Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Дерматомикоздор

Дерматомикоздор (дермато... жана гр. mekēs – гриб), дерматофитоздор – мите козу карындар же дерматомицеттер пайда кылуучу тери оорусу. Кишиге оору адам, мал, грибок менен булганган жашылча, жемиш, буюм жана башка аркылуу жугат. Балдар көп ооруйт. Чөйрөнүн шартына, ылаңдаткычтын өзгөчөлүгүнө жараша Дерматомикоздор 4 топко бөлүнөт. Кератомикоздор (чакалай) – теринин үстүңкү катмарынын жугуштуу оорусу. Эпидермомикоздор – дененин бардык жеринде таралган жугуштуу оору. Мында ылаңдаткыч теринин жана былжыр челдин бүткүл катуу катмарында мителеп, кээде тырмакты бузат. Трихомикоздор – дерматомикоздордун эң коркунучтуусу. Мындан тери, чач жана тырмак жабыркайт. Терең дерматомикоздор – актиномикоз, бластомикоз, хромомикоз, кокцоидомикоз, гистоплазма. Микоздорду айрым кебер козу карындар пайда кылат. Булардын ылаңдаткычтары теринин терең катмарын, ички органдарды, булчуңдарды, сөөктү, безди дартка чалдыктырат. Малда дерматомикоздордон микроспория жана трихофития (чакалай) жолугат. Бул ылаңдар мал чарбасына чоң зыян келтирет. 
 
 Байланыштуу макалалар 
 Микоздор

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Оорулар
Дескриптивдик лингвистика

Дескриптивдик лингвистика – (лат. descriptivus – сыпаттоо, сыпаттама), 20-кылымдын 30–50-жылдарында америка тил илиминде пайда болгон лингвистика структурализмдин бир багыты. Тилди изилдөө ыкмалары структуралык принципке негизделген. Бирок европалык лингвистика структурализмдинбагыттарынан бир кыйла олуттуу айырмачылыктарга ээ. Ал АКШнын коомдук-тарыхый, философия, тил илиминин өнүгүшүнүн тилдик шарттарынын өзгөчөлүү чагылдырылышы: позитивизм, прагматизм жана биховиоризм теориясынын жаралышы; жергиликтүү индейлердин тилин иликтөө салты; АКШда жа шаган ар түрдүү иммигранттык топторго байланыштуу өтө орчун маселелер. Дескриптивдик лингвистика америкалык индейлердин тилин иликтөөдөгү турмуштук талаптан, башкача айтканда Л. Блумфильддин салыштырма-тарыхый тил илиминин ыкмаларын кыйшаюусуз колдонуусунан келип чыккан. Кийин англис, индевропа, түрк, семит тилдерин изилдөөдө өз ыкмасынын багытын сактоо максатында тилди окутуу ыкмасы менен тыгыз байланыш жасаган. Дескриптивдик лингвистиканын принциптеринин өнүгүшү бир нече этапка бөлүнөт. Ошондой эле тилдин структурасынын формалдык элементтерин сыпаттап, дистрибуцияны негизге алат. Натыйжада дескриптивдик лингвистика тыбыштын комплексин тилге барабар коёт да, анын маанисин эске албайт. Дескриптивдик лингвистика ыкмасы тилдин тыбыш системасын изилдөөдө кеңири колдонулат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Детективдик фильм

Детективдик фильм ― чалгынчылар, кылмыштарды тергөө, мамлекеттин чыккынчылары жөнүндөгү кино өнөр чыгармалары. Алгачкы детектив фильм «Бир кылмыштын тарыхы» (реж. Ф. Зекк, 1901) фильми болгон. Анда кылмыш жасоо, кылмышкерди кармоо жана жазалоо сценалары көрсөтүлөт. Көп сериялуу фильм (сериал) ушул сыяктуу сюжеттерди кеңири пайдаланган. Франциялык режиссер В. Жассе 1908–09-ж. тарткан тыңчы Нике Картер жөнүндөгү фильми негиздөөчү катары белгилүү. Андан кийин Л. Фейаддын «Фантомас» (5 серия луу, 1913–14), «Жюдекс» жана «Жюдекстин жаңы тапшырмасы» (1916–17, ар бири 12 сериядан) фильмдери тартылган. 1940-жылдарда детектив фильм турмушка жакындаштырылып, «полиция документтери» деп аталган детектив фильмдер чыгарылган. Алар көп учурда чыныгы фактыларга, даректүү жыйынтыктарга негизделген: «Нортсайд 777ге чалгыла» (реж. Хатауэя, 1948), «Бумеранг» (реж. Ж. Дассен, 1947; экөө тең АКШ ) жана башка фильмдер. 1960–70-жылдарда детектив фильмдин сюжеттик структурасы саясий кинодо колдонулган: «Граждандын ишин шек саноосуз тергөө» (реж. Э. Петри, 1969), «Улуу даражалуу өлүктөр» (реж. Ф. Рози, 1976) – экөө тең Италия; «Өмүрдөн да артык акы» көп сериялуу телефильми (реж. Я. Моргенштерн, А. Кониц, Польша, 1969), «Ар бир километрде» (реж. Л. Шарланжиев, Н. Чернев, Болгария, 1969) жана башка Советтик кино искусстводо детектив фильмкеңири орун алган. Кино үчүн милиция, чалгындоо органдарынын, душмандын тылында иштеген чалгынчылардын иштери жана башка материал болгон. «Жекеме жеке» (реж. В. Г. Лего шин, 1945), «Чалгынчынын баатырдыгы» (режана башка В. Барнет, 1947), « Жаздын 17 көз ирмеми» (реж. Т. М. Лиознова, 1973, 12 сериялуу), «Транссибирь экспресси» (реж. Э. М. Уразбаев, 1978), «Жолугушуучу жерди алмаштырбайт» (реж. С. Говорухин, 1979), Кыргызстанда «Бөрү зындан» (режана башка Шамшиев, 1984) жана башка детектив фильмдер белгилүү. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Искусство жана маданият
Детектор

Детектор (лат. detector – ачуучу) радиотехникада – радио уктургуч, байланыштыргыч, телекөрсөткүч, кабыл алгычтарда, өлчөгүч жана башка приборлордо электр термелүүлөрүн өзгөртүүчү түзүлүш. Детектор амплитудалык, жыштык жана фазалуу болуп бөлүнөт. Амплитудалык детектордо жогорку жыштыктагы амплитудалуу өзгөрүлмө термелүүнү детекторлоо үчүн электр өткөрүүчү элемент катары жарым өткөргүчтүү диод колдонулат. Мында термелүүнүн өзгөрүлмөлүү чыңалуусу конденсатордон, диоддон жана резистордон түзүлгөн электр тизмегине аракет кылат. Диод бир тарапка өткөргөндүктөн, тизмекте жогорку жыштыктуу импульс түрүндөгү электр тогу пайда болот. Ток резистордун учтарында чыңалууну пайда кылат да, чыңалуунун амплитудасы өзгөрөт. Жыштык жана фазалуу детектордо жыштыгы жана фазасы боюнча өзгөрүлмө термелүүлөр адегенде амплитудасы боюнча өзгөрүлмө термелүүгө айландырылат да, андан кийин амплитудалык детектор менен өзгөртүлөт. Детектордун жылуулук, радиоактивдүү нурланууну табуучу элементардык бөлүкчөлөрдү каттоочу, калп кармоочу жана башка түрлөрү бар. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Техника
Детергенттер

Детергенттер – тазалоочу заттардын аралашмасы. Анын курамындагы кирди жакшы кетирген негизги элемент – тензид. Детергенттерге, ошондой эле сууну жумшартып, тензиддин таасирин күчөтүүчү, агартуучу заттар, ферменттер жана башка кирет. Аларды тиричиликте кеңири (идиш-аяктарды, кездемелерди, автомобилдерди жана башка жууганда) колдонгондуктан, детергенттер таштанды сууларга кошулат. Айыл чарбада пестициддерди эмульгациялоо үчүн пайдаланылгандыктан, топурак кыртышына жана жер асты сууларга топтоло баштайт. Ал эми өнөр жайлуу шаарларда детергенттерди колдонуудан агынды куурлар самын көбүгүнө толо баштайт. Ошондой эле детергенттер жер астындагы сууларга да кошулуп кеткен учурлар болгон. Детергенттер балыктар, рак сымалдар жана моллюскалар үчүн да коркунуч туудурат. Айрым детергенттер бузгуч касиеттерге ээ болуп, адамдын ден соолугуна терс таасирин тийгизет. Детергенттер өндүрүштө көп чыгарылып, тиричиликте кеңири пайдаланылат. Тиричиликтеги, айрыкча балдар арасындагы көп кырсыктарга тазалоочу заттар себеп болот. Айрым өлкөлөрдө детергенттер жана тазалоочу заттар жөнүндө атайын мыйзамдар кабыл алынып, экологиялык жана тиричиликтеги коопсуздук камсыз кылынат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Химия
Дефектоскопия

Дефектоскопия (лат. deаectuc – кемчилик жана ...скопия) – ар кандай материал, иштелип чыккан буюм, тетикти бүлдүрбөй (сындырбай) туруп текшерүү ыкмаларынын жалпы аты. Материалдын ички түзүлүшүндөгү кемчиликти байкоо, химиялык курамынын өзгөрүшүн аныктоо жана башка максаттар үчүн пайдаланылат. Дефектоскопияөндүрүштүн ар кайсы тармагында колдонулуп, материал , буюм , тетик даярдоо технологиясын жана алардын сапатын жакшыртууга, иштөө мөөнөтүн узартууга, кырсыкка жол бербөөгө көмөкчү болот. Дефектоскопиянын ыкмалары материалдарга таасир эткенде алардын физикалык касиеттеринин өзгөрүшүнө негизделген. Дефектоскопиянын оптикалык, радиациялык, радиотолкундук, жылуулук, магниттик, акустикалык, куюндуу токтук, электрдик, капиллярдык сыяктуу түрлөрү бар. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дефицит

Дефицит – (лат. dēаicit – жетишпейт)‚ таңсыктык, 1) өндүрүш факторлорун‚ керектөө предметтерин теңдөө үчүн зарыл болгон акча‚ товар же кызмат көрсөтүүнүн жетишсиздиги; 2) чыгымдардын кирешелерден‚ карыздардын активдерден ашып кетүүсү. Дефицит экономикада – бул анын теңдешсиздигинин жалпы көрүнүшү. Ал товардык формада сунуштан суроо-талаптын дайым ашып кетүүсү менен шартталышы мүмкүн. Рынок экономикасында дефицит өндүрүштүн тиешелүү бөлүмүнө инвестициянын келишине же башка рыноктордо баасы арзан товарлардын агып киришине түрткү берүүчү таңсык товарлардын баасынын убактылуу кымбатташы менен мүнөздөлөт. Cунуштун көбөйүшү жана суроо-талаптын канааттандырылышы менен товар дефицитти жоюлат. Экономикада дефицит түрүнө бюджет тартыштыгы – мамлекеттик чыгымдардын кирешелерден ашып кетүүсү кирет. Товарлардын жана кызмат көрсөтүүнүн импортунун аны экспорттоодон ашып кетүүсү экономикалык өнүгүүнүн убактылуу тездешине өбөлгө болот. Бирок бардык эле деңгээлдеги узакка созулган дефицит рыноктук тең салмактуулукту бузат‚ ишканаларды‚ муниципалитеттерди‚ борбордук өкмөттү жана бүтүндөй өлкөнү карызга дуушарлантат. Акча-финансы чөйрөсүнүн туруксузданышы жалпы экономикалык кризис коркунучун күчөтөт. Биздин өлкөдө экономикалык реформа‚ финансы системасын чыңдоо‚ сомду бекемдөө жолу менен дефицитти жеңүүгө болот. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Экономика
Дефляция (табятта)

Дефляция (табятта) – (лат. deflatio – үйлөө, желпүү) – шамалдын таасиринен жердин үстүнкү борпоң катмарынын жана тоо тектердин жемирилип, үбөлөнүп (кум , чаң жана башка) учушу. Бул кубулуш айрыкча чөлдөрдө байкалат (Кара-Кум чөлүнүн түштүк жагы). Дефляциянын жана физикалык процесстердин натыйжасында жондонгон жарчалар, мунара сымал мамычалар пайда болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Даниель Дефо

Дефо Даниель - (1660-ж. чен, Криплгейт – 26. 4. 1731, Мурфилдс) – англиялыкжазуучу , саясий ишмер , англис реалисттик романын баштоочу. Яков IIге каршы герцог Монмауттун козголоңуна катышып, 1688–89-жылдагы «Даңктуу революция» деп аталган мамлекеттик төңкөрүштү жактаган. «Таза кандуу англис» (1701) аттуу сатиралык ырында жана «Диссиденттерди жазалоонун эң оңой жолу» (1702; бул чыгарма үчүн камакка алууга өкүм чыгарылган) памфлетинде ак сөөктөрдү, фанатизмди ашкерелесе, «Долбоордун тажрыйбасы» (1697) сыяктуу чыгармаларында буржуазиялык өнүгүүнү жактаган. 1720–22-ж. «Жигиттин аңгемеси», «Капитан Сингльтон», «Полковник Жактын тарыхы» деген романдарды жазган. Укмуштуу окуялуу романдарынын ичинен «Молль Флендерс» (1722) авантюралык чыгармасында өз табынан ажырагандардын – буржуазиялык коомдон жапа чеккендердин кунарсыз турмушун чагылдырган. Дефонун белгилүү «Робинзон Крузонун укмуштуу окуялары» романы (1719) кыргыз тилине которулган (1964). 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Улуу Британия
Дефолт

Дефолт - ( – милдеттенмени аткарбоо), 1) милдеттенмелердиаткарбоо‚ карызды төлөөдөн баш тартуу; 2) сотко барбоо. 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Экономика
Де хааз – ван альфен эффектиси

Де хааз – ван альфен эффектиси – металл менен чала металлдын магнит кабылдоочулугунун ага коюлган магнит талаасынын Нтан (так айтканда 1/тан) өзгөрмө көз карандылыгы. Бул кубулуш абсолюттук нөлгө жакынкы температурада жана күчтүү магнит талаасында байкалат. Голландиялык физиктер В. Де Хааз жана П. Ван Альфен 1930-ж. ачышкан. Эффект электрондордун магнит талаасындагы кыймылынын квантталышы менен шартталып, металлдардын эксперименттик физикасында Фермибеттерди жана башка изилдөөдө колдонулат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Физика
Деци

Деци - (лат. decem – он), бирдиктин 1/10 ине барабар үлүш бирдиктерин билгизген сөз алды мүчө. Белгилениши д., мисалы, 1 дм = 0,1 м. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Математика
Дешт, дашт

Дешт, дашт – Иран тайпак тоолорундагы, ошондой эле Орто Азия жана Батыш Кытайдагы чөлдүү түздүктөр. Жери кургак, шагыл таштуу, шорлуу келет. Термин чөлдөрдүн энчилүү аттарынын курамдык бөлүгү катары да кездешет; Мисалы, Деште-Кевир, Деште-Лут, Дашти-Марго жана башка чөлдөр. Дешт тажикче, фарсча, афганча – түздүк, талаа, чөл деген маанини билдирет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Топонимия‎
Деште-кевир

thumb|Деште-кевир.
Деште-кевир – Иран тайпактоосунун түндүгүндөгү чөл. Иранда. Узундугу 500 кмдей, туурасы 250 кмге чейин. Таманы такыр, шор басып, какшып бараткан саз ээлеген бир нече жазы өрөөндөрдөн (абсолюттук бийиктиги 600–800 м) турат. Жаанчыл мезгилде ылайланган көлчүктөргө айланат. Саз балчыктарынын курамында 22%ке чейин туз болот. Ошондуктан бул чөл Чоң-Туз чөлү деп да аталат. Кумдуу чөлдөр бар. Чет жакасында оазистер сейрек кездешет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Иран
Категория:Чөлдөр‎
Де-юре

Де-юре ( — «чыныгы») — эл аралык укукта мамлекеттин жана өкмөттүн толук жана расмий таануусу. Дегеле кандай гана юридикалык факт болбосун, анын укуктук жагынан бекемделиши. 

 Терминология 
«Де-юре» жана «де-факто» терминдери «формалдуу түрдө» (мыйзамдуу түрдө белгиленген) жана «иш жүзүндө» (реалдуу) дегендин ордуна, анын ичинде саясий кырдаалды сүрөттөөдө колдонулат. Мисалы, мыйзамдын жоктугунан эл келишимге баш ийген учурда гана эреже де-факто болушу мүмкүн. Иш жүзүндө иш практикасы де-юре мыйзамды алмаштырганда колдонулган эскирген мыйзамдарды жокко чыгаруу процесси да бар. Экинчи жагынан, практика де-юре болушу мүмкүн жана өлкөнүн укуктук мейкиндигинин жарандары тарабынан таанылбашы мүмкүн. Формалдуу эреженин иш жүзүндө да иштей турганын баса белгилегилери келгенде, «де-юре да, де-факто да» деген сөз айкашы да колдонулат, ошондуктан бул эки түшүнүктү антоним катары кароо туура эмес.

 Дагы караңыз 
 Де-факто
 Статус-кво

 Булактар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1.
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
ДЗОТ

Дзот – («дерево-земляная огневая точка» деген орусча сөздөрдүн баш тамгаларынан куралган) – согуш талаасындагы коргонуучу жай. Термин алгач 1939–40-ж. Совет-финн согушунда пайда болгон. Улуу Ата Мекендик согушта жыгачтан жасалып, топурак менен жабылган ок атуучу жайлар дзотдеп аталган. Согуштан кийин ок атуу чекиттери өңүттөгү курал катары эсептелип калгандыктан, бул термин колдонуудан алынган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дзюдо

Дзюдо (жапончо дзю — жумшактык, до — жол) — спорт күрөшүнүн бир түрү. 19-кылымдын аягында Жапонияда жиу-жицудан өркүндөтүлүп, спортко айландырылган. 1882-ж. япондук окумуштуу Дзигоро Кано негиздеген. Машыгуу булчуңдарды жана муундардын кыймылдуулугун өөрчүтүүчү көнүгүүлөрдөн, аны өнөгү менен иштеп чыгуудан жана үйрөнгөнүн бышыктоодон турат. Кооптуулуктан сактоо көнүгүүлөрүнө өзгөчө көңүл бөлүнөт. Дзюдодо талуу жерге уруу, муундарды толгоо, муунтуу жана башка ыкмаларга уруксат берилет. Дзюдо өзүн коргоонун жана кол салуунун өркүндөтүлүп, спортко айландырылган япондук системасы. Спортсмендерге «кю» (разряд) даражалары (6-кенжеден 1-жогоркуга чейин) ыйгарылат. Даражаларына ылайык түрдүү түстөгү белбоо тагынышат (Мисалы, 6дан 4-гө чейинки даражадагылар – ак, 3төн 1ге чейинкилер – күрөң). Өнөрүн андан ары өркүндөткөндөр «1-дан» (чеберчиликтин 1-деңгээли) алат да, кара түстөгү белбоо тагынуу укугуна ээ болот. Кара белбоо ээ болгондордун 10 даражасы белгилүү. Мыкты спортчулар 7-данга гана жетиши мүмкүн. Ал эми калган даражалар административдик иш-чаралар жана дзюдого кошкон салымы үчүн ыйгарылат. 1-дан даражасы боюнча спорт чебери менен бирдей. Алгач машыгуулар жана мелдештер жерге төшөлгөн саман маталарда (татами) өткөн. Учурда татами заманбап материалдардан жасалат. Машыгуучу «дзюдоги» (кимоно) жана шым кийип, белбоо курчaнат. Дүйнөгө дзюдо алгач 1930-жылдардан, 2-дүйнөлүк согуштан кийин кеңири тарай баштаган. Дзюдонун Эл аралык федерациясы 1952-ж. түзүлүп, 150 мамлекетти бириктирет. Дзюдо боюнча Европа чемпионаты 1951-жылдан, дүйнөнүкү 1956-жылдан (Токио) өткөрүлүп келет. Ал 1964-жылдан баштап Олимпия оюндарынын программасына кирген. Мелдешке катышуучулар 60, 66, 73, 81, 90,100 кг жана андан жогорку чоң салмактарга бөлүнөт. Дзюдонун айрым ыкмалары самбо күрөшүнө окшош. Кыргызстанда дзюдону А. Г. Задворный негиздеген, 1973-жылдан өнүгө баштаган. Көрүнүктүү спорт чеберлери: А. Смагулов (2000, Сидней олимпия оюндары, коло медаль), В. Сергеев (Олимпия оюндарынын катышуучусу, 1996; 2000), А. Юнусов (20-кылымдын мыкты спортчусу), Д. Максутова жана башка. 
 Булактар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Спорт 
Категория:Жапония
Ди...

Ди... (гр. di...) – жалганган сөзгө «эки жолу», «эки катар» деген маанини берүүчү сөз алды мүчө (Мисалы, диглоссия, диморфизм, диод жана башка). 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Диабет

Диабет — (гр. (diabetēs — өтүп кетем), заараны көп бөлүп чыгарма, суусатма оорунун жалпы аты. Ал кант жана кантсыз диабет болуп бөлүнөт. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Диагноз программалары

Диагноз программалары (Diagnostic routines – тест жүргүзүү программалары) – компьютер системасынын татаал жабдуулар жана программалык жабдыктар жыйындысы. Алардын бири иштен чыгып калса, анда компьютер системасы бузулат же туура эмес жыйынтыкка келет. Диагноз программалары кандай жабдуу орнотулгандыгын, алардын иштешинде ката жоктугун, айрым программалардын туура иштешин аныктайт. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Информатика
Диагональ

Диагональ (лат. diāgōnālis, гр. diagonios – бурчтан бурчка баруучу) – 1) көп бурчтуктун диагоналы – көп бурчтуктун бир жагында жатпаган эки чокусун туташтыруучу түз сызыктын кесиндиси. Эгерде көп бурчтуктун чокусунун саны n болсо, анда анын диогоналдарынын саны ге барабар. 2) көп грандыктын диагоналы – көп грандыктын бир гранында жатпаган эки чокусун туташтыруучу түз сызыктын кесиндиси. «Диагональ» термини алгач (биздин заманга чейин. 3-кылым) Евклиддин эмгектеринде кездешкен. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Геометрия
Диалектография

Диалектография, лингвистикалык география – диалектологиянын бир бөлүгү. Диалектилердин таралыш аймагын изилдейт. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын баш ченинен улуттук атластардын түзүлүшүнө байланыштуу өнүгүп келатат. Россияда тилдик көрүнүштөрдү географиялык жактан изилдөө иши 19-кылымдын 2-жарымында башталган. Орус тилиндеги диалектография боюнча пландуу түрдө даярдалган туңгуч эмгек – «Орус диалектологиясынын очерки тиркелген орус тилинин диалектологиялык картасынын Европадагы тажрыйбасы» (1915), «Селигер көл аймагынын лингвистикалык атласы» (1949), «Орус элинин Москвадан Чыгышка чейинки борбордук областтарындагы говорлордун атласы» чыккан (1957). 

 Дагы караңыз 
 Диалектология

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Категория:Лингвистика
Диалектологиялык сөздүк

Диалектологиялык сөздүк– диалектидеги сөздөрдүн түшүндүрмө сөздүгү. Кыргызстанда мындай сөздүк алгач Ж. Мукамбаев тарабынан түзүлгөн. Көп жылдык диалектологиялык изилдөөлөрдүн негизинде 1972-ж. «Кыргыз тилинин диалектологиялык сөздүгүнүн» 1-тому басылып чыккан, ал кайра оңдолуп, толукталып 2-жолу 1976-ж. басылган. Бул эмгек 4 томдон турат (калган томдору китеп болуп чыга элек). Диалектологиялык сөздүктө диалектилик бай материал жыйналып, ар бир сөзгө маанисине карата толук түшүндүрмө берилген. Сөздүктө кыргыз тилинин лексикасы диалектилик сөздөрдүн эсебинен толукталып жаткандыктан, андагы айрым диалектилерди, өзгөчө жергиликтүү элдин турмуштук, чарбачылык, маданий, этнографиялык маанидеги сөздөрүн адабий тилде да кеңири колдонуу менен, анын лексикалык курамын андан ары байытууда, ошондой эле этимологиялык жана лингвистикалык изилдөөлөрдү жүргүзүүдө баалуу эмгек болуп саналат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Тил илими
Диамагнетизм

Диамагнетизм – магнетизмдин бир түрү; заттардын тышкы магниттөөчү талаанын багытына карама-каршы магниттениши. Нерсени магнит талаасына жайгаштырсак, электр-магниттик индукция законунун негизинде анын ар бир атомунун электрондук кабыкчасында индукцияланган туюк ток пайда болот. Бул ток ар бир атомдо Ленц эрежеси боюнча тышкы магнит талаасына багытталган индукциялык магнит моментин пайда кылат. Диамагнетизмдүү зат диамагнетик деп аталат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Физика
Диапазон

Диапазон (гр. diā pason (chordon) – бардыгы (кылдар) аркылуу)– 1) музыкада – ырдоого ылайык ырчы үнүнүн, музыкалык аспаптын жана башка добуштук өлчөмү (эң төмөнкү жана жогорку добуштардын аралыгы менен өлчөнөт.); 2) кандайдыр бир чоңдуктун өзгөрүүчү бөлүгү, мисалы, радиокабылдагычтын жыштык (толкун узундугу) диапазону, өлчөгүч жабдыктын өлчөө диапазону; 3) өтмө мааниде – билимдүүлүктүн, жөндөмдүүлүктүн өлчөмү. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1