Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Натрий гидроксиди

Натрий гидроксиди, щелочтуу натрий, NaOH – бөлмө темп-расында туруктуу түссүз кристалл, тыгызд. 2,13 г/см3, балкып эрүү t 320оС, кайноо t 1378оС. Пайда болуу жылуулугу DН0298 = -101,91 ккал/моль. Н. г. нымды тартып алууга жөндөмдүү. Суу менен реакцияга киргенде көп өлчөмдөгү жылуулукту бөлүп чыгарат. Эригичтиги жогору, суудагы эритмеси күчтүү щелочтук реакцияны берет. Темп-рага жараша суудагы эритмесинен ар кандай кристаллогидраттар бөлүнөт: - 24оС NaОН ·7Н2О; - 17оС NaOH·5Н2О; -17-+5оС NaOH·4Н2О; 5,4-12оС NaOH·3,5Н2О; 12-61,8оС NaOH·2Н2О, андан жогору температурада (NaOH). Н. г. абадан СО2 сиңирип алып, натрий карбонатын пайда кылат. Н. г. аммиакта, көпчүлүк органикалык  эритмелерде эрибейт. Ачык денеге, кагазга, органикалык  заттан жасалган буюмдарга тийгенде күйгүзөт. Аны менен иштөөдө коопсуздук эрежесин сактоо керек. Н. г. химимялык  жана электр-хим. ыкма менен алынат. Электр-хим. ыкма менен натрий хлоридин NaCl сууда эритип, электролиздөөдөн кошумча зат катары хлор алынат. химимялык  ыкма жана ысытылган натрий карбонаты менен акиташ Са(ОН) 2 өз ара аракеттенишинен 10-12 % Н. г. эритмеси алынат. Н. г. химимялык  жана башка өнөр жайында кеңири колдонулган зат. Техникада каустикалык сода деп аталат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий бромиди

Натрий бромиди, NaBr – түссүз кристалл, тыгызд. 3,20 г/см3, эрүү t 7600С. Сууда эригичтиги 250С 48,6 %, кадимки температурада суудагы эритмесинен NaBr·2Н2О түрүндө кристаллдашат. Н. б. калыбына келтиргичтер катышуусунда NаОН эритмесине бромду таасир этүүдөн же Fe3Br8 менен Na2CO3 ортосундагы орун алмашуу реакциясынан алынат. Сүрөт материалын алууда жана медицинада тынчтандыруучу жана уктатуучу зат катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий иодиди

Натрий иодиди, NaI – түссүз кристалл, тыгызд. 3,665 г/см3, эрүү t 662оС. Жарыкта сактаганда абадагы кычкылтек таасиринен иод бөлүп чыгаруу менен окистенип, саргарат. Ным тарткыч, сууда жакшы эрийт, 20оС 100 г сууда эригичтиги 179,3 г. Н. и. Fe3I8 менен Na2CO3 ортосундагы орун алмашуу реакциясынан алынат. Медицинада дары-дармек катары колдонулат.

Натрий оксиди, Na2О – түссүз кристалл, тыгызд. 2,31 г/см3, балкып эрүү t 920оС, кайноо t 1350оС. Н. о. 180о С жогору болбогон температурада ысытылган натрий аркылуу эквиваленттүү өлчөмдөгү кычкылтекти өткөрүүдөн жана натрий пероксиди менен металл түрүндөгү натрий аралашмасын ысытуудан алынат. Н. О. суу менен өтө тез аракеттешип, натрий пероксидин пайда кылып, көп өлчөмдөгү жылуулукту бөлүп чыгарат. химимялык  өнөр жайда негизги маанилүү зат катары колдонулган натрий пероксидин алууда кеңири пайдаланылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий нитраты

Натрий нитраты, натрий селитрасы, NaNO3 — азот кислотасынын натрий тузу; түссүз кристалл, тыгызд. 2,25 г/см3, балкып эрүү t 308оС, пайда болуу жылуулугу DН0296 = -111,54 ккал/моль. Жогорку температурада натрий нитритине, кычкылтекке, натрий оксидине жана пероксидине ажырайт. Суудагы эригичтиги алда канча жогору, аммиакта эрийт. Күчтүү окистендиргичтердин бири. Н. н. жаратылышта минерал түрүндө кездешет. Чили мамлекетинде көп запастары табылып, алгач ачылышында чили селитрасы деп аталган. Өнөр жайда щелочтун эритмелерине адсорбцияланган азот оксидинен алынган аралашманы азот к-тасы менен окистендирүүдөн алынат. О. эле кальций нитраты менен натрий туздарынын (NaCl, Na2SO4) орун алмашуу реакциясы аркылуу да алууга болот. Н. н. негизинен минералдык жер семирткич катары, тамак аш өнөр жайында консервант, айнек өндүрүүдө жана окистендиргич катары колдонулат.
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий нитрити

Натрий нитрити (NaNO2) — саргыч же ак түстөгү кристалл, тыгызд. 2,17 г/см3, балкып эрүү t 270оС. 320оС жогору ысытканда ажырайт, пайда болуу жылуулугу DН0298 = -85,9 ккал/моль. Сууда жакшы эрийт, каныккан эритмеси 128оС кайнайт. Суудагы эритмеси щелочтук реакцияны берет. Н. н. реакцияга катышкан затка жараша окистендиргич жана калыбына келтиргич касиеттерге ээ. Зыяндуу зат, кислоталар таасири менен азот оксиддерине ажырайт. Азот оксидин сиңирип алган щелочтуу эритмелерин буулантуу ыкмасы менен алынат. Аталган эритмени муздатканда Н. н. кристаллга өтүп, пайда болгон Н. н. NaNO3 эритмеде калат. Ар кандай боекторду, иодду алууда, тамак-аш өнөр жайында консервант катары, медицинада колдонулат.
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий силикаттары

Натрий силикаттары, кремний кислотасынын ар кандай курамга ээ болгон натрий туздары; натрий метасиликаты – Na2SiO3 ; натрий ортосиликаты - Na 4SiO4 ; натрий бисиликаты – Na 2Si2O5 ; натрий пиросиликаты – Na 6Si2O7. Суудагы эритмесинде ар кандай сандагы суу мол-сын кармаган кристалл-гидраттар пайда кылышат. Натрий метасиликаты ромб сымал ичке кристаллдар пайда кылат; тыгызд. 2,61 г/см3, балкып эрүү t 1089оС. Натрий ортосиликаты 960оС бири-бирине өткөн эки модификацияны берет, балкып эрүү t 1118оС (ажыроо м-н). Натрий пиросиликатынын тыгызд. 2,96 г/см3, балкып эрүү t 1122оС. Натрий бисиликаты ромбу түрүндө кристаллдашат, тыгызд. 2,49 г/см3, балкып эрүү t 874оС. Н2SiO3 начар к-та болгондуктан, Н. с. гидролизге дуушар болуп, күчтүү щелочтук реакцияны беришет. Сууда каныккан эритмени пайда кылбайт, концент. коюу коллоиддик эритмелерди, б. а. кремний кислотасынын гелин берет. Н. с. эритмелерин суюк айнек деп аталган Na2O жана SiO2 ар кандай катыштгы суу аралашмасынан алынат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий сульфаты

Натрий сульфаты, Na2SO4 – түссүз кристалл. Жаратылышта тенардит түрүндө кездешет, тыгызд. 2,69 г/см3, балкып эрүү t 884оС,  DН0298 = 330,9 ккал/моль. Суудагы эригичтиги 16,3 %: (20оС); мирабилит түрүндө (глаубер тузу) - Na2SO4 .10Н2О пайда болуу жылуулугу DН0298 = - 1033 ккал/моль, республиканын аймагында мирабилит Na2SO4 .10Н2О кени кездешет. Суудагы эритмесинен 32,38оС төмөнкү температурада Na2SO4 .10Н2О, ал эми андан жогорку температурада Na2SO4 кристаллдашат. Каныккан эритмесинен 12оС чейинки температурада туруксуз Na2SO4 .7Н2О болоору да белгилүү. Ар кандай туздар

( Li2SO4, K2SO4, Na2CO3) менен катуу эритмелерди жана кош туздарды пайда кылат. Алардын айрымдары жаратылышта кездешет. Туздуу көлдөр сууларынан чөкмө түрүндө алынат. Экинчи бир алыныш ыкмасы натрий хлориди менен күкүрт кислотасынын өз ара аракеттенишүү реакциясы. Айнек өндүрүүдө, жеңил ө.ж-да, медицинада, ветеринария иштеринде, самын кайнатууда жана тери иштетүүдө колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий сульфиди

Натрий сульфиди, Na2S – түссүз кристалл, тыгызд. 1,85 г/см3, балкып эрүү t 180оС, пайда болуу жылуулугу DН0298 = -89,2 ккал/моль. Сууну тез тартып алат. Суудагы эригичтиги (%) 13,6 (20оС). Суудагы эритмесинде 480С төмөнкү температурада Na2S.9Н2О; 48-91,5оСде Na2S.6Н2О; андан жогорку температурада Na2S.5Н2О түрүндө болот. Сууда гидролизге дуушар болуп щелочтуу реакцияны берет. Н. с. 800-1000оС натрий сульфатын көмүртек менен калыбына келтирүүдөн алынат. О. эле сульфатты суутек, метан, көмүртек (II) оксиди менен калыбына келтирүүдөн да, щелочтуу эритмелери менен суутек сульфиди аракеттешүүсүнөн да алууга болот. Н. с. күкүрттүү боёкторду алууда, кездеме, тери иштетүүдө жана рудаларды флотация ыкмасы менен байытууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий сульфити

Натрий сульфити, Na2SO3 - түссүз кристалл; тыгызд. 2,63 г/см3, пайда болуу жылуулугу DН0298 = 260,6 ккал/моль ; сууда эригичтиги 12,59 г (0оС); 20,82 г (19,9оС); 25,75 г (500С); 21,70 г (99оС) 33,4оС төмөнкү температурада суудагы эритмесинен тыгызд. 1,56г/см3 барабар болгон жети суулуу кристаллогидрат алынат. Жогорку температурада Na2SO3 бөлүнөт. Эритмеси щелочтуу реакцияны берип бир аз к-та кошкондо SO2 бөлүнүп чыгат. Na2SO3 күчтүү калыбына келтиргич, суудагы эритмеси абадагы кычкылтек таасиринен окистенет. Na2SO3.7Н2О нымдуу абада жеңил окистенет Н. с. сульфат эритмеси менен SO2 аракеттенишинен алынат, ал эми суусуз сульфитти аны 95-100оС буулантып алса болот. Мед-да, фармацевтика өнөр жайында, жасалма булаларды алууда жана сүрөт ишинде колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий фосфаттары

Натрий фосфаттары – а фосфор кислотасынын натрий туздары. Ортофосфор к-сы бир, эки жана үч натрий кармаган NaH2PO4, Na2HPO4, Na3PO4 туздарын берет. Натрий дигидрофосфатын ысыта баштаганда сууну бөлүп чыгаруу менен натрий пирофосфатына айланып, ал эми жогорку температурада полиморфтук натрий метафосфатына өтөт. Натрий гидрофосфатын ысытканда сууну бөлүп чыгаруу менен натрий пирофосфатына айланат. Фосфаттар сууда эришет. Өнөр жайда натрий ортофосфаттары сода Na2СО3 же натрий гидроксиди менен фосфор кислотасын нейтралдаштыруудан алынат. Суусуз фосфаттар алууда алынган ортофосфатты бууландырып кургатып алышат. Н. ф. негизинен жуучу зат катары колдонулат. Суунун шорлуулугун пайда кылган кальций, магний, барий иондору менен эригичтиги алда канча жогору болгон комплекстик бирикмелер пайда кылат. Н. ф. полифосфат синтездик кир кетирүүчү заттар негизги органикалык  эмес курамын түзөт. Аталган заттар өндүрүлүшү жылдан-жылга көбөйүүдө. Мындан тышкары, кендери байытууда, кездеме жана булгары өндүрүүдө, тамак аш өнөр жайында, электролиттик процесстерде колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий фториди

Натрий фториди, NaF – түссүз кристалл, туз, тыгызд. 2,79 г/см3, балкып эрүү t 9920С, кайноо t 16950С. Пайда болуу жылуулугу DН0298 = -136,0 ккал/моль. Сууда эригичтиги (%) 3,90 (200С). Гидролизге дуушар болгондуктан суу чөйрөсү щелочтуу. Н. ф. спиртте эрибейт. Кургак Н. ф. газ абалындагы суутек фторидин сиңирип алгандыктан, NaHF2 пайда кылат. Жаратылышта виллемит деп аталган минерал түрүндө, криолит курамында кездешет. Н. ф-н плавик шпаты менен соданы жана кремнеземди жогорку температурада бышыруудан, сода менен натрий кремнефторидин ажыратуудан жана натрий гидроксиди менен НF кислотасын бирге эритүүдөн алууга болот. Н. ф. курулуш иштеринде керектелүүчү жыгачтарды консервалоодо, а. ч. өсүмдүктөрү зыянкечтерине каршы күрөшүүдө жана сууну фторлоштурууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий хлориди

Натрий хлориди, туз, NaCl — түссүз кристалл, тыгызд. 2,16 г/см3, балкып эрүү t 801оС, кайноо t 141оС; пайда болуу жылуулугу DН0298 = - 98,20 ккал/моль. Сууда жакшы эрийт. Суу курамында башка туздар болсо; эригичтиги төмөндөйт. Суудагы каныккан эритмеси 108,8оС кайнайт. Төмөнкү температурада кристалл-гидрат NaCl·2Н2 О түрүндө болот. Көпчүлүк органикалык  суюктуктарда эрибейт. Жаратылышта галит (таш тузу) түрүндө кеңири таралган жана калың катмарларды түзөт. Көпчүлүк убакта калий, магний ж.б. металлдар туздары менен бирге кездешет. Көп өлчөмдө океан, деңиз, көл суусунун курамында болот. Таза түрүндөгү Н. х. анын суудагы эритмелерин буулантуудан алынат. Тамак-ашка негизги татымал, ошондой эле эт жана балык консервалоодо кеңири колдонулат. Кошумча азыктандыруучу зат катарында мал чарбасында керектелет. Көптөгөн туздарды алууда, башка химимялык  өндүрүштө сырьё катары пайдаланылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий цианиди

Натрий цианиди, NaCN – балкып эрүү t 563оС, кайноо t 1497оС, сууда эрийт (36,8 % 20оС), спиртте начар эрийт. Натрий көмүр жана NH3 менен аракеттенишинен; СаСN2 көмүр жана NaCl(Na2СО3) менен аралашмасын ысытуудан, НСN щелочь менен нейтралдаштыруудан алынат. Гальван-техникада, алтын менен күмүштүү кенден циандоо ыкмасы менен бөлүүдө, нитрилдер өндүрүүдө колдонулат. к. Цианиддер.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрон акиташы

Натрон акиташы (натр акиташы) – натрий гидроксиди менен кальций гидроксидинин аралашмасы. Ак түстөгү көзөнөктүү масса. Көмүр кычкыл газын жана сууну сиңирүү үчүн колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нафталин

thumb|Нафталин.
Нафталин (гр. naphtha — нефть) — мүнөздүү жыты бар, түссүз жалпак кристалл, ароматтык касиетке ээ. Балкып эрүү t 80,3°С, кайноо t 218°С. Бат бууланат. 50°С катуу абалдан бууга өтөт (кургак буулануу), тыгызд. 1,1517 г/см3 (15°С). Сууда начар, көпчүлүк органикалык; эриткичтерде жакшы эрийт. Н. 1, 4, 5, 8 абалдары 2, 3, 6, 7 абалдарына караганда электрофилдик орун алмашуу реакциясына активдүү. Н. галогендөө, нитрлөө, сульфирлөө жана гидрирлөө реакциясына оңой кирет. Окистенүү реакциясы циклдин биринин ачылышы менен жүрөт. Н. таш көмүр чайырынан жана нефтини пиролиздөөдөн алынган продуктудан бөлүнүп алынат. Фталь ангидрид, тетралин, декалин, нафтол, нитронафталин, азобоёкторду өндүрүүдө колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нафталин сульфокислоталары

Нафталин сульфокислоталары, сульфонафталиндер — нафталинден алынган бирикмелер. Сульфотоптун (-SO3Н) нафталин циклинин кайсы көмүртек атомунда жайгашкандыгына жа-раша a ; b ал эми циклдеги сульфотоптун санына жараша моно- жана дисульфок-талар деп бөлүнүшөт. a ж-а b-Н, балкып эрүү t 124-125 жана 90°С сууда, спиртте, эфирде минералдык к-таларда жакшы эришет. Нафталинди Н2SО4 менен сульфирлөө реакциясынан алынат. a абалына сульфирлөө реакциясынын ылдамдыгы b-абалына сульфирлөөдөн жогору. 40-60°С Н. аралашмасында, 160°С-165°С b-формасына тез изомерленүүчү a- формасы көбүрөөк болот. Нафтолду жана анын бирикмелерйн, 1-нафтиламин -5- жана 1-нафтил-амин -8-сульфок-таны өндүрүүдө колдо-нулат. Нафталин моносульфок-талар техникалык мааниси жогору. 1,5-, 2,6- жана 2,7-нафталиндисульфок-талар практикалык мааниси бар. 1,5-Н. балкып эрүү t 240-245°С, сууда эрийт 65% олеум менен 40°С нафталинди сульфирлөөдөн кийин NаС1 таасир этип, Nа тузу түрүндө бөлүп алы-нат. 2,6 жана 2,7-Н. — 160-180°С 100% Н2SО4 менен сульфирлөөдөн кийин К тузуна айландырылат да, алардын ар кандай эригичтүүлүгүнүн (2,6 - изомери NaСl эритмесинде эрибейт) негизинде бири-биринен чыпкалоо менен бөлүнөт. 1,5-Н. \-нафтол-5-, ал эми 2,6 жана -2,7-Н. — тиешелүү окси бирикмелерди алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нафтиламиндер

Нафтиламиндер — нафталинден алынган бирикмелер. -NН2тобунун нафталин циклинин кайсы көмүртек атомунда жайгашкандыгына жараша a жана b Н, деп бөлүнөт. a-нафтиламин (1-нафтиламин) балкып эрүү t 50°С, кайноо t 301°С болгон кристаллдык зат. Сууда начар, спиртте, эфирде, бензолдо, толуолдо, дихлорэтанда жакшы эрийт. Ал 1-нитронафталин Nа2S2- катышуусунда калыбына келтирүүдөн алынат. N-фенил-a-нафтиламин, пигменттер, азобоёктор синтездөөдө коддонулат. b-нафталамин (2-нафтиламин) балкып эрүү 1113°С, кайноо 1294°С болгон абада түсүн өзгөртүүчү крисгаллдык зат. Ал автоклавда, 130-150°С суу чөйрөсүндө NН3 менен SО2 өз ара аракеттенишинен алынат (Бухерер реакциясы 1903-1904-ж). b-нафтиламин боёкторду синтездөөдө колдонулат. Канцерогендүү зат. Ошондуктан азыркы мезгилде аны өндүрүүгө тыюу салынган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нафтолдор

Нафтолдор, оксинафталиндер — нафталинден алынган бирикмелер, жалпы формуласы: С10Н8-n(ОН)n. ОН-тобунун нафталин циклинде кайсы көмүртек атомунда жайгашкандыгына жараша a-, b-Н. деп бөлүнөт жана бири-биринен физ. касиеттери менен айырмаланышат. a-нафтол — саргыч түстөгү кристалл. Балкып эрүү 196, ГС, кайноо 1288°С. Спирт, эфир, бензол, хлороформ, ацетон, щелочтуу эритмесинде жакшы, ал эми сууда начар эрийт. a-нафтиламин-ди гидролиздөө реакциясынан, тетралинди тетралонго чейин окистендирип, андан ары дегидрирлөө реакциясынан алынат. Нафтолсульфок-таны, галогендүү жана нитронафтолду, азобоёктор синтездөөдө колдонулат. b-нафтол балкып эрүү 1122°С, кайноо 1295°С болгон кристаллдык зат. Спирт, эфир, бензол, хлороформ, ацетондо жакшы эрийт, сууда эрибейт. р-нафталинсульфок-таны щелоч менен кошуп ысытуудан алынат. Ө. ж-да, нафтолсульфок-талар, антиоксиданттар өндүрүүдө колдонулат. Терини, дем алуу органдарынын былжыр-луу чел кабыктарын, көздү дүүлүктүрөт. Ошондуктан, имараттагы конц. 0,1 мг/м3 ашпоо керек.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Негиз (химия)

Негиздер – молекуласы металл иондорунан жана бир же бир нече гидроксид тобунан турган заттар. Гидроксид тобунун саны металлдар валенттүүлүгүнө барабар. Мисалы, NaOH, Cu(OH)2, Al(OH)3, KOH, LiOH ж.б. К-талар менен туз пайда кылуу жөндөмдүүлүгү Н. эң негизги химимялык касиети. Мисалы,

NaOH + HCl = NaCl + H2O

Ca(OH)2 + 2HCl = CaCl2 + 2H2O

Эригичтиги боюнча сууда эрүүчү жана эрибөөчү Н. болуп бөлүнөт. Сууда жакшы эрүүчү Н. щелочтор деп аталат. Диссоциация даражасы боюнча Н. күчтүү жана начар Н. болуп бөлүнөт.

 Байланыштуу макалалар 
 Кислоталар жана негиздер
 Кислота

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Нейтралдаштыруу

Нейтралдаштыруу (латын тилинен  neuter - тигил да, бул да эмес) – к-талык жана негиздик касиетке ээ болгон заттар ортосунда жүрүүчү химимялык  реакция. Мисалы, 

НСl + NaOH = NaCl + Н2О + 13,75 ккал ; 

НNO3 + КОН = КNО3 + Н2О + 13,77 ккал.

Күчтүү к-таны күчтүү негиз менен Н. пайда болгон суунун ар бир молунан 13,8 ккал жакын жылуулук бөлүнүп чыгат. Бул реакциянын иондук теңдемесин төмөндөгүдөй жазууга болот:

Н+ + Cl- + Na+ + ОН¡- = Na + + Cl- + Н2О Теңдемеден көрүнүп тургандай реакциянын жүрүшүндө Na+ жана Cl- иондору өзгөрбөйт. Ошондуктан, теңдемени эки жагынан өзгөрбөгөн иондорду алып таштап, төмөндөгүдөй жазууга болот: Н+ + ОН- = Н2 О Ар кандай күчтүү к-таларды ар кандай күчтүү негиз щелочтор менен нейтралдаштырганда суутек жана гидроксил иондорунан суунун мол-сы пайда болот, натыйжада баштапкы эки затка мүнөздүү болгон касиеттер (к-талык жана негиздик) жоюлат. Эритменин чөйрөсү нейтралдуу болот. Н. химимялык  өндүрүштө жана калдыктарды иштетүүдө лаб-ялык практикада, айрыкча химимялык  анализде колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нейтрон

thumb|Нейтрон
Нейтрон — заряды жок элементардык бөлүкчө, массасы — 1838,6 электрон массасы = 1, менен белгиленет. 1932 ж. Дж.Чедвик ачкан. Эркин Н. – туруктуу эмес жана ажыроосуна дуушар болот, жарым ажыроо мезгили. Т1/2 = 11,7 мин. Нейтрон протон менен бирге атом ядросунун курамына кирет. Протон менен Н. нуклондор деген жалпы атты алып жүрүшөт. Н. жардамы менен зат магнитик касиетин жана катуу телолор энергетикалык деңгээлин аныктайт. Жай Н. негизги булактары – ядролук реакторлор үчүн кызмат кылат. Тез Н. ядролук реакцияларды нурунун жардамы менен же заряддалган бөлүкчөлөрдүн жардамы менен алат.
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Неодим

thumb|Неодим.
Неодим (латынча аталышы Neodymium, Nd) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 60, ат. м. 144,24. Н. масс. саны 129Nd, 130Nd,132Nd -152Nd, 154Nd, болгон 24 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылышта Н. жети изотобу: 142Nd, 143Nd, 144Nd, 145Nd, 146Nd, 148Nd, 150Nd кездешет. Н. 1885-ж. австр. химик Аэур Фон Вельсбах тарабынан ачылган. Н. күмүш түстүү ак металл. Н. балкып эрүү температурасы 1024оС; кайноо температурасы 3027оС. Н. жер кыртышында таралыш м. боюнча 2,5×10-3 % түзөт. Ал жаратылышта эшинит минералынын курамында болот. Эшинит курамында Ca, Th, Ta, V, Nb, La, лантаноиддер оксиддери, көп сандаган церий жана Н. болот. Н. бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтөт. Анын окистенүү-калыбына келүү –потенциалы 2,43 барабар. Н. көптөгөн бирикмелери аныкталган. Н. бирикмелери түстүү айнек өндүрүүдө кеңири колдонулуп, андан кооз буюмдар (вазалар, керамика идиштери) жасалат жана сүрөт иштеринде, согуш, лазер техн-ында колдонулат. Магний, алюминий жана титан куймалары Н. менен легирленгенде алардын механикалык касиеттери жана жогорку темп-рага чыдамдуулугу жакшырат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Неон

thumb|Неон.
Неон , Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 2-мезгилинин VIIIА группа элементи, асыл газдарга кирет, к.н. 10, ат. м. 20,183. Н. 1898-ж. У. Рамзай ачып, гр. Neos – жаңы деп атаган. 3 туруктуу изотоптон: 20Ne (90,92 % көлөмү боюнча ) 21Ne (0,257 %) жана 22Ne (8,92 %) турат. Анын жасалма изотоптору бардыгы тең өтө кыска, жашайт. Иондошуу энергиясы: Ne0® Ne2+ Ne3+ 21,56; 41,07 жана 640 (эв м-н) барабар. Ат. радиусу 0,160. Газдын тыгызд. 0,900035 г/л (0°С, 760 мм сым. мам.) Кайноо температурасы - 246°С); балкып эрүү температурасы -248,6°С (760 мм сым. мам.). Эрүү жылуулугу 81 ккал/моль. Суюк Н. тыгызд. 1,205 г/см3. Н. бир атомдуу газ. Кадимки шартта реакцияга кирбейт. Анын гидраты Ne×6H2O ж.б. бирикмелери алынган жана мындагы байланыш мол. күчтөр менен шартталган. Н. абадан алынат. Н. жер атм-сынын м. боюнча 4,6×10-4% түзөт. Н. электр техникасында лампаларды толтурууда, реклама жана сигналдык жарык берүүчү (неон – кызыл түс берет) электр приборлорунда, вакуумдук техникада, а түгүл Н. жарыгы караңгы туманда да өтө алыстан көрүнгөндүктөн маяктардагы Н. электр лампаларын толтурууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Нептуний

right|100px
Нептуний (лат. Neptunium), Np – элементтердин мезгилдик системасынын III тобундагы химиялык элемент. Катар номуру 93, ат. м. 237. Нептунийдин массалык сандары 228Np – 241Np болгон 14 изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу 237Np. Н-ди 1934-жылыитал. физик Энрико Ферми нейтрондун уранга тийгизген таасиринен алган, бирок аныктоого мүмкүн болгон эмес. 1940-жылыамерикалык физиктер Э. Макмиллан жана Ф. Эйбельсон ядролук реакциянын негизинде синтездеп, аны Нептун планетасынын атынан аташкан. Ал – күмүш түспөл, жумшак, оор металл. Б. эрүү t 1134˚С; кайноо t 4200˚С; бирикмелеринде +3, +4, +5, +6 жана+7 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Н. галогендер мененкошулуп, жогорку окистенүү даражаларына ээ, фторид, хлорид, бромид, йодиддерди пайда кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Химия