Исаков Шайдылда

Исаков Шайдылда Уста. 1937-ж. Кочкор районундагы Талды-Булак айылында төрөлгөн.
 
КМУнун тарых факультетин бүтүргөн. Бишкектеги Н. Крупская атындагы мектеп-интернатта, Аламүдун районундагы Кой-Таш орто мектебинде, Кочкор районундагы Ленин атындагы мектепте мугалим болуп иштеген. 1975-жылдан «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде кыргыз аваздык аспаптарын жасоочу уста. Усталык нусканы Ыйманаалы устадан алган. Ал комуз, электр комуз, кыл кыяк, чоор, добулбас, сыбызгы жасайт. Чебер өрүк жыгачын сууга кайнатат, андагы кошундулар бөлүнүп чыгып жыгач тазарат. Аны акиташтын суусуна дагы кайнатат. Комуз чабылуучу жыгачтын төрт тарабы (чыгыш, батыш, түндүк, түштук) болот. Түштүк тарап бөлүгүнүн жарыш сызыктары майда келип, үндү мыкты берет. Шайдылда жиктери түз жарыш кеткен жыгачтарды комузга тандайт. Бул ачык үн берип, комуздун тулкусунун резонансын - термелүүсүн күчөтөт. Комузга көбүнчө Тянь-Шань карагайын пайдаланат. Анткени, анын чайыры аз, резонансы - термелүүсү күчтүү. Алардын көбү кыранда, таштак жайда өсүп, ал «мары карагай» деп да аталат. Ал урунууга чыдамдуу, черткенде комуз капкагы түлөбөйт. Үндүн чыгышын текшерүүчү атайын аспабы да бар. Комузду бир нече бөлүктөн курап да жасайт. «Мездробный» деген жыгач желимине эски талпакты, мүйүздү, туякты аралаштырып, кайнатып желим жасайт. Комуздун чарасы сантиметр менен өлчөнүп, ал үчкө бөлүнөт. Мунун үчтөн бир бөлүгүнө комуздун тепкегин коёт. Ал эми үчтөн эки бөлүгүндөгу чекитке капкактагы көзөнөгү келет. Тепкектен моюн босогого чейинки аралыкты комуздун жумушчу бөлүгү деп атайт. 

Ал аваэдык нота боюнча алганда 19 береке (ладка) барабар. Ошондо аваздык мыйзамдуулук сакталат. Комуз 1 градуска жакын, 7 мм кайкалап туруусу керек. Бул эрежени сактаганда аспаптын жыгачы да жарым-жартылай үнөм болот. Комуздун чарасынын капталдары кийинчерээк ийрейип, формасын жоготпошу үчүн атайын калыпка салат. Белгилүү градуста ысытып, ийилтип кургатат. Чебер кыл кыяктын узунун үч карыш эки эли кылат. Эки кулак чыгарат. Анын мындай чоң болушунун себеби, аттын туу куйругунан тандалма токсон талын буроо үчүн ал токтомдуу болот. Кыяктын арты томпок, маңдайы айыш - өңкөгөйрөөк келет. Бетин түз кылса уй мөөрөгөндөй үн берип калат. Тепкеги ачакей бутактан жасалып, тайтайыңкы буту аспаптын четин басып турганда гана үн ойдогудай чыгат. Кыл кыяктын бетине төө тери каптайт. Азыр төө тери табуу кыйын болгондуктан, капкагын карагайдан да тандайт. Аспаптын жаасын табылгыдан тандап, 65-70 см узундукта жасайт. Жаанын кармай турган жагына булгаары KanTan, колдун төрт салаасы ага баткандай учун теышп, буга кылдын учун түйүп коёт. Ат, айгырдын туу куйругунан 120-130 тал кыл керектейт. Тал кылдар бири-бири менен буралбай, чырмалышпай текши тагылат. Кыл кыяктын үнүн чыгаруу үчүн карагай менен чайыр куурайдын чайыры керектелет. Аны сууга кайнатып, датын кетирет да, аспаптын кылына сүртөт. Кыл кыяктын моюн менен чарасыныны ийилүү тереңдиги 2,5 см болот. Мында тепкектин, капкактын басуу күчү азаят да, капкактын эркин термелүүсүнө ойдогудай шарт түзүлөт. Жоондугу бирдей 60 тал кыл астында, 82 талды үстүңкү кулакка тагат. Астыңкы кыл жогорку нотаны (жоон үн) берет. Кылдарды шакар, «айна» менен таза жууйт. Төө тери табуу кыйын болгондуктан кыл кыяктын капкагын карагайдан да жасоодо. Шайдылда үй жыгачын да кармайт. Үй жыгачы үчүн талды калемчесинен өзү өстүрөт. Анын үч жылдыгын 60 баш үйгө, беш жылдыгын 80- 100 баш үйлөр үчүн керектейт. Боз үйдүн бардык устачылык иштерин бир колдон чыгарат. Анын боз үй кармоодогу негизги аспаптары: тез (аны эки ача жоон өрүк жыгачынан жасайт), матоо жыгач, түрпү, кобул салгыч, үшкү ж. б. Түндүктү Шайдылда эки-үч бөлүктөн ийип, кынап, кадап бириктирет. Түндүккө, босого таякка, эшикке жыгаччылыкка таандык оюм-чийим түшүрөт. Шайдылданын үндөктөөсү менен уулу Сагындык түрдүү жыгачтардан кооз буюмдарды, элдик музыкалык аспаптарды жасоодо. Сүрөтү жана эмгектери түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Элдик аваздык аспаптары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин I даражадагы диплому, республикалык кароо-сынактын лауреаты; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдьпына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Аваздык аспаптары үчүн Кыргызстан КП БКныи жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1985-ж. Кыргыз ССР Маданият министрлигинин «Элдик аваздык аспаптары боюнча республикалык кароо-көргөзмөсү». I даражадагы диплом; 1989-ж. «Элдик чеберлердин республикалык союзунун уюштуруу юурултайына карата чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Аваздык аспаптары (комуз, чоор, кыл кыяк, сыбызгы) үчүн I даражадагы диплом.

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар