Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бетеге

thumb|Festuca pratensis.
Бетеге (L.) – дан өсүмдүктөр тукумундагы көп жылдык өсүмдүк катары уруусу. КМШда 80 түрү анын ичинен Кыргызстанда 13 түрү кездешет. Негизинен дың жерлердеги тыгыз түптүү өсүмдүк болуп саналат. Европалык аймакта бетегелүү кичине аянттарда гана сакталып, өтө сейрек кездешет. Жайытта өтө эле пайдалуу; жылкы, кой, эчкилерге тоют катары колдонулат. Б-лер гүлдөө фазасында (абсолюттук кургак өлчөмдө) төмөнкү азыктарды камтыйт: протеин 8,5-10,5 % клетчатка 28-32 %, май 2,5-3,5 % зола – 5,5-7 % экстративдүү азоту жок заттар 46-55 %. Топ гүлү шыпыргы сымал, машагы үч, көп гүлдүү. Шалбаа бетегеси, кызыл бетеге, жикчелүү бетеге чарбалык жактан эң маанилүү. Шалбаа б-си тоолуу жерде, токойлуу жана токойлуу талаа зоналарында өсөт. Ар га жерден 50 ц чөп жыйналат. Жикчелүү бороздуу бетеге токойлуу талаа зонасынын түштүгүндө, талаа жана чөл зоналарында өсөт. Кызыл Б. бийикт. 40-45 см; дың топурактуу жерлерде, токойлуу талаалардын шорлуу топурактарында жана Борбордук Азиядагы кара топурактуу талааларда кездешет. Жогорку бетегелерден тышкары дагы Сибирь бетегеси, Украина бетегеси, Залесскийдин бетегесиси, Ичке жалбырактуу бетеге, жалбырагы түшмө бетеге, буралып турган бетеге, жана башка кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Талаа

thumb|right|
thumb|Талаа.
Талаа – ксерофиттик мүнөздөгү өсүмдүктөр үстөмдүк кылган өсүмдүктүүлүк. Боздоң, дүңгөлүү Т., акырындап сейрек бадалдуу Т-га, ал эми экинчи чөлгө айланат, кээ бири болсо бирин-серин болгон, жалбырактары күбүлүп түшкөн токой сымалдуу жана ар түрдүү өсүмдүктөрдүн тобу: мисалы, пияздар , ыраңдар, кургакчылыкка жана сууктукка чыдамдуу көп жылдык чөп өсүмдүктөрүнөн турган өсүмдүк үстөмдүк кылат. Эреже боюнча экватордун багыты менен боздоң дүңгөлүү Т. жаан чачындын санынын азайышы менен чөлгө айланат. Т-лар узакка созулган ысык жайдын, аздыр­көптүр суук кыштын таасиринен жана 200дөн 500 ммге чейин жеткен жаан­чачын жааган жерлерге мүнөздүү. Талаалар Евразияда көптөгөн аянтты ээлейт. Талаалардын аналогдору болуп Түндүк Америкадагы прериялар, Түштүк Америкадагы пампастар, Жаңы Зеландиядагы туссопов дан өсүмдүктөрүнүн коомдоштугу саналат. Т-дагы өсүмдүктөр кара жана кочкул­күрөң топурактуу жерлерде өсөт. Бул жерлерде негизинен көпчүлүк учурларда дүңгөлүү көп жылдык дан өсүмдүктөрү (бетеге, тулаң, жылган, тоо сулуу, коңурбаш жана башка) дүңгөлүү ыраңдар, сейрегирээк пияздын түрлөрү; сейрек бадалдар (табылгы, алтыгана, бадам жана башка) кездешет. А. ч-сынын өнүгүшүнө байланыштуу көпчүлүк талаалар айдалып, ал жерлерде маданий өсүмдүктөр эгилип, табигый өсүмдүк өскөн Т. коруктарда, тоолордо гана сакталып келет.

Тоют өсүмдүктөрү – малга тоют үчүн өстүрүлүүчү бир жылдык, эки жылдык же көп жылдык өсүмдүктөр. Т. ө-нө тоют чөптөр, тамыры азык жана түймөк тамырлуу тоют өсүмдүктөр; тоюттук бакча өсүмдүктөрү, силостук өсүмдүктөр, дан жана чанактуу өсүмдүктөр жана башка кирет. Т. ө. которуштуруп эгүү жолу менен өстүрүлөт. Туруктуу тоют базасын түзүүдө Т. ө-нүн мааниси чоң. Тоют чөбүнүн бир жана көп жылдык дан жана чанактуу өсүмдүктөр тоюттук тамыры азык өсүмдүктөрдөн, тоюттук сабиз, брюква, тоют кызылчасы, турнепс, жана башка; тоюттук түймөк тамырлуу өсүмдүктөрдөн картошка (тоюттук сорту), жер алмурут жана башка, тоюттук бакча өсүмдүктөрүнөн тоюттук дарбыз, ашкабак; силостук өсүмдүктөрдөн жүгөрү, күн карама, тоют капустасы , күздүк чамгыр жана башка эгилет. Көк тоют (буурчак, соя жана башка) жана дан (арпа, сулу жана башка) өсүмдүктөрү; жем алуу үчүн чанактуу дан өсүмдүктөрүнөн жер буурчак, буурчак жана башка дан өсүмененөн арпа, сулу, жүгөрү жана башка өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Тулаң

thumb|upright|Nassella viridula
Тулаң (L. 1753) – дан өсүмдүктөр тукумуна кирүүчү көп жылдык чөп. Жер шарында 300дөй (КМШда 57; Кыргызстанда 22 ден ашык) түрү белгилүү. Сабагы тик өсөт, ичке жалбырактуу, топ гүлдүү, сейрек машакчалуу, даны узун кылкандуу. Кара топурактуу жерлерге жакшы өсөт. Т-ды тоют катары вегетация мезгилинин алгачкы фазаларында пайдаланган жакшы. Май айынан баштап катый баштайт. Тулаңды жылкы жакшы жейт, ал эми кой менен уй көп жебейт. Т-дуу жайытка анын даны бышканда мал жаюуга болбойт, анткени анын кылканы жүнгө жабышып, териге сайылат да андан денеге өтүп малды жабыркатат.

Европада, Кавказда, Батыш Сибирде жана Борбордук Азияда Лессинг тулаңы кеңири таралган. Бийикт. 40-70 см, Лессинг тулаңы көп өскөн талаада ар га-дан 10-15 ц көк чөп чабылат. Талаалар чарбачылыкта интенсивдүү колдонулгандыктан көпчүлүк түрүнүн саны жана таралуусу кыскарып келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Чым

Чым – топурактын өсүмдүк тамырларына жыш чырмалышкан, чириндиге бай жогорку катмары. Чабынды, жайыт, шалбаа, дың жерлерде болот. Өсүмдүк калдыктарынын чириндиси бул катмарды өсүмдүккө керектүү фосфор, калий өзгөчө азот жана башка азык заттары менен камсыз кылып турат. Ч. катмары органикалык заттарга бай, агрофизикалык касиети жакшы; анда сөөлжан жана башка майда жандыктар көп кездешет. Ч-дын калыңдыгы жана андагы өсүмдүк тамырларынын жыштыгы топурак жана өсүмдүк зонасына жараша болот. 

Кара топуракта Ч. катмары калың, өсүмдүк тамырлары чырмалып өсөт. Саздак жерлерде өсүмдүктөрдүн кылымдар бою топтолгон калдыктары Ч. көңдү пайда кылат.

Топуракты эрозиядан сактоодо чымдын мааниси чоң болгондуктан аны сактоо зарыл. Дың жерди өздөштүргөндө Ч. катары бузулуп айдоо аянтка айланат. Дыңды бузгандын алгачкы жылдары, андагы орг. заттарга бай өсүмдүк калдыктарынын бат чириши байкалат, чириндинин таасиринен өстүрүлмө өсүмдүктөн мол түшүм алынат. Кийинки жылдары айдоо ургаалдуу пайдаланылып, жыл өткөн сайын айдоонун сапаты төмөндөйт.

Ошондуктан беде жана башка көп жылдык чөптөр менен туура которуштуруп айдоо, агрохименены жана жер кыртышын сактоочу агрономиялык ыкмаларды колдонуу зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Шалбаа

thumb|right|Бакта өсүүчү шалбаа
Шалбаа – көп жылдык мезофилдүү жана гигрофилдүү, түрдүү чөптүү өсүмдүктөр тобу. Ш. узакка суу жайылган жайылмада, бийик тоолуу жерде, субарктика, деңиз жээктеринде, талаада болот. Ш. чөптөрү чабындыга жана жайытка пайдаланылуучу баалуу тоюттук аймак. Ш. табигый жана өстүрүлмө болуп бөлүнөт. Табигый Ш. – такыр, суу жеп кеткен жана башка жерлерге чөп өсүмдүктөрүнүн өз алдынча өсүп чыгышы. Өстүрүлмө Ш. жер жакшылап айдалып көп жылдык чөп уругу себилет же бир нече жыл бир жылдык өсүмдүктөр айдалган жерге ар кандай чөп уругунун аралашмасы себилет. Бул ыкма мурун кара топураксыз жана жарым чөл зонасында көп колдонулчу. Ш-га айландырууда атайын жердин жаратылышына байланыштуу, мисалы, кара топураксыз бөлүктө чөбү начар өскөн жерди Ш. үчүн жайында 15-18 см тереңдикте айдап, дан уруктуу чөптүн аралашмасы себилет, да топуракты эрозиядан сактоо үчүн жүргүзүлөт. Ш. жакшы сугарылса, туура пайдаланылса көп түшүм берет; бир га жерден 6-8 миң тоют бирдиги алынат. Ш-ны сугаруу зарылчылыгы табигый – климаттык шартка жана Ш.-жайыт чөбүнүн биологиялык өзгөчөлүгүнө жараша болот. Бир жылдык өсүмдүккө караганда вегетация маалында көп жылдык чөп сууну 2-3 эсе көп керектейт. 400 ц жашыл масса пайда болуш үчүн көп жылдык чөп 6 миң м3 га суу (600 мм) талап кылат, ал эми жай мезгилинде ушунча өлчөмдө жаан-чачын жыл сайын жаабайт. Ошондуктан Ш-ны сугаруу зарылдыгы келип чыгат. Ш. Дүйнө жүзүндө 150-200 млн. га аянтты ээлейт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Вегетативдик гибриддештирүү

Вегетативдик гибриддештирүү (аргындаштыруу) - кыйыштырылган өсүмдүктүн бири-бирине таасир берүү кубулушу. Бул кубулуш Ч. Дарвиндин, Л. Бёрбанктын эмгектеринде каралган. Жемиш бактарынын жаңы сортторун чыгарууда В. И. Мичурин кыйыштырылган компоненттердин өз ара таасирин пайдаланган жана багбанчылыкта кеңири колдонулуучу ментор ыкмасын иштеп чыккан. Кыюу асты менен кыюу үстүн өз ара канчалык көп түрдүү болбосун, негизинен эки симбионттун азыктанышынын өзгөрүшүнө алып келет. Мында негизги түрдүк белгилери, генотиптик касиеттери өзгөрүлбөстөн сакталып калат. Ал эми мал чарбасында порода арасында жыныс бездерин же зиготаны көчүрүп жайгаштыруу, канды же анын курамындагы компоненттерди алмаштырып куюу, жаныбарлардын кан жүрүү жана лимфа системасын же алардын эмбриондорун бириктирип жаңы “гибрид” малды алуу, В. г. деп аталат. Айрым окумуштуулар мындай жол менен алынган малдын гибрид экендигин танат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Вегатативдик көбөйүү

Вегатативдик көбөйүү – көбөйүүнүн бир түрү, энелик организмдин бөлүктөрүнөн жаңы организмдин пайда болушу. В. к. дээрлик бардык өсүмдүктө кеңири таралган. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр вегетатив органдары менен көбөйөт. Мында В. к-нүн жардамы менен бир эле өсүмдүктөн түрдүү өзгөчөлүктөгү өсүмдүк алууга болот да, өсүмдүктүн өзгөргөн белгилери, касиеттери жана вирустук илдеттери тукумга берилиши мүмкүн. Ошондуктан чарбаларда өстүрүлүүчү материалдын тазалыгына кам көрүү маанилүү. Көпчүлүк өсүмдүктөрүн В. к-гө бүчүрлөрү, жалбарагы, сабагы, тамыры ылайыкталган. Айрым өсүмдүктөр түрүн өзгөрткөндө – мурутча, түймөк, пияз түп, тамыр сабактары менен көбөйөт. Кулпунай, бүлдүркөн, байчечекей жана башка тамыр – сабактары менен көбөйсө, кооздук үчүн өстүрүлүүүчү өсүмдүктөр (көп жылдык астра, канна, чекилдек) отоо чөптөр, тамыр чырпыктары менен тал, жапайы алма, дан куурай, алча жана башка көбөйөт. Карагат, барсылдак, айрым дан өсүмдүктөрү жана башка өркүн түбүндөгү бүчүрлөрү аркылуу көбөйөт. Мөмө-жемиш өсүмдүктүн өстүрүүдө В. к-нүн тамыр-сабак аркылуу көбөйтүү ыкмасы жана кыйыштыруу колдонулат. Тамыр-сабак аркылуу көбөйтүүдө көбүнчө жетелеме жолу менен жана калемчелери көбөйтүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Жетелемени

Жетелемени (бүчүрү бар бутакты) энелик өсүмдүктөн ажыратпай, жерге ийип топурак менен көөмп коюп, тамыр байлап өсүп чыккандан кийин энелик өсүмдүктөн ажыратып, өзүнчө отургузат. Жетелемелери аркылуу сирень, шилби, дан куурай, калина жана башка көп өсүмдүктөр көбөйөт. Калемчелеринен көбөйтүүдө өсүмдүктүн белгилүү шартта тамыр байлооого (сабак, жалбырак) же бүчүрлөөгө, (тамыр) жөндөмдүү бөлүктөрү пайдаланылат. Сабак калемчелери менен жүзүм, карагат, тал, жасмин, тамыр калемчелери менен дан куурай, алма жана башка көбөйтүлөт. Жалбырак калемчелери менен да көбөйүүчү өсүмдүктөр бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Ботаника
Ботва

Ботва – азыктамырлуу, түймөктамырлуу жашылча тоют жана техникалык өсүмдүктөрдүн жер үстүндөгү бөлүгү (көбүнчө жалбырактары) тоют катары силос түрүндө пайдаланылат. Мисалы, кызылча, сабиз, картошка жана башкалар.

Кызылча Б-сында орг. заттар жана к-талар көп өлчөмдө (козу кулак к-тасы жана башка) жана минералдык туздар ошондой эле акырындык менен таасир берүүчү заттар эсептелет. Б-ны кургак зат катары сиңирилүүсү өтө чоң санда 80-90 % чейин жетет. Суунун белгилүү чекте кармалышында б-нын сиңиримдүүлүгүнө төмөнкү маалыматтар тиешелүү.

Б-а мал өстүрүүдө жана сүттүү саан уйларды багууда тоют катары силос түрүндө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Формация

thumb|upright|Аксокто.
Формация (лат. formasiu – түзүлүш), Өсүмдүк формациясы - башкы катмарларындагы доминанттары кээде контаминанттары жана кай бир башка белгилери боюнча окшош ассоциациялардын жыйындысы. Мисалы, Тянь-Шань карагайынан турган карагай токойлору, бетегелүү бозоңдор, каракыяактуу шалбаалар, өлөңдүү саздар жана башка Ф. экология белгилердин жакындыгы жагынан өсүмдүктүүлүк типтерине биригишет. Мисалы, шыбактуу чөлдөр, дарактуу токойлор, бадалдар жана башка у. с.

Ярусу боюнча бир гана өсүмдүктүн түрү үстөмдүк кылган ассоциациялардын жыйындысы. Мисалы, топтолушкан аксокто (Dactylis glomerata) же кой чайыры (Ferula ovina) кээ бир ассоциацияларда башка түрлөргө караганда дайыма үстөмдүк кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Ботаника‎
Категория:Экология
Өсүмдүк коомдоштугу

Өсүмдүк коомдоштугу, өсүмдүктөрдүн тобу же коомдоштугу – белгилүү аймакта бири-бири менен абиостук жана биостук шарттары менен өз ара татаал мааниде болгон бардык автотрофтуу жана гетертрофтуу өсүмдүктөрдүн жыйындысы.

Ө. к. бири биринен түрлөрдүн курамы, структуралык түзүлүшү, өсүү шарты менен айырмаланат. Мисалы, уй беде шалбаада, ак кылкан талаада жана башка өсөт. к. Фитоценоз.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Экология
Лианалар

thumb|Лиана.
Лианалар (фр. liane-lier – байланышуу, оролуу) – сабагы өз алдынча тик өсө албаган, жанаша өскөн өсүмдүккө же тиректерге оролуп же жармашып өсүүчү ийилгич узун сабактуу өсүмдүктөр. Ушуга байланыштуу Л. экиге бөлүнөт. Жармашып өсүүчүлөр – кулмак, жүзүм, буурчак жана башкау.с. Алар жакын турган нерселерге өздөрүнүн жакшы өнүккөн мурутчалары жана тикенекчелери менен жармашат. Оролуп өсүүчүлөргө кадимки чырмоок кирет. Л-дын сабактары ичке, жеңил, тез өскүч, ийилгич келет. Бул өзгөчөлүктөр эволюциялык өнүгүүдө пайда болуп, өсүмдүктөрдүн токой шарттарында көлөкөдө калбай, жарыкка умтулуп жашоо үчүн күрөшүүсүнөн келип чыккан. Жармашкыч өсүмдүктөрдүн пайдалуу же зыяндуулугу анын өскөн чөйрөсүнө байланыштуу. Нымдуу тропиктик токойлорунда 2 миңден ашык түрү өсөт. Сары чырмоок же кадимки чырмоок дан өсүмдүктөрүнө оролуп, алардын өсүшүн начарлатат. Л. жашылдандырууда кеңири өстүрүлөт. Айрыкча ысык жерлерде алардын мааниси чоң. К-нда жашылдандыруу үчүн жапайы жүзүм, коён томук жана башка өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Клетка кабыгы

thumb|Клетка кабыгы.
Клетка кабыгы, өсүмдүктүн клетка капталы (лат. Membrana cellulae) - өсүмдүк клеткасынын плазмалык мембранасынын сыртынан орун алган калың көп катмарлуу түзүлүш. К. к. цитоплазмада синтезделген, Гольджи аппаратынын, вакуолдорунун, көбүкчөлөрүнүн жардамы менен ташылып келинген заттардан куралат.

К. к-нын структурасы бири-бирине жарыш жайгашкан фибриллдерден жана булалардан түзүлгөн каркастан турат. Фибриллдин, буланын арасындагы боштуктар аморфтук матрикс менен толтурулган. Каркастын кызматын целлюлоза, хитин сымал полисахариддер аткарат. Матрикстин курамы пектинден, гемицеллюлозадан жана кошумча сиңирилген заттардан (лигнинден, минералдык туздардан) турат. Кошумча сиңирилген заттар клеткага ар кандай касиеттерди берет. Мисалы, лигниндин жыйналышы клетканы сөңгөктөнтүп, бышыктыгын арттырат; матриксте суберин менен кутиндин болушу пробканын жана суу өткөрбөөчү катуу кабыкты пайда кылат; минералдык туздар катуулугун, морттугун арттырат. К. к. биринчилик, экинчилик жана үчүнчүлүк кабыкчадан турат. Биринчилик кабыкча клетка бөлүнгөн учурда Гольджи аппаратынан жана андагы заттардан түзүлөт. Меристемалык жана өсүп келе жаткан көп клеткалар биринчилик К. к-на ээ болушат, ал жука пектинге жана гемицеллюлозага бай; биринчилик К. к-нын матриксинде целлюлозанын фибриллдери иретсиз жайгашкан. Биринчилик К. к-нын кээ бир бөлүктөрү бир кыйла жука, каналчалары аркылуу плазмодесмалар өтөт. Экинчилик К. к. кыз клеткалардын тиричилик аракетинин натыйжасында түзүлөт. Бөлүнүүдөн пайда болгон жаңы клеткалардын плазмалык мембраналарынын үстүнө ичинде целлюлоза, гемицеллюлоза кармалган вакуолдор, көбүкчөлөр тизилип, бири-бири менен куюлушуп, экинчилик К. к-ны пайда кылат. Экинчилик к. к. клеткалык кабыкчанын негизги массасын түзүп, клеткага белгилүү форма берет. Экинчилик К. к-нда целлюлоза басымдуулук кылат, анын фибриллдери биринчиликке караганда калың жана иретсиз жайгашкан. Үчүнчүлүк К. к. экинчилик К. к-нын астында жайгашат, тиричилик жөндөмдүүлүгүн жоготкон цитоплазманын каткан катмары болуп саналат.

Жөнөкөйлөрдүн жана көп клеткалуу жаныбарлардын клеткасында К. к. дайыма эле болбойт. Ал өзүнүн ар түрдүүлүгү менен айырмаланат, клетканын сырткы скелетинин жөнөкөйлөрдүн пилликуласы муунак буттуулардын хитиндик кутикуласы коргоо кызматын аткарат (жумуртка клетканын көп катмарлуу кабыкчасы, цистанын кабыкчасы жана башка). Негизинен углеводдордон жана алардын белок менен болгон кошулмаларынан ошондой эле липиддерден жана орг. эмес заттардан турат.

К. к-нын мааниси: клетканын сырткы каркасы, клетканы тышкы чөйрө таасиринен сактайт, клетканын тургордук касиетин камсыз кылат, клеткага суунун киришин жөнгө салып, гипотондук чөйрөдө жашоочу организмдердин клеткаларын сууну ашыра соруп алуусунан сактайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Клетка капталы

Клетка капталы - химиялык курамы боюнча өзгөчө, протопластты курчап турган жана цитоплазмалык мембрана менен тыгыз байланышкан кабыкча. Бактериялардын К. к-нын калыңдыгы 10-50 нм. Клетканын кургак массасынын 10-50 % түзөт. Көпчүлүк бактериялардын жана көк-жашыл балырлардын К. к-нын курамына таяныч каркасын түзүүчү бир түрдүү полимер-пептидогликан (муреин) кирет. Бактериялардын ар кандай түрлөрүндөгү пептидогликандын курамынын жана түзүлүшүнүн өзгөчөлүгү – маанилүү таксономиялык белги. Микобактериялардын К. к-нын курамына липиддер кирет. Грамоң бактериялардын К. к-нда тейхой жана тейхурон кислоталары, полисахариддер жана белоктор кармалат.

Бактериялардын К. к-нда пептидогликандары лизоцим же автолиздик ферменттин таасири астында бузулушу мүмкүн, бул болсо сферопласттардын жана протопласттардын пайда болшуна алып келет. Протопласттар өзүнүн К. к-ын кайра иштеп чыгып жаңыртууга жөндөмдүү. Бактериялардын протопласттары бактериофагдардын, вирустардын таасирин сезишпейт. Натыйжада, бактериялардын К. к-нын компоненти бул вирустарга каршы антигендик касиетке ээ.

Гетеротрофтук бактериялардын К. к-нда клеткадан тышкары ажыроого жана орг. молекулалардын метаболизмине катышуучу ферменттер жайгашкан.

Бактериялардын К. к. коргоо, тирөөч, ошондой эле өткөргүчтүк кызматты аткарат жана клеткага белгилүү бир форманы берип турат.

Өсүмдүктөрдүн К. к. плазмалык мембрананын катышуусунда түзүлөт жана экстраклеткалык (клеткадан тышкаркы) көп катмарлуу түзүлүш жана клетканын үстүнкү бетин коргоочу өсүмдүктүн клеткасынын сырткы скелети катары кызмат аткарат. К. к. эки компоненттен - сууну кармаган коймолжун сымал матрикстен жана тирөөч кызматын аткаруучу фибриллдик системадан турат. Көп учурда К. к-нын курамына ага катуулук берүүчү кошумча полимердик заттар жана туздар кирет.

К. к-нын химиялык курамы негизинен полисахариддерден турат. Матрикстин курамына концентрацияланган жегичтерде (щелочтордо) эрүүчү полисахариддер, гемицеллюлозалар жана пектин заттары киришет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Клетка мембранасы

thumb|Клетка мембранасы.
Клетка мембранасы (цитоплазмалык мембрана, плазмалык мембрана, плазмолемма) (Cutolemma, plasmalemma) - клетканын цитоплазмасын сырткы чөйрөдөн же клетка кабыгынан (өсүмдүктө) бөлүп турган мембрана. Клетка органоиди. К. м. калыңд. 7-10 нм. К. м. химиялык курамы 40 % липидден, 60 % белоктон, 1 % углеводдон, 1 % ферменттен турат. Мембраналардын липиддери көбүнчө фосфолипиддер жана холестерин. Клетка менен сырткы чөйрөнүн ортосундагы зат алмашууда, клеткалардын кыймылында жана бири-бири менен чиркелешүүсүндө чоң мааниси бар. Жарым өткөргүч ал аркылуу суу эркин өтүп кетет. Жогорку молекулалуу заттар өтпөйт. Ар түрдүү заттардын активдүү жана пассивдүү өтүүсү белоктор аркылуу камсыз болот. К. м-сында 30га жакын ар түрдүү ферменттер табылган. Алардын ичинен АТФаза, шелочтук фосфотаза жана РНКазалар көп кездешет жана К. м-сы аркылуу иондордун өтүшүндө негизги мааниге ээ. Гликолизге жана дем алууга катышуучу ферменттер эукариоттук клеткалардын плазмалык мембранасынын курамынан табылган эмес. Мg –АТФаза плазмалык мембрана аркылуу иондордун өтүшүндө негизги мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Гетеротрофтор

thumb|Гетеротрофтор
Гетеротрофтор даяр органикалык заттар менен азыктанууга жөндөмдүү болот. Бул топточулардын кирүүчүлөрдүн бири-бирине болгон мамилеси таатал жана экологиялык жактан үч топко өсүмдүк менен азыктануучулар, эт, кан менен азыктануучу жырткычтарга жана дененин канын соруп жашоочу мителерге бөлүнөт. Жырткычтар менен мителердин азыктануусунун окшоштуктары бар.

Эмне үчүн бүргө, бит, кенелер мителер, ал эми арыс чыкандар, миксин, кан соргуч жарганаттар (вампири) мителер деп аталбайт? Жырткычтар жана мителер азыктануулары жагынан бири бирине жакын, ал эми башка тиричилик-аракеттери жагынан кескин түрдө айырмаланып турат. Накта мителер деп ээсинин денесин сыртында же ичинде болсун маңызы болгон канды сорушуп тамактанып, ошол эле жерлерде көбөйгөндөн аталат. 
Жырткычтар болсо ар түрдүү жаныбар менен азыктануу менен чектелишет дагы, ал мителер сымал өзү жашаган ээсинин ичинде же сыртында жашабайт жана ага жерде көбөйбөйт.
Көпчүлүк митенин өзүнө тиешелүү ээси болот, алар белгилүү гана жаныбардын түрүндө мителик кылышат, бирок кээ бир мителер бир нече түрдө жашайт, мис., баш бити жалаң гана адамдын денесинде жашап көбөйөт же болбосо мите-трихинаны алсак, ал чочкодо, адамда, букада, мышыкда, итте жана кээ бир канаттууда жашайт.

Жаратылышта мителер жашоосунун мүнөзүнө карата эки чоң топко бөлүнөт: бирөөлөрү ээсинин сыртында (тери, жүн, чачы) жашап көбөйүп, сырткы мителер деп аталат, ал эми митенин ээсинин ичинде (булчундарда, ичегилер, өпкө, боор, мээ ж.б. мүчөлөрдө жашап, көбөйүүчүлөрү ички мителер деп аталат. Мителер жашаган ээлерин алсыратат, ооруга чалдыктырып өлүмгө алып келет.

 Дагы караңыз 
 Автотрофтор

 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. "Биология" энциклопедиялык окуу куралы. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Биология
Төө куш

thumb|Африка төөкуштары
Африка төө куштары (L. 1758) - азыркы мезгилде жашаган куштардын эң ириси. Анын бийикт. 270 см (төбөсүнө чейин), салмагы 70–90 кгга көбүнчө 50 кг жетет. Буту күчтүү, эки гана манжалуу болгондуктан саатына 50 кмге чейин чуркай алышат. Жүнү жумшак, канат жана куйрук жүнү (төөкуш жүнү деп аталат) калың, эркегиники агыш, ургаачыныкы күрөң, бозомтук болот. Башы жана моюну кыска тыбыт, жүн менен гана жабылган. Негизинен Африкада таралган.

Үйүр-үйүр болуп (5–6) жүрөт, үйүрдө бир эркеги, калгандары ургаачылары болот. Ургаачысынын ар бири 6–8 жумурткасын бир эле уяга чогуу туушат. Түндүк Африкада 15–20, материктин түштүгүндө – 30, ал эми Чыгыш Африкада 50–60тан жумурткалары бар уяларды тапса болот. Жумурткасын түнкүсүн эркеги, күндүз – ургаачысы 5–6 жума басышат. Балапандары жөжө тибинде. Т. к. көбүнчө өсүмдүктөр – чөп, жалбырактар, мөмөлөр менен азыктанышат. Мындан башка алар майда чымчык, кескелдирик жана курт-кумурскаларды да жешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар‎