Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
PlayStation

thumb|PlayStation.
PlayStation (жапончо: プレイステーション; хэпбөрн тамгасы менен: Pureisutēshon; PS деп кыскартылат) — төрт үй оюн консолунан, ошондой эле медиа борбордон, онлайн кызматтан, оюн башкаруучу зымдан, эки портативдик консол менен смартфондон жана дагы бир нече журналдардан турган оюн бренди. Алгачкы PlayStation Жапонияда колдонууга берилип, аны Sony Interactive Entertainment компаниясы 1994-жылдын 3-декабрында иштеп чыккан жана ошондон бери ага ээлик кылып келет.

Алгачкы жолу ишке киргенден 9 жыл 6 ай өткөндөн кийин бул сериядагы баштапкы консол биринчи видео оюн консолу болуп калган. Ал 100 миллион даана менен сатылган. Анын мураскору, PlayStation 2, 2000-жылы жарык көргөн. PlayStation 2 2012-жылдын 28-декабрына карата 155 миллиондон ашуун даана сатылып, бүгүнкү күндө бестселлер үй консолу болуп эсептелет. Sony компаниясынын кийинки консолу PlayStation 3, 2006-жылы жарык көргөн. 2013-жылдын ноябрына карата дүйнө жүзү боюнча 80 миллиондон ашуун консол сатылган. Sonyнин акыркы консолу PlayStation 4, 2013-жылы жарык көргөн. Алгачкы эле сатыкка чыккан 24 сааттын ичинде бир миллион консол сатылып, тарыхтагы эң тез сатылган консол болуп калган.

PlayStation Network дүйнө жүзү боюнча 110 миллиондон ашуун колдонуучусу бар (2013-жылдын июль айына карата) онлайн кызмат. Ал өз ичинде оюндарды жана мултимедианын ар кандай түрүн сатып алып, жүктөөгө мүмкүнчүлүк түзгөн PlayStation Store аттуу онлайн виртуалдык дүкөндү, жазылууга негизделген PlayStation Plus аттуу онлайн кызматты жана 2015-жылдын март айында жабылып жаткан кезде дүйнө жүзү боюнча 41 миллиондон ашуун колдонуучуга ээ болгон PlayStation Home аттуу коомдук оюн түйүн кызматын камтыйт. PlayStation Mobile (мурунку PlayStation Suite) мобилдик түзмөктөрдө PlayStation мазмунун камсыз кылуучу программалык платформа болуп саналат. 1.xx версиясы PlayStation Vitaны да, PlayStation TVни да жана Android операциондук системасында иштеген белгилүү бир түзмөктөрдү да колдойт. Ал эми 2014-жылы жарыкка чыккан 2.00 версиясы гана PlayStation Vita жана (ыктыярдуу) PlayStation TV түзмөктөрүнө гана ылайыкташтырылган. Бул платформадагы жарык көрө турган мазмун учурда түп нуска PlayStation оюндарынан гана турат.

7-муундагы PlayStation өндүрүмү да XrossMediaBarды пайдаланат. Бул көптөгөн сыйлыктарга ээ болгон графикалык колдонуучу интерфейси болуп эсептелет. LiveArea аттуу сенсордук экранга негизделген колдонуучу интерфейс PlayStation Vita үчүн ишке берилген. Анда коомдук түйүн элементтери интерфейс менен бириктирилген. Андан тышкары, PlayStation 2 жана PlayStation 3 консолдору да Linuxтун негизинде иштеген PlayStation 2 үчүн Linux жана OtherOS операциондук системаларын колдойт, бирок алардын өндүрүшү токтотулган. Ошондой эле бул сериялар көп сандаган маркетиң кампаниялары менен белгилүү. Алардын акыркыларынын бири Кошмо Штаттарда көрсөтүлгөн "Улуулук күтүп турат" аттуу жарнама болуп саналат.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 

Категория:1994-жыл
Категория:Консолдор
Анык убактагы стратегия

thumb|Battle of Survival (2004-2013).
Анык убактагы стратегия (англ. Real-time strategy, RTS деп кыскартылат) — бара-бара өсүү болбогон стратегиялык видео оюнунун субжанры.

RTSте катышуучулар картадагы аймактарды алуу жана өз оппоненттеринин мүлкүн кыйратуу үчүн өз бөлүктөрү менен түзүлүштөрүн көзөмөл алдында кармап айла-амалдарды колдонушат. Адаттагы RTSте оюндун жүрүшүндө кошумча бөлүктөрдү жана түзүмдөрдү түзүүгө болот. Бул көбүнчө топтолгон ресурстарды жумшоо талабы менен чектелет. Бул каражаттар өз кезегинде картадагы атайын пункттарды көзөмөлдөө жана/же ушул максатка арналган бирдиктердин жана түзүлүштөрдүн белгилүү бир түрүнө ээ болуу аркылуу чогултулат. Тактап айтканда, RTS жанрындагы оюн адатта ресур топтоо, база куруу, оюн ичинде технологиялык өнүгүү жана бирдиктерди кыйыр көзөмөлдөө өзгөчөлүктөрүн камтыйт. "Анык убактагы стратегия" термини биринчи жолу 1982-жылы BYTE журналында пайда болгон, бирок америкалык видео оюн дизайнери Бретт Сперри көбүнчөсү 1990-жылдардын башында базарга Dune IIни киргизүү менен терминдин автору деп эсептелет.

RTSте оюнчу ийгиликке жетиш үчүн аткарууга зарыл болгон милдеттер абдан жоопкерчиликтүү болушу мүмкүн жана ал эми татаал колдонуучу интерфейстер кыйынчылыктарды жеңип өтүш үчүн иштелип чыккан. Айрым өзгөчөлүктөр иш такта чөйрөсүнөн алынган; мисалы, "баскылоо менен сүйрөө" ыкмасы берилген аймакта бардык бирдиктерди тандоо үчүн колдонулат. Айрым оюн жанрлары RTS үлгүсүндө болгондой жалпы концептуалдык жана тактикалык окшоштуктарга ээ болсо да таанылган жанрлар жалпысынан RTS оюндардын катарына кирген эмес. Мисалы, шаар куруу оюндары, курулуш жана башкаруу симуляциялары жана анык убактагы тактикага негизделген оюндардын түрлөрү жалпысынан "анык убактагы стратегия" деп эсептелбейт.

 Тарыхы 
...

 Байланыштуу макалалар 
 StarCraft

 Шилтемелер 

Категория:Видеооюн жанрлары
Nintendo Entertainment System

thumb|NES.
Nintendo Entertainment System (Нинтендо көңүл ачуу системи, адатта NES деп кыскартылат) — Nintendo компаниясы тарабынан иштелип чыккан жана өндүрүлгөн 8 биттик үй видео оюн консолу. Ал алгач Family Computer катары (жапончо: ファミリーコンピュータ хепбөрн: Famirī Konpyūta; ошондой эле ファミコン Famikon, FC деген жалпылоочу кыскартылган аталышы бар) 1983-жылы 15-июлда Жапонияда жарык көргөн. Кийинчерээк 1985-жылы Түндүк Америкада, 1986-жылы Европада, ал эми 1987-жылы Австралияда жарыкка чыккан. Түштүк Кореяда ал Hyundai Comboy (현대 컴보이 Hyeondae Keomboi) деген ат менен белгилүү болгон жана Hyundai Electronics деген аталыш менен таанымал болгон SK Hynix тарабынан жайылтылган. Өз убагындагы бестселлер оюн консолу болгон NES 1983-жылдан кийинки кыйроого учураган АКШдагы видео оюн өнөр-жайын кайра калыбына келтирүүгө жардам берген. NES аркылуу Nintendo өз платформасына өндүрүү жана оюндарды жайылтыш үчүн үчүнчү тарап иштеп чыгуучуларга укук берген жаңы стандарттагы ишкердик моделин киргизген. Андан кийин Super Nintendo Entertainment System келген.

2009-жылы Nintendo Entertainment System 25 оюндан турган тизмеде IGN тарабынан тарыхтагы жалгыз эң мыкты оюн деген наамга ээ болгон. Бул PC Magazine журналынын "Жалпы видео оюндардын мыкты ондугу" тизмесинде Sega Dreamcastтан кийин 2-сапка жайгашкан.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 
Категория:Маалымат технологиялары
Категория:1985-жыл
Категория:Консолдор
Wii

thumb|Wii.
Wii (Уии) — Nintendo тарабынан 2006-жылдын 19-ноябрында чыгарылган үй видео оюн консолу. Жетинчи муундагы консол болгон Wii Microsoft'тун Xbox 360ы менен Sony'нин PlayStation 3ү менен атаандашып келген. Nintendo'нун билдиришинче, алардын консолу башка эки консолдорго караганда калктын кененирээк катмарына багытталат. 2012-жылдын биринчи чейрегине карата, Wii дүйнө жүзү боюнча 101 миллиондон ашуун нускада сатылып, өз муунундагы PlayStation 3 менен Xbox 360тан алдыга озуп чыккан; 2009-жылы декабрда консол АКШда бир эле айдын ичинде сатуу боюнча рекорд койгон.

Wii Remote башкаруучусун киргизген. Ал колдо ишарат кылуучу түзмөк катары пайдаланылат жана үч өлчөмдүү кыймылды аныктайт. Консолдун дагы бир өзгөчөлүгү — иштебей калган WiiConnect24. Ал күтүү режиминде турган кезде интернет аркылуу билдирүүлөрдү жана жаңы маалыматтарды кабыл алып турат. Башка жетинчи муундагы консолдор сыяктуу эле ал "Virtual Console" аттуу оюн жүктөп алуу кызматын камтыйт. Ал мурунку системалардан оюндарды кайталап берет.

2011-жылдын аягында Nintendo кайра жөндөлгөн моделди жарыкка чыгарган. Ал Nintendo GameCube менен шайкеш болбогон "Wii үй-бүлө чыгарылышы" болгон; бул модель Жапонияда чыккан эмес. Nintendo'нун чакан SNES'тен берки алгачкы ири консол жасалгасы болгон Wii Mini стандарттык Wii моделдин ордуна келип, Канадада 2012-жылы 7-декабрда жарык көргөн. Wii Mini Wii оптикалык дисктерди гана ойното алат. Ал GameCube шайкештиги менен тармактык мүмкүнчүлүктөрүн камтыбайт; бул модель Жапония, Австралия жана Жаңы Зеландияда жарык көргөн эмес. Wii'нин мураскери Wii U 2012-жылы 18-ноябрда жарыкка чыккан. 2013-жылдын 20-октябрында Nintendo ырастагандай, Wii Mini Европада өндүрүлүп жеткиликтүү болсо дагы Wii'нин өндүрүшү Жапония менен Европада токтотулган.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 

Категория:Консолдор
Категория:2006-жыл
Xbox 360

thumb|upright|Xbox 360 (2005).
thumb|upright|Xbox 360 (2013).
Xbox 360 — Microsoft тарабынан иштелип чыккан үй видео оюн консолу. Түп нуска Xbox'тун мураскери болгон Xbox 360 Xbox сериясындагы экинчи консол болуп саналат. Xbox 360 жетинчи муундагы видео оюн консолдорунун бөлүгү катары Sony'нин PlayStation 3 жана Nintendo'нун Wii консолдору менен атаандашат. Xbox 360 расмий түрдө 2005-жылдын 12-майында MTV'де жарыя кылынган. Ачыкка чыгаруу жана оюн тууралуу толук маалымат ошол эле айда кийинчерээк E3 иш-чарасында белгилүү болгон.

Xbox 360 Xbox Live аттуу онлайн кызматты камтыйт. Ал мурдагы түп нуска Xbox'тон кеңейтилген версиясы жана консолдун жашоосу учурунда улам жаңыртылып турган. Акысыз жана жазылууга негизделген версиялары жеткиликтүү болгон Xbox Live колдонуучуларга оюндарды онлайн ойноо; оюндарды жана оюн демолорун жүктөп алуу (Xbox Live Arcade аркылуу); Xbox Music жана Xbox Video порталдары аркылуу музыка, телеберүүлөрдү, тасмаларды сатып алып көрүү; үчүнчү тараптардын кызматтарына медиа колдонмолор аркылуу жеткилик алуу мүмкүнчүлүгүн берет. Онлайн мултимедиа өзгөчөлүктөрдөн тышкары Xbox 360 колдонуучуларга локалдык PC'ден медианы ойнотуу мүмкүнчүлүгүн берет. Зымсыз башкаруучу, кеңейтилген катуу диск эс тутуму жана Kinect кыймыл сезгич камера сыяктуу бир нече кошумча кызматтар дагы жарык көргөн. Бул кошумча кызматтардын жарык көрүшү Xbox брендине жалгыз эле оюн эмес, жалпы мултимедианы камтый алышына өсүүгө өбөлгө түзгөн. Ал башкы бөлмөдөгү оюн-зоок компүтер хабына айланган.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 

Категория:Консолдор
Категория:Microsoft
Категория:2005-жыл
PlayStation 3

thumb|PlayStation 3 (2006).
thumb|PlayStation 3 (2009).
thumb|PlayStation 3 (2012).
PlayStation 3 (PS3) — Sony Interactive Entertainment тарабынан иштелип чыккан үй видео оюн консолу. Ал PlayStation 2нин мураскери жана PlayStation консол маркасынын бир бөлүгү болуп саналат. Ал биринчи жолу 2006-жылдын 11-ноябрында Жапонияда, ошол жылдын 17-ноябрында Түндүк Америкада, 2007-жылдын 23-мартында Европа жана Австралияда жарыкка чыккан. PlayStation 3 негизинен видео оюн коносолдорунун жетинчи муунунун бир бөлүгү катары Microsoft'тун Xbox 360ы жана Nintendo'нун Wii'си менен атаандаш болуп саналат.

Консол биринчи жолу расмий түрдө 2005-жылдагы E3 иш-чарасында жарыяланып, 2006-жылдын аягында жарык көргөн. Өзүнүн башкы сактоо каражаты катары Blu-ray диск колдонулган алгачкы консол болгон. Коомдук оюн кызматтарын, анын ичинде Sony'нин коомдук оюн кызматы PlayStation Network'ту ишке киргизген алгачкы PlayStation консолу болуп калган. Анын алыстан байланыш курган PlayStation Portable жана PlayStation Vita менен болгон аралыктан байланышуу түзмөк аркылуу консолду башкарууга мүмкүнчүлүк жараткан. 2009-жылдын сентябрь айында PlayStation 3түн Slim модели жарык көргөн. Ал PS2 оюндарын жүргүзүүгө аппараттык жөндөмдү камсыздаган эмес. Ал түп нуска версиясына караганда жеңилирээк жана ичкерээк болгон. Жаңыртылган эн белги менен соода дизайны иштелип чыгып, программада бир аз баштапкы өзгөртүү киргизилген. Ал эми Super Slim түрү андан ары кайра жасалып, жаңыртылган консол менен кийин 2012-жылдын аягында жарык көргөн.

Система базарда жай сатылып, белгилүү бир деңгээлде Slim модели чыккандан кийин кайра калыбына келүүгө жетишкен. Анын мураскери PlayStation 4 2013-жылы ноябрда жарыкка чыккан.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 
Категория:Консолдор
Категория:2006-жыл
PlayStation 4

thumb|PlayStation 4 (2013).
PlayStation 4 (PS4) — Sony Interactive Entertainment тарабынан иштелип чыккан үй видео оюн консолунун сегизинчи муундагы чыгарылышы. 2013-жылдын 20-февралындагы басма сөз жыйынында PlayStation 3түн мураскери катары жарыяланган PS4 15-ноябрда Түндүк Америкада, 29-ноябрда Европада, Түштүк Америкада жана Австралияда, ал эми 2014-жылы 22-февралда Жапонияда жарык көргөн. Ал Nintendo'нун Wii U жана Switch, ошондой эле Microsoft'тун Xbox One консолу менен атаандашат.

Өзүнөн мурда чыккан кыйла татаал Cell микроархитектурадан оолак болгон консол x86-64 архитектурасына куралган AMD Accelerated Processing Unit (APU) өзгөчөлүгүнө ээ. Ал теориялык түрдө 1.84 флопко чейин чыга алат; AMD билдиргендей, ал бүгүнкү күнгө чейин иштелип чыккан "эң күчтүү" APU болуп эсептелет. PlayStation 4 башка түзмөктөр жана кызматтар менен коомдук өз ара аракеттенүүгө, интеграцияга аябай басым жасайт. Анын ичинде PlayStation Vita'да жана башка колдоого алынган түзмөктөрдө ("Remote Play") консолдон тышкары оюн ойноо жөндөмдүүлүгүн, ойноп жатканда онлайн же досторго түз эфирде — алар алыстан оюнду көзөмөлдөшү үчүн ("Share Play") — көрсөтүү жөндөмдүүлүгүн сунуш кылат. Консолдун башкаруучусу дагы кайра жасалып, PlayStation 3түн үстүнөн жакшыртылган. Седептери жана аналогдук стиктери жакшыртылып, тачпады интеграцияланган. Ошондой эле консол HDR10 жогорку динамикалык диапазондогу түстү жана 4K мултимедианы ойнотууну колдойт.

2016-жылдын 7-сентябрында Sony компаниясы кайра карап чыгылган PlayStation 4түн эки жабдыгын ачыкка чыгарган; консолдун жука курулушу жана "Pro" версиясы. Экинчи версияда GPU жогорулатылып, колдоого алынган оюндарды 4K сапатта ойноо үчүн жогорку CPU саат чени орнотулган.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 

Категория:Консолдор
Категория:2013-жыл
Xbox One

thumb|Xbox One.
Xbox One — Microsoft тарабынан иштелип чыккан үй видео оюн консолунун сегизинчи муундагы чыгарылышы. 2013-жылдын май айында жарыялаган консол Xbox 360тын мураскери жана Xbox үй-бүлөсүндөгү үчүнчү консол болуп саналат. Ал биринчи жолу Түндүк Америкада, Европанын айрым бөлүктөрүндө, Австралияда жана Бразилияда 2013-жылы ноябрда чыкса, Жапонияда, Кытайда жана башка Европа өлкөлөрүндө 2014-жылдын сентябрында жарык көргөн. Ал Кытайда, өзгөчө Шанхай Эркин соода аймагында жарык көргөн биринчи Xbox оюн консолу болуп саналат. Microsoft түзмөктү "баары камтылган оюн-зоок системасы" катары пулдаган. Xbox One чыгарылышы негизинен Sony'нин PlayStation 4үнө, Nintendo'нун Wii U менен Switch'ине каршы атаандашат.

Өзүнөн мурдагы PowerPC'ге негизделген архитектурадан оолак болгон Xbox One түп нуска Xbox'то колдонулган x86 архитектурасына кайтып барган; ал x86-64 буйрук жыйындысынын айланасында курулган AMD Accelerated Processing Unit (APU) өзгөчөлүктөрүн камтыйт. Xbox One'дын башкаруучусу Xbox 360тагыдан айырмаланып, кебетеси кайра кооздолуп, санарип баскыч жана багыт сезгич болуп жасалып чыккан. Консол булут компүтиңге, коомдук желе өзгөчөлүктөрүнө чоң басым жасайт. Ошондой эле оюндан видео клиптерди же скриншотторду жаздырып алып бөлүшүү, же болбосо Mixer жана Twitch сыяктуу видео көрсөтүү кызматтарына түз көрсөтүү мүмкүнчүлүгүн берет. Оюндарды колдоого алынган Windows 10 түзмөктөрүндө жергиликтүү тармак аркылуу консолдон тышкары да ойногонго болот. 

2016-жылы Microsoft Xbox One S деп аталган Xbox One'дын жаңыртылган моделин чыгарган; ал жакшыртылган дизайнга, 4K ойнотууга жана сапат жогорулатууга, HDR10 жогорку динамикалык диапазондук түскө ээ болгон. Xbox One X деп аталган эң кымбат модели 2017-жылдын июнь айында айтылгандай, ноябрда жарык көрмөкчү. Анда негизги жабдыгы жакшыртылып, оюндарды 4K чечилишине ылайыктоого багытталмакчы.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 

Категория:Консолдор
Категория:Microsoft
Категория:2013-жыл
MacOS

thumb|upright|MacOS X.
macOS (айтылышы макоуэс; мурдагы Mac OS X, кийинчерээк OS X) — Unix'ке негизделген графикалык операциондук системалардын учурдагы сериясы. Ал Apple'дын Macintosh компүтерлерин ("Мактарды") жүргүзүш үчүн Apple Inc. тарабынан иштелип чыгып сатыкка коюлган. Ал 2002-жылдан бери бардык Мактарда алдын ала орнотулуп келет. Иш такта, ноутбук жана үй компүтерлер базарында жана интернет пайдалануу боюнча ал Microsoft Windows'тон кийин кеңири колдонулган экинчи иш такта OS (операциондук система) болуп саналат.

 Тарыхы 
Mac OS X деген аталыш менен 2001-жылы жарык көргөн бул сериялар Macintosh операциондук системалар үй-бүлөсүндөгү эң соңкусу болуп саналат. Mac OS X 1984-жылы ишке киргизилген "классикалык" Mac OS'тен кийин келген. Анын акыркы чыгарылышы 1999-жылы чыккан Mac OS 9 болгон. Бул системанын алгачкы, мурдагы версиясы Mac OS X Server 1.0 1999-жылы жарык көргөн. Биринчи иш такта версиясы Mac OS X 10.0 2001-жылдын мартында чыккан. Түп нускадан тарта OS X 10.8ге чейинки системалар Mountain Lion делип, аларга чоң мышыктардын код аты берилген. 2013-жылдагы OS X 10.9 Mavericks'тен кийинки системаларга Калифорниядагы таанымал жерлердин аты ыйгарылган. Apple баштапкы "Mac OS X" деген аталышты 2012-жылы "OS X" деп, ал эми 2016-жылы "macOS" деп өзгөрткөн. Өзүнүн iOS, watchOS жана tvOS деген башка операциондук системаларында пайдаланган номенклатуралык аталышты кабыл алган. macOS'тун эң акыркы версиясы macOS 10.12 Sierra жалпыга 2016-жылдын сентябрында пайдаланууга берилген.

 Шилтемелер 

Категория:Маалымат технологиялары
Категория:Операциондук системдер
Категория:Apple
Ричард Столлман

thumb|Ричард Столлман (2014).
Ричард Меттү Столлман (англ. Richard Matthew Stallman; 1953-жылы 16-мартта туулган) — көп учурда өз атынын рмс деген баш тамгалары менен белгилүү америкалык программа эркиндигин коргоочу жана программист. Колдонуучулар программаны пайдалануу, изилдөө, бөлүштүрүү жана өзгөртүү эркиндиктерине ээ болушу үчүн күрөшүп келет. Бул эркиндиктерди камсыз кылган программа эркин программа деп аталат. Столлман GNU Project ишке ишке киргизип, Free Software Foundation'ди негиздеген, GNU компиляторун жана GNU Emacs'ты иштеп чыккан, ошондой эле GNU General Public License'ти жазган.

Столлман толугу менен эркин программадан куралган Unix сыяктуу компүтер операциондук системасын жаратыш үчүн GNU долбоорун 1983-жылы сентябрда ишке киргизген. Муну менен ал эркин программа кыймылына дагы чыйыр салган. Ал GNU долбоорунун алдыңкы архитектору жана уюштуруучусу болуп келет. GNU программасында кеңири колдонулган GNU компилятор, GNU Debugger жана GNU Emacs текст редактору сыяктуу бөлүктөрдү иштеп чыккан. 1985-жылы октябрда ал Free Software Foundation'ди негиздеген.

Столлман копилефт түшүнүгүнө чыйыр салган. Ал эркин программаны колдонуу, өзгөртүү жана таратуу укугун сактап калуу үчүн копирайт принциптерин пайдаланат. Ошондой эле ал ошол шарттарды сүрөттөгөн эркин программа лицензияларынын башкы автору болуп эсептелет. Алардын эң көрүнүктүүсү кеңири колдонулган эркин программа лицензиясы GNU General Public License (GPL) болуп саналат.

1989-жылы ал "Программалоо эркиндиги үчүн лигасын" түзгөндөрдүн бири болгон. 1990-жылдын ортосунан бери Столлман убактысынын көбүн эркин программа үчүн күрөшүү менен өткөргөн. Ошондой эле ал программаны патенттөөгө, санарип чектөө башкаруусуна, колдонуучунун эркиндиктерин алып салган мыйзамдуу жана техникалык системаларга каршы үгүт жүргүзгөн. Ага программанын лицензиялык келишими, ачыкка чыгарбоо келишимдери, жандантуу ачкычтары, коргоочу ачкычтар, көчүрмө чектөөлөрү, менчик түрлөрү жана булак коду жок бинардык ишке ашырмалар кирет.

2016-жылга карата ал он беш ардактуу доктор жана профессор наамдарын алган.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 
Категория:Ачык билим берүү ресурстары
Категория:МТ инсандары
Категория:1953-жыл
Булагы ачык лицензия

Булагы ачык лицензия же ачык булак лицензиясы (англ. Open-source license) — компүтердик программа үчүн лицензиянын түрү; белгиленген шарт жана талаптарга ылайык булак кодун, долбоорун же дизайнын колдонууга, өзгөртүүгө жана/же бөлүшүүгө уруксат берген башка продукциялар. Бул акыркы колдонуучуларга жана коммерциялык компанияларга өздөрүнө ылайыкташтырууга, өздөрүнүн кызыгуусуна жараша же оңдоо муктаждыктарына карата булак кодду карап чыгып өзгөртүүгө өбөлгө түзөт. Ачык булак лицензиялуу программа көбүнесе акысыз жеткиликтүү, бирок бул сөзсүз эле маселе болушу керек эмес. Булак кодду жеке колдонуу үчүн гана, коммерциялык мүнөздө таркатууга жана өзгөртүүгө уруксат бербеген лицензиялар жалпысынан ачык булак лицензиялар деп эсептелбейт. Бирок, ачык булак лицензиялар деле айрым чектөөлөрдү камтышы мүмкүн. Айрыкча жазуучулардын атын сактоо талабы, коддун ичиндеги автордук укук билдирмеси, же болбосо лицензиялуу программаны бир гана окшош лицензиянын ичинде (копилефт лицензиясында болгондой) тарткатуу талабы сыяктуу программанын түп нускасына урмат-сыйды туюнткан чектөөлөрдү атаганга болот. Ачык булак программа лицензияларынын популярдуу тобу өздөрүнүн Ачык булак аныктамасынын (OSD) негизинде Ачык булак демилгеси (OSI) тарабынан бекитилет.

 Коомдук домен ачык булак лицензиясы катары 
2004-жылдын айланасында юрист Лоренс Розен "Эмне үчүн коомдук домен лицензия эмес?" аттуу дил баянында программа коомдук домендин карамагына чындыгында чыгарыла албайт, ошондуктан өтө либералдуу ачык булак лицензиясы деп чечмелегенге болбойт деп талкуу кылган. Бул көз караш Дэниел Ж. Бернштейн жана башкалар тарабынан каршы пикир жараткан. 2012-жылы Розен CC0дү ачык булак лицензиясы катары кабыл алгандан кийин талаш-тартышка акыры чекит коюлган. АКШнын Тогузунчу аймагынын апелляциялык сотунун чечимине таянып, өзүнүн мурунку автордук укукту алып салса болот деген дооматтарына карама-каршы болсо да кабыл алган.

 Салыштыруулары 
Эркин программа фонду бир программанын эркин программа экенин текшерген лицензия боло алар-албасына байланышкан, бирок так критерийлери бар. Көпчүлүк эркин программа лицензиялары дагы ачык булак программа лицензиялары болуп эсептелет. Ошол сыяктуу эле, Debian долбоорунун да Debian эркин программа нускамалары деген өзүнүн критерийлери бар, ага Ачык булак аныктамасы негизделген. FSFтин чечмелөөсүндө Ачык булак лицензиясынын критерийлери булак кодунун жеткиликтүү экенине, аны өзгөртүүгө жана бөлүшүүгө мүмкүнчүлүк бар экенине таянат. Ал эми эркин программалык лицензиялар колдонуучунун программаны колдонуу, өзгөртүү жана бөлүшүү эркиндигине басым жасайт.

Ошондой эле, Microsoft Reciprocal License (MS-RL) сыяктуу ачык булакка окшош жактары болгон бөлүшүлгөн булак лицензиялары ("булагы жеткиликтүү") дагы бар. Негизинен алар Microsoft тарабынан колдонулат жана өтө чектелген программалардан тарта салыштырмалуу түрдө эркин ачык булак программасына чейин жетет.

 Шилтемелер 
Категория:Компүтердик программалардын лицензиялары
Категория:Маалымат технологиялары
Категория:Ачык билим берүү ресурстары
GNU долбоору

GNU долбоору — эркин программалык, массалык кызматташуу долбоору. Биринчи жолу 1983-жылдын 27-сентябрында Ричард Столлман тарабынан Массачусетс технологиялык университетинде жарыяланган. Анын максаты компүтер колдонуучуларга өз компүтерлерине жана эсептөөчү түзмөктөрүнө болгон эркиндикти жана башкарууну берүү. Программаны кызматташуу аркылуу иштеп чыгуу жана камсыздоо төмөнкү эркиндик укуктарына негизделет: колдонуучулар программаны иштетүү, бөлүшүү (көчүрүү, таратуу), изилдеп окуу жана өзгөртүү эркиндигине ээ. GNU программасы бул эркиндик укуктарын мыйзамдуу түрдө (өз лицензиясы аркылуу) кепилдейт, ошондуктан ал — эркин программа (англ. free software); англис тилиндеги "free" деген сөз бул жерде ар дайым эркиндик деген маанини туюнтат.

Компүтердин бүт программалары колдонуучуга бардык эркиндик укуктарын (колдонуу, бөлүшүү, изилдөө, өзгөртүү) кепилдегенине ишениш үчүн, ал түгүл эң негизги жана түпкү бөлүгү болгон операциондук системасы (бардык көптөгөн пайдалуу программаларды кошо алганда) дагы эркин программа болушу зарыл. Анын программалык билдирүүсүнө ылайык, долбоордун башкы максаты — эркин операциондук системаны куруу. Мүмкүн болушунча "бардык пайдалуу болгон нерселер адатта Unix системасы менен келет, ошондуктан эркин эмес программасыз эле өз ишин бүтүргөнгө болот" делет. Столлман бул операциондук системаны GNU ("GNU бул Unix эмес" деген рекурсивдик акроним маанисинде) деп атоону чечкен. Өз дизайнын проприетардык операциондук система болгон Unix'ке негиздеген. Иштеп чыгуу 1984-жылы январда башталган. 1991-жылы ​​Linux өзөгү пайда болуп, GNU долбоорунан тышкары Линус Торвалдс тарабынан иштелип чыккан. 1992-жылы декабрда ал GNU General Public License'тин 2-версиясынын алдында жеткиликтүү болгон. Ал мурунтан эле GNU долбоору тарабынан иштелип чыккан операциондук система программалары менен айкалыштырылып, Linux же GNU/Linux катары белгилүү болгон эркин программа биринчи операциондук системанын иштешине өбөлгө түзгөн.

Долбоордун учурдагы иш-аракеттери программа иштеп чыгууну, маалымдуулукту жогорулатууну, саясий үгүттү жана жаңы материалдарды бөлүшүүнү камтыйт.

 Тарыхы 

 Шилтемелер 
Категория:Маалымат технологиялары
Категория:Ачык билим берүү ресурстары
Категория:Эркин программалар