Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чайот

Чайот, мексика бадыраңы (Sechium) - өсүмдүктөрдүн ашкабактар тукумунун уруусу.
 
Көп жылдык чырмалма, сабагынын уз. бир нече мге жеткен, мурутчалуу чөп. Жалбырагы беш ача, уз. 10-20 см. Гүлү анча чоң эмес, өңү ак саргыл, аталык гүлү чачы топ гүлгө чогулган, энелик түлү жалгыздан. Мөмөсү сүйрү, алмурут сымал, салмагы 100 гдан, чанда 1 ммга чейин жетет. Бир мөмөдө бир чоң урук болот. Мөмөсү тамак-ашка пайдаланылат. Жалбырагы баалуу тоют, жалбырагынан була алынып, корзина, шляпа ж. б. токулат. Бир түп Чайот 1000ге жакын мөмө байлайт. Уругу жана калемчесинен көбөйөт. Илгертен Мексикада жана Борбордук Америкада өстүрүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Чад (көл)

thumb
thumb|Чад көлү.
Чад көлү (Tchad, Chad) – Нигерия, Нигер жана Камерун мамлекеттеринин аймагындагы туюк көл.
 
Аянты 10 миңден 26 мин км2ге чейин (көп жылдык деңгээлинин өзгөрүп турушуна байланыштуу). Тереңдиги 4-11 м. Батыш жана түштүк жээктери жапыз, басымдуу бөлүгү саздак; түн'.-чыгышы булуң-буйткалуу, аралдары көп. Көлгө Шари жана Комадугу-Иобе д. куят. Дарыя чаттарына жакын жерде суусу тузсуз. Көлдүн суусу жер асты менен башка жакка кетип тургандыктан, дайыма алмашып турат; айланасындагы жер астындагы сууларды толуктоодо мааниси зор. Ламантин, керик, крокодилдер мекендейт. Суу жана саз куштары уялашат. Балык кармалат. 

Кеме (Шари жана Комадугу-Йобе д-нын чаттарынын аралыгында) жүрөт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Көлдөр
Категория:Африка
Чагылдыруу

Чагылдыруу - математикада А көптүгүнүн ар бир х элементине В көптүгүнүн белгилүү y=f(x) элементин туура келтирүү; мында у элементи хтин түспөлү деп, х элементи у элементинин алгачкы түспөлү деп аталат.
 
Чагылдыруу термини функция менен бирдей мааниде. Географиялык картаны Жер бетинин (же анын бөлүгүнүн) чекиттерин тегиздиктин чекиттерине Чагылдыруунун натыйжасы деп кароого болот. В көптүгүнүн ар бир элементи А көптүгүнүн элементинин түспөлү болсо, анда А көптүгү В көптүгүнө чагылган болот, В көптүгүнүн ар бир элементи бир гана алгачкы түспөлгө ээ болсо, анда Чагылдыруу өз ара бир маанилүү деп аталат. А көптүгүнүн бири бирине жакын жайгашкан элементтери В көптүгүнүн жакын элементтерине чагылып өтсө, тагыраак айтканда х1, х2, ..., хп, ..., элементтер хке жыйналганда f(xj, f(x2), ... f(xj, ... элементтер /(х)ке жыйналса, анда Чагылдыруу үзгүлтүксүз деп аталат. Өз ара бир маанилүү Ч. В көптүгүнүн элементине анын алгачкы түспөлү болгон / 1 (у)ти туура келтирүүчү тескери Ч-га ээ. Өз ара бир маанилүү Чагылдыруу жана анын тескери Чагылдыруусу үзгүлтүксүз болсо, анда андай өз ара бир маанилүү Чагылдыруу топологиялык же гомеоморфтук деп аталат. А жана В көптүктөрүндө кандайдыр катыштар болсо жана ал катыштар Чагылдырууда сакталса, анда Чагылдыруу дал ошол катыштарга карата изометриялуу деп аталат. Матем. анализде функциялардын бир көптүгүнүн экинчисине Чагылдыруусу чон роль ойнойт. Мис., дифференциялоону f(x) функциясына f (х) функциясын дал келтирүүчү Ч. деп кароого болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Чабалекейлер

thumb|upright|Cecropis daurica.
Чабалекейлер (лат. Hirundinidae) - куштардын сайроочу таранчы сымалдар тукуму.
 
Уз. 1012 см. Канаттары узун, учтуу келип, узак убакытка тез учуп жүрүүгө ынгайлашкан Чабалекейлер курткумурска, ошондой эле чымын-чиркей (абада учуп жүрүп) менен айрым бир түрү арча ашы менен азыктанышат. Буттары кыска жерде дээрлик басып жүрө алышпайт, уя салууга материал чогултуу үчүн гана жерге конот. Суунун үстүнө чукул учуп жүрүп суу ичишет. Арктика менен Антарктикадан башка жерлерде кеңири тараган. Алардын 20 уруусу, 79 түрү бар. КМШ өлкөлөрүндө уялоочу 7 түрү (шаар чабалекейи, кыштак чабалекейи, жээк чабалекейи ж. б.) жана 2 келгин (Түндүк Америкада) түрү кездешет. Уясы жарым шар түрүндө, шилекейи менен аралаштырылган баткак тоголокчолорунан курулат да, аларды аска же имараттардын, үй беттерине жабыштырып салышат, кээ бир Чабалекейлер көңдөйлөрдө же ийиндерде уялашат. 3-7 жумуртка тууйт, эркек ургаачысы кезектешип басат. 2 түрү ТКЭСтин Кызыл китебине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Канаттуулар
Ч

Ч, ч - кыргыз алфавитиндеги жыйырма сегизинчи тамга.
 
Кириллицанын тыбыштык маанисинен башка 90 деген сандык маани билдирген «ч » («червь») деген тамгасынан келип чыккан. Кыргыз тилинде каткалаң үнсүз «ч» тыбышын туюнтат . 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Алфавит
Цыгандар

Цыгандар (өздөрүн рома дешет) - эл; көп өлкөдө жашашат. Жалпы саны 8-10 млн (2010). АКШ (1 млн), Бразилия (678 000), Испания (650 000), Румыния (535 140), Болгария (353 000), Аргентина (300 000), Россия (220 000), Албания (120 ОООдей), Сербия (108 000), Канада (80 000), Словакия (65 000), Босния жана Герцеговина (60 000), Украина (47 587), Беларуссия (7 079), Франдия (20 000), Хорватия (9 463дөн 14 ОООге чейин) жана Латвияда (6 452) жашашат.
 
Цыган, домари, ломаврен тилдеринде сүйлөшөт. Дини - христиан жана ислам. Алар кэлдэрар, ловар, сэрв ж. б. субэтностук жана рома (Батыш жана Чыгыш Европа, орус цыгандары), синти (Европадагы герман жана франк тилдүүлөр), иберийлик (испан жана португал тилдүүлөр), лөлү (Орто Азия, Пакистан, Афганстан), лом (Кавказ жана Түркиянын түндүгү), дом (Израил жана араб тилинде сүйлөгөндөр) ж. б. этностук топторго бөлүнөт. Ц-дын алгачкы мекени - Индия. Цыгандардын ата-бабалары 1-миң жылдыктын аягында Индиядан Алдынкы Азияга (Иран аймактарына) жана Египетке, Византия империясынын чыгыш тарабына жер которушкан. 2-миң жылдыктын башталышында Балкан жарым аралына жылышкан. 15-16-кылымдарда Европага, кийинчерээк Түндүк Африкага, 19-кылымда Түндүк жана Түштүк Америкага жана Австралияга көчүп келип жайгашкан.
 
Экинчи дүйнөлүк согуш мезгилинде Борбордук жана Чыгыш Европадан 150-200 миңдей Цыгандар кырылган, а. и. 30 ОООи СССРдин жарандары болгон. Согуштан кийин көптөгөн Цыгандар отурукташкан. Эркектери соода, аялдары төлгө салуу менен алектенет. Цыгандар таборлорго биригип, чогуу иштешет. Маяналары бардык табор мүчөлөрүнө тең бөлүнөт. Таборду уруу башчысы жетектейт. Эркектери костюм-шаровар, өтүк, бешмант, күмүш топчулуу желет, ачык түстүү жибек көйнөк кийишет. Аялдары көп бүктөмдүү юбка, кенен жеңдүү кофта кийип, башына жоолук салынып, кооздуктарды тагынышат. Тамак-ашы негизинен эт, ун, күрүч, капуста азыктары. 1971-ж. 8-апрелде Лондондо Цыгандардын Биринчи бүткүл дүйнөлүк конгресси өткөн. Мында дүйнөдө энчилүү аймагы жок жалгыз улут Цыгандар экенин таанышып, улуттук символдорун (желек, гимн) кабыл алышкан жана 8-апрель - дыгандар күнү деп белгилешкен.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Индоарий элдери
Цыбин Владимир Дмитриевич

Цыбин Владимир Дмитриевич (11. 3. 1932, азыркы Чүй обл., Кемин району, Боролдой айылы - 25. 7. 2001, Москва) - орус совет акыны, жазуучу, сынчы, котормочу, РСФСР Жазуучулар союзунун (1965), СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү (1981).
 
1958-ж. A. М. Горький атындагы Адабият институтун бүтүргөн. Чыгармалары 1952-жылдан жарыялана баштаган. Ц. - «Бал шарабы» (1960), «Ата-энем талаа» (1959), «Ау» (1967), «Этиш» (1970), «Жеркепелер» (1971), «Тынчалбаган жүрөк» (1976) ж. б. поэтикалык жыйнактардын; «Тамчылар» (1971), «Сезим коңгуроосу» (1985), «Убакыт» (1988) ж. б. прозалык чыгармалардын автору. Гёте, Рильке, Рудакилерди, ошондой эле кыргыз акыидарывын (Ж. Бөкөнбаев, Т. Кожомбердиев, Ж. Мамытов, Р. Рыскулов ж. б.) чыгармаларын орус тилине которгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Цушима

thumb|Tsushima спутник сүрөтү

Цушима - Корей кысыгындагы аралдар тобу; Япониянын аймагы.
 
Жалпы аянты 700 км2дей. Негизги аралдары: Камидзима жана Симодзима. Рельефинде дөңсөөлөр жана жапыз тоолор (бийиктиги 649 мге чейин) басымдуулук кылат. Жээктери терең тилмеленген. Жазы жалбырактуу токой жана шалбаа өсөт. Шалы, дан эгиндери, картөшкө эгилет. Балык кармалат. Аралда Цусима ш. бар. 1905-ж. орус-япон согушунун учурунда Ц-да япон флоту менен орус эскадрасы салгылашкан.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар‎
Категория:Жапония
Цитоспороз

Цитоспороз - мөмө өсүмдүктөрдү жана токой дарагын кууратуучу жугуштуу илдет.
 
Айрыкча данектүү мөмө өсүмдүктөргө (кызыл өрүк, шабдалы) өтө зыяндуу. Бардык жерде кездешет. Илдетти Cytospora уруусундагы мите козу карын пайда кылат. Фитопатогендүү сапрофиттер дарак кабыгынын сыйрылган жерине кирип, даракты бузат, андан чайыр агып, барабара дарак куурайт. Куураган даракта мите көп өөрчүп, жаан, шамал аркылуу башка дарактарга тарайт. Каршы күрөшүү чаралары: дарактын куураган бутактарын кыркып тазалоо, дарак сөңгөгүн актоо, бордо суюктугун чачуу ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Цитоплазма

Цитоплазма (цито... жана плазма) ― клетканын плазма мембранасы менен ядронун ортосундагы бөлүгү.
 
Ал көп фазалуу коллоиддик тутум ― гиалоплазмадан жана андагы органиоддерден, микротүтүкчөлөрдөн, микрофибриллдерден, бүртүкчөлөрдөн турат. Гиалоплазма түрдүү биополимерлерден, белок, нуклеин к-талары, углеводород ж. б. заттардан түзүлөт. Цитоплазма плазма мембранасы аркылуу тышкы чөйрө менен, ядро кабыкчасы аркылуу ядро менен байланышта болуп, алар менен зат алмашат. Цитоплазмада ядродо жүрүүчү бардык метобола процесстери жүрөт. Цитоплазма аркылуу клетканын органиоддери, структуралык элементтери бири-бири менен механикалык, химиялык байланышат, заттар клеткада бир орундан экинчи орунга ташылат, запас азык заттар сакталат. Жаныбар клеткасынын цитоплазмасы эктеплазмадан жана эндоплазмадан турат.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Цистицеркоз

Цистицеркоз (Cysticercosus) - малдын (кой, чочко, төө, эчки, жылкы, бугу, жапайы кепшөөчүлөр, сейрек бодо мал) инвазиялуу ылаңы.
 
Киши да ооруйт. Мите тасма курт - цестоддун (цицтицерктер же финндер) ыйлаакча сымал личинкалары пайда кылат. Малга алиментардык жол (иттин заны менен айлана-чөрөгө таралган гельминттин жумурткаларын суу же тоют менен жутуп алат) менен жугат. Цистицерктер малдын боорунда жана серозалык чел кабыгында (көбүнчө чычыркайда) орун алып, чоңцугу буурчактан тооктун жумурткасындай (2-10,0 лшдей) болуп өсүп, жүзүмдүн талчаларындай болуп, салаңдап турат. Акыркы ээси ( ит ж. б.) өлгөн же союлган малдын Цистицеркозго чалдыккан органдарын жеп, жугузуп алат. Ыйлаакча булчуңдар аралык тутамдаштыргыч ткандарда (жүрөк ж. б. булчуң эттерде), боордо, өпкөдө ж. б. органдарда орун алат. Цистицеркоздо калтыратма, миозит, тез арыктоо, эозинофилия байкалат. Көбүнчө өлүм менен аяктайт. Вет.-санит. экспертизанын негизинде диагноз коюлат. Дарылоодо празиквантель (дронцит) препаратын 50 мг/кг дозасында күнүнө бир жолу 2 күн берилет. Алдын алууда малды туура багуу, итти короо-сарайга, кампага, жем чөпкө жолотпоо керек.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар
Цирроз

Цирроз, бoордун катышы - боордун өнөкөт оорусу.
 
Мында боор клеткалары бузулуп, өлөт; анын ордуна бара-бара туташтырма ткань жайылыд өсүл, боордун структурасы менен функциясы бузулат. Боор Циррозу вирустуу гедатит ж. б. жугуштуу ооруларда, интоксикациянын (а. и. аракечтик) кеседетинен, айрыкча врачка өз убагында кайрылбай, дарылоо кеч башталганда, врачтын көрсөтмөсүн аткарбай, туура эмес тамактануудан болушу мүмкүн. 

Боорго зыян келтирүүчү уу заттардын (хлороформ, мышьяк, фосфор ж. б.) организмге таасир этиши, ошондой эле айрым дарыларды баш аламан ичүү, өт жолдорунун бүтөлүп калуусу, сезгениши да Циррозго алып келет. Белгилери анын түрүнө жана стадиясына жараша түрдүүчө болот. Оору көп жылдар бою билинбейт, текшергенде гана боордун катууланып, чоңоюшу ж. б. байкалат; күчөгөндө оорулуунун алы кетип арыктайт, денеси ысыйт, саргаят, ич көңдөйүнө суу толуп, курсак чоңоёт. Оор кабылдоосунда кызыл өңгөч менен карындын кеңейген, веналарынан кан агат. Дарылоо узакка созулуп, күчөп кеткенде ооруканада жүргүзүлөт. Врач сунуштаган дары-дармек менен катар белоктуу, витаминге бай тамак ичүү чоң мааниге ээ. Алдын алууда вирустуу гепатиттен сактануу, туура тамактануу, алкоголь ичимдиктерин ичпөө, боор ооруларын өз убагында дарылоо зарыл.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Оорулар
Цирк-шапито

Цирк-шапито - «Шадито» дед аталган, оюн көрсөтүүчү орнотмо-жыйналма чоң чатырды кодю ала жүрүүчү көчмө цирк.
 
Орто кылымда кеңири таралган. Заманбад Цирк-шапитолор да кедири белгилүү: мис., «Максимус» (Санкт-Петербург), «Радуга» (Москва), Күн цирки (Канада) ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Цирк
Циркон

Циркон (фарсча заргун - алтын сымал) - силикаттар классындагы минерал, Zr(Si04). Өңү: жез сымал сары, кызгылт боз, айрымдары түссүз.
 
Ачык кызгылт түстүүсү гиацинт, сарысы жаргон деп аталып, 2класстагы асыл жана кооз таш болуп эсептелет. Катуулугу 7-8; с. салм. 4,6-4,7. Алмаздай жылтырайт. Циркондуу кум калып жана чыдамдуу карапа даярдаш үчүн керектелет. Кыргызстанда Долон циркон жана сапфир кени бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Цирк

Цирк (лат. circus - айлана) –
 
1) искусствонун бир түрү;
 
2) цирк оюндары көрсөтүлүүчү аренасы (манежи) бар имарат. Өнөр катары эмгек процессинин, элдик оюн-зооктун, спорт жана чабандестик мелдештин негизинде калыптанган.
 
Цирк искусствосу татаал дене тарбия көнүгүүлөрүн жасоо, ошондой эле кээде күлкүлүү ыкмаларды колдонууга негизделген. Башкы көркөм каражаты - кыймыл-аракет. Аны актёрдук чеберчиликке айкалыштырганда оюн (номер) пайда болот. Цирк. куралат. Ар бир көрсөтүү өзгөчө оюн менен айырмаланат: мис., артисттер зымда басат, бийлейт же үйрөтүлгөн жылкылар бийлейт ж. б. Цирк артисти өзгөчө жанры менен образ түзүп, ага кийимкечеси, музыка, жарык, атайын аппаратура, оюндун уюшулушу көмөк берет. Цирктин кээ бир элементтери эзелтен эле белгилүү. Анда азыркы акробатиканын айрым башталмалары болгон. Байыркы Египет, Греция, Рим, Византияда акробат, жонглёр, дрессировщик жана куудулдардын оюндары көрсөтүлгөн. 12-кылымда Европада чабандестер мектеби түзүлгөн. 1772-ж. англ. Ф. Астлей Лондондо чабандестер мектебин негиздеп, 1780-ж. Астлей амфитеатрын курган. Анда, өнөрпоздорду катыштырып, оюн көрсөтүлгөн. Ал азыркы туруктуу Цирктин баштоочуларынан болгон. 18-кылымдан Россияга ар кайсы өлкөдөн көчмө Ц. келе баштап, айрымдары Москва, Петербург шаарында амфитеатр ачышкан. 1877-ж. Г. Чинизелли Петербургда, 1880-ж. А. Саламонский Москвада, 1886 жана 1911-жылдары үч бир тууган Никитиндер Москвада, 1903-ж. П. С. Крутиков Киевде Ц. ачкан. Орус Ц-инде полицейлердин катуу көзөмөлунө карабай, клоунада айрыкча абройго ээ болгон. И. М. Заикин, И. В. Лебедев, И. М. Поддубный сыяктуу атлет, балбандардын дүйнөгө аты чыккан. Советтик көп улуттуу Цирк искусствосу эскиден калган мыкты мурастарды өздөштүрүп, жаңы мектептерди түзгөн. Циркти бирдиктүү мамлекеттик башкарма жетекчиликке алган. 1926-ж. Цирк искусствосунун мектеби ачылып, адис артисттерди даярдай баштаган. Л. Дуров, В. В. Лазаренко, Ю. В. Никулин, O. К. Попов ж. б. у. с. дүйнөгө таанымал артисттер өсүп чыккан. Кыргыз элинин улуттук оюндарында (аламан байге, эр сайыш, тыйын эңмей, оодарыш, селкинчек ж. б.) Ц. өнөрүяүн айрым элементтери эзелтен эле болгон. Кыргыз труппасы 1962-ж. уюшулуп (жетекчиси С. Жаныбеков), ага таланттуу уланкыздар тандалып алынган.
 
Алгачкы оюн 1963-ж. 20-октябрда коюлган. 1967-ж. «Гүлдөй бер, Кыргызстаным» аттуу жаңы коллектив түзүлүп (реж. Н. Цертелев), анын репертуарына: «Шумкар» (жетекчиси М. Кочаков), «Ат үстүндөгү жонглёр», «Казанчы» жана акробаттар, гимнасттар кирген. 1969-ж. эки коллектив биригип «Жаш Кыргызстан» деген ат менен өлкөбүздүн ири шаарларында жана Финляндияда гастролдо болгон. 1976-ж. Фрунзеде 2000 орундуу Цирк имараты курулган. Труппада (1979) Кыргыз ССР эл артисти Э. Мамытбеков, Кыргыз ССРинин эмгеги сиңирген артисти С. Урмамбетов, Д. Чокубаева, Ф. М. Мукушева, А. Жумалиев, А. Абылкасымов, К. Арботоев, А. Бирюков, М. Төлөбаева, А. Хасанова ж. б. эмгектенген. Реж. коюучусу Т. Жолдошбеков болгон, к. Кыргыз цирки.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Константин Циолковский

Циолковский Константин Эдуардович (5 (17). 9. 1857, РФ, азыркы Рязань обл, Ижевский айылы - 19.9.1935, РФ, Калуга) - аэродинамика, ракета динамикасы, самолёт жана дирижабль теориясы боюнча орус илимпозу жана ойлоп чыгаруучусу; азыркы космонавтиканын негиздөөчүсү.
 
Бала кезинде такыр укпай калган, 14 жашынан өз алдынча окуган; 1879 - ж. мугалим болуу үчүн экстерн экзамен тапшырып, өмүр бою физика жана математикадан сабак берген. 1880 - жылдан Калуга губерниясынын Боровский унттик окуу жайында арифметика жана геометрия мугалими болгон. Циолковский 1880-81-ж.«Газдардын теориясы » деген эмгек жазган. Ал эмгегинде газдардын кинетикалык теориясынын негизи баяндалган. Анын экинчи эмгегине («Жаныбар организминин механикасы») И. М. Сеченов жакшы баа берип, Циолковский Орус физикалык-химиялык коомуна кабыл алынган. 1884-жылдан кийинки Циолковскийдин негизги эмгектери төрт проблемага: металл дирижаблди, абада учууга ыңгайлуу формадагы аэропланды, аба жаздыкчасындагы поездди жана планета аралык саякат үчүн ракетаны илимий негиздөөгө арналган. 1886-жылдан реактивдүү аппараттардын кыймыл теориясы боюнча иштеп, алыска учуучу ракета жана планеталар аралык саякат ракетасынын бир нече схемасын сунуш кылган. 1917-жылдан кийин реактивдүү самолёттордун учуу теориясын түзүп, газ турбиналуу кыймылдаткычтын схемасын ойлоп тапкан, 1927-ж. аба жаздыкчасындагы поезддин теориясын жана схемасын жарыялаган. «Дүйнөлүк мейкиндикти реактивдүү аспаптар менен изилдөө» (1903-14) аттуу эмгеги ракета жана суюк отундуу ракета кыймылдаткычы теориясынын негизин түзөт. Ал космос аппаратын атмосферасыз планета бетине кондуруу маселесин биринчи болуп чечкен.1926-29-ж. көп баскычтуу ракета теориясын, 1932-ж. реактивдүү самолёттун стратосферада учуу теориясын жана гиперүн ылдамдыктагы самолёттун түзүлүш схемасын иштеп чыккан. Циолковский - планеталар аралык катнашуулар теориясынын негиздөөчүсү. Ал биринчи болуп жердин жасалма спутниги жана Жерге жакын станция куруу (Күн энергиясын пайдаланып) идеясын айткан.
 
Циолковский - ракета куруу боюнча оргиналдуу эмгектердин, ошондой эле лингвистика, биология, философия ж.б. боюнча да көптөгөн изилдөөнүн автору. Циолковский 1932-ж. Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. Циолковскийдин туулган күнүнүн 100 жылдыгына байланыштуу СССР ИА К. Э. Циолковский атындагы алтын медаль белгиленген. Москва менен Калугада эстелиги тургузулган; Калуга менен Ижевскиде мемориал музей үйү түзүлгөн; Мамлекеттик космонавтиканын тарых музейи жана Калуга педагогика институту, Москва авиац. технолиялык институту анын ысмында. Айдагы кратер Циолковскийдин ысмы менен аталган. Циолковскийдин техникалык идеялары ракета космос техникасын түзүүдө колдонулууда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Инсандар
Цинь Шихуанди

Цинь Шихуанди, Ин Чжэн (б. з. ч. 259, Ханьдань, КЭР - б. з. ч. 10. 9. 210, ошол эле жерде) - Цин падышалыгынын башкаруучусу (246-221), Кытайдын биринчи императору (221-жылдан).
 
Бирдиктүү борбордошкон Цинь империясын (221-207) түзүп, катуу тартип киргизген. Улуу Кытай дубалын куруу демилгесин көтөргөн жана Кытай арх-расына салым кошкон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Цинкография

Цинкография (цинк жана ...графия) - клише даярдоонун фотомеханикалык процесси.
 
Алгачкы жолу Цинкографияны 1850-ж. Ф. Жилло (Франция) сунуш кылган. Ал цинк пластинкасына кол менен к-тага туруштук берүүчү сүрөт түшүрүп, бош калган элементтерди азот к-тасы менен жедирүү ыкмасын иштеп чыккан. 1862-ж. Г. Жеймс (Улуу Британия) сүрөттү кол менен түшүрүүнү жарык сезгич катмар капталган цинк пластинкасына негативден фотокөчурүү менен алмаштырган. 

Бул ыкма фотоцинкография деп аталат. Жилло менен Жеймстин ыкмалары штрихтүү бир түстүү сүрөт түшүрүү үчүн гана колдонулат. 19-кылымдын 80-жылдарынын башында бир эле мезгилде Россия менен Германияда Цинкография үчүн растр сунуш кылынып, тондуу оригиналдардан клише даярдоого мүмкүндүк түзүлгөн. Цинкографиянын жардамы менен аралаш басма формалары да (иллюстрация-тексттүү) алынат. Түстүү оригиналдын сүрөтүн түшүрүүдө адатта 4 түстөгү клише даярдалып, анын ар бири бир боёктун гана сары, кара кочкул (күрөн кызыл), көк жана кара (же боз) түсүн берет. Бул боёктор менен биринин артынан бирин басканда көп түстүү сүрөт алынат. Фотополимердик басма формаларын даярдоо процессин да Цинкографиянын ыкмаларына кошууга болот. Клише даярдоого адистештирилген ишкана же цех да Цинкография деп аталат. Цинкография азыр картографияда гана колдонулат. цинктөө, цинк жалатуу - коррозиядан сактоо үчүн металл буюмдун бетине цинк катмарын же анын куймасын жабуу же каныктыруу. Мех. таасир этилбеген, тегиз же көп эмес ийилген беттерге колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Техника
Цинк кенташтары

Цинк кенташтары - полиметалл жана жезколчедан кендеринин курамдык бөлүгү; кээде өзүнчө кенташ түрүндө да кездешет.
 
Негизги минералы сфалерит, андан башка каламин, смитсонит ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Цинкенит

Цинкенит (немец минералогу К. Цинкендин ысмынан аталган) - минерал, коргошундун сульфоантимонити, Pb9Sb22S42.
 
Кошундулары: Ag, Cu, Fe, As. Кристаллы жука призма түспөлдүү келип, агрегаты радиалдык-нурдан кийиз сымал, туташ массага биригет. Болоттой боз түстө, металлдай жылтырайт. Тунук эмес. Катуулугу 3-3,5. Тыгыздыгы 5,25-5,35 г/см3. Гидротерм кенташ тарамдарында антимонит, жемсонит, буланжерит, бурнонит ж. б. минералдар чогуу кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар