Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жүгөрү

thumb|Жүгөрү.
Жүгөрү (L. 1753) — дан өсүмдүктөр тукумундагы бир жылдык өсүмдүк; баалуу азыктүлүк жана тоют өсүмдүгү. Данынын түзүлүшү жана морфологиялык өзгөчөлүгү боюнча 9 ботаникалык топко бөлүнөт: кремнийлүү, тиш сымал, чала тиш сымал, крахмалдуу, крахмал-канттуу жана башка. Жүгөрү Борбордук жана Түштүк Америкадан таралган. Европага 15-кылымдын аягында алып келинген. Россияда 17-кылымдан эгилет. КМШ өлкөлөрүндө бардык жерде, айрыкча Украина, Молдавия, Кавказ, Орто Азияда (анын ичинен Кыргызстанда) өстүрүлөт. Жүгөрү бир үйлүү, айрым жыныстуу топ гүлдүү, түз сабактуу өсүмдүк. Сабагынын бийиктиги 50-80 смден 5-6 мге чейин. Чачы тамыры жыш, жерге 100-150 см кирет. Сабагынын түбүнөн жоон, катуу таяныч тамыр өсүп, сабагын ийилүүдөн, сынуудан сактайт. Жалбырагы жазы, тасма сымал узун, учу ичке; кезектешип жайгашат. Аталык гүл чачык сабактын кылда учунда, энелиги сото байлайт. Мөмөсү дан. 1000 данынын салмагы 50-1100 г, көбүнчө 100-400 г. Данында 9-17% белок, 4-6% май (түйүлдүгүндө 40%), 65-70% углевод, А провитамини болот. Вегетация мезгили 90-150 күн. Жүгөрү жарык, жылуу жерде жакшы өсөт. Которуштуруп эгүүдө дан эгиндери, көп жылдык чөп, отолмо өсүмдүктөрдөн кийин айдалып, бир га жүгөрү аянтына 90-180 кг азот, 45-180 кг фосфор, 30180 кг калий жер семирткичи чачылат. Жүгөрүнүн данынан акшак, ун, крахмал, спирт, аралаш тоют, май алынат. Көк бакалынан силос, көк тоют; сабагы менен сотосунан кагаз, линолеум, вискоза жана башка даярдалат. Кыргызстанда эгилүүчү негизги сорттору жана гибриддери: Краснодар 5ТВ, Чүй 466, Чүй 62ТВ, Чүй 47, Вир-42. Зыянкечтери: швед чымыны, жалбыракчы жүгөрү үкүчөсү, жылдыз курт жана башка. Илдеттери: фузариоз, нигроспороз, сото нигроспорозу.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Өсүмдүктөр
Жүз жылдык согуш

thumb|Жүз жылдык согуш.
thumb|Франциянын 1435.
Жүз жылдык согуш (1337-1453) - Англия менен Франциянын ортосундагы согуш. Жүз жылдык согуштун башкы себеби: Англия (12-кылымдын орто чени) басып алган Франция жерлери жана бай Фландрия үчүн болгон күрөш. Согуштун 1-мезгилинде (1337-1360) англиялыктар деңизде Слейсенин (1340), кургакта Кресинин (1346), Пуатьенин (1356) жанында жеңишке жетишип, Франциянын көп жерин басып алган. Франциянын абалы оордоп, экономикасынын начарлашы элдин кыжырлануусун күчөткөн да, Париж көтөрүлүшүнүн (1357-1358) жана дыйкандар согушунун (к. Жакерия) чыгышына алып келген. Француз өкмөтү 1360-жылы Бретанда түзүлгөн келишимдиноор шарттарын аргасыз кабыл алган. Англия басып алган аймактарда улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 14-кылымдын 70-жылдарында француздар англиялыктарды дээрлик бүт кууп чыккан, бирок бул ийгилик феодалдардын ич ара талаш-тартышынын кесепетинен андан ары бекемделген эмес. 15-кылымдын башында англиялыктар согушту кайра баштап, Азенкурдагы (1415-жылы 25 октябрь) жеңиштен кийин Түндүк Франция менен Парижди ээлеген. Ошондо англиялык баскынчыларына каршы бүт француз эли көтөрүлгөн. 1429-жылы Жанна д’Арк баштаган француздар англиялыктарды кыйратып, Орлеанды курчоодон куткарган. 1436-жылы англиялыктар Парижден куулуп чыгарылып, Шампань (1441), Мен жана Нормандия (1450), Гиень (1453) жана башка аймактар бошотулган. Жүз жылдык согуш Бордодо (19. 10. 1453) англиялыктардын жеңилиши менен аяктап, борборлошкон Франция мамлекетин түзүүдө маанилүү этап болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Согуштар‎
Категория:Улуу Британия‎
Категория:Франция
Жүзүм (уруу)

thumb|Vitis californica.
Жүзүм (L. 1753) — жүзүмдөр тукумундагы көп жылдык өсүмдүк. Көбүнчө жармашып же чырмашып өсөт. Негизинен жылуу жана мелүүн климаттуу аймактарда таралган. 70тей түрү белгилүү. Тамыры түптүү, сабагы жоон, кыска; бир жылдыгы ичке, узун (3-5 м). Жалбырагы жазы, сабагына кезектешип же тушташ жайгашат. Гүлү майда, бир же кош жыныстуу, шыпыргыдай топ гүлгө чогулган. Мөмөсү ширелүү жемиш, ичинде 1-4 уругу бар; айрым сорттору (кишмиш) уруксуз болот. Шиңгилинин формасы ар түрдүү. Эгилме түрү көп өлкөдө өстүрүлөт. Анын дүйнө жүзүндө 20 миңге жакын сорту белгилүү. Жүзүм бир, эки жылдык көчөтүнөн, калемчеден, кыйыштыруу, бутагын көмүү жолдору менен көбөйтүлөт. Ал эми уругунан өстүрүү селекция ишинде пайдаланылат. Жүзүм жаңы жана тоңдурулган түрүндө тамак-ашка пайдаланылат. Андан шарап, коньяк, шире, компот, мейиз, кыям, маринад, жем жана башкалар жасалат. Мөмөсүндө 65-85% суу, 10-33% кант, 0,5-1,4% органикалык кислота, 0,15-1,0,9% белок, 0,3-1,0% пектин, 0,3-0,5% минерал заттар, ошондой эле С, В1, В2 витаминдери, провитаминдер болот. Шарап өнөр жайында калдыгынан этил спирти, уксус, жүзүм кислотаталары, уругунан май алынат. Жүзүм жана анын продукциясы дары катары колдонулат. Жүзүмдүн түшүмүнүн 80% кайра иштеп чыгарууга, 5%и как жасоого кетет, 15%и жаңы кезинде желет. Жүзүмдүн белгилүү сорттору: Ркацители, Рислинг, Шасла, Ак мускат, Карабурну, кишмиш. Кыргызстанда мускаттуу мадлен, Пино, Иллранг, Кызыл тайфа, Ак бермет, Алтынай, Алиса жана башка сорттору өстүрүлөт. Булар бышып жетилиши боюнчача эрте, орто, кеч болуп бөлүнөт. Зыянкечтери: филлоксера, шиңгилчи көпөлөк, желечи кене, жүзүм курт сымагы жана башка Илдеттери: мильу, оидиум, антракноз, бактериялуу рак. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
 
Категория:Өсүмдүктөр
Жүзүмдөр

thumb|Vitis vinifera.
Жүзүмдөр — эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүк тукуму. Көбүнчө сөңгөктүү жана жармашып өсүүчү бадал. Негизинен мелүүн жана жылуу зоналарда таралган. Тамыры түптүү, сабагы жоон, кыска. Жалбырактары жөнөкөй же татаал, түрдүү формада, сабакта кезектешип же туташ жайгашкан. Гүлү майда, туура түзүлүштүү, 4-5 мүчөлүү, бир же эки жыныстуу, бир же эки үйлүү. Мөмөсү ширелүү же кургак жемиш. Кайчылаш (анемофилия, энтомофилия) же өзүн-өзү чаңдаштырат (клейстогалия да кездешет). Жер жүзүндө 700дөй түрү белгилүү. Жүзүмдөрдүн Cissus уруусунун 350 түрү субтропик жана тропик кеңдигиндеги токойдо, өзөндүү жерде, тоонун күнгөй бетинде өсөт. КМШ өлкөлөрүндө 3 уруусунун 15 түрү тараган. Кыргызстанда Жүзүмдөрдүн 3 түрү кезигет. Алардан узун акмат жүзүмү Кыргызстандын Кызыл китебине катталган. Көбү кооздук үчүн жана жашыл тосмо катары өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Өсүмдүктөр
Жылаңач уруктуулар

thumb|Жылаңач уруктуулар.
Жылаңач уруктуулар ( же Gymnospermae) – уруктуу өсүмдүктөрдүн байыркы тобу (бөлүмү). Аларда урук бүчүрлөрү мөмө жалбырагынын бетинде ачык жайгашат. Буларда мөмөсүз урук эле болот. Дайыма жашыл, кээ бири жалбырагын күбүмө дарак, бадал, чанда лианалар (чекенденин айрым түрү, гнетум). Жалбырак формасы ар түрдүү: бүгүн түрпүлүүдөн, ийне жалбырактуу дихотомиялык канаттай, эки айчыктуу. Алар жабык уруктуулар (гүлдүү) менен папоротниктердин ортосундагы абалды ээлеген өсүмдүктөр. Уругу мегаспорофиллдердин үстүндө өөрчүп, кабыксыз болгондуктан, жылаңач уруктуулар деп аталган. Папоротниктерден урук-бүчүрү менен, жабык уруктуу өсүмдүктөрдөн мөмө-жалбыракчасынын жоктугу менен айырмаланат. Байыркы жана жөнөкөй түзүлүштүү өкүлдөрүнүн тобурчактары жок, микроспорофиллдери жана мегаспорофиллдери узун өркүнүндө бош жайгашкан. Азыркы Жылаңач уруктуулардын бардыгынын тобурчагы бар, алар бир жыныстуу, башкача айтканда аталык тобурчагы микроспорофиллден, энелиги мегаспорофиллден турат. Жалбырагы майда, ичке түрпү же канат сымал, анатомиялык түзүлүшү, үтү боюнча да бири-биринен айырмаланат. Уругу менен көбөйөт. Азыр алардын 4 классы (саговниктер, гнеттер, гингко сымалдар, ийне жалбырактуулар) белгилүү. Жер жүзүндө 600гө жакын түрү өсөт. Анын көбү ийне жалбырактуулар. Алар девон мезгилинин башында пайда болгон. Мезозойдо кеңири таралган. Кийин геолиялык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында кээ бири жоголо баштаган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Өсүмдүктөр
Жылгын

thumb|upright|Myricaria germanica.
Жылгын – жылгындар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Анча бийик эмес бадал, кээде даракча. Бийиктиги 1,5-6 метрге жетет. Жалбырагы майда, учтуу, түрпүчөдөй, кезектешип жайгашкан. Топ гүлү чачыдай же машактай. Гүлү кооз, желекчелери ак, мала кызыл же көгүш. Мөмөсү кутуча. Жылгындын Кыргызстанда 3 түрү көрктүү жылгын, түлкү куйрук жана түрпүлүү жылгын кездешет. Өзөндүн шагылдуу жээгинде, сайда өсөт. Айрым түрүнөн боёк заттар алынат. Жаш бутактары малга тоют. Жалбырагы С витаминине бай. Кабыгы өңдөөчү зат катары колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Өсүмдүктөр
Жылкы

thumb|Жылкы.
Жылкы, жунт — жылкы сымалдар тукумундагы сыңар туяктуу жаныбарлар уруусу. Сымбаттуу, ири (дене узундугу. 2,5 м, ыйык жалынан бийиктиги 1,6 м) мал. Буту узун, тез жүрүүгө ыңгайлуу. Жүнү коюу, жалы, куйругу узун. Азуулары төрт чарчы жалпак келип, чөп чайноого ыңгайлуу. Жапайы жылкы мурда Европа, Азия жана Африкада кездешип, талаа, чөл жана жарым чөлдүү жерлерде үйүрү менен жашаган. Жылкынын 7 түрү, 4 уруучасы кадимки жылкы. (Пржевальский жылкысы, тарпан, бакма жылкы), эшек, кулан, зебра белгилүү. Тарпан тукум курут болгон. Бакма жылкы бардык континентте (Антрактидадан башка), дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө бар. Алар күч унаа катары, эт, сүт жана башка алуу үчүн асыралып, ат спортунда пайдаланылат. Жылкыны колго үйрөтүү биздин заманга чейин 4-миң жылдыкта башталган. Жылкынын 200дөн ашык (КМШ өлкөлөрүндө 50) породасы бар. Алар тиби, сымбаты, чоң-кичинелиги, иштемчилдиги боюнча айырмаланып, бир нече топко бөлүнөт: мисалы, оор жүкчүл (владимир, арденна, брабансон), минги (будённый, терек, тракенен) жана башка. Азыркы жылкы породаларынын ыйык жалынан бийиктиги 50-185 см, салмагы 60-1500 кг. Угуу, көрүү, жыт алуу органдары жакшы өөрчүгөндүктөн, жылкыны үйрөтүү жана көнүктүрүү оңой. Жылкы жыныстык жактан кунанында жетилет да, быштысында үйүргө кошулат. Бээ 11 ай көтөрүп, жалкы кулун тууйт. Кулунун 5-6 ай эмизип, күнүгө 11-15 л сүт берет. Жылкы 25-30 жыл жашайт; этинде 18-20% белок, 6-8% май болот.

 Жылкы породалары

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Жылкы тукумдары

thumb|Жылкы тукумдары.
Жылкы тукумдары — табигый жана жасалма тандоонун негизинде жылкынын тукуму жакшыртылган түрү. Азыркы кезде дүйнөдө жылкынын 200дөн ашык (КМШ өлкөлөрүндө 50гө жакын) тукуму белгилүү. Жылкы тукумдарынын жалпы кабыл алынган бирдиктүү классификациясы жок, жалпысынан үч топко бөлүнөт.

1) атайын түзүлгөн шартта, жогорку деңгээлдеги селекциялык иштердин негизинде чыгарылып, өтө иштемчилдиги менен айырмаланган зоот. Алар иштемчилдигине жараша төрт типке бөлүнөт: оор жүкчүл жылкылар, минги, минги жүк артылуучулар, арабага чегилүүчүлөр (орус, владимир, советтик оор жүкчүл жылкылар, арденна, першерон, суффолк, шайыр, бельгия оор жүкчүл жылкылары жана башка); чегилме жылкылар (америка, орус, орлов таскакчылары; тори, финн жана башка); минги-чегилме жылкылар (венгр, морган жылкылары); минги жылкылар (таза кандуу минги жылкы, будённый, тракен, терек жылкылары);

2) табигый экологиялык чөйрөгө жакындаштырылган шартта чыгарылып, иштемчилдиги менен айырмаланган зоот жылкы тукумдары. Иштемчилдиги боюнча белгилүү өлчөмдө бирдей (минги, минги-чегилме), бирок биологиялык сапаттары боюнча айырмалангандыктан, зоналык топторго бөлүнөт: талаа жылкылары (дон, костонай жылкылары жана башка), тоолук жылкылар (Кавказ, орто Азиядагы Жылкы тукумдары.), түштүк чөл жана оазис жылкылары (ахалтеке жылкысы, араб, кабарда, йомуд жылкылары).

3) Табигый экологиялык чөйрөгө жакындаштырылган шартта табигый жана жасалма тандоонун негизинде калыптанган жергиликтүү жылкы тукумдары. Булар жергиликтүү шартка жакшы көнүккөн күч унаа жана күч унаа-эт-сүт багытындагы тукумдар. Алар жер (зона) шартына жараша бөлүнөт: түндүк токойлуу жер жылкылары (вятка, печора, мезень, якут жылкылары); талаа жылкылары (моңгол, забайкалье, казак жылкылары); тоолук жылкылар (локай, кыргыз, алтай, тува, азербайжан жылкылары) жана башка.

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы‎
Жылкы текей

thumb|Tragopogon dubius
Жылкы текей (L. 1753) — өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Эки же көп жылдык чөп. Тамыры тик ылдый өсөт. Жалбырагы тасмадай же ичке, сүйрү, жээктери тегиз же чала оюктуу. Гүлү сары, кызгылт же күлгүн кызыл. Евразияда жана Түндүк Африкада 100-150 түрү өсөт. Жер Ортолук деңизде өсүүчү Жылкы текей. жашылча катары желет. Кыргызстанда 13 түрү, бөксө тоолордо, шалбаада, боздоңдо кездешет. Баалуу тоют, балдуу өсүмдүк. Анын айрым түрү тамак-ашка пайдаланылат. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Өсүмдүктөр
Жылкычы чымчыктар

thumb|Motacilla flaviventris.
Жылкычы чымчыктар - (Motacilla) таранчылар түркүмүнүн бир уруусу. Салмагы 20-25 г. Түсү агыш, көгүш, сары, бозомтук жана кара. Тумшугу ичке, учтуу, куйругу узун. Европа, Азия, Африка жана Түндүк Америкада таралган. Түндүк жакты мекендегендери келгин куш. Сууга жакын ачык жерде жашайт. Уясын жерге салат, кээде жылына 2 жолу уялап, 4-6 жумуртка тууйт. Жылкычы чымчыктар. Курт-кумурска жана алардын куурчакчалары, жөргөмүштөр, майда рак сымалдар менен азыктанат. КМШ өлкөлөрүндө 5, Кыргызстанда 4 түрү бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Канаттуулар‎
Жылтыркан

thumb|Kochia scoparia.
Жылтыркан өсүмдүктөрдүн шакардуулар тукумундагы уруусу. Бир жылдык чөп жана бадалча. Бийиктиги 0,1-2 м, сабагы боз түктүү. Тамыры жоон, өзөк тамыры жыгачтанган, бозомук күрөң кабык менен капталган. Мөмөлүү сабактары көп жалбырактуу. Жалбырагы тасмадай. Гүлү майда. Топ гүлү машак же чачы сымал. Жалбырак колтугуна чогулган. Жылтыркандын Австралия, Европа, Азия жана Африкада 90го жакын түрү таралган. Кыргызстанда 4 түрү, боздоңдо, шор топурактуу жерлерде өсөт. Алардан көп таралганы төшөлмө жылтыркан. Ал отун жана малга тоют катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Өсүмдүктөр

Жылтыр гүл
Жылуулук уюлдары

thumb|Ажал өрөөнү.
Жылуулук уюлдары - Жер шарында, адатта, тропик алкактарында абанын температурасы эң жогору болгон жерлер. Эң ысык жерлер: түндүк Жарым шарда Евразиядагы Тар чөлүндө жана Индияда (53°Сге чейин), Түндүк Америкадагы (АКШ) Мохаве чөлүндө (Ажал өрөөнү, 56,7°С), Африкадагы Ливия чөлүндө (Эль-Азизия, 57,8°С дүйнөдөгү эң ысык жер, 1922-жылы катталган); түштүк жарым шарда Австралиядагы Флиндерс дарыянын өрөөнүндө (50°С), Түштүк Америкадагы Парана дарыянын өрөөнүндө (47°С), КМШнын аймагында ОртоАзиянын түштүгүндө (50°С). Абанын жылдык орточо температурасы (30,2°С) боюнча дүйнөдөгү эң ысык жер Африкада (Эфиопиядагы Массауа шаары тушта). Дүйнөлүк океандагы суунун эң жогорку температурасы Перс булуңунда (35,6°С), Мексика булуңунда (33°С), Каспийде (37,2°С) байкалган. Кыргызстандын эң ысык жери Чүй өрөөнүнүн Түндүк чеги (44°С).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:География
Жыныс диморфизми

thumb|Anas platyrhynchos (ургаачы & эркек).
Жыныс диморфизми, айрым жыныстуулук - түрдүн эркек жана ургаачы особдорунун белгилери боюнча айырмаланышы, полиморфизмдин бир түрү. Жыныс диморфизми жыныстык тандоонун таасиринен келип чыккан. Көп клеткалуу жаныбарларда жыныстык жетилүү мезгилинде толук өрчүйт, көбүнчө жыныс органдарынын түзүлүшүндөгү, ошондой эле жыныстык жетилгендеги жыныс белгилеринин айырмасына байланыштуу. Жыныс диморфизминин туруктуу жана мезгилдик түрү болот. Туруктуу жыныс диморфизми мезгилдик шарттарга бир аз көз каранды же көз каранды эмес. Ал көпчүлүк омурткасыздар (өзгөчө курттар, муунак буттуулар)жана омурткалууларга мүнөздүү (мисалы., кээ бир жаныбардын ургаачысы эркегинен бир топ кичине, айрымдарында, тескерисинче, ургаачысы чоңураак). Эркеги ургаачысына караганда ачык коргоочу түстө болот (мисалы, көпөлөктөр, канаттуулар жана башка)жана көп учурда ургаачысы тукумуна кам көрүп, аз кыймылдайт. Бугу коңуздун «мүйүзү», нарвал (дельфиндин бир түрү)жана пилдин эркегинин узун жумуру азуулары (бивень), көптөгөн бугулардын эркегинин мүйүзү экинчилик (жетилгенден кийинки) жыныстык белгилери Жыныс диморфизминин айкын көрүнүшү болуп эсептелет. Жыныс диморфизми езгилдик Жыныс диморфизми. көбөйүү мезгилинде гана байкалат. Мында жыныс диморфизми көпчүлүк балыктарда, жерде-сууда жашоочуларда, мисалы, тритондун эркегинин жонундагы кыры, балыктын эркегинин ачык түсү. Кишиде жыныс органдарынын түзүлүшүндөгү айырмачылыктардан башка, эркектин скелети жана булчуңдары жакшы өрчүгөн, сакал, муруттун болушу жана башка белгилер; аялда эмчек, ошондой эле жамбашынын жазы болушу жана башка жыныс диморфизми нин көрүнүшү.

Категория:Анатомия 
Категория:Зоология
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Жырткыч куштар

thumb|Күрөң көкүрөктүү кыргый (Accipiter badius).

Жырткыч куштар (Accipiter) куштар түркүмү. Түрдүү чоңдукта. Эң чоңу жорулар. Дене узундугу. 1 м, канатын жайгандагы жазылыгы 2,75 3 м, кичинесиники (кидик шумкарлар) 1,5 смдей. Тумшугу учтуу төмөн карай ийилген. Күчтүү манжалары, курч тырмактары менен табылгасын кармап жейт. Бут, төш булчуң жана көрүү, угуу органдары жакшы өөрчүгөн. Жырткыч куштар. тиричилигин көбүнчө күндүз өткөрөт. Ал кемирүүчүлөр, майда канаттуулар, сойлоочулар, балыктар, үлүл, курт-кумурска жана таштанды, тарп менен азыктануучулар болуп, 2 түркүмчө бөлүнөт. Кээ бири ылгабай азыктанат. Булар Жер шарынын бардык жеринде (Антарктидадан башка) таралган. Айрымдары тургун, кээси келгин куштар. Ж. кылымдын ургаачылары жылына 1—7 жумуртка тууп, шумкарлар 28, жорулар 55 күн басып, балапан чыгарат. КМШ өлкөлөрүнүн аймагында Ж. кылымдын 44, Кыргызстанда 30дай түрү кезигет. Алардын ичинен зыяндуулары (кыргый, бөктөргө жана башка), ошондой эле зыяндуу кемирүүчүлөрдү, курт-кумурскаларды жеп токойжанаа. ч-на пайда келтирүүчүлөрү да бар. Жырткыч куштар. омурткалуу жаныбарлардын санын (мисалы., зыяндуу кемирүүчүлөрдү) жөнгө салып турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Канаттуулар‎
Жырткычтар

thumb|Жырткычтар.
Жырткычтар (лат. Carnivora) — сут эмүучүлөрдүн түркүмү. Бор мезгилиндеги эң жөнөкөй курткумурска жечүлөрдөн келип чыккан. Дене узундугу. 11 смден (арыс чычкан) 3 мге чейин (аюулар), салм. 100 гдан 700 кгга чейин. Жыныс диморфизми байкалбайт, айрым түрүнүн гана эркеги ургаачысынан чоңураак болот. Түсү, түзүлүшүжанажашоосу ар түрдүү. Көпчүлүгү тамандап басып жүрүүчүлөр, манжалары ар дайым 5, чанда гана 4, тырмактары жакшы өрчүгөн. Жырткычтардын көпчүлүгүнүн үстүнкү, алдыңкы азуу тиштеринин төртүнчүсүжанаастынкы арткы азуу тиштеринин биринчиси (жырткыч тиштери) башка азуу тиштерине караганда жакшы өөрчүгөн, табылгасын тытып жеш үчүн кызмат аткарат. Кылкыйма азууларынын кырлары дайыма курч. Көпчүлүгүнүн жүнү калың, жумшак. 12 тукуму, анын ичинен азыркы карышкырлар, аюулар, жанаттар, суусарлар, көк жалдар, виверралар жана мышык сымалдардын 235 түрү кездешет. Жырткычтарга кээде түркүмчө катары калак буттуулар да киргизилет, алар Жырткычтардын түпкү тегинен четтеген. Австралия (байырлаштырылган түрлөрү бар) менен Антарктидадан башка бардык жерде таралган. Негизинен күүгүмдөжанатүнкүсүн активдүү, моногамдар. Жалгыздап жана жупташып тиричилик өткөрөт. Балдары сокур туулат, кеч чоңоёт. Көбү (аты ошондон), кээси ылгабай азыктануучулар. Эт жечүлөр. Көпчүлүгүнүн териси баалуу, ошондуктан аларга аңчылык жасалат. Кээ бири (мисалы., карышкыр) мал чарбасына зыян келтирет. Жугуштуу ооруларды (мисалы., кутурма) таратуучулар. Көпчүлүк түрүяүн саны кескин азайып кеткен. 36 түрү, 20 түрчөсү ТКЭСтин, 8 түрү Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Жэксонвилл

thumb|Жэксонвилл.
Жэксонвилл - АКШнын түштүк-чыгышындагы шаар. Флорида жарым аралынын түндүк-чыгышында, Сент-Жонс дарыясы Атлантика океанына куя бериште жайгашкан. Флорида штатында. Калкы 882,1 миң (2007; агломерациясында 1,2 млн). Аянты боюнча(2,3 миң км2; ички 302 км2 акваториясы менен) Америкадагы чоң шаарлардын бири. Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Терең деңиз порту (2006-жылы 2,3 млн т жүк ташылган). Крупз терминалы (Багама аралдары жана Ки-Уэст аралы менен байланышат).

18-кылымдын аягында испаниялык Флориданын курамында Кауфорд тургун жайы катары негизделген. 1821-жылы АКШга карап, алгачкы аскер губернатору генерал Э. Жэксондун урматына азыркыдай аталган. 1832-жылдан шаар. Кеме куруу, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, тамак-аш, кара металлургия, металл иштетүү өнөр жай ишканалары иштейт. Университеттер, китепкана, музейлер, зоопарк бар. Жыл сайын музыка, 1984-жылдан кино фестивалдары өткөрүлүп, көргөзмө борборунда айыл чарба ярмаркалары (жыл сайын) болуп турат. Аскер-деңиз флотунун жана деңиз авиациянын базасы. Шаарга жакын «Форт Кэролайн» улуттук мемориалы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:АКШ шаарлары‎
Кош аяктар

thumb|Napaeozapus insignis
Кош аяктар (лат. Dipodidae) — сүт эмүүчүлөрдүн кемирүүчүлөр түркүмүндөгү тукуму. Дене узундугу 5 смден 26 смге, куйругунун узундугу 7—30 смге жетет. Жүнү кыска, жыш, ак, кара, күрөң, боз түстө. Эркек ургаачысы окшош. Көбүнүн арткы буттары алдынкысынан 3—4 эсе узун. Башы, көзү чоң, кулагы узун. Эки буту менен чуркап, секирип жүрүүгө (3 м аралыкка секирет) ыңгайланган. 10—15 урууга кирген 27—30 түрү Евразия, Түндүк Африка жана Түндүк Американын талаа, чөл, жарым чөлдөрүндө таралган. Көз Карандысыз мамлекеттер шериктештиги өлкөлөрүндө 9—10 уруунун 17 түрү, Кыргызстанда 4 түрү бар. К. а. жалгыздап, терең ийинде жашайт. Күүгүмдө жана түнкүсүн азыгын издейт. Жылына 1—2 жолу 2—8ди тууйт. Өсүмдүк данын, бакча өсүмдүктөрүн ж. б. жеп, зыян келтирет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Кошице

thumb|upright|Кошице.
Кошице — Словакиядагы шаар. Словак Кен-таштуу тоолорунун этегинде жайгашкан. Калкы 245,2 миң (2006); калкынын саны боюнча Словакиядагы 2-шаар. Жолдор тоому. Металлургия комбинаты, оор машина куруу, магнезит иштетүүчү, тамак-аш, жыгаччылык өнөр-жай ишканалары иштейт. Университет бар.

Готика стилиндеги собор (14—15-к.), 14—18-кылымдардагы арх-ралык эстеликтер сакталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Шаарлар‎
Категория:Словакия