Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ават, уруу

Ават — ичкиликтер уруулук тобундагы ири уруулардын бири. Айрым санжыралык маалыматтарда "авагат" формасында да айтылып жүрөт. Этнонимдин параллелдери "аба" формаларында алтайлыктардын (телеуттар) жана шорлордун курамдарында бар экендиги маалым.Потапов, 1969, 168-169 Ават - аба+т; -т мүчөсү бурят-монгол тилдеринде көптүк маанини туюнтат. Байыркы сөз жасоочу мүчөнүн колдонулган, таралган ареалы абдан кенен. Мисалы, тунгус тилдеринде бул мүчөнүн фонетикалык -тан /-тен , манжур тилинде -га/-те, байыркы корей тилинде -тен формаларынын болгондугу белгилүү.Рамсгедт, 1957, 59 Д.Е. Еремеев бир катар далилдүү маалыматтарга таянып, -т мүчөсү уланган түрк этнонимдери монгол тилдеринин таасири астында XIII кылымдан кийин гана калыптанган деген пикирин айтат.Еремеев, 1970, 38 Бул уруунун тегин байыркы “аба” уруусу менен параллели катары караса болчудай. “ Аба” - теле урууларынын бири катары Суй династиясынын жыл баяндарында батыш түрктөрдүн мамлекетинин курамындагы уруу болгондугу эскерилет. Аба же абиндер XVI-XVIII кк. бүгүнкү алтай-телеуттарга кошуна жашашып, негизинен мал чарбачылыгы менен кесиптенишерин И. Гмелин жана И.Георги изилдөөлөрүндө белгплешкен. Л.П. Потапов да бул уруунун чыгыш тегин байыркы “аба” уруусу менен жакын байланыштырат. Курамына “аба” уругу кирген алтай-телеуттар этногенетикалык жактан кыргыздар менен жалпылыгы илим чөйрөсүпдө далилденип келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу
Жуманалиев, Тынчболот Дадыйевич

thumb|Профессор Тынчболот Жуманалиев. Бишкек ш., 10.2.2012.

Тынчболот Дадыйевич Жуманалиев (1955) - кыргыз тарыхчысы, профессор, тарых илимдеринин доктору.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Тынчболот Дадыйевич Жуманалиев 1955-жылы 14-июлда Кыргызстандын ордо шаары Бишкекте туулган.

1982-жылы Кыргыз Улуттук Университетинин тарых факультетин аяктаган.

1988-91-жылы СССР ИАсынын Чыгыш таануу институтунун Ленинград бөлүмүндө аспирантурада окуган. Ага чейин аталган илимий жайда эки жылдык илимий стажировкада болгон. Уйгур жана чагатай жазма булактарын иликтеген.

1992-97-жылдары Бишкек гуманитардык университетинде иштеген.

2005-жылы декабрда "Теңир-Тоо көчмөндөрүнүн саясий бийлигинин эволюциясы (б.з.ч. 2-к. - б.з.12-к.)" деген темада доктордук диссертациясын коргогон.

Учурда Кыргыз Улуттук Университетинин Чыгыш таануу факультетинин деканы.

 Коомдук ишмердиги 
2012-жылдын 11-февралында "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесинин уюштуруу жыйынына катышкан.

 Эмгектеринин тизмеси 
 История Кыргызстана с древности и до середины XVIII века. Рецензент А.М.Мокеев. - Бишкек, 2009. - 304 с. - ISBN 978-9967-25-775-7. 
 Вопросы политической истории Притяньшаня в ХУ11-начале ХУ111 вв.(по данным "Тарих-и Кашгар": Автореф.дис.на соиск.учен.степ.канд.ист.наук: 07.00.02 / Нац.АН Кыргыз.Респ., 1994. 
 Хрестоматия по средневековой истории Кыргызстана: XIII-XVIII вв. : учебное пособие. - Бишкек: Кыргызстан, 1996. - 232 c. - ISBN 5655010429, 9785655010420. 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://books.google.kg/books/about/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5.html?id=Hb5WPAAACAAJ&redir_esc=y 
 http://ktrk.kg/kyr/index.php?newsid=3684 
 http://mirror24.24.kg/community/103892-tynchbolot-dzhumanaliev-v-kyrgyzstane-net.html 
 http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001%3D%22BY-NLB-ar34967%22&lst_siz=20 

Категория:Тарыхчылар
Категория:Кыргыз Тарых Коому
Категория:Булак таануучулар
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргызстан
Мурдабашы аска бетиндеги сүрөттөрү

МУРДАШБАШЫ АСКА БЕТИНДЕГИ СҮРӨТТӨРҮ – коло дооруна жана орто кылымга таандык археологиялык эстелик. Алай кырка тоосунда, Үчдөбө айылынан 20 км түндүктө жайгашкан. Анда дөңгөлөктөр, тоо эчкилер, күн түспөлдөш белгилер, төөлөр жана колдорун жогору көтөрүп, ритуалдык бий аткарган адамдардын сүрөттөрү тартылган. Аска бетиндеги сүрөттөрдөн эрте көчмөндөрдүн көркөм искусствосуна мүнөздүү илбирс сыяктуу чоң жырткычтын сөлөкөтү көркөм чеберчиликте белгиленген. Кыргыз тарыхчылар жамааты менен Түрк тарых курумунун биргелешкен археологиялык экспедициясы тарабынан 2000-жылы изилденген.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Мусулман жумушчулар менен чайрыкерлер союзу

«МУСУЛМАН ЖУМУШЧУЛАР МЕНЕН ЧАЙРЫКЕРЛЕР СОЮЗУ» – Февраль революциясы жеңгенден кийин Ош уездинде жергиликтүү жумушчулар менен айылдык кедейлерден түзүлгөн уюм. Союз 1917-жылы жайында түзүлүп, 21-августта мусулман депутаттар совети шайланган (төрагасы Юсуф Алиев). 31-августта ал Ош жумушчу жана солдат депутаттар совети менен бириккен. Кийинчерээк бул уюм Кыргызстанда Совет бийлигинин орношуна зор салым кошкон.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Новая жизнь коммунасы

«НОВАЯ ЖИЗНЬ» КОММУНАСЫ – 1919-жылы 6-январда Кыргызстандын аймагында уюшулган алгачкы айыл чарба коммунасы. «Новая жизнь» коммунасы адегенде Пишпек шаарында уезддик партиялык уюмдун төрагасы А. И. Иваницындын демилгеси менен айыл чарба бирикмеси катары уюштурулуп, 1919-жылы жазында Пржевальск уездине көчүрүлгөн. «Новая жизнь» коммунасы мамлекеттин жардамы менен тез өнүгүп, жергиликтүү дыйкандарды коллективдүү чарбага тартууда маанилүү роль ойногон.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Новая эра коммунасы

«НОВАЯ ЭРА» КОММУНАСЫ – 1918-жылы Кыргызстандын аймагында уюшулган айыл чарба коммунасы коммунасы. Верный шаарынан келген 50 коммунар уюштурган. Аны уюштурууда Р. П. Маречек көрүнүктүү роль ойногон. Аларга Ысык-Көлдүн түштүгүндөгү Чоңжаргылчак кыштагынан жер бөлүнүп берилген. «Новая эра» коммуна алгач жергиликтүү кедейлер өткөн. Коммунанын уставы өз мүчөлөрүнөн революциялык тартипти катуу сактоону, коомдук менчик үчүн кам көрүп, балдарды тарбиялоону талап кылган. Ошондой эле уставда коммунанын мүчөлөрүн динден баш тартууга, орус жана башка тилдерди үйрөнүүгө мажбурлаган жаңылыш талаптар да болгон.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Номадизм

НОМАДИЗМ, көчмөндүк (грек. nomas – көчмөн) тигил же бул этностук топтун жашоо тиричилиги мал чарбачылыкка негизделип, дайыма бир жерден экинчи жерге которулуп, көчүп-конуп жүрүүгө шартталган жашоо маңызын мүнөздөөчү түшүнүк. Номадизм б.з.ч. 2-миң жылдыктын аягы – 1-миң жылдыктын башында коомдук эмгектин бөлү-нүшү ишке ашканда (дыйкандар менен малчыларга) келип чыккан. Азияны, Кара Деңиз жээктерин, Түндүк Африканы мекендеген көчмөндөр кой, эчки, төө, жылкы багышкан. Жер шартына жараша Номадизмдин үч түрү болгон: 
1. меридиандык (казактар сыяктуу малды жайында түндүккө, кышында түштүккө сүрүп көчүү); 
2. чөлдүк (түркмөндөр сыяктуу малды кудуктардын тегерегине жакындатып көчүү); 
3. тике (кыргыздар сыяктуу малды өрөөндөгү кыштоолордон жайында бийик тоолуу жайлоого сүрүп көчүү). Кыргыздардын этностук, социалдык өнүгүүсү, материалдык, руханий маданиятынын калыптанышы көчмөндүк менен тыгыз байланыштуу. Кыргыздар Борбордук Азиянын байыркы көчмөндөрү менен бирдикте көчмөн цивилизациясын түзгөн элдерден. Татаал, кескин континенталдуу климат шартында мал багуунун, тукумун жакшыртуунун ыкмаларын иштеп чыгышкан. Материалдык маданиятынын бардык тармактары көчмөн жашоого ылайыкталган. Жердиги жыгачтан, чийден, кийизден жасалган боз үй – көчмөн устачылык чеберчилигинин туу чокусу. Ал тез тигип, тез чечүүгө, ташууга ыңгайлуу. Ки-йиз, атка токулуучу үзөңгүлүү ээр токум, шым (таар же тери) жана башка буюмдар көчмөн кыргыздардын дүйнөлүк цивилизацияга кошкон салымы. Көчмөн элдердин анын ичинде кыргыздардын оозеки чыгармачылыгы – өзгөчө баатырдык эпостору болуп көрбөгөндөй бийик деңгээлге көтөрүлүп, оозеки чыгармачылыктын дүйнөлүк эталону катары таанылды. Көчмөн жашоонун маңызы жалаң гана мал багуу менен чектелбестен, башка жардамчы чарбалар – аңчылык, соода, устачылык, зергерчилик, ошондой эле колдонмо-жасалга өнөрлөрү дагы өнүккөн. Дыйкан чарбасы да көчмөн жашоого мүнөздүү өзгөчөлүктөр менен гүлдөгөн. Кайрак жерди иштетүүдө – арпа, таруу өстүрүүдө, арык менен суу алып келүүдө көчмөндөр өздөрүнө гана таандык ыкмаларды иштеп чыгышкан. Көчмөн шартта мамлекеттик түзүүнү, өлкөнү башкаруу системасын иштеп чыгууну жакшы өздөштүрүшкөн. Хандык бийликке негизделген Евразиянын көчмөн империяларынын, анын ичинде 9–10-кылымда Борбордук Азияда түзүлгөн Кыргыз кагандыгынын дүйнөлүк тарыхтан алган орду салмактуу. Албетте, алардын айрым бир элдердин тукумун курут кылган кандуу, кыйраткыч, гүлдөгөн өрөөндөрдү тыптыйпыл кылган чабуулдары да болгон, бирок көчмөн-дөрдүн дүйнөлүк тарыхый процесстеги орду зор. Көчмөндөр менен отурукташкан элдердин ортосундагы алакалар жашоо тиричиликтин жаңы формаларын, технологияларын жаратып, жаңы этностук топтордун пайда болушун шарттаган. Жаңы этномаданий жана саясий жалпылыктарды түзгөн. Көчмөндүк өзүнүн тарыхый эволюциясында бир нече өтмө формаларды басуу аркылуу (жарым көчмөндүү, жарым отурукташкан, жакын арага мал жайуу жана башка), аягында биротоло отурукташкан жашоо моделине өткөн.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ноокат аска бетиндеги сүрөттөр

Ноокат аска бетиндеги сүрөттөр – б. з. ч. 1-миң– б.з. 1-миң жылдыгына таандык археологиялык эстелик. Аравансай суусунун оң өйүзүндөгү капчыгайда жайгашкан. Адамдардын, эчки–текелердин, дабан аргымактарына окшош жылкылардын сүрөттөрү жана орто кылымдарга тиешелүү араб жана уйгур жазуулары чегилген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Нумизматика

thumb
Нумизматика (от , — тыйын) – кирпи жана товар сатууну үйрөтүүчү тарых илиминин көмөкчү механизми. 

 Тарыхы 
Алгвчки свскичи тийин чугултуудвн свштвлгвн. Орту килимдврдв Еврупвнин швврлвриндв внтиквлик (свйирки римдик, гректик) тийиндврдин менчик куллекциялври пвйдв сулгун. Тийин чугултуу, эски тийиндврдин жугулуп турушу тийин тврихин укуп-үйрөнүүгө түрткү сулгун. Куллекция ээлери укумуштуулврдин жврдвми менен тийиндврди сүрөттөп, квтвлуг түзүп изилдешкен. Чуң куллекциялврди свктвй тургвн «мюнцквсинеттер» пвйдв сулгун. Кийинки свскичтв тийиндврдин илимий клвссификвцияси жвнв нумизмвтиквлик мвтеривлдврдин влгвчки изилдөөлөрү квлиптвнгвн. 

 Нумизматика илим катары 
Квгвз вкчвлвры (бсутсстскв), медвлдврды, урдендердс, жетундурду, знвчуктурду (фулерсстскв) сзслдөө дв нумсзмвтсквгв ксрет.

Нумсзмвтскв тврых слсмснсн көмөкчү бөлүгү квтвры тврых, врхеулугся, свяссй экунумскв, сскусству жвнв тсл прублемвлврын чечүүдө мввнслүү мввлымвттврды берет. Туввр-вкчв мвмслелерсн укуп-үйрөнүүдө нумсзмвтскв өз влдынчв слсм квтвры кврвлвт. Нумсзмвтсквнын негсзгс мслдетс – вкчв ссстемвсын жвнв внын тврыхый дуурлурдугу өнүгүү пруцесссн твлдуу, ушундуй эле бул жвгынвн влгвндв, нумсзмвтскв өлчөө-чендер жвнв тврвзвлвр жөнүндөгү метрулугся слсмс менен вйквлышып кетет. Нумсзмвтсквнын негсзгс сзслдөө метуддурунун бсрс – тыйын свлыктврынын (квзынвлврынын) жвнв өз влдынчв твбылгвн тыйындврдын тупугрвфсясын түзүү. Нвтыйжвдв, бвйыркы суудв жулдуру, мвмлекеттердсн тыйын чыгвруу технсквсы, өзгөчөлүктөрү, чыгвргвн жерлерс, хрунулугсясы вныктвлвт. Археулугсялык твбылгвлврдын жвшын вныктууду нумсзмвтсквлык твбылгвлврдын мввнссс зур.

Нумсзмвтскв слсмснде втвйын квбыл влынгвн теимсндеи дв колдонулвт. Мссвлы; 

ввеис – тыйындын бет мвңдвй жвгы (вдвттв тыйынды чыгвигвн мвмлекеттсн геибс же мвмлекет бвшчысынын поитиетс түшүиүлөт);

иевеис – тыйындын виткы бетс;

гуит – тыйындын кыиы (жылмвквй, сүиөт же жвзуу түшүиүлүп, жвсвлмв тыйын чыгвиууну твтввлдвнтвт);

монетв твлввсы – тыйындын экс жвк бетс;

легендв – тыйындвгы жвзуу;

номснвл – тыйындын белгсленген бввсы;

лсгвтуив – күмүш, влтын, плвтснв тыйындвидвгы бввлуу эмес метвллдын кошулмвсы; #монетвлык ксиеше – тыйындын номснвлы менен тыйынды двяидоого кеткен бввнын оитосундвгы вйыимвчылык. Тыйын двяидвлгвн метвллдын бввсы кошо эсептелет.
вяидоого кеткен бввнын оитосундвгы вйыимвч
Нушиби

НУШИБИ – 6–8-кылымдарда Теңир-Тоонун түндүк аймактарын мекендеген уруу бирикмеси. Нушибилер Батыш Түрк кагандыгынын «он ок бодун» тагыраак айтканда, «он ок элинин» бир бөлүгү. Нушибилер беш уруудан турушуп, Чүй суусунун батыш жагында көчүп-конуп жүрүшкөн. Алардан чыгышта беш уруудан турган дулу бирикмеси турушкан. 8-кылымдын башында нушибилерлер күчтөнүп келе жаткан Түргөш кагандыгына баш ийишкен. Нушибилер – уруулук бирикменин кытайча аталышы.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 

Категория:Байыркы түрк уруулары
Нюхалов, Тимофей Васильевич

НЮХАЛОВ Тимофей Васильевич (1789–өлгөн жылы белгисиз) – орус падышалыгынан кыргыздарга жиберилген элчи. 1807-жылдан орус армиясында кызмат өтөгөн жана хорунжий чинин алган. 1825-жылы июль-август айларында Ысык -Көл өрөөнүнө келип, кыргыз-орус байланыштарын чыңдоого бир топ салым кошкон.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Обишир маданияты

Обишир маданияты – Обишир үңкүрүнүн аты менен аталган мезолит дооруна (б. з. ч. 9–6-миң жылдык) таандык археологиялык маданият. Күлдүн калдыктары, оттук таштан жасалган тери иштетүүчү куралдардын түрү, шибеге жана сөөктөн жасалган кооздуктар табылган. Обишир мергенчилери аркар, теке, жейрен, элик жана каманга аң-чылык кылышкан. Борбордук Фергананын түздүгүндөгү таандык жайлардан нуклеустар, микропластиналар табылган. Айрым турак жайларда жебелер, чөп орууга ылайык таш ороктор кездешет. Негизги куралы жаа жана жебе болгон. Иштетилген тери, булгаарылар кийим жана тери идиштерин жасоого жумшалган. Үй тиричилигинде жыгач, сөөк, мүйүздү иштетүү орчундуу орунду ээлеген. Тургундары жарым көчмөн турмушта жашашып, табигый үңкүрлөрдү турак жай катары пайдаланышкан. Түзөң жерлерде жеңил алачыктарды курушкан деп да божомолдошот. Ошондой белгилер Ферганадан тышкары аймактарда кездешпейт.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Обишир үңкүрү

ОБИШИР ҮҢКҮРҮ – мезолит дооруна (б. з. ч. 9–7-миң жылдык) таандык археологиялык эстелик. Баткен облусунун Сох жана Айдаркен айылдарынын аралыгында, Катыраң тоосунун түштүк тарабында, Сох суусунун куймасы Обишир сайынын оң жээгинде жайгашкан. 1966-жылы Өзбекстан ИАнын Ферганадагы таш доорун изилдөө боюнча отряды (жетекчиси М. Р. Касымов) тарабынан ачылган. Ошондой үңкүрдөн 1 жана 5 маанилүү, калган үңкүрлөр археологиялык табылгага жарды. 1966–73-жылдары казуу иштери жүргүзүлгөн. Экөөнөн тең жаныбарлардын сөөк сыныктары, таш чамындылар, жалпак таштар, таштын чордондору, миздүү таш кыргычтар, таштан жасалган көзөгүч жана бургу куралдары табылган. Табылган буюмдар Обишир маданиятынын эрте мезгилине таандык.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Обо эне

Обо эне, Ева Кыргыз санжыраларындагы генеологиялык уламыштар жер бетиндеги бүткүл калктын жаралыш тегин бир жерден чыгарышат. Жердеги алгач жаралган пенде катары Адам атаны эсептешип, анын аялын Обо эне деп, Адам ата – Обо энеден тараган дүйнө калкын Адам баласы деп аташкан. Бул түшүнүк кыргыз элинин дүйнө таанымына ислам маданияты аркылуу кирген. Ал эми ислам дининдеги негизги идеялар менен көз караштар библиядагы маалыматтардын базасында пайда болгондугу белгилүү. Ошондуктан Обо эне түшүнүгү генеалогиялык жактан библиядагы алгачкы аял Еванын аталышынан келип чыккан; Обо эне түшүнүгү кыргыз элинин коомдук аң-сезимине орто кылымдарда ислам маданиятын кабылдоо мезгилинде орун алган. Ал акырындык менен байыркы түшүнүктөрдүн негизинде жаралган ар түрдүү уламыштык, мифтик көз караштарды сүрүп чыгып, кыргыздардын генеалогиялык, санжыралык чыгармаларында бардык калктын алгачкы энеси катары туруктуу түшүнүккө айланган. Мисалы, байыркы тотемдик көз караштардын негизинде айтылып келген кыргыздардын жаралышына байланышкан «кырк кыз» баяны алгачкы элдик семантикалык сюжетинен ажырап, бара-бара уламыштагы көптөгөн деталдар исламдык түшүнүктөргө алмашылып, трансформацияга учурап отурушун уламышты исламдаштырууга болгон аракеттерден улам келип жаралган.
 Обо эне "Манас" эпосунда 
Обо эне (исламда — Хавва, Ева) — диний түшүнүк боюнча кудай жараткан эң алгачкы аял, адамзаттын түпкү энеси. Куранда Алла таала тараткан дүйнөдөгү биринчи киши Адамдын аялы катары айтылат. Иблис деген шайтандын азгырыгы менен Адам ата бейиштин алмасын үзүп жеп койгондугу үчүн Обо эне. экөө асмандан жерге куулат. Араб уламышында Адам ата менен Обо эне Мекеге жакын жерде жолугушкан экен. Алла тааланын буйругу боюнча Адам ата ошол жерге Каабаны салдырган имиш.
Обо эне Адам ата тууралуу жаралган бардык мусулман уламыштарынын башаты Инжилге жана Талмуддук санжыраларга жана уламыштарга алып барат. Ал эми арабдардан Орто Азияга ислам дининин келиши менен «Манас» эпосунда учурайт. Манас буудай эгип, түшүмүнө Аккуланы сатып алган эпизоддо:
Мындан ары бастырсак, 
Баабедин деген мазар бар, 
Билгич айтат, эр да айтат 
Баабедин атам бели деп,
Адам ата, Обо эне Кошулушуп ушунда 
Оюн салган жери деп (Саякбай Каралаев, 1. 173), — деп айтылып кетет. 

 Колдонулган адабият 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория:Манас эпосу
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Огуздар

ОГУЗДАР – 6–8-кылымдарда Борбордук жана Орто Азияда жашап, түрк тилинде сүйлөгөн уруулардын бирикмелери. 10–13-кылымдарда бир катар элдердин курамдарына жуурулушуп, айрым топторго ажырап кетишкен. Иликтөөлөрдүн басымдуу бөлүгү «ок + з» (ок – эл, - з мүчөсү көптүк маанини туюнтат) «эл», «элдер», «уруулар биримдиги» дегенди туюнтарын белгилешет. Огуздардын тарыхы Батыш Жетисуу менен байланыштуу. Айрым уламыштарда огуздардын бир ордосу Ысык-Көлдө жайгашкандыгы айтылат. 7-кылымдын башында түрк кагандыгынын курамында Тогуз-огуз бирикмеси пайда болгон. 9–10-кылымдарда Түштүк жана Батыш Казакстанда огуз эли калыптанып бүткөн. Огуз урууларынын курамына Сырдарыянын, Арал жана Каспий деңиздеринин бойлорун мекендеген байыркы этностук топтор, Жети – Суу, Сибирдин көчмөн жана чала көчмөн уруулары менен уруктары кирген. Махмуд Кашгаринин (11-к.) даректеринде огуздар алгач 24, кийин 22 уруудан куралганы айтылат. Алар боз-ок, үч-ок деген эки уруулук бирикмеге ажырашкан. Огуздардын уруулук курамы, эн тамгалары, ураандары Рашид ад-Диндин «Жами ат-Таварихинде»; тили, эн тамгалары боюнча маалыматтар Махмуд Кашгаринин «Диван лугат-ат түрк» аттуу эмгегинде да кенен чагылдырылган. Жогорудагыдай дуалдык уруулук ажырым системасы бүгүн-кү түркмөндөрдө сакталып калган. Санжыра боюнча огуздар Ай-хан, Күн-хан, Таг-хан, Деңиз-хандын балдарынан (баары 24 бала) тарашат. О-дын борбору Йаңыкент шаары болгон. 11-кылымдын башында огуздарды чыгыштан жер которгон кыпчактар каратып алган. Огуздардын бир бөлүгү түштүк орус талааларын, селжуктар башкарган ири бөлүгү Алдыңкы жана Кичи Азиянын элдерин каратып алышкан. Сырдарыя, Түштүк Каспий бойлорун мекендеген огуздар түркмөн, отурукташкан өзбек, Ирандын, Ирактын, Кавказдын, Азербайжандын түрк тилдүү элдеринин калыптанышында башкы ролду ойногон. Кыргыз-огуз этностук алакалары да орто кылымдардан тынымсыз жүрүп турган. Бул алакаларды урууурук, жер-суу аталыштарынан, уламыш-санжыралардан, «Манас» эпосунун маалыматтарынан байкоого болот.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 

Категория:Байыркы түрк уруулары
Ойгуч

Ойгуч – нерсенин бетин оюуда колдонулчу курал. Ойгуч таза болоттон жасалып, жыгач менен сапталып, темир ойгуч, жыгач ойгуч, жана тери ойгуч деп бөлүнөт. Темир ойгуч менен жумшак темирге, жезге, колого, алтынга, күмүшкө; жыгач ойгуч менен боз үйдүн жыгачтары, ээр ж.б.; тери ойгуч менен тери, шири жана булгаары буюмдарга оймо-чиймелер түшүрүлөт.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ойроттор

Этноним, ойрот мамлекеттик бирикмеси жөнүндө В.В. Бартольд мындайча жазат: Bейс-кандын тушунда Моголстанга чыгыштан бутпарас дининдеги моңголдор, а.и. 14-кылымды аягында атагы чыга баштаган чорос, хошот, торгут жана хойт уруулар союзу (төрт уруу) кол сала баштаган (В.В. Бартольд, Соч., т. 2. 86-б). Кыргыздардын бир бөлүгү Алтай аймагында жашап, ойрот-калмактар менен өтө тыгыз карым-катнашта болгондуктан, алар жөнүндөгү реалдуу маалыматтарды туура кабылдап, аны «Манас» эпосунда да чагылдырып, сактап келген фактыларды учуратабыз. Мисалы, 14-кылымдын аягында түзүлгөн ойрот мамлекеттик бирикмеси тарыхта жана оозеки санжыраларда «Дөрбөн ойрот» (төрт ойрот) деген ат менен белгилүү болгон. Бул түшүнүк В.В. Бартольд жогоруда көрсөткөн: чорос, хошот, хойт жана тыргоот деген төрт уруунун бирикмеси «ойрот» (дөрбөн ойрот) деп аталгандыгы туюндуруп, тарыхый фактыны туура маалымдап турат. ОЙРОТТОР, Калмактар макаласын кара.

 Колдонулган адабият 
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Санжыра
Категория:Уруу
Категория:Манас эпосундагы этнонимдер

Категория:Монгол элдер