Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тоо өсүмдүктүүлүгү

thumb|Artemisia glacialis.
Тоо өсүмдүктүүлүгү, тоо флорасы - тоо беттеринде өскөн өсүмдүк түрлөру.
 
Тоо өсүмдүктүүлүгүнө алкактуулук мүнөздүү, б. а. жапыз тоолордон (адырлардан) улам бийик (мөнгулүү) тоолорго чейинки өсүмдүктүүлүктөгү үстөмдук кылган түрлөр бирдей болбойт. Мисалы, адыр жана боксе тоолордогу өсүмдүктуүлүк Жердин жалпы зле талаа аймагынын өсүмдүктүүлүгүно окшош болот. Бирок тоодогу тик өйдө кеткен алкактуулук менен зоналуулук толук окшош эмес, анткени климаттын бардык эле элемента тик өйдө (тоодо) жана тегиздик багытта (Жер шарында) бирдей өзгөрулбөйт (мисалы, күн тийген маалдын узундугу же кыскалыгы). тоонун ар бир алкагындагы өсүмдүктүүлүктун чеги географиялык кеңдикке, тоонун майда кокту-колоттуу, күңгөй-тескейлүү беттерине ж. б. шарттарга байланштуу. кыргызстандагы тоолордо өрөөндөн тоонун төрунө чейин төмөнкү өсүмдүктуулуктөр кездешет: чаптардагы, адырдагы чөлдор, боздоңдор, бадалдар, токойлор, бийик чөптүү шалбаалар, боздоңдуу шалбаалар, шиберлер, моңгүлүү чөлдөр ж, б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Тоолордун пайда болушу орогенез

Тоолордун пайда болушу орогенез - тик багыттагы тектоникалык күчтүү кыймылдын натыйжасында жер кыртышынын (литосферанын) өйдө көтөрүлүшү.
 
Көтөрүлүп келе жаткан жерлердеги тоо тектер экзогендик процесстердин таасиринен дайыма талкаланып, шиленип тургандыктан тектоникалык котөрүлүүнүн ылдамдыгы талкалануудан жогору болгондо гана тоо пайда болот. Көп учурда тоолор тектоникалык циклдин аягында геосинклиналдуу аймактын ордунда пайда болот. Мисалы, Альп, Карпат, Кавказ, түштүк Памир ж. б. тоолор. Кийинчерээк алар талкаланып, платформаларга өтөт. Бирок платформадан кийин пайда болгон тоолор көп кездешет. Мисалы, Тянь-Шань, Алтай, Аскалуу тоолору ж. б. Кийинки тектоникалык гипотезаларга Караганда тоолор литосфера плиталары бири бирине утурлай жылып тирелишкен жерде, ал эми океан түбүндөгү ортоңку океан тоолору тескерисинче, плиталар бири биринен алыстап кеткен жерде мантия тектери кысыл турган күчтөрдөн бошонуп, кеңейип, көөп чыккандыктан пайда болору божомолдонот.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Геология‎
Тоолор

Тоолор, тоо системасы
 
Жер бетинин түзөң аймактардан бийик көтөрүлгөн бөлүгү; өз ичинде ар кандай бийикте жатат. тоолордун уз. миңдеген кмге, бийикт. (дениз деңг.) бир нече кмге жетет. Пайда болушуна карата тектоникалык, эрозиялык жана жанар тоо тоолору болуп бөлүнөт. Тектоникалык тоолорго бүктөлүү (бүктөлүүгө дуушарланган тоолор), келки жана бүктөлүү-келки тоолор кирет. Бүктөлүү тоолор геосинклиналдын зоналарында пайда болот. Геосинклиналдар тоо жаралганга чейин чөкмө тектердин калың (бир нече кмге чейин) катмары ээлеген ойдуң болот. Кийин бул катмар бүктөлүүгө дуушарланып, магма интрузиялары жиреп чыгат да, жаш бүктөлүу зоналары көтөрүлүп, тоолор жарала баштайт. Мындай тоолордун рельефи адегенде тектоникалык структурага туура келет да (кырка тоолор - антиклиналга, өрөөндөр-синклиналга), кийин татаалданын, өзгөрөт.
 
Келки тоолор экинчи жолку тоо пайда болуу процессине дуушарланган байыркы бүктөлүү алкактарында жаралат. Жер кыртышынын мындай бөлүктөрү тектоникалык жаракалар менен келкилерге ажырап, айрымдары горст түрүндө көтөрүлүп кырка тоолорду, калгандары грабен түрүндө төмөн түшүп тоо аралык ойдуңдарды жана тектоникалык өрөөндөрдү пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Тоо компасы

Тоо компасы - тоо тектердин жайгашуу элементтерин аныктоочу прибор.
 
Тоо компасы менен тоо тектердин узатасынан созулуп жаткан багыты, жантаюу багыты жана бурчу аныкталат. тоо компасы алюминий, пластмасса же жезден жасалган тик бурчтуу пластинкага орнотулган. Компастын лимби (айланасы) 360°ка бөлүнүп, анын борборундагы мамычага магнит жебеси менен бурч өлчөгүч асма (отвес) илинген. Магнит жебеси багытты, бурч өлчөгүч асма жантаюу бурчун көрсөтөт. Лимбиде (айлана) түндүк, чыгыш, түштүк, батыш багыттарын көрсөтүүчү тамгалар бар. тоо компасы кошумча эсептөөсүз, компаста көрсөтүлгөн чоңдуктарды ошол бойдон пайдаланууга ыңгайлаштырылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Категория:Техника
Тоо климаты

thumb|Тоо (Швейцария).
Тоо климаты - тоолуу жерлердеги климаттык шарт.
 
Тоо климатынына түздүктүн климатынан айырмаланышы тоонун деңиз деңгээлинен улам бийиктешине, рельефине (тоонун тилмеленүү даражасы, салыштырма бийиктиги жана багыты, капталдардын экспозициясы ж. б.), ошондой эле мөңгү менен фирн талаасына байлапыштуу. 3000-4000 м бийикке чейин тоо климатына, андан жогору бийик тоо климатына бөлүнөт.
 
Тоо климаты түздүктүн үстүндөгү атмосферанын (тоо менен бирдей бийиктеги) климаттык шартынан айырмаланат. Бийиктеген сайын атмосфералык басымдын, абанын температурасы менен нымдуулугунун ж. б. өзгөрушүнөн тоодо климаттык алкактар пайда болот да, ландшафттын бийиктик алкактуулугун түзөт. Бийиктик боюнча атмралык басым, абанын тыгыздыгы, андагы суу буусу менен чаң азаят. Бул тоолуу жерлерде күн радиациясы үчүн абанын тазалыгын арттырат. тоодо абанын температурасы бийикке, ошондой эле тоо капталынын экспозициясына (түштүк капталдарда түндүгүнө Караганда температуpa жогору болот), мөңгү менен фири талаасына байланыштуу. тоонун айдарым беттеринде жаан-чачын коп. тоодо фён, бора шамалдары (ылымта беттерде), абанын жергиликтүү циркуляциясынан тоо өрөөн шамалы, мөңгүнүн үстүндө мөңгү шамалы пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Категория:климат
Диплодиоздор

thumb|Diplodia pycnidia.
Диплодиоздор - өсүмдүктүн Diplodia грибогу пайда кылуучу илдеттери. 

Буларга көбүнчө жүгөрү менен цитрус өсүмдүгү чалдыгат. Мында жүгөрү сотосун ак кебер каптап, даны кара күрөң тартып, сабагында, тамырында жана жалбырагында кара күрөн так пайда болот.

Диплодиоздор үрөн жана өсүмдүк чириндиси аркылуу тарайт. Диплодиоздордо түшүм азайып, дан сапаты, үрөндүн өнүмдүүлүгү начарлайт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Ботаника‎
Сурьма рудалары

Сурьма рудалары - курамында бөлүп алууга арзырлык өлчөмдө сурьма металлы бар минералдардын чогундусу.
 
Жаратылышта сурьманын 75 минералы белгилуу, бирок анын бироо - антимонит гана өнөр жайлык маанидеги негизги минерал. Кээде Сурьма рудалары татаал сульфиддер же башка минералдарда ношунду турундо жолугат. 
Сурьма рудаларынын кендери төмөнкү температурадагы гидротерм жолу менен пайда болот. Руда тулкулары тарам, уя, линза жана кабат турунде кезигет. Кен түзүлүшүнө карай кварц-флюориттуу, кварц-антимониттуу, ферберит-шеелит-антимониттуу болуп формацияларга ажыратылат. Өндүрүштук типтерине карай жалаң гана сурьманын оз минералдарынан түзүлгөн жана комплекстүү (алтындуу сурьма, сымаптуу сурьма, вольфрамдуу сурьма, никелдуу сурьма ж. б.) руда кендерине болунот. 
Ири кендери Кытай, Боливия, Мексика, Түштүк Африка, АКШ ж. б. өлкөлөрдө бар. Кыргызстандагы Кадамжай кенинен болуп алынган сурьма сапаты боюнча дүйнөлүк эталон катары эсептелет. Ал 45 чет өлкөгө сатылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Рудалар
Сура

Сура - Орусиядагы дарыя, Волганын он куймасы.
 
 Уз. 841 км, алабынын аянты 67 500 км2. Волга бою дөңсөөсүнөн башталат. Негизинен кар сууларынан куралат. Апр.- майда кирет. 
 Орт. чыгымы (чатынан 63 км) 253 м3(сек, эн көбү 7240 м3 сек, эн азы 10,5 м3 сек. 
 Ноябрь - декабрда тонуп, март - апрелде ачылат. 
 Куймалары: Уза, Алатырь, Пьяна (сол), Инза, Барыш (он). Төмөнкү агымында кеме жүрөт. 
 Жээгинде Сурск, Пенза, Алатырь, Ядрин шаарлары жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:РФ дарыялары
Супрун Степан Павлович

Супрун Степан Павлович - эки жолу Советтер Союзунун Баатыры (1940, 1941, өлгөндөн кийин), авиациянын подполковниги (1940). 

 1930-жылдан КПСС мүчөсү. 
 1910-жылдан Канадада жашап, 1924-ж. СССРге кайткан. 
 1929-жылдан Кызыл Армияда. 
 Кенже авиац. адистер (1930) жана учкучтардын аскер мектебин (1931) бүткөн. 
 1939-ж. июлдан 1940-ж. январга чейин Кытайда япондук милитаристтерге каршы согушта истребителдер тобуна, Улуу Ата Мек. согушта (1941-45) 401-истребителдик авиаполкко командир. 
 Жеке өзү душмандын 2 самолётун атып түшүргөн. 
 Аба салгылашында курман болгон. СССР Жогорку Советинин (1-шайл.) депутаты. 
 Эки Ленин ордени жана чет элдик орден менен сыйланган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Суппорт

Суппорт, супорт (фр. support - кармап турам, тиреп турам) - металл жонгуч станоктун кескич аспабын же буюмду бекитүүдө жана аны иштетүүдө керектүү орунга жылдыруучу негизги жумуш аткаргыч органы.
 
Суппорт жонгучту кармагычтан жана аспаптын кыймылын багыттагычтан турат. Суппорт иштетүүнүн түрүнө жараша токардык, жылмалагыч ж. б.; кескич кыпчыткычтын тиби боюнча кескич, револьвердик; станокто жайгашуусу боюнча жогорку, алдынкы ж. б.; ошондой эле багыты жана кыймылдын мүнөзү боюнча узата, тууралжын жана термелме болуп айырмаланат.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Механика
Сицилиялык Диодор

thumb|Диодор сицилиялык (1746).
Диодор сицилиялык (б. з. ч. 90-ж. ченде - б. з. ч. 21-ж.) - байыркы грек тарыхчысы, «Тарыхый китепкана» деген 40 китептен турган чыгарманын автору. 

Бизге булардын 1-5 жана 11-20-китептери толук, калганы үзүндү түрүндө жетти. Чыгармада Байыркы Чыгыштын, Грециянын эллин мамлекеттеринин жана Римдин уламыi мезгилинен б. з. ч. 1-кылымдын ортосуна чейинки тарыхы баяндалган. Грециянын классикалык доору, Сицилиядагы кулдардын көтөрүлүшү (б. з. ч. 2-к.) жөнүндө бөтөнчө кызыктуу кабарлар бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Байыркы грек тарыхчылары‎
Суперфосфат

Суперфосфат - кенири таралган фосфордуу минерал жер семирткич.
 
Суперфосфат жогорку проценттүү апатиттүү концентратты же табигый фосфатты 61- 67% күкүрт кислотасы менен ажыратуудан алынат. Суперфосфаттын негизги баалуу заты - сууда эригич, өсүмдүккө жагымдуу фосфор кычкыл кальций. Андан башка да фосфор кислотасы, гипс, кальций дифосфаты жана аз санда өсүмдүккө кыйындык менен сиңирилүүчү фосфор кычкыл темир, алюминий туздары болот. 

Негизги жер семирткич катары колдонуудагы Суперфосфаттын өлчөмү топурактын күрдүүлүгүнө, өсүмдүктүн түрүнө жана агротехниканын шартына жараша белгиленет. 
Суперфосфат жерди айдоодо, себүү алдында, культивациялоодо жана тондурма айдоодо чачылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Химия
Сулак

Сулак - Дагестандагы дарыя.
 
 Уз. 144 км, алабынын аянты 15 200 км2. 
 Чон Кавказдын тоолорунан башталган Авар Кой-Суу жана Анд Кой-Суу дарыяларынын кошулушунан пайда болуп, жогорку агымында каньон, капчыгай, төмөнкү агымында кенен өрөөн аркылуу агып, 
 Каспий деңизине куят. Негизинен кар суусунан куралат. 
 Орт. чыгымы (чатынан 123 км) 176 м 31сек. 
 Сугатка пайдаланылат. Чирюрт, Чиркей ГЭСтери курулган. 
 Жээгинде Кызылюрт ш. жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:РФ дарыялары
Сугат

thumb|Сугат
Сугат ― ным жетишсиз талааларга суу жеткирүү жана топурактын нымын көбөйтүү; мелиорациянын бир түрү.
 
Сугат тех., агротех. жана уюштуруу-чарб. чаралар комплексинен турат да, топурактагы суу режимин жакшыртып, өсүмдүк тканындагы сууну көбөйтөт; азык заттарды эритет. Топурактын жылуулук режими жана түшүмдүн сапаты онолот. Мөмө-жемиш ширеси, өсүмдүк уругунда май, буудайда белок көбөйөт, гозо буласы жакшырат. Туура Сугат режиминде топурактагы микробиол. процесстер, өзгөчө нитраттоо үчүн ынгайлуу шарт түзүлөт. Сугат кургак аймакта жерди жакшыртып, пайдаланууга мүмкүндүк берет, топуракты шорго айлануудан сактайт. Дүйнөдө 19-кылымдын башында 8 млн га, 20-кылымда 48 млн га сугат жер болгон. 

Азыр ири жаны системалар курулуп же ондолуп, сугарылуучу жердин аянты улам кедейүүдө. Суу курулмаларын телемеханика менен башкаруу, суу бөлүштүрүү, эсепке алуу жана сугарууну автоматташтыруу, ачык каналды (арыктарды) куур, жабык ноо каналы менен алмаштыруу, каналды бетондоо, сугат ыкмасын туура пайдалануу ж. б. тех. чаралар өркүндөтүлүүдө. 

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Айыл чарба
Суворовец

Суворовец - кара өрүк сорту.
 
Кыргыз ССР ИАнын Ботан. багында жерг. тикендүү кара өрүк менен Эрте көгүш сортун аргындаштыруудан алынган. 

Дарагы бийик. Кышка чыдамдуу, мөмөсү кара көгүш, таттуу, ширелүү, жыттуу. Августтун аягында бышат. Данеги кичине. Ар бир дарагы 140-150 кг түшүм берет. Мөмөсү жаңы кезинде жана кагы тамак-ашка пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Өрүк
Александр Суворов

Суворов Александр Васильевич - орус кол башчысы жана аскер теоретиги, генералиссимус (1799), Рымник графы (1789), Италия князы (1799).
 
Дворян үй-бүлөдөн. 
 Аскер кызматын 1742-ж. мушкетёрлуктан баштаган. 
 1756-63-жылдагы Жети жылдык согушка катышкан. 
 1760-61-ж. башкы командачы В. В. Ферлордун штаб офицери (подполковник чининде). 1763-69-ж. Суздаль жөө аскер полкунун командири. 
 Офицер жана уйтер-офицерлер үчүн «Полк мекемеси» деген (аскердик даярдык жана тарбия боюнча) эмгек жазган. 
 Генерал-майор (1770). 
 Орус-түрк согушунда (1768- 74) эң сонун жеништери (1773-ж. Туртукайда, 1774-ж. Козлужда) менен даназаланган. 
 1774-ж. 6-Москва дивизиясынын, 1778-79, 1782-84-ж. Крым шаарына Кубань аскерлеринин командачысы. 
 Суворов 1784-ж. Владимир, 1785-ж. Санкт-Петербург, 1786-ж. Кременчуг дивизияларынын командири. Генерал-аншеф (1786). 
 1787-91-ж. орус-түрк согушунда Суворовдун аскерлери түрк армиясын Кинбурнда (1787, октябрь), Фокшанда (1789, 21-июль), Рымник салгылашында (1789) жана Измаил чебин алууда (1790, 11- дек.) катуу талкалаган. 
 1791-ж. Финляндия, 1792-ж. Түштүк Украина аскерлерине командачы. 
 1794-ж. 7-августта Суворов Поляк боштондук көтөрүлүшүн басып, 24-октябрда чабуул менен Праганы, Варшаваны ээлеген (бул үчүн Суворов генерал-фельдмаршал чинин алган). 
 1795-ж. кайрадан түштүк аскерлерине командачы. 
 1796-97-ж. Суворов өзүнүн «Женүү илими» деген эмгеги менен орус армиясынын ж. б. армиялардын согуштук тажрыйбасын жыйынтыктаган.
 1799-ж. революциячыл Францияга каршы согушта италиялык жана швейцариялык жортуулдарда орус аскерлерин башкарган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Субэкватор алкактары

Субэкватор алкактары - Жердин табигый географиялык алкактары.
 
Экватор жана тропик алкактарынын ортосунда. Жайында экватор, кышында тропик (пассат) аба массалары басымдуу. Кышы кургак, жайы нымдуу экватордук муссон климаты мүнөздүү. Айлык орт. температурасы 15-32°С, жылдык жаан-чачыны 250- 2000 мм. Ландшафт зоналары меридиан багытында алмашат: нымдуу токой, жалбырагы кубүлмө токой, бийик чөптүү саванна жана саванна токою, кадимки саванна, чел саваннасы жана сейрек токой. Тоолоруна токойлуу шалбаа жана токойлуу талаа алкактары мүнөздүү. Копшөөчү ача туяк, жырткыч ж. б. айбанат турлөрү басымдуу. 

Субэкватор алкактары океанда Түндүк Пассат агымынын чегине туура келет. Суунун орт. температурасы 25°С; экваторго карай тузд. 37%ге чейин азаят. Алкактарда өсүмдүк плантациялары, мал чарба бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:География
Субъект жана объект

Субъект жана объект (философияда) - тааным теориясындагы негизги түшүнүктөрдүн бири.
 
 Субъект - дүйнөнү таануучу жана өзгөртүүчү адам. Марксизмди негиздөөчүлөр Субъектинин маалымат арттыруучу жөндөмдүүлүгү коомдук тарыхый өнүгүштүн продуктусу экендигин көрсөтүшкөн. Материализм материалдык объектини Субъектиден мурун жана ага көз карандысыз жашаган нерсе катары карайт. 
 Практиканын жүрүшүндө объектинин өзгөрүшү адам түшүнүктөрүнүн тууралыгына критерий болуп кызмат кылат. 
 Субъект - практикада жана таанып билүүдө объект менен болгон мамиленин активдүү, ишкердик жаты.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Философия
Субтропик мөмө өсүмдүктөрү

Субтропик мөмө өсүмдүктөрү - субтропик алкактарында өсүүчү көп жылдык, дайыма жашыл, кээде күбүлмө жалбырактуу дарактар же бадалдар.
 
 Субтропик мөмө өсүмдүктөрүнө апельсин, мандарин, лимон ж. б. цитрус өсүмдүктөрү, авокадо, анжир, анар, курма, мушмула, курма пальмасы, бидам, пекан, мисте, чай, бал камыш ж. б. кирет. 
 Кыргызстанда анар, мисте, курма, инжир кездешет. 
 Субтропик мөмө өсүмдүктөрү суукка чыдамсыздыгы, вегетация мезгилинин узактыгы менен айырмаланат. Лимон суукка байымсыз, -7, -8°Сде үшүшү мүмкүн. 
 Күбүлмө жалбырактуулары (анжир, анар, курма) суукка туруктуу. 
 Бул өсүмдүктөр даамдуулугунан, жагымдуулугунан, дарылык касиетинин жогорулугунан эл чарбасында кенири колдонулат. 
 Курамында кант, органикалык бирикмелер, минерал туздар жана витаминдер бар; жаны кезинде тамак-ашка колдонулат. Жыгачы курулушта, айрымдарынын жалбырагы медицинада, парфюмерияда пайдаланылат. Бамбук жыгачы мебель жана спорт куралын жасоого керектелет. 
 Тунго дарагынын мөмөсүнөн баалуу тез кургоочу лак, сыр, тех. май алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Субтропик климаты

Субтропик климаты - субтропик кеңдиктерине мүнөздүү.
 
Аба массалары менен агымдарынын сезондук алмашуусунан пайда болуп, бир нече типке бөлүнөт: жер ортолук климат, нымдуу субтропик токой климаты, субтропиктик чел климаты, муссондук субтропик климаты. 

Субтропик климаты негизинен эки жарым шардын 30° жана 40° кендиктеринде тараган; 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Климат
Субарктика алкагы

Субарктика алкагы - Түндүк жарым шардагы географиялык алкак.
 
Арктика жана мелуун алкактардын (болжол менен 60-65° жана 67-75° түндүк кендиктердин) ортосунда. 
Климаты суук: январдын орт. температурасы материк менен аралдарда -5°Сден -40°Сге чейин, июлдуку 5-12°С. Вегетация мезгили 70-110 күн. Бууланууга Караганда жаап-чачын (300-500 мм) арбын. Тоң кыртыштар кеңири тараган.

Субарктика алкагы, тундра зонасына жана токойлуу тундра зонасына бөлүнөт. 
Субарктика алкагынын океандык бөлүгүндө (суунун үстүңкү катмарында) кислороддун мол болушу планктондун өөрчүшүнө шарт түзөт. Балык ж. б. промыселдик жаныбарларга бай.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:География
Суахили тили

Суахили тили, кисвахили - Танзания менен Кениянын официалдуу тили.
 
Угандага, Сомали Ресубликасынын түштүк райондоруна, Заирдин чыгышына, Мозамбиктин түндүк райондоруна да тараган. 
Суахили тили банту тилдеринин чыгыш зонасына кирет. 20дай диалектиси бар. Суахили тилинде мезгилдүү басылмалар чыгыш, радио уктурулат жана салттуу бай адабият бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Лингвистика
Категория:Тилдер

Категория:Банту тилдери
Суахилилер

Суахилилер, васуахилилер- Чыгыш Африкадагы эл.
 
Негизинен Кения, Танзания жээгинде, Мозамбикте жана aзия жакын аралдарда жашайт. Жалпы саны белгисиз. Суахили тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендеринин көбү-мусулмандар. 

Суахилилердин курамы өтө татаал. Ага келгиндер жана Африканын ички аймагынан кул катары алынып келингендер менен синишип кеткен абориген калктын тукумдары кирет. «Суахилилер» деген ат 12-кылымдан белгилүү. Ал арабча «сахиль» - жээк деген создон алынып, «жээкто жашагандар» дегенди туюнтат. Негизги кесиби - дыйканчылык.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Стюарттар

Стюарттар - 1371-жылдан Шотландиядагы, 1603-49, 1660-1714-ж. Англиядагы королдор династиясы.
 
12- кылымдан королдун иш башкаруучусунун - стюарттын кызматын (ушундан Стюарттар аталган) ээлеп алган шотландиялык тектүү үй-бүлөдөн чыккан. 

Өтө белгилүүлөрү: Мария Стюарт (1560-67-ж. башкарган), Яков I (1603-25), Карл I (1625-49). Яков I жана анын уулу Карл I жүргүзгөн феодалдык-абсолюттук диктатура саясаты Англиядагы буржуазиялык революциянын (17-к.) чыгышын тездетип, анын убагында Карл I өлүм жазасына тартылган (1649). 

Стюарттардын акыркы өкүлү Анна Стюарт өлгөндөн кийин (1714) такты Ганновер династиясына өткөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Династия
Студенттердин эл аралык күнү

Студенттердин эл аралык күнү - студенттердин эл аралык тилектештигинин күнү.
 
Фашизмге каршы күрөшкөн өлкөлөрдөгү студенттердин эл аралык жолугушуусунда Лондондо 1941-ж. уюштурулган.
Бул кун (ар жылы 17-ноябрь) - Каршылык көрсөтүү кыймылына катышкан чехославакиялык баатыр студенттердин эстелигин түбөлук сактоо үчүн белгиленген. Анткени Чехословакияны оккупациялап алган фашист немец баскынчылары 1939-ж. 17-ноябрда Чехословакия студенттер союзунун жетекчилерин камап, атып, жогорку окуу жайларын жаап, минден ашык студент жана окутуучуларын концентрациялык лагерге айдаган. 

Студенттердин эл аралык күнү биринчи жолу 1941-ж. белгиленген. Бул күндүн алдында тынчтык жана достук үчүн күрөштүн эл аралык студенттик жумалыгы (10-17-ноябрь) өткөрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Студент
Категория:Майрамдар