Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Наймандар

НАЙМАНДАР – 9–12-кылым Орхон жана Иртыш дарыяларын мекендеген көчмөн түрк-моңгол элдеринин бирикмеси. Кытай жазма булактарында наймандар 8-кылымда Байкал көлүнүн түштүгүндө жашагандыгы баяндалат. 12-кылымда наймандар кубаттуу уруулук бирикме түзүшкөн. 12-кылымдын аягында согуштук-саясий таасири бошоңдоп калган кыргыздарды жеңип алышкан. «Найман» моңгол-бурят тилдеринде «сегиз» дегенди түшүндүрөт. Н. А. Аристов Катун дарыясынын куймасы болгон Найма суусунун аталышынан келип чыккандыгын божомолдойт. Наймандар уйгур жазмасын колдонушкан. Диний ишеним жагынан наймандар христиандар (несториан) болушкан. Айрым маалыматтарда моңголдор уйгур арибиндеги жазууну наймадардан кабыл алышкандыктары айтылат. 12-кылымдын аягы – 13-кылымдын башында ичара карама-каршылыктардан наймандардын уруулук бирикмеси начарлап, ыдырай баштаган. Чыңгыз хандын аскерлеринин кысымы астында наймандар 13-кылымдын башында Фергана, Жетисуу жана Кашкарды көздөй чегинишкен. Бул мезгилде наймандарды Таян хан, андан соң Күчлүк хан бийлеген. Батышты көздөй чегинген наймандар Күчлүк хан ас-Сегизинин («ас-сегизи» – сегиз уруу элдин жетекчиси) жетекчилиги менен кара кытай Гур ханына баш ийип, 1211-жылы анын тактысын тартып алган. 1218-жылы Күчлүк хан Чыңгыз хан тарабынан талкаланып, чыккынчылык менен өлтүрүлгөн. Наймандар кийинки түрк тилиндеги сүйлөгөн элдердин курамына аралашып кетишкен. Ичкилик (Булгачы) уруу тобундагы ири уруулардын бири.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Наливкин, Владимир Петрович

Наливкин Владимир Петрович (25. 2 [башка маалымат боюнча 15. 7.] 1852, Калуга шаары – 20. 1. 1918, Ташкент шаары) – орус офицери, чыгыш таануучу, педагог,тарыхчы, тилчи, коомдук ишмер. Петербург шаарындагы 1-аскер гимназиясын жана Павловскидеги аскер окуу жайын аяктап, 1873–75-ж. генерал М.Д. Скобелевдин алдында Хива жана Кокон жүрүшүнө катышкан. Бирок орус аскеринин жергиликтүү элге карата терс мамилесине байланыштуу аскер кызматынан баш тарткан. Кийин Фергана облусунун Наманган уездинин начальнигине жардамчы болуп дайындалып, бирок 1878-ж. өз калоосу менен аны да калтырган. Өзбек,араб, тажик, фарси тилдерин үйрөнүп, аялы М.В. Наливкина менен бирге 1886-ж. Фергана облусундагы отурукташкан калктын аялдарынын коомдук жана үй-бүлөдөгү ордун изилдеп чыккан. Ал эмгеги үчүн Орус географиялык коомунун чоң алтын медалына татыктуу болгон. Өзбек-орус, орус-өзбек, фарси-орус, орус-фарси сөздүгүн жана анжиян бутагындагы өзбек тилинин грамматикасын түзүп, «Кокон хандыгынын кыскача тарыхын» жана тарыхый-этнографиялык маанидеги бир катар очерктерди жазган. Анда кыргыздар жөнүндө көптөгөн маалыматтар бар. Тарыхый баяндар, уламыш жана хан ордосундагы документтерге таянган Кокон хандыгынын саясий тарыхы «Кокон хандыгынын кыскача тарыхында» чагылдырган. Анда ордодогу саясий окуялар (төңкөрүш, козголоң ж. б.), элдик көтөрүлүштөрдөгү кыргыздардын ролу жөнүндө кенен маалымат берилген. 1884-ж. баштап Ташкент шаарындагы орус-тузем мектебинде мугалим, кийин Түркстан мугалимдер семинарийинде окутуучу болуп иштеп, 1890–95-ж. Сыр-Дарыя, Фергана, Самарканд облустарында элдик окуу жайлардын инспектору, 1901-жылдан бир эле мезгилде Фергана облусунда аскер губернаторунун жардамчысы жана облустук башкармалыкты жетектеген. Крайдагы жергиликтүү элдин кызыкчылыгын коргоодо чоң роль ойноп, көз карашында социал-демократтарды жактаган жана утопиялык социализм, революциячыл народниктердин идеясын колдогон. 1907-ж. Сыр-Дарыя облусунан 2-Мамдумага депутат болуп шайланган. 1917-ж-дагы Февраль революциясын кубануу менен кабыл алып, 19-июлда Убактылуу өкмөттүн Түркстан комитетинин төрагалыгына шайланган. Бирок башынан күч колдонуп зордоо жана өз эркин таңуулоо саясатына каршы туруп келгендиктен, В. Наливкин большевиктерге болгон ишенимин жоготуп, бийликтин Советтерге өтүшүнө каршы болгон. 1917-ж. сентябрда жумуштан четтетилип, легалсыз жашоого өткөн. 1918-ж. 20-январда өз жанын кыйган. Акыркы катында бир чети учурдагы иштерге макул эместигин, экинчиден элине да душман болгусу келбегенин эскерткен. Эмгектери: Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886; Туземцы раньше и теперь. Таш., 1913.

 Колдонулган адабият 
 В.П. Наливкин. //Историография общественных наук в Узбекистане. Биобиблиографические очерки /Сост. Б.В. Лунин, Таш., 1974; 
 Наливкин Владимир Петрович. //Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов. Дооктябрьский период, М., 1974; 
 Эмг.: Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886; Туземцы раньше и теперь. Таш., 1913.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Нарын козголоңу

Нарын козголоңу — 1920-жылыдын ноябрындагы совет бийлигине каршы козголоң.

1920-жылдын августунда Нарын шаарындагы кызыл гвардиячылар арасында кызмат өтөгөн офицер Кирьянов, соодагер К.А. Бондарев совет бийлигин кулатуу максатында жашырын контрреволюциячыл уюм түзүп, козголоң даярдаган. Кирьянов 1920-жылы 5-ноябрда өзү башкарган бөлүк менен Ат-Башыны басып алып, 6-ноябрда Нарындагы 23-полктун батальонун куралсыздандырган жана кызыл аскерлердин командирлерин, саясий кызматкерлерди камакка алып, уезддик-шаардык партия комитетинин төрагасы Х. Мусабаевди, уезддик саясий бюронун төрагасы С. Орозбековду өлтүрүшкөн. 11-ноябрда Нарын уездиндеги бийлик толугу менен козголоңчулардын колуна өткөн. Нарын козголоңун басуу үчүн 13-ноябрда Токмок шаарындагы 2-өзгөчө полк жана 4-түркмөн полку жөнөтүлгөн. Алар козголоңчуларды 15-ноябрда Кочкордо, 19-ноябрда Долон ашуусунда талкалаган.
 Булактар 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Невакет

Невакет, Навекат – орто кылымга таандык шаарлардын бири. Чүй өрөөнүнүн чыгыш тарабында жайгашып, Ал-Хорезми (9-кылым) боюнча 44˚кеңдик, 104˚узундуктан орун алган. Тарыхчылардын көпчүлүгү (А. Н. Бернштам, Ө. Караев, Т. Д. Жуманалиев, В. Д. Горячева жана башка) аны азыркы Орловка шаары, В. В. Бартольд жана башка ЖелАргы (Жел-Арык), айрымдары Кызыл-Суу кышнын аймагы (А. Камышев) деп эсептешет. Жазма маалыматтарда (Согду документтери) биринчи жолу 711-жылы эскерилет. 737-жылы Невакет түргөштөрдүн каганы Сулук Чабыш-чор (моюн сунбаганы үчүн арабдар аны «Абу Музахим» – «Сүзөөнөк» деп аташкан) турган ордо-шаар болгон. Улуу Жибек жолунун жээгинде жайгашкандыктан, Невакет стратегиялык жактан маанилүү шаарлардын бири болуп эсептелген. 748-жылы кытай кол башчысы Ван Чжен-сян Түргөш кагандыгынын борбору Суябды талкалагандан кийин, Н. Батыш түрк (карлук) каганынын ставкасына айланган. Археологиялык казуулардын негизинде Невакет шаарынын тургундары 8–10-кылымда будда дини менен катар несториан динин кабыл алышканы далилденген. Невакет шаар калдыгын 20-кылымдын 39– 40-жылы археологдор А. Н. Бернштам, 50–60-жылыП. Н. Кожемяко жанаЛ. Р. Кызласов, 80–90-жылыВ. Д. Горячева жана башка изилдеген. Археологиялык казуу учурунда түрдүү түстө боёлгон карапа жана айнек идиштин сыныктары, үй-тиричилигине керектүү шаймандар (бычак, кайчы жана башка), асыл буюм (күмүш билерик, акак таштан жасалган шуру жана башка), согуш буюмдары (жебе, окчонтой), түргөш жана Караханиддер дооруна таандык тыйындар табылган. Невакет шаары болжол менен 13-кылымда жашоосун токтоткон, бирок шаар калдыгы кийин дагы көрүстөн катары пайдаланылган.

Үйлөр төрт чарчы көлөмдө болуп, бир канча бөлмөдөн турган. Аларда кире бериш(коридор), тамак-аш бышыруучу, жашай турган жана чарбалык маанидеги бөлмөлөр болгондугун табылгалар ырастайт. Дубалдары пакса жана бышырыбаган кыштан тургузулган. Көп мезгилге чейин колдонгондуктан, айрымдары бир нече ирет оңдолуп, дубалы кайрат согулуп, алды экинчи ирет бышкан кирпич менен төшөлгөн. Тамак-аш бышыруучу бөлмөдөн нан жаба турган меш, күлдүн калдыгы, малдын сөөгү, чопо идиштин сыныктары табылган. Жашай турган бөлмөлөрүнөн карапа идиштин сыныктары, чырак, кооздук жана үй тиричиликтерине керектүү буюмдар табылган. Бир бөлмөдөн экинчи бөлмөгө которуп коюуга ыңгайлуу үй жылыта турган очоктор болгон. Алар диний ырым-жырымдарды аткарууга да пайдаланылган. Айрым бөлмөлөрдүн дубалдары алебастр менен шыбалып, геометриялык фигуралар , өсүмдүк жана жаныбарлардын сөлөкөттөрү сымал элементтерден турган оюулар менен кооздолгон.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Шаарлар‎
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Нежм

НЕЖМ – Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш бөлүгүндөгү орто кылымдарга таандык дубан жана шаар.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Неолит

thumb|Неолит.
Неолит, жаңы таш доору – таш доорунун башы аягы; б.з.ч. 6-миң жылдыктын аягынан башталып, түрдүү аймактарда ар кандай мезгилде аяктаган. Неолит ташты иштетүүнүн жаңы ыкмалары (жылмалоо, бургулоо, тешүү), эмгек куралдарынын жаңы түрлөрү (балта, көзөөч, кетмен, жаргылчак, орок), чоподон жасалган идиштин, токуучулуктун, унаанын, ыйгаруучу чарбадан өндүрүүчү чарбага өтүүсү (аңчылыктан, жыйноочулуктан мал чарбалыкка жана жер иштетүүгө) менен мүнөздөлөт. Дыйканчылык менен мал чарбачылыгынын пайда болушун окумуштуулар адамзат коомундагы чоң төңкөрүш катары карап «неолит революциясы» деп аташкан. Бул мезгилде аңчылар-дан, жыйноочулардан жана балык уулоочулардан алгачкы коомдун мал багуучулары, жер иштетүүчүлөрү бөлүнүп чыгат. Эмгектин жаңы бөлүнүшү байыркы элдердин ортосунда үзгүлтүксүз товар алмашууга шарт түзөт. Неолит доорунда социалдык жана экон. жактан энелик укукка негизделген уруулар калыптанат. Бир уруу кыйла өнүгүп алдыга озсо, кээ бирлери үчүн өнүгүү өтө узак мезгилди талап кылат. Археол. маалыматтарга таянып, Неолит доорундагы урууларга мүнөздүү эмгек, согуш куралдары, кооздуктары, карапа идишке түшүрүлгөн оюулары, турак-жайлары, каада-салттары, диний ишенимдери болгондугун далилдөөгө болот. Орто Азиядагы неолит дооруна тиешелүү эстеликтерге Жейтун, Жебель, Келтеминар, Гиссар археологиялык маданияттары кирет. Кыргызстанда неолит дооруна таандык, обишир жана гиссар маданияттарына кирген Обишир, Ташкөмүр, Акчуңкур үңкүрлөрү, Терек, Кочкоракжол, Үччат өңдүү археологиялык эстеликтер ачылган.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Тарых
Несеви

НЕСЕВИ Шихаб ад-Дин Мухаммед ибн Ахмад – 12-кылымдын акыры – 13-кылымдын башында Орто Азияда жашаган тарыхчы. 1223-жылдан Хорезм шах Мухаммеддин уулу Жалал ад-Динге кызмат өтөгөн. Ошол доор-догу окуяларды баяндаган араб тилинде «Сират ас-султан Жалал ад-Дин Манкбурны» («Жалал ад-Дин Меңбурнунун өмүр чыйыры») аттуу эмгек жазган. Бул эмгекте Теңир-Тоо, Жетисуу аймактарында болуп өткөн айрым окуялар чагылдырылган. Несевинин эмгегин З. М. Буниятов орусчага которгон (1973).
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Несторий жазуулары

НЕСТОРИЙ ЖАЗУУЛАРЫ – 12–13-кылымдардагы несторий дининдегилердин мүрзөсүнө коюлган таштагы жазуу. Жазуулар ташка сирия-түрк тилдеринде оңдон солго, жогортон төмөн карай чегилип, ортосуна крест белгиси түшүрүлгөн. Несторий жазуулары чегилген мүрзө таштары Бишкек, Токмок шаарынын айланасынан, Ысык-Көлдө Жууку суусунун жээгинен табылган.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ничкекөөдүл шаар чалдыбары

НИЧКЕКӨӨДҮЛ ШААР ЧАЛДЫБАРЫ – Караханийлер мамлекетине таандык 10–12-кылымдагы шаардын калдыгы. Кетментөбө өрөөнүндө. Жалпы аянты 700х300 метр. Казуу мезгилинде кыштан жана колектен тургузулган 45 имараттын урандысы табылган. Алардын сакталып калган дубалдарынын бийиктиги 1–4 метр.. Булардын 17синин астанасына бышкан кыш төшөлгөн. Айрым бөлмөлөрүнүн ичинде эгин сакталуучу ороолор (эки-үчтөн кумура) болгон. Бөлмөлөрдүн ичи шыбалып, кызыл, кара жана башка түстүү боёктор менен кооздолгон. Алардын ичинен темир зоот, канжар, найза, жаанын жебелери, караханийлердин тушунда чегилген тыйындар табылган. Айрым окумуштуулар орто кылымдардагы Хайлам (Хатлам) шаары болсо керек деп болжолдошот.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Беш таш, топ таш

Беш таш, топташ – жаш балдардын, көбүнчө кыздардын чакмакка окшогон оюну. Аны ойногонго 2ден көбүрөөк балдар катышат. Оюнга катышкандардын 1-тарабынан бирөө колундагы таштарды жерге чачат. Арасынан бир ташты алып аны жогору ыргытып, ал жогорудан келгенче жерден бир таш алып ыргытылган ташын тосуп алат. Жыдыбай жердеги төртөөнү бирден алып, оюнун улантып, экиден, үчтөн, акыры төртөөнү чогу бир жолу алып утат. Эгерде макулдашуу узак ойноо болсо, беш ташты көкөлөтө акырын ыргытып, анын бирөөсүн колунун сыртына тосуп, анан аны кайра жогору ыргытып, ташты ыргыткан колунун алаканы менен тосуп алат. Жерге түшкөн таштарды сол колунун бармак, сөөмөйүн жерге такап, экөөнү алдынан өткөрө бирден шилтейт. Жыдыбай баарын өткөрсө, оюнун улап экиден, үчтөн, акыры төртөөнү бир шилеп өткөрөт. Жыдыса, оюнду атаандашынын кезектегисине берет
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Бешташкороо көрүстөнү жана петроглифтери

Бешташкороо көрүстөнү жана петроглифтери Кочкор өрөөнүнүн чыгыш тарабындагы Каратоонун этегинде жайгашкан. Байыркы түрк дооруна (6–8-к.) таандык. Аска бетине түшүрүлгөн тоо текелердин, ритуалдык бий аткарган адамдардын сүрөттөрү арбын. Тоо текелерге жаа менен аңчылык кылуу көрүнүштөрү кездешет. Ошондой эле жылкы, түлкү, карышкырлардын чегип түшүрүлгөн келбеттери да бар. Коло дооруна таандык көрүстөндөр изилдене элек. Сак-усун доорлоруна тиешелүү көрүстөндөр изилденген. Маркумдун аты менен кошо көмүлгөн салт басымдуулук кылып, көрүстөндөрдөн жоокердин, аялдын, жаш баланын жандарынан жылкынын сөөгү, ооздугу жана токулган ээрлер табылган. Жылкысы жок өзү гана көмүлгөн көрүстөндө-гүлөрдү тирүү кезинде социалдык абалы төмөн адамдар болгон деп болжоого болот. Маркумдун баш жагына койдун жото жилигин коюу салты ошол мезгилде калыптанып, 13–14-кылымга чейин уланган. Үзөнгүлөрдүн бир канча түрү табылган. Көрүстөндөрдү 1991–94-ж. К.Табалдиев жетектеген археологдор тобу изилдеген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Бешташ (көрүстөн)

Бешташ көрүстөнү — Талас өрөөнүндөгү коло дооруна таандык эстелик. Көрүстөндөрдүн чекелерине чоң жалпак таштар тикесинен орнотулган да, ортосу таштар менен төшөлгөн. Н. П. Кожемяко изилдеген.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Бешташ шаар чалдыбары

Бешташ шаар чалдыбары – 10–12-кылымга таандык шаардын калдыгы. Талас районундагы, Бешташ капчыгайында жайгашкан. Археологиялык табылгалары боюнча Бешташ шаар чалдыбары 3кө бөлүнөт: 1-шаар чалдыбары Козучак айылынан 0,7 км түштүктө жайгашып, 120х165 м аянтты ээлейт. Дубалдын бийиктиги 3 м. Дубалдары мунара менен бекемделген. Түштүк-чыгыш жана түндүк-чыгыш жагында эки дарбаза курулган. Чыгыш бурчунда 36х50 м аянтта цитадель жайгашкан. Карапа сыныктары табылган. 2-шаар чалдыбары 2 бөлүктөн турат. Курчалган бөлүгү тик бурчтуу планда. Дарбазасы чыгыш бөлү-гүндө. Түштүк-чыгыш бөлүгүндө 10х12 м келген курулуштун изи билинет. Түндүк-батыш жагында тереңдиги 1,5 мге жеткен атайын казылган чуңкурлар бар. Алардын эмнеге кызмат кылганы белгисиз. Дубалдын түндүк жана түштүк сыртында аң казылган. Дубалдын түндүк жагында 60 мге созулган атайын жасалган тектирче жайгашкан. Андан карапалардын сыныктары табылган. Алар 1-шаар чалдыбарынан табылган материалдарга окшош. 3-шаар чалдыбары 2-шаар чалдыбарынан 12 км алыстыкта жайгашып, чарчы формадагы 2 бөлүктөн турат. Сырткы бөлүгү 45х45 м. Ички бөлүгү 25x25 м. Сырткы бөлүгүндөгү маданий катмар 0,4 м, ички бөлүгүндөгү 0,6 м. Дарбазанын ордун билүү мүмкүн эмес. Карапа сыныктары табылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Бий, башчы

Бий – уруу башчысынын мансап наамы же даражасы. Патриархалдык-уруулук мамилелер мезгилинде Бийдин орду бийик деңгээлде болгон. Анын бийлик жүргүзүүсү адатка негизделген. Бий үй-бүлөлүк, чарбалык иштерден согуштук-саясий иштерге чейинки маселелерди чечкен. Ал мурас катары атадан балага өткөн. 19-кылымдын 1-жарымында манапчылык институту тарай баштагандан Бий мансабы орто жана майда манаптарга, үрп-адаттарды жакшы билген барктуу аксакалдарга, эл арасында даңкы чыккан чечендерге өтө баштайт. Алар чоң манаптарга баш ийип, алардын кызыкчылыгын жакташкан. Бийлер мүлк талашы, үй-бүлө маселеси, ууручулук, киши өлтүрүү сыяктуу кылмыштарды карап, өзүлөрүнө тиешелүү маянасын алышкан. 1865–66-жылдары Россия падышачылыгы Түркстанда башкаруунун тартиби жөнүндө чыгарган жоболорго ылайык үч баскычтуу Бийлер соту уюштурулат. Бийлер соту 3 жылдык мөөнөткө шайланып, кылмыш иштери боюнча бир жарым жылга чейин камак жазасын берүүгө же үч миң сомго чейин штраф салууга укуктуу болгон. Бий мансабы айылдык Бийге, болуштук Бийге бөлүнгөн. Бийлердин атайын чакырылган курултайында кыргыз урууларынын, коңшулаш жашаган башка элдердин талаш-тартыштары каралган. Октябрь революциясынан кийин айрым жерлерде казы менен болуш соту убактылуу калтырылып, алар жөнүндө атайын жобо чыгарылган. Бий соту советтик сот органдарынын көзөмөлү астында иштеген. 1927–28-жылдары казы жана Бий соту жоюлган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. ISBN И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Бишкек мамлекеттик университети

Кусеин Карасаев атындагы Бишкек мамлекеттик университети (БМУ) — Бишкек шаарында жайгашкан жогорку окуу жай. 1992-жылы Орус тили жана адабияты педагогикалык институтунун негизинде түзүлгөн. Университетте чыгыш таануу жана эл аралык мамиле; герман филологиясы; маалыматтык, социалдык иш жана психология; кыргыз-орусиялык; түркология, экология жана менежмент; социология жана башкаруу факультеттери иштейт. Университеттин 33 кафедрасында 40 адистик боюнча кесип ээлери даярдалат. Студенттерди окутуу дүйнөнүн англис, япон, араб, иврит жана башка тилдеринде жүргүзүлөт.
 Байланыштуу макалалар 
 Карасаев, Кусеин Карасаевич

 Булактар 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. ISBN И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория:Бишкектин университеттери‎
Бойла

Бойла – орто кылымдардагы Кыргыз мамлекетиндеги жогорку даражадагы мансаптык башкаруу титулу. Байыркы түрктөрдө да белгилүү болгон. 

7-кылымдагы рун жазмаларында билингендей Тоң-Йокуктун демилгеси менен Кутлуг өзүн Илтериш каган деп жарыялап, Тоң-Йокук бойла бага таркан, ал эми Мочжо жана Дусифу аталган кенже инилери шад, ябгу (жабгу) наамдарына ээ болушкан. Демек, бойла бага таркан – кагандын башкы кеңешчиси, иш башкаруучу башкы министр, мамлекеттик аппараттын жетекчиси титулуна дал келген. 

Моңголиянын Сужа жеринен табылган рун жазуу эстелиги баалуу тарых наамалык мааниге ээ. Анда мындай маалыматтар берилет: 
 «Мен келдим, Уйгур жергесинде Яглакар-ханды жаа менен атып өлтүрдүм.
 Мен кыргыздын уулумун.
 Мен Бойла Кутлуг Ярганмын.
 Мен башкаруучу Кутлуг Бага Таркандын өкүмүн аткаруучумун.
 Менин даңкым күн чыгыштан күн батышка чейин угулду...».
Демек, Бойла Кутлуг Ярган (Таркан) – кыргыз аскер башчысынын мамлекеттик башкаруу иерахиясындагы титулун чагылдырган. Кыргыздын көрүнүктүү аскер башчысы Бойла Кутлуг Таркан (Тархан) кыргыз тартиби Борбордук Азия аймактарына орношуна жетекчилик кылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN

Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
2-март

2-март — Григорий жылсанагы боюнча жылдын 62-күнү (толук жылдарда – 61-күн). Жылдын аягына чейин 304 күн бар.
 Майрамдар 
  — Дыйкандар күнү.
 , Техас — Көз карандысыздык күнү.
  — Жеңиш күнү.
 — Аскер аба күчтөрүнүн күнү.

 Окуялар 
 1807 – Америкалык Конгресс өлкөгө жаңы кулдарды импорттоого тыюу салган мыйзам кабыл алган. 
 1855 – Александр Орусиянын падышасы болгон. 
 1861 – Орус падышасы Александр II крепостничествону жокко чыгарган мыйзамга кол койгон. 
 1903 – Нью-Йоркто аялдар үчүн гана биринчи мейманкана болуп, "Марта Вашингтон" мейманканасы ачылган. 
 1919 – Коммунисттик Интернационалдын 1-курултайы Москвада өткөрүлгөн. 
 1933 – Нью-Йорктун "Радио-Сити Мюзик-холл" аттуу жайында "Кинг Конг" тасмасынын премьерасы өткөн.
 1946 – Хо Ши Мин Түндүк Вьетнамдын Президенти болуп шайланган. 
 1956 – Марокко Франциядан көз карандысыздыгын жарыялаган. 
 1969 – Советтик жана кытай аскер күчтөрүнүн Уссури дарыясындагы чек арада кагылуушуусу болгон. 
 1972 – "Пионер-10" аалам зонду Канаверал тушугунан тышкы планеталарды изилдөө максатында учкан. 
 1983 – Компакт-дисктерди ойнотуучу плейерлер жана дисктер биринчи жолу АКШ жана башка өлкөлөрдө сатыла баштаган. Ага чейин алар Жапонияда гана бар болгон. 
 1989 – Европа экономикалык жамаатынын 12 мүчө-өлкөсү XX-кылымдын аягына чейин хлорофлюорокарбондордун (CFCs) өндүрүшүнө тыюу салуусуна макулдугун беришкен.
 1992 – Армения, Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан, Молдова, Сан-Марино, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстан Бириккен Улуттар Уюмуна кошулушкан.
 1995 – Э.Ферми атн. Улуттук ылдамдатуу лабораториясынын изилдөөчүлөрү t-кварктын ачылышын жарыялашкан.
 2008 – Дмитрий Медведев Орусиянын президенти болуп шайланган.
 2017 – Московий, Теннессин жана Оганесон элементтери Химиялык элементтердин мезгилдик системасына киргизилген.
 2024 — Леброн Жеймс NBAнын тарыхында үзгүлтүксүз сезондо 40 000 упай топтогон биринчи баскетболчу болуп калды.
 Төрөлгөндөр 
 1545 — Томас Бодли, англис дипломат жана китепкана негиздөөчүсү (1613-ж. к.ж.).
 1800 — Евгений Баратынский, орус акын (1844-ж. к.ж.).
 1824 — Бедрих Сметана, чех композитор (1884-ж. к.ж.).
 1859 — Шолом Алейхем, орус романист (1916-ж. к.ж.).
 1862 — Борис Борисович Голицин, орус физик (1916-ж. к.ж.).
 1900 — Курт Вейл, немис композитор (1950-ж. к.ж.).
 1919 — Тамара Туманова, орус балерина жана актриса (1996-ж. к.ж.).
 1931 — Михаил Горбачев, советтик Нобел сыйлыгынын лауреаты жана мамлекеттик ишмер.
 1941 — Жон Финч, англис актер.
 1962 — Жон Бон Жови, америкалык музыкант (Bon Jovi).
 1972 — Маурисио Почеттино, аргентиналык футболчу жана футбол машыктыруучусу.
 Каза болгондор