Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Рубай

Рубай (ар.—төрттүк) — төрт гана саптан турган, көбүнчө а-а-б-а жана а-а-а-а формасында уйкашкан лирикалык ырлар. Рубаилер араб, парсы-тажик, өзбек тилдеринде жазылып, философиялык, сүйүү, дииий мазмунга ээ болгон. Ар кандай эле ыр, эгер төрт саптан турса, рубай боло бербейт, ал үчүн жалпылаштырылган философиялык ойдун болушу зарыл. Чыгыш элдеринин классикалык поэзиясында абдап кеңири тараган Рудаки, Омор Хайям, Жами, Папой ж. б. акындардын лирикасынын көпчүлугүн рубаилер түзөт. Чыгыш поэзиясын изилдөөчүлөр рубаинин 4 элементтен турарын белгилешип жүрөт. Биринчи сап тезис деп аталат да, автор рубаисинде айта турган пикирди ортого таштайт, б. а. чыгармасынын темасын белгилеп алат, экинчи антитезис деп аталган сапта болсо, биринчи сапка карама-каршы пикир айтылат, үчүнчү рубан деген сапты акын төртүнчү сапта айтуучу жыйынтыгы үчүн көпүрө катары колдонот, төртүнчү сап синтез деп аталат, мында бардык саптардан негизги идея чыгарат. Рубаинин бул эрежелери Омар Хайямдын (1040—1123) чыгармачылыгында өтө чеберчилик менен ишке ашырылган.
Мисалы:
Башкарган жамы журтту үч-төрт эшек,
Мансапты бардыгынан бийик сезет.
Эшекче сүйлөшпөсөң алар сени,
Каралап эл алдында «акмак» дешет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Искусство жана маданият
Сарказм

Сарказм (гр. Sarkasmos – кыйноо, көңүлүн калтыруу) – сатиралык чыгармаларда ар кыл көрүнүштөрдү же адамдарды автордун же каармандардын өтө заардуу тил менен шылдыңга алышы. Сатирик акын Мидин Алыбаев кошоматчылардын терс жактарын таамай көрсөтүү үчүн сарказмды пайдаланат:

 Бирөө бар: Кошомат үчүн жанын элеп-желеп, 
 “Чоңдун” тегерегине айланат.
 өзүн парвана көпөлөккө теңеп.
 Өз баласынын оюнчугун – 
 “начальниктин” баласына жулуп берет. 
 (М. Алыбаев)
 "Манас" эпосундагы сарказм 
Сарказм (кыйноо, чымчып алгандай жанын ачытуу, кейитүү мааниде) — куйкумдуу, ачуу сөөктөн өтүп, чучукка жеткен күйдүргү шылдың сөздөр менен адамдын ачуусуна тийүү. Сарказмда шылдың кылган нерсеге адегенде оң маани берилип, анан терс кылык-жоруктарын атайын апыртып, какшык аркылуу ашкерелегени менен айырмаланат. Мисалы, Күлчоро Айчүрөктүн кыздары менен оюн куруп, Семетейге кайрылып кабар бербей жатып алганда «Тезек терген кыз болсо Теңтуш болуп аласың, Куурай терген кыз болсо курдаш болуп аласың” — деп Семетей кан кызы Айчүрөктү жана анын жөкөрлөрүн күңдөргө теңеп күйдүргү сөз менен Күлчорого ачууланат. Айчүрөк да ага жараша жооп айтат:
Чынкожо аттуу жээним бар, 
Толтой аттуу эрим бар, 
Жолоочуну тоскудай 
Кандай менин эбим бар.
Эпосто Манастын өзүнө да жан ачыткан, ачуу чучукка жеткен, сөөйтөн өткөн сөздөр менен:
Манас, Манас деп койсо 
Барбайып калат экенсиң 
Үйлөп койгон чаначтай 
Дардайып калат экенсиң 
Эрдигиң бар, эсиң жок 
Эчтеме менен ишиң жок..., — деп кээде кырк чоро да Манастын өзүн мазакташат.
Бул сарказм ыкмасынын каражаты өзүнүн зарылдыгы, дүрмөттүүлүгү менен күчтүү.

 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Категория:Билим берүү
Категория:Адабият таануу
Категория:Поэзия
Символ

Символ (грек — шартуу белги) — бир көрүнүш-окуяны, предметти же сөздү башка бир көрүнүш-окуя, предмет же сөз менен берүүчү шарттуу белги. 

Символдор турмушта жана адабиятта өтө узак мезгилдерден бери эле колдонулуп келе жатат. Мисалы: көгүчкөн — тынчтыктын, орок жана балка — жумушчу-дыйкан табынын биримдигинин символу Символдорду туура пайдалануу, аны көркөм деталдан чоң образ деңгээлине көтөрүп чыгуу жазуучудан көп чеберчиликти талап кылат. Мисалы: Ч. Айтматовдун «Ак кеме» повестинде көлдө сүзүп жүргөн кеме — баланын романтикасы үчүн актыктын, тазалыктын символу. Ал эми дүрбүнүн да символдук мааниси бар. Эгер ал Орозкулдун, Момундун же Сейдакматтын колунда болсо, жөн гана алысты жакындатып же жакынды алыстатып көрсөтүүчү буюм катары кызмат кылмак, а бала үчүн ал буюмдун (дүрбүлүк) функциясынан өйдө көтөрүлүп, предмет — символ деңгээлине жетет, б. а. турмушту, адамдарды, алардагы кара өзгөйлүк менен адилеттүүлүктү даана көрүүгө жардам берет. Повесттеги баланын образы өзү да белгилүү даражада символдук образ.

Булак: http://kyrgyzinfo.ru 

 
Категория:Маданият социологиясы
Шекит

Бул — устанын жардамчысы (көөрүкчүсү). Устага барып, атайын ышкыланып, устакерчиликтин сырларын үйрөнүүчү адам. Уламышта «Устадан шекити өтүптүр» — деген кеп бар.

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Шибеге

thumb|Өтүкчүлүк шибегелер
Шибеге — чеберлердин куралы. Ал теменеден жоонураак келип, учу шиштүү болот. Аны чеберлер жумуру жыгачка саптайт. Жыгачсыз темирден эле тегерек иймекей сабы бар шибеге да болот.
Уздардын — илме сайма саюучу аспабы. Ал жалпак жыгач сапка бекитилип, анын учу иймек болот.

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9

Категория:Аспаптар
Шым

thumb|upright|Шым
Шым — кең багалектүү сырт кийим, чалбар. Мунун жердиги кездемеден да, териден да, таардан да болот. Ошондуктан, кездеме шым, тери шым, таар шым деп айтышкан. Кой, эчки, теке, аркар, кулжа, жейрен өңдүү жандыктардын жана башка кайберендердин терисинен жаргак шым (кандагай), тери шым (чалбар) жасалган.

Жаргак шым жука жана жеңил болгондуктан жылуу мезгилдерде, улут оюндарында кийилген. Жаргак шымды тигүү үчүн терини чылгый чагында жүнүн бычак менен алып, малмага салат. «Ашаткысын эринбей, Аярдык менен Каныкей, Жез челекке жаткырып»... (Манас). Ашаткыны боюна абдан сиңирип, ийленген анын ышкын түп, чүкүрү, эңгилчек сыяктуу өсүмдүктөрдүн тамырынан, сабагынан жана кабыгынан алынган кол боёктор менен боеп, жүзүнө чыгарышкан. Анын багелеги нукум-сөөмөй шара тилинип жасалат. Бычылган шымдын бөлүктөрүнүн тигиштерине чыйратылган кебез жиптен каттай «ыскыт» (милте, жээк) кынаптала коюлуп, тигиштери тиштетилип тигилет.

Муну, күндүн көзүн тийдирбей, кунтуйтуп каттырбай, табы менен иштетет. Жаргак шымга бышык кездемеден эки элидей көбөө коюлат. Шымдын багалегинин шара тилигинин эки өңүрү жана этигине көркөм оюмдун сайма көчөттөрүн түшүрүшкөн. Ал кооздуктар кездеме шым жана кемселге түшкөн көчөт-оюмдарга үндөшүп кетет. Аны көбүнчө ботонун жүнүнөн ипичке ийрип, чыйрак чыйратып, челдеп, түрдүү ыраңга боеп, ийне сайма аркылуу жүзөгө ашырат. Мындай шымды «кештелүү шым» деп айтат.

Тери шым (чалбар шым) ичи түктүү келет да, суукта кийилген. Анын жердиги көбүнчө кой-козунун терисинен болот. Аны адегенде челдеп, ашатып алып, анан өңдөп (бордоп), ага ышкын түп жабат. Же ошол өңдөлгөн боюнча эле бычылат да, тигиштери көк, кара өңдө милтеленип, багалегинин учу да адими кездемден төрт-беш элидей көбөөлөнөт.

Таар шымдын жердиги, албетте, жүн болот. Көбүнчө төөнүн, койдун жүнү текши, ичке ийрилип, жип чыйрак чыйратылат. Буга курулган өрмөк башка таар буюмдарындай эле эндүү согулат. Согулган жердик өлчөнүп бычылат. Тигиштерине кош каттала чыйратылган башка өңдөгү жиптен милте коюлат.

Кыргыздарда тепме шым да болгон. Аны жасоодо уздар тепме чепкендин ыкмасын колдонушкан.
Кездеме шымдын жердиги чий баркут, баркут, трайке өңдүүлөрдөн болот. Жаштар кие турган шымдын шара тилик багалектерине жаргак шымдыкындай көбүнчө көк, кызыл, жашыл жиптер менен сайма көчөттөрүнүн жана көркөм оюмдарынын түрлөрү жарашыктуу түшүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9

Категория:Кийим-кечек
Шөкүлө

Конус формасында тигилген кыргыздын кыз-келиндеринин элдик баш кийими. Өтө кооз, аны күйөөгө аттанган кыз ата-энесинин төрүнөн кийип чыгат. Шөкүлөнүн төбөсү (бийиктиги 22—30 см), кулакчасы же жаагы (узундугу 18—22x8—10 см), желкеси (узундугу 33—45 см), маңдайы (4—6 см) болот. Шөкүлө мурун ак кийизден тигилсе, кийин ортосуна жүн салынып, сырты кызыл же кызыл кочкул, жашыл же кочкул жашыл, көк же көк кочкул манаттан, ноотудан тигиле баштайт. Ар кыл матадан ичтелип, ага кундуз, түлкү, суур өңдүү аң терилери кыюуланат. Кийин баркуттан шырып тигип да жүрүшөт. Төбөсүнө же каптал тарабына тоту куштун, кыргоолдун, каркыранын, үкүнүн канаттары тагылат. Шөкүлөнүн төбө алкагына зер чөгөрүүгө болот.
 thumb | 220x124px | right

Мында шурулар арбын колдонулат. Бул желбирөөчкө, тумарчага, жаак мончокко, чач учтукка өткөрүлөт. Ал элечектин тартмасындай ушул шөкүлөгө бөтөнчө азем берет.

Шөкүлө — салттуу баш кийим. Ал салт боюнча кийинки сиңдилерине сакталат. Демек, кыз турмуштанган жерине кийип барып үч-төрт күндөн кийин шөкүлөнү кайра берип жиберет. Бул баш кийим боз үйдө текчеде (секичек, текичек) турган, же болбосо сандыкта сакталат.

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Элек

thumb|right|Металлдан жасалган электер

Элек — торунан ун, талкан жана башка майда нерселерди өткөрүүчү буюм. Анын жердиги жыгач жана кылдан турат. Кыл тегерек алкакка (карсканга) бекитилип жасалат. Элек кээде чыпка катары да колдонулат. Кыл электин майдасын «торко элек» дейт. Мунун «сүзгү элек», «чыпка элек» деген түрлөрү бар.

Мында чебер оболу карсканын (алкагын) ийип алат да, аттын туу куйругун жулуп алып, учун түйүп өткөрүп, экинчи жагын да ошентет. Антип төрт тарабынан кылды керип алып, анан ийнеге аттын кылын өткөрүп, чатыраш кылып отурат. Ошондо ийне кылдын артынан жана үстүнөн алмак-салмак өтүп турат. Алкактын чети болсо эчкинин жаргагы менен жээктелет.

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Категория:Ашкана буюмдары
Байсейит уулу Эшмамбет

Эшмамбет Байсейит уулу (1866-жылы Талас облусу Кырк-Казык кыштагы, - 1926ж, азыркы Токтогул району, Кызыл-Озгоруш айылы, Чечекти жайлоосу) — кыргыздын төкмө акыны, ырчысы.

 Кыскача өмүр таржымалы 
1866-жылы Таластын Колпоч айылында туулган. Эр жетип ээрге мингени улуу Токтогул акындын даңкын угуп, Кетмен-Төбөгө келип, акындан көп таалим-тарбия алат. Эшмамбет кыргыздын элдик поэзиясына, анын ичинде айтыш өнөрүнө өзгөчө чоң салым кошкон. Кыргыз жергесиндеги көрүнүктүү акындардын дээрлик бардыгы менен айтышкан. Эл арасында «ырчынын кара тулгасы» деген ардактуу атка татыган.

1926-жылы Кетмен-Төбөнүн Чечекти жайлоосундагы Капка деген жерде каза болгон.

Токтогулдун эң жакын шакирти. Ырчылыгы он беш жашында башталган. Ырларын комуз менен коштоп аткарган. 1885-ж. оор турмуштун айынан Кетмен-Төбөгө барып, ал жерде көп жыл турган. Чыгармачылыгынын алгачкы мезгилинде эски коомдук турмуштун, уруу идеологиясынын таасиринен улам акын бай-манаптардын зоболосун көтөрүүгө кызмат кылуучу ырлар да чыгарган. Эшмамбеттин ырларындагы демократтык тенденциянын тереңдеши жана ырчылык чеберчилигинин жетилишине Токтогул көп таасир берген. Токтогул Сибирге айдалганга чейин да, сүргүндөн келгенден кийин да Эшмамбет улуу акын менен бир жүрүп, ырчылык өнөрүн өркүндөткөн, таалим-тарбия алган. Токтогул экөөнүн бийлөөчү тапты, кожо-молдолорду ашкерелеген «Токтогул менен Эшмамбеттин эшен-калпаларга карата ырдаганы», «Папы калпа», «Ак туяк» ж. б. алым сабак ырлары белгилуу. Эшмамбеттин өзүнөн да дин өкүлдөрүн ашкерелеген социалдык маанидеги сатиралык чыгармалар калган. Эшмамбет айтыш өнөрүнүн устаты болгон. Анын Жеңижок, Жаныбай, Курман, Найманбай, Алтынай, Нурмолдо, Чоңду, Барпы,,Калык ж. б. менен ар түрдүү тематикадагы, ар кыл мазмундагы айтыштары бар. Табият көркүнө, дыйкандарга, жаштарга арналган оригиналдуу чыгармалардын да автору. Эшмамбеттин санат, терме ырларын замандаштары айрыкча жогору баалашкан. Эшмамбеттин революциядан кийинки чыгармачылыгында Ленинди, жаңы заманды даңазалаган ырлары («Ленинге ыракмат», «Өкүмөткө ыракмат», «Жаштарга») маанилүү орун ээлейт. Эшмамбет «Жаныш-Байыш», «Кедейкан», «Саринжи-Бекей» эпосторун да айткан.

 Чыгармачылыгы 
Токтогул экөөнүн бийлөөчү тапты, кожо-молдолорду ашкерелеген.«Токтогул менен Эшмамбеттин эшен-калпаларга карата ырдаганы», «Папы калпа», «Ак туяк» жана башка алым сабак 
ырлары белгилүү. Эшмамбеттин өзүнүн да айрым дин өкүлдөрүнүн терс жоруктарын ашкерелеген сатиралык 
чыгармалары калган. Эшмамбеттин айтыш өнөрүнүн чыгаан мыкты устаты болгон. Анын Жеңижок, Жаңыбай, Курман, Найманбай, 
Алтынай, Нурмолдо, Чоңду, Барпы, Калык жана башкалар менен ар түрдүү тематикадагы, ар кыл мазмундагы айтыштары 
бар. Табият өнөрүнүн дыйкандарга, жаштарга арналган оригиналдуу чыгармалардын да автору. Эшмамбеттин санат, 
терме ырларын замандаштары айрыкча жогору баалашкан. Эшмамбет «Жаныш-Байыш», «Кедейкан», «Саринжи- 
Бөкөй» эпосторун да айткан.

 Колдонулган адабият 
Борбугулов М. "Ош областы энциклопедия" Фрунзе 1989ж. 
 

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Категория:Токтогул району
Категория:Төкмө ырчы
Категория:Акындар
Ээр чабуу

Ээрди каптоо төрт бөлүктөн турат. Абалы алдын, эки каптыргасынын баш-баштары, чарбасы, үстү капталат. Териге өзүнчө өң берүү үчүн кадимки кара тушту (сыяны) пайдалангандар бар. Аны чылгый теринин ич жагына сыйпайт. Ошондо ал сырткы өңүнө чыгат. Ансыз ээр кадимки жыдытылган карындай чел болуп, ээрдин жыгачы көрүнүп калат.

Сыйрып алары менен терини жылуу кезинде эле түгүн сыртына чыгара ороп коёт. Ичине жел кирбей жылуу жерге турса, ал төрт күндө жыдыйт. Жүнү өзү эле колго келбей калат. Ички челин, тери этин кырып алат. Сөөктөй катып калган тери болсо да жибитип, жүнүн жыдытат. Терини ээрге каптоодо эки см дик мык керектелет. Буюмдун жээктерин жана каштарын кооздоо үчүн бөрктүү мыктарды пайдаланат. Аны ээрге чапканда көрпөчөлөнгөнсүп, кадимки шөкөттөлгөндөй, сынпоздолгондой кооздукту тартуулап турат.

Кол кайык аркылуу жүзөгө ашырууда жыгачты араалоодо же чөптү таңгактоодо механизмди кыймылга келтирүүчү капрон жиби бар резина аралашкан жазы тасма курду тилип, эки катын ажыратып алса болот. Ошону кайыш менен булгаарынын ортосуна беттей коюп кайыйт. Кайык жипке капронду пайдалангандар бар (өзүнчө чоң түрмөк, аны дүкөндөрдө сатат). Тилинген кош кат кайыш булгаарыны дискага кыпчытып, жүгөндү, көмөлдүрүктү, басмайылды, куюшканды алты-жети күндө кайып бүткөндөр бар. Ошондо бир ат жабдык жарым айда колдон биротоло чыгат. 

Ээрди каптоодо уй терисинен төө териси 8—10 жыл бышыгыраак болот. Кийинчерээк ээрчилер уй териси менен эле каптап жүрүшөт. Аны жыдытуу үчүн айрымдар бетине акиташ себет. Анда ички кыртышы жумшарат, жүнү жыдыйт. Жумуру жыгачты тамга жөлөп, ошого жыдыган терини артка салып, жүнүн орок менен шыпырып ташташат. Кайра ички бетин сыртына арта каратып, челин да сыдырат. Анан эки-үч кун таза сууга салса, акиси кетет. Ансыз каптаганда жылаңач ээрди тери чап кармай албайт. Ал «Там тешээр ээр» болуп калат. (Тамга койгула, ат-маты менен эшиктен кир, ат жыгылып, үч-төрт ала салсын, оңко турсун ээр сынбайт. Ушуну там бузаар ээр деп атайт.) Эгер ээр кургап, даяр боло элек чакта анда аны каптоочу терисин белендеп алат. Ошол жүнү шыпырылып алынган кургак көлөкө жерге керип, калдыркандай катырат. Айрымдар терини ным жерге таштап, чиритип же көгөртүп коет. Ошол кургатып алган терини сууга салып, чылгый кылып дароо ээрди каптай коюшат.

Демек, ээр каптоо — бодонун чылгый терисин чабылган ээрдин сыртынан бычып карматуу. Мында ар бир чебердин өзүнчө таандык ыкмалары баамдалат. Чебер терини челекте муздак сууга жыдытып, жүнүн бычак менен алат. Кайрадан туздап, челекке эки күнчө салып таштаса, тери чыйралат да, калыңдыгын да, сапатын да сактайт. Чылгый терини чабылган ээрдин сыртынан бычат да, өзүнүн мыгы менен урат. Тери чылгый чагында капталса, ээрди чап кармайт. Чылгый теринин өңүн буруш үчүн азыркы чеберлер кара лакты, көк, жашыл жана кызыл боекту да пайдаланышат. Терини чала ийлеп, туз жаап, ысык сууга салып, күнү-түнү коюп да жыдытууга болот. Абалы ээрдин ичи, анан эки каптыргасы капталат. Ээр каптоо үчүн чеберлер кайыңдан мык жасашкан.

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Категория:Ат жабдыктары
Арууке

Арууке, Манас эпосундагы Алмамбет баатырдын зайыбы, Күлчоро баатырдын энеси.
Аруу - таза сөзүнүн синоними. Көбүн учурда жан-дүйнөнүн тазалыгын билгизүү үчүн колдонулат.
Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда - Арууке Манастын жубайы Каныкейдин сиңдиси, перинин кызы.
Ал Алмамбетке чыккысы келбей, аяр салып атайлап түрүн бузуп амал кылат. Бирок, Каныкейдин акылы менен Алмамбет чыдап күткөндө өз түрүнө кайтат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Сагымбай Орозбак уулу. "Манас" эпосу. 1 т. 1978.

Категория:Манас эпосунун каармандары
Белоцкий Морис Львович

Белоцкий Морис Львович (1895- 1938) – партиялык жана мамлекеттик ишмер. 
1933-37 жылы Кыргыз обкомунун 1- катчысы. 
1919-20 жылы Украинада партиялык кызматкер ,1920-24 жылы, жумушчу-дыйкан Кызыл 
Армиясынын 1- аткычтар армиясында комиссар, Москвадагы Аскер академиясынын аскер комиссарынын жардамчысы. 1924-25 ж. СССРдин Букара Эл Республикасындагы консулу, РКП(б)нын Тундук Кавказ райкомуна жооптуу инструктор; 1929-33 ж. Тундук Кавказ крайында партиянын Миллерово округдук комитетинин, Тундук Осетин обкомунун катчысы, СССР Осоавиахиминин торогасынын орун басары. 1937- жылы жазыксыз жерден репрессияга учураган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы энциклопедия. Бишкек - 2003ж.

Категория:Инсандар
Бату

75px|thumb|Батый Бату
Батый, Бату (1208-1255) - монгол ханы. Жуучунун экинчи баласы, Чыңгыз хандын небереси. Атасы каза болгондон кийин Батый анын жерлерин ээлеп калат, кийин Чыңгыз хан аны улуска хан кылып дайындайт (1255). Россия жана Чыгыш Европага жасаган жүрүштүн негизги уюштуруучуларынын бири (1236-1241). Үгөдөй хандын өлүмү жөнүндө кабар алып, Батышка жасаган жүрүшүн токтотот да, улуу ханды шайлоого катышуу учун Монголияга кайтып келет. Батыш аймактарын басып алгандан кийин Б. Жерлерин өзүнүн бир туугандары менен болушуп алат. Батыйга Карпат тоолорунан чыгыштагы Жайыкка (Оролго) чейинки; Шейбанга - Сибир, Ордо-Иченге - Казакстан аймагы тийет. Батыйдын улусу - Оң канат, Ордо-Эжендики - Сол канат деп аталган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы энциклопедия. Бишкек - 2003ж.

Категория:Инсандар
Алмамбет

Алмамбет баатыр, Азизкандын уулу, Күлчоронун атасы, Манас эпосунун башкы каармандарынын бири, Манас баатырдын чоросу.

Кытайдын белгилүү кандарынын бир - Азизкандын 50 ашканда көргөн жалгыз уулу. Жаш кезинен атасынын ордуна хан болуп Алоокенин Коңурбайы менен жоолошуп калат.

Акыры Алмамбет Коңурбай жана башка кытай улуктары менен согуш ачып натыйжасында өз элин таштап кетүүгө аргасыз болот.

Элинен качып келе жатып казактарда Айдаркандын Көкчөсүндө туруп калат. Бирок, Көкчөнүн тегерегиндегилер анын таасири артып бара жаткандыгына күнүлүк кылышып, Көкчөгө аялы Акеркеч менен "тамыр" деп чагым салышат. Алмамбет казак элин таштап кетүүгө аргасыз болот. Кетип жатканда ак Акеркеч Алмамбетке Манаска барууну сунуштайт.

Алмамбет баатыр кыргыз элине келип турганы Аруукеге үйлөнүп, Манастын эң жакын чоролорунун бири болуп калат.
Кыргыздар "чоң казатка" аттанганда кыргыздын колуна хан шайланат.

Чоң казатта Шыпшайдардын огу жаңылып өлөт.

Алмамбеттин керээзине ылайык Манас анын сөөгүн Ат-Башынын Чеч-Дөбөсүнө жашырган.
Ал жер азыр да мазар болуп, эл келип зыярат кылып турушат.

Манас эпосундагы Алмамбет менен байланышкан негизги окуялар:

 Алмамбеттин жомогу
 Манастын Каныкейге үйлөнүшү
 Алмамбеттин кыргыздын колуна хан шайланышы
 Алмамбет менен Чубактын жол талашышы. Бул окуяны чагылдырган "Жол Талаш" күүсү
 Алмамбеттин арманы
 Алмамбеттин Сыргакты ээрчитип чалгынга чыкканы
 Чоң казат

 Колдонулган адабияттар 
 Сагымбай Орозбак уулу. Манас эпосу. 1 т. 1978.

Категория:Манас эпосунун каармандары
Категория:Инсандар
Табу

Табу – өз аты менен атоого тыюу салынган сөздөр, сөз айкаштары жана энчилүү аттар. Диний ишенимден улам келип чыккан. Мисалы, кыргыздар чечек оорусун – улуу тумоо, жапайы мончок, кызамыкты – кызыл гүл, ошондой эле салттык мааниде да адам аттарын мисалы, кичине бала, койчу бала деп тергешкен. 

Байыркы Полинезияда, Гавай аралдарынан (гавайча kapu — айтылышы «капу») Жаңы Зеландияга чейин (табу) тыюуу салуу системасы жашоонун бардык чөйрөсүн камтып, башка өлкөлөрдө официалдуу дин, мыйзам, юридикалык мораль жана укук деп аталгандын бардыгын алмаштырып, регламентациянын жалгыз формасы болгон. 
Категория: Тил илими
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
https://tyup.net/page/tabu
Той ырлары

Той ырлары — элдик салтка байланыштуу тойдо жеке адам тарабынан, же көпчүлүк тарабынан коллективдүү мүнөздө ырдалуучу өзүнчө обону, аткаруу манерасы бар ырлар. Бешик той, тушоо кесүү, жаш балдарды отургузуу, үйлөнүү тойлоруна байланыштуу той ырларынын да мазмуну, мүнөзү ар кыл келет. Муну менен бирге бардык түрк элдеринин кыз узатуудагы тоюна таандык болгон «Жар-жар» айтуулар, келин саламдар, лирикалык мунөздөгү «Той баштар» деген ыр жана кеңири тараган көрүшүү ырлары кыргыз элинде той ырларынын көп экендигин күбөлөйт. Той ырлары эпикалык дастандарда да эпизод катары көп учурайт.

Булак: Ж. Шериев, А. Муратов Кыргыз адабияты терминдердин түшүндүрмө сөздүгү Б.1994
Төкмөчүлүк өнөрү

Төкмөчүлүк өнөрү — алдын-ала даярдыксыз ар кандай көрүнүштөр жөнүндө оозеки ырдоо өнөрү. Төкмөчүлүк кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгынын бүткүл улуу мурасын жараткан. Бул өнөр ырчынын турмушту аңдап билүүсүнүн тереңдиги, ой жүгүртүү чабытынын, сөз байлыгынын ченемсиз кеңдиги, рухий толкундануусунун бийиктиги менен тыгыз байланышканда гана кеңири белгилүү чыгармалар жаралат. Төкмө акындар адетте, бир ырдаган ырын кийин кайра ырдаганда бир топ өзгөртүп ийишет, анткени ал эки учурда эки түрдүү абалда болот, ар кыл сөздөрдү, уйкаштыктарды тандайт. Төкмөчүлүктө психологиялык абалдын мааниси чоң. Көп төкмөлөр (Токтогул, Калык, Алымкул, Осмонкул, Токтоналы, Ысмайыл) комуздун коштоосу менен ырдашса, айрымдары (Барпы көпчүлүк учурда) комуздун коштоосуз эле ырдаган. Төкмөчүлүк анчалык бийик даражада болбосо да, азыр айрым акындардын (Э. Турсуналиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев) чыгармачылыгында жашап келе жатат. Ошондой эле жазма адабияттын айрым өкүлдөрү да (Б. Сарногоевдин айрым чыгармалары) кээде төкмө өнөрүнүн үлгүсүндө жаралып жатканын байкоого болот. Дүйнөлүк адабияттын тарыхында поляк акыны А. Мицкевич да импровизатор төкмөчүлүк катары көп ырларды жазган.

Токмо акындардын негизги темасы эмне эле

 Атактуу өкүлдөр 

 Колдонулган булактар 
http://kyrgyzinfo.ru 

Категория:Төкмөчүлүк
Категория:Кыргыздар
Категория:Акындар
Трагедия

Трагедия 
1. Драмалык чыгарманын бир түрү, аягы негизги каарманыдын өлүмү же кайгы-капасы менен бүтүүчү чыгарма. Түпкү келип чыгышы байыркы Греция искусствосуна байланыштуу. Алар шараптын кудайы делген Дионистин урматына эчкилерди сүзүштүрүп тамашалар өткөрүшкөн, мына ошол тамашалар трагедия деп аталган. Б.з.ч. X кылымда байыркы гректердин трагедиялары өзүнүн гүлдөө доорун башынан өткөрүп, Эсхил, Софокл жана Еврипид өңдүү улуу сөз чеберлери калтырды. Аристотель болсо ошол кездеги трагедиялардын негизги белгилерин ачып көрсөттү. Кайра жаралуу доорунда трагедия дүйнөлүк адабиятта жаңы баскычка көтөрүлдү. Ал Англиялык улуу драматург Шекспирдин ысмы менен байланышат. Анын «Гамлет», «Отелло», «Юлий Цезарь», «Король Лир», «Ромео менен Жульетта» деген классикалык трагедиялары бүгүнкү күнгө чейин кызыгуу менен окулуп, сахналарда коюлуп жүрөт. Советтик драматургияда да трагедияга зор роль таандык. Мында советтик турмушту сүрөттөөдө каармандын өлүмү менен бүтсө да оптимисттик пафос, бийик гуманизм даана көрүнүп турат. Мисалы, В. Вишневскийдин «Оптимисттик трагедиясын» атап көрсөтүүгө болот.
2. Жалпы эле искусстводогу эркиндик менен эрксиздиктин; адилеттүүлүк менен кара өзгөйлүктүн, сулуулук менен куниктиктин ортосундагы күрөштүн келип чыгышы, сырткы көрүнүштө эркиндиктин, адилеттүүлүктүн, сулуулуктун жеңилиши менен аяктоочу, бирок көрүүчүнүн, окурмандын психологиясын тазартуучу эстетикалык категория. Трагедияда каарман чыгып кетүүгө мүмкүн болбогон карама-каршылыкта калат да, натыйжада, ал өлөт, же жеңилет, бирок мына ушул көрүнүш башка, кишилерди тазалыкка, ак ниеттүүлүккө, күрөшүүгө үндөйт. Мисалы. Ч. Айтматовдун «Ак кеме» повестиндеги Баланын акырындагы тагдыры, жеңилиши миллиондогон окурмандардын сезиминде кара өзгөйлүккө каршы күрөшүү сезимин пайда кылат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Категория:Билим берүү
Категория:Адабият таануу
Категория:Адабий жанрлар