Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тамырдан чыгаруу

Тамырдан чыгаруу – даражага көтөрүү амалына тескери алгебралык амал; а санынан х – даражага көтөргөндө берилген (хn=а) санын берүүчү х санын табуу. Мында х – тамыр, п – тамырдын көрсөткүчү, a – тамыр алдындагы туюнтма. Комплекстик сандардын талаасында санынын даражадагы тамыры п мааниге ээ, алар: Image:=Image: формуласы боюнча табылат, мында |а|–а санын модулу, φ – анын аргументи, R=0, 1, 2,(n-1) 2-даражадагы тамыр квадраттык (белгилениши Image:), ал эми 3-даражадагы тамыр куб тамыр (Image:) деп аталат. n – даражалуу а санынын тамыр чыгаруу маселеси хn-а=0 түрүндөгү эки мүчөлүү теңдемени чыгарууга эквиваленттүү. Бул теңдеме чыгарылышка ээ, башкача айтканда а санынын n тамыры бар дегенди билдирет. Эгерде a – чыныгы оң сан болсо, анда анын бир тамыры (арифметикалык деп аталган) чыныгы жана оң болот. Тамыр чыгаруу деп көпчүлүк учурда арифметикалык тамырды табуу алынат. Рационалдык сандын тамыры дайыма эле рационалдуу тамыр боло албайт, ошондуктан анын жакындатылган маанисин табуу маселеси келип чыгат. Тамырды чыгарууда логарифм таблицасы логарифм сызгычы же тамыр чыгаруунун атайын таблицасы колдонулат. 
Категория: Математика
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Тамыр-сабак

thumb|Phyllostachys bambusoides.
thumb|Iris sp.
Тамыр-сабак (rhizome) – көп жылдык чөп өсүмдүктөрүнүн жер алдындагы сабагы. Тамырдан айырмасы түрпү сымал майда жалбырагы бар, тамыр капкакчасы жок. Жалбырак колтугунда жыл сайын жер алдындагы жаңы өркүн, кошумча тамыр берүүчү бүчүр пайда болот. Ошондой эле жагымсыз шарттардан өсүмдүктүн жер үстүндөгү бөлүгү (кургакчылык, мал көп оттоп кеткенде же чөптү чаап салганда ж. б.) жок болгондо жаны өркүн өсүп чыгат. Кээ бир өсүмдүктөрдүн тамыр сабагы кыска (ат конок, ак сокто), айрым өсүмдүктөрдүкү (сойломо буудайык, камыш) узун, бутактанган. Кургак зат топтоо жана вегетациялык көбөйүү кызматын да аткарат. Айрым өсүмдүктөрдүн тамыр сабагы жооноюп, аларда түймөк пайда болот. Кээде тамыр сабакта дары зат (мышык тамыр), боёк (бийик карындыз), өңдөөчү (кымыздык) заттар болот. Тамыр сабагы узун өсүмдүктөрдү кумдуу жерди бекемдөө үчүн отургузат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Ботаника‎
Тана көлү

thumb|Тана көлү.
Тана көлү, Цана, Дембеа Чыгыш Африкада. Эфиопия тайпак тоосундагы лава менен тосулуп калган чуңкурдукта, 1830 м бийиктикте жайгашкан. Аянты 2156 км2. Тереңдиги 14 мге чейин. Көлгө 50дөн ашык суу куят. Ириси – Кичи Аббай. Көлдөн агып чыккан Көк Нил (Аббай) дарыясына плотина менен ГЭС курулганга чейин аянты сезонго жараша өзгөрүлүп турган (3100–3600 км2). Аралдары көп. Балык кармалат. Кеме жүрөт. Жээгинде Бахр-Дар, Горгора шаары бар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Көлдөр‎
Категория:Африка‎
Танганьика

thumb|Танганьика.
thumb|Танганьика (Бужумбурада).
Танганьика – Борбордук Африкадагы узунунан созулган тузсуз көл. Конго Демократиялык Республикалык, Танзания, Замбия жана Бурундинин аймагында.

1858-жылы англиялык саякатчы Р. Бёртон ачкан. Алабынын аянты 34 миң км2. узундугу 650 км, жазылыгы 40–80 км. Тереңдиги 1470 мге чейин (Байкалдан кийинки дүйнөдөгү 2-терең көл). Деңиз деңгээлинен 773 м. бийиктикте; тектоникалык ичке узун ойдуңда жайгашкан. Жээги бийик жана тик. Батыш жээги тик келип, бийиктиги 2000 мге жетет. Чыгышы жапыз, булуң-буйткалуу. Ири булуңу – Бёртон. Негизги куймалары: Малагараси, Рузизи жана Каламбо. Көлдөн Лукуга дарыясы агып чыгып, ал Луалаба дарыясына (Конгонун алабы) куят. Үстүнкү катмарында суунун температурасы 24–30°С. 30 м тереңдикке чейин суусу тунук. Фаунасынын 75%тейи эндемиктер (негизинен балык, креветка, калак буттуулар ж. б.). Крокодил, бегемот бар. Сууда сүзүүчү куштар уялашат. Балык кармалат. Кеме жүрөт. Порттору: Бужумбура (Бурунди), Калемие (Конго Демократиялык Республикалык), Кигома (Танзания). 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Африка
Категория:Көлдөр‎
Танк

thumb|Танк (Т-90).
Танк ( – «бак», «цистерна», «резервуар») – толук сооттолгон гусеницалуу аскер машинасы. Танк өтө кыймылдуу келип, ар кандай буталарды кыйратууга жана тоскоолдуктардан өтүүгө жөндөмдүү. Биринчи жолу сооттолгон унаалардын долбоорун 1911–15-жылдары Россияда В. Д. Менделеев, A. А. Пороховщиков, Улуу Британияда Де Моль (1912) ж. б. сунуш кылган. Азыркы танктын негизги бөлүктөрү: броняланган тулкусу, башня, куралдар комплекси, кыймылга келтиргич, башкаруу системасы, электр жабдуу, жүрүү бөлүгү, өрт жана атом куралына каршы система. Башняда негизги курал (замбирек) орнотулган. Ал кол жана электр же гидравикалык кыймылга келтиргич менен айландырылат. Башня же тулку ок өтпөс легирленген болоттон жасалат. Танктын негизги аткыч куралы – замбирек, кошумчасы – 2 же андан ашык зениттик пулемёт. Азыркы танктарга найы сайлуу же жылма, калибри 105тен 125 ммте чейинки замбирек орнотулат. Замбиректин комплексине броня тешкич, кумулятивдүү, калибрлүү, подкалибрлүү, ошондой эле курулмаларды жана душмандардын аскерин кыйраткыч жарылгыч заттары бар снаряддар кирет. Көп колдонулган 120 мм калибрлүү снарядга 4–7 кг түтүнсүз дары керектелип, калибрлүү снаряддын алгачкы ылдамдыгы 800–1000, подкалибрлүүнүкү 1400–1800 м/cгe жетет. Горизонталь жана вертикаль тегиздикте атуунун тактыгы (түздүгү) стаблизатордун жардамы менен жөндөлөт, ал эми атайын приборлорду пайдалануу менен түндө да даана атууга болот. Танктын жылчыксыз жабылуусу (герметизация) 2 м тереңдиктеги суудан, ал эми атайын жабдуу менен жабдылышы терең cyy кечмелердин түбүнөн өтүүгө мүмкүндүк берет. Жер бетинде багыт алуу үчүн навигациялык аппаратура, курс көрсөткүч электрондук эсептөө жана автоматтык курсту картага түшүргүч приборлор колдонулат. Танктын оор, жеңил, сууда сүзгүч, тоскоолдон өтмө ж. б. түрлөрү бар. Азыркы учурда Россиянын армиясы Т-64БВ, Т-72М, Т-80, Т-90; америкалыктар «Абрамс»; француздар «Леклерк»; немецтер «Леопард-2» ж. б. сыяктуу танктар менен куралданган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Аскер
Танталит

thumb|Танталит.
Танталит – татаал оксиддер тобундагы минерал, (Fe, Mn) (Ta, Nb)206. Курамынын 40%тен ашыгын Tа205 түзөт. Кошундулары: Ti жана Sn, Mg жана Са, чанда W, U ж. б. Колумбит–танталит. изоморф катарынын четки мүчөсү. Кара, кара күрөң кристалл, агрегат түрүндө. Кырлары металлдай, жаңы сынган жери чайырдай жылтырайт, тунук эмес. Катуулугу 6,5–7, тыгыздыгы 6,2–8,2 г/см3, морт. Негизинен пегматиттерде кездешет. Танталдын негизги кен ташы. Чачынды кендерден казып алынат. 

 Дагы караңыз 
 Тантал

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Минералдар
Таң

thumb|көлдүн үстүндө эртең менен туман
Таң – түн караңгысы тарап, айланага жарык кире баштаган маал; башкача айтканда күндүзгү маалдын башталышы. Бул маал «таң агаруу», «таң сүрүү», «тан заар», «заар» («саар»), «супа» «таң шооласы» жана «таң сөгүлүп» деп да аталат. Күн чыгардагы атмосферадагы оптикалык кубулуш. Күндүн горизонтто ээлеген абалына жараша асмандагы жарык түстөрүнүн закон ченемдүү алмашуусунан келип чыгат. Күн горизонттон 12° төмөн кезинде асманда жашыл тарткан тилкелер, горизонттон чыгарына 5° калганда Күндүн үстүндө сегмент түрүндөгү жарык пайда болот. Бул учурда жарык түшүп, окуганга мүмкүн болот. 2–3° калганда таң шооласында кызгылт тактар көрүнүп, ал улам ачык, жарык боло баштайт. Күн горизонттон чыкканда асман (асман ачык кезде) сары же кызгылт-сары түстө, кээде күрөң тартып турат.
Категория: Физика
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Тапажос

thumb|Тапажос.
thumb|Тапажос (Сантарен).
Тапажос – Бразилиядагы дарыя, Амазонканын оң куймасы. узундугу (Журуэна дарыясынын башатынан тартып) 2200 км, алабынын аянты 487 миң км2. Журуэна менен Телис-Пирис (Сан-Мануэл) дарыясынын кошулушунан пайда болуп, Бразилия тайпак тоосу жана Амазонка ойдуңу аркылуу агат. Босоголуу. Жаан суусунан куралат. Орточо чыгымы 15,5 миң м3/сек. Ири куймасы Жаманшин. Кеме жүрөт. Чатында Сантарен порту жайгашкан. Боюнда Амазония улуттук паркы уюштурулган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дарыялар‎
Категория:Бразилия
Тар

thumb|Тар
Тар (хинди थार मरुस्थल, Тхар) — Индия менен Пакистандагы чөлдүү жана жарым чөлдүү аймак. Инд дарыясынын төмөнкү агымынын сол жээгин бойлой 850 кмге созулуп жатат. 

Аянты 300 мин км2. Бийиктиги 100–200 м. Сейрек өсүмдүк менен капталган кум жалчалар, бархандар, дюналар, сапырылма кумдуу аймактар мүнөздүү. Оён жерлеринде шор, такыр, туздуу көлдөр кездешет. Климаты тропиктик муссондук. Жаан-чачындын саны 200 ммден (батышта) 900 ммге чейин (чыгышта). Май-июнь айларында абанын температурасы 50°Сге жетет. Чаңдуу шамалдар болуп турат. Сейрек бадал өсүмдүктөрү өсөт. Жайытта багылуучу мал чарбасы, оазистер менен Инд дарыясынын өрөөнүндө сугат дыйканчылыгы өнүккөн. 

 Галерея 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Чөлдөр
Категория:Индия
Категория:Пакистан
Тараз

Тараз — Түштүк Казакстандагы шаар. Жамбыл облусунун административдик борбору. 

Турак-жай комплекстери: Аэропорт, Барысхан, Бурул, Гидрокомплекс, Грэс, Алыскы Кара-Суу, Дорожник, Жалпак-Дөбө, Зелёный ковёр, Казпосёлок, Карасай, КарасуКара-Суу району менен адаштырбаңыз, Кирпичный Завод, Коктем, Кумшагал, Кызылабад, Сахарный завод, Солнечный, Тектурмас, Телецентр, Торткуль, Турксиб, Хамукат, Шолдала.

Талас дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 350,3 (2013). Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Химиялык (сары фосфор, фосфор жер семирткичи ж. б.), жеңил, тамак-аш, машина куруу, металл иштетүү өнөр жай, курулуш ишканасы иштейт. Шаар 5–16-кылымга таандык. Алгач Византия императору Юстин IIнин 568–69-жылдары түрк каганына жиберген элчиси Земарх тын маалыматында кезигет. 630-жылы келген Сюань-Цзяндын кабарында Тараздын (Та-ло-се) айланасы 8–9 лини (1 ли=576 м) түзүп, шаарда ар кайсы өлкөдөн келген көпөстөр жашаган. 751-жылы Зияд ибн-Салих жетектеген арабдардын колу Таразга жакын жерде тан аскеринин колун талкалаган. 893-жылы шаарды саманид Исмаил бен Ахмед басып алып, шаар тургундарын ислам динине киргизген жана Сайрам (Исфижаб) округуна каратылган. 9–10-кылымда Тараз карлуктардын карамагында калып, 11–12-кылымда Караханиддердин тушунда гүлдөгөн шаарга айланган. Монголдордун тушунда Жаңы (Ианги) – Тараз деген ат менен кезиге баштайт. 13–15-кылымда Чагатай улусунун, 15–17-кылымда тимуриддер жана шейбаниддер мамлекетинин курамына кирип, Жуңгар хандыгынын тушунда Тараз урандыга айланган. 1938–39-жылдары A. Н. Бернштамдын жетекчилиги алдында казуу иштери жүргүзүлгөн. Үч жогорку окуу жайы (анын ичинде университет), медициналык жана политехникалык колледждер, лицейлер, гимназиялар, медресе (диний билим берүүчү), театрлар (анын ичинде Абай атындагы драма), китепканалар бар. Мавзолей (11-кылым, 20-кылымда кайрадан оңдолуп, түзүлгөн) сакталган. Таразда 2013-жылы жеке менчик «Жүрөк» кардиохирургия клиникасы ачылып, ал жүрөккө татаал операцияларды жасап келүүдө.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Казакстан шаарлары‎
Исмаилбек Таранчиев

200px|right

Таранчиев Исмаилбек (06.04.1923, Чүй облусу, Аламүдүн району, Беш-Күнгөй айылы – 18.03.1944, Эстония, Синимяэ аймагы, Ластиколония району болжол менен) — кенже лейтенант, 1991-жылы (өлгөндөн кийин) Советтер Союзунун Баатыры наамы ыйгарылган.

 Кыскача өмүр таржымалы 
Исмаилбек Таранчиев 1941-жылы Кызыл Армиянын катарына чакырылган. 1943-жылы Чкалов атындагы аскердик авиациялык окуу жайын аяктаган.

1944-жылдан тартып согушка катышып, Ленинград фронтунун 13-аба армиясына караштуу 277-чабуул коюучу авиация дивизиясынын 566-полкунда кызмат өтөгөн.

Согуш маалында 36 жолу аба чабуулуна чыгып, 1944-жылдын 26-февралында Эстониянын Тарту шаарындагы аэродромго сокку уруп, душмандын 3 учагын жок кылган.

1944-жылдын 18-мартында күйүп жаткан Ил-2 учагын душмандын танктары топтолгон жерге багыттап, аларга чоң жоготуу келтирип, өзү баатырларча курман болгон.

 Сыйлыктары. Наамдары 
Ленин, Кызыл Жылдыз, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери менен сыйланган.

Ал 1991-жылы 5-майда "Советтер Союзунун Баатыры" наамына (өлгөндөн кийин) ээ болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Инсандар
Категория:1923-жыл
Категория:1944-жыл
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Категория:Кыргызстан
Категория:СССР
Категория:Кыргыз тарыхы
Таранчы

thumb|Талаа таранчылары (Passer montanus).
Таранчылар – өрмөкчүлөр тукумундагы куштар уруусу. Бардык жерде таралган. Кыргызстанда 3 түрү (үй же сарай таранчылары, талаа жана испан же кара төш таранчылар) кездешет. Үй же сарай таранчыларынын (P. domesticus) дене узундугу 15–17 см. салмагы 30–35 г. Эркегинин жону күрөң; кара тактары бар; төбөсү көк, алкымы кара, боор жагы агыш; ургаачысынын өңү – күрөн. Айыл кыштакта, шаарда туруктуу жашайт. Жылына 2–3 жолу уялап, 5–6 жумуртка тууйт. Балапандарын ар кандай зыяндуу курт-кумурскалар менен азыктандырып, көп пайда келтирет. Талаа таранчылары (Passer montanus) үй таранчыларынан кичирээк, башы күрөң, эркек-ургаачысынын өңү бирдей. Ал көбүнчө талаада, айрыкча жол, суу жээгиндеги жарга, бак-даракка уялайт. Ар кандай зыяндуу курт-кумурскалар менен азыктанат. Бирок айрым жерлерде буудай, арпа, таруу данын жеп зыянга учуратат. Кара төш таранчылар (P. hispaniolensis) Орто Азияда таралган, келгин чымчык. Көбүнчө эгин талааларына жакын бак-дарактарга топтошуп уялашат да, эгинди жеп, көп зыян келтирет. Мындай жерлерде аларга ууландырылган дан чачып, жок кылуу иштери жүргүзүлөт. 

 Таранчы сымалдар

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Канаттуулар
Таркылдактар

thumb|Кара кучкач (Turdus merula).
Таркылдактар (L. 1758) – таркылдак сымалдар тукумундагы уруу. Дене узундугу 20–25 см. Жерде секирип жүрүшөт, кээси уккулуктуу сайрашат. Жалгыздап же анча чоң эмес колония түзүп жерге, бак-дарактарга уялайт. чопо же топуракты шилекейлеп уясынын ич жагын шыбап коюшат. Жай мезгилинде 1–2 жолу 3–7 жумуртка тууйт. Түндүктө жашаган түрлөрү кышында жылуу жерге (түштүккө) топтошуп учуп кетишет. Айрымдары туруктуу жашайт. Курт-кумурскалар, жөргөмүш, моллюскалар, курттар, өсүмдүктөр менен азыктанат. Европа, Азия жана Америкада таралган. КМШ өлкөлөрүндө 22, Кыргызстанда 6 түрү кездешет. Аларга ак каш таркылдактар, сайрагыч таркылдак, кара таркылдак ж. б. кирет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Канаттуулар
Тарту

Тарту – Эстониядагы калкынын саны боюнча Таллинн шаарынан кийинки 2-шаар. Эмайыги дарыясынын боюнда жайгашкан порт. Калкы 95,1 миң (2012). Темир жол түйүнү. Машина куруу, металл иштетүү, химиялык, тамак-аш, жеңил, жыгаччылык, полиграфия өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, театрлар, музейлер, архитектуралык эстеликтер ж. б. бар. Тарту 1030-жылдан Юрьев деген ат менен белгилүү, 1224–1893-жылдары расмий аты – Дерпт. 1625-жылы Швецияга өтүп, 1721-жылдан Россиянын курамына кирген. 1919-жылдан азыркыдай аталып, Эстониянын курамында. Готика стилиндеги Пётр жана Павел собору (13–15-кылым), Яани чиркөөсү (14-кылымдын ортосу), классицизм стилиндеги ратуша (18-кылымдын аягы), университет ансамбли (19-кылымдын башы) сакталган. 
Категория: Шаарлар

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Тасма жарым аралы

Тасма жарым аралы, Ичке Тасма, Сары-Дөбө – Ысык-Көлдүн четки чыгыш жээгиндеги жарым арал, Түп жана Жыргалаң булуңдарынын аралыгында жайгашкан аймак. узундугу 20 км, туурасы 10 кмден ашык. Тасма антиклиналдык структурасынын батышты карай чөккөн бөлүгү. Анын суу алдындагы уландысы 25 кмге (70 м тереңдикке) чейин созулат. Көп (борбордук, түштүк) бөлүгү түзөн, аккумуляциялык жээк, айрым жерлери лагуна тибинде; рельефтин эолдук формалары кездешет. Көлгө кирип турган тумшугунун туурасы 2–2,5 км (чыгышты карай кеңейет). Түндүк жагы (Сары-Дөбө бөлүгү) Ичке-Тасма тоолорунун антиклиналдык (неоген-плейстоцен) уландысынын талкаланган калдыктары, рельефи жапыз кырлуу, колоттуу. Жарым аралдын батышында голоцендик тектирлердин туурасы 1,7 кмге жетет. Тектирлер кум жалчалуу келип, камыш, жекен, өлөң чөп, чычырканак ж. б. өсөт. Түндүк этегин ар кыл өсүмдүктүү шалбаа ээлейт. Көл менен чектеш кум-ылайлуу булуң-буйткалар, лагуналар, тумшуктар, таза кумдуу пляждар рекреация үчүн ылайыктуу. Аймагынын табигый ландшафтында кургак талаа басымдуу; азыр айдоого (негизинен кайрак жерге) айланган. Көп бөлүгү аңчылык чарбасына кыргоол көбөйтүү үчүн берилген. Жарым аралдын жээктеринде суу шилеп чыгарган 14–18-кылымга таандык идиштердин сыныктары кездешет. Географиялык карталарда, орус тилиндеги адабияттарда жарым арал «Сухой хребет» деп аталып жүрөт. Бирок анын жергиликтүү нукура аталышы – Көкөкулусун, Сары-Дөбө, Тасма. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ысык-Көл облусу
Тасма курттар

thumb|Taenia saginata.
Тасма курттар, цестоддор (лат. Cestoda) – жалпак курттар тибинин классы. Алар жаныбар жана кишинин ичегиси ж. б. органдарында мителик кылат. Тасма сымал, узундугу бир нече ммден 30 мге жетет, кээде андан да узун. Ичегиси жок, азык денеси аркылуу сиңирилет. Жабышкактуу органы бар кичинекей башынан (сколекс), кыска моюнчасынан, узун муунакчаларынан (стробиласынан) турат. Денеси эн майда өсүндүлөрү бар эпителий менен капталган. Тасма курттар өмүр бою өсүп (моюнчасынан), муунакчаларынын саны 1000ге чейин жетет. Кан айлануу, дем алуу системасы жок. Нерв системасы баш бөлүгүндөгү жуп нерв түтүкчөлөрүнөн, алдын жана артын көздөй кеткен нерв бөлүктөрүнөн турат, сезүү кызматын сезгич түктөрү ишке ашырат. Бөлүп чыгаруу системасы протонефридия тибинде. Гермафродиттер. Алардын ар бир муунакчаларында бир жумурткалык жана көптөгөн уруктары болот. Тасма курттардын өтө кеңири тараган түрлөрү – эхинококк, мультицепс, кидик тасма курт ж. б. Тиричилик цикли татаал, ээсин алмаштыруу аркылуу өрчүйт. Эки аралык ээси бар. Тасма курттардын жумурткасы акыркы ээсинин заңы менен сыртка чыгат. Ал 1-аралык ээсинин (полихета, сүлүк, рак сымалдар ж. б.) азыгы менен кошо жутулуп, карынында онкосферага (1-личинка) айланат. Аралык ээсинин дене көңдөйүнө же кандайдыр бир органына барып, андан финн, эхинококк ж. б. (2-личинка) өсөт. Аралык ээси менен кошо акыркы ээсинин денесине түшөт (аны жеп алганда). Анын ичегисине бекинет да, кишинин эхинококкоз, тениидоз ж. б. ооруларын, малда цестодоз, койдуң көк мээ (чимирик) ылаңдарын пайда кылат. Көк мээ ылаңынан Францияда 19-кылымдын аягында 1 млн кой кырылган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Жаныбарлар‎
Абель Тасман

thumb|Абель Тасман
thumb|Жаңы Зеландия (1642-жыл)
Тасман Абель Янсзон [1603-жылы туулган, Потьегаст, Гронинген провинциясы, Нидерланд – 10. 10. 1659, Батавия (азыркы Жакарта), Индонезия] – голландиялык деңиз саякатчысы, Океания менен Австралияны изилдөөчү жана соодагер. Ал дүйнөгө 1642-44-жылдардагы деңиз саякаттарында таанылган. Европалыктардан алгачкылардан болуп Жаңы Зеландиянын батыш жээгин, Тонга аралын ж. б. жерлерди ачкан. Ал Австралия өзүнчө континент экендигин далилдеген. Тасман 1638–51-жылдары Индияга, Японияга, Жаңы Зеландияга жасалган саякаттарды жетектеген. Анын ысмынан аталган Тасман аралын (1642), Тасман деңизин (Тынч океандын түштүгү менен Австралиянын жана Жаны Зеландиянын ортосундагы деңиз), Бонин ж. б. аралдарды, чуңкурдукту ж. б. ачкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Инсандар
Тасман деңизи

thumb|Тасман деңизи.
Тасман деңизи – Тынч океанындагы четки деңиз. Батышынан Австралия жана Тасмания, чыгышынан Жаңы Зеландия, Норфолк, Жаңы Каледония аралы менен чектешет. Аянты 3336 миң км2. Орточо тереңдиги 3285 м\ эң терең жери 6015 м чейин. Суунун үстүнкү катмарынын температурасы 9–15°Сден (түштүк) 23-27°Сге (түндүк) чейин. Туздуулугу 35–35,5%о. Суткасына 2 жолу ташкындайт. (бийиктиги 5,3 м чейин). Балык (тунец, скумбрия, сайра ж. б.) кармалат. Жээгинде Сидней, Ньюкасл (Австралия), Окленд, Нью-Плимут (Жаңы Зеландия) порттору бар. Голландиялык деңиз саякатчысы А. Я. Тасмандын атынан аталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Деңиздер‎
Тасмания

Тасмания – Австралиянын түштүк-чыгыш жээгиндеги арал жана Австралиянын штаты.Материктен Басс кысыгы менен бөлүнүп турат. Жанаша жаткан аралдар менен бирге Австралия штатын түзөт. 

 Этимология 
Бул штат Австралияга карашту Тасмания аралында жайгашкандыгына байланышту аралдын аталышы менен аталып калган.

Негизги маалымат
Аянты 68 миң км2. Калкы 512,0 миң (2011). Көбү – англис-австралиялыктар. Административдик борбору – Хобарт шаары Арал структурасы боюнча Австралиядагы Чоң Суу Бөлгүч кырка тоосунун уландысы. Рельефинде бири-биринен ажыраган платолор жана жалпак тоолор басымдуу; (бийиктиги 1617 мге чейин; Осса чокусу). 
thumb|Тасмания.
Жери тууралуу
Кен байлыктары: полиметалл жана темир кен таштары, калай, жез, алтын ж. б. Жээги булуң-буйткалуу (Маккуори, Сторм, Грейт-Ойстер ж. б.). Климаты түндүгүндө субтропиктик, түштүгүндө мелүүн нымдуу. Жылдык жаан-чачыны 600–1000 мм. Ири дарыялары – Теймар-Макуори, Деруэнт. Аралдын аянтынын 44%ин нымдуу токой, 21%ин улуттук парктар ээлейт. Түштүк-батышын түнт эвкалипт жана ийне жалбырактуу токой, жыгач сымал папоротник, альп өсүмдүктөрү, борбордук жана түштүк- чыгышын нымдуу склерофиль эвкалипт токою, шалбаа жана мамык чөптүү саз ээлейт. Жаныбарларынын көбү – эндемиктер. Аралды 1642-жылы голланд. деңиз саякатчысы А. Тасман ачкан. 1856-жылдан, Британия ээлиги деп жарыялангандан бери, ушул аталышында. 1901-жылдын 1-январынан Австралиянын Тасмания штаты.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Австралия штаттары 
Категория:Тасмания
Категория:Аралдар‎