Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Уолт Уитмен

thumb| Уолт Уитмен (1887).
Уолт Уитмен - Америкалык белгилүү акын. У. Уитмен 1819-жылы 31-майда Уэст Хиллз (Батыш дөңсөөдө) Нью-Йорк штатында фермердин үй-бүлөсүндө туулган.Башталгыч билимди Бруклин жана Лонг-Айленде алган.

 Иштеген кызматы 
II жашынан баштап эле ар кыл кесиптерде - кат-кагаз ташуучу, басмаканада арип терүүчү, жыгач уста, мугалим, 1838-жылы журналист, 1846-жылы демократиялык партиянын органы болгон. «Бруклин дейли игл» газетасынын редактору болуп иштеген.

 Эмгеги 
1841-жылы «Франклин Ивенс же ачуу мас» деген романын жазган.Ал америкалык адабиятчылардын эң алгачкыларынан болуп жөнөкөй эл жөнүндө, расага, улуттук эзүүгө, кулчулукка каршы ырдап, элдердин достугун даназалаган.1855-жылы өзүнүн биринчи «Чөп бүрлөрү» деген ырлар жыйнагын өз колу менен терип, биринчи жолу китепти 800 нуска менен басмадан чыгарган, басылышында 12 ыр, экинчисинде 32, ал эми үчүнчүсүндө 100 дөн ашык ыр кирген. «Адамдар бириккиле! Табийгат, Жер жана Аалам адамзатка киндиктешсиңер» Мыктылар да жок, жамандар да жок - эч кандай иерархия болбосун» - дейт чыгармасынын негизги идеясы. Ушул ырлар жыйнагы аны дүйнөгө белгилүү кылды. Америкалыктардын турмушунун көп кырын көркөм сөз менен ачык сүрөттөп баяндаган.Акындын «Чөптөрдүн бүрлөрү» деген чыгармасын биринчилерден болуп гермаииялык Ф. Фрейлиграт, чех тилине С. Чех жака Я. Врхлицкий, италия тилине П. Полятти, орус тилине К. И. Чуковский которгон. 1955-жылы Уитмендин бул китепткн 100 жылдыгын белгилешкен. Бул чыгармасына удаалаш эле «Президентти он сегизинчи жолу шайлоо» деген памфлетти жазган.

 Өмүрүнүн акыркы мезгили 
1873-жылы акындын бир жак ыптасы кыймылдабай шал болуп калган.1890-жылы жыйнаган акчасына мүрзө сатып алып, граниттен өзүнө эстелик жасатып, бетине аты-жөнүн жаздырып койгон.1892-жылы жакын досу Френсис Ульям мүрзөнүн башында туруп, Уитмендин өзүнүн;

«Мен ырдаймын күчкө толуп умтулган,
Кайнарланган делебелүү жашоону.
Эркиндикке жаркын ишке жаралган,
Жаңы доордук жаңы адамын ырдаймын» - деген ыр саптарын угуза окуган. Аны өлгөндөн кийин гана америкалык улуу акыны - гений катарында эсептешип, Нью-Йоркко эстелигин тургузушкан.Акындын поэзиясынын саясий актуалдуулугу, күчтүү эмоциалдуулугу, көркөмдүк каражаты, тилинин жатыктыгы элдин кенчине айланып, ысымы америкалык жака дүйнөлүк маданияттын даңктуу үлгүсү болуп калды.

 Колдонулган адабияттар 

 УИТМЕН Уолт. Жалбырактар: Ырлар / Котор.: С. Эралиев. - Ф., 1970. - 127 б.; УИТМЕН Уолт // Кыргыз Совет Эициклопедиясы. - Ф., 1980. -Т.6. - Б. 145; АКЫНДЫН жылдызы кырк // Ленинчил жаш. - 1969. - 31- май.

Категория:Акындар
Категория:Туулгандар 1819-жылы
Категория:Өлгөндөр 1892-жылы
Каракол минералдуу суусу (Какшаал кырка тоосу)

Каракол минералдуу суусу дарыланууга жана ичүүгө жарамдуу муздак суу булагы. Нарын облусунун Ат-Башы районунда, Пограничник кыштагынан 65-70 км түштүк-батышта. Какшаал кырка тоосунун түндүк этегинде, Арпа жана Каракол сууларынын кошулган жеринде деңиз деңгээли 3200м бийиктикте. Суу жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1932-жылы геологиялык маалымат берилген. Кен аймагын палезой жана мезозойдо пайда болгон кумдук, чопо, сланец, акиташ тектери түзөт. Минералдуу булак юранын карбонаттуу, акиташ тектериндеги тектон жаракадан агып чыгат. Суу тунук, көмүр кычкыл, газдуу, мала туз даамданат. Темирдин суулуу кычкылы басымдуу болгондуктан булак агып чыккан жердеги тоо тектерде саргыч күрөң дат басып турат.Составы гидрокарбонат-сульфат, кальций, магнийлүү. Дебити 5л/сек. Бөйрөк, боор, ичеги-карын, ооруларын сууну ичүү жолу менен дарыланса болот.

Категория:Ат-Башы району
Категория:Кыргызстандын кен байлыктары
Ак-Тектир, Токтогул району

Ак-Тектир — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусун Токтогул районундагы айыл. Чолпон-Ата айыл округу составына кирет.

Талас обл-нын Токтогул р-нундагы Ак-Чий — Кара-Суу айыл со-ветине караштуу кыштак. Токтогул атн. с-здун аймагында. Узун-Акмат суусунун боюнда. Райондун борб. Токтогул ш. т. п-нан 55 км батыш тарапта, Таш-Көмүр т. ж. станциясынан 293 км. 1972-ж. негизделген. Калкы 1691 (1987); негизинен мал чарбасында эмгектенишет. Орто мектеп, китепкана, фельдшер-акушердик пункт бар.

 Калкы 
Калкы — 2 021 киши.

 Булактар 

Категория:Чолпон-Ата айыл аймагы (Токтогул району)
Категория:Айылдар
Жуукучу минералдык суусу

Жуукучу минералдык суусу — Ысык-Көл областынын Жети-Өгүз районундагы дарылык касиети бар минералдуу суу булактары.

Пржевальск 47 км түштүк-батыш тарапта. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы Жууку суусунун оң куймасындагы Жуукучактын боюнда, деңиз деңгээлинен 2030 м бийиктикте.

1950-62-жж. геол. изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Суу палезойдо жиреп чыккан гранат интрузиясындагы тектон. жаракадан булак түрүндө чыгат. Бургоолодон да (260 м тереңдиктен) жылуу суу чыгарылган.
 
Булактын дебити 0,4 л\ сек (урголоо көзөнөгүнүкү 2,35 л\сек). Хим. составы, физикалык касиети боюнча радондуу, хролит-сульфат-кальций-натирийлүү арашан сууларына кирет. Суунун температурасы 31-34оС. Жалпы минералданышы 0,3 г\л составында иод, бром, СО2, темир, фтор бар.

Газдын составы боюнча суу азоттуу. Биалогиалык активдүү компанент – радон, күкүртүү сутек, кремний кислотасы. Минералдуу суу муун, жарат, нерв ооруларына шыбаа берет.
 

Категория:Жети-Өгүз району
Кыз оюну

Кыз оюну. Кыргыз элинин байыркы оюндарынын бири. Көбүнчө боз үйдүн (атайын тигилген ак өргөөнүн) ичинде кызга жигит күйөөлөп келгенде ойнолгон. 12 жаштан жогорку улан – кыздар ойношот. Катышуучулардын саны чектелбейт. Уландар үйдүн эр жагына, кыз – келиндер эпчи жагына олтурушат.Адатта оюнду шакылдаган шайыр келин башкарат. Ал бир жоолукту эшип токмок кылып кыз – келиндердин арасына таштайт. Бирөө токмокту катып алат. Ошондо күйөө жолдош ордунан туруп:
Ай бештен тоголду,
Айкашып ойноп жатканда, 
Менин токмогум кайда жоголду?
Ак жамгыр жаабай ным болду,
Айкашып ойноп жатканда, 
Токмогумду алган ким болду?
Токмогум башы томолок,
Айткылачы курдаштар,
Токмогум кайда жоголот?
Токмогума күйүнчү 
Токмогум алган келинге
Тогуз жоолук сүйүнчү!.. – 
деп, ырчы – жамакчылыгына жараша безеленип ырдап, эңкейип далысын тозот. Ошол учурда токмокту катып алган кыз же келин ордунан туруп аны 9 жолу далыга чаап, ага токмокту берет. Ал адегенде кыз – күйөөнү, андан кийин дагы ырдап, каалаган кыз – келиндерди жар көрүштүрөт. Токмокту оюнду башкаруучу алып, аны кыз – келиндерге берет. Кыз – келиндер кезек менен улам бири токмокту алып, жигиттерге токмок салат. Ким токмок салса, ошол жигит туруп ырдайт да токмок алган кыз же келин менен жар көрүшөт. Оюн ушул тартипте улантыла берет. Бул оюн боз улан колуктусуна күйөөлөп же алып кеткени барган учурда кыздын төркүнүндө өткөрүлгөн. Кыз оюну сармерден, шакек салмай, бут басмай, жоолук таштамай, жолдош сурамай ж.б. оюндар, ыр – күү менен коштолгон.
Пайдаланылган адабият: Токторбаев С. “Өспүрүмдөр оюндары”.
Жылаңач-Бугу чокусу

Жылаңач-Бугу чокусу - Молдо-Тоонун батыш бөлүгүндө. Тогуз-Торо өрөөнүнүн түндүгүндө. Бийиктиги 4100 м. Геоморфол. тиби боюнча көп капталдуу пирамида. Негизинен палеозойдун кумдук жана сланец тектеринен турат. Айрым жылдары тескейинде кары эрибейт. Чокуга жакын жерден Кара-Талаа, Табылгыты, Манас суулары агып түшөт. Эл арасында чокуга Манастын сөөгү коюлган деген уламыш бар. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Чокулар‎
Комсомол

Комсомол — Ош областынын Сузак р-нундагы Көгарт айыл советине караштуу кыштак.
 
«Көгарт» с-зунун аймагында. Райондун борб. Сузак кыш-нан 32 км түн.-чыгыш тарапта, Жалал-Абад т. ж. станциясынан 11 км. Калкы 2377 (1986); негизинен дыйканчылыкта (пахта, тамеки) эмгектенишет. Орто мектеп, клуб, китепкана жана фельдшер-акушердик пункт, балдар бакчасы бар. 

Категория:Сузак району
Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Жылаңач өрөөнү

Жылаңач өрөөнү — Ички Тянь-Шень да. Уз. 28 км, туурусу 1 кмге чейин. Өрөөн Жылаңач тоосунун түштүк жана Жетим тоосунун түндүк капталдары менен өткөн тектон жаракалар боюнча пелеозой тектеринин төмөн ийилишинен пайда болгон магасинклиналь.

Таманынын деңиз бийиктиги 2624-3600 м, ккурчап жаткан Жылаңач тоосунун салыштырмалуу бийиктиги 300-700 м, Жетим кырка тоосунун бийиктиги 1000-1300 м. Тоо капталдарнда ттүздүктөрдүн калдыктары кездешет; алар неогендин чополору менен капталган. Байыркы муз каптоодон түндук капталында тепши сымал өрөөң түзүлүп, Жылаңач өрөөнүн 8-10 кмге чейин муз каптап жаткан. Сүрүлүп келген мөңгү таштардын калдыктары өрөөндүн таманында жана анын сол капталында дөбө-чункурлуу релефти түзөт. Өрөөндүн түндүк капталы жарака менен тик көтөрүлгөндүктөн, тик жана аскалуу , этеги шагыл кумдуу. Таманында тектирлер кездешет. Төмөн бөлүгү куушурулуп терең аскалуу капчыгайга өтөт. Өрөөн аркылуу Кичи-Нарындын сол куймасы Жылаңач суусу агат.

Климатты кескин континеттүү. Жайкы жайыт.

Категория:Өрөөндөр‎ 
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Киндик кесүү сүйүнчүлөө

Киндик кесүү жана сүйүнчүлөө
Жарык дүйнөгө келген наристе баркырап ыйлап түшкөн. Элдик ишеним аны түйшүккө келдим деп ыйлап түштү деп түшүндүрөт. Бирок, туулганда ыйлабай түшкөн бала же чарчап каларын, же ден соолугу начар, майып болуп каларына адамдар көп күбө болушкан. Андыктан баланын ыйлап түшүшү-бул анын ден соолугунун мыктылыгынан, өмүр сүрүүгө жөндөмдүүлүгүнүн белгиси катары каралган. Жаш бала төрөлөндө муштумун бекем түйүп түшөт, аны кыргыздар адам баласынын тубаса ачкөздүгү деп түшүндүрүшкөн. Ар бир адам төрөлгөндө “Бүт дүйнө меники” деп муштумун түйүп төрөлүп, өлгөндө “бул дүйнөдөн эч нерсе албадым” деп алаканын жайып өлөт экен Бул көрүнүштүн чыныгы себебин азыр медицинадан кабары бар ар бир адам билет, бирок биз үчүн баарынан мурда жогорудагы ишенимдин философиялык мааниси баалуу. Ал адамдарга бул дүйнөдө эч ким бийлик менен байлыктын түбүнө жетпегенин эскертип турат.
Баланын киндиги курч устара менен кесилип, анан курмушу күйгүзүп басышкан. Киндикти кескен аял “киндик эне” аталып, бала ага карата өмүрү өткөнчө сый-урматын көрсөткөн. Жарык дүйнөгө келган бала “Жети энем бар” деп жерге түшөт экен. Өз энеси, чоң энеси, таенеси, аяш энеси, кайненеси, өкүл энеси, киндик энеси болот. Мындай энеге кой же козу улак жетелетип, кездеме же көйнөк берип, чепкен жаап кыскасы, ар ким колунда бар жолдугун жасаган. Киндикти жана баланын тонун жашыруун, адам баспай турган жерге же очоктун четине көмүп коюшкан. Тонду төрөгөн аялдын эң жакын тууганына берип, ал бир жерге жашырып көмгөн. Эгер төрөгөн келинге жамандык келгиси келген бирөө тон көмүлгөн жерди аңдып көрүп алып, аны казып чыгып кара ташка кургатса келин кийин төрөбөй калат дешкен. Айрым бир маалыматтар боюнча, баланын тонун итке салып беришкен, бул аркылуу “жаны иттей бекем болсун” же “иттей көп балалуу болсун” деген сыяктуу ырымдар аткарылган. 
Маалымат булагы: Мурзакметов.А «Ырым жырымдар
Оозантууга байланышкан ишенимдер

Оозантууга байланышкан ишенимдер
Жаңы туулган баланы эмне менен оозандырса, анын өмүр жолу келечеги ошого жараша болот деген ишенимден улам ага байланыштуу ырым жырымдар пайда болгон. Наристени негизинен, май менен оозантышкан мал чарбачылыгы менен кесиптенген эл үчүн май эң мыкты азык болуп саналган. “Жебесе да май жакшы” деген макал бекеринен чыккан эмес. Майсыз тамактын ширеси да, сиңимдүүлүгү да болбойт эмеспи. Бир жакшы кабар угузган, же айткан кишини: “Оозуңа май!” деп алкаган. “Кулагыма майдай жакты” деген сөз да бар. Бөбөктү бөрүнүн шилекейи менен оозантуу ырымы да бар, анын максаты -баланын жаны бекем, дени сак, баатыр болуп чоңоюшу. Бул ишенимди тотемизм менен байланыштырууга болот, анткени бөрү –кыргыздар кадырлап келген жаныбарлардын бири. Кыргыздарда бөрү уруусу да бар. Борү бир эле кыргыздардын эмес, жалпы түрк, моңгол элдеринин тотеми болуп саналат. Жарык дүйнөгө келген чүрпөсүнүн дени сак, өмүрү узун болушун ата эне кандай кааласа, ошончолук деёгээлде анын билимдүү, өнөрдүү болушун да эңсеген. Бөбөктү сагызгандын тили менен оозантуу шарты ошол максаттан келип чыккан. Мындай учурда бала бардык жан-жаныбарлардын тилин билип чоңоет деп ишенишкен.
Маалымат булагы, Мурзакметов. А. «Ырым жырымдар»
Талгакка байланышкан ишенимдер

Талгакка байланышкан ишенимдер
Кош бойлуу аял ар түрдүү нерсеге талгак болушу мүмкүн. Андай учурда анын талгагынын жанышы үчүн күйөөсү милдеттүү.Кыргыздар аялдын талгагы канбаса бойдогу балага зыяны тиет деп чочулап, кандай гана нерсе болбосун издеп таап берүүгө аракет кылышкан. «Эгер талгагы канбаса, баланын бети башы чуңкурайып калат» деген ишеним да бар. Талгактын канбай калышы болочок инсандын тагдыры үчүн өтө манилүү экендиги жөнүндөгү ишеним эл арасында ар дайым жашап келген. Ош МУнун профессору, маркум агайыбыз Жээналы Шериевдин айтуусу боюнча, Түштүк Кыргызстандагы басмачылык кыймылдын көрүнүктүү өкүлдөрүрүнүн бири Ади паңсаттын апасы жыланга талгак болгон экен. Эки жолу жеп, биринде ал тургай бээ сааганы желеге бара жатып, жыланды кармап, тирүүлөй эле жеген экен. Бирок ошондо да талгагы канган эмес дейт. Кийин Ади паңсатты кучактышкан досу чыккынчылык кылып атып өлтүргөнүн уккан апасы: «Талгагым канбай калганда эле баламдын өмүрү кыска болорун билген элем» деп ыйлаган экен. Ади жылан сыяктуу көзүн ирмебей тиктеп, укканда да көзүн жумбай уктачу дешет. Ошондукттан азыр да Алайлыктарда: «Адидей тикирейип тиктебе» деп айтылып келет.
Перзенттин ден соолугу жөнүндө күйүп-бышып кам көрүп, бары жокту жасаган эл эненин талгагын кандырууга бөгөт боло турган тоскоолдукка эч качан жол берген эмес. Талгак аял күсөп калса чочконун эти да адал деген ишеним эл арасына толук сиңип кеткен. Бул онтогонездин бойдо жетилүү учурунун өтө жоопкердүүлүгүн эл толук аңдап түшүнгөндүгүнүн далили. Талгак болгондо кош бойлуу келин жегиси келген тамакты алып келип берген адам чоң соопко кала деген ишеним да ошондон пайда болгон. Буга күйөөсү милдеткер экендигин жогоруда айта кеткенибиз, бирок аялы талгак болгон нерсени биринчи жеп койсо, толгоо келгенде күйөөсү аялынан мурун толгоо тартат деген ишеним жашайт. Талгак маселеси Ч. Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романында мыкты берилген, анда Эдигейдин аялы Үкүбала алтын мекре деген балыкка талгак болуп калганда, деңиздеги бороонго карабай кармап келип, аялынын талгагын кандырышы романда окуган адамдын ичин жылытпай койбойт. Кээде келиндин боюна бүткөн менен эч нерсени күсөбөгөн же көрүнгөндү самай берген учуру да болот, элде аны «ит талгак» дейт. Андай учурда жөн гана тамакты күчтүүлөп берүү сунуш кылынат.
А.Мурзакметов: «Ырым- жырымдар»
Кочкор-Ата

Кочкор-Ата — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы шаар.

ААББТ коду — 41703 215 600 01 0Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору.

Калкы ― 18 289 (2023).

 Тарыхы 
Кочкор-Ата шаары "Кыргызмунайгаз" кендерин
казып алууга байланыштуу 1952-жылы курула баштаган, алгач «Новостройка» деп
аталган. 1953—2003-жылдары шаарча; 2003-жылдын 1-июнунан тарта райондук деңгээлдеги шаар. 2003-жылы Аскар Акаевдин ― Кыргызстандын мурдагы президентинин катышуусу менен шаар макамы берилген. 
 Географиясы 
Шаардын жалпы аянты 485 га. Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк этегинде, Бишкек—Ош автоунаа жолунун боюнда деңиз деңгээлинен 618 м бийиктикте жайгашкан. Ноокен районунун борбору Масы айылынан 13 км батыш тарапта, темир жол бекетинен жана облустун борбору Жалал-Абад шаарынан 56 км. Өзбекстандын чек арасынан 16 км алыстыкта. 
 Экономикасы жана инфратүзүмү 
Шаарга жакын жерден мунайгаз казып алынат, «Кыргызмунайгаз», «Кыргызгеофизика» (мунай-газ кендерин чалгындоо иштерин жүргүзөт). Пластмасса буюмдар, май зоводдору, «Кочкор-Ата» айыл курулуш, «Керамика» (кыш жана башка курулуш материалдарын чыгарат) акционердик коомдору иштейт. колледж, кесиптик-тех. окуу жайы, 4 орто мектеп, гимназия, маданият үйү, 1000 номерлүү байланыш бөлүмчөсү, оорукана, балдар консультациясы, ден соолукту калыбына келтирүүчү облустук оорукана, сквер, спорттук комплекс, стадион, чайкана, кафе, ресторан бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
 Калкы 
 жылы 1970197919891999 2009 2017 2020 2021 2023 адам. 11825 12460 16149 16104 14814 162002017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года. 17177 17476 18289
 Булактар 
 
 Шилтемелер 
 Кочкор-Ата Turmush.kg
 
Категория:Ноокен району
Категория:Кыргызстан шаарлары
Кочкорчу (Алай району)

Кочкорчу — Ош обл-нын Алай р-нундагы Чоң-Алай айыл советине караштуу кыштак.

«Чоң-Алай» с-зунун аймагында. Райондун борб. Гүлчө кыш-нан 221 км түш.-батыш тарапта, Ош т. ж. станциясынан 304 км. Калкы негизинен мал чарбасында эмгектенишет.
 

Категория:Алай району
Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Таш-Көмүр ГЭСи

Таш-Көмүр ГЭСи — Нарын дарыясында Күрп-Сай гидро түйүнүнүн 18,5 км төмөн, Кара-Суунун (Нарындын оң куймасы) чатына чукул курулган. Станциянын добоорун “Гидропроект” институту түзгөн. Курулушту “Нарынгидрокурулуш” акционердик коому ишке ашырган. ГЭСтин 3 агрегаты бар; ар бир агрегаттын кубаттуулугу 150 МВт. Долбоордук жалпы кубаттуулугу 450 МВт.

Биринчи агрегаты 1995-жылы, экинчиси -1986-жылы , үчүнчүсү -1987-жылы ишке киргизилген. Тосмосунун (плотинасынын) бийиктиги 75 метр, суу сактагычынын жалпы көлөмү140млн м. өндүрүлгөнэлектр энергиянын жылдык орточо өлчөмү 1555млн КВт саат. Ишканада 80адам иштейт. Токтогул ГЭСи Кыргызстандагы суу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 Таш-көмүр, ГЭС 

Категория:Кыргызстандын ГЭСтери
Категория:Токтогул району
Категория:Нарын дарыясы
Категория:Тумар-2011
Сухов, Василий Иванович

upright|thumb|Сухов Василий Иванович.
Сухов Василий Иванович (1910, Алтай крайы, Змеиногорский району, Барановка айлы — 1945, Польша, Шнайдемюль) — Советтик Союзунун Баатыры (27.11.1945), капитан.

Жети-Өгүз районунда жашап, «Тамга» санаторийинин курулушунда, андан кийин райондук спорт коомунун төрагасы болуп иштеген. 
Советтик Армияда 1932—38-ж. жана 1939-жылдан. Командалык (офицердик) составдын билимин жогорулатуучу курсту бүткөн. 
Улуу Ата Мекендик согушка 1941-ж. июлдан катышкан. 1285-аткычтар полкүнда батальондун (1-Белорус фронту, 47-армия, 60-аткычтар дивизиясы) командири. 
1945-ж. 16-январда Новы-Двурлу Мазовецки шаары (Польша) тушта Висла дарыясынан өтүүдөгү салгылашта эрдик көрсөткөн. Анын батальону ээлеп алган плацдармды коргоп, душмандын бир кыйласын жок кылган. 
Сухов Ленин, 2-даражадагы Ата Мекендик Согуш, 2 Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Инсандар
Категория:1910-жыл
Макен Сыдыкбаев

180px|thumb|Сыдыкбаев Макен
Сыдыкбаев Макен (1937-ж. т., Жети-Өгүз району, Кытай айлы) — кыргыздардан чыккан биринчи профессионал театр сүрөтчүсү, сүрөтчү. 

Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1992). Кыргыз Республикасынын эл сүрөтчүсү (2004).
А. Малдыбаев атындагы эл аралык сыйлыктын лауреаты. Г. Айтиев атындагы эл аралык сыйлыктын лауреаты. 

1958-ж. С. А. Чуйков атындагы көркөм сүрөт окуу жайын, 1964-ж. В. И. Суриков атындагы көркөм-сүрөт институтүн бүтүргөн. 
Эмгек жолун 1964-жылдан орус драма театрында сүрөтчү-коюучу болуп иштөөдөн баштаган. 
1969-жылдан Кыргыз мамлекеттик драма театрында сүрөтчү-коюучу, 1972—75-ж. опера балет театрында башкы сүрөтчү, 1975-жылдан Кыргыз Республикасынын көркөм-сүрөт фондусунда сүрөтчү. 
1979-жылдан академиялык драма театрда башкы художник, 1985-жылдан кайрадан опера балет театрында сүрөтчү-коюучу, башкы сүрөтчү болуп иштеген. 
«Кызыл жоолук жалжалым» (Ч. Айтматов), «Эжелүү-сиңдилүүлөр» (А. П. Чехов), «Манастын уулу Семетей», «Айкөл Манас», «Сейтек» (Ж. Садыков), «Ак боз ат» (Ш. Садыбакасов), «Төрт адам» (М. Байжиев), «Алтын кыз» (В. А. Власов), «Кармен» (Ж. Визе), «Курманбек» (Н. Давлесов), «Отелло» (Ж. Верди) жана башка спектаклдерди көркөмдөгөн. «Заводдун короосунда», «Жаандан кийин», «Күз», А. Малдыбаевдин портреттери жана башка живопистик иштери бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Маданият
Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз театры
Текеев, Иманбек

upright|thumb|Текеев Иманбек.
Текеев Иманбек (1896, Тоң району, Дөң-Талаа айлы , — 1946, өлгөн жери белгисиз) — Кыргызстанда Кеңеш бийлигин чыңдоо үчүн күрөшкөндөрдөн. 1919-жылдан КПСС мүчөсү.

1918-ж. Ферганада (Анжиян уездинде) котормочу болуп иштеген, басмачыларга каршы салгылашка катышкан. 
1923—24-ж. Караколдо жер бөлүмүнүн башчысы, жер курулуштарынын төрагасы. 
1924— 25-ж. Каракол уезддик-шаардык ревкомдун катчысы, андан кийин Кыргыз АОнун Жалал-Абад, Каракол округдары, Фрунзе кантону боюнча прокурордун жардамчысы, Кыргыз АОнун Башкы сотунун төрагасынын орун басары, 1927-ж. мартта Кыргыз АССРинин кайрадан уюшулган Башкы сотунун төрагасы болуп шайланган. 
1928—29-ж. Москвадагы Жогорку укук курсунда окуган. 
1929—33-ж. Кыргыз АССР жер иштетүү эл комиссарлыгында сектор башчы, эл комиссарынын орун басары, 1933—34-ж. облустук мал чарба трестинин директорунун орун басары, 1934— 36-ж. партиянын Мургаб райкомунун катчысы, Тажик АССРиндеги Көк-Таш райаткомунун төрагасынын орун басары болуп иштеген. 
1937-ж. репрессияланып, 1946-ж. түрмөдө өлгөн. 1979-ж. толук акталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Инсандар
Категория:1896-жыл
Категория:Тоң району
Телтаев, Касымбай

thumb|Касымбай Телтаев
Телтаев Касымбай (1886, Ак-Өлөң айлы, азыркы Тоң району—1973, Бишкек ш.) — Түндүк Кыргызстан менен Жети-Сууда Кеңеш бийлигин орнотууга жана чыңдоого активдүү катышкандардан. 1918—23-ж. КПСС мүчөсү.

1918—19-ж. Жети-Суу юстиция бөлүмүнүн коллегия мүчөсү, жооптуу котормочу, 1919—20-ж. Верный уезддик-шаардык революциялык комитетинин президиумунун мүчөсү, бөлүм башчысы. 
1920-ж. Нарын уезддик-шаардык революциялык комитетинин катчысы. 
1921-ж. Алматы уезддик-шаардык революциялык комитетинин президиумунун мүчөсү, катчысы. 
1921—22-ж. Түркстан Компартиясынын Нарын уезддик-шаардык комитетинин жооптуу катчысы болуп туруп, мында биринчи жолу «Кошчу» союзун уюштурган. 
1923-ж. Түптө айыл чарба мектебин, жетим балдар мектебин уюштуруп (азыркы Ысык-Көл айыл чарба техникуму), аны 1926-жылга чейин жетектеген. Ал жерде бир нече жетим баланы багып алып, үйүндө асыраган. Анын бири С. Турсуновага өз фамилиясын берген. 
Телтаев өтө кайрымдуу адам болуп, ал 1960- жылдарга чейин 20дан ашык жетим балдарды багып өстүргөн. 
1926—27-ж. Каракол — Нарын округдук аткаруу комитетинде жооптуу котормочу. 
1927— 57-ж. — чарбалык иштерде иштеген. 1957-жылдан пенсияда болгон. 
Телтаев 1923-ж. «Алаш-Ордонун» активдүү мүчөсү деген жалаа менен компартиянын катарынан чыгарылган, 1933-ж. түрмөгө кесилип, 1936-ж. бошонгон. Ал 1958-ж. акталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Инсандар
Категория:Тоң районунда төрөлгөндөр
Категория:Туулгандар 1886-жылы
Категория:Өлгөндөр 1973-жылы
Темляков, Дмитрий Андреевич

upright|thumb|Темляков Дмитрий Андреевич.
Темляков Дмитрий Андреевич (1924, Рязань облусу, Кадамск району, Молочная Гора айлы — 1993, Каракол) — Даңк орденинин толук кавалери, гвардиянын старший сержанты.

1937-ж. ата-энеси менен Түп районуна көчүп келген. 
1942-ж. октябрдан Советтик Армияда. Сталинград, Дон, Түштүк-Батыш, 3-Украина жана 1-Белорус фронтторунда аткычтар командири болуп согушкан. Душмандын ок атуучу очогун жок кылганы үчүн 3-даражадагы (1944-ж. 4-февраль), фашисттердин автомашиналарынын колоннасын талкалагандыгы үчүн 2-даражадагы (1944), Головочув (Польша) айлында душмандын коргонуусун жарып өткөндүгү үчүн (1945) 1-даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. 
1947—52-ж. Кара-Жал айылында, 1952—84-ж. Каракол электр-техникалык заводунда иштеген.

 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Инсандар
Категория:Туулгандар 1924-жылы
Категория:Өлгөндөр 1993-жылы