Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Семпер Йоханнес

Семпер Йоханнес (10(22). 3. 1892, Тухалаане, Вильянди- 21. 2. 1970, Таллин) - эстон совет жазуучусу, Эстон ССР эл жазуучусу (1964).
 
 1940-жылдан КПСС мүчөсү Тарту университетин бүтүрүн (1928), анда окутуучу болуп иштеген (1928-40).
 «Лооминг» журналын редакторлогон (1930-40), агартуу министри (1940-ж.), Эстон ССР жазуучулар союзуна председатель (1946-50) болгон.

Чыгармалары 1910- жылдан жарыялана баштаган, Жарандык жана филос. темадагы «Пьеро» (1917), «Унчукпай коё албайм» (1943; Советтик Эстония сыйл., 1947), «Барактар шамалдагы жалбырактай» (1972) ж. б. ыр жыйнактары, «Кызганыч» (1934), «Ташка таш» (1939), «Кызыл чеге гүлдөр» (1955) дегендей психол. романдары бар.

Семпер Йоханнес - Эстон ССР мамлекеттик гимнинин автору (Советтик Эстония сыйл., 1947).

Ленин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Эстон жазуучулары
Категория:ССРС жазуучулары
Семиттер

Семиттер - немис окумуштуулары А. Л. Шлёцер менен И. Г. Эйхгорн 18-кылымдын 80-жылдарында илимге киргизген термин.
 
Тилдин өзгөчө тобуна кирген, маданияты, үрп-адат жана турмуш-тиричилиги, отурукташкан жерлеринин жалпылыгы жана окшоштугу менен мүнөздөлгөн байыркы элдердин тобу. Семиттердин качан пайда болгондугу азыр тактала элек. Бир топ окумуштуулардын ойлору боюнча б. з. ч. 4-кылымдын аягы - 3-кылымдын башында семиттер (тили боюнча) эки топко (чыгыш жана батыш) бөлүнгөн.
 
Чыгыш тобундагы семиттер (Тигр жана Евфрат дарыяларынын аймагында жайгашкан) аккад тилинде сүйлөшкөн. Бул топтогу семиттердин тагдыры Аккад, Вавилония жана Ассирия мамлекеттеринин тарыхы менен байланышкан.
 
Батыш тобундагы семиттер өз ара эки топко (түндүк-батыш, түштүк - семит) бөлүнөт.
Биринчи топтогуларга (Палестинада, Түндүк Месопотамияда жайгашкан) аморит, ханаан, еврей, арамей ж. б. Экинчи топтогуларга (Аравия жарым аралында жайгашкан) миней, сабей, катабан, хадрамауттар кирген.

Семит тилиндеги элдерге азыр арабдар, еврейлер, мальталыктар, ассириялыктар, сокотралыктар, Эфиопиянын жана Эритреянын кээ бир элдери (амхара, тиграи, тигре, гураге, харари, аргобба) кирет.

Семит тилдеринде сүйлөгөндөрдүн жарымынан ашык Африкада (Түндүк жана Чыгыш) жашайт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Терминдер

Категория:Семиттер
Семинар

Семинар — окутуучунун жетекчилиги менен даярдалган билдирүүнү (кат), докладды, рефератты талкуулай түргөн окуу-практикалык иштешүүнүн бир түрү.
 
Семинардын үч түрү бар:
 1) белгилүү бир системалык курс боюнча;
 2) анын айрым маанилүү темалары боюнча;
 3) лекцияга байланышпаган, изилдөө мүнөзүндөгү семинар (атайын семинар).

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Окуу
Семестр

Семестр (лат. semestris - алты анлык, sex - алты, mensis - ай дегенден) - жогорку жана атайын орто окуу жайларда окуу жылынын жарымы.
 
Семестр де 16-18 окуу жумасы бар. Окуу расписанием Семестр ге карата түзүлөт.
Семестр экзамендик сессия менен аяктайт. Семестр арасында каникул берилет.
 
Кээ бир чет өлкөлөрдө (мисалы, Улуу Британия, АКШ) окуу жылын триместрге бөлүү (ар бири 10-12 жумадан) кабыл алынган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Окуу
Семашко Николай Александрович

Семашко Николай Александрович (1874-1949) - советтик мамлекеттик жана партиялык ишмер, саламаттык сактоону уюштуруучулардын бири, СССР МИАнын (1944) РСФСР ПИАнын (1945) акад.
 
 1891-ж. Москва университетинин мед. факультететине кирген.
 1893-жылдан маркстик кружоктун мүчөсү.
 Революциялык ишмердиги үчүн 1895 -ж камакка алынып, айдалган.
 1901-ж. Казан университетинин медициналык факультететин бүтүргөн.
 1904-жылдан РСДРПнин Нижегород комитетинде иштеп, дагы камакка алынат. 
 Швейцарияга эмиграцияга кетип (1906), Женевада В. И. Ленинге жолуккан.
 1908-ж. Парняле которулуп.РСДРП БКнын Чет элдик бюросунун секретары болуп иштеген.
 Россияга 1917-ж. кайткан. Улуу Октябрь социалисттик революциясынан кийин Моссоветтин мед.-санаториялык бөлумүн башкарган.
 
Семашко - РСФСРдин саламаттык сактоо боюнча эл комиссары (1918-30), Чоң медицина энциклопедиясынын башкы редактору (1927-36), 1947-жылдан өмүрүнүн акырына чейин СССР МИАнын Саламаттык сактоону уюштуруу жана медицина тарыхы институтунун (азыркы Н. А. Семашко атындагы) директору.

Анын жетекчилиги менен эпидемияга каршы күрөш ийгиликтүү жүргүзүлүп, саламаттыкты сактоонун негизи, энелик менен балалыкты коргоо, балдардын жана өспүрүмдөрдүн ден соолугун чындоо системалары ж. б. түзүлгөн.

Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Семафор

Семафор (– белги, сигнал жана phoros – көтөрүп туруучу) — сигнал бергич түзүлүш.
 
1) Автоблокировка менен жабдылбаган темир жолдогу Семафор — поездге жолдун ачык-жабыктыгы жөнүндө сигнал берчу кыймылдуу канаттар орнотулган мачта. Канаттарынын ар кандай үч абалы поезддин өтүшүн, токтошун же ылдамдыгын өзгөртүшүн талап кылып, машинистке сигнал берет.

Түнкүсүн жана аба ырайы өзгергөндө кошумча жарык сигналы менен жабдылат.
 
2) Дениз (суу) семафору — жээкке орнотулуп, белги салынган шыргыйлуу мачта.
Ал күндүз жана түнкүсүн кемелердии жүрүшүнө жана токтошуна сигнал берет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Терминдер
Сельсин

Сельсин (англ, selsyn, англ, self - өзүм жана гр. synchronos - бир убакта, синхрондуу дегенден) - механизмдин валын аты менен механикалык байланышпаган башка валдын айланышындай синхрондуу же сиифазалуу айландырма индукциялык электр машинасы.
 
Аткаруучу иши боюнча Сельсин -билдиргич жана Сельсин -кабылдагыч болуп бөлүнөт. Ал тек- шерүү жана башкаруу, ээрчиме жана аралыктан өлчөө системаларында өлчөгүч приборлордун көрсөтүүсүн алыска беруүчү түзүлүш катары кенири пайдаланылат.
 
Сельсин негизинен жышт. 50-500 гц өзгөрмө токтун системасында колдонулат.
Сельсин трансформатор жана индикатор режиминде иштейт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Физика
Сельдерей

thumb|upright|Apium graveolens
Көпчө же Сельдерей (L. 1753) - чатыр гүлдүүлөр тукумундагы бир же көп жылдык өсүмдүк.
 
Жер шаарында 20- дай түрү таралган.
Сельдерей жыттуу. суукка чыдамдуу. Сельдерейдин мөмө тамырлуу, калемчелеме жана жалбырактама түрү бар. Биринчи шылы тамыры же мөмө тамыры жана түп жалбырагы, экинчи жылы сабагы менен майда ак топ гүлү чыгат.
Чополуу күр, ным топуракта жакшы өсөт.
 
Жалбырагында аскорбин кислотасы көп, мөмө тамырында 4,3% кант, о. эле калий, кальций, фосфор тузу бар. Сельдерей де витаминдер: тиамин, рибофлавин, никотин кислотасы жана эфир майы болот.

Сельдерей тамак-ашка татымал катары, консерва жана фармацевтика өнөр жайында пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Сельддер

Сельддер (Clupeidae) — сельдь сымалдар түркүмүндөгү сөөктүү балыктар тукуму.
 
Уз. 35-45 см. Океан, деңиздерде 50дой уруусу, 160 түрү белгилүү.

Көпчүлүк Сельддер деңизде, бир азы өтмө же тузсуз сууда жашайт. Алар калкып жүрүүчү уругун жээкке жакын жерге таштайт. Планктон, кээде майда балыктар менен азыктанат.
 
Сельддер тобу менен алыскы аралыкка миграциялайт. Булардын ичинен сардина, тюлькалар. шпроттор, килькалар ж. б-дын чарбалык мааниси чоң.
 
Сельддер дүйнөлүк балык уулоочулуктун негизнн түзөт. Туздалган, ышталган жана консерваланган түрдө тамак катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Балыктар
Сельвинский Илья (Карл) Львович

Сельвинский Илья (Карл) Львович (12(24). 10. 1899, Симферополь - 22. 3. 1968, Москва) - орус совет жазуучусу.
 
 1941-жылдан КПСС мүчөсү. МГУну бүтүргөн (1923).
 Чыгармалары1915-жылдан жарыялап баштаган.
 20-жылдары конструктивисттер адабий тобун башкарышкан.
 Туңгуч чыгларынын негизгилери («Улялаевчилик» поэмасы, 1927; «Командарм 2» трагедиясы, 1928 ж. б.) Жарандык согуш жөнүндө.
 Чыгармаларынын көбү («Акындып эскермелери» поэмасы, 1927; «Пао- Пао» пьесасы, 1932 ж. б.) поэтикалык эксперимент жасоо, өзгөчө жанр издөө аракети менен жазылган.
 
30-жылдары «Рыцарь Иоанн» (1937), «Бабек» (1941) тарыхый трагедияларын жараткан. Согуш мезгилинде патриоттук ырлар жана «Россия» деген драмалык үчилтик жазган.
 
«Россияда» Ата Мекендин улуулугун, анын тарыхый миссиясын, Лениндин образын, орус адамына таандык мүнөздү чагылдырган. Чыгармалары коп тилдерге которулгап.
 
Сельвинский тарабынан кыргыз акындарынын ырлары орусча сүйлөтүлгөн.
Беш орден жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Селласия

Селласия — Байыркы Грекиядагы Спарта шаарынын түндүк тарабындагы ири - шаарча.
 
Б. з. ч. 222-221-ж. анын жагында Клеомеп III баштаган спарталыктар менен Антигон III башкарган македон армиясынын салгылашы болуп, анда спарталыктар жеңилген, Селласия кыйратылып, Лаконика Македониянын (Байыркы) башчылыгы менен Эллин союзуна киргизилген. Спартада олигархиялык тартип калыбына келтирилген.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Селигер

Селигер – Россиянын Калинин жана Новгород областтарындагы көл.
 
 Валдай дөңсөөсунүн түндүк-батышында, деңиз деңг.
 205 м бийикте. Аянты 212 км2, орточо тереңд. 5,8 м, уз. 100 км.
 Көл кууш жана кыска суулар менен туташкан бир нече жайыктардан турат.
 Селигерде 160 арал бар. Ноябрь - декабрда тоңуп, апрель- майда ачылат.
 Селигер ге 110 суу куят; ирилери: Черёмуха, Кранивенга, Сороча, Моменга. Көлдөн Селижаровка д. (Волганын куймасы) агып чыгат.
 Балык кармалат. Жээгинде Осташков ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Көлдөр арип боюнча
Селенология

Селенология (гр. selene - Ай жана ...логия) - Айдын түзүлүшүн, химия- минералогиялык курамын изилдөөчү илимий тармак.
 
20-кылымдын орто ченинде Айдын жасалма спутниги жана Ай бетине жеткирилген приборлордун жардамы менен Айды түздөн түз изилдөөдө лайда болгон.
 
Мында астрофизикалык методдор менен бирге геофизикалык, геохимиялык методдор да колдонулат.
 Ай жөнүндөгү Селенология лык изилдөөлөр андагы заттар Жер тобундагы планеталардагы заттарга окшош экендигин көрсөттү.

Селенология методдору - Жер жөнүндөгү илимий методдун жалпыланышы жана өнүгүшү

Бирок Жер шартынын өзгөчөлүгүнө байланыштуу бул методдорду Айдын тартында бүтүндөй колдонууга болбойт.

Мисалы, жер бетиндеги рельеф негизинен суунун аракети менен өзгөрсө, Айда суу жок болгондуктан метеорит эрозиясы негизги роль ойнойт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Химия
Селенодезия

Селенодезия (гр. selene - Ай жана daio - бөлөм) - Айдын өлчөмү менен түспөлүн изилдөөчү илимий тармак.
 
Алар үч багытта жүргүзүлөт.
 1) Айдын инерция эллипсоидин . изилдөө анын ички түзүлүшү жөнүндө талдоо жүргүзүүгө мүмкүндүк берет.
 2) Оордук күчүнүн деңгээл беттеринин биринин параметрлери аныкталат: Айдын көлөмүнө барабар болгон көлөмдөгү деңгээл бет селеноид деп аталат. Инерция эллипсоиди менен селеноид Айдын динамикалык түспөлүн мүнөздөйт.
 3) Айдын тышкы бети менен аныкталуучу түспөлү анализделет; мындай түспөл геом. түспөл делет да, анын параметрлери аэрофото сүрөткө түшүрүү жана космос геоде- зиясында колдонулуучу өлчөөлөрдөй эле өлчөнөт.
 
Айга советтик жана америкалык «Луна», «Зонд», «Лунар Орбитер» жана «Аполлон» космос аппараттарынын учушу Ай бетинде жана Айдын айланасындагы мейкиндикте изилдоө жүргүзүүгө жардам берди.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Илимдер
Селениддер

Селениддер - селен менен металлдар химимялык бирикмелери, кристаллдык заттар.

Сульфиддер менен теллуриддерге окшош. Селениддер элементтерди түздөн түз кошуу, металлдарга же алардын кычкылдарына, туздардын эритмелерине кошуу ж. б. жолдор менен алынат.
 
Мезгилдик системанын IV-VIII тобундагы элементтер, лантаиоиддер, актиноиддердин Селениддери - жогорку температурада (2000-2500°С) эрүүчү, химиялык жактан туруктуу бирикмелер. Алар техниканын түрдүү тармактарында кеңири колдонулат.

Цинк, кадмий, сымап С. (ZnSе, СdSе, НgSе) фотоэлементтерде жана резисторлордо, галлий С. (Gа2Sе3) лазерлерде жарым өткөргүч материалдар. Молибден жана вольфрам С. (МоSе2, WSе2) техиканын сүрүлүүчү түйүндөрү үчүн катуу майлагыч.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Селенография

Селенография (гр. selene-Ай жана ...графил)-астономиянын Ай бетин изилдөөчү бөлүгү.
 
Айды изилдөөдө жаңы методдордун өнүгүшү менен «Селенография» термини селенология жана селенодезия терминдери менен алмашырылды.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Илимдер
Селевкилер

Селевкилер - Александр Македонскийдин империясы кулаган соң, Батыш Азияда түзүлгөн эллиндик мамлекеттердин бирин башкарган династия (б. з. ч. 312-64-ж.).
 
Негиздөөчү Селевк I Никатордун (б. з. ч. 312- 280-ж.) атынан аталган.
Борбору - б. з. ч. 240- жылга чейин Селевкия, б. з. ч. 63-жылга чейин - Антиохия.

Селевкилер мамлекети Антиох III тушунда (б. з. ч. 223-187-ж.) өтө гүлдөгөн. Ал Сирия, Месопотамия, Кичи Азиянын бир бөлүгүн, Иран тайпак тоосун жана Орто Азиянын бир бөлүгүн бириктирген.
 
Селевкилер мамлекетинин аймагы сатранияларга бөлүнгөн. Анын бир типтүү тыйын системасы жана календары болуп, экономикалык негизин дыйканчылык түзгөн. Аскердик-админ. бирикме Селевк IV Филопатор (187-175), Антиох IV Епифан (175-163) жана андан кийинки падышалар тушунда начарлап, бара-бара Римге көз каранды боло баштаган. Б. з. ч. 64-ж. анын аймагынын акыркы бөлүгү - Сирияны римдиктер караткан соң Селевкилер мамлекети кулаган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Династиялар
Секундомер

Секундомер - убакытты саат, минута, секунда жана секунданын үлүштөрү менен өлчөй турган прибор.
 
19-кылымдын аягындагы биринчи Секундомерде секунда жебеси гана болуп, убакыт секунда менен гана өлчөнгөндүктөн ал Секундомер деп аталып калган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Убакыт
Секунда

Секунда (лат. secunda division- экинчи жолу бөлүү) –
 
1) Бирдиктердин эл аралык системасындагы убакыт бирдиги.
 
Белгилениши сек. - Секунда цезий-133 атомунун негизги абалдагы эки эң жука деңгээлдеринин ортосундагы өтүшкө дал келүүчү 9 192 631 770 нурлануу мезгилине барабар убакыт.
 
2) Жылдыз Секундасы 1/86400 орточо жылдыз суткасына же 0,997 269 566 секта барабар.
 
3) Бурчтук Секунда тегиздиктеги бурчтардын бирдиги. Белгилениши - ", 1"=1/3600градус же 1/60 мин.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Убакыт
Секуляризация

Секуляризация (лат. saecularis- жарандык) –
 
 1) чиркөө менчигин (көбүнчө жерди) жарандык менчикке айландыруу;
 2) Батыш Европада чиркөөнүн уруксаты менен дин кызматчысынын жарандык абалга өтүшү;
 3) маданияттын, илимдин, аң-сезимдин диний таасирлерден бошонушу.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Терминдер
Сектачылык

Сектачылык (лат. secta-окуу) диний - буддизм, ислам, иудаизм, христиан ж. б. диндерден бөлүнүп чыккан жана аларга каршы турган диний топтордун, жамааттардын жана бирикмелердин жалпы аты.
 
Сектачылык үстөм түзүлүшкө каршы социалдык нааразылыктын диний көрүнүшү катары чыккан. Капитализмге чейинки формацияларда Сектачылык теңдик, биримдик үчүн үстөм таптарга каршы күрөштө динге ишенгендерди баш коштурган социалдык жалпылыктын түрү болгон. Секталардын бийлик аппараты, жалпыга милдеттүү догмалык системасы, туруктуу жөрөлгөлөрү болгон эмес. Секталар эл массасынын тантык эзүүгө жана чет элдик үстөмдүккө каршы нааразылыгын чагылдырган. Мисалы, буддизмдеги брахманизм, иудаизмдеги ессейлер, сикарийлер, исламдагы исмаилит, кармат, харижит, ваххабит, махдис, бабид, христиан дининдеги адвентисттер, иеговисттер, методисттер, квакерлер ж. б.
 
Айрым секталар диний көз карашта эсхатологияны, хилаизмди кеңири таратышат. Азыр өнүккөн өлкөлөрдө Сектачылык социалдык нааразылыкты диний сооротуу менен алмаштырыган, эл массасын саясий күрөштөн алагды кылууда. Ал эми колониялык жана көз каранды өлкөлөрдө Сектачылык колониализмге каршы элдик боштондук кыймыл менен айкалышууда. Мисалы, Түштүк Вьетнамга колониячыларга каршы күрөштө 2-дүйнөлүк согуштан (1939-45) кийин калыптанган христиан дининин, буддизм менен даосизмдин айрым белгилерин камтыган «синкрет секталар» белгилүү роль ойноду.
 
Россияда Сектачылык 17-кылымдан пайда боло баштаган.
Анда христиан дининен 17-кылымда хлысттар, 18-кылымда скоптор, духоборлор, молокандар ж. б. секталар бөлүнүп чыккан.

Октябрь революциясына чейин Орто Азияда ислам дининин суфизм, кадирия, ясевия, накшибандия, ал эми кыргыздар арасында эшен («чачтуу эшендер»), лячи («сырдуу адамдар») ж. б. секталары тараган.

Секталарга диний фанатизм, аскетизм, башкалардаи оолактоо мүнөздүү.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Дин
Секретарь

Секретарь (соңку лат. secretarius - ишенимдүү киши) –
 
 1) уюмдун, мекеменин же бир кишинин иш кагаздарын тейлөөчү кызматчы;
 2) чогулуш, кеңешме (заседание) протоколдорун түзүүчү адам;
 3) партиялык же коомдук уюмдун шайлоо аркылуу дайындалуучу башчысы;
 4) илимий мекеменин күндөлүк ишине (окумуштуу Секретарь) же атайын уюмдаштыруу жана аткаруу органына - секретариатка башчылык кылчу кызмат адамы.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Терминдер
Секанс

Секанс (лат. seco - кесем, болом дегенден) - тригонометриялык функциялардын бири; белгилениши sec.
 
Тик бурчтуу үч бурчтукта тар бурчтун Секансы - гипотенузанын ошол тар бурчка жанаша жаткан катетине болгон катышы.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Тригонометрия
Сейфуллин Сакен

Сейфуллин Сакен (12. 6. 1894, - 25. 2. 1938) - казак совет жазуучусу, мамлекеттик ишмер.
 
1918 - жылдан КПСС мүчөсү.
 
 Омскидеги мугалимдер семинариясынан окуган (1913-16). Казакстанда Совет бийлигин орнотууга белсене катышкан.
 1919- жылдан Акмолодо, Оренбургда жетекчн кызматтарда.
 Казак АССР ЭКСтин тунгуч председатели (1922-25), ББАКтын мүчөсү.
 1925-37-ж. «Энбекши казак» газетасынын, «Эдебиет майданы» журналынын редактору.

Чыгармалары 1910-жылдан жарыялана баштаган.
«Кызыл шумкарлар» (1920) пьесасы - казак адабиятында социалисттик революция жөнүндөгү биринчи пьеса. «Азоо тулпар» (1922), «Домбра» (1924), «Экспресс» «Турмуш толкундарында» (1928) ыр-жыйнактары революцияны жана жаны турмушту даназалайт.

«Советстан» (1926), «Альбатрос» (1933) поэмаларында Лениндин образын түзгөн.
 
В. В. Маяковскийдин таасири менен казак поэзиясыпа жаңылык Киргизии, элдик яоэзиянын салттарын өөрчүткөн. Ал «Тар жол, тайгак кечүү»аттуу повесттери менен казак адабиятында реализмди изилдеген.
 
Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Категория:Казак жазуучулары
Категория:ССРС жазуучулары
Сейф

Сейф (англ, safe - зыян болбоочу, коопсуз, бекем (ишенимдүү) ) - документ, акча жана баалуу буюм сакталуучу, отко күйгүс болот үкөк (кутуча) же сандык.
 
Болот, темир-бетон дубалдуу, брондолгон, сырдуу тетиктүү кулпу, о. эле автомат сигнал берүү системасы менен жабдылган банкалык сактоочу жай да Сейф деп аталат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Терминдер
Сейсм шкаласы

Сейсм шкаласы - жер титирөөдө термелүүнүн интенсивдүүлүгүн аныктоочу шкала.
 
Сейсм шкаласынын көп түрү бар. Алардын жардамы менен термелүүнүн интенсивдүүлүгү имараттын бузулуу даражасына, кыртыштын чала бузулуш чоңдугуна жана формасына, жер титирөөнүн ж. б. аракетинен калган сырткы көрсөткүчтөргө карата аныкталат.
 
Термелүүнүн интенсивдүүлүгү, ошондой эле жер титирөө энергиясынын магнитудасы (жер титирөөнүн очогунан чыккан энергиянын логарифмасына пропорциялаш болот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Сейсмология
Сейсм толкундары

Сейсм толкундары - жер титирөөдөн, жарылуудан ж. б. себептерден Жерде таралган термелүүлөр.
 
Сейсм толкундары
 1) деформация тибине карай узата, тууралжын жана беттик,
 2) таралышына карай туз, чагылуучу, сынуучу, рефракциялык, дифракциялык ж. б.,
 3) таралуу убактысына карай үзгүлтүксүз жана үзгүлтүктүү,
 4) сейсмдик чалгындоодо пайдалануу боюнча пайдалуу жана жолто болуучу толкундарга бөлүнөт.
 
Сейсм толкундарынын эң көп таралган түрлөрү - узата жана тууралжын толкундар. Узата Сейсм толкундарынын аракетинен чөйрөнүн көлөмү өзгөрөт, кысылат жана чоюлат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Сейсмология