Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кыргызстандагы диний ишенимдери

350px|thumb|left|
мамилелердин дээрлик үстөмдүк кылып келиши элдин рухий турмушунда диндин маанилуу орунду ээлешине себеп болгон. Кыргыздардын официалдуу дини ислам болуп эсептелсе да, ал элдин диний түшүнүктөрүнүн толук мазмунун түзгөн эмес. Анын үстүнө мусулманчылык менен катарлаш диндин алгачкы формаларынын калдыктары да кыйла даражада сакталып келген. Азыркы Кыргызстандын аймагында исламдын таралышы IX - XII кк. таандык. Кыргыздарды мусулмандаштыруу жөнүндөгү кененирээк тарыхый маалыматтар XVI к. жазылган «Тарих-и Рашиди», «Мажму ат- таварих», «Жалис жана Муштадин», «Зийа ал Кулуб» ж. б. эмгектерде кездешет. Кыргыздар алгачкы диний ишенимдерин XVI к. чейин гана эмес, андан кийин да узак убакыттарга чейин карманып келишкен. Осмон түрктөрүнөн чыккан Сейфи (XVI к.) кыргыздарды «мусулман да, капыр да болгон эмес» деп жазган. Махмуд ибн Вели XVII к. (XVII к.) кыргыздарды капырлар деп атап «алар ... өлкөгө езбектердин келиши менен мусулман болуп калышы ыктымал» деген. XVII к. тенир-тоолук кыргыздарга жунгарлардын бир катар кол салууларынын мезгилинде кыргыздардын бир бөлүгү мусулман калкы жашаган Фергана өрөөнүнө жана ага тутумдаш тоолуу райондорго оошуп отуруктшуусуна байланыштуу мусулман дини кыргыздарга кенири тарала баштаган. Жаңы чөйрөдө кыргыздар жаңы динди да тез кабыл ала баштайт. Бирок Жунгар хандыгы кулагандан кийин кыргыздар мурдагы жашаган жерлерине кайтып келиши менен мусулмандашуу процесси кайрадан солгундаган.
Кыргыздардын арасында ислам дининин өтө кенири таралышы Кокон хандыгынын учуруна туура келет. Анткени, динди таратуу Кокон башкаруучуларынын саясатынын бир багыты болгон. Кыргызстандын аймагындагы стратегиялык мааниси бар жайларда чептер курулуп, мечиттер салынып, кокондук молдолор мечиттерди тейлей баштаган. Бирок кыргыздардын диний турмушунда мечиттин ролу чектелген абалда болду. Анткени, мечиттер көбүнчө чеп ичинде курулуп, ал эми кыргыздар болсо алардан оолагыраак кечуп журууге аракет кылышкан Ошого карабастан XIX к. кыргыздар маңызын терен түшүнбөсө да, исламдын негизги ырым-жырымдарын өздөштүрө баштаган. Ислам үгүтчүлөрү кыргыз айылдарында күнүнө беш убак окулуучу намазды үйрөтүп, айрыкча исламдын мистикалык агымынын (суфизм) өкүлдөрү - эшендердин аракеттери Кыргызстандын туштук райондорунда өзгөчө күчтүү болуп, Чуй өрөөнүнө чейин жайылтылган. Эшендер өздөрү мюриддерди (суфизмдин жактоочуларын) курап, калктан зекет (мал, мулк) чогултушкан. 
Ислам динин биринчилерден болуп манап, баи жана башка башкаруучу таптын екулдеру кабыл алышып, андан кийин букараларга жайыл¬тылган. Ошентип, мусулмандаштыруу процесси узакка созулуп татаал кырдаалдарда ишке ашырган. Жаны дин элге тушунуксуз болгондуктан, анын эзилген катмары дин тебелдерун Кокон хандыгынын жактоочулары катары карап, аларга карата кастык мамиледе болушкан.

Категория:Дин
Жаман-Суу мөңгүсү

Жаман-Суу мөңгүсү – Борбордук Теңир-Тоодо Акшыйрак тоо тоомунун чыгышкапталынан орун алган татаал дендрит тибиндеги мөңгү. 

Уз. 10,4 км, аянты 31,3 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 5040 м, этеги 3400 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4150 м. Фирн облусу Акшыйрактын суу бөлгүчү б-ча 20 кмге созулган кырдын чыгыш капталындагы жыш тилмеленген төрлөрдө жатат. Оң тарабындагы аянты 7,7 км2 келген курамы чегинүүдөн кийин өзүнчө мөңгү болуп бөлүнгөн. Абляция облусунун аянты 11,5 км2. Мөңгүнүн жалпы көлөмү 4 км3. Мөңгүдөн Жамансуу өзөнү агып чыгып, Үчкөлдүн курамы Ээрташка оң тараптан куят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Теңир-Тоо
Тезекбай Түлкү уулу

Тезекбай Түлкү уулу (болжолу 19-кылымдын ортосу–1918) – Кочкор өрөөнүндөгү белгилүү инсандардын бири, 1916-жылдагы көтөрүлүштө Кочкордун чыгыш аймагындагы көтөрүлүштүн жетекчиси. Ири манап тукумунан. Атасы Түлкү 1870-жылдарда түндүк кыргыздардан алгачкылардан болуп, Мекеге ажылыкка барган. Тезекбай Ныязбек, Борукчу болуштуктарында бир нече ирет болуш болуп шайланган. Айрым маалыматтар боюнча ал динди окутууга баа берген, балдарды окутууга аракет жасап, там салдырып, бак тиктирген. Орус бийликтеринин талабы боюнча Анжиян көтөрүлүшүн (1898) басууга Тезекбай айрым кыргыз төбөлдөрүнүн катарында, өзү жетектеген аскери менен катышкан. 1916-жылдагы көтөрүлүштө орус жазалоочу аскеринен качып, эли менен кытай жергесине өтүп кеткен. 1917-ж. Ата Мекенине кайтып келген, 1918-ж. көтөрүлүштүн жетекчилеринин бири катары Токмоктогу Шордөбөдө орустар тарабынан атып өлтүрүлгөн. Тезекбайдын тамы совет мезгилинин алгачкы жылдарында биринчи мектеп катары пайдаланылган. 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Бишкек,2003 

Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Жаман-Эчки мөңгүлөрү

Жаман-Эчки мөңгүлөрү — Ички Тянь-Шандагы өрөөн тибиндеги мөңгүлөр.

Жетим кырка тоосунун түндүк капталында. Кичи-Нарын суусунун алабында жайгашкан эки мөңгү (Чыгыш жана Батыш Ж.-Э.м.). Чыгышындагы мөңгүнүн узундугу 4,6км, аянты 4,2км2. Мөгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4640м, этеги 3780м бийиктикте жатат. Башындагы мөңгүнүн узундугу 5,6км, аянты 5,9км. Мөгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4530м, этеги 3750м бийиктикте жатат. Андан Жаман-Эчки өзөндөрү башталып, Буркан суусуна сол жактан куят.

Жаман-Эчки мөңгүсү – Жетим кырка тоосу менен Жетимбел тоосунун кошулган жериндеги өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,2 км, аянты 4,0 км2. Нарын дарыянын жогорку агымы – Тарагайдын (Нарын д-нын башы) алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4520 м, этеги 3800 м бий- иктикте жайгашкан. Мөңгүдөн Тарагайдын оң куймасы Жаманечки суусу башталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү
Категория:Тумар-2011
Дароот-Коргон

Дароот – Коргон – сансыз жылдардын санаты төгүлүп, сапар карып, ат арып, сан – миң өмүрлөр кыйылган жер. Опол тоого орногон бул жерде айтылбай калган калган өктөм тарыхтынырын ырдап, күүсүн черткен бир гана элес; бир тарабы көчүп, маанайы өчүп калган бир сепил.
Бул алп тоолордун кучагында тээ эзелтен эч кимге баш ийип, кулдук урбай; амал кылып ажал келсе алдынан кыя тозуп айбыкпай найза сунган, кылычы кындан түшпөй, журт уюткусу бузулбай көчүп – конгон бир ууч Кыпчак уруусу атадан балага, муундан – муунга калган зор өмүрдүн нарк насилин төмөндөтпөй, урпагына шек келтирбөө мыйзамын бек тутуп жашап турган. “Жерине жараша эли” деген илгерки эл сөзү бекеринен айтылган эмес белем. Бул чөлкөмдө таң агарып атканда, аалам акактын суусуна жуунуп алгансып, көпкөк асман, тээалда кайда шаңкайган улуу тоолор дапдаана көрүнүп, чексиз кенендик, бейкуттук сезилээр эле. Анан түш ообой капилет шамал чыгып, добол уруп, көтөрүлгөн чаң нөшөрлөгөн жамгыр менен аяктап, ээ жаа бербеген Кызыл – Суу өз нугунан улам оодарылып, күпүлдөп жар кемип агаар эле. А эл болсо, алп тоолордун колтугуна баш калкалап, күнүмдүк турмуштун лазатын тартып, жай баракат жашап, анан бир туруп кадимки тоо карышкырларындай тынымсыз жортуп, чыгыштан Кашкар, батыштан Кара – Тегин менен жоолашып, капилет изин жашырып, коктудан – коктуга, тоодон – тоого ооп, сиңип кетээр эле. Бул бир ууч элге эч кандай үстүрттөн келген өкүмдарлыктын, бийликтин кереги жок болчу...
Бирок, ушул кезде Кокон хандыгы улам кеңейип, Кудаяр хан экинчи ирээт бийликке келип, Тыяктан Кара – Тегин вилаетин колго алып, өз бийлигин Чоң – Алай өрөөнүнө чейин жайылтуунун үстүнөн кам көрүп жаткан. Кан жиберген “Кара тумшук бүркүт” Кул датка болжол менен миңге тете колдун коштоосунда эч каршылыксыз Дароот – Коргонго келип түштү.
Улуту тажик болгон Кул датка Кара – Тегин вилайетин Кокон хандыгына кошууда, Кокондун, Маргалаңдын айланасында жашаган тажик уруулардын башын бириктирүүдө өзгөчө кызмат кылганы үчүн Кудаяр хан өз колу менен “датка” деген наамды ыйгарган ишненимдүү адамы эле.Кебете – кешпирин адамга караганда кадимки тапка келген бүркүттөй чамынып, кочкор тумшук мурдунун астында оозун жапкан кара коюу муруту ого бетер каардуу кылып көргөзчү. Ошондуктан аны “Кара бүркүт, кара тумшук” деп аташчу.
Ошол эле жылы Кул датка Дароот – Коргон суусунун чыгыш тарабына коргонуу сепилин курууну баштады. Айылдан – айылга кыдырып, элдин мал – мүлкүн тоноп, төөнүн сүтүн, эчкинин жүнүн жыйдырып, казылган топурактын үстүнө жайнаган малды мууздап, канга жууруп, эчкинин жүнүн, төөнүн сүтүн коштуруп кийиз жаптырып тапка келтиртти. Бу болсо Кул датканын ата – бабасынан алып калган сыры эле. Канга жуурулган топурак таштай катып, төөнүн сүтү ширелүү келип, жаанга жуулбас касиетке ээ.
Сепил төрт чарчы келип, узуну сексен, туурасы алтымыш, бийиктиги алты метрди түзгөн, төрт бурчуна төрт мунара тургузулуп, аларды атайын төрт тарапка мылтык атылчу тешикчелер коюлуп, түндүк тарабынан жалгыз дарбаза курулду.
Маалымат булагы: Шоокум журналы.№8(37),август.2009-ж.
Абдыкалыков Ыбырайым

Абдырахманов Ыбырайым (1888-1967) - белгилүү кыргыз жомокчусу, санжырачы, педагог, фольклорист.

Ысык-көлдүн Жети-Өгүз тарабындагы Талды-Булак деген жерде оокаттуу үй-бүлөдө туулган. 
1905-жылы Караколдо татар мектебин бүтүрүп, мугалим болуп иштеген. Совет бийлигинин жылдарында Алматы, Фрунзеде мугалимдер институтун бүтүргөн. 
1935-1960-жылдары Кыргызстандагы тил, адабийатты изилдөө багытындагы илимий мекемелерде кызматкер болуп иштеген. Абдырахманов бүт өмүрүн кыргыз элинин оозеки чыгармаларын чогултууга арнап, С. Каралаевден “Манас”, “Cеметей” “Сейтектин” көп бөлүгүн,
1922-1926-жылдары Сагынбайдан “Манас”эпосун (400 басма табак көлөмүндө),”Эр төштүк” жомогун жазып алган, фондуга өткөргөн. Ал өзү да “Манас” “Семетей”, “Сейтек” эпосун жакшы айткан. ”Манас” трилогиясынын Абдырахманов түзгөн варианты идеялык жактан таза келип, көркөмдүк жактан жетилген. Абдырахманов көп сандаган фольклордук жана тарыхый-этнографиялык материалдарды жыйноодо көп эмгек сиңирген. 
Абдырахманов кыргыздын “Жаныл Мырза” дастанын да айткан. Эл арасында айтылган уламыштарды, тарыхый уламыштарды, асыресе “Казак кайын саап, кыргыздардын Ысарга киргени” деген тарыхый уламышты көлөмдүү санат ырга айландырган. “Манастын” кайсы кылымдарда болгону тууралуу” (1941) деген макаласында эпостун доорунун мүнөзү жөнүндөгү көптөн берки байкоолорун топтогон. “Манас” эпосун жарыкка чыгарууга да активдүү катышкан. 1948-жылы СССР жазуучулар Союзунун мүчөлүгүнө өткөн. Абдырахманов бир нече медалдар менен сыйланган.

Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Манас таануу
Категория:Манасчылар
Категория:Санжыра
Табыш Абдиев

Өмүр жолу 
Абдиев Табыш Чүй областына караштуу Ысык-Ата районундагы Жер-Казар айылында 1934-жылы 6-октябрда жарык дүйнөгө келген. Табыш атасынан эрте ажырап калгандыгына байланыштуу эмгекке аралашып, эмгекчил болуп бой тартат. Ал эр жетип аскерде жүргөндө айдоочулукту үйрөнүп, өмүр бою ошол кесипте эмгектенген. Абдиев кандай гана иш болбосун майын чыгара жасап, өтөсүнө чыккан тың балдардан болгон. Ошол себептен анын ар дайым жасаган ишинин майнабы жогорку көрсөткүчтөргө жетишип, элинин алкышын алган. Табыш өз убагында өкмөт тарабынан бааланган.
 Сыйлыктары 
"Эмгек Кызыл Туу" ордени жана Ардак грамоталар менен сыйланган.
 Абдиевдин эмгектеги ишмердүүлүгү жана үй-бүлөсү 
Колхоздо же башка жумуштагы иши менен күнү-күн, түнү-түн убакыт карытып жүрсө да, үй-бүлөсүнө көңүл буруп, балдарынын билим алышына, тарбиялуу адамдардан болушуна колунан келген аракетин кылып, мүмкүнчүлүктөрдү түзүп берди. Байбичеси Эшималы кызы Жакшылык менен Айдар, Алмаз, Авас, Койсун, Бакыт, Райкүл, Бектемир, Гүлнур деген уул-кыздардын, небере-чөбөрөлөрдүн ардактуу ата-энеси, чоң ата, чоң энеси болушту.

 Колдонулган адабият 
Инсандар таржымалы Бишкек-2007-ж. 
Категория:Инсандар
Кербездер

Кербездер. Комуз күүлөрүндөгү түрдүүчө чертилген, эчен сырдуу кайруулардын ээси “ Кербез ” күүлөрү болот. Комуз күүлөрүндөгү “кербездер” күү тутумунун башатын Токтогул Сатылганов баштаган. “Кербез” деген сөздүн чечилиши адамдын турмушундагы өзгөчөлөнгөн учурун же өзүнүн башкалардан өзгөчө экендигин даңазалай турган маанайын айтат. Айрым учурда башкаларды теңсинбей, бой көтөргөн адамды дагы “кербез адам экен” деп сыпатташат.
Токтогул бала кезинде “Бала кербез”, “Мырза кербез” деген күүлөрүн жаратат. Ага улай элди эзген тараптын айыбын ачып, элдин таламын талашып ырдаган акын болгон үчүн, ал учурдагы эл башчысы Керимбай болуш ( кадимки обончу – ырчы Асанкалый Керимбаевдин чоң атасы ) Токтогулду жалган жалаа менен Сибирге сүргүнгө айдатат. Замандаштарынан өзгөчөлөнүп, жети жыл Сибирь абагында тарткан азабын мыскылдуу маанай менен атап, “Келгендеги кербезим” деген ыры жана “Арман кербези” деген ыры менен коштолгон күүсүн чыгарат. 
Токтогулдун “кербез” деген күүлөрүнүнү аталышы модага айланып, кийин Карамолдо Орозов “Жаш кербез”, Атай Огонбаев “Кыз кербез”, Мураталы Күреңкеев “Чоң кербез” деген күүлөрүн чыгарышкан. Демек, “кербез” деген аталыш ар комузчунун кыялындагы өздүк турмушуна байланышкан музыка ыргактарынын жаңырыгы деп айтсак болот. Мисалы, Карамолдонун “Жаш кербези” кудум токтоло элек жаштык куракты чагылдырган сыяктуу комуздун моюн бөлүгүнүн ар мерчемине улам – улам которулуп ойнолот. Ошол эле учурда Карамолдого гана мүнөздүү терең сезимдерди козгогон орошон ойлуулук, жаштык демди чагылдырган шаңдуулук байкалып турат. “Жаш кербез” дагы Токтогулдун “Бала кербези” сыякту оң буроого ( Насыйкат күүсүнө ) күүлөнөт. Бирок бул күүлөр бири – бирине таптакыр шайкеш келбеген кайруулардан түзүлүп, ар бири адам сезимине кайталангыс керемет асер берип турат. Атайдын “Кыз кербези”, Токтогулдун “Мырза кербезинин” маанайында чыгарылган. Ал эми Токтогул, Мураталы , Карамолдо баштаган комузчлардын “Чоң кербез” аталган күүлөрү карыларга мүнөздүү олуттуу жана салмактуу ойлорго чөгөрүлгөн кайруулардан түзүлүп, комуз өнөрчүлүгүнө пайгамбарлык маанай тартуулайт. Бир гана айырмасы – Токтогулдун “Чоң кербези” башкалардыкынанан айырмаланып кол ойнотуулар менен коштолуп чертилет. 
Негизи эле ТОктогул бардык күүлөрүн элге түшүнүктүү болсун үчүн ыр же масел сөз менен коштоп чертер эле дешет. Калык Акиев, Коргоол Досуев, Алымкул /сөнбаев, Атай Огомбаев сыяктуу шакирттери аркылуу бизге жеткен маалыматтарда күүлөрү толук кандуу эмес. Себеби Токтогулдун Ыр жана масел сөз менен коштолгон “Тогуз кайрык” деген күүсү өтө татаал ыкмалар менен аткарылгандыктан, толук кандуу эч ким үйрөнүп кала албаганы айтылат. Ошол себептүү кара күү катары чертилген варианты гана сакталып калды. “Бала кербез” менен “Мырза кербези” дагы ырсыз аткарылат.
Маалымат булагы: “Шоокум журналы”. 2011 – жылдын сентябрь айы.
Жанайдартак мөңгүсү

Жанайдартак мөңгүсү — Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Кызыл-Суунун сол куймасы Кызыл-Агын суусунун алабында жайгашкан.

Узундугу 7,2 км, аянты 16,8 км2 көлөмү 0,600 км3. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 6640 м, этеги 4300 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 5100 м, абляция областынын аянты 5,6 км3. Жанайдартак Корженевский мөңгүсүнүн оң тармагы.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү
Алдаяр уулу Төрөгөн

Өмүр жолу 
Алдаян уулу Төлөгөн Чүй областына караштуу Ысык-Ата районунун Жер-Казар айылында 1947-жылы 16-февралда жарык дүйнөгө келген. Алдаян менен Сайранын көкүрөк күчүгү болгондуктан эрке өсүп калган. Төлөгөндүн атасы 1973-жылы Алдаян жарыкчылык менен коштошту. 
Төлөгөн айылчарба техникумун 1969-жылы бүтүрүп, аскерге кызмат өтөөгө кетип, аскерден 1971-жылы кайра келет.

 Эмгектенген кызмат орундары 
Төлөгөн алгачкы эмгек жолун туулган айылында тракторист болуудан баштаган. Кийин гидротехник, бригадир, агроном, энтомолог кызматтарында эмгектенди. Андан соң К.И.Скрябин атындагы айыл-чарба институтун бүтүрдү. Элге кылган кызматы үчүн биртоп сыйлыктарга ээ болгон. Өмүрлүк жары Роза менен 5 уул, 1 кыздын сүйүктүү атасы жана уул кыздарына мыкты тарбия беришти.

 Сыйлыктары 
Коло медалы, Ардак грамоталары менен сыйланып, көптөгөн баалуу сыйлыктардын ээси болгон.

 Колдонулган адбият 
Инсандар таржымалы Бишкек-2007-ж.

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Коркут ата китеби

«Коркут ата» китеби – түркий тектеш элдердин байыркы тарыхын, турмуш-тиричилигин , үрп-адатын , салт-санаасын , акындык өнөрүн тааныта турган ары көркөм эпикалык, ары тарыхый мурас. Бул чыгарма 7-8-кылымдарда Сыр–Дарыя боюн мекендеген огуз- кыпчак урууларынын ичинен чыгып, кылымдардын кырын ашып, урпактан урпакка, муундан муунга өтүп, рухий казына катары биздин күнгө чейин жеткен адабий , тарыхый, этнографиялык мааниси терең чыгарма болуп эсептелет.

Коркут ата 8- кылымдарда Сыр- Дарыя боюнда жашаган баатыр, атактуу акын, күүлөрдүн устаты, таланттуу баяндамачы болгон. Анын энеси кыпчак уругунан , атасы Каракожо огуздардан экен.Ошол себептүү Коркут баатыр кыпчактар менен огуздарга бирдей карап, экөөнү тең көргөн, эки жактын тең атактуу адамы катары эсептелет. Ал өзүнүн даанышмандыгы менен узак жылдар бою эл башкарган көсөм, үч канга увазирлик кылган акылман инсан экендигин тарых маалыматтары бекемдейт.

Маалыматтарга караганда, Коркут ата ашкан күүчү-композитор болуптур, ошол себептүү бир катар түрк элдеринин ырчылары менен күүчүлөрү аны пир–устат тутушуптур (күү атасы Камбаркан, Бекарстанды элестетип көрүңүз.

деген ыр саптары ушул күнгө чейин сакталып калган.

Эл оозундагы аңыз сөздөргө караганда, Коркут ата учкул желмаянын минип алып, жер кыдырып, элине жайлуу жайыт издеген, өмүр бою ажалга каршы күрөшүп, өлүм дегенди билбеген ажайып инсан иретинде баяндалат. Өмүрүнүн акырында ал баары бир өлбөгөн жан болбойт экен деп, өлбөстүктү комуз күүлөрүнөн көрүп, улуу ырчы жана комузчу түбөлүк өмүрдү өз чыгармаларынан, күүлөрүнөн табат. Коркут атанын жан жыргаткан күүлөрү, улуу накыл сөздөрү, ар бир сабы макал- лакапка айланган ырлары урпактан урпакка асыл мурас жана түбөлүк казына катары өтүп отуруп, кылымдаган өмүрүн улантууда.

Улуу даанышман, атактуу акын, чыгаан күүчү- музыкант Коркут атага арнап, болжол менен 9-11-кылымдарда Кызыл-Ордонун Кармакчы аймагына күмбөз–пентеону салынган, аны азыр да атайын адам көзөмөлдөйт. Сыр–Дарыянын бир ташкынында күмбөз бузулуп, анын бир гана ныптасы калат, аны атайын өкмөт колго алып, 1980-жылы улуу инсанга обелиск орнотушат. Ошондон эртели -кеч күүнүн сыйкырдуу үнү угулуп турат деген кеп бар.Архитектор обелискти улуу музыканттын талантын эске алып, төрт комузду бири- бирине сүйөп, бириктирип кою аркылуу композиция түзөт. Ошентип, сандагпн кылымдарды басып өтүп, түркий элдер сүйгөн инсандын ыр дастандарынан, күүлөрүнөн кабар берген бул эстелик элдин көнүлүнөн чыккан мураска айланат.

 Колдонулган адабияттар 
Ж. Шериев” Байыркы адабият тарыхы”
Ысар

Ысар, Гиссар тоокыркасы - Ысар-Алай тоо системасынын бир бөлүгү. Узундугу 200кмдей, бийиктиги 4643мге чейин. Рельефи бийик тоолуу. Ысар тоо кыркасынан Заравшан суусу менен Амударыя башталат. Түндүгүндө Ысар орөөнү созулуп жатат. Кыргыздар Ысарга 15-кылымдын аягында эле жайгаша баштагандыгын айрым маалыматтар ырастайт. Махмуд ибн Валинин маалыматтары боюнча 1635-36-жылдары 12миң түтүн кыргыз Каратегин аркылуу Ысарга келгендиги айтылат. Алардын 12 башчысы Балхтын башкаруучусу Надир Мухамеддин кабыл алуусунда болгон жана алар Ысар вилаетинде калып, [[Ислам
|исламды]] кабыл алууну ниеттенгендигин билдиришкен. КыргыздаКалмактаррдын бул өтүнүчү Имамкули хандын кагаз жүзүндогү указы менен бекемделген. Кыргыздардын Ысарга калмактардын кысымынан улам киргендиги Хожамкули Бек Балхинин “Тарих-и Кипчакхани” аттуу эмгегинде : Картегинле турган 100миң үйлүү кыргыздар калмактардан качып, Ысарга киргендиги, ал жерден өзбектердин 100уруусу менен кагылышып, андан ары Кулябга өтүп, дурмен уруусу менен согушуп, Аларды Амударыянын аркы өйүзүнө сүрүп чыгаргандыгы баяндалат.

 "Манас" эпосундагы "Ысар" аныктамасы 
Ысар, Гиссар, Хасар, Хисар — топоним. Түрк, араб, иран, Орто Азия өлкөлөрүндө түздүктөрдөгү чеп, сепил; шаарды айланта курулган чеп сымал коргон деген маанини билдирет. Алтайдан көчүп келген кыргыздардын бир тобу Алайдан өтүп Ы. тоосун таянып туруп калышат (Сагымбай Орозбаков, 2. 200). Көкөтөйдүн ашында Ы-га да кабар жиберилип, Салай датка, Санжыбек баштаган эл келет (Сагымбай Орозбаков, 3. 42, 54, 70). Көкөтөйдүн ашына байланыштуу эпизоддо мындай деп айтылат:

Аркасынан эр Манас
Аскерин жыйнап калыптыр,
Башын Арсы, Жөлөктөн,
Аягын Ысар, Көлөптөн,
Аскер жыйбай кошуна
Кыргызынан бөлөктөн,
Жүрсүн Манас дүңгүрөп (Сагымбай Орозбаков, 3. 110).

Ысар «Аягы Ысар, Көлөптө» деп эпикалык кайталоолор менен берилген. Анткени, кыргыздар бир кездерде ошол жерлерге чейин барган. Орто Азия окумуштуусу Махмуд Ибн Валинин «Бахр ал-асрар» аттуу чыгармасында 1636жылдын башында, кыштын күнү он эки миң кыргыз түтүнү Кара-Корум менен Керуленден Каратегин аркылуу, Гиссардын жанына келишти деген маалымат берилген. Тарыхый булактар боюнча кыргыздын бир бөлүгүнүн Гиссар, Кулябка жакын Каратегинде пайда болуш мезгилин 1551 —1556-жылдар деп белгилесе болот. Ы. (Гиссар) Куляб (Көлөп), Балык (Балх), Каратегин жана башкалар Ооган менен Тажикстандагы жерлер кыргыздардын ошол мезгилдерден бери жердеп турган жерлери болгон. Географиялык реалияда Орто Азия, Памир-Алай тоо системасынын батыш бөлүгүндөгү (Өзбек жана Тажик республикаларында) кырка тоо, өрөөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN 5-89750-013-4

Категория:Манас эпосундагы топонимдер
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Ытык

Ытык - Чыгыш Алайдагы жер-суусунун аты. Терек кырка тоосундагы бийик кырдуу чоку, тоо (4767м) жана андан башталган суу (Кок суунун сол куймасы Карабелдин бир тармагы) Ытык деп аталат. Девондун акиташ теги, кумдук, филлит, серициттүү жана хлотиттүү сланец тоо тектеринен турат. Көбүнчө аска таштуу жылаңач ландшафтмүнөздүү. Адабиятта, карталарда Итик, Ытык түрүндө жазылып жүрөт. Туурасы – Ытык, Байыркы түрк тилинде ibug, азыркы сибирдин түрк элдеринде ыдык (тува), ызых (жакут, саха), ыйык (кыргыз)-ыйык ,керемет, азиз деген маанини берет.

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Образ

Образ, кейип ( ор- көрүнүш, туруш-турпат) – турмуштун конкреттүү жана жалпыланган жактарынан алынган адамдын искусстводогу эстетикалык мааниге эгедер чыгармачылык көркөм фантазия менен түзүлгөн көрүнүшү. Образдар илим менен искусствону айырмалап турат. Жазуучу өз предметин көркөм образдар аркылуу сүрөттөйт. Ал өзүнүн дүйнөгө болгон көз карашына, эстетикалык идеалына, чыгармачылык жана турмуштук тажрыйбасына ылайык турмуш чындыгына, көрүп-билген кишилерге алымча-кошумчаларын киргизет образдын эстетикалык жана тарбиялык кудурети көрүнөт. Чыгармадагы образдын аткарган кызматына жана турган ордуна карап , адабият таануу илимдер кейипкер, башкы каарман , экинчи даражадагы каарман,мүнөз, тип деп бир нечеге ажыратылып жүрөт.Жусуп Турусбековдун “Ажал ордуна” драмасында катышкан кейипкер-каармандар - Искендер, Бектур, Кабыл, Зулайка,Зулайканын ата-энеси Кармышак, Максүт, Насип, Алымбай, Учей-Фу, Литун-Чан . Булардын ичинен чыгарманын фабуласында башкы орунда туруп, көп окуяларга катышып, ошол окуялар анын тегерегинде өнүккөн каармандар бар, мындай каармандар, башкы каармандар болот.Драмада мындай милдетти Искендер менен Зулайка аткарат.Бул экөө - драманын башкы каармандары. Башка каармандар алардын ар кандай иш-аракетине жардам берип,же тоскоолдук кылып, айрым эпизоддордо гана көрүнүшөт, чыгарманын идеясын ачып берүүдөгү кемчилдиктерди толтурушат, да экинчи даражадагы, же жардамчы каармандар болуп саналат.Образдар жазуучунун эстетикалык идеалына туура келер-келбесине карап, шарттуу түрдө оң жана терс образ болуп бөлүштүрүлүп жүрөт. Бул образдар сөзсүз ушул эки лагерге ажыроо керек деген эреже эмес.Жазуучулар метафоралык жана символдук образдарды да кеңири пайдаланышат.Образдар жанрдык модификациясына карата лирикалык, эпикалык,драмалык, образдар деп бөлүнөт.Сүрөттөө өзгөчөлүктөрүнө ылайык реалисттик, романтикалык образдар болуп бири-биринен, жанрлардын жана методдордун өзгөчөлүктөрүнө ылайык да айырмаланып турат.Образ түшүнүгү искусствонун пайда болгон мезгилинен тартып, ар түрдүү мезгилдерде адабий агымдарга жана көркөм методдорго ылайык ар кыл өзгөрүүлөргө учурап келди.