Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Апта

Апта, жума - жети суткага барабар убакыт мезгили. Ар бир күндүн өз аты бар.
Жети күндүк апта биринчи жолу Байыркы Чыгышта колдонулган. Ал эми б.з.ч. 1 кылымда Римде киргизилип, андан кийин Батыш Европага жайылган.
Аптанын күндөрү 7 асман нерсесине (телосуна) байланышып аталган.
Мисалы,
дүйшөмбү - Айга, (Французча: Lundi; испанча: Lunes; англисче: Monday, Moon)
шейшемби - Марска, (Французча: Mardi; испанча: Martes)
шаршемби - Меркурийге, (Французча: Le Mercredi; испанча: El Miércoles)
бейшемби - Юпитерге, (Французча: Jeudi; испанча: Jueves) 
жума - Чолпонго (Венера), (Французча: Vendredi; испанча: Viernes) 
ишемби - Сатурнга, (англисче: Saturday, Saturn) 
жекшемби - Күнгө (англисче: Sunday, Sun) (арналган) таандык күндөр.
Кээ бир элде убакытты беш күндүк жана он күндүк аптага бөлүү кабыл алынган. Мисалы, Байыркы Египетте он күндүк (декада) апта болгон, мындай апта Франция революциясынын календарында да кезигет.
Апта күндөрү
Маалымат булактары:
Кыргызстан. Улуттук энциклопедия. Бишкек, 2006. 453-б.
Парламент

190px|thumb|Улуу Британия парламентинин имараты (Вестминстер сарайы)
Парла́мент (, от parler — cүйлөө) — демократиялык мамлекеттердеги өкүлчүлүк кылуучу ж-а мыйзам чыгаруу жогорку органынын жалпы аталышы.

*
Категория:Демократия
Чымкент

Чымкен - Казакстандын түштүгүндө эң ири шаар. Казакстандагы шаар. Эски доор заманында Чагатай Улусу, Казак Ордосу менен Кокон хандыгында болгон.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Казакстан шаарлары
Шөберлайн, Жон

thumb|Проф. Жон Шөберлайн Бишкек шаарында. 08.2.2012.

Жон Шөберлайн (англисче John Schoeberlein, орусча Джон Шёберлайн) – америкалык заманбап чыгыш таануучу, Борбордук Азия жана Кыргызстан тарыхы жана саясаты, пост-советтик өлкөлөрдөгү ислам боюнча адис. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Жон Шөберлайн мырза доктордук диссертациясын 1994-жылы АКШдагы Гарвард университетинде коомдук антропология тармагынан жактаган. 

Учурда ал Гарвард университетинин (Harvard University) Орусияны жана Евразияны иликтөө боюнча Дэйвис Борборунун карамагындагы Борбордук Азия жана Кавказ программасын жетектейт жана Массачусетс штатынын Кэмбриж шаарында антропология факултетинде сабак берет. 

1998-99-жылдары ал БУУнун “Фергана өрөөнүн өнүктүрүү программасын жетектеген. 

Ал “Борбордук Евразияны Иликтөө Коомун” (Central Eurasian Studies Society) негиздеген жана 2000-2003-жылдары анын туңгуч президенти болгон. 

Ушул тапта бул илимий коомдун 1500дөн ашуун мүчөсү бар. 

Ушул тапта ал “Евразиянын чордонундагы исламдын ролу” деген тема боюнча иликтөөнү алып барууда. 

Шөберлайн мырза 2011-2012-окуу жылында Казакстандын ордосу Астанадагы Евразия Улуттук Университетинде (Eurasian National University) дарс окуду.

 Бала-бакырасы

Үй-бүлөлүү. 

Махру (Mahru - парсыча “Ай”) деген кызы бар. 

 Кыргыз таануудагы салымы 
2000-2001-жылдары Эл аралык жаңжалды иликтөө тобунун Борбордук Азия долбоорун жетектеген. Кыргызстандын ар кыл аймактарын кыдырган. 

Бишкекте жана Ошто болгон. 

Кыргыз чыгыш таануучулары менен тыгыз чыгармачыл байланыш жүргүзүп келет.

2012-жылдын 8-февралында Бишкек шаарындагы Борбордук Азиядагы Америкалык Университеттин (AUCA) дарсканасында кыргызстандык илимпоздо үчүн салыштырма этнология жаатында илимий дарс окуду.

 Сыйлыктары. Наамдары 
 Анын эмгектери

 Айрым интернеттик шилтемелер 
http://cesww.fas.harvard.edu 
http://cesww.fas.harvard.edu/ces_cel.html 
http://www.people.fas.harvard.edu/~schoeber/ 
http://www.facebook.com/schoeberlein 

http://www.facebook.com/Schoeberlein (Facebook page) 
http://www.people.fas.harvard.edu/~schoeber/ (Harvard page)
http://www.linkedin.com/in/johnschoeberlein (LinkedIn page)
http://harvard.academia.edu/JohnSchoeberlein (Academia.edu)

Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз таануу
Категория:АКШ
Категория:Инсандар
Категория:Чыгыш таануучулар
Категория:Борбордук Азия
Категория:Ислам таануу
Категория:Түркология
Категория:Тарыхчылар
Категория:Этнографтар
Бензинг Ханс

thumb|Ганс Йоханнес Бензинг

Бензинг, Ханс (Ганс, Йоханнес Бенцинг; Johannes Benzing; 1913—2001) — германдык чыгыш таануучу, элчи, профессор. Бир катар түрк тилдери жана Түндүк Евразиядагы майда элдердин тили боюнча адис.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Ганс Йоханнес Бензинг (Бенцинг) 1913-жылы 13-январда Германиянын Виллинген-Швеннинген (Villingen-Schwenningen) шаарчасында туулган. 
Бензинг 1939-жылы түркмөн тилинин этиш системасы тууралуу доктордук диссертациясын коргогон. 

Бензинг Франциядагы немис элчилигинде иштеп жүргөндө (1949-жылы) Азамат Алтай менен Мария Чокай аркылуу таанышкан. 

Түркстанды, түрк элдеринин тилдерин мыкты билген бул полиглот аалымга Азамат Алтай кыргыз тилин үйрөнүүгө да көмөкчү болгон. 
Кийин ал Германиянын Түркиядагы баш консулу болуп иштеди (1956—59). 

Кудайберген (Азамат Алтай) 1959-жылы болочокку жубайы Сания менен таанышып, үйлөнүү тууралуу макулдашканда аларды алгач куттуктаган да Бензинг болгон. 

1963-жылы Бензинг Майнцтагы Йоханнес Гутенберг Университетинин (Johannes Gutenberg-Universität Mainz) профессору болуп калган.
1981-жылы 31-мартта ал ардактуу эс алууга чыккан. 

Анын кызы Бригитта (Brigitta Benzing-Wolde Georgis) да окумуштуу, профессор. 1998-жылдан ал кызыныкында — Гөттингем жергесинин Бофенден шаарчасында турган. 

Профессор Бензинг 2001-жылы 16-мартта (88 жашында) Германиянын Бофенден (Bovenden) шаарчасында каза болгон. 

 Адабият тизмеси 
 Азамат Алтай (1920-2006): Азаттык менен демократиянын жарчысы: (Азамат Алтайдын 90 жылдыгына арналган жыйнак) / Башкы редактору, кириш сөзүнүн автору Т.К.Чоротегин. Эскерүүлөрдүн редакторлору: В.Сагындык кызы Жуматаева, С.Жумагулов, К.Чекиров, Т.Чоротегин. Рецензент Арслан Капай уулу Койчиев. – Бишкек: Интерполиграф, 2010. – 320 бет, сүрөттөр. - ISBN 978-9967-26-039-9. 
 Johanson, Lars; Schönig, Claus (Hg.): Kritische Beiträge zur Altaistik und Turkologie. Festschrift für Johannes Benzing. Turcologica, Bd. 3. Wiesbaden. 1988. 
 Johannes Hürter, Martin Kröger, Rolf Messerschmidt, Christiane Scheidemann (Bearbeiter): Biographisches Handbuch des deutschen Auswärtigen Dienstes 1871–1945, Band 1 A–F (= Auswärtiges Amt – Historischer Dienst – Maria Keipert, Peter Grupp [Hrsg.]: Biographisches Handbuch des deutschen Auswärtigen Dienstes 1871–1945). Ferdinand Schöningh, Paderborn München Wien Zürich 2000, ISBN 978-3-506-71840-2, S. 107–108, Abschnitt Benzing, Johannes (Hans) (mit Bild). 

 Интернеттеги шилтемелер 
 https://lingweb.eva.mpg.de/linguipedia/index.php/Johannes_Benzing 
 http://de.wikipedia.org/wiki/Johannes_Gutenberg-Universit%C3%A4t_Mainz

Категория:Чыгыш таануу
Категория:Түркологдор
Категория:Германия
Категория:Элчилер
Категория:Кыргыз таануу
Категория:XX кылым
Категория:Туулгандар 1913-жылы
Категория:2001-жыл
Беннигсен, Александр Адамович

Беннигсен, Александр Адамович (Alexandre Bennigsen, 1913 – 1988) — франциялык теги орус окумуштуу, чыгыш таануучу, мусулман коомун изилдөөчү, совет таануу адиси.

Бала чагында ата-энеси Советтик Орусиядан Эстонияга, андан соң Францияга көчүп кеткен. 
Чыгыш тилдеринин жогорку мектебин бүтүргөн. 1939-40-жылдары Франциянын армиясында кызмат өтөп, кийинчерээк Каршылык көрсөтүү кыймылына катышкан. 
Жогорку иликтөө мектебинин (École pratique des hautes études) профессору болгон. 
1940-жылдардын акырында ал кыргыз журналисти жана публицисти Азамат Алтайдын Батыш илимий чөйрөсүнө таанылышына зор салым кошкон. 
Советолог окумуштуу Александр Адамович Беннигсендин кызы, көрүнүктүү саясат таануучу, журналист, Кавказ жана Борбордук Азия боюнча адис Мэри Беннигсен Броксуп (Marie Bennigsen Broxup) айым өз атасы Александр Беннигсен Азамат Алтайды өтө урматтаганын, алар Францияда турганда үй-бүлөлүк деңгээлде да тыгыз карым-катнаш жүргүзгөнүн эскерген. 
Азамат Алтай Беннигсен мырзага Борбордук Азиянын түрк калктарынын тилдериндеги мезгилдүү басылмалардын материалдарын илимий максатта жалпылоо үчүн кыргыз, казак, өзбек тилдеринен которуп берип турган.

Беннигсен мырза Ислам дүйнөсүнүн арабдардан тышкаркы бөлүгүнүн, СССРдин курамындагы мусулман элдеринин тарыхы боюнча ири адис болгон. 

Анын чыгармаларынын бири досу Эндерс Вимбуш менен биргеликте жазылган: 

Bennigsen, Alexandre, and S. Enders Wimbush. Muslims of the Soviet Empire: A Guide. - Bloomington: Indiana University Press, 1986. 

(TchT)

 Эмгектери 
 The Evolution of the Muslim Nationalities in the USSR and their Linguistic Problems, London, 1961. 
 Islam in the Soviet Union, London, New York, 1967. 
 Muslim National Communism in the Soviet Union: a revolutionary strategy for the colonial world, Chicago, 1970, (coauthored with S. Enders Wimbush).
 Mystics and Commissars, Sufism in the Soviet Union, London & Berkeley, 1985 (coauthored with S. Enders Wimbush)
 Muslims of the Soviet Empire. A Guide, London & Bloomington, Ind., 1986, (coedited with S. Enders Wimbush).
 The Islamic Threat to the Soviet State, London, 1983. (With Marie Broxup).

 Айрым булактар: 
 (ru) Brief Russian biography

Категория:Туулгандар 1913-жылы
Категория:1988-жыл
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Тарыхчылар‎
Наадам

thumb|Наадам

Наадам – монголдун элдик майрамдарынын бири. Аны монголдор “эр жигиттин үч оюну” (“Эрийн гурван наадам”, буга ат чабыш, жаа атыш жана күрөш кирет) деп да аташат. Адатта бул майрам жайкы токчулук убагында өткөрүлөт. Мурда бул спорт оюндары жалаң эркектердин сынагы менен чектелсе, эми ат чабыш менен жаа атышка аялзатынын өкүлдөрү да катышып калды. Соңку учурда бул оюнга кыргыздын ордо оюнуна окшогон төртүнчү оюн да кошулду. Бул оюн (шагаайн харваа) - эки топко бөлүнгөн оюнчулардын атайын жыгач “сака” (хясаа) менен чүкө атып мелдеши. Азырынча бул оюнга эркектер гана катышып келет. 
Улаан-Баатарда бул оюндар адатта 11-13-июлдун аралыгында уюштурулат. Мурда бул майрам июндун этегинде өтсө, ХХ кылымда аны 1921-жылкы анти-кытайлык улуттук боштондук көтөрүлүш жана мамлекеттин көз карандысыз деп жарыяланышынын датасы менен байланыштырып өткөрүп калышты. 
Борбор шаардагы наадамда аскердик парад жана концерт да уюштурулат. 

Категория:Спорт
Категория:Элдик оюндар
Нооруз

Нооруз (ЭФА: [nouˈɾuːz] — "Жаңы күн") - Орто Азия элдеринин кеңири белгилене турган майрамы. "Нооруз" деген сөз байыркы фарс тилинин "науруз" деген сөзүнөн алынып, бизче "нау" – “жаңы”, "руз" – “күн” деген маанини билдирет. Совет бийлиги учурунда 62 жыл бою 21-Март – Нооруз майрамын белгилөөгө тыюу салынып, 1988-жылы гана майрамдоого уруксат берилген. Бирок Кыргызстан бул майрамды жыл сайын белгилөөгө эгемендүүлүк алганда гана жетишкен.

Ал эски жыл эсеби боюнча 21-март күнү белгиленет. Мүчөл сүрүү эсеби мына ушул күнгө туура келет. Бул күнү күн менен түн теңелет.

Кыргызда эски жыл аяктап, эртен жаңы жыл деген күнү өткөрүлүүчү ырым-жырым салты "жыл ажыраш" деп аталган. Бул учурда арча, чекенди, адырашман түтөтүп үй ичин, мал-салды:

Алас, алас,
Ар балээден калас,
Эски жыл кетти,
Жаңы жыл келди.
Алас, алас,
Айдан аман,
Жылдан эсен,
Жакшылыкты теңир берди,
Жарык күндү кеңири берди.
Орообуз данга толсун,
Оозубуз нанга толсун!
Алас, алас - деп аласташкан.

Жаңырган жылда эл журттун, мал-жандын аман-эсен, тынч, кырсыктан тышкары жана эгин берекелүү болушун тилеп, кудайга, жер-сууга, тоо-ташка сыйынып жалынган, арпадан, буудайдан көжө, сүмөлөк кайнатып, ар бир үй-бүлө сый тамагын жасап, айыл-апасы менен чогуу ичишкен.

Ноорузда жаңы кийимдер кийилет, жакшы тилектер айтылат, айлана көрккө бөлөнөт. Жаш-карынын баары чогулуп улуттук оюн-зоокторду ойношкон.

Илгери нооруз күнү бир кош өгузгө соко кошуп, жер бетин алгач жолу тилишчү. Тапка келген жерге бороз салып бараткан дыйкандын артынан ээрчиген жоон топ кишилер этектериндеги үрөндүк буудайдан кочуштап чыгышып, элдик ырларды созолонтуп ырдашкан.

Нооруз токчулуктун, мол түшүмдүн, ырыскынын, жаз майрамы катары белгиленген.

2009 - жылы Нооруз UNESCO (ЮНЕСКО) тарабынан адамзаттын материалдык эмес маданий мурастардын тизмесине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Улуттук каада-салт, тамак-аш, кийим, буюм, оюндардын кыргызча-орусча сөздүгү. Түзгөн Касымалиев Б.Ж. Бишкек, 1993. 57-58 бб.

 Булактар 
 
 Шилтемелер 
 ЮНЕСКОнун Nº 2009- 105 Пресс-коммюникеси
 Англис тилинде
شمارش معکوس تا تحويل سال 1392 شمسی Nowruz Countdown to March 20, 2013
Елүй Даши

Елүй Даши (Елюй Даши) – кара кытайлардын (кидандардын) Түндүк Кытайдан Борбордук Азияга журт которуп келген бөлүгүнүн жол башчысы, Кара кытай мамлекетинин гур-ханы. 

Ал кидандардын Ляо дөөлөтүн бийлеген сулалесинен чыккан. 

1124-ж. бир аз сандагы аскери м-н Түндүк Кытайдан Орхонго качып келип, чжурчжэндерге каршы күч жыйнаган (20 миңдей аскер). 
Тегерегиндеги түрк-моңгол элдеринен да күч топтоп, 1128-1129-ж. Беш-Балыкка (уйгурлардын Турпандагы ыйык кут өлкөсүнө) кол салган.

Чыгыш Түркстанда кыргыздар м-н да салгылашкан. 

12-к-дын 30-жылдарынын башында Чыгыш Караханийлерди өзүнө каратып, Баласагун шаарын байтакты кылып алган. 

Е. Д-нин аскерлери 1141-ж. 9-сентябрда Самаркандын жанындагы Катыван талаасындагы селжуктардын улуу султаны Санжардын кошуунун талкалаган. 

Кыргыз тарыхчысы Белек Солтоноев Е. Д-ни кыргыз элинин дастаны “Манаста” эскерилген калмак-кытай ханы Жолой м-н окшоштурган.
Елуй Даши тузгон мамлекет тарыхта Батыш Ляо мамлекети деп аталат . Батыш Ляо мамлекети 1211-жылы найман ханы Кучлук басып алганча жашаган .Елуй Даши богдыхан титулун алып жургон. 

 Пайдаланылган адабияттар: 
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2

 Шилтемелер 

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Инсандар
Заманчылар

Заманчылар (орусча - Заманисты) – 19-к-дын экинчи жарымы – 20 к-дын башындагы Кыргызстандагы жана башка чектеш аймактардагы кыргыз ойчулдарынын ж-а акындарынын өзгөчө философиялык агымы. 

Алар өз ырларында акыр заман (кыямат-кайым) тарамдарын чагылдырганына байланыштуу илимде З. деп аталышат. 

З-дын бир катар ырлары ж-а ой чабыты келечектен күнөм санаган (пессимизм) рухка чалдыккан, айрым учурда алар кыргыздардын патриархалдык-феодалдык коомдогу турмушун сынга да алган, жактаган да учурлары болгон. 

Ошондой эле З-дын чыгармаларынан өнөргө, илим-билимге, улууну кадырлоого, эмгекчиликке үндөгөн, ач көздүктү, залимдикти айыптаган мүнөздөгү ой-мурасты да көрүүгө болот. 

З. жалпы эле Борбордук Азия ж-а Чыгыш Түркстандагы мусулман калктарынын жазма ж-а оозеки адабиятына мүнөздүү чыгармаларды жаратышкан. Айрым социалдык ж-а диний чектелүүлөрүнө карабастан, З. өздөүнүн акындык өнөрү, философиялык ой мурасы м-н Токтогул, Барпы, Тоголок Молдо сыяктуу демократ акындарга таасир тийгизген. 

З-дын көрүнүктүү өкүлдөрүнө Калыгул Бай уулу (1785-1855), Арстанбек Бойлош уулу (1824-1878), Молдо Кылыч Шамыркан уулу (1868-1917) жана башкалар кирет.

 Пайдаланылган адабияттар 

 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

 Шилтемелер 

Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Кыргыз тарыхы
Зекет

Зекет (арабча “закаат” – “тазалык”, “кайыр-зекет”, “ондон бир үлүш”) – 1) феодалдык мусулман мамлекеттеринде калктан жылына жыйналуучу салык. Ар бир түтүндүн каражатынын 40тан бир бөлүгү төлөнгөн. 2) Куранда ж-а шарыятта айтылган мусулмандарга салынуучу атайын салык; ал пайгамбарга ж-а анын үй-бүлөсүнө багышталып, ошондой эле кайырчылар, саякатчылар ж-а “ыйык казатка” аттанган мусулмандар үчүн чогултулган. 3) Кокон, Бухара хандыктарынын тушунда казына үчүн алынган малдын же мүлктүн 40тан бир бөлүгү.

 Пайдаланылган адабияттар: 
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2

2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

 Шилтемелер 

 

 
 

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргызстан
Зындан

thumb|250px

Зындан (темница) – күнөөкөр, кылмышкер жана согуш туткундарын кармап туруу үчүн казылган ор (терең ор же жертөлө түрүндө болгон). Сыз жана караңгы зынданга түшкөндөрдүн эрки майышып, көзү жана жалпы саламаттыгы начарлап кетүүчү. Зындан алгачкы таптык мамилелер өрчүй баштаган доордон тартып кеңири таралган. Жазанын мындай түрү Орто Азия жана Чыгыш Түркстанда да орто кылымдарда колдонулуп келген.

 Пайдаланылган адабияттар: 
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2

2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

 Шилтемелер 

 
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргызстан

kk:Зындан
Кашка-Суу (Аламүдүн району)

Кашка-Суу — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Байтик айыл округу составына кирет.
Кашка-Суу кыштагы – Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Аламүдүн районундагы тоолуу кыштак. Кашка-Суу суусунун боюнда жайгашкан. Бишкектен түштүккө карай 25 чакырым алыстыкта жайгашкан. Айыл чарбасы, малчылык, багбанчылык өнүккөн. Болжол менен 7 миң түтүн жашайт.Айылдын сегиз жылдык мектеби 1990-жылдардан бери кыргыздын чыгаан агартуучусу Тойчу Актановдун ысымын алып жүрөт. Бул айылдан агартуучу Тойчу Актанов, коомдук ишмер Бейшенбай Мураталиев, илимпоз географ Касымалы Жумашев, сүрөтчү А. Дайыров, генерал Алмаз Камчыбеков, боксчу Шайбек Карагазиев, жана башкалар чыккан.
Бул айыл Совет доорунда Аламүдүн советтик чарбасына караган учур да болгон. 
Айылды өрдөй дачалар курулган. Айылдын жогору жагында Кашка-Суу суу сактагычы курулган. Андан жогорураак “Ала-Арча” жаратылыш паркы жайгашкан. 

 Калкы 
Калкы — 1 280 киши. 
 Булактар 

 Пайдаланылган адабияттар: 
1. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

 Шилтемелер 

Категория:Байтик айыл аймагы
Категория:Айылдар
Тайган

thumb|Тайган
Тайган — Кыргызстандын эң бийик тоолуу аймактарында, негизинен Тянь-Шань зонасында калыптанган жана таралган, Борбордук Азия тазыларынын байыркы тобунан чыккан кыргыздардын уучу түпкү тукуму.

Породанын эң негизги өзгөчөлүгү - деңиз деңгээлинен 2-4 миң метр бийиктиктеги тоолуу шарттарда аңчылыкка ыңгайлашуусу. Тайгандар түлкү, кашкулакка аңчылык кылуу үчүн колдонулат; 2-3 иттен турган топ менен карышкыр, аркар, тоо эчкиге аңчылык кылышат. Бүркүт менен биргелешип аң уулоо үчүн колдонсо болот. Туяктууларга аңчылык кылганда жарадар болгон жаныбардын артынан кууп жетип кармап, кээде муунтуп өлтүрөт. Тайган суурга аңчылык кылып, жаныбар жер астына жашынганга чейин аны буктурмадан кармап алганга үлгүрөт.

Тайган казак тазысына окшош, бирок түзүлүшү күчтүүрөөк, массивдүү сөөктөрү менен айырмаланат. Тайган – күчтүү, пропорционалдуу, бою орто жана орточодон жогору, булчуңдары жакшы өнүккөн ит. Башы узун, кургак, бир аз чоңураак. Кулактары самсайган. Арты түз. Куйругу шакек. Жүнү жумшак, кулактарында, капталдарында, ийиндеринде, жамбашында - узартылган. Буттарында жүнү көбүрөөк, ал буттарды коргойт. Тустөрү түрдүү болотШерешевский Э. И. Борзые и охота с ними (орус.). — М. СССР. — М., 1953. — 75 бет..

Тайган тукум курут болуу алдында турат. Өлкөдө бул породадагы таза кандуу иттерден миңден көп эмес саны калдыКыргызстан может остаться без национальных борзых. Текшерилген күн: 29.04.2023..

Тарыхый маалыматтар боюнча тайган кызыл көз болот экен. Б.Солтоноевдин излдөөлөрүнүн негизинде тайган:
1. Кабагы тик болот;
2. Тумшугу ичке, узун болот;
3. Көзү кып-кызыл;
4. Сырты октой түз;
5. Мойну жумуру;
6. Оозу өтө чоң;
7. Бели кыска;
8. Эки жамбаштын кошкону эни төрт эли;
9. Толорсугу тик;
10. Беш манжа, таманы кууш, кичине;
11. Түз куйругунун түбү жоон болот деп жазылган.

Ушул сыпатоолорунун ичинен тайгандын көзүнүн кызыл болушу өтө кызыктуу маалымат экен. 

 * 
 (ru) Российский Национальный Клуб Породы Тайган 

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Камчы

thumb|Камчы

Камчы — ат жабдыктарынын бир бөлүгү. Унааны бастырууда (камчылануу) колдонулуучу курал.
Камчы: тобулгу (табылгы) сап камчы, элик сап камчы деп айтылат. Камчы сапка көк да, күмүш да, жез да, мис да, калай да курчалат. Аны «бел көк» же бел шакекче дейт. Ал төрт-алты курдай сапка имерилет. Камчынын камчылана турган жагына түрдүү түстөгү булгаары каптап, анын башына, түбүнө төкмө чачы чыгарылат. Жез, күмүш өңдүүлөр менен чүкүрттөлөт да ал 7—9 талдан болуп, нукумдай жеринен көзөлүп, ичке кайыштан «бүлдүркөн» (25—30 см.) өткөрүлөт. 

Камчы башына калай же күмүш кадалат. Аны камчы бөрүк же «бөрүктүн калайы», «бөрүктүн башы» дейт. Камчынын алаканына көбүнчө кара жана күрөң булгаары капталат. Мунун узундугу 25 смге барабар. Анын да узундугу үч см.дей 9—11 талдан чачысы бар. Чакан камчынын сабы 42—45 см. болушу тийиш. Камчы саптын ортосунда да узуну беш см.дей төкмө чачысы болот.

Камчынын алаканы менен белине күмүш чегелеп, «жылдызча», «куш тырмак», «мүйүз», «ийрек», «кыял» сыяктуу элдик оюмдардын элементтерин түшүрүшкөн. Ат жабдыктарына узанып жаткан азыркы чеберлер көбүнчө жезден, калайдан «тумарча» же «төрт бурчтук», же «тегерекче» «көрчөгө» уруп коюшат.

Камчы жасоодо өрүмү, сабы жана алаканы үчөө сындан өтөт. Алакан түспөлү ар кандай болушу шарт. Аны чыгаруу жөнөкөй, бирок, көркөм көрүнүү керек. Бышык да болот. Алакандын маңдайына көрчөгө чаап, анын учу түшкүн менен бекитилет.

Эликтин шыйрагын, табылгыны (тобулгуну), ыргайды, текенин мүйүзүн камчыга сап кылат. Текенин мүйүзүнүн маңдай жагын араалап, анын узунун камчы сапка ченеп, дагы узунунан тилип алат. Араа аркылуу аны жумурулайт. (Сууга салып кайнатып жашытып, асты-үстү катуу немеге жаткырып, оор нерсени үстүнө бастырып коет). Эгер мүйүз жакшы катпаса, кайра мурунку нугуна түшүп, ийрейип кетет.

Камчынын кооздугу анын алаканын берүүдөн жана чегелөөдөн билинет. Ага эки кат калың булгаарыны тандап, өзүнчө үлгүдө салынып бычылып, четтери кайылып, ортосунан камчы өзөгү өткөрүлүп тагылат. Камчы сапка алакан шакекчелер, же көк аркылуу бекилет. Аны кандай түрлөнтүп жиберүү — ал устанын чеберчилигине байланышат.

Табылгы табыш кыйын. Камчы сап үчүн бук жыгачын пайдаланабыз. Бул жыгач бышык келет да, эч качан өңүн өзгөртпөйт. Азыр белек катары чыгып, дүкөндөрдө сатууда турган камчылардын сабы жоон жана кыска. Бүктөй кармаганда камчы өрүмү саптан беш-жети см. ашып туруусу керек.

 Шилтеме 
 Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9

Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Жебе

Жебе — жаанын огу. Ал табылгы, ыргай, шилби, кайынга окшогон ийилчээк катуу жыгачтан жасалган. Тийген жерине кирип кетсин учун жебенин учуна кийгизилген темирди (коло, жез, коргошун, темир) колок же кыма дешкен. Жебе түз жана алыс кетүү үчүн арткы бөлүгүнө узата жебе канатын жабыштырышкан. Жаачылар жебени оң далыга асынган саадакка сакташкан.
 Булактар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
Сагымбай Орозбак уулу. Манас эпосу. 1 т. 1978.