Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Талас Ала-Тоосу

thumb|Манас чокусу.
Талас Ала-Тоосу – Түндүк Теңир-Тоодогу ири кырка тоо. Кыргыз Ала-Тоосунан Корумду суусу аркылуу бөлүнүп, кеңдик багытта батышты карай Каратоого (Чакпак ашуусуна) чейин созулуп жатат. Уз. 260 км, эң жазы жери 40 км. Орт. бийикт. 3930 м, эң бийик жери – Манас чокусу (4482 м) Өпкөсү жок тор. 

Суу бөлгүчү аскалуу, кыр чокулары пирамида сымал. Рельефтин альп, эрозия, эрозия-аккумуляция типтери калыптанган. Капталдары асимметриялык түзүлүштө. Тескей беттери (түн.) жазы, күнгөйү (түш.) тик, кыска. Түн. капталы Күркүрөө, Карабуура, Үрмарал, Бешташ, Калба, Үчкошой ж. б. Суулардын капчыгайлары ж-а өрөөндөрү м-н тилмеленген. Ашуулары: Өтмөк (3330 м бийикте), Беш-Таш, Кара-Буура. Түн.-батыш бөлүгүнөн түн., түн.-чыгышты карай Арчалуу (3377 м), Үчбулак (3469 м), Бакайыр чокусу (4451 м), Көккыя (3140 м) тоо тармактары таркалат. Түш.-чыгышта Италбарс (2293 м), Башка-суу (2565 м), Арпатектир (3206 м) ж. б. Тоо тармактары созулуп жатат. Т. А. негизинен кембрийге чейинки мезгилдин метаморфизмделген сланец, акиташ ж-а палеозой заманынын ар түрдүү чөкмө ж-а эффузив тектеринен турат. Түн.-батыш бөлүгүндө гранитоиддер кеңири тараган. Тоо арасындагы ойдуңдарда, суу бойлогон өрөөндөрдү неогендин кызыл түстүү чөкмө тектери ж-а төртүнчүлүк мезгилдин аллювий, мөңгү чөкмөлөрү жатат. 

Тоону Талас-Фергана тектон. жаракасы Карабуура ашуусу аркылуу экиге бөлөт. Түн.-чыгыш бөлүгү Түн. Теңир-Тоонун Каратоо–Талас, батышы Ортоңку Теңир-Тоонун Чаткал–Нарын структуралык-фациялык тилкесинен орун алган. Коргошун, цинк, жез, калай кендери белгилүү. Климаты кургак, мелүүн континенттик, бийиктик б-ча өзгөрөт. Январдын орт. темп-расы этегинде –7°...–8°С, июлдуку 20–22°С; жаан-чачыны 200–300 мм. 1300–2500 м бийикте жылдык орт. Темп-ра 6–7°С, жылдык жаан-чачыны 300–400 мм. Ал эми 2500–3200 мде жылдык жаан-чачыны 400–700 мм ж-а гляциалдык-нивалдык алкакта 800 ммге чейин. Т. А-нун түн. капталында жалпы аянты 120,7 км2 болгон 202 мөңгү бар. Ирилери: Манас (6,4 км2), «Вокруг Света» (6,8 км2) ж. б. Т. А-на кадимки боз топурактуу, шыбак эфемердүү жарым чөл (900–1000 м бийикте; дан өсүмдүктөрү эгилип, жемиш бактары өстүрүлөт); ачык коңур топурактуу талаа (1100–1900–2200 м, аккылкан, бетеге, төөкуйрук, карындыз, чий ж. б.), тоолуу кара топурактуу шалбаалуу талаа (2200–2600 м; бетеге, ар түркүн чөп ж. б. кылканактуу), тоолуу каралжын топурактуу субальп шалбаасы (2700–3200 м; казтаман, майда дүңгөлүү кылкандуу өсүмдүктөр, жапалак арча, шимүүр, көбүргөн, байчечекей ж. б.), тоо шалбаа топурактуу альп шалбаалуу талаасы (3200–3800 м; доңуз сырты, өлөң чөп, кымыздык, тулаң, бетеге, сары байчечекей ж. б.) ж-а гляциалдык-нивалдык (3800 мден жогору) ландшафт зоналары мүнөздүү. Үрмарал (2000–2900 м), Бешташ (1950–2900 м) сууларынын алаптарында көк карагай, карагай, арча ж-а сейрек токой өсөт. Жайыт.

 Байланыштуу макалалар 
 Талас Ала-Тоосунда тараган мөңгүлөр

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Теңир-Тоо
Тескей Ала-Тоо

thumb|Тескей Ала-Тоо.
thumb|Тескей Ала-Тоо (Жети-Өгүз району).
Тескей Ала-Тоо - Кан-Теңир тоо тоомуна Ашуу-Төр кырка тоосу деген ат менен Сары-Жаздын эң бийик жери Семёнов чокусу (5816 м) аркылуу барып такалат. Ашуу-Төрдүн эн бийик жери 5470 м. Сары-Жаз суусунун жогорку агымында Тескей Ала-Тоонун бийиктиги кескин төмөндөп, 3300—3600 м бийиктиктеги сырттар менен теңелип, Оттук суусунун тушунда кайра кескин көтөрүлүп, батышка карай 354 км ге созулуп жатат. Эң жазы жеринде 40 км ден ашык. Түндүк капталы Ысык-Көлдүн ойдуңун чектеп, Кочкор өрөөнүнө чейин келип бүтөт. Тескей Ала-Тоосунун эң бийик жери Каракол чокусу (5216 м) Каракол суусунун төрүн чектеп турат. Эгерде Ашуу-Төр Тескей Ала-Тоонун чыгыш бөлүгү деп эсептелинсе Семёнов мөңгүсүнүн оң жагындагы 5470 м бийиктиктеги чоку анын эң бийик жери деп эсептелинет.

Тескей Ала-Тоо түзүлүшү боюнча асимметриялуу: түндүк капталы жазы келип, Ысык-Көл ойдуңуна акырындап төмөндөйт, ал эми түштүк капталы болсо кыска жана кескин төмөндөйт. Тянь-Шандын ортонку тизмегин түзгөн башка кырка тоолордон Кара-Кужур, Кичи-Нарын, Ара-Бел, Кум-Төр, Сары-Чат, Көөлү жана Сары-Жаз өрөөндөрү менен бөлүнгөн. Аталган өрөөндөрдөн түштүктө Тескей Ала-Тоосундай эле кендик боюнча таралган бир канча бийик тоо кыркалары жайгашкан. Эң чыгышында Сары-Жаз, Көөлү кырка тоолору, Ак-Шыйрак тоо түйүнү. Батышка карай биринен кийин экинчиси уланган Жетим-Бел, Жетим, Нура, Капка-Таш, Байдулу, Кара-Жорго деген кыска бирок бийик тоолор жайгашкан. Долон ашуусунан батышта жогоруда аталган тоолордун уландысы Соң-Көл-Тоо, Кызарт, Карагатты тоолору. Сон-Көлдү түштүк жагынан курчаган Молдо-Тоо, Жумгал өрөөнүн түндүк жагынан курчаган Жумгал-Тоо менен Сандык кырка тоолору. Көкө-Мерен өрөөнүнөн батышка Талас Ала-Тоосуна чейин Суусамыр кырка тоосу созулуп жатат. Кетмен-Төбө өрөөнүн Тогуз-Торо өрөөнүнөн бөлгөн Көк-Ирим-Тоо Тянь-Шань системасынын ортоңку тизмегин Фергана тоо кыркасына тутумдаштырган орографиялык объект.

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Баргана тоо кыркасы

thumb|Баргана тоо кыркасы
Баргана тоо кыркасы - Баргана өрөөнүн Алабуга, Тогуз-Торо жана башка Нарын тараптын майда өрөөндөрүнөн бөлүп турат. Структуралык түзүлүшү боюнча Ички Ала-Тоонун батыш чеги. Торугарт-Тоосу Алай тоо кыркаларына тутумдашкан жериндеги эң бийик Үч-Сейит тоо түйүнү 4940 м бийиктикке жетет. Түндүк-батышты карай барганда бийиктиги азайып, 3000 м ге чейин түшүп, Кара-Үңкүрдүн төрүндө кайра 3500-4000 м ге чейин көтөрүлөт. Батыш айрыгы Бабаш-Ата тоосунда бийиктиги 4427 м ге чейин жетет. Баргана тоо кыркасы эң маанилүү табигый чек. Ал Ортоңку Нарын жана Баргана өрөөндөрүн бөлуп турган жалаң эле орографиялык эмес, климаттык, гидрологиялык жана ландшафттык чек ара. Баргана тоо кыркасынын түндүк-чыгыш капталы кыска жана кескин төмөндөйт, түштүк-батыш капталы болсо жазы жана акырындап барып, Баргана өрөөнүнүн түздүгүнө өтөт.

Батышында Баргана кырка тоосу, анын түндүк-батыш уландысы Ат-Ойнок кырка тоосу, Талас Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгү, Кыргыз Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгү, Тескей Ала-Тоо, Ак-Шыйрак тоо түйүнү андан Сары-Жаз суусунун алабын бөлгөн суу бөлгүч аркылуу Какшаал-Тоого чейин барып, анын кыры менен кайра Баргана тоо кыркасына келген туюк контурдун ичиндеги аймак географиялык адабиятта Ички Ала-Тоо деп аталат. Ички Ала-Тоонун батыш чеги Кетмен-Төбө ойдуңун Кара-Суунун алабынан бөлүп турган Ат-Ойңок кырка тоосу Чаткал кырка тоосу менен Талас Ала-Тоосунун батыш бөлүгүнө барып такалат. Ушул үч кырка тоолордун тутумдашкан жеринен батыш-түндүк-батышты карай созулуп жаткан Талас Ала-Тоосу Батыш Ала-Тоо деп аталган физико-географиялык аймактын орографиялык огу болуп эсептелет. Ал кырка тоонун түштүк капталынан түштүк-батышты карай Чаткал кырка тоосунан башка ага жарыш Чандалаш, Пскем, Угам жана Каржан-Тоо кыркалары созулуп жатат. Алардын ичинен Чаткал тоолорунун басымдуу көпчүлүк бөлүгү, Чандалаш тоосу толугу менен, Пскем тоосунун түштүк-чыгыш капталы Кыргызстандын аймагында жайгашкан.

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Тажигүл Өзген Күнтүз

Түркиялык кыргыз айымы Тажыгүл Күнтүздүн “Кыялымдагы кыргыз айымы” атту жеке сүрөт көргөзмөсүБөтөн жердеги боордошубуз Тажыгүл Күнтүздүн чыгармачылыгын кыргызстандык туугандарына тааныштырууну “Ыйык Ата Журт” коомдук жаштар фонду Гапар Айтиев атындагы Кыргыз улуттук сүрөт өнөр музейи жана “Шоокум” журналы уюштурду. Ошондой эле “Ыйык Ата Журт” коомдук жаштар фондунун жана “Шоокум” журналынын демилгеси менен чет өлкөлүк кыргыздардын Бишкек, Каракол, Талас, Жалал-Абад, Ош шаарларында, ЖОЖдун мугалимдери, студенттери, маданий-коомдук мекемелердин кызматкерлери, жеке ишкерлер менен атайын жолугушуулары, Кыргызстандын аймагында тарыхый жайларда зыярат кылуу иш чаралары да уюштурулду. Тажигүл Өзген Күнтүз 1958-жылы Түркиянын Кония шаарында төрөлгөн. Чоң атасы Парпибай ажы кыргыздын адигине уруусунан чыккан. Атасынын аты Тахир, энесинин аты Алайлык. Тажигүл Күнтүздүн чоң аталары 1930-жылы Ала –Тоодогу тарыхый –саясий кырдаалдардан улам Кыргызстандан айрылууга аргасыз болушкан. 7 жыл Кашкарда, 17 жыл Пакистанда жашап, 1954-жылы 40 түтүн кыргыз Түркияга көчүп барышкан. Тажигүл Күнтүз башталгыч, орто мектепти жана лицейди Түркиянын Кония шаарында бүтүргөн. Чукурова университетинин менеджмент факультетине тапшырып, окууну ийгиликтүү аяктаган. Өзү сыяктуу Түркияда төрөлүп өскүн Казандык татар жигитке турмушка чыккан. Учурда үч баланын энеси. Балдарына дагы кыргыз улутунун өзгөчөлүгү тууралуу дайыма айтып келет. 2004-жылы өмүрлүк жолдошун, балдарын Кыргызстанга алып келип, туугандары, мекени менен тааныштырган. Төрт жыл жеке сүрөт канада заманбап сүрөт өнөрүнөн дарс алган. Классикалык көркөм сүрөт өнөрүнөн кийин заманбап сүрөт өнөрүнө да абдан кызыккан. Жети жылдан бери жеке сүрөт канасында эмгектенип, жаш сүрөтчүлөрдү тарбиялап келүүдө.
Тажигүл Күнтүз негизинен кыргыз айымдарынын кийимдеринин түрлөрүн жана кийимдерге камтылган түрдүү мотивдерди чагылдырууну мекенинин алдындагы милдети катары сезип, 25 сүрөт алып келди. Бул иштин үстүндө 3-4 жыл мурун эле иштей баштаган.

Маалымат булагы: “Шоокум” журналы.
Түркстан тоо кыркасы

thumb|Түркстан тоо кыркасы
thumb|Түркстан тоо кыркасы
Түркстан тоо кыркасы түндүк капталы Кыргызстандын аймагына караштуу. Ал Алай кырка тоосунун батыш уландысы болуп, Фергана өрөөнүнүн батыш жагын түштүгүнөн курчап турат. Матча ашуусунан башталып, Жизак шаарынын меридианына чейин 300 км ге созулуп жатат. Чыгыш жагынын бийиктиги 5000 м ден ашык, батышка карай акырындап төмөндөп, 2000 м бийиктикте Нура-Ата тоосуна өтүп кетет. Кыргызстандын аймагына Сох суусунун төрүнөн Ак-Суунун алабына чейинки 140 км ге жакын бөлүгү караштуу. Эң жазы жери —20 км, эн бийик жери —5622 м.

Туурасы батышында 10–15 км, чыгышында 30 кмге чейин. Түн. ж-а түн.-батыш этеги Ачталаа ж-а Фергана өрөөнүнүн батыш бөлүгү м-н чектешет. Кыры батыштан чыгышка карай бийиктейт. Эң бийик жери – Аскалуу чокусу, 5621 м, башка бийик чокулары: Кишемишбашы (5290 м), Гранит (5278 м), Аксуу (5355 м),Сабах (5300 м), Парах (4743 м), Пирамида (5509 м) ж. б. Тоо асимметриялуу түзүлүштө: түш. бети тик (уз. 10–15 км), түндүгү жантайыңкы (уз. 60–80 км). Түн. капталы тоо кырына жарыш жаткан бир нече тоо тилкелеринен турат. Ирилери: Дауд, Адыгинетоо, Алтынбешик, Акташ, Сухумтоо, Көкчөтоо, Жамангул, Тохтабуз, Майдантоо, Каратоо, Белисынык ж.б. Алар тоо аралык депрессиялар – өрөөндөр (ойдуңдар) м-н бөлүнгөн. 

 Геология 
Түзүлүшү татаал. Негизинен силур, девон, карбон, бор, юра мезгилдеринде пайда болгон кумдук, чопо, сланец, акиташ, конгломерат ж-а алевролит тектеринен турат. Т. к. т-нун аймагында пермь мезгилинде жиреп чыккан гранит тектери да таралган. Тоо аралык ойдуңдар м-н өрөөндөрдө төртүнчүлүк мезгилдин чөкмөлөрү жайгашкан. Тоо тар- мактары тектон. жаракалар м-н тилмеленген. Граниттүү пегматит тарамдарында калайдын, мусковиттин ж. б-дын ө. Ж-лык маанидеги кендери бар. Юра мезгилинин тектеринен таш көмүр кени табылган. Т. к. т-ндагы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 750 км2. Көбү орто ж-а чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Ирилери: түш. капталында –Заравшан (уз. 28 км), Фарахнау (16 км), Толстой (11,6 км), Рама (16 км), Россинч (14 км), түн. капталында – Аксуу (11 км), Шуровский (8 км), Кишемиш (7 км), Райгородский (7 км) ж. б. Ири суулары: Исфара, Кожобакырган, Лейлек, Карасуу, Ак-суу. Кар чеги 3700–4000 м бийиктикте жатат. Түн. капталдарына шыбак-эфемердүү, баялыштуу жарым чөл (1500 м бийикке чейин), буудайыктуу талаа (1400–1800 м), бийик чөптүү талаа, шалбаалуу талаа ж-а бадалдар (1800–3000 м), токой (2900–3200 м), шалбаалуу субальп, шалбаалуу талаа, альп (3500–4000 м), андан жогору гляциалдык-нивалдык зоналар таралган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо‎
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Өзбекстандын географиясы‎
Категория:Тажикстан‎
Чоң-Алай тоо кыркасы

thumb|Чоң-Алай кырка тоосу & Алай өрөөнү.
Чоң-Алай тоо кыркасы ― Кыргызстандын аймагынын эң түштүк четинде Памир тоолорунун түндүк чети болгон Чоң-Алай кырка тоосу орун алган. Чоң-Алай кырка тоосунун суу бөлгүчү Тажикстан менен Кытай Эл Республикасынан Кыргызстандын аймагын бөлүп турган чек ара катары милдет аткарат. Алай кырка тоосу менен Чоң-Алай кырка тоосунун ортосунда кеңдик боюнча созулган Алай өрөөнү Памир тоолору менен Алай-Түркстан тоолорунун табигый чеги болуп эсептелет. Кырка тоо батышта Кызыл-Суу менен Мук-Суунун чатынан чыгышта Чыгыш Кызыл-Суу менен Маркан-Суунун кошулган жерине чейин 250 км ге кеңдик боюнча созулуп жатат. Анын ичинен 190 км Кыргызстандын чегинде жатат. Эң бийик жери Ленин атындагы чокунун бийиктиги 7134 м, ал бийиктиги боюнча Кыргызстандагы экинчи орундагы чоку.

 Дагы караңыз 
 Чоң-Алай кырка тоосунун мөңгүлөрү

 Колдонулган адабият 
...

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тажикстан
Категория:Кытай
Кыргызстандагы жапыз тоолор жана адырлардын рельефи

thumb|Кыргызстан.
Кыргызстандагы жапыз тоолор жана адырлардын рельефи — Жапыз тоолор жана адырлар комплекси негизги кырка тоолор менен аккумулятивцик түздүктөрдүн ортосунда жайгашкан дөңсөөлүү адырларды ээлейт. Бул крмплекске Фергана өрөөнүн курчаган адырлар менен жапыз тоолор, Тескей, Кыргыз жана Талас Ала-Тоолорунун түндүк капталдарындагы төртүнчүлүк мезгилинде түзүлгөн калың чөкмөлөрдүн катмарлары кирет. Фергананын адырлары менен Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы деңсөөлүү түзүлүштөрдүн рельефи мезозой-кайнозой чөкмөлөрүнөн түзүлгөн, ал эми башка жерлерде дөңсөөлүү адырларды түзгөн тоо тектери негизинен кайнозойлук чөкмөлөрдөн турат.

Жапыз тоолордун жана адырлардын өзгөчө Фергана жактагы адырлардын рельефи эң татаал болгон. Бул комплекске кирген рельефтин түрлөрүнө көбүнчө дөңсөөлөр, антецеденттик өрөөндөр жана ички ойдуңдар менен өрөөндөр мүнөздүү. Рельефтин формаларынын негизги бөлүгү дөңсөөлөр, Ферганада «адырлар» деп, ал эми Түндүк Тянь-Шанда «прилавки» деп аталышат. Тилмеленүүнүн тереңдиги 200—300 м ден 500 м ге чейин. Адырлардын арасындагы ички ойдуңдар менен өрөөндөр негизинен төртүнчүлүк мезгилинин борпоң тектерине толгон. Алардын калыңдыгы 100—200 м ге жетет. Кээде ал чөкмөлөр тоо этектериндеги жайылган конустарды (шлейф) түзүшөт, кээде тектирленген аллювиаддык түздүктөрдү пайда кылышат. Тилмеленүүнүн тереңдиги 20—50 м ге чейин, кээде 100 м де да байкалат.

Жапыз тоолордун жана адырлардын окшош геоморфологиялык комплекстери Ички Тянь-Шандын тоо арасындагы өрөөндөрүндө, ойдуңдарында да таралган. Ички ойдуңдардын жана өрөөндөрдүн калыптаныш убагы палеоген жана неоген мезгилдерине кетип, аларда чогулган чөкмөлөрдүн калындыгы 2500— 3000 м ге жетет. Негизинен ал чөкмөлөр ар түрдүү составдагы моласстар. Төртүнчүлүк мезгилинин башындагы жалпы көтөрүлүүдө ал ойдуң-өрөөндөр кырка тоолор менен кошо көтөрүлгөн. Ортонку жана соңку төртүнчүлүк мезгилиндеги көтөрүлүүлөрдүн ар кандай ылдамдыгы менен багыттары азыркы кездеги рельефтин тектоника-эрозиялык-аккумулятивдик типтерин калыптандырган. Рельефтин формалары — үстү кескин арсак-терсексиз «бедленд» сыяктуу майда тилмеленүүгө учураган анча бийик эмес калдык тоолор; ар кандай даражада тилмеленген жана анча-мынча өнгүл-дөңгүлдүү жантайыңкы түздүктөр; терең кирген тектирлүү суу өрөөндөрү. Тилмеленүүнүн тереңдиги 300—450 м ге чейин жетет.

Ички өрөөндөрдөгү кырка тоолорду бойлогон жапыз тоолордун арасындагы ойдуңдардагы төртүнчүлүк мезгилинин чөкмөлөрү анча калың эмес (адатта 20—30 м, кээде 100—150 м ге чейин). Алар түз жерлерде жана жалпак тарткан дөбөлөрдүн үстүндө таралган. Өрөөндөрдүн таманындагы чөкмөлөр эрозиялык тилмеленүүгө толугу менен учурап, түпкү тектердин ачылышы бул геоморфологиялык комплекске мүнөздүү абал. Жапыз тоолор менен адыр сымал түзүлүштөрдүн эң жакшы таралган региону Алабуга-Нарын ойдуңу, Ал жерде рельефтин мындай комплекстерин чаптар деп аташат.

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Урманбетов, Карыбай

upright|thumb|Урманбетов Карыбай.
Урманбетов Карыбай (1934-2016, Жети-Өгүз району, Жети-Өгүз айлы) — физик, физика-математика илимдеринин кандидаты (1970). Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (технологиялык процесстерде эки агымдагы плазматронду иштеп чыгып, изилдеп жана колдонгондугу үчүн, 1992). 

1957-ж. КМУнун физика-математика факультетин бүткөн. 
1957—58-ж. Жети-Өгүз районундагы Жети-Өгүз орто мектебинде мугалим, 1958— 61-ж. Кыргызстан ИАнын аспиранты, 1961-жылдан ИАнын Физика-математика институтунда кенже, 1973-жылдан улук илимий кызматкер. 
50дөн ашык илимий эмгектин жана ойлоп чыгаруулардын автору. Негизги эмгектери «Плазматрондорду спектрдик анализде колдонууга» багытталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Математиктер‎
Категория:Физиктер‎
Категория:Туулгандар 1934-жылы
Категория:Жети-Өгүз району
Категория:Өлгөндөр 2016-жылы
Үсөнбаев, Качкынбай

180px|thumb|Үсөнбаев Качкынбай
Үсөнбаев Качкынбай (1935, Жети-Өгүз району, Чырак айылы — 1991, ошол эле жер) — физик-химик, химия илимдеринин доктору (1991). 
1956-ж. КМУнин физика-математика факультетин бүткөн. 
1957—60-ж. Москва күйүүчү кен байлыктар институтунун аспиранты, 1962— 85-ж. Бишкек политехника институтунда доцент, кафедра башчысы жана декан, 1985—91-ж. Кыргыз илимдер академиясында жана 1990—91-ж. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик табият коргоо комитетинин алдындагы институтта лаборатория башчысы болуп иштеген. 
Үсөнбаев физикалык жана химиялык ыкмаларды кеңири колдонуп, көмүртек элементи менен байланышкан катуу кен заттарды изилдөөгө чоң салым киргизген. Көмүртектин алмаз жана графит деп аталган модификацияларынан башка анын модификациясы — карбин бар экендигин аныктаган тарыхый экспериментке катышкан. 
Үсөнбаев 50дөн ашык илимий эмгектин автору (анын ичинде 4 монография, 3 окуу китеби). 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Физика
Категория:Химия
Категория:Инсандар
Үсөнбеков Калыйнур

180px|thumb|Үсөнбеков Калыйнур
Үсөнбеков Калыйнур (1921-ж. т., Түп району, Ой-Булак айылы- 2003, Бишкек) — Советтик Союзунун Баатыры (1945), генерал-лейтенант (1985). 
1941-ж. Каракол педагогикалык окуу жайын бүтүп, Жети-Өгүз районундагы Кичи-Жаргылчак мектебинде окуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. 
1942-ж. мартта армияга чакырылып, ошол эле жылы кенже лейтенанттардын курсун бүткөн. Согушка 1942-ж. ноябрдан кирген. 
1945-ж. 12-февралда Одер боюндагы салгылашта Үсөнбеков жоокерлерди чабуулга баштап, анын ийгилигин камсыз кылган. Эртеси душмандын 2 батальондон ашуун жөө аскерин, 9 танкасынын чабуулун 14 саат токтоткон, өзү 60 фашистти өлтүрүп, көбүн жарадар кылган. 14-февралдагы бетме-бет салгылашта жалгыз өзү 7 фашистти жок кылып, экөөнү туткундаган. 
Согуштан кийин армияда кызматын уланткан. 
1951-ж. Аскер-укук академиясын бүткөн. 
1951—53-ж. аскер прокуратурасында иштеген. 
1953-ж. Кыргыз ССР прокуроруна биринчи орун басар. 
1960-ж. Кыргыз ССР ички иштер министрлигинде жооптуу кызматта. 
1968—87-ж. Кыргыз ССР ДОСААФ БКсынын төрагасы. 1986-жылдан отставкада. 
1987-жылдан Кыргызстан аскер жана эмгек ардагерлер советинин төрагасы. 
169 px|left|thumb|Калыйнур Үсөнбеков жана Жумагүл Мусаева
Үсөнбеков Ленин, Кызыл Туу, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, 3 Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
 Кыргыз жана орус тилиндеги эмгектери
Ыйык милдетти аткарып. — Фр.: 1985; 
Путь к вершине. — М.: 1989; 
От кечкен күндөр. — Б.: 1990; 
Аскер иши боюнча терминдердин орусча-кыргызча сөздүгү (Б. Абылгазиев жана Ы. Кадыров менен авторлош). — Фр.: 1986. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Инсандар
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ)

thumb|ЕККУнун символу.

Европадагы коопсуздук жана кызматташтык боюнча уюм (ЕККУ), ОБСЕ – коопсуздук, экономика, илим, технологиялар жана адам укугу багытында кызматташуу үчүн түзүлгөн эл аралык форум. 1975-ж. Хельсинки конференциясында Европадагы коопсуздук жана кызматташтык боюнча кеңешме (ЕККК) катары түзүлгөн (ЕКККны ЕККУ деп атоо тууралуу чечим 1994-ж. Будапешт жолугушуусунда кабыл алынган). Европанын, Азиянын жана Түндүк Американын 55 өлкөсү кирет. Жумушчу органы – мүчө өлкөлөрдүн туруктуу өкүлдөрүнөн турган Туруктуу кеңеш, анын отурумдары жума сайын Вена шаарында өткөрүлөт. ЕККУда төрагалык кылуу (мүчө өлкөнүн тышкы иштер министри) кезек менен жүргүзүлөт.

 Кыскача тарыхы 
thumb|ЕККУнун Туруктуу кеңешинин отурумунда. Вена шаары, Австрия.

Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюмунун башаты 1973-жыл эсептелет. 

Европалык коопсуздук боюнча сүйлошүүлѳр 1950 жылы жургузулуп башталган, бирок “кансыз согуштун” айынан токтотулуп калган, андан киин 1972 жылы сүйлошүүлѳр Хельсинкиде уланган. Бул сүйлошүүлѳр Советтер союзунун сунушу боюнча жүргүзүлгѳн, алар чыгыш Европодагы коммунистик ѳлкѳлѳргѳ колдоо кѳрсѳтүүнү каалашкан. Батыш Европада бул сүйлѳшүүлѳрдү коммунистик калктардын экономикалык кызматташтыгы жана гуманитардык жактан жакшыртуу катары кѳргѳн. 

Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму 1973-жылы 3-июльда Хельсинкиде ачылган, анда 35 ѳлкѳнүн делегаттары катышкан. 1-бѳлүк 5 күнгѳ созулуп, анда “кѳк китеп” боюнча жүрүү макулдашкан. 2-бѳлүк 1973-жылдын 18-сентабрынан 1975-жылдын 21-июльуна чейин созулган. 1975-жылы 1-августта “Финляндия холлдо” 3- бѳлүк болуп ѳткѳн, анда Хельсиндик 2- бѳлүк жыйынтыктоочу акт болуп, ага 35 ѳлкѳнүн делегаттары кол коюшкан. Аны конференциянын председатели, дипломат кардинал Агостино Казароли ачкан. 

Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму дүйнѳдѳгү коопсуздук боюнча чон уюмдардан болуп эсептелет. Анын максаты куралдуу күчтѳрдү контролдоо, жарандык укугун коргоо, эркин сүйлѳѳ жана таза шайлоо болуп эсептелет. Коопсуздук жана Европалык кызматташтык уюму Бириккен Улуттар Уюмунун атайын уюму болуп эсептелет, жана конфликтик, кризистик, постконфликтик реабилитациялоо боюнча иш жүргүзѳт.

 Уюм тууралуу 
 Негизги чыгармалары 
 Кыскача адабият 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_election_osce_results/24376916.html 
 http://www.azattyk.org/content/article/1506503.html

Категория:Батыш Европа
Категория:АКШ
Категория:Борбордук Азия
Категория:Дипломатия
Категория:Кыргызстан
Категория:Европа
Категория:Эл аралык уюмдар
Категория:Вена
Чыңгышев, Турсунбек

thumb|Чыңгышев Турсунбек.
Чыңгышев Турсунбек (1942-ж. т., Тянь-Шань району, Төш-Булак айылы) — мамлекеттик жана партиялык ишмер.

 Өмүр таржымалы 
1963-ж. Бишкек автожол техникумун, 1968-ж. Калининград кечки машина куруу техникумун, 1975-ж. Кыргыз Мамлекеттик Университетин, 1987-ж. Москвадагы Коомдук илимдер академиясын бүтүргөн. 
1963-ж. Ак-Суу районунда жол мастери. 1963—66-ж. армияда кызмат өтөгөн. 
1966—68-ж. Калининград (мурдагы Кёнигсберг) шаарындагы машина куруу заводунда комсомолдук иште, 1968-ж. кайрадан армияга чакырылып, танк ротасынын командиринин орун басары, 1970—80-ж. Бишкекте комсомолдун Биринчи Май райондук, Кара-Көлдөгү Бүткүл союздук эпкиндүү комсомолдук курулушта (Токтогул, Курпсай ГЭСтеринде) комсомол комитетинин, партия комитетинин катчысы, партиянын Кара-Көл шаардык комитетинин биринчи катчысы. 
1980—89-ж. Кыргызстан КП БКнын аппаратында өнөр жай бөлүмүнүн башчысынын орун басары, социалдык-экономикалык бөлүмдүн башчысы. 
1989—91-ж. Токмок шаарынын партия комитетинин биринчи катчысы, шаар кеңешинин төрагасы. 
1991-жылдан Кыргыз Республикасынын мамлекеттик катчысы (вице-премьер-министр), 1991-ж. августтан жыл аягына чейин СССР «убактылуу өкмөтүнүн» мүчөсү, 1992-жылдын февралынан 1993-жылдын декабрына чейин Кыргыз Республикасынын премьер-министри. 
1994-жылдан Гонконг эл аралык коммерциялык банкынын башкы директору. 
1990-95-ж. Кыргыз Республикасынын эл депутаты. 

 Сыйлыктары 
«Ардак Белгиси», Эл Достугу ордендери менен сыйланган.

 Айрым шилтемелер 
 Турсунбек Чыңгышев тууралуу 
 АНДА АЗЫРКЫГА САЛЫШТЫРМАЛУУ КОРРУПЦИЯ ДЕЛЕ БОЛБОПТУР

 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Туулгандар 1942-жылы
Категория:Инсандар