Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Трудовой флюорит кени

Трудовой флюорит кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Жыланды суусунун өрөөнүндө, Эңилчек суусунун куйган жеринен 5 км түштүк-чыгышта. Сары-Жаз геол. чалгындоо экспедициясы изилдеп, 1989-ж. запасын бекиткен. Комплекстүү калай-вольфрам кенинин аймагында гидротермдик флюорит минералдашуусу кеңири таралган. Флюорит майда жана ири кристаллдуу, кристаллдарынын өлчөмү 1,5–3 см, жаракалуу, жашыл, ачык көк, сыякөк түстө. Флюорит уя, тарамча–чачынды түрүндө таралган. Комплекстүү рудалардагы флюориттин орточо өлчөмү 13,24%. Запасы С1 категориясы боюнча 192 миң т, С2 – 356 миң т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Тунукташ порфир кени

Тунукташ порфир кени Чүй облусунун Жайыл районунда , Сосновка кыштагынан 47 км түштүк тарапта. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк этегинде жайгашкан. 1967–72-ж. ачылып, геол. изилдөө жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын палеозойдун миндаль түрүндөгү эпилейциттүү шонкинит–порфир жана лейцитофир тоотектери түзөт. Бул таштар кооз түстөгү оймо-чиймелүү. Негизинен кызыл түстө болуп, анын ичинде альбиттин ачык кызыл майда (1 ммге чейинки) данекчелери бөлүнүп турат, ошондой эле эпилейциттин тегерек келген сегиз бурчтуктары кооз көрүнүп, анортоклаздын көгүлтүр боз призмалары нур чагылдырат. Кен чыккан жердин узундугу 300 м, туурасы 50 м. Бул таштан өтө кооз асем буюмдарын жасоого болот. Запасы 421 млн м3.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Тунук-Туз туз кени

Тунук-Туз туз кени Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районунда, Казарман кыштагынан 17 км чыгыш тарапта, деңиз деңгээлинен 1360–1460 м бийиктикте. 1972-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен неоген катмарынын №2 туздуу свитасы менен байланышкан. Пайдалуу катмар чопо, алевролит жана линза сымал туз кабаттарынан турат. Туздуу катмардын узундугу 1 кмге чейин созулат, калыңдыгы 34 м. Бул жерде калыңдыгы 0,1–6,5 м болгон 9 галит кабаты 50–70 мден 700 мге чейин созулуп жатат. Кабаттар 62–99% таза галиттен турат. Туз мал чарбасында пайдаланылат. Туздун 5 кабатынын эсептелген запасы В+С1 категориясы 259 миң т, С2 – 937 миң т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Турук көмүр кени

Турук көмүр кени Нарын облусунун Ак-Талаа районунда, Баетов кыштагынан 50 км түштүктө, Жамандаван тоосунун кырында, Турук суусунун башатында, деңиз деңгээлинен 3500 м бийиктикте. Кен 1951-ж. ачылган. 1994–96-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Көмүрлүү юра катмарында 2 кабат бөлүнгөн. Көмүр кабаттары тереңдикте изилденбегендиктен өз алдынча эки кабат экендигин же бир кабаттын синклиналдык бүктөлүүсүнүн эки капталындагы кабат экендигин тактык менен айтуу кыйын. Биринчи кабаттын калыңдыгы 3,5 мден 11,0 мге чейин өзгөрөт, 2-кабаттын калыңдыгы болжол менен 10 м. Көмүрдүн сапаты болгону 2 сынамык менен изилденген. Көмүрдүн күлдүүлүгү 5,72%тен 14,65%ке чейин өзгөрөт, күйүү жылуулугу 28,23 МДж/кг (6744 ккал/кг) – 29,29 МДж/кг (6997 ккал/кг). Кендин запасы С2 категориясы боюнча 328 миң т, болжол ресурсу 776 миң т. Бекитилген запасы С2 категориясы боюнча 56 миң т (1994-ж).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Туура-Булак полиметалл кенчеси

Туура-Булак полиметалл кенчеси Ош облусунун Ноокат районунда, Кичи Алай кырка тоосунда, Кыргызата суусунун баш жагында, деңиз деңгээлинен 2860–3060 м бийиктикте. 1953–55-ж. коргошун жана цинкке издөө-баалоо иштери, 1984–91-ж. алтын жана күмүшкө текшерүү ишери жүргүзүлгөн. Девон-карбон мезгилинде пайда болгон акиташтарда же алардын негизги эффузия тектери менен болгон контактысында тарам сымал руда тулкулары жайгашкан. Руда тулкулары галенит, сфалерит, арсенопирит жана пирит минералдары бар кварц-кальциттерден турат. Калыңдыгы 1,7–9 м, узундугу 100–600 м болгон 4 руда зонасы аныкталган. Руда тулкулары бургулоо көзөнөктөрү менен 90–170 м терендикке чейин текшерилген. Руданын болжол ресурсу 15085 миң т. Рудадагы металлдардын өлчөмү: коргошундуку – 1,83%, цинктики – 0,97%, күмүштүкү – 93,7 г/т. Металлдардын болжол ресурсу: коргошундуку – 276 миң т, цинктики – 147 миң т, күмүштүкү – 1414 т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Туура-Кабак көмүр кени

Туура-Кабак көмүр кени Миң-Куш кени Нарын облусунун Жумгал районунда, Чаек кыштагынан 45 км түштүк-батыш тарапта, Молдо-Тоо менен Кабак кырка тоолорунун аралыгындагы Миң-Куш өрөөнүндө. 1956-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын юра мезгилинин чөкмө тектери түзөт. Көмүр, чопо, алевролит, аргиллит тектеринин арасында жатат. Мында көмүрдүн 8 катмары бар. Алардын калыңдыгы 3,60–13,1 м. Күрөң көмүр тибине кирет. Күйгөндө 27,9 МДж/кг жылуулук берет. Жогорку сапаттуу, күлдүүлүгү 18%. Запасы 41,0 млн т (1975).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Туюк коргошун кени

Туюк коргошун кени Чүй облусунун Ысык-Ата районунда, Ивановка кыштагынын түштүк тарабында, Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Туюк суусунун өрөөнүндө. Кен илгертен белгилүү (байыркы кен казындылары бар). Кен аймагында протерозойдун аягында пайда болгон серицит-көмүрлүү кристаллдык акиташ тектери жана аларды жиреп чыккан каледондун гранит-диорит интрузиясы жатат. Алар майда тектоникалык жылышуу жаракалары менен тилкеленип, руда тарамдарынын пайда болушуна шарт түзгөн. Кен интрузия массивинин акиташ теги менен кошулган жериндеги тектоникалык жаракалар зонасында топтолгон. Руда тулкулары негизинен жалпак линза сымал болуп, гранит-диориттердин лимониттешкен зонасындагы кварцтуу брекчиядан турат. Айрым руда тулкусунун узундугу 300–1100 м, калыңдыгы 1,5 мге чейин. Кендин курамында арсенопирит, галенит, церуссит, халькопирит, скородит, висмутит ж. б. минералдар кездешет. Руда тулкуларындагы металлдардын өлчөмү: коргошундуку – 0,03–9,1%, цинктики – 0,02–1,9%, мышьяктыкы – 0,02–2,0%, алтындыкы – 0–36,4 г/т, күмүштүкү – 1,0–200 г/т. Кендин ресурсу: коргошундуку – 40 – 60 миң т, цинктики –т 20–30 миң т, күмүштүкү – 250–350 т, алтындыкы – 8–10 т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Туюк көмүр кени

Туюк көмүр кени Ош облусунун Өзгөн районунда, Кара-Суу т. ж. бекетинен 110 км, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталында, Туюк суусунун жогорку жана ортоңку агымында. Кен 1942-жылдан белгилүү. 1942–55-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен эки аянтка Түндүк жана Түштүк деп бөлүнөт. Көмүр юранын туюк свитасы менен байланышкан. Туюк свитасынын төмөнкү жагында жука кабаттар бар, ортоңку жана жогорку жагы көмүр кабаттарына бай жана алардын кээ бири өнөр жайлык мааниде. Бардыгы 9 кабатка бөлүнгөн, алардын ичинен 4-кабат, кээ бир жерде 3-кабат өнөр жайлык мааниге ээ. 4-кабаттын калыңдыгы 0,48 мден 2,35 мге, 3-кабаттыкы 0,20 мден 1,05 мге чейин. Сапаты боюнча 4-кабаттын көмүрү биринчи кокстуу арык (1 КО) маркасына, 3-кабаттын көмүрү биринчи майлуу (1 Ж) маркасына таандык. Көмүрдүн күлдүүлүгү 9,9%тен ашпайт, күйүү жылуулугу 33,94–36,42 МДж/кг (8109 – 8700 ккал/кг). Туюк жана Каргаша кендеринин көмүрлөрүнүн 1:1 өлчөмүндөгү кошулмаларынан механикалык касиеттери жогору болгон кокс алууга болот. Химиялык заттар да арбын алынат. Жаңыча (1992-ж.) бааланган (С1 категориясы боюнча) запасы 30914 миң т. Бул запас бекитилбеген. 1993-ж. Туюк 1 участкасынын батыш жагында, ачык казып алууга мүмкүн болгон жергиликтүү участок бөлүнгөн, анын бекитилип, баланска коюлган запасы 288 миң т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Туюкту-Арча бериллий кени

Туюкту-Арча бериллий кени Талас облусунун Бакай-Ата районунда, Талас Ала-Тоосунун борбордук бөлүгүнүн түндүк капталында, Туюктуарча кургак сайынын оозунда, деңиз деңгээлинен 1650–2020 м бийиктикте. 1959–63-ж. чалгындалып, запасы эсептелген. Кен аймагы, күмүштаг гранит массиви менен жирелип чыккан жогорку протерозойдун терриген катмарынан түзүлгөн. Бериллий рудасы экзоконтактыда кумдук-алевролит катмарындагы кварц-талаа шпаттуу тарамдар жана тарамчалар менен байланышкан. Тарамдар аянты 1350400 м болгон штокверкти түзөт. Бериллий кычкылынын орточо өлчөмү 0,06%, кээ бир участкаларда 0,103%ке чейин жетет. Руданын запасы С1 категориясы боюнча – 5747 миң т, С2–5921 миң т, болжол ресурсу – 5000 миң т. Бериллий кычкылынын запасы: С1 – 3448 т, С2–3304 т, болжол ресурсу 2500 т.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түз-Ашуу конгломерат кени

Түз-Ашуу конгломерат кени Чүй облусунун Жайыл районунда, Кара-Балта шаарынан 60 км түштүк тарапта, Кыргыз Ала-Тоосунун түштүк капталында. Кен аймагын девон мезгилинде пайда болгон гравелит, конгломерат, ордовик мезгилинин гранит жана порфирит тектери түзөт. Пайдалуу катмар конгломераттан турат. Калыңдыгы ондогон мге жетет. Курамында жумуруланган боз түстөгү граниттин майда жана кесек шагылдары (250 ммге чейин), жашыл түстөгү сланецтешкен тектердин сыныктары бар. Булар майда түзүлүштөгү полимиктүү материал менен камдашкан. Цементтин өңү боз, жашыл, кызгылтым түстө. Таш жакшы сайкалданып, өтө кооз көрүнөт. Физикалык-механикалык жана кооздук касиети боюнча жылмалангандан кийин имараттын сырткы жана ички дубалдарын кооздоп каптоого болот. Болжол запасы бир нече млн м3. Кен аймагында бор жана палеоген-неоген мезгилдеринин чөкмө тектери кеңири таралган. Алар тектоникалык бүктөлүүлөргө дуушарланып, антиклиналдык түзүлүштү пайда кылган. Газ менен нефть антиклиналдык түзүлүштүн оң жана сол канаттарындагы бор менен палеогендин кумдук, чопо, алевролит тектеринде топтолгон. Газ 3711–3727 м тереңдикте жаткан бор мезгилинин жана 3641–3650 м тереңдиктеги палеогендин кумдук катмарынан табылган. Нефть палеогендин 3882–3888 м тереңдиктеги катмарынан чыгат. Газдын суткалык чыгымы 49–160 миң м3, нефтиники 110 м3. Газдын курамында 81,06–93,88% метан, 0,7– 30,9% этан, пропан жана жогорку сапаттагы газдар 0,59–0,68%; нефтиде көмүр кычкыл газы 0,13–0,95%, азот жана сейрек кездешүүчү газдар 1,04–8,34%.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түндүк Ак-Таш сурьма кени

Түндүк Ак-Таш сурьма кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Алай кырка тоосунун түндүк капталында, Кадамжай шаарчасынан 2 км, Кадамжай кенинен 6 км түндүк-чыгышта, деңиз деңгээлинен 1200–1450 м бийиктикте. 1971-ж. табылган. 1975–80-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы силур, девон жана карбондун карбонат-терриген катмарларынан түзүлгөн. Руда карбондун карбонат-терриген тектеринин силур сланецтери менен болгон тектоникалык контагындагы жаспероид брекчияларында топтолгон. Руда өтө чачкын, катмар, линза жана уя түрүндө таралган флюорит-антимониттен турат. Калыңдыгы 25–30 м болуп, Түндүк (951000 м) жана Түштүк (80-900 м) рудалуу тилкеге бөлүнөт. Пайдалуу компоненттердин орточо өлчөмү: сурьманыкы – 0,54%, алтындыкы – 1,85 г/т, флюориттики – 19,6%. Руданын С2 категориясы боюнча запасы 6584,5 миң т, сурьманыкы – 35719 т, алтындыкы – 8,1 т, флюориттики – 1294 миң т. Кен Кадамжай тоокен комбинатынын сырьелук резерви.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түндүк Ак-Таш флюорит кени

Түндүк Ак-Таш флюорит кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Кадамжай шаарчасынан 5 км түндүк-чыгышта, деңиз деңгээлинен 1300–2300 м бийиктикте. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы сурьма кенин чалгындаганда кошо изилдеген жана 1978-ж. запасын эсептеген. Флюорит-сурьма рудасы формация аралык жаспероид катмарында топтолгон. Флюориттин комплекстүү рудалардагы орточо өлчөмү 13,24% болуп, өнөр жайлык концентрацияны түзөт. Флюорит түссүз, ачык жашыл, сыя көк түстө, идиоморфтук жана тарамча-чачынды түрдө кездешет. Флюориттин баланстагы запасы: С1 категориясы боюнча 655 миң т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түндүк барит кени

Түндүк барит кени Нарын облусунун Кочкор районунда, Кочкор кыштагынан 30 км түндүк-батышта, Кайнар тоосунун Кыргоо жана Түндүк сайларынын ортосундагы кырда, деңиз деңгээлинен 2500 м бийиктикте. 1959–60-ж. Кыргыз ССР Геология башкармасы чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн. Кен аймагын ордовик мезгилинде пайда болгон хлорит-серициттүү сланец-алевролит жана кумдук катмарлары түзөт. Алар тектоникалык терең жаракалар менен тилмеленип, ар түрдүү өлчөмдөгү барит тарамчаларынын жайгашуусуна шарт түзгөн. Кен узундугу 800 м, жазылыгы 160–200 мге чейинки аянтты ээлейт. Аянтта 25тен ашык барит тарамчалары бар. Алардын орточо калыңдыгы 5,3 мге жетет. Барит майда бүртүкчөлүү, ак, бозомук, кызгылт. Курамында ВаSО4–90,93%, SiО2–4,88%, СаСО3–1,2%, Fе2О3–0,49%. Барит жогорку сапаттуу болгондуктан литопон, кант өндүрүшүндө пайдаланууга, ар түрдүү боёк, лак даярдоого сунуш кылынат. Кендин эсептелген запасы 91,2 миң т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түндүк Каракчы-Кум нефть–газ кени

Түндүк Каракчы-Кум нефть–газ кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Арка кыштагынан 10 км чыгыш тарапта, Белисынык кырка тоосунун түндүк этегинде. 1977-ж. табылган. Кен аймагында бор жана палеоген-неоген мезгилдеринин чөкмө тектери кеңири таралган. Алар тектоникалык бүктөлүүлөргө дуушарланып, антиклиналдык түзүлүштү пайда кылат. Газ менен нефть антиклиналдык түзүлүштүн оң жана сол капталдарындагы бор менен палеогендин кумдук, чопо, алевролит тектеринде топтолгон. Газ 3711–3727 м тереңдикте жаткан бор мезгилинин жана 3641–3650 м тереңдиктеги палеогендин кумдук катмарынан табылган. Нефть палеогендин 3882–3888 м тереңдиктеги катмарынан чыгат. Газдын суткалык чыгымы 49–160 миң м3, нефтиники 110 м3. Газдын курамында 81,06–3,88% метан; 0,7–30,9% этан; пропан жана жогорку сапаттагы газдар 0,59–0,68%; нефтиде көмүр кычкыл газы 0,13–0,95%, азот жана сейрек кездешүүчү газдар 1,04–8,34%. 1997-жылга карата калган нефтинин запасы В – 178 миң т, эркин газ жана газ шапкасынын бириккен запасы В категориясы боюнча 1856 млн м3. 1996-ж. кенден 0,2 миң т конденсат жана 10,33 млн м3 газ алынган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түндүк–Фергана Таш-Көмүр бассейни

Түндүк–Фергана Таш-Көмүр бассейни Фергана тоо тизмегинин этегинде жана Чаткал кырка тоосунда юра катмарынын созулуп жаткан көмүрлүү аймак. Таш-Көмүрлүү бассейн туурасы 10 кмге жакын тилкени түзүп, Майлысудан (Сарыбээ) Аркытка чейин, узундугу 75 км созулуп жатат. Бассейнде Таш-Көмүр (Нарын), Майлысу (Сарыбээ), Каратыт, Тегене, Хожата, Пагата, Аркыт (Сары-Челек) кендери белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түндүк Фергана сурьма-сымап кырчоосу

Түндүк Фергана сурьма-сымап кырчоосу – Жалал-Абад облусунун Ала-Бука, Аксы , Ноокен райондорундагы сурьма жана сымап кендүү ири аймак. Түштүк Нарын бүктөлүү аймагында. Кырчоонун чегинде 3 рудалуу район (Терек-касан, Пачата, Майлысу-Турдук) белгилүү. Алардагы айрым кендер 1935-ж. табылган. Кырчоо аймагынын геологиясын протерозой, палеозой замандарынын мраморлошкон акиташ теги, кварц-слюдалуу сланец, жаспероид, жанартоо-чөкмө тектери жана аларды жиреп чыккан гранит интрузиялары түзөт. Мындагы кендер жалпысынан кабат (Терек, Касан, Ыштанберди) жана тарам түрүндө. Кабат түрүндөгү кендер рифейдин жана палеозойдун мрамору менен сланец тоотектеринин кошулган жериндеги роговик-жаспероид брекчияларында топтолгон. Алар өнөр жайлык мааниде. Тарам сымал сурьма-сымап рудалары тектоникалык жаракалар менен тилмеленген жанартоо–чөкмө тектеринде жатат. Калыңдыгы 10–15 мге чейин жетип, өтө чачкын жана бардык жерде бирдей эмес. Негизги минералдары: антимонит (сурьма), киноварь (сымап). Кээде пирит, цинк, мышьяк, коргошун, жез жолугат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түндүк-Чыгыш Фергана нефть–газ району

Түндүк-Чыгыш Фергана нефть–газ району – Жалал-Абад облусунун Аксы, Базар-Коргон жана Сузак райондорундагы нефть менен газ кендери жайгашкан ири аймак. Район батышынан Нарын дарыясы, түндүгүнөн Фергана тоолорунун (Бабаш-Ата, Чаактоо) түштүк этектери, чыгышынан Көгарт өрөөнү, түштүгүнөн Карадарыя менен чектешет. Мында Избаскан, Майлы-Суу, Чаңгыр-Таш ж. б. нефть газ кендери бар. Бул кендердин айрымдары 19–кылымдын аягынан белгилүү. Райондун аймагын мезозой жана кайнозой замандарынын чөкмө тоотектери түзөт. Нефть жана газ кендери триас, юра, бор мезгилдеринин ар кандай тереңдикте (383–3500 м) жайгашкан чопо, кумдук, конгломерат, акиташ тоотек катмарларында топтолгон. Пайдалуу кабаттардын калыңдыгы 5–15 м. Нефть бургулоо көзөнөгүнөн насос аркылуу сордуруп алынат. Бул райондун келечекте өнөр жайлык мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түтөк тантал-ниобий кени

Түтөк тантал-ниобий кени Баткен облусунун Баткен районунда, Түтөксайдын сол капталында, деңиз деңгээлинен 3500–3700 м бийиктикте. 1988–89-ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен матчай гранит-сиенит массивинин экзоконтактасына туура келет. Матчай массиви силурдун сланец, кумдук, алевролит, акиташ катмарларын жиреп чыккан. Руда тарамдары силурдун тоотек катмарларынын тектоникалык блогу менен байланышкан. Негизги руда минералдары: пирохлор, циркон, циртомит, торит. Тантал кычкылынын рудадагы өлчөмү 0,076 – 0,078%, ниобий кычкылыныкы – 0,075%. Руданын болжол ресурсу 39815,1 миң т, тантал кычкылыныкы – 30694 т, ниобий кычкылыныкы – 29861 т. Андан башка цирконий кычкылынын ресурсу – 128205 т, урандыкы – 29463 т жана торийдики – 75649 т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түштүк–Батыш Фергана нефть–газ району

Түштүк–Батыш Фергана нефть–газ району – Баткен облусунун Лейлек районундагы нефть жана газ кендери табылган ири аймак. Каратоо жана Белисынык тоолорунун түндүк этегинде жайгашкан. Мында Карагачы, Бешкент, Түндүк, Каракчыкум, Тагап, Тамчы ж. б. кендери табылган. Райондо нефть жана газ бар экендиги 1941-жылдан белгилүү. Райондун аймагында юра, бор, палеоген жана неогендин тоотектери жатат. Алар бүктөлүүлөргө дуушарланып, көптөгөн антиклиналдык түзүлүштөрдү пайда кылган. Нефть менен газ юра мезгилинин бозомтук кумдук, бор мезгилинин кызгылт, бозомтук кызгылт күрөң түстөгү кумдук, палеогендин кумдук, алевролит, акиташ тектеринде жана неогенде пайда болгон кызгылт кумдук тоотек катмарларында топтолгон. Нефтилүү тоотектердин калыңдыгы 2–24 м.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Түштүк Теңир-Тоо көмүрлүү аймак

Түштүк Теңир-Тоо көмүрлүү аймак – Орто Азиядагы ири көмүр кендери жайгашкан жер. Түштүгүнөн Түркстан, Алай, Какшаал кырка тоолору, түндүгүнөн Чаткал кырка тоосу, Талас-Фергана жаракасынын ортоңку бөлүгү, Молдо-Тоо, Соң-Көл менен чектешет. Көмүр кендери тоо арасындагы ойдуңдардын ортоңку бөлүгүндө жайгашып, көмүрлүү 5 ири райондон турат. Буга Алабуга – Чатыркөл, Түштүк Фергана көмүрлүү райондору кирет. Бул аймакта көмүрдүн бар экени жергиликтүү элге эзелтен белгилүү болгон. Бирок, алгачкы геол. маалымат 1873-ж. берилген. Аймакта негизинен палеозой (силур, девон, карбон, пермь), мезозой (триас, юра) жана кайнозой (палеоген) тоотектери жатат. Көмүр юра мезгилинин конгломерат, кумдук, аргиллит жана чопо катмарларынын арасында. Көмүрдүн күйүүдөгү орточо жылуулук берүү энергиясы 16,72 МДж/кг (Кызыл-Кыя), күлдүүлүгү 13,7%.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Узун-Ташты бериллий кени

Узун-Ташты бериллий кени Талас облусунун Бакай-Ата районунда, Узунташты сайынын оозунан 2–5,3 км жогору өрөөндө, деңиз деңгээлинен 1400–2000 м бийиктикте. 1963–65-ж. издөө-баалоо, 1986–1991–ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен Узунташты гранит массивинин түндүк жана түндүк-чыгыш экзоконтактысында жайгашкан. Рудалуу скарн тулкулары жогорку протерозойдун калып калган терриген-карбонат тектеринин четки бөлүгүнөн орун алган. Руда тулкуларынын узундугу 45–750 м, калыңдыгы бир метрден 100 мге чейин, кээ бир руда тулкулары 150–170 м терендикке чейин бургулоо менен изилденген. Бериллий кычкылынын орточо өлчөмү 0,114–0,137%ке жетет. Негизги минералдары хризоберилл жана магнетит. Руданын запасы С1 категориясы боюнча 5791,7 миң т, С2 –22243,5 миң т, болжол ресурсу – 23217,4 т. Бериллий кычкылынын запасы: С1–6623 т, С2–6003 т, болжол ресурсу 27641 т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Улуу-Тоо лиственит кени

Улуу-Тоо лиственит кени Ош облусунун Ноокат районунда, Көк-Жар кыштагынан 12 км түндүк тарапта, Кичи Алай кырка тоосунун түндүк этегинде. 1968-жылдан белгилүү. Кен аймагын силур мезгилинде пайда болгон эффузия-терриген тоотектери түзөт. Бул тектер тектоникалык жаракалар менен тилмеленген татаал түзүлүштөрдү пайда кылган. Лиственит ошол жаракаларды бойлой жайгашып, кеңдик багытта созулуп жатат. Калыңдыгы 5 м, узундугу 1,5 км. Лиственит кварц менен карбонаттан турат. Кара, каралжын боз түстө. Жашыл боз, саргыч боз темгилдер кооз оймо-чиймелерди пайда кылып, жылмалап сайкалданган тактанын бетине өзгөчө түр берет. Имарат дубалдарын кооздоп каптоого жана майда кооз буюмдарды жасоого жарактуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары