Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Пенициллиндер

Пенициллиндер – химимялык  түзүлүшү боюнча бири-бирине микроорганизмдерге жана айрым, микроскоптук козукарындарга таасир этүүчү табигый жана чала синтезделген антибиотиктер. П. өз ара конденсирленген b-лактам жана тиазолидин шакекчелеринен турган бициклдүү система мүнөздүү. П. борбордук бөлүгү болуп 6-аминопенициллан к-тасы (6-АПК). 1 

S

6 5 2

H2N - CH - CH C(CH3)2

ç ç 4 3  ç

О=C – N ——— CHCOOH

7

П. молекулалары  цистеин, валин жана орун алмашкан уксус к-тасынан куралат. П. мол-ларында көмүртектин үч ассимметриялык атому бар: 3-чү, 5-чи, 6-чы. Орун алмашуучулар мейкиндикте жайгашышы 3-чү жана 6-атомдорунда гана коюлган. П. бири биринен радикалы менен айырмаланышат жана алардын биологиялык, физ. химимялык  касиеттери ага көз каранды. Эң маанилүү П.: бензилпеницил, феноксиметилпеницил, фенетициллин, метициллин, оксациллин, ампициллин, фенебенициллин жана башка П. ар кайсы реагенттер таасир эткенге алар антибактериялык активдүүлүгүн жоготкон бирикмелерди пайда кылат. Көп учурда реакциялар туруктуулугу төмөн болгон b-лактам шакекчесинин ажырашы менен жүрөт. П. щелочтор, спирттер, аминдер суу эритмелерин, пенициллазаны жана башка таасир эткенде туруктуу эмес пенициллоин к-талары жана алардын туруктуу туундулары – эфирлер, туздар, амиддер алынат. П. сепсисти, пневмонияны, скарлатинаны жана башка ооруларды дарылоодо колдонулат. Биринчи жолу П. толук 1946-ж. Де Виньо синтездеген.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пенопласттар

Пенопласттар – газ толтурулган пластмассалар – көбүк полимер материалдары. Алар катыган көбүк сыяктуу түзүлүштө болот. Көбүнчө газ толгон көңдөйчөлүү, бири-бири менен байланышкан (поропласттар) жана байланышпаган болот. Суюк же илээшкек полимерлер көбүктөндүрүү жана катыруу шартына жараша жабык же ачык көңдөйчөлүү П. даярдалат. П. өтө жеңил (суудан 50 эсе жеңил). Суунун таасирине туруктуу, бышык, электр жылуулук, үн өткөрбөөчү касиетке ээ. Өндүрүштө керектелүүчү П. полистирол, поливинилхлорид, полиуретан жана башка чайырлар даярдалат. Газ пайда кылуучулар катары азобирикмелер, нитробирикмелер, изопентан ж.б. колдонулат. П. кеме, самолет, транспорт жана химимялык  машина курууда, курулушта, радио жана электр техникасында, ошондой эле мебель жасоодо да пайдаланылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пентандар

Пентандар – ациклдүү каныккан углеводороддор. Жалпы формуласы С5Н12. Мол. масс. 72,146; 3 изомери бар: н-пентан, изопентан жана неопентан. Нормалдуу пентан СН3-(СН2)3-СН3, балкып эрүү t -129,724оС, кайноо t 36,07о. Неопентан (2,2-диметилпропан) (СН3)2С(СН3)2, түссүз суюктук; балкып эрүү t -165,5о ; кайноо t 9,5 оС о. с. 83. Изопентан балкып эрүү t -159,9оС, кайноо t 27,9оС. П. жаратылыш газынан бөлүнгөн конденсаттар, бензиндер, нефтилер, чайырлар, СО2 жана суутек Фишер-Тропш методу менен синтезделген углеводороддо көп болот. Лаб-яда П. н-амил-спиртинин дегидратациясынан алынган н-амиленди гидрирлеп же нормалдуу чектүү углеводород алуу үчүн жалпы реакциялар менен синтезделинет. П. химимялык  касиеттери парафин углеводороддор касиеттерине окшош. П. пиролиздегенде этилен жана пропилен алынат. Aлюмоплатиналуу катализаторлор катышуусунда, П. изопентанга изомерленет. Неопентан башка изомерлерге салыштырмалуу окистенүүгө туруктуу, 2,2-дихлорпропан менен цинкдиметилден синтездесе болот: 

(СН3)2ССl2 + Zn(CH3)2®(CH3)2C(CH3)2+ ZnCl2

Изопентан изопренди синтездөөдөгү баштапкы сырье болуп эсептелет. П. жогорку температурада хром катализаторунун катышуусунда, амилендер аралашмасын гидрирлөөдөн алынат. П. хлорлоо өнөр жайда алынган хлорпентанды амил спирттерине жана эфирлерине айландыруу, амилфенолду жана циклопентадиенди алуу максаты менен жүрөт. П. орг синтездерде жана эриткичтер катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пентозалар

Пентозалар – мол-сында беш көмүртек жана беш кычкылтек атомдору бар моносахариддер. Карбонил тобунун мүнөзүнө жараша П. альдопентозалар жана кетопентозаларга (пентулозалар) бөлүнөт. Нормалдуу көмүртек чынжырлуу альдопентозалардын тобу 8 стереоизомердик кант-тардан турат: 4 жуп D- жана 4 жуп L-изомерлерден. D-формалар төм. катарда көрсөтүлгөн.

СНО СНО СНО СНО

     ½                          ½                      ½                       ½

НСОН НОСН НСОН НОСН

     ½                              ½                     ½                         ½

НСОН НСНОН НСОН НОСН

    ½                                ½                      ½                         ½

НСОН НСНОН НСОН НСНОН

    ½                                ½                     ½                         ½

СН2ОН СН2ОН СН2ОН СН2ОН

D-рибоза D-арабиноза D-ксилоза D-ликсоза.

Кетопентозалар көмүртек чынжырында карбонил тобу 2- же 3- абалында турушу мүмкүн, бирок жаратылышта 2-кетопентозалар гана кездешет. Алардын D-формалары төмөнкү формулалар менен көрсөтүлгөн:

СН2ОН СН2ОН

                   ½                                    ½

СО СО

                   ½            ½

НСОН НОСН

                    ½                                    ½

НСОН НСОН

                   ½                                  ½

СН2ОН СН2ОН

D-эритро-пентулоза D-трео-пентулоза

П. – сууда жакшы эрүүчү кристаллдар. Суу эритмелеринде П. мутаротацияланат. П. калыбына келүүчү канттар бардык реакцияларына кирет. Альдопентозалар окистендиргенде П. идентификациялоодо үчүн колдонулуучу бир негиздүү пентон жана пентар к-талары пайда болот. Биринчилик спирт тобун окистендиргенде (альдегид тобун коргош үчүн) пентурон к-талары алынат. Кетопентозалар чынжыр үзүлүшү менен окистенет. П. калыбына келтиргенде 5 атомдуу спирттер – пентиттер пайда болот. П. жаратылышта кеңири таралган. Алар эркин түрүндө кездешет, гликозиддер, полисахариддер курамына да кирет. D-рибоза жана анын дезокситуундусу D-дезоксирибоза-нуклеин к-таларынын структуралык компоненттери болуп саналат. П. жаратылыш булактарынан, негизинен полисахаридди гидролиздөөдөн, мисалы, ксиландан – ксилоза, арабандан – арабиноза алылат. Синтездик ыкма менен П. негизинен гексозалардан чынжырды кыскартуучу жалпы методдорду колдонуп алышат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пептизация

Пептизация – коллоид чөкмөлөрү же гелдер өзүнөн өзү золдорго айланышы. П. темп-ра жогорулаганда, чөкмөнүн каогулянттан арылтканда, айрыкча пептизаторду (бөлүкчөлөр жабыштырбоочу заттар) кошкондо даана байкалат. П. ылдамдыгы түрдүү факторлорго (пептизатор химимялык  касиети, концентрация, темп-ра, радиоактивдүү нурлар жана башка) байланыштуу. П. коллоиддик эритме алуунун бирден бир методу, ал процесс тамак-аш жана химимялык  технологиялык суюк дисперстик системаны, чопо жана башка заттар майда дисперстик суспензияларын алууда колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пергидроль

Пергидроль — суутек пероксиди (Н2О2 ) суудагы 30% эритмеси. Тунук, түссүз, жытсыз суюктук, муздак жерде көпкө чейин сакталышы мүмкүн. П. күчтүү окистендиргич. Суутек пероксиди сыяктуу эле кездемелерди агартууда, 3% эритмеси мед-да дезин-фекциялоочу каражат катарында, тамак-аш өнөр жайында продуктуларды консервациялоодо, айыл чарбасында үрөндүк данды зыян-кечтерден тазалоодо жана дагы бир катар органикалык  бирикмелерди өндүрүүдө колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Перманганатометрия

Перманганатометрия – эритмедеги өзгөрүлмө валентүү элементтерди KMnO4 стандарттуу эритмеси менен титрлеп аныктоо методу. П. төмөнкү реакцияларга негизделет: MnO4- + 8H++ 5 e D DMn2++4H2O жана MnO + 2H2O + 3е- D MnO2 + 4OH Окистендиргич стандарттык потенциалы 1-реакция боюнча +1,52в, 2-реакция боюнча +0,57в, титрант катары KMnO4 0,1 н. же 0,05н. эритмелерин колдонот. Титрлөөнүн акыркы чекинтин MnO4- ионун түсүнүн жоголушу же пайда болушу боюнча аныктайт. Эгерде титрант өтө суюлтулган эритмеси колдонулса, титрлөөнун акыркы чекитин редокси индикаторунун жардамы менен аныктайт. П. Fe2+, Ti3+ иондорун, оксалаттар, арсениттер, иодиддер, бромиддер, нитриттер, фосфиддер, пероксиддерди сульфиддер, сульфиттер, тиосульфаттар, гидразин жана көптөгөн органикалык  бирикмелерди щелочтук чөйрөдөн аныктоодо колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Петролей эфири

Петролей эфири (нефть эфири)-негизи 5,6 көмүртек атому бар чектүү углеводороддон турган жеңил углеводороддор аралашмасы. Түссүз суюктук. Нефть менен кошо чыгуучу газдар, нефтини буулантып айдоонун жеңил фракцияларынан жана крекинг продуктуларынан, көмүртек оксиди (II) жана суутектен менен каталитикалык синтездөө ыкмасынан алынат. Кайноо температурасы 40-800С. Майлар, чайырлар, кээ бир эфирлер, целлюлозанын эриткичи катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пиколиндер

Пиколиндер, метил пиридин – пиридин гомологдору; үч изомери тең белгилүү (a, b, g-П); пиридин жыттанган түссүз суюктук tб.э.-66,6; жана -17,7 ж-а-4,30С, tк- 129,4; 144,0 жана 145,30 С. Сууда, органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт. Пиридинге караганда күчтүү негиздер. П-ди окистендирүүдөн никотин, изоникотин к-талары, кордиамин, пиридоксин жана башкалар алынат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пинендер

Пинендер (латын тилинен   Pinus – мырза карагай) С 10Н16, мол. масс. 136,23, бициклдүү терпендер. Кош байланыштын жайгашуусу менен айырмаланган 3 изомери белгилүү: a - пинен (2,6,6-триметил-бицикло-[1,1,3]-гептен-2) (I); b -пинен, же нопинен (6,6-диметил-2-метилен-бицикло—[1,1,3]-гептан) (II) жана d -пинен (2,6,6-триметил- бицикло-[1,1,3] -гептен-3) (III). 

 Бардык П. өзүнө мүнөздүү жагымдуу жыты бар (карагай жыттуу), түссүз суюктуктар; уюлсуз органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт, сууда эрибейт. Абада, өзгөчө жарыкта сары илээшкек майга айланып тез окистенеишет (аларды караңгы жерде эритип жабылган айнек идиштерде сакталат). 

П. - реакцияга жөндөмдүү заттар. 300оС жогорку температурада ысытса аллооцименге (1,6-диметилоктатриен-2,4,6), b-П. мирценге (2-метил-6-метилен-октадиен 2,7) изомерленет. a- Ж-а b-П. 250-300оС чейин ысытуудан дипентен алынат. 700оС бардык П. изопренди жана ароматтык углеводородду, ал эми П. гидрогенизациялаганда пинанды пайда кылышат. H2SO4, H3PO4, P2O5, TiO2, BF3 активдүү чопонун жана башка таасири алдында П. полимерленишет. Суюлтулган органикалык  жана минералдык к-талар таасири менен a- жана b-П-дер дипентен, терпинолен, терпинен, терпинеол, терпингидратты пайда кылышат. Нымдуу HCl таасири менен a- жана b- П-ден дипентен дигидрохлоридин, ал эми кургак HCl таасири менен борнил гидрохлорид жана фенхилгидрохлорид алынат. КMnO4 жана Н2О аралашмасынын таасири менен a-П. пинон, норпинон к-таларын, b-П. нопин кислотасын пайда кылат. a- П. жаратылышта эң кеңири таралган терпендердин бири. Эфир майынын, скипидар курамында кездешет. b-П-дин негизги булагы – кадимки карагай скипидары. П. практикада кеңири таралган: лак жана сырлар эриткичтери катары, камфораны, терпинеол, терпингидрат, флотациялык майлар, эки негиздүү к-таларын, инсектициддер, хлортен, хлортен-2-ни, полихлорпинен, n-цимол, камфен, аллооцименди алуучу сырьё. b-П. мирцен жана анын туундуларын алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пиперидин

Пиперидин, гексагидропиридин, пентаметиленимин, гетероцикддүү бирикме, амин жыттанган түссүз суюктук, балкып эрүү t 10,5°С, кайноо t 106,4°С, тыгызд. 0.8606 г!см3, көпчүлүк органикалык  эриткичтер жана суу менен жакшы аралашат, күчтүү негиз болуп, туздарды — хлоргидраттарды пайда кылат. К-талар хлорангидриддери, ангидриддери менен реакцияга кирип, М-ацил туундуларын пайда кылат. Циклдин ачылышы менен жүргөн реакциясы мүнөздүү реакцияларынын бири. Пиридин катализаторунун жардамы менен гидрирлөө, өндүрүштө пиридин электр-хим. калыбына келтирүү П. алуунун негизги методунун бири. Михаэл жана Кневенагед реакцияларына катализатор катарында колдонулат, андан алынган заттар мед-да пайдаланылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пиран

Пиран – циклинде кош байланыштар менен бирге кычкылтек атомун алып жүргөн алты мүчөлүү гетероциклдүү бирикме. Мол. масс. 82,10. П. кош байланыштары жакын (a-пиран) же алыс (g-пиран) болушу мүмкүн. a-П. туундулары түрүндө гана белгилүү (мисалы, 2-метил-a-пиран), кайноо t 106-111оС, d420 0,907, nD1,4542; 2,4,6 -Трифенил-a-пиран, балкып эрүү t 225оС. g- П. түссүз суюктук, кайноо t 84оС, бөлмө темп-расында тез ажырайт. 350оС 2-ацетокси-3,4-дигидропирандын пиролизи менен алынган:

Дигидро- жана тетрагидропирандар, П. караганда туруктуу. Тетрагидропиранды пентадиол-1,5 ички эфирин 60 % H2SO4 менен ысытып алышат. П. эң маанилүү туундулары болуп a- жана g-пирон б. а. кетопиран саналат (мисалы, 2,6-диметилпирон, кумарин, хромон, флавон, ксантон). П. шакекчеси жаратылышта кеңири таралган, мисалы, гексозалар (альдоза жана кетозалар) көбүнчө алты мүчөлүү пиранозалар болуп саналат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пиримидин

thumb|Пиримидин.
Пиримидин (3-диазин) – курамы C4H4N2 болгон, циклде эки азоттун атому бар гетерициклдүү бирикме: 4

5 N3

6 2

N

1

П- кадимки шартта 22оС балкып эрип, 124оС кайноочу, сууда жакшы эрүүчү кристалл. Ал начар негиздүүлүк касиетке ээ болгон ароматтык бирикмеге тиешелүү. П. мол-сындагы азот атомдору терс электрлүүлүгү жогору болгондуктан, алар циклдеги электрондук булуттарды өздөрүн көздөй тартып, пиридинге салыштырганда П. ядросундагы көмүртек атомундагы электрондун тыгызд-н алда канча азайтат; айрыкча анын мол-сындагы 2-, 4- жана 6- көмүртек атомундагы электрондор тыгызд. аз болот. Демек, нуклеофилдик реагенттер. П. 2-,4- жана 6- көмүртек атомундагы суутек атомдору менен орун алмашса, электрофилдик реагенттер электрондук тыгызд. бир аз көбүрөөк болгон 5-көмүртек атомундагы суутек атому менен орун алмашат. П. шакекчеси В1 витамининин, айрым бир коэнзимдердин, антибиотиктер курамдарында болот. Анын окси- жана амин туундулары П. негиздери деп аталып, маанилүү биологиялык активдүү заттарга тиешелүү.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Пиримидин негиздери

thumb|upright|цитозин.
Пиримидин негиздери – негиздүүлүк касиетке ээ болгон, жаратылышта кезигүүчү пиримидин туундулары. Алар бири-биринен пиримидин ядросундагы функционалдык топтордун жаратылышына жана алардын жайгашуусуна жараша айырмаланат. П. н. жаныбарлар, өсүмдүктөр жана микроорганизмдер курамдарында N-гликозиддик бирикмелер түрүндө кеңири таралган. П. н. ичинен нуклеин к-талары, нуклеозиддер жана нуклеротиддер курамында кездешкен, эритмеде таутомердик абалда турган, биологиянык жактан эң маанилүүлөрү болуп урацил, цитозин жана тимин эсептелет: 

урацил тимин

цитозин

Жаратылышта кезигүүчү нуклеин к-таларын, нуклеотидди, нуклеозидди к-талар катышуусунда (12Н НClO4 же НСООН, 100оС)гидролиздөөдөн пайда болгон аралашманы ион алмашуу хроматографиясынын жардамы менен П. н. бири биринен бөлүнүп алынса, синтездик ыкма менен алар ацетоуксус, малон, циануксус эфирлери сыяктуу бирикмелердин мочевина жана анын аналогдору (мисалы, тиомчевина) менен конденсация реакциясына киришинен алынат. П. н. сууда начар эрүүчү, түссүз кристаллдар. Алардын балкып эрүү темп-ралары өтө жогору. Урацил 335оС балкып эрийт. Ал концентрацияланган HNO3 менен электрофилдик орун алмашуу реакциясына кирип, ар түрдүү синтездерде колдонулуучу 5-нитроурацилди пайда кылат. Тиминдин балкып эрүү температурасы 318оС. Цитозин 320-325оС балкып эрийт. Цитозинди нитрит кислотасы HNO2 менен окистендирүүдөн урацил алынат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Пирогаллол

Пирогаллол, 1,2,3-триоксибензол-үч атомдуу фенол, түссүз, жытсыз, абада тез караруучу, 133-1340 С балкып эрип, андан ары ысытуудан суюктукту пайда кылбай буу абалына өтүүчү кристалл түрүндөгү зат. П. суу, спирт, эфирде эрийт, бензол, хлороформ, төрт хлордуу көмүртекте эрибейт. П. бардык көп атомдуу фенолдор ичинен оңой окистенет. Анын щелочтуу эритмеси тез жана толугу менен газдар курамындагы мол. түрүндөгү кычкылтекти сиңирип алуу касиетине ээ болгондуктан, газдар курамындагы кычкылтекке сандык анализ жүргүзүүдө колдонулат. Темир (III) хлоридин таасир этүүдөн анын өңү кызыл түскө өзгөрөт. П. аналитикалык хим-да, лаб-яда, сүрөт ишинде жана боёк заттарды синтездөөдө колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Плазма химиясы

ПлазмаПлазма деген эмне ал ар турду нерселерди плазма дешет коп адамдар тушуно бербейт ошондуктан плазма деген соз жок. химиясы – х, илиминин жылуулуктун таасиринде өтүүчү кубулуштарды изилдөөчү тармагы. Төмөнкү темп-ралык (103-105 К ) плазма зат атомдорун иондорго айландырууга жөндөмдүү жана химимялык  жактан абдан активдүү. Ошондуктан кадимки шартта кыйындык менен жүрүүчү же такыр жүрбөөчү химимялык  реакцияларды ишке ашыруу үчүн төмөнкү темп-ралык плазма колдонулат. П. х. илими газ термодинамикасын, андагы бөлүкчөлөр урунуу кубулушун жана химимялык  реакцияларга катышуу жөндөмдүүлүгүн изилдейт. П. х-нын негизинде металлдар иштетилет жана кесилет, жогорку температурада эрүүчү заттар кристаллдары өстүрүлөт, заттар бети жука катмар менен жабылат, ар кандай химимялык  бирикмелер синтезделет, табигый газдан ацетилен жана өтө таза материалдар (мисалы, электроникада колдонулган кремний жука катмары), ошондой эле курамы химимялык  элементтерге кыйындык менен ажыроочу минералдар алынат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Плазмахимиялык технология

Плазмахимиялык технология – плазмахим. реакциялар негизиндеги өндүрүш схемасы: плазматрон, электр разряды, зат, плазмалык абал Т=(2-10)103 К. Темп-раны төмөндөтүү үчүн тез муздатуучу аспаптар колдонулат. Плазма генератору (плазматрон) катары электрдик дуга (N=15 МВт, =200-300 сек, КПД=0,85) колдонулат. Көп атомдуу газды плазматрондо колдонууда темп-ра 5·104 К, орточо Т=(4-7)·103К, ал эми плазма агымынын ылдамдыгы 10-103 м/се кга жетет. Плазма генератору катары жогорку кубаттуулуктагы лазерлер жана түтүктөр пайдаланылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пластмасса

Пластмассалар , пластикалык массалар, пластиктер — табигый же синтездик ири мол. массалуу бирикмелер басым жана темп-ранын жардамы менен белгилүү бир формага келтирип муздатканда, ошол формасын сактап калган айнек сымал материалдар. П. жасалган буюмдар тыгыздыгы төмөндүгү, диэлектрдик касиетинин жогорулуулугу, жылуулукту начар өткөргүчтүгү, аткаруучу жана бузуучу чөйрөлөргө туруктуулугу, механикалык бышыктыгы, татаал конфигурациядагы формаларга оңой келүү жөндөм-дүүлүктөрү менен айырмаланат. П. полимер бирикмелери түрлөрү боюнча термопласттар жана термореактивдер болуп экиге бөлүнөт. Термопласттар негизги структурасы түз сызыктуу ири мол. массалуу полимерлер же сополимерден турат (полиэтилен, полистирол, поливинилхлорид, бутадиенстирол жана башка). Термопластикалык П. курамына, алардын серпилгичтигин, ысыкка, суукка, абадагы кычкылтекке, агрессивдүү чөйрөлөргө туруктуулугун жогорулатуу үчүн пластификаторлор, стабилизаторлор, белгилүү түс бериш үчүн боёк заттар кошулат. Жеңил жана тыгыздыгы төмөн болгон пенопласттар же поропласттар алуу үчүн, термопласттардын курамында, ысытканда газдар бөлүп чыгарып, көңдөйчөлөр пайда кылуучу порофорлор деп аталган заттар кошулат. Термопласттык П. бышыктыгы 60-100°С тез төмөндөйт. Бирок алар термореактивдүү П. диэлектрдик касиеттеринин жогорулуулугу, радио жана оптикалык тунуктугу, татаал формаларга оңой келүү жөндөмдүүлүктөрү менен айырмаланат. Ошондуктан, термопластан 60-100°С жана андан төмөнкү температурада иштей турган электр жана радио деталдары жасалат. Агрессивдүү чөйрөлөрү туруктуу термопласттар менен химимялык  аппараттар ички беттери капталат. Практикада термопласттар катарында полиолефин, поливинилхлорид, полистирол, политетрафторэтилен, полиметилметакрилат, полиамид жана полиэфирлер сыяктуу полимерлер колдонулат. Термореактивдүү П. тор сыяктуу полимерден даярдалат. Мындай полимерлер мол. м-лары анчейин чоң эмес полимерди б. эригенге чейин ысытып, аларды кайра муздатуудан же катализаторлор жардамы менен төмөнкү мол. м-луу бирикмелер поликонденсацияланышынан алынат. Термореактивдүү П. негизи болуп фенолформальдегид жана карбамид чайырлары эсептелет. Термореактивдүү П. курамына толтургучтар, термостабилизаторлор, боёк жана антисептикалык заттар кошулат. Бул заттар полимерлер бышыктыгын, мех. туруктуулугун, темп-рага чыдамдуулугун жогорулатат жана П. белгилүү бир түс берет. Термореактивдүү П. электр-техника приборлор, самолёттор, автомобилдер тетиктерин, кемелер корпустары, ар түрдүү түтүкчөлөр, үй тиричилигинде колдонулуучу буюмдар жасалат.

Ад. Промышленные полимерные композиционные материалы / под ред. М. Ричардсона пер. с анг. М., 1980..; Николаев А.Ф. Технология пластических масс. Л. 1977; Кансельсон М.Ю., Балаев Г.А., Полимерные материалы: Справочник, Л., 1982.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия