Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Актёрдук искусство

thumb|Актёрдук искусство.
Актёрдук искусство - сахналык образ түзүү өнөрү. Актёрдук искусство пьесанын маанисине, жанрына, стилине ж. б. жараша болот. Театр оюнун көрсөтүүдө актёр ойноп жаткан каармандын ички дүйнөсүн ачып, мүнөзүн табууга аракеттенет. Буга ал тубаса мүмкүнчүлүктөрү: үнү (операда, вокалдык искусстводо), дене түзүлүшү, кыймыл-аракети (балетте, бийде), мимикасы, байкагычтыгы, элестете билүүсү, эске тутуусу аркылуу жетишет. Образдын сырткы кебетесин берүү үчүн актёр гримди (кээде беткепти), костюмду пайдаланат. Актёрдук искусствонун негизги максаты турмуштук көрүнүштү оюн түрүндө кайталап көрсөтүү. Анын элементтери байыркы заманда эле диндик, эмгектик, үрп-адат салттарында пайда болгон. Б. з. ч. 5-кылымда Байыркы Грекияда актёрлор атайын балдак (катурна) менен боюн узартып, ар кандай беткеп кийип, үндөрүн катуу чыгарыш үчүн түрдүү чараларды колдонгон. Байыркы Римде актёрдук искусствого айрыкча аскиячыл Эзоптун жана куудул К. Росцийдин чыгармачылыгы дем берген. Орто кылымда Европада карнавал, оюн-зооктор, социалдык шылдың-тамаша, кер-какшыктар кеңири тарап, аткаруучулук өнөрдү такшалткан. Россияда 10-11-кылымда эл кыдырып оюн көрсөткөн скоморохтор пайда болгон. 16-17-кылымда Европада, айрыкча Англияда, Испанияда актёрдук өнөр кесип катары кабыл алынат. Буга Шекспирдин, Лопе де Веганын, Кальдерондун чыгармаларын аткаруу зор демилге болот. 17-18-кылымда Францияда калыптанган классицизм доору актёрдук аткаруучулукка жаңы талап коёт. Актёрдун сахнадагы жүрүш-турушуна, үнүнө (вокал) айрыкча көңүл бурушат. 18-19-кылымда Мольердин, Гётенин ж. б. чыгармаларын аткарууда ал амплуа боюнча калыптанат, башкача айтканда ар бир актёр өзүнө таандык трагик (кайгылуу), комик (куудул), лирик (ашык болгон) резопер (насаат айткан акылман) болуп бөлүнүп, сахнада бир беткей гана ролдорду аткарат. 19-кылымдын соңунда Россияда өз жолу менен калыптанып, замандын талабына, чыныгы турмушка (реализмге) үндөшө баштайт. Буга А. Пушкиндин, А. Грибоедовдун, А. Сухово Кобылиндин, А. Островскийдин, кийин А. Чеховдун, М. Горькийдин сахналык чыгармаларын аткаруу негиз болот. Орустун белгилүү сахна пшмерлеря Ф. Г. Волков, М. С. Щепкиндин демилгеси менен актёрдук искусствонун өзүнчө мектеби калыптанат. Россияда 19-кылымдын 2-жарымынан реалисттик актёрдук искусство идеялык жактан чоң күчкө, чеберчиликке жетишкен. Актёрду тарбиялоодо К. С. Станиславский түзгөн методология дүйнөлүк мааниге ээ болду. 20-жылдарда орустун реалисттик мектептеринин алдыңкы салттарынын негизинде өзбек, тажик ж. б. элдердпн актёрдук искусствосунун улуттук мектептери пайда болгон. Кыргыздарда актёрдук искусствонун элементтери акындардын айтышынан, куудулдардын өнөрүнөн (мисалы, Шаршен, Куйручук), улуттук оюндардан көрүнөт. Кыргызстанда актёрдук искусство совет мезгилинде гана өзүнүн профессионалдык деңгээлине жетти: СССР эл артисти М. Рыскулов, Д. Күйүкова, Б. Бейшеналиева, А. Мырзабаев, Б. Кыдыкеева ж. б. түзгөн образдарда идеялык тереңдик, көркөм жетилгендик ачык көрүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Театр
Актинолит

thumb|Актинолит.
Актинолит - (актино... жана гр. lithos - таш), нурлуу таш - амфиболдор тобундагы минерал. Химиялык формуласы Ca(Mg,Fe2+) (Si4O11)2(OH)2. Моноклин сингониясында кристаллданат. Өңү жашыл, айнек сымал жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 5,5-6; с. салмагы 3,1-3,3. Актинолит - метаморфизмделген сланецтерди, скарндарды түзүүчү минералдардын бири. Тал-тал ичке булалардан турган түрү - актинолит-асбест (амиант), майда кристаллчалардан түзүлгөн тыгыз түрү нефрит (жад) деп аталат. Нефрит кооздук таш катары колдонулат, актинолит-асбесттен отко, кислотага чыдамдуу материалдар жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Минералдар
Актөбө облусу

Актөбө облусу - Казакстан Республикасындагы облусу. 1932-ж. 10-мартта уюшулган. Аянты 300,6 миң км2. Калкы 730,8 миң (1997), адм. борбору - Актөбө шаары. Актөбө облусу Казак Республикасынын түндүк-батышында жайгашкан.

Жеринин бети негизинен түздүк (деңиз деңгээлинин бийиктиги 100-200 м). Борбордук бөлүгүндө Мугалжар тоосу (эң бийик жери Чоң Бактыбай чокусу, бийиктиги 657 м) түндүктөн түштүккө карай созулуп жатат. Түштүк-чыгышында кумдуу Арал бою, Каракум, Чоң жана Кичи Барсук чөлдөрү жайгашкан. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы -16°С, июлдуку түндүгүндө 22°С, түштүгүндө 26°С. Жылдык жаан-чачыны 120-300 мм. Аймагынан Эмба, Илек ж. б. дарыялар агып өтөт. Ири көлү Шалкар-Деңиз. Түндүгүнө кара, түштүгүнө бозомук коңур жана боз топурактар мүнөздүү, айрым жерлеринде шортоң жерлер кездешет. Табылгы, терек, кайың (түндүгүндө), бетеге, шыбак (түштүгүндө) ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Облуста казак, орус, украин, татар ж. б. улуттар жашайт. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км2ге 1,8 киши туура келет. Облустун өнөр жайы жана айыл чарба жакшы өнүккөн. Өнөр жайынын негизин кара металлургия, химиялык, машина куруу жана айыл чарба продуктуларын иштетүү түзөт. Маанилүү өнөр жай борбору: Актөбө, Алга, Октябрск, Хромтау. Айыл чарбасында кайрак дыйканчылыгы жана жайытта багылма мал чарбасы (эт-сүт багытындагы уй, кой, жылкы, төө, чочко) басымдуу. Негизинен дан эгин (буудай, арпа, таруу) айдалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

 Булактар 

Категория:Казакстан облусттары
Анадолу бөксө тоосу

thumb|Анатолия.
Анадолу бөксө тоосу, Анатоо, Анатолия (грекче Анатоле - «чыгыш») - Кичи Азия бөксө тоосунун ички бөлүгү, Түркияда. Түштүгүндө Тавр, түндүгүндө Понт тоолору менен чектешет. Негизинен чөкмө тоо тектерден турат; кийинки жанар тоо аракетинин издери бар. Бир катар туюк өрөөндөрдү анча бийик эмес токол тоолор бөлүп турат. Басымдуу бийиктиги 800-1500 м, эң бийик жери 3916 м (Эржияс жанар тоосу). Шор жерлер жана туздуу көлдөр (Туз жана башка) бар. Жарым чөл, талаа (тоолордо) өсүмдүктөрү өсөт. Оазис дыйканчылыгы өнүккөн, мал асыралат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Түркия
Категория:Тоолор
Анализдик функция

Анализдик функция — даражалуу катар түрүндө көрсөтүлүүчү функция. Анализдик функциялар теориясы комплекстик өзгөрмөлүү функциялар теориясы катары пайда болуп азыркы күндө да анын негизин түзөт. Анализдик функциялар теориясы XIX кылымда түзүлүп, анын калыптанышына О. Коши, Б. Риман жана К. Вейерштрасстар көп салым кошкон. Анализдик функциялар классынын маанилүүлүгү төмөнкүлөр менен аныкталат: 1) көлөмдүү, элементардык (көп мүчөлөр, рационалдык жана башка) жана атайын функциялар (эллипстик, цилиндрлик жана башка) кирет; 2) Анализдик функциялар классы арифметика, алгебра жана анализдин негизги амалдарына карата туюк, башкача айтканда анализдик функцияларга арифметикалык негизги амалдарды колдонгондо, анализдик коэффициенттүү алгоритмдик теңдемелерди чыгарганда жана аны дифференциалдаганда, интегралдаганда кайра эле анализдик функцияны алабыз; 3) Анализдик функция орчундуу жалгыздык касиетине ээ: ар бир анализдик функция «бир түйүндү» түзөт, өзүнүн жашоо облусунда «бирдиктүү» функция болот. Ал атайын функциялар теориясында, ошондой эле математиканын башка бөлүмдөрүндө, физикада, механикада, айрыкча гидродинамикада кеңири колдонулат. Эгер D облусунда аныкталган f(z) комплекстүү маанилүү функциясы 2QeD чекитинин аймагында f(2)=a0+a;(220)+...+an(2-20)“+... даражалуу катары менен аныкталса, анда ал z0 чекитинде анализдик (голоморфтуу) деп аталат. D облусунун бардык чекиттеринде анализдик болгон функция бул облуста анализдик функция болот. 20eD чекитинде анализдик функция болсо бул чекитте дифференциалданат. f(z)= =u(x ,y)+iu(x ,y), мында 2=x+iy функциясы 20eD чекитинде анализдик функция болсо, анда Коши - Ри-8u _ dv8u _ dvман шарты т- _ "т- > T" _ - V” аткарылат. Анализдик функция 8x 8y8y8х теориясында Кошинин интегралдык теоремасы чоң мааниге ээ: эгер f(2) функциясы D облусунда анализдик функция болсо, анда D облусуна тиешелүү болгон каалаган облусту чектеген Г туюк ийри сызыгы үчүн J f{z) dz = 0 деп жазылат. Буга тескери теорема да орун алат: эгер f(z) функцпясы D облусунда үзгүлтүксүз жана каалагандай Г с D туюк контур үчүн J f (z)dz = 0 болсо, анда f(z) Г функциясы D облусунда А. ф. болот (МорераzeD Кошинин ч f1 r f (X) dX теоремасы). f (z) = —т J — 2m д z – X интегралдык формуласы. D облусунда анализдик жана бул облуста пределдик чекитке ээ болгон кандайдыр бпр көптүктө бири-бирине дал келүүчү эки функция бүт D облусунда бири-бирине дал келет. Айрым алганда, нөлдөн айырмаланган D облусунда ал обочолонгон нөлдөргө гана ээ болушу мүмкүн. Анализдик функциянын аналитикалуулугу бузулган чекиттери өзгөчө чекиттер деп аталат. Бүт тегиздиктеги анализдик функция бүтүн функция деп аталат.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Математика
Анализдин кинетикалык методдору

Анализдин кинетикалык методдору - реакцияга кирүүчү заттардын концентрациясы менен химиялык реакциялардын ылдамдыгынын ортосундагы көз карандылыкка негизделген химиялык анализ. Мында убакыт бирдигинде реакцияга кирген баштапкы заттардын же пайда болгон продуктунун саны өлчөнөт. Аныкталуучу элементтин катализатор катары реакцпянын ылдамдыгына (v) көрсөткөн тааспрп төмөнкү теңдеме менен туюнтулат: V=kck с A C| = dC—, мында, dt Ck CA, CB, C| - каталпзатордун, баштапкы заттардын жана продуктунун концентрациялары; k - ылдамдык константы; t - убакыт. Бул методдор менен микроэлементтер жана металлдардын, куймалардын, суунун, өтө таза заттардын курамындагы эң аз сандагы кошулмалар аныкталат.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Химия
Анaнас

thumb|Ananas bracteatus.
Ананас — бромель тукумундагы көп жылдык тропик чөп өсүмдүгү. Жалбырагы жазы, тасма сымал, калың, кыры тикендүү, узундугу 80 смге чейин. Машакча топ гүлдүү. Гүл жалбыракчасы бири бирине жабышып өсүп, сүйрү, чоң, сары топ мөмө (жемиш) берет. Ал назик, даамы кычкыл-таттуу, жыттуу келип, салмагы 215 кгга жетет, уругу болбойт. Гавайи, Филиппин, Тайвань, Цейлон аралдары, Инди-Кытай жана башкаларда өстүрүлөт. Тропиктик Америкада 5-6 түрү бар. Анын мөмөсүндө кант, азоттуу заттар, кислоталар, күл болот. Мөмөсү жаңы кезинде желет, ошондой эле консерва түрүндө тамак-ашка колдонулат. Кыям жана конфет жасалат. Aнaнастын жалбырагынан баалуу техникалык була алынат. Чырпыгы, калемчеси, кээде мөмөсүнүн жогору жагындагы жалбырактарын тамырлатуу менен көбөйтүүгө болот.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Анатаз

thumb|Анатаз.
Анатаз (грекче anatasis - созуу), октаэдрит титан кош кычкылынын (TiO2) жаратылыштагы үч полиморфтук модификациясынын бири; минерал. Тетрагон сингониясында кристаллданат. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 5,5- 6,0°С. С. салмагы 3,82-3,95. Өңү кара көк, кара күрөң, сары, алмаз сымал жалтырайт. 620-650°С темпрага чейин ысытса, рутилге айланат. Анатаз гидротермдик хрусталдуу тарамдарда, метаморфизмделген тоотектерде, кээде ильмениттин бузулушунан пайда болгон продукт (өнүм) катары жолугат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Минералдар
Анаэробдор

thumb|Spinoloricus sp.
Анаэробдор (грекче an - терс бөлүкчө, aer - аба жана bios - жашоо) - кычкылтексиз чөйрөдө жашай алуучу организмдер. Анаэробдорго бактериялар, ачыткыч козу карындар, жөнөкөйлөр менен курттардын кээ бир түрлөрү кирет. Чыныгы же облигаттуу анаэробдордор кычкылтексиз, чала же факультативдүү жерде да тиричилик өткөрө алат. Топуракта, сууда, суу түбүндөгү баткакта кеңири таралган. Облигаттуу анаэробдорго клостридий бактериялары кирет, алар жаратылышта кеңири таралган, ачуу процесстерин, ошондой эле кишинин кээ бир коркунучтуу ооруларын (ботулизм, селейме, газ гангренасы) чакырат. Суу жаткан күрүч талааларында жашоо тиричилигин өткөрүүчү метан пайда кылуучу бактериялар да чыныгы анаэробдорго кирет. Факультетивдүү анаэробдорго ачыткыч козу карындардын түрлөрү, сүт кычкыл бактериялары, кишинин жана жаныбарлардын ичеги көңдөйүндө тиричилик өткөрүүчү бактериялар таандык.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Биология
Аныбар Садат

Мухаммад Аныбар Садат (25. 12. 1918, Мит Абу эль-Кум кыштагы, Минуфия провинциясы — 1981) — Египет Араб Республикасынын президенти (1970-1981).

 Ишмердүүлүгү 
1938-жылы Египет аскер колледжин бүтүргөн.
Англичандардын үстөмдүгүнө каршы кыймылга активдүү катышкандыгы үчүн бир нече жолу камакка алынган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Гамаль Абдель Насер менен жакындашып, 1952-жылы король Фарукту бийликтен алууга катышкан. 
1960-61-жылы жана 1964-67-жылы Улуттук жыйналыштын төрагасы.
1969-70-жылы вице-президент кызматтарын аткарган. Насер дүйнөдөн кайткандан кийин президент болуп шайланган. Бийликти толук колго алуу үчүн бир нече чукул чараларды киргизип, армияны күчөткөн. 
1972-жылы Анвар Садат СССР менен мамилесин үзүп, Египеттен советтик аскер кеңешчилерин чыгарган. 
1973-жылы анын буйругу менен Египеттин куралдуу күчтөрү Израиль тарабынан басып алынган жерлерди бошотуу максатында кол салып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 
1974-жылы Анвар Садаттын өкмөтү Насердин мезгилиндеги багыттан баш тартып, өлкөдө рынок экономикасын киргизген. Менчиктештирүү, чет элдик капиталга жеңилдиктерди түзүү жана башка чаралар «инфитах» («ачык эшик») саясатынын негизин түздү. Натыйжада Египетке зор кирешелерди алып келген эл аралык туризм өнүккөн. 
1978-жылы Анвар Садат, Израилдин премьер-министри Ш. Перес, АКШнын президенти Ж. Картер Кэмп-Дэвид Тынчтык макулдашуусун иштеп чыгышып, анын негизинде Египет менен Израилдин ортосунда тынчтык келишимге кол коюлган. Аталган келишим үчүн Анвар Садатка Нобель сыйлыгы ыйгарылган. Мындай кадамдар жалпы араб дүйнөсүнүн нааразылыгын жаратып, Египет Араб өлкөлөрүнүн Лигасынан чыгарылган. 
1962-жылдардан Араб социалисттик союзунун (ААС) Жогорку аткаруу комитетинин мүчөсү, 1970-жылдардан анын төрагасы болгон. 
1981-жылы аскер парады өтүп жаткан учурда исламчыл уюмдардын мүчөлөрү тарабынан Анвар Садат атып өлтүрүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Инсандар
Ангарида

thumb|Ангарида.
Ангарида — палеозой заманынын 2-жарымында жана мезозойдо Түндүк Азиянын ордунда орун алган байыркы материк. Гондванадан байыркы океан (деңиз) - Тетис аркылуу бөлүнүп турган (Азия).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Сибирь‎
Категория:Геология‎
Ангидрит

thumb|Мексиканын Чиуауа штатындагы Найка кенинен алынган ангидрит. Гарвард табигый тарых музейинде көрсөтүлгөн.
Ангидрит — минерал, сульфаттар классына кирет. Химиялык формуласы Ca (SO4). Ромб сингониясында кристаллданат. Өңү ак, бозомук, көгүш, кызгылт. Майда бүртүкчөлүү көгүш түрү вульпинит же бергам мрамору деп аталат. Айнек сымал жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 3-3,5, тыгыздыгы 2980 кг/м3. С. салмагы 2,8-3. Сууга тийсе ным тарткандыктан көлөмү 30%ке чейин чоңоюп, гипске айланат. Ангидрит негизинен чөкмө түрүндө, кээде гидротерм жолу менен пайда болот. Жер семирткич катарында, цемент даярдоодо жана кооздук үчүн майда буюмдарды жасоодо пайдаланылат.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Минералдар
Ангилья

thumb|Ангилья.
thumb|Ангилья аралын.
Ангилья, Ангуилла - Улуу Британиянын Кариб деңизиндеги ээлиги. Кичи Антил архипелагынын түндүк четинде жайгашкан. Ангилья аралын (аянты 91 км2, узундугу 26 км, туурасы 5 км; эл жашаган арал) жана элсиз аралдар тобун (Скраб, Дог, Сомбреро, Прикли-Пир-Кейс, Сил жана башка) камтыйт. Аянты 102 км2 (башка маалыматтар боюнча 96 км2). Калкы 12,7 миң (2003); негизинен Вест-Индиялык негрлер (90%), ошондой эле мулат, англичандар жашайт. Динге ишенгендер протестанттар (англикандар, методисттер). Административдик борбору - Валли. Расмий тили - англис тили. Акча бирдиги - чыгыш кариб доллары. Аралдары акиташтуу кумдуу пляждардан туруп, алар шуру (коралл) рифтери менен курчалган. Ангилья аралынын жеринин бети салыштырмалуу тегиз келип, жапыз дөбөлөрдөн (бийиктиги 65 м, Крокус-Хилл) турат. Климаты тропиктик, пассаттык. Айлык орточо температурасы 18-24°С. Эң ысык мезгили урагандуу июнь-октябрга туура келет. Жылдык жаан-чачыны 700-1200 мм (максималдуу август-ноябрда, минималдуу февраль - апрелде). Жаан суусу ичүү үчүн пайдаланылат. Өсүмдүгү сейрек саванна; жапыз өскөн бадалдар деградацияга учураган. Аралды жээктей кокос пальмасы, жүзүм өстүрүлөт. Ички дүң продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 8600 доллардан (АКШ) туура келет (2001). Чарбасынын негизин чет элдик туристтерди тейлөө (жылына 45 миң) түзөт. Туз казылып алынат. Балык, омар, лангуст кармалат. Таттуу картошка, тамеки, ак жүгөрү (сорго), жашылча, жүгөрү айдалат. Кой, эчки, чочко багылат. Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 105 км (анын 65 кми асфальтталган). Башкы деңиз порту - Блоуинг-Пойнт. Чакан эл аралык аэропорту бар. Сыртка омар, балык, туз, ром чыгарып; сырттан отун, азык-түлүк, химикат, тиричилик товарларын алат. Негизги соода шериктери: АКШ, Улуу Британия, Пуэрто-Рико.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Аралдар‎
Категория:Аралдар‎
Ангкор

thumb|Ангкор.
Ангкор (кийин Ангкор — Тхом кхмерче — «Улуу шаар» дегенди билдирет) — Сием-Реап шаарынын (Камбожа) жанындагы храмдардын, сарайлардын, суу сактагычтардын жана каналдардын зор комплекси. 9—13-кылымда курулган. Яшодхарапура (9-кылымдын аягында негизделген) менен Ангкор-Тхом (12-кылымдын аягы) храмы, шаар урандылары, жыгач сарайлардын таш пайдубалы, тепкичтүү пирамида түрүндөгү «тоо-храмдары», анын ичинен скульптуралык жактан бай жасалгаланган ири Ангкор-Ват храмы (1113—50-ж. ч.) бар. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Археология‎
Категория:Шаарлар‎
Категория:Камбожа
Англия-Америка согушу

thumb|Англия-Америка согушу.
Англия-Америка согушу (1812-1814) - Англиянын АКШнын соодасын, экономикасын үзгүлтүккө учуратууга жана АКШнын башкаруучу чөйрөлөрүнүн Канаданы басып алып, өз ээликтерин кеңейтүүгө умтулушунун натыйжасында келип чыккан. Англия флотунун Американын кемелерин басып алышы согушка шылтоо болот. 1812-жылы 18-июнда АКШ Англияга согуш жарыялайт. Америкалыктар Эри (1813-жылы сентябрь), Шамплейн көлдөрүнүн жанында ири жеңиштерге жетишет. Ал эми англичандар деңиздеги күчүнүн көптүгүнөн пайдаланып, 1814-жылы 24-июлда АКШнын жээктерине аскер десантын түшүрүп, Вашингтонду басып алган жана шаардын көп бөлүгүн өрттөп жиберген. Согуш АКШнын көз каранды эместиги үчүн америкалыктардын жүргүзгөн күрөшүнө айланат да, америкалык аскерлер бир топ жеңиштерге ээ болгон. 1814-жылы 24-декабрда согушту жыйынтыктаган Гент келишими боюнча согушка чейинки абал калыбына келтирилген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Согуштар‎
Категория:XIX кылым‎
Категория:Америка тарыхы‎
Англия-Афган согуштары

thumb|Экинчи Англия-Афган согушу.
Англия-Афган согуштары - Улуу Британиянын Афганстанга каршы жүргүзгөн согуштары. Биринчи Англия-Афган согушу (1838-42) англичандардын Афганстандагы Россиянын таасиринин жогорулашынан чочулоосунан улам келип чыккан. Улуу Британиянын Индияда жайгашкан аскерлери 1839-жылы Кандагар, Газни, Кабул шаарын ээлешип, эмир Дост Мухаммеддин ордуна англичандарды колдогон шах Шужу-аль Мулькту коюшат. Согуш жалпы элдик боштондук күрөшкө айланып, англичандардын жеңилүүсү менен аяктаган. 1842-жылы аягында англичандар Афганстандан чыгып кетүүгө аргасыз болушат.

Экинчи Англия-Афган согушу (1878-80) Англиянын Афганстандын тышкы саясатына көзөмөл орнотуусу жана Кабулда өз резидентин жайгаштыруусу менен жыйынтыкталган. Үчүнчү Англия-Афган согушунун (1919) башталышына Афган эмири Аманулла-хандын Британиялык Индияга кол салуусу шылтоо болуп, анын жыйынтыгы боюнча кол коюлган Равалпиндин келишимине ылайык, Улуу Британия Афганстандын толук көз каранды эместигин тааныган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Согуштар‎
Категория:XIX кылым‎
Категория:Ооганстан
Англия-Бур согушу

thumb|Бур (Трансвааль).
Англия-Бур согушу - түштүк африкалык согуштар (1899-1902) - Англиянын Түштүк-Африка Трансвааль жана Эркин Оранжевая бур республикаларына каршы согушу. Англия алтын кендерине бай Трансваалды каратууну жана Кейптаундан Каирге чейинки аймакка үстөмдүгүн орнотууну көздөгөн. Бур республикаларында жашоочу англиялык уитлендерге (Бур республикаларына келип отурукташкан колонистер) шайлоо укугун берүү жөнүндөгү Англиянын талабын Трансвааль президенти Крюгердин четке кагышы согуштун чыгышына шылтоо болгон. Бурлар (европалык - голландиялык, франциялык жана немис колониячыларынын тукумдары) куралдарынын, тактикасынын артыкчылыгы менен адегенде бир катар жеңишке жетишип, кийин баскынчыларга каршы партизан согушуна өткөн. 1900-жылы сан жагынан артыкчылык кылышкан англичандар Оранжевая республикасынын борбордук Блумфонтейнди, ал эми июнда Трансваалдын борбордук Преторияны ээлешкен. 1902-жылы 31-майда Преторияда тынчтык келишими түзүлүп, ал боюнча Трансвааль жана Оранжевая республикалары Англиянын колониясына айланган. Англия Түштүк Африкадагы абалын бекемдөө максатында бурлар менен африкалыктарга каршы биримдик түзүү үчүн Түштүк Африка Союзун түзөт. 1910-жылы бур республикаларынын жерлери Түштүк Африка Союзунун курамына кирген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Согуштар‎
Категория:Түштүк-Африка
Категория:Улуу Британия
Категория:XIX кылым
Англия-Кытай согушу

thumb|Англия-Кытай согушу.
Англия-Кытай согушу - биринчи «апийим» согушу (1840-42) - Англиянын Кытайды өзүнө көз каранды кылып алуу үчүн жүргүзгөн согушу. XIX кылымдын башында англичандар мыйзамсыз түрдө Индиядан Кытайга апийим ташып турушкан. Бул Кытайдын коопсуздугуна, экономикасына чоң коркунучту пайда кылган. Ага каршы 1839-жылы Кытайдын өкмөт комиссары Линь Цзе Сюй англичандардын Гуанчжоудогу кампаларындагы 20 миң ящик апийимин камакка алган. 1840-жылы Улуу Британиянын тышкы иштер министри Пальмерстон 16 аскер кемесинен турган эскадраны Гуанчжоуну курчоого алууга жөнөтүп, англичандар Кытайдын Шанхай, Динхай, Нинбо жана башка шаарларын басып алган. «Биринчи апийим согушунда» кытайлыктар жеңилүүгө учурап, 1842-жылы тең укуксуз Нанкин келишимине кол коюуга аргасыз болгон. Келишим боюнча Кытайдын Сямынь (Амой), Гуанчжоу (Кантон), Фучжоу (Фучоу), Нинбо (Нинпо) жана Шанхай чет өлкөлүктөргө соода жүргүзүү үчүн ачык деп жарыяланып, Сянган (Гонконг) Улуу Британияга берилген.

 Дагы караңыз 
 Англия-Франция-Кытай согушу (экинчи «апийим» согушу, 1856-60)

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Согуштар‎
Категория:XIX кылым‎
Категория:Кытай