Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эритүү (металлургия)

Эритүү (металлургия) - кенташты жылуулук менен иштетип, андан металлды бөлүп алуу.
 
Кенташ башка ингредиент менен чогуу атайын мештерде эритилип (ысытылып), натыйжада андан металл эмес компоненттер бөлүнүп алынып, калган металл тазаланат. Мис., домна мешинде темирди эритет, анын кенташы (темир оксиди) кокс жана акиташ менен кошо ысытылат. Оксид көмүртек менен өз ара аракеттенип кошулмалар, көмүр тектин газ сымал оксидин жана кайтадан алынган чоюнду пайда кылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Металлургия
Эриткичтер

Эриткичтер — ар түрдүү заттарды эритүүчү химиялык жеке бирикмелер же аралашмалар.
 
Эриткичтер органикалык жана органикалык эмес болуп бөлүнөт. Органикалык эмес Эриткичтерге суу, суюлтулган аммиак, күкүрттүү ангидрид, балкып эритилген металлдар, туздар ж. б.; органикалык эриткичтерге углеводороддор, спирттер, эфирлер, кетондор, нитробирикмелер ж. б. кирет. Эриткичтер дин тыгызд., илээшкектиги, күйүү температурасы, уу эместиги чоң мааниге ээ. Алар химиялык реакциялардын ылдамдыгы, тең салмактуулугу ж. б-га таасир тийгизет. Органикалык Эриткичтер пластмасса, лак, олифа, боёк, синтездик була, чайыр, желим даярдоодо, өсүмдүк майын экстракциялоодо, парфюмерияда, химиялык тазалоо ж. б. процесстерде кеңи ри колдонулат. Органикалык Эриткичтердин көбү учма, уу, абада тез таралат. Эриткичтер заттарды эритүү менен катар, алар менен аракеттенип, комплекстерди же сольваттарды пайда кылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Химия
Эрин гүлдүүлөр

Эрин гүлдүүлөр (Labiatae же Lamiaclal) - эки үлүштүү өсүмдүктөр классынын тукуму.
 
Бир, эки, көп жылдык чөп, лиана, чала бадал, бадал, чанда анча бийик эмес дарак. Сабагы төрт кырдуу, жалбырагы жөнөкөй, жээги тегиз же ичке тишчелүү же тоголок жарым айчыктуу, сабакка тушташ же тегерете жайгашкан. Гүлү жалгыздан же калемчедей, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт; көпчүлүгүнүкү эки жыныстуу, туура эмес түзүлүштүү. Чөйчөкчөсү менен желекчеси түтүкчөдөй. Жээги беш бөлүктүү, эки бөлүгү ирирээк, үч бөлүгү кичирээк, ошондуктан алар эки эриндүү деп аталат. Аталыгы 4 же 2, энелиги бирөө, 4 бөлүктүү үстүнкү мөмөлүктүү. Мөмөсү - 4 бөлүктүү жангакча. Эрин гүлдүүлөрдүн 200 уруусунун 3500дөн ашуун түрү жер жүзүнүн суук материгинен башка бөлүктөрүндө таралган. 

Кыргызстанда 62 уруунун 160тан ашуун түрү өрөөндөн тартып, бийик тоодогу чала чөлдө, кургак жана нымдуу боздоңдо, бадалдуу, токойлуу жерде, өзөндү бойлой, аңызда, жол боюнда, айдоо четинде, шалбаада ж. б. жерлерде өсөт. Эрин гүлдүүлөрдүн көпчүлүгү эфир, техникалык майларды алуу үчүн, парфюмерия өнөр жайында, медицинада, тамак-ашка татымал катары кеңири пайдаланылат. Көбү балдуу өсүмдүктөр, кооздук үчүн гүлзарда да өстүрүлөт. Эл арасында көкөмерен, аркар оту, көк чай чөп дарылыкка кенири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Эратосфен

Эратосфен Киренский (б. з. ч. 276, Кирена - 194-ж. ченде, Александрия) - байыркы грек окумуштуусу.
 
Алгачкы билимин жердеши Каллимах, Лизийден Александрияда алган. Андан кийин Афинага барып Платондун мектебине жакындаган. Каллимахтын шакирти, б. з. ч. 235-ж. Александрия китепканасынын жетекчиси. Жердин шар формасында экендигин айгинелеген жана өзүн филолог катары атаган алгачкы окумуштуулардан. Математикалык географияга негиз салып, меридиан догоосун 1-эсептеп чыккан. Алгачкы географиялык карта түзүүчүлөрдөн. Эмгектери математика (сандар теориясы), астрономия, география, поэзия ж. б. арналган. Бизге Эратосфендин эмгектеринен үзүндүлөр гана жеткен. Анын ысмы менен Айдагы кратер аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эралиева Каныкей

Эралиева Каныкей (9. 1. 1956-ж. т., азыркы Нарын обл., Ак-Талаа району, Дөрбөлжүн (Баетов) айылы) - композитор, аткаруучу.
 
 Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1988), Кыргыз Республикасынын эл артисти (2009). 

1976-ж. М. Күрөнкөев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык-хореографиялык окуу жайын баян классы боюнча аяктаган. 1976-80-ж. Чүй обл. Кант ш-дык маданият үйүндө, 1980-88-ж. Кыргыз мамлекеттик телерадиокомпаниясынын хорунда, 1988-90-ж. жеке чыгармачылыкта. 2010-жылдан М. Күрөңкөев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык окуу жайында эстрада бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. Анын «Жаны жылды тосолу», «Сезимдеги издер», «Ала-Тоо», «Апалар», «Аппак тоолор», «Бала жыты», «Айлуу түн», «Акыркы коңгуроо», «Ак чөлмок», «Бал кымыз», балдар үчүн жазган «Бөбөктөр», «Жаңы жыл жылмаят», «Күлүп кой», «Биздин бакча» ж. б. обондору элге кенири белгилүү. Эралиеванын жүздөй романс, обондору, 4 бөлүмдөн турган симф. оркестр үчүн сюитасы, чоң хор жана оркестр үчүн кантатасы, фортепиано үчүн сонатасы, пьесалары жана скрипка, виолончель, фортепиано үчүн вариациялары (350дөй чыгарма) бар. «Каныкей Эралиева ырдайт» деген 4 топтомдон турган граммпластинка чыгарылган. «Айыл кечи» (1986, А. Бөдөшев менен бирге), «Коңур күздөгү кусалык» (2003), «Күн балдары» (2007) аттуу обондуу ыр жыйнактары жарык көргөн. К. Молдобасанов атындагы сыйл. лауреаты (2008) . Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Арип боюнча композиторлор
Категория:Кыргызстандын композиторлору
Эпоха

Эпоха (гр. epoche - токтоо), доор геологиядa - геологиялык бөлүмдүн геохронол. эквиваленти.
 
Өз ичинен геологиялык кылымга бөлүнөт. Эпоха геологиялык мезгилдин атына баштапкы (астыңкы), ортонку жана соңку (үстүнкү) деген сөздөр кошулуу менен аталат. Мис., силур мезгили баштапкы (астынкы) силур жана соңку (үстүнкү) силур бөлүмдөрүнөн турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геология
Эпоксид чайырлары

Эпоксид чайырлары - эпихлоргидриндин көп атомдуу фенолдор, спирттер, полиаминдер, көп негиздүү к-талар менен поликонденсацияланышынан, ошондой эле эпоксид тобун киргизүүдөн алынган продуктулар.
 
Булардан диан Эпоксид чайырлары кеңири таралган. Ал илээшкек сары суюктук же катуу зат түрүндө чыгарылат. Адетондо, толуолдо эрийт. Э. ч-н иштетүү (катыруу) катыруучу затка жараша төмөнкү (-15°С) же жогорку (60180°С) температурада жүргүзүлөт. Катырылган чайырлар металл, айнек, бетон ж. б. материалдарга жакшы адгезияланып, механикалык бекем, жылуулукка, сууга, химиялык заттарга туруктуу диэлектрдик касиетке ээ. Эпоксид чайырлары бышык бириктиргич, желим, герметик, лак, пенопласт ж. б. заттарды даярдоодо колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Эпицентр

Эпицентр (эпи... жана лат. centrum - борбор), эпиборбор - жер титирөө очогунун борбордук чекитинен жер бетине тик чагылган проекциясы.
 
 Бул зонада жер титирөө эң күчтүү сезилет. Анын тегерегинде сейсмдик толкундардын тыгыздыгы жана күчү максималдуу болгондуктан, ал жердеги имараттар кыйроого көп учурайт, жер кыртышы деформацияланат, к. Жер титирөө.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Жер титирөөлөр
Эпифиттер

Эпифиттер (эпи... жана ...фит) — башка өсүмдүктөрдө, негизинен бутагы менен сабагында тиричилигин өткөрүүчү өсүмдүктөр.
 
Алар мителерден айырмаланып, азыкты өзү өскөн өсүмдүктөн эмес, айлана-чөйрөдөн алат. Эпифиттер өсүмдүктөрдүн бардык класстарында бар. Кургак климаттуу жерде аз кезигет. Тропик токойлорунда жөнөкөй жана татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр, жылуу жана нымдуу жерлерде мамык чөп, эңилчек жана папоротниктер Эпифиттер боло алат. Кээ бир Эпифиттер өөрчүшүн даракта баштап, андан кийин көмөкчү узун тамырлар пайда болуп, суу жана минерал заттарды топурактан алат, мис., айрым фикустар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Эпифиз

Эпифиз (гр.epiphysis - өсүндү, шишик), шишик сымал өсүндү - аралык мээнин чокусундагы конус сымал өсүндү.
 
Филогенезде бир топ морфофункциялык өзгөрүүлөргө дуушар болгон, омурткалуу жаныбарлардын түпкү тегинде көрүү органы катары өөрчүгөн. Азыркы оймок ооздууларда көрүү органынын функциясын аткарып, жарык менен багыт алат. Куйруксуз жерде-сууда жашоочуларда Эпифиз редукцияланган, төбөсүндөгү тери алдында жатат. Башка омурткалуу жаныбарларда ички секреция безине айланган. Канаттуулар, кемирүүчүлөр жана туяктууларда жакшы, жырткычтарда, приматтарда, пил жана керикте начар өөрчүгөн, ал эми кем тиштүүлөр, чопкутчандарда жок. Эпифиз мээнин 3-карынчасы менен байланышып, төрт дөбөчөнүн урчуктарынын ортосунда жайгашат. Кишинин Эпифизинин салмагы 100-200 мг. Эпифизди симпатикалык нерв системасы жөнгө салат. Эпифиз организмдин алмашуу - вегетативдик функциясы жана ынгайлаиуу реакциясын жөнгө салуучу гипоталамо-гипофиздик системасы менен тыгыз байланышта. Кишиде Эпифиздин гипофункциясында жыныстык жана физикалык жактан эрте жетилет, ал эми гиперфункциясында жыные бездери жана экинчилик жыныс органдары өөрчүбөй калат.

Эпифиз мелатонин бөлүп чыгарат. 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Эпиплатформа орогенези

Эпиплатформа орогенези - узак мезгил бою платформа режиминде өөрчүп, рельефи түздүктүү келген аймакта жер кыртышынын кыймылынын жана тоо көтөрүлүүнүн жанданышы.
 
Эпиплатформа орогенези жүргөн жерлер келки түзүлүшү менен мүнөздөлүп, бийиктиги боюнча эпигеосинклиналь орогенезинен жаралган тоолордон кем калышпайт. Алардан айырмасы, Эпиплатформа орогенезинен калыптанган тоо аралык жана тоо этектериндеги ойдуңдар тоо тек сыныктарынан турган чөкмөгө - моллассага толот. Магматизм базальт, кээде щёлочтуу агып чыгуулар менен гана чектелет. Жердин өнүгүү тарыхында бир нече жолу Эпиплатформа орогенези, а. и. акыркысы - олигоцен-антропоген мезгилинде күчтүү жүргөн. Геосинклиналь кырчоолорунун жана океандын чет жакасына жакын жерлерде калыптанат. Эпиплатформа орогенезинин натыйжасыыда, Тенир Тоо, Алтай, Саян, Гиндукуш ж. б. көтөрүлгөн. 

Эпиплатформа орогенезинде жер кыртышы рифттер (Байкал, Африка-Араб ж. б. рифт системалары) менен тилмеленет. Эпиплатформа орогенезиндеги процесстерден түстүү металл кендери пайда болсо, чөкмөлөрүндө көмүр, күйүүчү сланец, нефть-газ кендери топтолот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геология
Эпидот

thumb|Эпидот.
Эпидот (фр. épidote, гр. epidotys - өстүрүүчү), пистацит - силикаттар классындагы минерал, Ca2(AI,Fe,Mn)3(Si04)(Si207)0(0H).
 
Кошундулары: Fe2+, TR, Мп ж. б. Моноклин системасында криеталлдашат. Айнек сымал жалтырайт. Катуулугу 6,5-7; тыгыздыгы 3,2-3,5 г/м3. Өңү жашыл, сары, кээде кара, боз, түссүз; курамында Мп көп болсо кызгылтым же мала кызыл. Эпидот акиташ скарнында, ошондой эле метаморфизмделген тоо тектерде негиздүү плагиоклаздын өзгөрүшүнөн пайда болот. Эпидот - тоо тек түзүүчү минералдардын бири.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Эпидозит

Эпидозит, эпидотит - негизинен эпидоттон жана кварцтан турган жашыл түстүү метамөрфизм тоо теги.
 
Курамында актинолит, хлорит, карбонаттар кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоо тектер
Эпидиаскоп

Эпидиаскоп, эпидиапроектор - тунук жана тунук эмес объектилердин сүрөттөлөшүн экранга айкалыштырып проекциялоочу аппарат.
 
Мында эпипроектор менен диапроектор айкалыштырылат. Эки режимде иштөөчү эң жөнөкөй Эпидиаскоптун оптикалык схемасы (мында жарыктын бир эле булагы, б. а. кызытма лампадан турат); эпископ проекциясы ; диаскоп проекциясы . Эпископ проекциясында жарыктан сактоочу каптоочтон чыккан нурлар, сфералык күзгүнү жана жардамында тунук эмес объектини жарык кылат. Диффузиялык таркаган нурдун айрымдары күзгүдөн агылып, күчтүү проекциялык объективге түшөт. Муздатуу системасынын желдеткичи. Диаскоп проекциясында булактан чыккан нурду конденсаторго багыттап, күзгүнү четтетет. Акырында алкакка орнотулган диапозитивди бир калыпта жарык кылып, экранга проекциялануучу сүрөттөлүштү объективге нур менен багыттайт. Диаскоптук проекциялоодо диапозитивге багытталган жарык күчү начар проекциялык объективди колдонууда да экрандагы сүрөттөлүш жетишээрлик ачык болот. Эпископ проекциясында кубаттуу жарык булагы менен жарыгы күчтүү объективдер колдонулат.
 
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Эпидермис

thumb|upright|Эпидермис.
Эпидермис (эпи... жана гр.derma - тери) - жаныбарларда теринин эктодермадан өсүүчү сырткы эпителий катмары.
 
Омурткасыз жаныбарлардын бир катмарлуу Эпидермис же гетодерма раковина, кутикула иштеп чыгарат. Омурткалуу жаныбарларда эпителий түрүндө болуп, бир нече катмарга бөлүнөт. Анын үстүнкү катмарынын клеткалары бөлүнүп, өлүү клеткаларды алмаштырып турат. Адамдын Эпидермис клеткалары 20 күндө толук жаңырат. Теринин функциясы Эпидермистин түзүлүшү касиеттери менен байланыштуу. Эпидермистин кошумчалары - май, тер, сүт бездери, чач ж. б. 

Өсүмдүктөрдө Эпидермис - бардык жаш жалбыракты, сабакты, ошондой эле гүл, мөмө, уруктан турган ткань. Анын сырты кутикула, тирүү же өлүү түктөр менен капталган. Эпидермис ички ткандарды, бузулуудан, кургап калуудан коргойт, газ алмашуу, транспирация, түрдүү заттарды сиңирүү жана бөлүп чыгууну камсыздайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Анатомия
Категория:Зоология‎
Эпиграф

Эпиграф (гр. epigraphe - бир нерсенин бетиндеги жазуу) -
 
1) антикалык коомдо эстелик же имараттын бетине түшүрүлгөн жазуу;
 
2) автор тарабынан көркөм чыгарманын же анык бөлүгүнүн баш жагына берилген цитата, учкул сөз, макал.
 
Эпиграф чыгарманын негизги идеясын түшүндүрөт же ага белгилүү бир адамдын атынан мүнөздөмө берет. Эпиграф көбүнчө көркөм адабият, фольклор, кат ж. б-лардан алынат, кээде аны автор өзү да жаратат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Эоцен

Эоцен (гр. eos - таңкы жарык) - палеоген мезгилинин 2-геологиялык бөлүмү, палеоценден кийин, олигоценден мурда болгон.
 
Мындан 56 млн жыл мурда башталып, 22 млн жылдай созулган. Эоценди шотландиялык геолог Чарлз Лайель 1833-ж. сунуштап, андан 1855-ж. олигоцен, 1874-ж. палеоцен бөлүнгөн. Эоцендеги негизги окуялар: азыркы сүт эмүүчүлөрдүн көпчүлүгү пайда болгон; тропик өсүмдүктөрү дүркүрөп өскөн; деңиздердин трансгрессиясы бир кыйла ургалдуу жүргөн. Көптөгөн нефть, газ жана күрөң көмүр кендери Эоценчөкмөлөрү менен байланышкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мезгилдер
Эол рельефи

Эол рельефи - эол процесстеринен пайда болгон рельеф формалары.
 
Эол рельефинин өнүгүүсүндөгү закон ченемдер: жөнөкөйдөн татаалга карай өнүгүүсү (мис., кум дөбөлөрүнүн бархан тизмегине айланышы); бардык жаратылыш шарттары, өзгөчө орогр. жана зоналык-ландшафттык шарттар менен тыгыз, үзгүлтүксүз байланышта өнүгөт; кумдуу чөл рельефинин калыптануусу шамалдын басымдуулук кылган багытына жана күчүнө көз каранды келет. Денудациялык Эол рельефин пайда кылуучу процесстер: дефляция жана коррозия (лат. corrasio - жышыгылоо, кайроо). Дефляция процессинен - борпон тектерди шамалдын үйлөп учуруусунан рельефтин ар кандай терс формалары: туюк өрөөн, ярданг, фуджи ж. б, оң формалардан калдык дөбө, «көпүрө» ж. б., коррозия процесс и н е н - шамал учуруп жаткан кумдун тоо текти жышуусунан таш мамы, таш козу карын, таш элек, аска бетиндеги оюк сыяктуу Эол рельефи калыптанат. Аккумуляциялык Эол рельефи - кумдуу чөл рельефинин негизги тиби. Ал бархан, бархан тизмектери, кум жөөктөрү, дюна ж. б-дан турат. 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Рельефтер
Эол процесстери

Эол процесстери — шамалдын аракети менен байланышкан геологиялык процесстер.
 
Ал өзүнө: үбөлөнүү материалдарын учуруу, жер бетине чыгып калган тоо тектерди шамал учуруп келген катуу бөлүкчөлөрдүн жышуу, эол материалдарын учуруп келүү жана топтоону камтыйт. Алардан рельефтин өзгөчө формалары - эолдук рельеф калыптанат. Эол процесстери борпоң чөкмө каптап жаткан бардык жерлерде (мис., дарыянын кумдуу жээктеринде), айрыкча чөлдөрдө күчтүү жүрөт. Абасы кургак келип, температурасы кескин өзгөрүлгөндүктөн жана өсүмдүк кыртышы жок болгондуктан чөлдө физикалык үбөлөнуу тез жүрөт. Үбөлөнүүдөн пайда болгон материалды шамал учуруп кетип, тоо тектин андан ары үбөлөнүшүнө шарт түзүлөт. Айрым жерлерде майда бөлүкчөлөрдү шамал учуруп кеткенден кийин калып калган ири тоо тек сыныктары жер бетин каптап калат да, андан ары тоо тектерди үбөлөнүүдөн сактайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Процесстер
Эң кичине квадраттар методу

Эң кичине квадраттар методу - кокус катасы бар өлчөөнүн натыйжасы боюнча белгисиз чоңдуктарды баалоо үчүн каталар теориясынын бир методу; берилген функцияны башка (жөнөкөйүрөөк) функция менен жакындаштырып көрсөтүүдө колдонулуучу метод.
 
Бул методду немис математиги К. Гаусс жана фр. математик А. Лежандр сунуш кылган. Э. к. к. м-нун математикалык негиздөөсүн жана колдонуу чегин орус математиктери A. А. Марков (улуусу) менен А. И. Колмогоров далилдеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Эң кичине жалпы бөлүнүүчү

Эң кичине жалпы бөлүнүүчү - берилген эки же бир нече натуралдык сандарынын ар бирине бөлүнүүчү эң кичине он сан.
 
Мис., 2, 3 жана 4; сандарынын Эң кичине жалпы бөлүнүүчүсү - 12. Кыскартылып берилиши - ЭКЖБ. Э. к. ж. б. жөнөкөй бөлчөктөрдү кошууда жана кемитүүдө алардын жалпы орток бөлүмүн табуу үчүн колдонулат. Бир нече сандардын Эң кичине жалпы бөлүнүүчүсүн табуу үчүн алардын ар бирин жөнөкөй көбөйтүүчүлөргө ажыратып, жалпы көбөйтүүчүлөрдүн эң жогорку даражаларынан турган көбөйтүндү түзүлөт. Мис., (6; 28; -15) сандарынын Эң кичине жалпы бөлүнүүчү -420. Анткени 6=2*3; 28=2*2*7; 15=3*5. Анда 2*2*7*3*5=420. 

Эң кичине жалпы бөлүнүүчү көп мүчөлөргө да колдонулат. Бир нече көп мүчөнүн Эң кичине жалпы бөлүнүүчү деп берилген көп мүчөлөргө бөлүнө турган эң төмөнкү даражадагы көп мүчө аталат. х2-2; х2+2х+4 көп мүчөлөрүнүн Эң кичине жалпы бөлүнүүчүсү - х3-8.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Энурез

Энурез — түнкүсүн заараны кармай албоо менен мүнөздөлгөн оору.
 
Көбүнчө жаш балдарда кездешет. Анын пайда болушуна уктап жатканда табарсыкка таасир тийгизүүчү шарттуу рефлекстин болбой калышы роль ойнойт. Анда рефлекстин бузулушуна нерв системасынын функциялык жана органикалык оорулары, баланы тарбиялоодогу кемчиликтер, баланын катуу коркушу, чочушу, кайгыруу жана кээ бир жугуштуу оорулар себеп болот. Энурезди дарылоодо баланы ар дайым бир мезгилде түнкү уйкусунан ойготуп заара кылдыруу туура тамактандыруу, психотерапия, физиотерапия ж. б. колдонулат.
 
Механизм
Эки физикалык функция түнкү заара чыгарууну кармай албай калуудан сактайт. Биринчиси – түн ичинде заара чыгарууну азайтуучу гормон. Экинчиси – толгон табарсык менен ойгонуу мүмкүнчүлүгү. Буга таасир эткен кандайдыр бир тукум куума факторлор бар окшойт.
 
Биринчиси – гормоналдык цикл, ал организмде заара бөлүп чыгарууну азайтат. Күн сайын күн батканга жакын организм антидиуретикалык гормондун (ошондой эле аргинин-вазопрессин же АВП катары белгилүү) бир мүнөттүк бөлүп чыгаруусун ажыратат. Бул гормондордун мындай жогорулашы бөйрөктүн түн ичинде заара бөлүп чыгаруусун азайтып, табарсык таңга чейин толуп кетпейт. Бул гормоналдык цикл төрөлгөндө болбойт. Көпчүлүк балдарда бул эки жаштан алты жашка чейинки куракта өнүгөт, а башкаларында — алтыдан жыныстык жетилүүнүн аягына чейин, жана кээ бирлеринде такыр болбойт.
 
Адамдарга кургак бойдон калууга жардам берген экинчи жөндөм — бул табарсыгы толгону менен ойгонуу. Бул жөндөм вазопрессин гормону менен бирдей курак аралыгында өнүгөт, бирок бул гормоналдык циклден тышкары өзүнчө.
 
Бул бузуулардын көптөгөн классификациялары бар, ар бир учурдун өзгөчөлүктөрүн чагылдырган ар кандай даражада. Кадимки өнүгүү процесси бир жана эки жаштагы балдардын табарсыгынын чоңоюп, табарсыктын толушун сезе башташы менен башталат. Эки жана үч жаштагы балдар күн бою кургак кала баштайт. Төрт жана беш жаштагы балдарда заара чыгарууну башкаруунун чоңдордой үлгүлөрү пайда болуп, түн ичинде кургак бойдон кала башташат.
 
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 
 Шилтемелер 

Категория:Оорулар
Энтомология

thumb|курт-кумурскаларды.
Энтомология (гр. entoma - курт-кумурска жана ...логия) - зоологиянын курт-кумурскаларды изилдөөчү тармагы.
 
Ал курт-кумурскалардын түзүлүшүн, тиричилик аракетин, жеке өөрчүүсүн жана эволюциясын, көп түрдүүлүгүн, жер жүзүнө таралышын, айлана-чөйрө менен өз ара аракетин ж. б. изилдейт. Андан тышкары айыл чарба өсүмдүктөрүнө, токойго, зыян келтирген мите, кан соргуч, өсүмдүк, жаныбар жана адамдын оорусун козгогуч ж. б. курт-кумурскаларды изилдөөчү бөлүктөрү бар. Алар айыл чарбалык, медициналык, токой, вет. болуп бөлүнөт. Энтомологиялык изилдөөлер КРдин УИАсында, КАЧИнин, КМУнун кафедраларында жүргүзүлөт. Кыргызстанда Энтомологиянын өнүгүшүнө С. Касиев, Э. Коңурбаев, К. Ибраимова ж. б. салым кошкон.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Зоология
Энтомоздор

Энтомоздор (гр. entoma - курт-кумурска) - малдын мите чымын-чиркейлер пайда кылуучу ылаңдары.
 
Энтомоздор ылаңдарына жылкы жана эшек гастрофилёзу (ылаңды окуранын личинкалары козгойт), уйдун гиподерматозу, түндүк бугунун эдемагенозу, эчкинин кривеллиозу, койдун эстрозу ж. б. Энтомоздор малды алсыздандырат жана өлүмгө учуратат. Ылаңды вет. энтомология изилдейт. Энтомоздор мал чарбасы жана тери-булгаары өнөр жайына көп зыян келтирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Чиркейлер