Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тиричилик узактыгы

Тиричилик узактыгы, жашоо узактыгы - өсүмдүк, жаныбар жана кишинин жашоо мөөнөтү.
 
Ал физиологиялык, экологиялык жана орточо болуп бөлүнөт. Физиологиялык Тиричилик узактыгы - ыңгайлуу шартта жашаган особдун генетикалык жактан чектелген максималдуу өмүрү. Экологиялык Тиричилик узактыгы - табигый шарттагы жашоо чегин мүнөздөп, сырткы факторлордун таасирине көз каранды. Орточо Тиричилик узактыгы - статистикалык өзгөрүлмө чоңдук. Ал популяциянын жашоо мезг лине жараша өзгөрүп турат.
 
Жыгач өсүмдүктөрүнүн жана кээ бир жаныбарлардын, анын ичинде тукум курут болгондорунун жашы жылдык шакектер аркылуу аныкталат. Өсүмдүктөрдүн жашын сөңгөктүн жоондугу менен ар жылы кошулган калыңдыгын, кабыктын түсүн жана түзүлүшүн салыштырып, ал эми айбанаттарда организмдин сырткы турпаты, тиши, баш сөөк жиктеринин өсүшү же аларга эн салуу, шакектөө жолу менен билүүгө болот. Өсүмдүктөрдө эц узак жашагандар да учурайт. Мисалы, секвойя, арчанын кээ бир түрү ж. б. 3000ге чейин, эмен, грек жацгагы жана каштандар 2000ден ашык, липа, карагай 700-1000 жыл өсөт. Кен жыгач өсүмдүктөрдүн Тиричилик узактыгы 70- 120 жыл. Кээ бир өсүмдүктөр тиричилик циклин ыңгайлуу бир гана мезгилде бүтүрөт. Колониялуу өсүмдүктөр (миксомицеттер, балырлар ж. б.) 10-20 жыл өсөт.
 
Жаныбарлардын Тиричилик узактыгы экологиялык шартка байланыщтуу түрдүүчө болот. Мисалы, инфузориянын бир туру бир нече күн (көбүрөөк азыктанса) же бир нече ай (азыраак азыктанса) жашайт. Көп клеткалуу жаныбарлардан былпылдактар 10-15 жыл, ичеги көңдөйлүүлөр 70-80 жыл (актиния), кээ бир курттар 1-Зтон ондогон жылдар, жөргөмүштөр 4-5, кээде 20 жыл, рак сымалдар бир нече жумадан (дафния) 50 (омарлар), кээ бир моллюскалар 100 жылга чейин жашайт.
Айрым балыктар (осетр, чортон) 80 жылдан ашык, жерде-сууда жашоочулар 60-70 (саламандра), таш бака 150, куштар 70, пил 60-80, гиббондор 32, шимпанзе 39 жылча жашайт. Коргоочу аппараттары бар (раковина, панцирь ж. б.) жана аз кыймылдуу жаныбарлар (таш бака) кыймылдуу жаныбарларга (жыландар менен кескелдириктер) Караганда узак жашайт. Жасалма гиподинамия көп сүт эмүүчүлөрдүн Тиричилик узактыгын кескин кыскартат, ал эми узакка уктоо (о. эле ачка болуу) узартат.
 
Кишинин Тиричилик узактыгы биологиялык тубаса өзгөчө лүктөргө жана социалдык шартка байланыштуу. Ооруларды алдын алуу жана дарылоо, өлүмдү азайтуу, геронтология жана гериатриянын жетишкендиктери Тиричилик узактыгынын мындан ары жогорулашына алып келет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Философия
Типология

Типология (тип жана ...логия) –
1) нерселерди, кубулуштарды жалпыланган моделдин же типтин жардамы менен топторго бөлүүгө негизделген илимий таанымдын ыгы. Типология жанаша же ар башка жашаган нерселердин белгилерин, байланыштарын, кызматын, мамилелерин, түзүлүшүн салыштырып изилдөө үчүн колдонулат.
2) Типологиялык изилдөөнүн натыйжасы. Типология маселеси илимдердж. б.) тармагында кезигет.
 
Типология изилденип жаткан системанын түзүлүшүн ачык, закон ченемин аныктап, белгисиз нерселер жөнүндө алдын ала айтууга мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Терминдер
Павел Дыбенко

Дыбенко Павел Ефимович - (16(28). 2. 1889-29. 7. 1938) - советтик аскер ишмери, 2-рангадагы командари (1935). 

1912-жылдан Компартия мүчөсү. 
Дыйкандын үй-бүлөсүнөн. Революциялык ишке 1907-жылдан катышкан. 
1911- жылдан Балтика флотунда. 
1915-ж. «Император Павел I» линкорунун согушка каршы чыккан матросторунун жетекчилеринен. 

Алты ай камакта отуруп, согушка жөнөтүлөт. 
Согушка каршы үгүт-насаат жүргүзгөндүгү үчүн кайта камалат. 
1917-ж. Февр. революциясынан кийип бошонот. 
Гельсингфорс советинин мүчөсү, 1917-жылдын апрелинен Центробалттын төрагасы. 
Петроградда Октбярь куралдуу көтөрүлүшүн даярдоого активдүү катышат. Петроград аскер революциячыл комитетинин мүчөсү, революциялык матросторду уюштуруу жана согуш кемелерин борборго жөнөтүү ишин жетектеген. 
Петроградга Краснов-Керенский аскерлери чабуул жасаганда Красное Село менен Гатчинадагы отряддарды башкарган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Советтик аскер башчылар
Тикен баштуулар

thumb|Cathayacanthus spinitruncatus.
Тикен баштуулар (лат. Acanthocephala) - мите курттар классы.
 
Алар омурткалуулардын ичегисинде жашайт. Денеси созулуңку, уз. 1-65 см. Тумшугунда тикендери бар, аны менен ээсинин ичеги капталына жабышат. Тикен баштуулардын ичегиси жок, бут денеси менен азыктанат. Бөлүп чыгаруу органы жөнөкөй канал (протонефридий) тибинде. Нерв системасы мээ түйүнүнөн жана андан тараган нервдерден турат. Тикен баштуулар айрым жыныстуу. Өөрчүшү метаморфоз жана ээсин алмаштыруу менен өтөт. Аралык ээси - рак сымалдар жана курт-кумурскалар.
 
Тикен баштуулар көп жуккан балык, куш жана сут эмүүчүлөр өлүмгө дуушар болот, кээдө кишиге да жугат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Жаныбарлар‎
Категория:Мителер
Технологиялык документация

Технологиялык документация - продукция алуу, буюм жасоо (ремонттоонун) ж. б. технол. процесстерди аныктоочу графиктүү жана тексттүү документтер жыйындысы.
 
Андай документтер өндүрүш процессии уюштурууга негиз болот (к. Технология). Машина курууда мамлекеттик стандарт менен технол. документациянын бирдиктүү системасы белгиленген. Технологиялык документацияга маршруттук, эскиздик, технол. карталар, технол. инструкция, жабдуу менен материалдардын ведомосттору кирет. Маршруттук карта - буюм жасоонун (ремонттоонун) бардык операциялары жана жабдуусу, жасалга-аспаптары, материалдары, эмгек чыгымдалышы ж. б. көрсөтүлгөн документ. Эскиздер картасында буюмду жасоонун технологиясы график түрүндө көрсөтүлөт. Технол. карталарга тетиктер, бирдиктер жана материалдар жыйындысы жөнүндө маалыматтар жазылат. Технол. инструкцияда тех. процессти контролдоо боюнча иштин ыкмалары жана методдору, жабдуу жана приборлорду пайдалануу эрежелери, коопсуздук чаралар көрсөтүлөт.
 
Технол. процесстин ичиндеги иштердин түрүнө жана санына карата операциялык карталар түзүлөт. Жабдуу ведомостунда зарыл болгон курал жана аспаптардын тизмеси берилет. Материал маалымат ведомостунда материалдардын сарпталыш нормасы толук (майда-чүйдөсүнө чейин) жазылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Терминдер
Техникалык кибернетика

Техникалык кибернетика - башкаруунун тех. системаларын изилдөөдө кибернетиканын идеяларын жана методдорун колдонууга байланыштуу илимий багыт.
 
Техникалык кибернетика - өндүрүштү комплекстүү автоматташтыруу, транспорт, ирригация жана газ бөлүштүрүү системалары, атом электр станциялары, космос кемелери ж. б. үчүн башкаруу системаларын түзүүнүн илимий негизи. Татаал башкаруу системаларындагы «адам - машина» проблемасына тийиштүү адам менен автоматтык түзүлүштөрдүн ортосундагы функциялык бөлүшүү Техникалык кибернетиканын негизги маселеси. Башкаруунун автоматташтырылган системасынын ишине адамдын катышуусу адам - оператордун физиологиялык жана психологиялык өзгөчөлүктөрүн да эске алат. Ушуга байланыштуу Техникалык кибернетикага тыгыз байланышкан илимий изилдөөлөрдүн жаңы багыты - инженердик психология пайда болду. Кен нерселерди чечүүдө (мисалы, кемелердин жана учуучу аппараттардын навигациясы, өлчөгүч жана текшерүүчү түзүлүштөрдү куруу, окуй турган автоматтарды түзүү ж. б.)
 
Техникалык кибернетиканын адистери жаратылышта такталып, иштелип чыккан ыкмаларды колдонууга аракеттенет. Бул илимий жаңы багытты - биониканы пайда кылды.
 
Техникалык кибернетиканын дагы бир багыты - образдарды айрып таануу. Айрып таануучу системалар окуучу автоматтарды курууда гана эмес, технол. процесстердин же физ. эксперименттердин абалын мүнөздөөчү шарттарды аныктап, айрып таанууда, ошондой эле мед. диагноз коюунун автоматтык каражаттарын иштен чыгууда да колдонулат.
 
Техникалык кибернетиканын өсүшүнүн өзгөчөлүгү - эсептөө техникасын башкаруунун тех. системаларында жана мекемени башкаруунун автоматташтырылган системаларында кецири колдонулушу. Мындай системаларды куруу - татаал жана коп кырдуу маселе. Анын илимий негизи - Техникалык кибернетика, системотехника, информация теориясы, экономикалык кибернетика.
 
Техникалык кибернетика негизинен өндүрүштү башкаруу деңгээлиндеги маселелерди - агрегатты, технол. проццести башкарууну чечет. Системо- тех. башкаруу децгээлиндеги мекемени, комбинатты же тармакты администрациялык уюштуруу, башкаруу, о. эле долбоорлоо процесстерин жана татаал илимий эксперимент иштерин автоматташтыруу маселелерин карайт.
 
Туруктуулук, оптималдуулук, образдарды айрып таануу, автоматтарды изилдөө, экономикалык-математикалык маселелерди чечүүнүн методдору Техникалык кибернетикада чоң мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Техникалык кездеме

Техникалык кездеме - машина тетиктерин, түрдүү техникалык буюмдарды жасоодо колдонулчу кездеме.
 
Ал бардык текстиль жибинен жана текстиль буласынан токулат. Калька, ызгыт, каптооч (чехол) ж. б. жасоодо Техникалык кездеме катары кээ бир кездеме (мисалы, даки, миткаль, астар кездеме) пайдаланылат. өнөр жайдын кээ бир тармагында Техникалык кездеменин ордуна синтет. плёнка керектелет. Техникалык кездеменин ичинен корд, тасмалык, транспортёрдук, жеңдик, пресстик жана чыпкалык кездеме кеңири таралган. Корд резиналанган кездеме ишкананын каптоосунун каркастарында пайдаланылат. Тасмалык жана транспортёрдук кездеме чубурма конвейердик жана тасмалуу кыймылга келтиргич тасманы даярдоодо, жецдик кездеме басым астында иштөөчү кыймыл өткөргүч түзүлүштөрдө колдонулат. Пресстик кездеме полиграфия, токуу ж. б. өнөр жайда, чыпкалоочу кездеме химиялык, көмүр, тамак-аш, кагаз, мед., ж. б. өнөр жай тармагында пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Техника
Техникалык билим берүү

Техникалык билим берүү - өнөр жай, курулуш, транспорт, байланыш,
айыл чарба жана токой чарбасы үчүн инженер, тех. кадрларды даярдоо (эл чарбасы үчүн адис жумушчулар профессиялык-техникалык билим беруу системасында даярдалат).
 
Атайын Техникалык билим берүү менен катар жардамчы жана жалпы Техникалык билим берүү да бар. Анын максаты - жогорку окуу жайлардын студенттерине жана атайын орто окуу жайлардын окуучуларына илимдин, маданияттын тармактарында колдонулуучу машина, аппарат, механизм, башкаруунун автоматтык каражатын пайдаланууга зарыл билим жана ыкмаларды үйрөнүү үчүн тех. билим берүү.
 
Жардамчы Техникалык билим берүүгө университеттердин геол., хим., физ., биол. ж. б., айыл чарба институттарынын агрономия, зоовет. факультететтеринде, мед., пед. ж. б. институттарда жана атайын орто окуу жайларда өтүлүүчү тех., технол. сабактар кирет.
Жалпы билим берүүчү орто мектептерде жалпы Техникалык билим берүү эмгек, политех. окутуу процессинде жүзөгө ашырылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Илим
Тескери толкун лампасы

Тескери толкун лампасы - өтө жогорку жыштыктуу (ӨЖЖ) термелүүлөрдү генерациялоочу электр-вакуум прибору.
 
Мындай лампада ӨЖЖ термелүүлөр электрон агымы менен ал агымды бойлото жана тескери таралуучу электр-машит толкундун өз ара аракеттенишинен пайда болот.
Тескери толкун лампасы сигнал-генераторлордо, радио- тех. өлчөөлөрдө, ошондой эле радио кабылдагычта жана радио бергичте бир жыштыктан башка жыштыкка тез өтүүгө мүмкүндүк берет.
 
Тескери толкун лампасында электрон аткычынып жардамы менен пайда болгон электрондордун түз сызыктуу агымы бир нече жалпак өткөргүчтөрдөн турган жайланткыч система аркылуу өтүп, анда электрондордун агымына карама-каршы багытка таралуучу электр-магнит толкунду дүүлүктүрөт. Таралуучу толкундун электр талаасынын таасиринон электрон агымында электрондор тыгыздалат. электрондордун ар бир тыгыздалуусу жайланткыч системанын пластинкаларынын ортосундагы жылчык аркылуу кезек менен өтүп, жылчыктын ар биринде таралуучу толкун чыңалуусунун түйүнүне урунат да, ал толкундун электр талаасынын аракетинен тормоздолот. Бул шарт электрондор топтолушунун бир жылчыктан коңшу жылчыкка учуп өтүү убактысы термелүү мезгилинин жарымынан анча-мынча аз болгондо аткарылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Термоядро реакциялары

Термоядро реакциялары - жецил атом ядролорунун өтө жогорку температурада (~107К же андан жогору) оор ядролорго биригүү (синтез) реакциялары.
 
Термоядро реакциялары көп энергиянын бөлүнүшүнө байланыштуу астрофизикада, ядролук жана колдонмо физикада өтө маанилүү. Термоядро реакциялары - жеңил ядролордун синтезделиш реакциясынын негизги түрүнүн бири. Эки ядронун биригиши үчүн (мисалы, эки дейтерийдин ядролору кошулуп гелийдин ядросуна айланышы үчүн) аларга потенциал барьерден өтө ала тургандай энергия берүү зарыл. Ушул шартта дейтерийдин ядролору кулондун түртүлүү күчүн жеңип, ядролук күч аракет эткен аралыкка жакындашат. Кагылышкан ядролор өтө чоң энергияга ээ болушу зарыл. Ал энергия тездеткичтерде, жылдыздардын түпкүрүндө, атомдук жарылууда же күчтүү газ разряддарда алынат. Башка түрдөгү синтездик Термоядро реакциялары өтө жогорку басымда кулондук түртүлүү барьердин бузулушунун (бийиктигинин кичирейүүсүнүн) негизинде жүрөт. Мындай синтездик Термоядро реакцияларынын ылдамдыгы температурага эмес, заттардын тыгыздыгына көз каранды.
 
Термоядро реакциялары - жылдыздардагы энергиянын булагы. Мындай реакцияда энергиянын бөлүнүп чыгышы көмүртек - азоттук (Г. Бете, 1939) же протон протондук (Бете жана Кричфильд, 1938) цикл менен жүрөт. Биринчисинде көмүртек катализатор болуп, анын саны туруктуу калат да, торт суутектин ядросунан гелийдин ядросу түзүлөт. Протон-протондук циклде төрт суутектин ядросунан гелийдин бир ядросу көмүртектин катышуусуз түзүлөт. Жасалма Термоядро реакциялары практикада эффективдуу масштабда термоядролук же суутектик бомбалардын жарылуусунда ишке ашырылат. Мындай жарылууда Жер титироонун энергиясына чамалуу өтө чоң энергия бөлүнүп чыгат. Башкарылуучу Термоядро реакцияларын ишке ашыруу менен адамзат практикалык жактан энергиянын тугонбос мол запасына ээ болот. Ошондуктан акыркы жылдарда туруктуу иштеген башкарылуучу Термоядро реакцияларын иш жүзүнө ашыруу үчүн илимий изилдөөлөр кеңири жүргүзүлүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Термоэлемент

Термоэлемент - ар түрдүү өткөргүчтөн же жарым өткөргүчтөрдөн турган жана термоэлектр кубулуштарынын бир түрүн практикада колдонууга мүмкүндүк түзүүчү электр тизмеги (тизмектин бөлүгү).
 
Өткөргүчтөрдүн бириктирилген учтары ар кандай температурада болгондо тизмекте э. к. к. (термо э. к. к.), ал эми тизмекти туюктаганда электр тогу пайда болот. Бул кубулуш (Зеебек эффектней) көбүнчө температураны же температурага айландырылып өлчөнө турган башка физикалык чоңдуктарды - газдын басымын, суюктук же газ агымынын ылдамдыгын, нымдуулукту, жарык энергиясынын агымын ж. б-ны ченөөдд колдонулат.
 
Өлчөө техникасында ал термопара деп аталат. Эгер Термоэлементке башка булактан ток жиберсек, бир учунда жылуулукту жутуу, экинчи учунда жылуулукту бөлүп чыгаруу байкалат. Ушул кубулушка (Пельтье эффектисине) термоэлектр тибиндеги муздаткычтардын, кондиционерлер жана термостаттардыни иштөө принциби негизделген. Алар тиричиликте, медицинада, электр-техникасында ж. б-да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Термоэлектрондук эмиссия

Термоэлектрондук эмиссия - вакуумда же түрдүү чөйрөдө ысытылган катуу заттардан (кээде суюктуктан) электрондордун бөлүнүп чыгуу кубулушу.
 
Бул кубулушту биринчи жолу англис физиги О. У. Ричардсон 1900-1901-ж. изилдеген. Термоэлектрондук эмиссияны жылуулуктан дүүлүккөн электрондордун буулануу процесси катары кароого болот. электрондор нерселердин (эмиттер) бетинен сыртка чыгыш үчүн нерсенин бетиндеги потенциалдык тоскоолду жеңип өтүшү керек; нерсенин температурасы төмөн болгондо андай тоскоолду жеңип өтүүчү энергияга ээ болгон электрондун саны аз; температуpa жогорулаган сайын тоскоолду жеңүүчү электрондордун саны көбөйөт да, Термоэлектрондук эмиссия чоңоёт. Эгер кызытылган металл вакуум түтүкчөнүн катоду болсо, ага берилген чыңалуу бардык бөлүнүп чыккан электрондорду электр талаасы боюнча ташып кетүүгө мүмкүндүк түзсө, анда катод затынын Термоэлектрондук эмиссиясы эмиссия тогу менен мүнөздөлөт.
 
Катоддун Термоэлектрондук эмиссия касиети анын бетинин абалына жана структурасына көз каранды. Коп электр-вакуумдук жана газ разряддык приборлор менен түзүлүштөрдүн иштеши Термоэлектрондук эмиссияга негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Термоэлектр кубулуштары

Термоэлектр кубулуштары - металлдардагы, жарым өткөргүчтөрдөгү жылуулук жана электрдик процесстердин оз ара байланышы менен шартталган физ. кубулуштар.
 
Термоэлектр кубулуштары - Зеебек, Пельтье жана Томсон эффектилери. Зеебек эффектней боюнча түрдүү өткөргүчтөрдөн турган контактылары түрдүү температурада кармалса, ошол тизмекте э. к. к. пайда болот. Эки тектеги өткөргүчтөн турган тизмек термопара же термоэлемент деп аталат. Пельтье эффектней - Зеебек эффектисине тескери кубулуш. У. Томсон Пельтье жана Зеебек коэффициенттеринин ортосундагы термодинамикалык катышты чыгарган. Термоэлектр кубулуштары температураны өлчөөдө, жылуулукту түздөн түз электр энергиясына айландырууда ж. б. колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Термоэлектр генератору

Термоэлектр генератору - жылуулук энергиясын түздөн түз электр энергиясына айландыруучу машина.
 
Термоэлектр генератору негизинен жарым өткөргүчтүү термоэлементтерден жана жылуулук алмаштыргычтардан жасалат.
Термоэлектр генератору жумуш аткарылуучу температурасы боюнча төмөн, орто жана жогорку температуралуу, колдонулуу тармагы боюнча космостук, деңиздик, жер бетиндеги ж. б., ал эми жылуулук булагы боюнча изотоптуу, күн, газ Термоэлектр генератору ж. б. болуп бөлүнөт. Ал өтө кыйындык менен жете турган же алыстагы электр энергиясын керектөөчүлөрдү (автоматтык маяктарды, навигациялык буйларды, метеорол. станцияларды, космос аппараттарын ж. б.) энергия менен жабдуу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Термометрия

Термометрия — колдонмо физиканын температураны өлчөө методдоруна жана өлчөгүч курулдарга арналган бөлүмү.
 
Термометрия метрологиянын бир бөлүмү; милдети — өлчөөнүн бирдейлиги менентактыгын камсыздоо: температуралык шкалаларды, эталондорду түзүү жана температураны өлчөгүч приборлорду текшерүү, градуирлөө ыкмаларын иштеп чыгуу. Температураны өлчөө методдору негизинен контакттуу жана контактсыз (нурлануу термометриясы же пирометрия) өлчөө методу болуп айырмаланат. температураны өлчөөчү приборлор негизги бөлүгүнн сезгичтигине жараша газдуу, конденсациялуу, суюктук, электр каршылыктуу, термоэлектрдик ж.б. болуп бөлүнөт. Газ термометри туруктуу көлөмдүү жана туруктуу басымдуу болуп айырмаланат. Алардын гелий, азот газдары пайдаланылган түрү менен термодинамикалык температура өлчөнүлөт. Өлчөөнүн бирдейлигин жана тактыгын камсыздоодо температуранын бирдигинин мамлекеттик эталону колдонулат.

 Булактар 

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Термометр

thumb|Термометр (°C жана °F).
Термометр (термо... жана ...метр) - температураны өлчөгүч прибор.
 
Иштөө принциби суюктуктун, газдын жана катуу нерселердин жылуулуктан кеңейүу касиетине, о. эле газ басымынын же каныккан буунун температурага көз карандылыгына, электр каршылыгына, термоэлектр кыймылдаткыч күчүнө, парамагнетиктин магниттик кабылдоочулугуна ж. б-га негизделген. Суюктук термометри, манометрдүү Термометр, каршылык термометри, термоэлектрдик Термометр кеңири таралган. Төмөнкү температураны ченөө үчүн конденсациялуу Термометр, газ термометри, акустикалык Термометр, магнит Термометри, о. эле атайын Термометрлер, мисалы, метеорол. Термометр, гипсотермометр, суунун тереңдигин ченегич Термометр, сезгич, жылуулук кецейиши ар кандай болгон пластинкалардан жасалган биметалл Термометри, пьезокварцтын резонанс жыштыгынын температурага кез карандылыгына негизделген кварцтуу Термометр, сегнет-электриктердин диэлектрдик кабылдоочулугунун температурага байланыштуу болушуна негизделген көлөмдүк Термометр ж. б. пайдаланылат.
 
Термометр тиричиликте, медицинада, техникада ж. б. колдонулат.

 Байланыштуу макалалар 
 Медициналык термометр

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Термобатиграф

Термобатиграф, кеме батитермографы - кеменин жүрүшүндө суунун тереддик боюнча температурасын ченоочу прибор.
 
Термобатиграфтын термоанемометрдик системасы суунун температурасын билдирет. Ал система прибордун куйрук жагындагы каркаска оролгон узун жез капиллярдан турат. Капиллярдын бир учу данакерленип, экинчиси манометрдик спираль пружинанын кыймылсыз учуна бекитилет. Капиллярдын жана пружинанын ичи толуол менен толтурулат. Темпертуpa өзгөргендө толуолдун көлөмү өзгөрүп, ага жараша манометр системасынын ичиндеги басым да өзгөрөт. Ошондуктан температуpa жогорулаганда манометр пружинасынын бош учу темп- ранын езгеруу чоддугуна пропорциялаш бурчка жанат, төмөндөгөндө толгонот. Пружинанын бош учуна данакерделген жебе температураны кееленгон айнек пластинкага жазат. Тереңдик билдиргич катары жылчыксыз жабылган сильфондор пайдаланылат.
 
Термобатиграф суунун температурасын 0,1° жана андан жогорку тактыкта аныктайт.
Термобатиграф океанографиялык изилдееде, балык промыселдик чалгындоо кемесинде колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика