Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сайт (биология)

Сайт (биология) (англ. site - орун, турган орду) - гендин рекомбинациялык картасында чекиттик мутациялардын жайгашкан орду. Эки тизмектүү ДНКнын молекуласында ар бир С. нуклеотиддердин белгилүү жубуна, же генетикалык материалы РНКнын же ДНКнын бир жипчесинен туруучу вирустарда, бир нуклеотидге туура келет. Ошондуктан бир С-та жайгашкан эки мутациянын ортосунан рекомбинация кубулушу байкалганга чейин, алар бир С-та локализацияланган болуп эсептелишет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Сома клеткалары

Сома клеткалары, сома (гр. sоmа - дене) - көп клеткалуу организмдеги клеткалардын (жыныс клеткаларынан сырткары) жыйындысы. Жыныс жана дене клеткаларын карама-каршы коюу 19-20 кк чегинде А. Вейсман сунуш кылган түйүлдүк плазмасынын теориясы менен байланыштуу. Бул теория боюнча "тукум куума зат" - түйүлдүк плазмасы - жыныс клеткаларында гана кездешет, ал эми калган (дене) клеткаларында көбүнчө түйүлдүк плазмасы жок. Вейсман боюнча, мындан дене жана жыныс клеткаларынын ортосундагы негизги айырмачылык келип чыгат. Дене клеткаларында ар бир ген эки аллелден турса да, жыныс клеткалары сыяктуу эле дене клеткалары да гендердин толук жыйнагын алып жүрөөрү далилденген жана аларды бул маанисинде карама-каршы коюунун кажети жок. Эукариоттук микроорганизмдердеги вегетативдик клеткалар дене клеткаларына окшош.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Супрессия

Супрессия (лат. supressio - кысуу, басуу) - бир эле геномдо келип чыккан экинчи супрессордук мутациянын биринчи (түз) мутацияны толугу менен, же жарым - жартылай токтотуусу. Биринчилик мутациянын натыйжасында өзгөрүлгөн белгинин толук же жарым-жартылай калыбына келиши супрессордук мутация деп аталат жана алгачкы мутация (ген ичиндеги супрессия) жайгашкан ошол эле генде же түз мутация жүрбөгөн башка гендерде (гендер аралык мутация) келип чыгат. Ген ичиндеги С. мутанттык генден маалыматтарды текшерүүнү тартипке келтирет, же мутанттык белоктун кадимкидей экинчилик (активдүү), үчүнчүлүк жана төртүнчүлүк түзүлүшүн калыбына келтирет. Эгерде түз мутация гендин кайсы-бир сайтына ашык нуклеотидди киргизсе, анда бул берилген гендин текшерүү фазасындагы жылыштарга алып келет. Ушул эле гендин башка сайтындагы нуклеотиддин чыгарылышы, нуклеотиддердин киргизилиши же чыгарылышы менен чектелген бөлүктөрдөн тышкаркы гендин бөлүгүндө текшерүү фазасын калыбына келтирет. Эгерде бул бөлүк анча чоң эмес болсо, ал эми ага дал келүүчү полипептиддин бөлүктөрүнүн өзгөрүшү белоктун молекуласынын иш аракетине таасир этпесе, анда түз жана супрессордук мутациялардын өз ара аракеттенишинин натыйжасында активдүү фермент синтезделет. Эгерде түз мутация белокто амин к-та калдыктарынын алмашылышына алып келсе жана ошону менен бирге анын активдүүлүгүн төмөндөтсө, анда ошол эле гендеги супрессордук мутациянын натыйжасында башка амин к-та калдыктарынын алмашуусу ушул белоктун активдүүлүгүн тартипке келтирет.

Гендер аралык С. түз мутациялардын чыгышына жараша бир нече механизмдердин эсебинен жүзөгө ашат. Супрессор кайсы-бир метаболизмдик синтезине тоскоолдук кылууда, гендеги мутация жетишпеген заттардын биосинтезинин жаңы ыктарына алып келиши мүмкүн; тиешелүү белоктун клетканы кандайдыр-бир кадимки метаболиттеринин адаттагы концентрацияларына жогорку сезгичтигинде, супрессордук мутация бул метаболиттердин концентрациясын төмөндөтөт, жана ошону менен бирге мутанттык молекуланы активдештирет. Ошондой эле гендер аралык С. трансляция аппаратынын өзгөрүшүнүн эсебинен да өтөт. Демек, эгерде түз мутациянын натыйжасында өзгөртүлгөн кодон келип чыкса, анда гендердеги т - РНКнын же рибоомалардын түзүлүшүн жөнгө салуучу кээ бир мутациялар, өзгөртүлгөн кодонду алгачкы же ага жакын кодон катары кабыл алынышына шарт түзөт. С. молекулалык генет-нын башкы проблемаларын жана генетикалык кодду изилдөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Теломерлер

thumb|Теломерлер.
Теломерлер (лат. telos - уч, meros - бөлүк) - структуралык гетерохроматиндерге бай, хромосоманын учундагы бөлүк. Хромосомалардын учтарынын биригишинин алдын алат жана ошону менен бирге хромосоманын бүтүндүүлүгүнүн сакталышына шарт түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Транзициялар (биология)

thumb|Транзиция.
Транзициялар (лат. transitio - өтүү, көчүрүү) - нуклеин к-таларынын молекуласында азоттук негиздердин алмашуусу менен шартталган мутациялар. Т-да бир пуриндик негиз (аденин гуанин менен же тескерисинче) же бир пиримидиндик негиз экинчиси менен (тимин цитозин менен же тескерисинче) алмашат. Транверсиялардан айырмаланып Т-ды кээде жөн эле алмашуулар деп аташат, себеби бул учурда нуклеин к-тасынын эки тизмектүү молекуласынын мутанттык сайтында пурин-пиримидин багыттуулуктары өзгөрбөйт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Трансверсия

thumb|Транзициялар ≠ Трансверсиялар.
Трансверсия (лат. transversus - башка жакка бурулган) - пуриндик негиздердин (аденин, гуанин) пиримидиндик негиздер (цитозин) менен, же тескерисинче алмашуулары менен шартталган мутация. Транзициядан айырмаланып, кээде Т-ны татаал же кайчылаш орун алмашуулар деп аташат, себеби нуклеин к-тасынын эки тизмектүү молекуласынын мутанттык сайтында пуриндик-пиримидиндик негиздердин багыттуулуктары өзгөрөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Трансдукция

thumb|Трансдукция.
Трансдукция (лат. transductio - орун алмашуу) - бир бактериядан (донордон) экинчи бактерияга (реципиентке) орточо бактериофагдын жардамы аркылуу генетикалык материалдын берилиши. 1952 ж. Дж. Ледерберг жана Н. Циндер тарабынан бактериялардын штаммдарында тукум куугуч белгилердин өзгөрүшүнүн себептерин анализдөөдө ачылган. Т. көп бактерияларда: сальмонеллдерде, бациллдерде жана башка байкалган. Кээде профагдардын индукциясында жетилген фагдын бөлүгүнө бактериялык хромосоманын бөлүгү кошулары далилденген. Бактериянын генетикалык материалын алып жүрүүчү фаг трансдукциялоочу фаг (ТФ) деп аталат. Сезгич бактерияга ТФ жукканда донор хромосомасынын бөлүгү реципиенттин клеткасына ташылат. Бактериофагдын тибине жараша, донордон реципиентке бактериялык хромосоманын так аныкталган бөлүгү (өзгөчө же чектелген Т.) же бактериялык хромосоманын каалаган бөлүгү (жалпы Т.) өткөрүлөт. Өзгөчө Т-лоочу фагдар (мисалы, лямбда), эреже катары, бир нече гендерди, ал эми жалпы трансдукциялоочу фагдар бактериянын гендеринин 1-2 % өткөрүшөт. Мында ТФ өзүмдүк ДНКнын өлчөмү боюнча бирдей бактериялык хромосоманын бөлүгү менен алмашылат. Т-нын бул касиети генетикалык карта түзүүдө колдонулат: эки гендин биргелешип ташылуусунун жыштыгы (котрансдукция) боюнча хромосомада, алардын ортосундагы аралыкты эсептешет. Т. мутациялардын ген ичиндеги картасын түзүүдө, ошондой эле аллелизмди аныктоочу функциоялдык тесттер үчүн кеңири колдонулат. Туруктуу жалпы Т-да донордун бөлүгү реципиенттин хромосомасына кош кроссинговердин натыйжасында кошулат, натыйжада туруктуу рекомбинанттар келип чыгат. Абортивной жалпы Т-да донордун бөлүгү реципиенттин хромосомасына кошулбайт жана репликацияланбайт, ошондуктан клеткалардын бөлүнүшүндө муундардын бир линиясында гана сакталып калат. Чектелген Т-да донордун бөлүгү реципиенттин хромосомасына аны алып жүрүүчү фагдын геному менен бирге киргизилет. Ошентип бул фаг профаг абалына өтөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Транскрипция (ДНК)

thumb|Транскрипция.
thumb|Транскрипция (РНК-полимераз).
Транскрипция (лат. transcriptio - көчүрүп жазуу) — ДНКнын тиешелүү бөлүктөрүндө РНКнын молекуласынын биосинтези , тирүү клеткаларда генетикалык маалыматты ишке ашыруунун биринчи этабы, ДНКдан көз каранды РНК - полимераза ферменти аркылуу жүзөгө ашат.

Көпчүлүк изилденген организмдерде бул фермент Т. процессинде ар кандай ролдорду аткаруучу 4 же андан көп бирдей эмес субъединицалардын жыйнагынан турат. Фермент Т-нын башталуу белгиси - промоторду (ДНК бөлүгү) "тааныйт", ага кошулат, ДНКнын кош спиралын жандырат жана ушул жерден баштап, пайда болуп жаткан РНКга комплементардуулук принцибине ылайык, ДНКны узатасынан бойлой мономердик звенолорун (нуклеотиддерин) ырааттуу бириктирүү менен, анын бир тизмегин көчүрөт. РНК-полимеразанын аракетине жараша, РНКнын өсүп бара жаткан тизмеги калыптан (матрица) четтейт жана ферменттин артынан ДНКнын экинчилик спиралы калыбына келет. Качан РНК-полимераза көчүрүлүп жаткан бөлүктүн аягына жеткенде (терминатор), РНК матрицадан бөлүнөт. ДНКнын ар кайсы бөлүктөрүнүн көчүрмөлөрүнүн саны организмдин өнүгүүсүндө өзгөрүшү мүмкүн. Жогорку натыйжалуу башталыш (инициация) үчүн көп учурларда промоторго чыныгы (позитивдүү) жөнгө салуучу белокторду (Мисалы, катаболизмди активдештирүүчү белок) бириктирүү зарыл. Прокариоттордо инициация этабын жөнгө салууда, Т-нын башталуу чекитине жакын бөлүктөрдү - операторлорду байланыштыруучу белок - репрессорлор катышат. Т-нын аякташынын кээ бир белгилери (терминаторлор) РНК-полимеразанын өзү, ал эми башкалары өзгөчө терминациялоочу белок "ро" аркылуу "таанылат". Т-нын терминация этабын жөнгө салууда белок - антитерминаторлор жана белоктук синтездөө аппаратынын курамдык бөлүктөрү катышат. Эукариоттордо рибосомалык, маалымат жана ташуучу РНКлардын синтези үчүн өзгөчө РНК-полимеразалар кездешет. Скриптондор же оперондор деп аталуучу Т-нын бирдиктери прокариоттордо, эреже катары, бир нече милдети боюнча байланышкан гендерди камтыйт, ал эми эукариоттордо алар дээрлик дайыма моногендүү (бир гендүү). Шишик пайда кылуучу вирустарда тескери транскриптаза ферментинин (ревертаза) таасири аркылуу генетикалык маалымат РНКдан ДНКга ташылышы (тескери Т.) мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Транслокация

thumb|Транслокация.
Транслокация (лат. trans - аркылуу, аралап; locatio - жайгаштырылышы) - хромосоманын участогунун ошол эле хромосомада же башка хромосомада жаңы абалга өткөрүүчү хромосоманын кайрадан түзүлүшүнүн (мутациянын) тиби. Т-нын негизинде хромосоманын гомол. эмес бөлүктөрүнүн алмашуусу (аяктабаган рекомбинация) жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Трансформация (генетика)

thumb|Трансформация (бактерия) 1, 4: ДНК
Трансформация (лат. transformatio - кайта түзүү, айландыруу) – генетикада, клеткага чоочун ДНКнын киришинин натыйжасында анын тукум куума касиеттеринин өзгөрүшү; прокариоттордо генетикалык материал менен алмашуунун бир ыгы. Биринчи жолу 1928-ж. пневмококктордо Ф. Гриффит тарабынан байкалган. 1944-ж. О. Эйвери жана башка (США) оору козгобоочу (патогендик эмес) бактерияларды оору козгоочу (патогендик) штаммдардан бөлүнүп алынган ДНК, оору козгоочуларга (патогендик) айландыруу менен Т-рын далилдешкен. Т. ошондой эле бактериялардын ар түрдүү урууларында, түрлөрүндө (стрептококктордо, гемофилдик бактерияларда жана башка) изилденген. Т-ланууга компетенттүү (клетканын чоочун ДНКны киргизүү жөндөмдүүлүгүн белоктун синтези менен байланыштырышат) кээ бир клеткалар гана жөндөмдүү, Т-лоочу ДНК эки спиралдуу, хим. жактан таза жана 300000 d кем эмес молекулалык салмакка ээ болушу керек. Клеткага донордун ДНКсынын бөлүгүнүн киргизилишинен кийин, анын жипчелеринин бирөө деградацияланат, ал эми экинчиси гомол., окшош бөлүктөрүнүн рекомбинациясынын эсебинен реципиенттин хромосомасына киргизилет. Т. генетикалык материал менен алмашуунун башка формаларын (конъюгация, трансдукция) жана белгисиз бактерияларды генетикалык анализдөө үчүн генетикалык инженерия боюнча илимий тажрыйбаларда, эукариоттордун клеткаларына чоочун ДНКны киргизүүдө кеңири колдонулат. Т-нын ачылышы жана аны изилдөө менен ДНК - тукум куугучтук материалдын алып жүрүүчүсү экендиги далилденди. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Фенотип

thumb|3 ≠ Фенотип (Petunia sp.).
Фенотип (гр. phaino - билгизем ж-а тип) - генетикалык түзүлүшү (генотип) менен сырткы чөйрөнүн өз ара аракеттенишүү процессинде калыптанган, особдун бардык касиеттеринин жана белгилеринин жыйындысы. Ф. деген термин 1903-ж. В. Иоганнсен тарабынан киргизилген. Ф-те генетикалык бардык мүмкүнчүлүктөр ишке ашпайт жана ал белгилүү шарттарда генотиптин ишке ашырылышынын айрым учуру гана болуп саналат. Ошондуктан, эгерде ар түрдүү шарттарда өнүгүшсө, толугу менен бирдей генотиптерге ээ, бир жумурткалуу эгиздерден да билинип турган Ф-тик айырмачылыктарды табууга болот. Генотиптин жана Ф-тин ортосунда бир маанилүү дал келүү болбойт: генотиптин өзгөрүшү дайыма эле Ф-тин өзгөрүшү менен коштолбойт, ал эми Ф-тин өзгөрүшү сөзсүз эле генотиптин өзгөрүшү менен байланыштуу эмес. Микроэволюция процессинде тандоо особдордун Ф-и боюнча жүрөт. Ошентип, популяцияларда генотип аркылуу чектелүүчү реакциялардын кеңири формасына ээ, же генотип аркылуу жетишээрлик так аныкталуучу керектүү Ф-теги особдор сакталып калат. Популяциядагы ар түрдүү генотиптеги особдордо Ф. боюнча тандоо, ырааттуу түрдө генотип боюнча да тандоого алып келет. Генотиптик өзгөргүчтүк жүрбөсө, Ф. боюнча тандоо эч кандай натыйжа бербейт, бул В. Иогансен тарабынан таза линиялардагы тандоо боюнча жүргүзүлгөн тажрыйбаларда көргөзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Хроматин

thumb|upright=1.4|ДНК => хромосомалар. 
Хроматин (гр. chroma, chromatos - өң, боек) - эукариоттордун клеткаларынын хромосомаларын түзүүчү нуклеопротеиддик жипчелер. Бул термин 1980-ж. В. Флемминг тарабынан киргизилген. Цитол-да, Х. - клеткалык циклдин интерфазасында хромосомалардын майдалануусун, ажырашын түшүндүрөт. Х-дин негизги структуралык компоненттери: ДНК (30-45 %), гистондор (30-50 %) жана гистондук эмес белоктор (4-33 %). Электрондук микросүрөттөрдө, Х. диаметри 10 нм жакын, нуклеосомдук бөлүктөрдөн "тизилген" шуруну элестетет. Х-дин организациясынын жогорку түзүлүшү (хромосомалар) гистондук эмес белоктордон "ок скелетине" бекитилүүчү илгичтердин пайда болушунун эсебинен, күчтүү спиралданышкан нуклеосомдордон - Х-дин эң жөнөкөй жипчелеринин ирээттүү бир тутамынан пайда болот. Бул процесске гистондор, металлдардын иондору жана башка катышат. Активдүү жана активсиз Х-дер баарынан мурда жана курамынын айырмачылыктары жана Х-дин структуралык алмашуулары (эң башкысы упаковканын тыгыздыгы) боюнча айырмаланышат. Х-дин бул типтери нуклеосомдук организациясы боюнча да айырмаланышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Хроматида

thumb|upright|Хромосома1: Хроматида2: Центромера 
Хроматида (гр. chroma, chromatos - өң, боек) - хромосоманын эки эселенишинин натыйжасында клетканын ядросунун интерфазасында калыптануучу хромосоманын структуралык элементи. Эки Х-дан турган хромосома митоздун метафазасында эң жакшы байкалат; центромеранын бөлүнүшүнөн кийин хроматиддер жаш ядролорго ажырайт, жана өз алдынча хромосомаларга калыптанышат. Мейоздо гомол. хромосомалардын жуптары жакындашып, төрт Х-дан (тетраду) турган структураны пайда кылышат. Х-лардын ортосундагы айырмачылык кроссинговердин же бир хромосоманын Х-далык бөлүктөрүнүн эки тараптуу алмашууларынын натыйжасында келип чыгышы мүмкүн. Кээ бир физ., хим. жана физиологиялык шарттар мындай алмашуулардын жыштыгын жогорулатат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Хромомерлер

thumb|Хромосомалар жана Хромомерлер.
Хромомерлер (гр. chroma – өң, түс жана meros - бөлүк) - жергиликтүү оролуунун натыйжасында пайда болуучу, хромосоманын дезоксирибонуклеопротеиддик жипчелеринин тыгыз спиралданган, жоонойгон бөлүктөрү, ядролук боёгучтар менен тез боёлушат. Микроскоптон мейоздун профазасында, өзгөчө пахитенада жакшы көрүнөт, шуруларга окшоп хромосоманы узатасынан бойлой жайгашкан каралжын данчалар. Хромомердик сүрөт (Х-дин ортосундагы аралык жана алардын өлчөмү) хромосомаларды идентификациялоо үчүн колдонулат. Өсүмдүктүн кээ бир түрлөрүндө абдан чоң өлчөмдөгү Х. байкалган (гетерохроматиндерден турган түйүнчөк же "шишик"), алар цитогенетикалык изилдөөлөрдө так хромосомалык маркер (белги) катары колдонулат. Х. жана хромомер аралык райондордун генетикалык мааниси азыркыга чейин түшүнүксүз бойдон калууда.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Тукум куугучтуктун хромосомалык теориясы

Тукум куугучтуктун хромосомалык теориясы - клетканын хромосомаларында тукум куугуч шарттардын жайгашышы жөнүндөгү окуу. Бир катар муундарда организмдин касиеттеринин тукум куугучтугу, алардын хромосомаларынын тукум куугучтугу менен аныкталаарын ырастайт.

thumb|Т. Боверт жана У. Саттон.
Биринчи жолу Т. Боверт (1902-1907-жж.) жана У. Саттон (1902-1903-жж.) негиздешкен. 20-к. башталышында Т. Морган тарабынан толук иштелип чыккан жана муундарда жыныс хромосомаларынын бөлүштүрүлүшү негизин түзөөрү жаныбарлардын жынысын аныктоонун генетикалык механизмин изилдөөдө далилденген. Т. к. х. т. К. Бриджес тарабынан (1913-ж.) далилденген. Ал дрозофиланын ургаачысында мейоз процессинде хромосомалардын ажырабай калышы жыныс хромосомаларын бөлүштүрүүдөгү жана жыныс менен чиркелишкен белгилердин тукум кубалоосундагы өзгөрүүлөр менен коштолоорун ачкан. Бир хромосомада жайгашкан гендер бир чиркелишүү тобун түзөт жана муундарга бирге өтөт; чиркелишүү топторунун саны организмдердин ар бир түрү үчүн туруктуу, хромосомалардын гаплоиддик санына барабар; гендердин чиркелишинен көзкаранды белгилер да чогуу тукум кубалайт. Белгилердин чиркелишип тукум кубалашы, мейоз учурунда гомол. хромосомалардын ортосундагы генетикалык материалдын кайрадан бөлүштүрүлүшүнө алып келүүчү хромосомалардын айкалышынын (кроссинговердин) натыйжасында өзгөрүшү мүмкүн. Т. Морган дрозофилаларда толук изилдеген гендердин чиркелүүсү жана кроссинговер хромосомалардын генетикалык картасынын негизин түзөт. Андан кийин Т. к. х. теориясы гендин татаал түзүлүшүн жана тукум куугуч белгилердин берлишинде нуклеин к-таларынын ролун далилдөөдө өнүккөн. Гендин жайгашуу натыйжалуулугун ачуу (башкача атйканда гендин чыгышы анын хромосомада орун алышына көзкаранды) генетикалык материалдын үзгүлтүксүздүгүнүн жана үзгүлтүктүүлүгүнүн бирдейлиги жөнүндөгү генет-нын эң маанилүү принциптеринин биринин калыптанышына мүмкүндүк берди.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү, хромосомалык абберациялар

thumb|Хромосомалар.
Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү, хромосомалык абберациялар - хромосоманын түзүлүшүн өзгөртүүчү мутациянын тиби. Көбүнчө ички себептердин натыйжасында, өз алдынча, о.эле мутагендердин таасири астында да пайда болот. Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү бир хромосоманын ичиндеги кайра түзүлүүлөр - делецияларга, дефишенсилерге - хромосоманын учтарынын кыскарышы, дупликацияларга, инверсияларга жана гомол. эмес хромосомалардын бөлүктөрү менен алмашуулары негизин түзүүчү транслокацияларга - башкача атйканда хромосома аралык кайра түзүлүүлөргө бөлүнүшөт. Гомол. эмес хромосомалардын кошулушу (центромералардын аймагында эки акроцентрик хромосомалардын кошулушунан бир метацентрик хромосоманын пайда болушу - робертсондук деп аталуучу транслокациялар), бир хромосомадан эки центромералары бар гомол. эмес хромосомалардын пайда болушу (центромеранын аймагында мета - же субметацентрик хромосомалардын бөлүнүүлөрүнүн натыйжасында алынган жана бирдей ийинге ээ - изохромосомалар) жана кадимки "таяк түрүндөгү" хромосомалардан шакек хромосомаларынын пайда болушу хромосомалардын кайрадан түзүлүшүнүн өзгөчө типтерине кирет. Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү организмдин морфол. белгилеринин өзгөрүшүнө алып келет, Мисалы, дрозофилаларда бир мутанттык фенотип (мисалы, көзүнүн торчолорунун санынын азайышы) Х - хромосоманын бөлүгүнүн дупликациясы, ал эми экинчи мутанттык фенотип (Мисалы, канаттарындагы оюк) ушул эле хромосоманын участогунун жетишсиздиги менен шартталган, тиричиликке жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт, кээде организмди өлүмгө (хромосомалардын кайрадан түзүлүшүндө келип чыккан гомозиготалар көбүнчө жашоого жөндөмсүз) алып келет. Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү эволюция процессинде (хромосомалардын бөлүктөрүндөгү инверсияларга жана дупликацияларга, робертсондук транслокацияларга абдан маани берилет) белгилүү роль ойнойт. Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү ар түрдүү максатта генетикалык анализдерде (Мисалы, делециялар - кадимки гендердин мутанттык аллелдерин картага түшүрүү үчүн) колдонулат. Өстүрүлгөн клеткаларда, изилденип жаткан фактордун таасири астында хромосомалардын кайрадан түзүлүшүнүн жыштыгын анализдөө, анын мутагендүүлүгүн бат баалоого мүмкүндүк берет. Изилдөөлөрдүн генетикалык ыкмалары кездешсе да, эреже катары, хромосомалардын кайрадан түзүлүшүн цитол. ыкмалар аркылуу аныкташат жана анализдешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Центромералар

thumb|upright|Хромосома1: Хроматида2: Центромера 
Центромералар (лат. centrum, гр. kentron - борбор, ортоңку чекит жана meros - бөлүк) - кинетохор митоздук же мейоздук бөлүнүү учурларында хромосомалардын клетканын ар кайсы уюлдарына ажырашын жөнгө салуучу хромосоманын участогу, хромосомадагы бөлүнүү түйдөгүнүн жипчелерине (микротүтүкчөлөрүнө) бекитилген орун. Локализацияланган (моноцентриктер) жана аралашкан (диффузияланган, каалаган бөлүгүндө кинетикалык кызматы үстөмдүк кылуучу - голокинетиктер) центромералуу хромосомаларга бөлүнүшөт. Кээде моноцентриктерде кинетикалык кызмат аткаруучу (неоцентромердик активдүүлүк) бөлүктөр пайда болот. Белгилүү хромосомада центромеранын абалынын өзгөрүшү хромосомалардын кайрадан түзүлүшүн аныктоонун критерийи болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Генетика‎
Эволюциянын кайрылбастыгы

thumb|Ихтиозаврлар.
Эволюциянын кайрылбастыгы - организмдердин тарыхый өнүгүүсүнүн законченемдүүлүгү, организмдер мурунку жашоо чөйрөсүнө өтсө да, толугу менен түпкү тегине кайрылбастыгын чагылдырат. Балыктардын тукуму - тетраподалардын жок болуп кеткен бакалоорлору жана сүзгүчтөрү, сууда жашоо образын экинчи ирет өздөштүргөн сойлоочуларда жана сүт эмүүчүлөрдө эч качан калыбына келбейт (ихтиозаврлардын жана кит сымалдардын куйрук сүзгүчү жана калакчасы сырткы көрүнүшү боюнча гана сүзгүчтү элестетет, алар ички түзүлүшү боюнча терең айырмаланышат). Э. к. жөнүндөгү ойду 1893-ж. биринчи жолу Л. Долло иштеп чыккан (Долло закону). Алгачкы түзүлүшүнүн жок дегенде толук эмес калыбына келишин жокко чыгарган Долло формулировкасы өтө эле катуу; аны кээ бир окумуштуулардын улантуусу башталып калган эволюциялык кайра түзүүлөрдү мисалы, органдын экстенсивдик өнүгүүсүн же редукцияны токтотууга мүмкүн эмес деген көзкараштардын калыптанышына алып келген. Азыркы учурда эволюциянын кайрылбастыгы - организмдердин тигил же бул топторунун генотибинде же фенотибинде ишке ашырылган, көптөгөн процесстердин толук кайрылышынын ыктымалсыздыгынан келип чыккан, статистикалык законченемдүүлүктү түшүндүрөт. Э. к-н бир бүтүн организмге тиешелүү кароо туура, себеби кээде, өзгөчө онтогенездин айрым стадияларында тигил же бул формасында сакталып калган кээ бир белгилер экинчи ирет кайталанышы мүмкүн. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология