонуп, ич кийимдерин күнүгө которуу керек; жумушчулар мезгили менен медициналык кароодон өткөрүлөт (Медициналык кароо), дарылоо, алдын алуучу чаралар жана тамактануу жана башкалар белгиленет. Айлана-чөйрөнүн гигиеналык нормалары, жумуш зонасындагы абада зыяндуу заттардын уруксат берилген концентрациясы белгиленет, башкача айтканда иштегендер иш процессинде ооруга чалдыкпай, ден соолугуна зыян келтирбеши зарыл. Өнөр жай ишканаларын долбоорлоочу уюмдар иш зонасындагы абада зыяндуу заттардын эң аз концентрациясы болушуна жетишүүлөрү керек (Кесип оорулары, Кесип зыяндуулугу).
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Өөрчүү кемтиги

thumb|250px|Сеам эгиздери
Өөрчү — түйүлдүктүн өөрчүү процессинде организм түзүлүшүндөгү пайда болгон ар кандай тубаса кемтиктер.
 Башталышы жана себептери 
Өөрчүү кемтиги кош бойлуулуктун 6—12 жумасында (түйүлдүктүн органдары калыптанат) бир катар жагымсыз фактор таасир эткенде өөрчүйт. Ата-эненин, айрыкча эненин аракечтиги, венера оорулары, котон жара өтө коркунучтуу фактор болуп эсептелет. Ошондой эле кош бойлуу аялдын кээ бир вирустуу оорулар (кызылча, кызамык, грипп, эндемиялык паротит, вирустуу гепатит) менен оорушу да өөрчүү кемтигине себеп болот. Болочок эненин туура эмес тамактануусу, тамеки тартуусу, ошондой эле ата-эненин кээ бир оорулары (мисалы, кант диабети), дарыны баш аламан коштонуусу өөрчүү кемтигине түрткү болушу мүмкүн. 
left|thumb|Беттин кемтиги
 Кемтиктер түрү 

Жалгыздап жана көптөгөн кемтик дененин сыртында, ошондой эле ички органдарда да болушу мүмкүн. 

 Жалгыз кемтикте кандайдыр бир орун (мисалы, кол-бут) чала жетилет же такыр жок болот, көңдөй орган (мисалы, кызыл өңгөч, карын, көтөн чучук жана башкалар) бүтөлүп калышы мүмкүн. Таяныч-кыймыл системасынын кемтиктери өтө көп жолугат, мисалы, тубаса сөөктүн муундан чыгышы, майыптык, манжалардын аз же ашык болушу, кээде манжалардын биригип калышы. Беттин өөрчүү кемтигинен эриндин, таңдайдын, үстүңкү жаактын жырыгы көп жолугат.

Ички органдардын кемтигинен тубаса жүрөк кемтиги, тамак сиңирүү жолунун, өт жолунун ичкериши, бронх тарамышынын туура эмес калыптанышы, заара-жыныс системасынын кемтиктери, ошондой эле көп учурда дененин кандайдыр бир бөлүгү менен бириккен эгиздер туулат. Мындай майыптардын көбү өлүп калат. Бирок жамбаш тушунан бириккен сиам эгиздери картайганга чейин бирге жашаган учурлар да белгилүү. Кээ бир өөрчүү кемтиги, айрыкча, беттикин хирургиялык операция менен оңдоого болот. 

Эрин, жаак жана таңдай жырыгын төрөлгөндөн кийин эле же үч айга караганда операция. жасап, тигип коёт. Жүрөк кемтигин да хирургия жолу менен айыктырат.

 Алдын алуу 
Өөрчүү кемтигин алдын алууда эненин ар кандай оорудан сактанышы, алкоголь ичимдиктерин ичпеши, дарыны бет алды колдонбошунун (айрыкча кош бойлуулуктун биринчи айларында) мааниси чоң. Өнөкөт оорусу (мисалы, зат алмашуу оорулары) бар аял балалуу болгусу келсе, врач менен кеңешип, кош бойлуу мезгилде анын көрсөтмөсүн так аткаруусу зарыл.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Өпкө

thumb|250px|Өпкө
Өпкө (латын тилинен pulmo, байыркы грек тилинен πνεύμων) — дем алуу органы. 
 Функциясы 
Анда сырткы чөйрө менен организмдин ортосунда газ алмашуу жүрөт. Сырткы чөйрөдөн организмге кычкылтек өтүп, андан сыртка көмүр кычкыл газы бөлүнүп чыгат. 
 Сүрөттөмө 
Өпкө — жуп орган. Алар көөдөн көңдөйүндө, жүрөктүн эки жагында жайгашат. Сырткы көрүнүшү конус сымал. Алардын негизи боор этти карап, сырткы бети кабыргаларга тийип турат. Ал эми жогорку — төбөсү, моюнду карай акыректен 2—3 см жогору чыгып турат. Өпкөнүн жүрөктү караган бетинде анын дарбазасы бар. Ага бронх менен өпкө артериясы кирет да, венасы менен лимфа тамырлары чыгат. Бронх өпкөгө мурун көңдөйү, алкым, көмөкөй жана кекиртек аркылуу келген абаны алып кирип, кайрадан өпкөдөгү абаны алып чыгат. Кишинин өпкөсүнүн орточо салмагы 800дөн 1800 гга чейин жетет. Анын көлөмү дем алуу учурунда чоңоюп, ал эми дем чыгарганда кичирейип турат. Эркектердин өпкөсүнүн көлөмү 3700 см3, аялдардыкы 3000 см3, ал эми ымыркайдыкы болгону 70см3 ге гана барабар.
thumb|300px|left|Өпкөнүн түзүлүшү. 1:Трахея 2:Өпкө артериясы 3:Өпкө көк кан тамыры 4:Альвеолардык жол 5:Альвеолалар 6:Сол өпкөнүн жүрөк оюму. 7:Бронхиолалар 8:Үчүнчүлүк бронхалар 9:Экинчилик бронхалар 10:Негизги бронхалар 11:Кекиртек

 Анатомия 
Анатомиялык түзүлүшү боюнча оң өпкө сол . Өпкөдөн айырмаланат. Себеби оң өпкө үч, сол өпкө эки бөлүктөн турат. Ал эми жалпы көлөмү жана салмагы боюнча оң өпкө сол өпкөдөн 10%ке чоңураак келет. Өпкөнүн ар бир бөлүгү өзүнчө дагы бөлүктөргө ажырайт: оң өпкө 10 —11, ал эми сол өпкө 9 —10 бөлүктөн турат. Бул бөлүктөр өпкөнүн сигменти деп аталат. Ар бир сигменттин өзүнчө артерия, вена кан тамырлары жана бронхиолдору бар. Бул бронхиолдор акырындап дем алуучу бронхиолдорго бөлүнөт.
Ал эми ар бир дем алуучу бронхиолдор альвеола жолчолоруна ажырайт. Бул альвеола жолчолорунун керегесинде эң эле көп былжырлуу исиркектер бар. Ал исиркектер альвеола баштыкчалары деп аталып, алардын саны 300 млрдга чейин жетет. Бул дем алуучу бронхиолдор, альвеола жолчолору жана альвеола баштыкчалары сыртынан эң эле майда капиллярлар менен курчалып, дем алган абадагы кычкылтекти канга, ал эми кандагы көмүр кычкыл газын сыртка бөлүп чыгарат. Терең дем алуу учурунда өпкөнүн альвеолалары кеңеет. Ошентип, бир суткада өпкө альвеолалары аркылуу 15 миң лге чейин аба өтөт. Өпкө дем алган газды алмаштыруудан башка организмден сууну, газ абалындагы дарыларды жана алкоголду да бөлүп чыгарат. Ар бир өпкө сыртынан өтө эле жука, жылмакай чел кабык — плевра менен капталган.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Анатомия
Өпкө күпчөгү

thumb|250px
Өпкө күпчөгү — өпкө альвеоласы жана өпкөнүн аралык тканында суюктуктун толушу. 
 Себеби 
Жүрөктүн сол жагынын жыйрылуусу начарлаганда кан айлануунун кичине тегерегинде кан токтоп калат. Өпкө капиллярларына кан ашыкча толгондуктан кан тамыр айланасына (альвеола, бронхторго) суюктук өтөт. Өпкө күпчөгү журөк кемтигинде, миокарддын инфарктында, жүрөктүн ишемия оорусунда, катуу кармаган миокардитте байкалат, ал эми жүрөк астмасы кабылдап кетсе өпкө күпчөгүнө алып келет. Оору күтүлбөгөн жерден башталып, дем кыстыгат, бара-бара муунат. Оорулуу чалкалап отурууга аргасыз болот, териси көгөрөт, моюн веналары көөп, деми кыстыгат, тез-тез дем алат, оозунан көбүктүү, кээде кызгылт какырык чыгат. Өпкөдөн кан агышы да мүмкүн. Акыл-эсин жоготпойт, өлүп кетемби деген коркунуч туулат.
 Биринчи жардам 
Өпкө күпчөгү өтө коркунучтуу абал, ошондуктан тез медициналык жардам көрсөтүү зарыл. Биринчи белгиси байкалганда эле тез жардам чакыруу керек. Врач келгенче ыңгайлуу отургузуп, бөлмөгө таза аба киргизген оң.
Өпкө күпчөгүн врач өз убагында дарыласа жакшы натыйжа берет. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Өпкө эмфиземасы

thumb|250px|Өпкө эмфиземасы
Өпкө эмфиземасы (байыркы грек тилинен ἐμφυσάω — үйлөйм, шишийм) — өпкө альвеоласына аба толуп, кеңейүү менен мүнөздөлүүчү оору. 
 Оору тууралуу 
Өпкөнүн айрым жеринин (чектелген), диффуздук (жайылган), өнөкөт жана катуу кармаган болуп айырмаланат. Өнөкөт диффуздук өпкө эмфиземасы көп кезигип, демейде 40—50 жаштагы эркектер ооруйт. Өпкө эмфиземасынын бул түрү өнөкөт бронхит, бронх астмасы, пневмосклероз же пневмокониоз жана башкалар бронх жана өпкө ооруларынын кабылдоосу катары пайда болот. Бул ооруларда бронхтун аба өткөргүчтүгү бузулуп, дем алгандагы кирген аба кайра толук чыкпай, өпкөнүн көлөмү чоңоюп, альвеола чоюлат. Бул учурда өпкө ткандарынын бузулушу өпкө вентиляциясынын жана өпкө кан айлануусунун бузулушуна алып келет. Оору көпкө созулат. Демигүү, аба жетпегендей сезим оорунун алгачкы белгилери болуп эсептелет. Алгач дем кыстыгуу оор жумуш иштегенде же катуу жүгүргөндө байкалат. Бара-бара демигүү күчөп, тынч отурганда да оорулуу кыйналат. Оору күчөгөндө оорулуунун өңү, өзгөчө бети, мурду, ээрди кара кочкул көк болуп кетет (цианоз). Көкүрөк клеткасы кеңейип, челек сымал формада болуп калат. Бул ооруну аныктоодо врачтын атайын текшерүүсүнөн тышкары рентген, функциялык мегоддор колдонулат. Дарылоону врач жүргүзөт, барыдан мурда тамеки чегүүнү таштоо керек. Какырык чыгаруучу жана дем алууну жеңилдетүүчү чаралар колдонулат. Ал үчүн айыктыруучу гимнастиканын атайын көнүгүүлөрү, жөө жүрүү (Терренкур) сунуш кылынат. Кургак жана жылуу климаттуу курорттордо дарылоо жакшы натыйжа берет.
 Алдын алуу 
Алдын алууда өпкө жана бронх ооруларын өз убагында аныктап, аларды туура дарылоонун мааниси чоң. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар

af:Emfiseem
ar:نفاخ رئوي
az:Emfizem
ca:Emfisema pulmonar
cs:Emfyzém
da:Lungeemfysem
de:Lungenemphysem
el:Εμφύσημα
en:Emphysema
eo:Emfizemo
es:Enfisema
et:Emfüseem
eu:Enfisema
fa:آمفیزم
fi:Keuhkolaajentuma
fr:Emphysème
he:נפחת
hi:वातस्फीति (एम्फाइज़िमा)
hr:Emfizem
ht:Anfisèm
it:Enfisema
ja:肺気腫
ko:폐기종
lt:Emfizema
nl:Emfyseem
nn:Lungeemfysem
no:Lungeemfysem
pl:Rozedma płuc
ps:ايمفيسېما
pt:Enfisema
ro:Emfizem pulmonar
roa-rup:Emphysema
ru:Эмфизема лёгких
simple:Emphysema
sr:Емфизем
sv:Emfysem
ta:எம்விசிமா
te:ఎంఫిసెమా
tr:Anfizem
uk:Емфізема легень
ur:نفخ
zh:肺氣腫
Алгач тергөө

Алгач тергөө (дознание) – кылмышты алдын-ала иликтөөнүн түрү. Алдын ала тергөөдөн алгач тергөө аны ишке ашыруучу органы, ошондой эле алардын процесстик иштеринин көлөмү жана мөөнөтү боюнча айырмаланат. Кылмыш иши боюнча алдын-ала тергөө жүргүзүү сөзсүз милдеттүү болсо, алгач тергөө органы аны козгойт жана кылмыш-жаза-процесстик мыйзам эрежелерин жетекчиликке алуу менен кылмыштын издерин аныктоо жана бышыктоо: карап чыгуу, тинтүү, шектүү нерселерди чогултуп алуу, күбөлөндүрүү, шектүүлөрдү кармоо жана суракка алуу, жабырлануучуларды жана күбөлөрдү суракка алуу боюнча кечиктирилгис иликтөө иштерин жүргүзөт. Алгач тергөө органы ашкереленген кылмыш иши жана башталган алгач тергөө тууралуу токтоосуз кабарландырат. Алгач тергөө органы жүргүзүлгөн кечиктирилгис изилдөөлөрдүн жыйынтыктарын тергөөчүгө өткөрүп берүүгө милдеттүү. Алдын-ала тергөө иштерин жүргүзүү милдеттүү болбосо, аны толук алгач тергөө органы изилдейт.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Өт айдама дарылар

thumb|250px|Сеам эгиздери
Өт айдама дарылар — боор клеткаларында өттүн пайда болушун күчөтүүчү жана анын он эки эли ичегиге чыгышына жардам берүүчү заттар. 
Аларга: 
 өт кислоталары (дехолин), 
 жаныбарлардын кургак өтүнөн жасалган (аллохол) жана 
 синтез жолу менен алынган дарылар (оксафенамид). 
Ошондой эле өт жолдорунун спазмасын жоготуучу дарылар (мисалы, папаверин, но-шпа) кирет. Кээ бир дары өсүмдүктөрү (ит мурун мөмөсү, жүгөрү чачысы, өчпөс гүл жана башкалар) өт айдама касиетке ээ. Өт айдама дарылар боор өттүн өнөкөт сезгенүү ооруларында жана өт жолдорунун таш оорусунда колдонулат. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Дарылар
Алгач тергөө органдары

Алгач тергөө органдары – адепки тергөө түрүндө алдын ала тергөөлөрдү жүргүзүүгө укуктуу мамлекеттик органдар жана кызмат адамдары. КРде алгач тергөө болуп төмөнкүлөр саналышат:
1) ички иштер органдары; 
2) түзөтүү мекемелеринин жана тергөө кызматтарынын начальниктери; 
3) аскер бөлүктөрүнүн, бирикмелеринин командирлери жана аскер мекемелеринин начальниктери; 
4) улуттук коопсуздук органдары; 
5) КР баңги заттарын көзөмөлдөө боюнча органдары; 
6) чегара бөлүктөрүнүн командирлери; 
7) алыскы аймактардагы кыштоолордун, геологиялык чалгындоо партияларынын, экспедицияларынын начальниктери;
8) бажы органдары;
9) каржы полиция органдары

Алгач тергөө өз иш-милдеттеринин чектеринде кылмыш иштери жасалганы жөнүндө билдирүүлөрдү, арыздарды каттоону камсыз кылышат; окуянын издерин сактоо боюнча чараларды көрүшөт; кылмыштарды болтурбоо үчүн ыкчам иликтөө, ошондой эле кылмыш жасаган адамдардын тобу боюнча чараларды көрүшөт, өз укук милдеттеринин четеринде иш жүргүзүүчү прокурорго жана тергөөчүгө алар талап кылган маалыматтарды жана материалдарды берет; прокурордун жана тергөөчүнүн тапшырмаларын аткарууну, анын ичинде айрым бир тергөө аракетерин жүргүзүү боюнча тапшырмаларды аткарууну жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышкан жабырлануучуларды, күбөөлөрдү жана башкаларды коргоо чараларын көрөт; соттун тапшырмаларын аткарат; прокурор, тергөөчү, сот тарабынан айыпталуучуга карата кабыл алынган чектөө чараларынын аткарылышын көзөмөлдөөнү, камакка алуудан башка чектөө чарасын ишке ашырат.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Пальпация

thumb|Наристенин ичине пальпацияс жасоо
Пальпация (латын тилинен palpatio «кармалап көрүү») — ооруга диагноз коюу максатында дененин айрым бөлүгүн кармалап, сыйпалап көрүү ыкмасы. 
Пальпациянын жардамы менен сырткы ткандардын жана ички органдардын ордун, бетинин өзгөчөлүгүн, нымдуулугун, температурасын, көлөмүн, формасын, кыймылын, катуу же жумшактыгын жана изилденүүчү органдардын оорусун жана башкалар аныктоого болот. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Пандемия

thumb|upright=1.5|Европада 1347-1351 жылдары чумадан ("Кара өлүм") 34млн кишиге чейин өлгөн.
Пандемия (грек тилинен πανδημία — бүтүндөй эл) — жугуштуу оорулардын бир же бир нече өлкөнүн, континенттин калкына массалык түрдө таралышы менен мүнөздөлгөн эпидемия. 
Пандемиялык таралууга инкубациялык (жашыруун) мезгили кыска, аба аркылуу тез таралуучу жугуштуу оорулар мүнөздүү (мисалы, грипп, холера).
right|thumb|250px|Испан грибинин пандемиясы
 Кара чечек 
Табигый же кара чечек- жугуштуу вирустуу ылаң, аны менен кишилер гана ооруйт. Жер жүзүндө кеңири тараган, ооругандардын 40%и өлүшкөн. Чыгышта орто кылымдарда (Индияда VIII кылымда, Кытайда- X кылымдардагы бул оору жөнүндө жазуулар сакталып калган) ооруну алдын алуу үчүн эмдөө жүргүзүлгөн андан кийин чечек оңой формада болгон. Чогултулган материал (саанчы аялдар уй чечегин менен оорушчу, бирок андан кийин кара чечек менен оорушчу эмес, англия армиясынын атчандары, жөө аскерлерге караганда кара чечек менен аз оорушчу) малдан жугузуп алган чечек мененооругандар кара чечекке иммунитеттүү болуп калат деген ойго түрткү берген.
Ошондон кийин кишилерге уй чечегин сайышкан. Ал кара чечек оорусун алдын алган жана түрү бузулуудан же өлүмдөн сактаган. Бирок убакыт өткөн сайын бул эмдөө өз күчүн жогото баштаган. Бул феномен экинчи эмдөөнү-ревакцинацияны жүргүзүш керек экенин көргөзгөн. Ага карабастан, эмдөөнү брөөнүн ооруганын көргөндө гана кылдырышкан
1870-1874 жылдары Европада, Түндүк Америкада жана Россияда кара чечек пандемия оорусу болуп тараган.
Пандемия вакцинацияга карабастан тараган. 1928-жылга жакын Россия кара чечекти контролго алган. Азыр дүйнө жүзү боюнча бул оору жоюлган. Бирок оорунун вирусу АКШда жана мурунку СССР лабораторияларда 2014 жылга чейин сакталат.
 Пандемия оорулары 
 Кара тумоо (чума)
 Келте
 Холера
 Грипп
 ВИЧ инфекция
 COVID-19

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Панкреатит

thumb|250px|Катуу кармаган панкреатит
Панкреатит (латын тилинен pancreatitis, байыркы грек тилинен πάγκρεας — карын астындагы без+ -itis — сезгенүү) — уйку безинин сезгениши. 
 Түрлөрү 
 катуу кармаган жана 
 өнөкөт болуп айырмаланат. 
 Катуу кармаган панкреатит 
Катуу кармаган панкреатит менен 30—60 жаштардагы, айрыкча аялдар ооруйт. Көбүнчө май алмашуу бузулгандарда кезигет. Панкреатитке аракечтик (Өнөкөт аракечтик), начар же өтө ашыкча тамактануу, өт жолдорунун таш оорусу түрткү берет. Уйку бездин кан тамырларынын жабыркашы (тромбофлебит), инфекция оорулары, ич көңдөйүнүн травмасы жана сезгениши панкреатитке себеп болот. Оору көп учурда майлуу, өткүр тамак жана алкоголь ичкиликтерин ичкенде ичтин жогору жагы капысынан катуу ооруп башталат. 
 Формалары 
Катуу кармаган панкреатиттин белгилери ар түрдүү болуп, жеңил формасында ич бир аз ооруйт. Ал эми катуу формасында өтө катуу ооруп, коллапс, шок абалына чейин жетет. 
 Белгилери 
Бул учурда ичтин жогору жагы курчалып катуу ооруйт, оору аркага берилет, окшуйт, кусат, ич көбөт, катат, чанда өтөт, тамакка табити тартпайт. Панкреатиттин биринчи белгиси байкалары менен медициналык тез жардам чакырып, оорулууну төшөккө жаткырып, курсактын жогору жагына муздак коюу керек. Катуу кармаган панкреатитти демейде ооруканада дарылайт. Катуу кармаган панкреатит өз убагында дарыланбаса өнөкөт панкреатитке өтүшү мүмкүн. 
 Өнөкөт панкреатит 
Өнөкөт панкреатиттин белгилери сезгенүү процессинин чогулушуна жана стадиясына жараша ар түрдүү болот. Өнөкөт панкреатиттин диагнозун тактоодо кандагы ферментти лабораториялык изилдөө да колдонулат. Өнөкөт панкреатитти врач консервативдүү жол менен дарылайт. Май жана углеводу аз тамактануунун мааниси чоң. Керек болсо фермент берилет.
 Алдын алуу 
Панкреатитти алдын алуу уйку безин сезгентүүчү себептерди четтетүүгө, түрткү болуучу ооруну өз убагында дарылоого негизделген.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Параметрит

thumb|250px|Параметрит
Параметрит — жатын айланасындагы клетчатканын сезгениши. 
 Пайда болуу себептери 
Аборт жана төрөт мезгилинде жыныс органы жабыркаганда, ошондой эле сезгенүү процессинде пайда болот. Бул учурда жатын тегерегиндеги клетчаткага, көтөн чучукка, табарсыкка оору козгоочу микробдор түшүп, параметритти пайда кылат.
Мында дене ысып, ичтин төмөн жагы ооруйт. Параметрит катуу кармаган учурда врачтын жардамы менен убагында дарыланбаса пайда болгон ириң (ириңдүү параметрит) жанаша жаткан орган жана ткандарга тарайт, ал тургай канга өтөт. 
 Дарылоо 
Оорулуу төшөккө жатып, врачтын көрсөтмөлөрүн так аткарууга тийиш. Дарылоодо антибиотик, сезгенүүгө каршы дарылар, физиотерапия жана башка лар колдонулат. Алдын алуу үчүн төрөт жана аборт учурунда инфекциянын жугушуна, абортту үйдө жасатууга жол бербөө керек. Эгер бойдон түшүрүүгө туура келсе аялдар консультациясына кайрылуу керек. 
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Паранефрит

thumb|250px|Паранефрит
Паранефрит — бөйрөк майдын сезгенип, ириңдеши. 
 Түрлөрү 
Паранефриттин эки түрү бар. 
 Биринчи түрүндө бөйрөк сезгенбейт, ага организмдеги ириңдүү дарттардан (сыздоок, чыйкан, күйдүргү, кулгуна, көбүргөн, тамактын, тиштин, жыныс органдарынын ириңдүү сезгениши) ар түрдүү микробдор (стафилококк, стрептококк, ичеги микробу жана башка лар) кан аркылуу бөйрөк майга тарашы себеп болот. 
 Паранефриттин экинчи түрүн бөйрөктүн өзүнүн ириңдүү оорусу же өпкөнүн, боордун, сокур ичегинин, табарсыктын, жатындын, бел омурткаларынын ириңдүү оорулары пайда кылат. Паранефритте бел, бөйрөк туш ооруйт, дене ысыйт (39—40°, чыйрыгат, алсырайт, оору басканда, кыймылдоодо, бутту сунганда күчөйт. Бөйрөк майдын арткы капталы ириңдегенде, бел туш кызарып, шишип чыгат. 
 Дарылоо 
Дарылоону дарыгер жүргүзөт. Өз алдынча, дарыгердин кеңешисиз дарылануу өмүр үчүн коркунучтуу. Паранефритти алдын алууда ириңдүү дарттарды өз убагында дарылоо керек. 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар