Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Даш казан

Даш казан (иранча ылайдан же кыштан жасалган очок, кемеге) — чоң казан. Д. к. очокко, чоң кемегеге асылчу зор казан. Тил угуму окшош келип кыргыз тилинде таш казан (көчмөн элде таштан каланган очок кеңири тараган), тай казан (той казан), жоокердик турмушта жан казан жана башкалар аталган бир топ түрлөрү бар. Эпосто Д. к. метафора катары салыштырып сүрөттөөдө колдонулат. Мисалы, калмак каны Жолой "Козголуучу дөө эмес, Даш казандай башы бар" (С, 3. 183),— деп сүрөттөлөт. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дебеги

Дебеги — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Акунбешим паашанын улуктарынан. Чүйдү калмактардан бошотуу үчүн келе жаткан Манаска каршы аттанууда Акунбешим Д-ни да чакырат (Сагымбай Орозбаков, 2. 129). Коңурбай Мааникерди сурап чыр салганда да душмандар тарабында (Сагымбай Орозбаков, 3. 129), ал эми Чоң казатта "Кумардын уулу Дебеги" кыргыз баатыры катары кытайды кууп барып, "Оң колунун карыга" ок жаңылтып качып келгени айтылат (Сагымбай Орозбаков, 4. 347). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дейилде

Дейилде — кымбат баалуу кездеме. Бул кездемеден баалуу сырт кийим жасалат. Ал сырт кийимдер сый катары ардактуу адамдарга берилет. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Д. эки жерде: биринде Ажыбай Манастын түшүн жоруганда Д. чапан жабат, экинчисинде Жакып Атемир менен кудалашып, ага кызыл кымкап Д-га кошуп үч сарпай кийгизет (Сагымбай Орозбаков, 2. 282, 380). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Делдеш

Делдеш — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда анын калыңына уй айдаган бадачылардын башчысы (Сагымбай Орозбаков, 2. 394).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Ирина Деркембаева

Деркембаева Ирина Григорьевна (1927, РСФСР, Иркутск облусунун, Нукут району, Үңкүрлүк улусу) — кыргыз совет опера ырчысы (сопрано). Бурят АССРинин (1958), Кыргыз ССРинин эл артисти (1967). Москва консерваториясынын вокалдык факультетин профессор В. Ф. Рождественскаянын классынан бүтүргөн (1952). Ал "Манас" үчилтигинин негизинде жазылган "Айчүрөк", "Манас" операларынан Айчүрөк , Калыйман, Канайымдын партияларын ырдаган. Д. Берлинде өткөн жаштар жана студенттердин бүткүл дүйнөлүк фестивалынын (1951), Москвада өткөн вокалисттердин Бүткүл союздук (1956) конкурсунун лауреаты. Эмгек Кызыл Туу, Данакер ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Деркенбай

Деркенбай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Калдайдын небереси. Манас жолдоштору менен салбырында жүргөндө Д-ды да атыңды сой, кан шайлайбыз деп кыйнашат (Сагымбай Орозбаков, 1. 257). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дилдебуруш

Дилдебуруш — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоо салтында аты отуз алтынчы болуп келип Жабыке тагдырына буюрган Д-ка үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 419, 427). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Добул

Добул — үстү алкакка керилген, төөнүн терисинен жасалган анча чоң эмес, урма музыкалык аспап, добулбас менен доолдун бир түрү. Ал колго алып жүрүп да, атчан жүргөндө ээрдин кашына илип коюп да ойнолгон. Бул байыркы аспап өзбектерге, тажиктерге чиндаул, казактарга, уйгурларга даулпаз деген аттарда тараган. Булар Д. менен жасалышы, аткарылышы жагынан өтө окшош. Д-дун "Манаста" башка аспаптардай эмнеден жасалганы айтылбаса да, ар дайым колдонулганы жөнүндө кеңири айтылат. Жоокерлер жоого аттанганда кабар берүүчү, жар салуучу жана башка билдирүүчү аспап катарында колдонулган. Эпос боюнча Манас көк асаба туу алып, көк жаңырган чуу салып, сандаган кол менен жоого аттанганда "Добул согулуп күңгүрлөп, Сел жүргөндөй күркүрөп, Өрт күйгөндөй дүркүрөгөн". Ал эми "Ордого добул согулса, Ойроттун баары чогулган" (Сагымбай Орозбаков, 2. 74). Бул жерде Д. калайык калкка кабар берип, эл чогулткан аспап катарында сүрөттөлсө да койчагыр үнү чаңырып, бараң мылтык бадырап атылып, кан төгүлүп жаткан учурда да "басылбай добул дабыраган". Мындай учурда Д. жоокерлердин кайратына кайрат, эрдигине эрдик кошуп, тайманбастыкка, тартынбастыкка, жеңишке үндөгөн. Ал эми Д. кагылганда Манастын кырк чоросу чабуулга аттанып, согуш ачышкан. Ал жөнүндө: "Кыйкырып добул кагышы Кырк баатырдын баарысы Кыямат кайым салышы" (Сагымбай Орозбаков, 2. 85),— деп сүрөттөлөт. Д. куш салганда суу куштарын үркүтүү, учуруу үчүн да колдонулган.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Добулбас

220px|right
Кобур, коорДиван Лугат Ат-Түрк сөздүгүндө: "кобурк, кобрук".

"Коб" уңгусу ичи бош, көңдөй нерсени билдирет. 

М: Кобут - үңкүр 

Кобуз = комуз

Кобул - коңул (чоң жарака, агачтагы көңдөй, ж.б.)

Кобуч - кеме. Орустун "ковчег" (кобуч) сөзү ушул сөздөн алынган. , добулбас, доолбас (арабча-иранча дабылнуваз — барабанчы, барабан согуучу) — астыңкы, үстүңкү бетине төөнүн, пилдин териси менен тартылган цилиндр түспөлүндөгү негизинен согуштарда, мергенчиликте пайдаланылуучу барабан түрүндөгү урма музыкалык аспап. Казактын даулпазына окшош. Согушта белги берүү, душмандын үрөйүн учуруу үчүн Д-ты колго же ээрдин кашына илип коюп тоголок баш таяк менен ургулап кагышкан. Кыргыздын байыркы музыкалык бул аспабы "Манаста" да кеңири колдонулган.

Маселен, Манастын эшигинин алдында кырк балбан сакчысы менен кошо:

Ал эшиктин оозунда, 

Пил терисин каптаган, 

Кабар салчу добулбас, 

Добушун уксаң оолак бас. 

Жоо-жобуркай барганда 

Ошондо качат балбаны, 

Обдулуп турат зардалы, 

Добулбас үнүн укканда 

Баатыр Манас баш болуп 

Кырк чоро тегиз чыкканда 

Жакын барган адамдын 

Чыга жаздайт далдалы (Сагымбай Орозбаков, 2. 41),— деп дайым даяр турган. Эпосто Д. көп түрдүү милдетти аткарган.

Күлөөчүгү күлдүргөн, Добулбасты бир салып, Жоо келерин билдирген Добулбас колго алганы, Жез чокморду көтөрүп Ортого чапты балбаны. Кулак тунуп кыйкырып Жоо келгенсип калганы (Сагымбай Орозбаков, 2. 45),— деп душмандын келерин кабар салса, бирде жоокерлерди чогултууга, бирде жоого жүрүшкө аттанганда, бирде жеңишти салтанаттаганда кагылган, бирде "Добулбас кагылып, тууга байрак тагылган". Ошентип, Д. согуштук музыкалык аспап болгон. "Манас" варианттарында чагылдырылган Д-тын добул, доол деген түрлөрү болгонун, алар бири-биринен көлөмү, жасалышы жагынан айырмаланарын жана Д-тай эле милдетти аткарарын музыка изилдөөчү Б. Алагушов белгилейт (Б. Алагушов, Ырдагы өмүрлөр. — Фр., 1988, 188-б.).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Догон

Догон — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Кыз Сайкал жекеме-жекеде Манасты аттан оодарарда Чубак жетип аны жөлөп кеткен кезде, "Эсердин бирөө экенсиң, Экөөлөп неге кетесиң?" (Сагымбай Орозбаков, 2. 59),— деп ортого түшкөн казак бектеринин бири.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Долоно-Булак

Долоно-Булак — топоним. Эпосто калмак каны Жолойдун жылкыларына жоо тийген жер. " Долоно-Булак башынан Тогуз сан жылкы алдырдык" (Радлов жазып алган вариант, 372),— деп айтылат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Домабил

Домабил — "Манас" эпосунун кейипкери, алтайлык калмак жайсаңы. Кортукту Манас өлтүргөндө кун алмакчы болуп келген Д. баш болгон алтайлык сегиз жүз калмак Жакыптын жылкысын түгөл тийип алып, ошол жерде кыргыздар менен канатташ жашаган манжулук калмактарды да талоон кылып жиберишет. Дөгөн аттуу карыя кунга малды ченеп албайсыңарбы, эртең кыргызга биз эмне дейбиз десе, Д. аны айбалта менен бир салып өлтүрүп, алтайлык менен манжулук өз ара согушуп калат. Мына ошондо кыргыз, казак менен манжулуктар биригип, Д-ди баш кылып бир топ алтайлык калмакты өлтүрөт, калгандары качып кетет (Сагымбай Орозбаков, 1. 154, 166). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Домок

Домок (моңголчо миф, мифология) — азыркы кыргыз тилинде жаңжал, опуза, коркутуп омуролоо деген туюмду билдирген лексикалык бирдик. Элдик оозеки чыгармалардын материалдары боюнча түпкү мааниси байыркы моңгол, бурят тилдерине жакын мааниде колдонулат. Маселен, Көкөтөйдүн ашында ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод боюнча) аламан байгеде Бокмурун келип жайма көкүл жаш Айдарга Мааникердин оозун тартып, аттардан кийинчерээк келгиниң дейт. Анткени, алдына ат салбаган Көкөтөйдүн тулпары баш байгеге чыгып келет да өз байгесин өзүлөрү алып алды деген сөзгө калып, алыс-жуукка уят болобуз деп Мааникерди чапкан чабандеске айткан өтүнүч маалыматта мындай айтылат:

Эми бери кайра тартканда, 

Мааникердей күлүктүн 

Оозун коё бербей кел. 

Оозун коё сен берсең 

Өзгө аттар алдында 

Үч күн мурун келээрсиң чором. 

Өз байгесин өзү алды деп 

Жакынга домок калар, 

Алыска жомок калар ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 84-б.).

Д. түп мааниси боюнча миф деген маанини түшүндүргөн көөнө сөз катары эпосто сакталып калган. Кийинки мааниси жаңжал, чатак деген туюмга өтүп кеткен. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дорго

Дорго (моңголчо даруга — башчы, башкаруучу; калмактарда — айыл башчысы)— моңгол доорунда кан тарабынан шаарларды, аймактарды башкаруу үчүн дайындалган мансап титулунун аты. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Манастын Акунбешим менен согушу эпизодунда айтылат: Камданайын акыр деп Доргосунан чаптырды. Алты дорго чакырды Ар тарапка чаптырды (Сагымбай Орозбаков, 2. 35, 72).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Ташмат уулу Досу

Досу Ташмат уулу (1930, Жалал-Абад шаары) — манасчы. "Манас" айтууну атасынын бир тууганы Токтаалы Төрөгелди уулунан үйрөнгөн жана эпосту кара сөз түрүндө айткан. Андан: Жакыптын Алайдан Таласка көчүп келиши, Манастын төрөлүшү, Манастын Каныкейге үйлөнүшү, Көкөтөйдүн ашы эпизоддору жазылып алынган. Д-нун варианты башка манасчы лардын вариантынан айрым мотивдери боюнча айырмаланып турат. Анын айтуусунда Абыке менен Көбөш Манастын кулу — туткунга түшкөн калмактар болуп берилет. Көкчө Манастын бөлөсү, ал эми Коңурбай жээни болот. Манас үч жолу өлүп, үч жолу тирилет. Биринчи жолу Көкчөдөн, экинчи жолу Токтобай Орозбай уулунан өлөт. Үчүнчү жолу Кара дөөдөн өлгөндөн кийин Каныкей ага күмбөз тургузуп, дубалына Манастын жеңген душмандарынын аты-жөнүн жаздырып коет. Д. Ташмат уулунун варианты Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Кол жазмаларды сактоо жана жарыялоо бөлүмүндө (Кол жазмалар фондусу, 612а-инв.) сакталып турат.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дөбөт

Дөбөт — этноним. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Көкөтөйдүн ашына чакырылган Дөмүл кандын эли катары айтылат, к. Даңгыт.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дөгдүр

Дөгдүр — топоним. Көкөтөйдүн ашында Мааникерди зордук менен алам деп, Манастын каарына калган Коңурбай коркконунан качып барып жашынган жер (Сагымбай Орозбаков, 3. 154). Коңурбай Д-дө жатканда чоң байгеге аттарды чубатуу болуп, Алгара ат чабышка кошулбай калат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөгөн

Дөгөн — каарман, [[ Алтай |Алтайда]] кыргыздар менен канатташ жашаган манжулук калмактардын эл бийлеген карысы. Кортукту Манас өлтүргөндө кунуна Жакыптын жылкысын бүт тийип алмак болгон Домабил баштаган алтайлык калмактарга тоскоол кылам деп таяк жейт. Алтайлыктар ал жердеги манжуларга да кордук көрсөтөт. Жылкысын ажыратып алмак болуп кол курап жаткан кыргыздардан манжулар жардам сурайт. Манастын башчылыгы менен кыргыздар, манжурлар Домабилди, бир топ алтайлыкты өлтүрөт, калганы качып кетет. Ушундан баштап кыргыздар Алтайдан көчүп кеткенге чейин Д. карыянын аты жыйындарда эл билермандары саналган жерде дайыма айтылат (Сагымбай Орозбаков, 1. 157 — 169, 229, 280; 2. 68, 93).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дөгөшө

Дөгөшө — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Шоорук кандын Манас менен жекеме-жеке беттешип каза тапкан балбаны (Сагымбай Орозбаков, 2. 212, 213). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөгүш

Дөгүш — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Көкөтөйдүн сөөгүн коюуга чакырылгандыгы гана эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 3. 60).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөмүл

Дөмүл — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Дөбөт элинин беги. Көкөтөйдүн ашына чакырылып, үч миң кол менен келгендиги айтылат (Сагымбай Орозбаков, 3. 100, 107). ДӨҢГӨ — каарман. Кытайдын кыйын ишке салчу балбаны. Алооке Манас төрөлө электе Д. баш болгон балбандарын жумшап, каршылык көрсөтмөкчү болгон Каракандын сегиз уулун туш-тушка чилдей таратат. Манасты тирүү байлап, Бээжинге алып кел деп Эсенкан бекеринен Д-нү жибербейт. Баштап келген колун Манаска кырдырып, Д. өзү да Манастын колунан өлүм табат, Жолой күндү жайлап качып кутулат. Д-нүн өлгөнүн уккан Эсенкан "Баатыр Дөңгө, Каман алп Булардай болгон эр кана?" ( Саякбай Каралаев, 1. 122),— деп Жолойду жемелейт.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөңгө

Дөңгө — топоним. Орго кандын ымалаштарынын бири Кемен кандын мекени, калаа (Сагымбай Орозбаков, 2. 73).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөңкөй

Дөңкөй — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кытай алпы. Кытайлар менен болгон согушта Манастын карындашы Кардыгачтын колунан өлгөнү эскерилет ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 262). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөөгөр

Дөөгөр — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Манастын жоо-жарагын жасаган устасы. Д. иранча кажырдуу уста. Саякбай Каралаевдин варианты ндагы Бөлөкбай устаннын төкөр деген эпитети ушул сөздүн бузулуп айтылышы болуу керек.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөөдүр (Дөөдүр алп, Чоң Дөөдүр)

Дөөдүр (Дөөдүр алп, Чоң Дөөдүр) — "Манас" эпосунун каарманы. Кытайдын каны Эсенкандын ишенген белдүү балбаны. Манасты өлтүрүп же тирүү байлап кел деп Эсенкан Д-дү да эки жолу жиберет. Адегенде соодагер болумуш болуп келип, эки жүз балбанын кырдырып, кырк төөдөгү жүгүн тарттырып, өзү качып кутулат ( Саякбай Каралаев, 1. 82—85, 121). Экинчи жолу он миң колду, Оргону баш кылып бир топ балбанын Манаска өлтүртүп, Жолой , Нескара, Каражой, Д. төртөө качып Эсенкандын алдына барышат ( Саякбай Каралаев, 1. 124—126, 127, 136, 154, 156, 162). Кызыл-Суулук (КЭР) манасчы Жусуп Мамайдын вариантында Д. Манас менен болгон согушта өлөт.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дөөкүр

Дөөкүр — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Алмамбет менен Көкчөнүн ортосуна чагым салган бузукулардын бири (Сагымбай Орозбаков, 2. 243).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дөөкан

Дөөкан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Араникти жердеп, бийлик жүргүзгөн кытай каны. Кызыл-Суулук (КЭР) кыргыз манасчы Жусуп Мамайдын вариантында ("Манастын" биринчи китеби) Манас менен Дөөдүр алптын кагылышында чай жүктөлгөн үч жүз төө Д-дыкы экени эскерилет. Дөөдүр Манасты Д-га байлап алып барарын айтып коркутат. ошондой эле эпостун башка окуяларында жана Кошой дун эскерүүлөрүндө калмак, кытай жөнүндө сөз болгондо, жер-жерди бийлеп турган кандар менен катар "Араникте Дөөкан бар", "Дөөкан келип калбасын" делип айтылып отурат.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөөталы Касымбай уулу

Дөөталы Касымбай уулу (1899, азыркы Тянь-Шань району, Эчки-Башы айылы — өлгөн жылы белгисиз) — манасчы. Тынымсейит уруусунан. Атасы Касымбай чоң манасчы лардан болгон. Д. атасынын "Манас", "Семетей" айткандарын көкүрөгүнө түйүп, жаттап калган. Эл алдына чыгып атайы "Манас" айткан эмес. Андан эпостун "Манас" бөлүгүнөн Манастын бала чагы, Манастын Жолой менен Эсенканга каршы согуштары, Манастын Каныкейге үйлөнүшү, Көкөтөйдүн ашы, Жети кандын окуясы, Чоң казат, Манастын өлүшү, Каныкейдин Букарга качышы жана "Семетей" бөлүгүнөн Семетейдин Сарытазга жолугушу, Семетейдин Букардан Таласка келиши, Семетейдин Айчүрөккө үйлөнүшү (Чынкожо, Толтой чатагы), Семетей баатырдын Манастын кунун куушу (Чалгын, Коңурбайдын Таласка кол салышы), Семетейдин кайып болушу,

Канчоронун кастыгы эпизоддору жазып алынган.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дөрбөлдөй

Дөрбөлдөй — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Үсөндүн (к. Көзкаман) уулу. Башка бир туугандарындай кара мүртөз, ач көз болуп сүрөттөлөт. 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дөрбөн

Дөрбөн (моңг. дервен — төрт) — кырк чоронун бири. Чоролордун катарында дайыма саналып өтүлөт да жекече иштери сүрөттөлбөйт. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы жар тандоодо Дөңкара отуз биринчи келип Д. тагдырына буюрган Талмаарам кызга үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2.150, 394, 420, 426; 3. 50, 176; 4. 25, 43). 

2. Дөрбөн — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, эпосто кырк чоронун бири Төртайдын атасы деп гана эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 3. 175).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дөрө

Дөрө — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Орго кандын жеңилгенин угуп, Манастын жолуна тосот коймокчу болгон Акунбешим пааша балбандарына, аярларына кабарчы жөнөткөндө Д-гө да кабар жиберет (Сагымбай Орозбаков, 2. 101). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дугул

Дугул — этноним. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Көкөтөйдүн ашына чакырылган элдердин биринен. Бокмурун жаш Айдарга Мааникерди мингизип, күн чыгышта Күбө деген жерди жайлаган Д. деген элди кошо айтып чакыртканы эскерилет.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Думара

Думара — этноним. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Д. деген эл кыргыз, казак, нойгут жана башкалар сыяктуу эле бир атадан тараган. Бул элдин аты "Манас баатыр баштаган кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого көчкөнү", "Алооке кандын Манаска багынганы" окуяларында жана "Көкөтөйдүн ашында" Д. элинин Алтынкөкүл деген баатыры Манаска сайышка минүүгө атын бергенинде эскерилет.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дуңша

Дуңша — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Коңурбайдын жөкөрү Курдун атасы, Бээжиндеги кытай төрөлөоүнүн бири:

Дуңша деген Бээжинде, 

А да кыйла чоң төрө, 

анын уулу Кур экен, 

Коңбай мында барганы 

Кызматында туру экен (Сагымбай Орозбаков, 2. 224). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дуулат

Дуулат — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Каныкей Таласка жөнөрүндө Семетейге Манастын күмбөзүнө Д. кандын сүрөтүн да тарттырганын айтат ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 155). 
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Дуушаңгер

Дуушаңгер — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Эсенкандын түп аталарынын бири. Манастын кабарын уккан Эсенкан эли менен кеңешкенде Д. падышанын тушунда да кытайлар кыргыздарды чаап, туш-тушка таратканын айтат (Сагымбай Орозбаков, 1. 174).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Дүбүрө кан

Дүбүрө кан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, он бир Дуу-дуунун бири. Согушта Манастын колунан өлөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 10).
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу