Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Араатумшук сымалдар

thumb|Pristis pectinata.
Араатумшук сымалдар (Pristiformes) - кемирчектүү балыктар түркүмү. Денеси узун, нык, көкүрөк сүзгүчтөрүнүн четтери башы менен биригип өскөн. Узундугу 6 мге жетет, салмагы 2400 кг, катран сымал акулаларга тектеш. Башка балыктардан аналдык сүзгүчү жоктугу менен айырмаланат. Тумшугу узун, капталдарында сүйрү жана тыгыз, араа сымал чоң тиштери бар. Араатумшук сымалдардын 1 тукуму, 1 уруусу, 7 түрү бар. Тынч жана Индия океанында жашайт. Суу түбүндө жай жүрүүчү майда бентос жаныбарлар менен азыктанат. Аларды узун тумшугу менен суу түбүндөгү катуу жерден казып алат. Араатумшук сымалдардын ургаачысы 12ге чейин жумуртка тирүү тууйт. Жергиликтүү элдин промысел объектиси.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Балыктар
Арабдардын Орто Азияга жортуулдары

Арабдардын Орто Азияга жортуулдары — Араб халифатынын 8-кылымда ислам динин таратуу максатында Орто Азия менен Казакстан жергесине жасаган жортуулдары. 633-жылдан тарта бир кылымга созулган жүрүштөрдүн натыйжасында арабдар түштүктө Түндүк Африканы, батышта Франциянын Бурбон аймагына чейин, чыгышта Синд (Инд) дарыясына чейинки аймактарды багындырып, империяга айланган. Андан ары арабдар Палестина, Сирия, Ирак, Иран, Афганстанды караткан. Халиф Абд ал-Маликтин, андан соң анын уулу халиф ал-Валид Iнин мезгилинде (705-715) арабдардын Орто Азияга жортуулдары башталган. Атактуу араб колбашчысы, Хорасандын наместниги Кутейба ибн Муслим 710-712-жылы Бухара менен Самаркандды, Хорезмди каратып, 713-жылы Сыр дарыядан өтүп, Фергананы жанаа Шашты (Ташкен) ээлейт. Халиф Умар IIнин мезгилинде 719-жылы арабдар Согдуну басып алышат. 751-жылы июлда Талас өрөөнүндөгү Атлах шаарынын жанында Тан империясынын аскерлери менен Араб халифатынын аскерлеринин ортосунда салгылашуу болуп өткөн. Салгылаштын жүрүшүндө Тан аскерлери чоң жоготууларга учурап, карлуктардын, жана башка жергиликтүү элдердин колдоосу менен арабдар жеңишке жетишкен. 812-817-жылдарда арабдар Фергананын борбору Касанды басып алган. 875-жылы халиф ал-Мутамид Саманиддер династиясынан чыккан Наср ибн Ахмедди Мавереннахрдагы бардык провинцияларга наместник кылып дайындайт. Алардын тушунда Мавереннахр жана Фергана аймагы толугу менен Араб халифатына караган. Караханиддердин мезгилинде 960-жылы ислам дини мамлекеттик дин деп жарыяланып, атайын мыйзам менен бекитилген. Натыйжада арабдардын тили, жазмасы, материалдык жана рухий маданиятынын элементтери жергиликтүү элдерге таркаган. Ошол эле учурда жергиликтүү элдер да араб маданиятынын калыптануусуна зор таасирин тийгизген. Категория:Тарых

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ара-Бел көлдөрү

thumb|Ара-Бел көлдөрү.
Ара-Бел көлдөрү - Тескей Ала-Тоо менен Жетим-Бел кырка тоосунун аралыгындагы Ара-Бел сыртынын батыш бөлүгүндө жайгашкан көлдөрдүн тобу. Көлдөрдүн бири Кичи Нарын суусунун алабына (Буркан көлү), калганы Чоң Нарындын алабына кирет. Суу бөлгүчтүн туу жонундагысы (Арабел ашуусуна жакын) деңиз деңгээлинен 3830 м бийиктикте жайгашкан, аянты 0,007 км2, суунун көлөмү 0,006 млн м3. Эң терең жери 2,5 м. Суусу мол мезгилде көлдөн агып чыккан суу ылдыйкы көлгө куят. Ал деңиз деңгээлинен 3820 м бийиктеги морена чуңкурун ээлеп жатат. Узундугу 0,5 км, туурасы 0,3 км, аянты 0,115 км2, суунун көлөмү 0,751 млн м3. Эң терең жери 18.5м. Көлдөн суу агып чыгат. Кар суулары менен толукталат. Көлдүн түндүк-чыгыш бөлүгүнөн морена бөгөтүн жиреп агып чыккан суу андан төмөнкү көлгө куят. Анын түштүк-батыш жээги тик түшүп, мореналардан турат, түндүк-чыгышы жантайыңкы, саздак. Түсү жашыл, тунуктугу 2.5м. Сууда өсүүчү өсүмдүктөр мол, ихтиофауна бар. Көл мөңгүнүн аракетинен пайда болгон. Кийинки көл 3800 м бийиктикте, экинчи көлдөн 700 м чыгыш тарапта. Көл моренанын оёң жеринде жайгашкан. Узундугу 1,2 км, туурасы батыш бөлүгүнүкү 350 мге чейин. Аянты 0,245 км2, көлөмү 0,365 млн м3, эң терең жери 4,5 м. Жогорку көлдөн агып чыккан суу менен толукталат. Көлдөн агып чыккан суу Ара-Бел сууга куят. Жээги мореналар менен татаалданып, таштуу, айрым бөлүгү саздак. Жашыл түстө, тунуктугу 3 м. Мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөрдүн тибине кирет. Бул көлдөн 2 км түштүк тарапта, деңиз деңгээлинен 3910 м бийикте мөңгүнүн аракетинен пайда болгон дагы бир көл жатат. Анын узундугу 0,65 км, эң жазы жери 0,4 км. Аянты 0,193 км2, көлөмү 0,816 млн м3. Эң терең жери 5 м. Жашыл түстө, тунуктугу 3 м. Көл чанагынын формасы жана жээк рельефи өрөөндө мөңгү болгондугун күбөлөйт. Мөңгү тартылганда ордуна көл пайда болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Кыргызстандын көлдөрү
Арап жылкысы

thumb|Арап жылкысы.
Арап жылкысы — биздин замандын I миңинчи жылдарында Арап өлкөлөрүндө элдик селекция жолу менен чыгарылган миңгич жылкы. Анча чоң эмес, сымбаттуу. Ыйык жалынын бийиктиги 150—152 см, дене узундугу 149—150 см, көкүрөк курчамы 177 см, шыйрагынын жоондугу 18—19 см. Өңү аккула, боз. Орто кылымда Европага кеңири тарап, жергиликтүү жылкыны жакшыртуу үчүн пайдаланылган. Арап жылкысы таза кандуу, ыкчам жүрүштүү миңги жылкыларды (англия таза кандуу жылкысы, орлов таскактуу, тракенен, терек) чыгарууга катышкан. Чөлдүү жерге чыдамкай келет. Алыска чуркайт. Дүйнөнүн көп өлкөлөрүнө тараган. Кыргызстанда да бар. Жергиликтүү жылкы породаларын жакшыртуу максатында пайдаланылат.

 Араб аттары искусстводо 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Мал чарбачылыгы
Арап чөлү

thumb|Арап чөлү.
Арап чөлү - Сахара чөлүнүн түндүк-чыгыш бөлүгү. Нил дарыясынын өрөөнү менен Кызыл деңиздин аралыгында жайгашкан. Түштүгүндө (22° түндүк кеңдикте) Нубия чөлүнө өтөт. Арап чөлүнүн басымдуу бөлүгүн таш-шагылдуу, кумдак жана акиташ тектүү платолор (хамада) ээлейт; алар батыштан чыгышты карай тепкичтенип көтөрүлөт. Кызыл деңиздин жээгинен Этбай кырка тоосу (эң бийик жери 2187 м; Шаиб-эль-Банат чокусу) аркылуу бөлүнөт. Кышында кээде анын чыгыш капталдарына Кызыл деңизден түндүк-чыгыш шамалы менен келген жамгыр жаап, кургак нуктарда суу ташкынын пайда кылат. Жер астындагы суу агымы андагы суйдаң ксерофиттик кылкан-бадал, акация, тамариск, сикомора, курма пальмасы, дум (түштүгүндө) жана башка дарак өсүмдүктөрүн жыл бою суу менен камсыз кылат. Калкы негизинен көчмөн, алардын негизги кесиби мал (эчки, кой, төө) асыроо, оазистерде дыйканчылык. Кызыл деңиздин жээгинде мунай, фосфорит кендери бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
 
Категория:Чөлдөр‎
Категория:Арабия‎
Арагац чокусу

thumb|Арагац.
Арагац чокусу (түрк тилдеринде - Арагёз) - Армян тайпак тоосунун эң бийик жери, Армениянын аймагында. Бийиктиги 4090 м. Кратери мөңгү циркине айланган өчкөн жанар тоошондой Чакан мөңгүлөрү бар. Тоолуу жайыт. Түштүк капталында Бюрокан астрофизика обсерваториясы жайгашкан. Орто кылымдагы Анберд чебинин калдыгы бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Чокулар‎
Категория:Армения
Категория:Жанар тоолор арип боюнча‎
Категория:Кавказ‎
Арагонит

right|300px
Арагонит (Испаниядагы Арагон деген жердин атынан) - карбонаттар классындагы минерал. Химиялык формуласы Ca[CO3]. Ромб сингониясында кристаллданат. Жер бетиндеги геологиялык тышкы процесстерге туруксуз келип, кальцит минералына өтүп кетет. Өңү түссүз ак, кээде ачык жашыл, кызгылтым көк. Айнек сымал жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 3,5-4. С. салмагы 2,95. Интрузия тоотектеринин минералдарында жана минералдуу арашан сууларынын чөкмөлөрүндө кезигет. Өңү кубулган берметтер менен акактардын көпчүлүк бөлүгү арагониттен турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Минералдар
Аракеттеги жанар тоо

thumb|Этна (2004).
Аракеттеги жанар тоо — азыркы мезгилде дайыма же мезгил-мезгил менен жердин түпкүрүнөн ысык газдын, күлдүн, буунун, лаванын жана тоотек сыныктарынын жер бетине бүркүлүп чыгып турушу. Ошондой эле атылып чыккандыгы дарексиз, бирок андан ысык газ жана суу чыгып турган жерлер да аракеттеги жанар тоого кирет. Аракеттеги жанар тоолордун көбү Тынч океандын жээктеринде жана аралдарында, Ява догоосунда жайгашкан. Мисалы, Везувий, Ключевая Сопка, Котопахи, Этна жана башка.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:География
Аракс

thumb|Аракс.
Араз ((Arakʿs), , , ЭресИнструкция по русской передаче географических названий Ирана. — М.: Наука, 1979. — С. 45.) - Закавказье менен Түркиядагы (башталышы) дарыя, Куранын оң куймасы. Узундугу 1072 км, алабынын аянты 102 миң км2. Башталышында кууш терең өрөөн аркылуу агат, ортоңку агымында (Арарат түздүгү) өрөөн кеңейип, салааларга бөлүнүп кетет. Төмөнкү агымы Кура-Аракс түздүгү аркылуу өтөт. Орточо чыгымы төмөнкү агымында 285 м3/секунда. Аракс жылына 16 млн о агынды алып келет. Аракста СССР менен Иран курган гидротехникалык комплекс иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Дарыялар‎‎
Категория:Азербайжандын суулары
Категория:Түркия
Категория:Иран
Аралаш токой

thumb|Аралаш токой (Австрия‎, 2009).
Аралаш токой - ар түрдүү тукумдагы, көбүнчө ийне жана жазы жалбырактуу дарактар өсүүчү аймак. Ал мелүүн алкактардагы ийне, жазы жалбырактуу, тропиктердеги дайыма жашыл жана жалбырагы күбүлмө, субтропиктердеги лавр жана ийне жалбырактуу жана башка болуп бөлүнөт. Анда кайсынысы басымдуу болсо, ал негизгиси болуп, ал эми калганы аралаш дарактарды түзөт. Табигый аралаш токой көп кездешет, атайы өстүрүлгөн токойлор да бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Арал деңизи

thumb|Арал деңизи (1989-2008).
thumb|1960–2014
Арал деңизи, Арал - Каракалпак Республикасы менен Казакстандын аймагында жайгашкан мала туздуу туюк көл-деңиз. Субтропик алкагынын чөл зонасында жайгашкан. Аянты 36,5 миң км2 (1991). Басымдуу тереңдиги 1015 м, эң терең жери 54,5 м. Түндүк жээги тик, батыш жээги жардуу, түштүк жана чыгыш жээктери түзөң. Барса-Келбес, Кайра жаралуу жана башка аралдары бар. Көлгө мурда Амударыя менен Сырдарыя куйган. Суунун бетиндеги температура жайында 26-30°С, кышында 0°С. Кышкысын деңиздин бардык жеринде муз кездешет. Туздуулугу 15,9%ошондой 20-кылымдын 60-жылдарынан баштап, көлгө куйган дарыялардын суусу сугатка кеңири пайдалангандыктан деңиз суусу кескин тартылып, туздуулугу артууда. Азыр Сырдарыя, айрым жылдары Амударыя көлгө куйбай калды. Натыйжада көлгө чектеш аймактарда чөлдөшүү процесси күчөп, социалдык-экономикалык структура өзгөрдү. Арал деңизинин аймагы - «экологиялык алаамат зонасы» деп жарыяланып, аны коргоо чаралары көрүлүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Деңиздер‎
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Өзбекстандын географиясы‎
Арамза тоосу

Арамза тоосу - Суусамыр тоосунун түндүк тармагы. Арамза жана Суусамыр сууларынын аралыгында кеңдик багытта 34-36 кмге созулуп жатат. Туурасы 7-9 км. Орточо бийиктиги 3300-3600 м, эң бийик жери 3892 м.

Кыры аска-зоокалуу, мөңгүлөр жокко эсе. Капталдары жантайыңкы, кокту-колот, өрөөндүү. Тоонун бийик бөлүгү ордовиктин гранит интрузияларынан, Суусамыр өрөөнүнө караган жапыз бөлүгү палеоген менен неогендин конгломерат, кумдук, алевролит, чопо, мергель тектеринен турат. Талаа жана шалбаа (2800-3000 мге чейин), андан жогору альп шалбаасы, субниваль жана ниваль ландшафттары басымдуу.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Аранхуэс

thumb|Аранхуэс.
Аранхуэс (Aranjuez) - Испаниядагы шаар. Мадридден 47 км түштүктө, Тажо дарыясынын жээгинде жайгашкан. Калкы 45,1 миң (2005). Байыркы Рим мезгилинен белгилүү. 1387-1409-жылдарда Сантьяго орденинин Улуу магистринин резиденциясы, король сарайы, капелла, фонтан, статуялуу ажайып кооз бактары (Принц Багы), Рим императорлорунун мрамор бюсттарынын бай коллекциясы, чиркөө (1748), монастырлар (1765-80) бар. Аранхуэстин сарай-парк ансамбли (испан барокко стилиндеги эстеликтер) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине катталган. Туризмдин борбору. Тамак-аш, жеңил өнөр жайы иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Испания
Категория:Шаарлар
Арарат

thumb|Кичи жана Чоң Арарат.
Арарат (түркчө Агрыдаг - «ийри тоо»; армянча Масис - улуу; иранча - «Ной тоосу») — Армян тайпак тоосундагы эң бийик жанар тоо массиви. Түркиянын чыгышында (Армения менен Ирандын чегараларына жакын жеринде). Негизи бирге эки конустан - Чоң Арараттан (бийиктиги 5165 м) жана Кичи Арараттан (3925 м) турат. Базальт тоо-тектеринен түзүлгөн. Капталдарында лава, 4250 мден жогору дайыма кар жатат; 30дай мөңгү бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Тоолор
Категория:Түркия
Арафат

thumb|Арафат.
Арафат - Мекеге жакын (20 кмдей) жайгашкан жердин аты. Сауд Арабстанында. Узундугу 1112 кмге жеткен өрөөндөн жана аны түндүктөн чектеген жалча тоолордон турат. Арафат мусулмандардын эң негизги сыйынуу расмиси - ажылыктын (хадж) каадасы өтүүчү жер. Эл ичинде айтылган уламыштар боюнча Арафат тоосунун этегинде бейиштен куулган Адам ата менен Обо эне кездешкен. Бул жер ислам кабыл алынганга чейин Илал деп аталып, зыярат кылуучу ыйык жай болгон. Бүгүнкү күндө сыйынуучу жер катары дүйнөгө белгилүү.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Тоолор‎
Категория:Сауд Арабиясы
Ясир Арафат

thumb|Ясир Арафат (1999)

Ясир Арафат, Абу Аммар (24. 8. 1929, Иерусалим - 11. 11. 2004, Париж) - мамлекеттик жана саясий ишмер; Палестиналык арабдардын боштондук кыймылынын лидери, Палестина Улуттук кеңешинин төрагасы, Палестина автономиясынын башчысы (1996-2004). Каир университетинде билим алган. Палестинанын каршылык көрсөтүү кыймылынын (Фатх) негиздөөчүсү жана жетекчиси (1968). 1969-жылдан Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун Аткаруу комитетинин төрагасы, 1971-жылдан Палестинанын каршылык көрсөтүү кыймылынын куралдуу күчтөрүнүн Жогорку башкы командачысы. 1989-жылы Улуттук Советтин сессиясында Палестина мамлекетинин президенти деп жарыяланган. Израилге каршы террордук ыкма менен күрөш жүргүзүүдөн баш тартып, Израиль тарабынан басып алынган араб жерлеринде интифаданы куралсыз каршылык көрсөтүү кыймылын жарыялаган. Анын жыйынтыгында 1993-жылы Израиль менен Палестина өкмөтүнүн ортосунда тынчтык макулдашуусуна кол коюлган. Жакынкы Чыгышта тынчтыкты орнотууга кошкон салымы үчүн Нобель сыйлыгы ыйгарылган (1994).
Категория:Инсандар

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Арафура деңизи

thumb|Арафура деңизи.
Арафура деңизи - Инди океанындагы четки деңиз. Австралия, Жаңы Гвинея, Танимбар жана Кай (Индонезия) аралынын аралыгында. Аянты 1017 миң км2. Эң терең жери 3680 м. Чоң булуңу - Карпентария. Суусунун орточо температурасы 25°Сден 28°Сге чейин. Туздуулугу 34-35%ошондой Суткасына 2 жолу ташкындайт (ташкындын бийиктиги 2,5-2,6 м).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Деңиздер‎
Аргас кенелери

thumb|Argas reflexus.
Аргас кенелери - кан соруучу кенелер тукуму. Демейде кененин дене узундугу 2-13 мм, күңүрт-боз түстө, башы анча чоң эмес, көзү жок. Алар көбүнчө адам жашаган турак-жайда жана мал сарайларда кездешет. Кан менен азыктанат. Ал 30-40 минга чейин кан сорот, тойгон кене кайрадан жерге түшүп тактай жаракаларына, тешиктерге кирет. Аргас кенелери 20-25 жылга чейин жашайт. Алардын 100дөй түрү негизинен жылуу жана кургак райондордо кезигет. Ичкелте оорусун козгойт. Ооруну козгоочу микробактериялар адам денесине кененин шилекейи аркылуу жугат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Жаныбарлар‎
Категория:Мителер
Аргос

thumb|Аргос.
Аргос — Пелопоннес аралынын (түштүк Грекия) түндүк-чыгышындагы байыркы шаар. Калкы 25, 1 миң киши (2004). Биздин заманга чейинки 2-мпң жылдыктын 2-жарымында эле ири борбор болгондуктан, байыркы акындардын чыгармаларында айрым учурларда бүткүл Грекия Аргос, ал эми гректер аргивяндар деп айтылган. Микен цивилизациясы кыйрагандан кийин Аргосту дорийлер мекендеп калышкан. Биздин заманга чейинки 8-6-кылымда алардын бпйлпгп Пелопоннестин түндүк-чыгышына тарап, шаар кайрадан гүлдөп-өскөн. Аргосто монархия биздин заманга чейинки 5-кылымга чейин өкүм сүрүп, андан соң демократия орногон. Тышкы саясатында Аргос менен Спартанын ортосунда жер үчүн күрөштөр болуп турган. Биздин заманга чейинки 229-жылдан Ахей союзуна, биздин заманга чейинки 2-кылымдын экинчи жарымынан Римдин бийлигине өткөн. Биздин замандын 267- жана 395-жылы Готтор тарабынан талкаланган. Бүгүнкү күнү Аргос Грекиядагы туристтик борборлордун бири. Шаарды археологиялык изилдөө учурунда Микен дооруна тиешелүү сепилдин, Зевс менен Афины храмынын, 20 миң орундуу театрдын, музейлердин жана башка калдыктары табылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Грекия
Категория:Шаарлар
Аргымак

thumb|Аргымак.
Аргымак - Жакынкы жана Ортоңку Чыгыш өлкөлөрүндөгү асылтукум минги жылкынын байыркы аты. Таза тукумдуу минги, буденный, араб, ахалтеке жана англис жылкысынын сымбаттуу, чымыр күлүгүн аргымак деп аташат. Кыргыз элинин турмушунда аргымак байыртадан «чапса күлүк, сатса пул» катары асыралып келген. Алгач жапайы жылкы азык-түлүк иретинде колдонулган. Акырындап, колго үйрөтүлүп мингич, унаа катары кеңири пайдаланылган. Изилдөөчүлөр минги аттарды адегенде Борбордук Азияда өстүргөн деп эсептешет. Биздин заманга чейинки 2-1-кылымга таандык жазма булактар, маалыматтар боюнча аргымак жылкыларды өстүргөн 2 борбор: Бактрия жана Даван белгилүү. Фергана өрөөнүндөгү Даван мамлекетинин жылкылары сымбаты, сыны, турпаты жана күлүктүгү менен өзгөчө даңазаланган. Аларды «Асмандан түшкөн аргымактар» деп аташып, бүт Фергана өрөөнү сыймыктанган. Коңшулаш элдерге жана алыскы өлкөлөргө чейин Даван аргымактарынын атагы тарап, соода-сатыкта өтө жогору бааланган. Жазма маалыматтарда «баалуу жылкылар» үчүн кытайлыктар Даванга бир нече жолу кол салгандыгы жөнүндө айтылат. Даван аргымагынын алтындан жасалган айкели падышанын сарайында турган. Археологиялык изилдөөлөр учурунда Аравандагы Дулдулата мазарындагы аскада моюну «ак куудай» койкойгон, башы кичине, буттары ичке, келишимдүү аттар тартылган, ошондой эле ушул сыяктуу сүрөттөр Сулайман тоодон да табылган. Азыркы мезгилде түркмөндөрдүн дүйнө тааныган ахалтеке аргымактарын алардын тукумдары деп айтышат. Республикадагы №54, Бишкектеги ат чабылуучу жай жана башка асылтукум жылкы өстүрүүчү чарбаларда асыл тукум аргымак жылкылар: араб, ахалтеке, буденный, дон, англис, ошондой эле кыргыз жаңы жылкысы өстүрүлөт. Алар бири биринен дене түзүлүшү, өңү-түсү, күлүктүгү менен айырмаланып, кыргыз жылкысынын тукумун жакшыртуу жана ат спорту үчүн пайдаланылат. Мурда аргымак жылкылар алты жашка чейин эле күлүккө чабылса, бүгүнкү күндө жылына 3 ай эле (кышында) эс алат да, дайыма ат чабыш, аламан байге үчүн тапталып, чабыла берет. «Манас» эпосунда: «Манас жана анын кырк чоросу тулпар, нойондор - буудан, берендер - тобурчак минишкен, ал эми атчан жоокерлердин жоого минген аттары - аргымак болгон» деп айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Аргын (гибрид)

thumb|Heliconius heurippa = Heliconius melpomene melpomene x Heliconius cydno cordula.
thumb|Зебра x Эшек.
Аргын, гибрид (лат. hybrida - аргын, чалыш) - өсүмдүк сортторун чаңдаштыруудан жана малдын түрдүү породаларын аргындаштыруудан алынган түр. Алынган аргындын көп касиети тукум кууп, чөйрө шарттарына жакшы ыңгайлангандыктан өсүмдүктүн түшүмдүүлүгү, малдын кунардуулугу, тукумчулдугу кыйла жогорулайт. Аргындан баалуу жаңы сорттор, породалар чыгарылат.

 Гибриддештирүү

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎
Категория:Зоология‎
Apианчылык

thumb|Арий.
Apианчылык - александриялык поп Арий тарабынан негизделген христиандык диний окуу. Ал (318-жыл чен) расмий түрдө чиркөө жоболоруна каршы чыккан. Кудай уулу Христос Кудай атадан жаралгандыктан, ал түбөлүктүү эмес жана акылмандуулугу боюнча Кудай атага салыштырганда экинчи даражада турат деп далилдеген. Анын тарапкерлери көп болсо да, чиркөө тарабынан көп кысымчылыкка, куугунтуктоого дуушар болгон. Ошондой болсо да Apианчылыктын дин окуусу христиан дининде (Троица) кудай ата, кудай уулу жана кудай ыйык рух, периште жөнүндөгү догматтын чыгышына алып келди.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Христианчылык‎
Арид өсүмдүктөрү

thumb|Euphorbia virosa.
Арид өсүмдүктөрү (латынча aridus - кургак) - ным жетишсиз аймакта (чөл, жарым чөл) өсүүгө ылайыкташкан өсүмдүктөр. Алар аба температурасы суткалык жана жылдык кескин өзгөргөн, жаан-чачын жаабаган же өтө аз жааган шартта өсөт. Негизинен тропик жана субтропик алкактарда кеңири таралган. Ксерофиттер жана галофиттер кургакчылыкка өтө чыдамдуу. Физиол. байырлануунун негизинде транспирация, азыктануу, фотосинтез, дем алуу жана б. физиол. процесстер өзгөрөт. Тез ысып кеткенде өсүмдүктүн субмикроскопиялык структурасы акырындап бузулуп, узакка созулган ысыкта белогу да бузулат. Өсүмдүктө анатомиялык жана морфологиялык өзгөрүштөр (жалбырактын кичирейиши, түктүүлүк, мом катмары жана б.), байкалат. Көпчүлүк өсүмдүктөрдүн уругу да ысыкка чыдамдуу келет. Арид өсүмдүктөрүнүн ар кандай байырлануу жолдору маданий өсүмдүк сортторун чыгарууда селекцияда пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎
Аризона кратери

thumb|Аризона кратери.
Аризона кратери, Барринжера кратери - Аризона штатындагы (АКШ) Уинслоу шаарынын жанында. Диаметри 1200 м, тереңдиги 175 м. Метеориттин таасиринен пайда болгон. Аризона кратеринин ичинен жана тегерек четинен метеориттик никелдүү темирдин сыныктары табылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:АКШ географиясы‎
Категория:Астрономия‎