Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Челябинск

Челябинск — Орусия Федерациясындагы шаар, Челябинск облусунун административдик борбору.
 
Түштүк Уралдын чыгыш капталында, Миасс дарыясынын боюнда. Калкы 1,18 млн (2024). Ири жол тоому жана темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен курулууда. Ири өнөр жай борбору. Кара жана түстүү металлургия (металлургия, куур прокат, цинк өндүрүү заводдору, электр металлургия комбинаты), машина куруу жана металл иштетүү (заводдору: «Полёт», «Прибор», «Станкомат», «Теплоприбор»), курулуш материалдары, тамакаш, жеңил, жыгаччылык. өнөр жай ишканалары иштейт. 

ГРЭС, ЖОЖдор (а. и. университет), театрлар (а. и. опера жана балет), музейлер (а. и. край таануу), сүрөт галереясы, тарыхый-маданий эстеликтер бар. Чеп катары 1736-ж. негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары
Челюскин тумшугу

Челюскин тумшугу - Таймыр жарым аралынын түндүк учунда.
 
Евразиянын эң түндүк чекити (77°43' түндүк кеңдик жана 104°18' чыгыш узундук). Уюлдук станция иштейт. Улуу түндүк экспедициясынын катышуучусу, 1742-ж. тумшукка алгачкылардан болуп жеткен С. И. Челюскиндин. ысмынан аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тумшуктар
Челюскин Семён Иванович

Челюскин Семён Иванович (1700-ж. ченинде, Боршцево кыш., Калуга губерниясы - ноябрь айы, 1764-ж.) - орус деңиз саякатчысы.
 
Түндүк уюлду изилдөөчүлөрдөн. 3-рангдагы капитан. Москва навигациялык мектебинен жана Петербург деңиз академиясынан окуган. 1726-жылдан флотто штурманга жардамчы, 1733-42-ж. Улуу түндүк (2-Камчатка) экспедициясына штурман болуп дайындалган. В. В. Пронцищев жана X. П. Лаптевдин отрядында иштеген. 1741-ж. Хатанга д-нан Пясина д-на чейин кургактык менен өтүп, Таймыр жарым аралынын батыш жээгин Стерлегов тумшугуна чейин мүнөздөп жазып чыккан. 1741-42-ж. Туруханскиден Хатанганын чатына чейин жетип, андан ары Таймырдын чыгыш жээгин материктин эн четки түндүк чегине (Челюскин тумшугуна) жана жарым аралдын батыш жээгин 77°42' түндүк кеңдикке чейин изилдеген. Челюскиндин ысмынан тумшук, арал, кеме (параход), кыштак, көчөлөр, самолёт аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Челек-Кемин жаракасы

Челек-Кемин жаракасы - Ысык-Көл жана Иле массивдерин экиге бөлүп турган ири терен жарака.
 
Түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай Кемин, Челек өрөөндөрү аркылуу 300 кмте созулат. Тик жантайып, тектоникалык талкаланган зоналарды түзөт. Жараканын түштүк-батыш тарабы кууш, түндүк-чыгыш тарабы жазыланып кетет. Айрым жерлерде талкаланды зона үстүнө жылышуу (байыркы Ысык-Көл массиви палеозойдун башталышында пайда болгон тоо тектердин үстүнө жылып калган) менен алмашкан (А. Бакиров, 1965). Жарака Чоң Кемин суусунун ортонку жана төмөнкү агымында синклинорий менен чектелип, ичке жик түрүндө созулат. Бул жарака жер титирөөлөрдү пайда кылган азыркы кездеги активдүү тектоникалык дислокациялардын ичине кирет. 1911-ж. күчү 10-11 баллга жеткен Кемин жер титирөөсү да ушул жараканын жылышуусунан пайда болгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Жаракалар
Чектегич

Чектегич, чыңалууну чектегичимпульстук ашыкча чыңалууну коргоочу түзүлүш.
 
Имараттардын электр орнотмолорун чагылгандуу импульстук ашыкча чыңалуудан сактайт. Чыңалууну Чектегич жыштыгы 50 Гц болгон 220 В фазалык чыңалуудагы төмөнкү вольттуу комплекстүү түзүлүштөрдө орнотулма комплекттөөчү буюм катары колдонулат. Чыңалууну Чектегич кириш түзүлүштөрүндө, бөлүштүрүүчү щиттерде, эл тобу менен жашаган квартиралык жана кабаттык щиттерде пайдаланылат. Чыналууну Чектегичтин бир учуна фазалык өткөргүч, экинчи учуна азыктандыруучу тарамдын айкалыштырылган нөлдүк коргоочу же нөлдүк жумушчу N өткөргүчү, же нөлдүк жумушчу N өткөргүчү туташтырылат. Чыңалууну чектегич 275 В болгон узак убакыт жумушчу чыңалууга жол берет жана 380 В го чейинки убактылуу ашкере чыңалууда зыянга учурабастан чыдайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Чексиз кичине чоңдук

Чексиз кичине чоңдук - математикадa- предели нөлгө умтулуучу өзгөрмө чоңдук.
 
«Чексиз кичине чоңдук түшүнүгүнүн мааниси так болсун үчүн берилген чоңдук Чексиз кичине чоңдук боло турган өзгөрүү процесси көрсөтүлүүгө тийиш. Мис., у=1/х чоңдугу х аргументи чексиз умтулганда Чексиз кичине чоңдук болот, ал эми х-»0 болгондо - чексиз чоң.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Чексиздик

frameless|right
Чексиздик (математика) - математикалык түшүнүктөрдүн бири.
 
«Математикалык чексиздик чындыктан алынгандыктан, ал математикалык абстракция аркылуу эмес, чындык аркылуу гана түшүндүрүлөт» (Энгельс Ф., Анти-Дюринг, 1966, 396-6.). Математикалык Чексиздиктин материалдык негизи чектүүлөр түшүнүгү менен диалект бирдикте каралган шартта гана түшүнүктүү болушу мүмкүн. Чексиздик - чыныгы дүйнөнүн чексиздигинин кыйла кыскартылган, схемалаштырылган түспөлү. Белгилениши оо.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Матеатика
Чекит (математика)

Чекит (математика) - геометриянын негизги түшүнүктөрүнүн бири.
 
Геометрияда Чекит алгачкы түшүнүктөрүнүн бири катары кабыл алынат. Азыркы математикада Чекит деп ар кандай мейкиндик түзүүчү, табияты ар кандай элементтер аталат. Математиканын көп тармактарында атайын аталуучу Чекиттер бар. 

Мис., геометрияда ийри сызыктын төмөнкүдөй өзгөчө Чекиттери изилденет: өзгөчө Чекит, кайрылуу Чекити, ийилүү Чекити, обочолонгон Чекит ж. б.; математикалык анализде дифференциялык теңдемедеги өзгөчө чыгарылыш Чекити, анализдик функциянын өзгөчө Чекити.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Чекиров Турсун

Чекиров Турсун (18. 8. 1932-ж. т., Ысык-Көл обл., Ак-Суу району, Жолголот айылы) - биология илимдин доктору (2005).
 
КАЧИни (1954), СССР ИАнын И. Павлов атындагы Физиология институтунун аспирантурасын (1960) бүтүргөн. Пржевальск шаарында (азыркы Каракол) айыл чарбасы окуу жайында мугалим (1955-57), Кыргыз ССР ИАнын биохимия институтунда кенже (1960-68), улук (1968-79) илимий кызматкер, лабор. башчысы (1979-83) болуп иштеген. 2003-жылдан КРдин УИАнын биотехнология институтунда жетектөөчү илимий кызматкер. 50гө жакын илимий эмгеги бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чекилдектер

Чекилдектер (Iridaceal) - өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классынын тукуму.
 
Тамыры сойлоп өсүүчү, жоон жиптей же түймөкчө сымал. Сабагы жок же 10-20 смте жеткен начар өөрчүгөн сабактуу, жалбырактары негизинен тамыр моюнчасына топтолгон. Гүл чөйчөкчөсү жок, 6 үлүштүү желекчеси болот. Аталыгы 3, энелиги бирөө. Мөмөсүкутуча. Кыргызстанда 4 уруусу, 12 түрү кездешет. Алар эрте жазда гүлдөйт. Адырдын, бөксө тоонун нымдуу жерлеринде, ошондой эле өзөн бойлорунда өсөт. Бир түрү (Колпаков чекилдеги) сейрек кездешкендиктен Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Чекеев Асылбек Асакеевич

Чекеев Асылбек Асакеевич (28.1.1962-ж. т., Бишкек) - физика-математика илимдин доктору (1998), проф. (2002), Ж. Баласагын атындагы сыйлыктын лауреаты.
 
КМУну (1984), ошол эле жерде аспирантураны (1989) бүтүргөн. КМУда кенже илимий кызматкер, окутуучу, кафедра башчысы, доцент, 1998-жылдан декан. Геометрия жана топология тармагы боюнча адис. 40тан ашык илимий эмгеги, а. и. 1 монографиясы жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чек ара

Чек ара, географиялык - бир же бир нече маанилүү белги боюнча айырмаланып, жанаша жаткан мейкиндик түзүмдөрдү (көпчүлүк учурда геогр. райондордорду) бири-биринен бөлүп туруучу сызык, тилке.
 
Мааниси боюнча Чек аралар бөлгөн түзүмдөргө карата ландшафттык, экономикалык, этникалык, саяеий-адм. ж. б. болот. Формасы боюнча кескин (мис., мамлекеттик Чек ара) жана кескин эмес (ландшафт, экономикалык район ж. б. Чек аралар). Кескин эмес ч. а-лар көбүнчө тилке болот. Чек аралардын негизги функциясы: барьердик (кыйындык менен өтүлүүчү бөгөт, мамлекеттик Чек ара ж. б.) жана контакттык (Чек арага чектеш экономикалык райондор ж. б.). Чек араларды аныктоо аймакты райондоштуруунун маанилүү жыйынтыгы. Мамлекеттердин геогр. Чек аралары өзгөчө укуктук режимге жана делимитация (белгилөө), демаркация (бекитүү) тартибине ж. б. ээ, к. Мамлекеттик чек ара.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:География
Чеге гүлдүүлөр

Чеге гүлдүүлөр (Caryophyllaccae) - өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классынын тукуму.
 
Бир же көп жылдык чөп. Тамыры тик ылдый же сойлоп өскөн боочодой. Сабагы төшөлүп же тик өйдө өсөт. Жалбырагынын жээги тегиз, сабакка тушташ жайгашкан. Гүлдөрү шыпыргыдай, калемчедей, жаачадай топ гүлгө чогулган, кээде гүлү жалгыздан. Алар 4 же 5 үлүштүү. Чөйчөкчөсү түтүкчөдөй, кээде 4, 5 бөлүктүү. Мөмөсү - чокусунан ачылуучу, томолок же куйгучтай кутуча. Чеге гүлдүүлөрдүн 80 урууга кирген 2100 түрү негизинен Түндүк Жарым шардын мелүүн алкагында, КМШ өлкөлөрүндө 40 уруунун 670тей түрү, Кыргызстанда 24 урууга кирген 110дон ашуун түрү кездешет. Алар ойдуңдан тартып мөңгү этегине чейинки таштак, кумдак, аска-зоолуу, эшилме шагылдуу, нымдуу, беттерде, шалбаа, боздоң, огороддо, мал сарайга жакын жерде өсөт.. Анын самындуу тамыры жүн, жибек кездемелерди жууш үчүн колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Чевкинит

Чевкинит (тоо-кен инженери К. В. Чевкиндин (1802-75) ысмынан аталган) - минерал, диортосиликат; химиялык курамы Ce4Ti408 (Si207)2.
 
Кошундулары: Nb, Th, Са, Sr, Zr. Моноклин системасында кристаллдашат. Чайырдай кара түстүү, тунук эмес же жука четтери гана жарык өткөрөт. Катуулугу 55,5, тыгыздыгы 4400-4930 кг/ма. Электр магнитине тартылат. Радиоактивдүү, курамында 1-21% Th02 жана 2,5%ке чейин XJ03 кошундулары болгондуктан, кепчүлүгү метамиктүү. Жегичтүү гранитте, сиенитте, ошондой эле граниттүү жана сиениттүү пегматитте ильменит, сфен, диркон ж. б. менен чогуу кездешет. Геологияда тоо тектин абсолюттук жашын аныкгоодо колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Чебоксары

thumb|Чебоксары (2017).
Чебоксары – Россиядагы шаар (1920-жылдан), Чуваш Респ-нын адм. борбору (1925-жылдан).
 
Волга дарыясындагы порточо Калкы 465 миң (2013; агломерациясы менен 680 миң). Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Чувашиянын илимий, өнөр жай жана маданий борбору. Машина куруу (заводдору: «Промтрактор», «Электроприбор», «Энергозапчасть», агрегат, электр аппараттары, прибор куруу, кабель), жеңил (а. и. кебез кездеме комбинаты), тамак-аш (кондитер азыктары ф-касы), жыгаччылык өнөр жай ишканалары, В. И. Чапаев атындагы өндүрүш бирикмеси (жарылгыч заттар (а. и. аскерий коргонуу үчүн), радио-техникалык) иштейт. Курулуш материалын чыгарат. ЖОЖ (а. и. Чуваш университети), театрлар, музейлер (а. и. В. И. Чапаевдин) ж. б. бар. 13-кылымда болгар-чуваш конушу катары негизделип, 1555-жылдан орус чеби, 1920-25-ж. Чуваш АОсунун борбору болгон. Троицский монастыры (16-к.), Введенский собору (1651-ж.), Воздвижения (1702) жана Успенье (1763) чиркөөлөрү, ошондой эле 17-18-кылымга таандык үйлөр сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары
Чачынды элементтердин кен-таштары

Чачынды элементтердин кен-таштары - өнөр жайлык концентрациядагы чачынды элементтерди камтыйт.
 
Алардын жаратылышта өз кени жок, башка кендерди жана минералдык концентраттарды комплекстүү ылгоодо кошо бөлүнүп алынат. Нефелиндин кошундусу Rb, Cs, Ga, апатиттики - Sr, TR, биотиттики - Li, Cr, Rb, Tl, Ga, ачык түстүү слюдалардыкы Li, Rb, Cs, Tl, Ga, титаномагнетиттики, ильмениттики - Sc, V, касситериттики - Sc, In, Ga, Ta, Nb, вольфрамиттики - Sc, Ta, Nb, сфалериттики - Cd, In, Ga, Tl, Ge, галениттики - Cd, Tl, Se, Te, Bi, Ag, халькопириттики - Cd, In, Se, Te, Re, Ni, Pd, Pt, Rh, Ir, Ru, Os, Co, Bi, молибдениттики - Re, Se, Te, пентландиттики - Pd, Pt, Rh, Co, Se, Te, антимониттики, киновардыкы - Tl, Se. Чачынды элементтер белгилүү бир геохимиялык - халькофилдик (селен, теллур, рений, германий, кадмий, индий, таллий, галлий), литофилдик жана сидерофилдик (ванадий, германий, скандий, родий, рубидий), органофилдик (германий, ванадий ж. б.) жана гидрофилдик (рубидий) касиетке ээ. Элементтердин геохимиялык өзгөчөлүктөрү алардын металлогениясын аныктап, белгилүү бир геологиялык-геохимиялык топко жана кендин тибине таандык экенин билгизет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чачынды ореолу

Чачынды ореолу, чачынды зонасы - кенге чектеш тоо тектердин баалуу химиялык элементтер көп топтолгон зонасы.
 
Чачынды ореолу алгачкы жана экинчи жолку болуп бөлүнөт. Алгачкы ореол эндоген кендери үчүн мүнөздүү. Кен пайда болуу процеcсинде кенташ тулкусунун айланасындагы тоо тектер кенташтын курамындагы химиялык элементтерге байып, алгачкы ореолду пайда кылат. Экинчи жолку ореол үбөлөнүү жана денудация процесстери менен байланыштуу. Мында тоо тек менен бирге кен тулкусу үбөлөнүүгө дуушарларып, эрип же шиленип ореол чөкмөлөрүн пайда кылат. Экинчи жолку ореол өз ичинен механикалык (алтын, платина, вольфрамит, шеелит, касситерит ж. б. кен чачындылары), туз (курамында үбөлөнүүгө туруксуз минералдар - сульфиддер бар

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Чач учтук

Чач учтук, чачпак, сөлкөбай - жаш келиндер, орто жаштагы аялдар өрүлгөн чачтарынын учуна тагынуучу (кооздук) буюм.
 
Ал бири-бирине шакекчелер менен бириктирилген тегерек, үч бурчтук, төрт бурчтук ж. б. формадагы күмүш тенге тыйын же пластина, ошондой эле жибек чачыктардан турат. Чачыктары чыйратылган жибек жиптен бир карыш узундукта жасалат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Буюмдар
Чаушеску Николае

Чаушеску Николае (26. 1. 1918, Румыния, Скорничешти ш,25. 12. 1989, Ботен) - румын мамлекеттик жана саясий ишмери; Румыния КП БКнын генералдык секретары (1965-жылдая), Румыниянын мамлекеттик кеңешинин төрагасы (1967-74), президенти (1974-89).
 
Саясий ишмердиги үчүн куугунтукталып, түрмөдө отурган (1940-44). Румыния Коммунисттик жаштар союзу БКныи секретары (1944-45), айыл чарбасы министри (1948-50), генералмайор наамында улуттук коргоо министринин орун басары (1950), куралдуу күчтөрдүн саясий ведомство башчысы (1951) болуп иштеген. Румыния КП БКнын мүчөсү (1952), секретары (1954), саясий бюросунун мүчөсү (1955). Анын демилгеси менен Румынияда адм.-аймактык реформалар жүргүзүлгөн. Өлкөнү агрардык өлкөдөн өнүккөн индустриялык өлкөгө айландырьш, чет мамлекеттер менен экономикалык, соода байланыштарын жакшырткан. 1970-жылдардан жеке адамга сыйынуу саясатынын натыйжасында саясий экономикалык кризистер болуп, элдик нааразылыктар күчөгөн. 1989-ж. РКПнын 14-съездинде Чаушескунун кайрадан генералдык секретарь болуп шайланышы элдик толкундоолорду жаратып, Тимишоар шаарында башталган элдик көтөрүлүш Ч. Н. башында турган компартиянын бийлигин кулаткан. 1989-ж. 25-декабрда өлүм жазасына тартылган. Румыния Социалисттик Республикасынын Баатыры (1971), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1964), Ленин (СССР, 1978), Карл Маркс (ГДР) ж. б. көптөгөн ордендер менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чаткал-Нарын жаракасы

Чаткал-Нарын жаракасы - Ортонку Теңир-Тоону Түштүк Теңир-Тоодон бөлүп турган тектоникалык ири жарака.
 
Кеңдикке жакын багытта бир нече жүз кмге созулуп, терендиги жер кыртышынан өтүп, мантияга жетет. 1956-ж. өзүнчө тектоникалык түзүлүш катары бөлүнгөн. Анын чыгыш бөлүгү Aт-Башы-Эңилчек жаракасы, батыш жагы Талас-Фергана жаракасы деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Жаракалар
Чаткалит

Чаткалит – минерал, Cu6FeSn2Sg. Кошундулары: Ag, Zn, Mo, Sb, As.
 
Алгач Чаткал - Курама бүктөлуу облусунда (Курама кырка тоосундагы Күч-Булак алтын кенинде, Өзбекстан) табылгандыктан Чаткалит деп аталган. Ал сульфиддүү кварц тарамдарындагы тетраэдриттин арасында өлчөмү 0,1 мм келген бүртүкчө түрүндө, пирит, хемусит, касситерит, халькопирит, галенит, сфалерит, гессит ж. б. менен бирге кездешет. Катуулугу 4,5, тыгыздыгы 5 г/см3.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Чат (термин)

Чат (термин) –
 
1) дарыянын башка бир дарыяга, деңизге, көлгө (суу сактагычка) куйган жери. Дарыя төмөнкү агымында көлгө, деңизге жетпей сугат каналдарына бөлүнүп кеткен же соолуп калган жер да Чат деп аталат. Чаттын типтери: жөнөкөй (нугу салааларга бөлүнгөн дарыялар, мис., Тибр д.), дельта (Нил), эстуарий (Темза), лимая (Түштүк Буг) ж. б.;
 
2) Эки ача болуп бөлүнүп кеткен тоонун жогорку ажыраган бөлүгү, төр жагы. «Чат» термини топоним же анын бир компоненти катары да кеңири таралган; мис., ЧатБазар, Чат-Көл кыш. ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Чартизм

Чартизм - 19-кылымдын 30-40-ж. Улуу Британияда пайда болгон социал-демокр. жумушчу кыймыл.
 
«Элдик хартияны» (англ. «Пипле чартер» - ушундан Чартизм аталган) ишке ашыруу ураанын көтөргөн. 1825-36-ж. өнөр жай кризисине байланыштуу жумушчулар кыймылы күчөп, натыйжада 1836-ж. Лондон жумушчулар ассоциациясы (ЛЖА) түзүлгөн жана 1838-ж. майда «Элдик хартия» деген аталышта мыйзам долбоору жарыяланган. Солчул чартисттер (Гарни, Жон ж. б.) жумушчу табын революциялык жол менен жеңишке жетүүгө чакырган. Чартисттер ассоциациясынын мүчөлөрүнүн саны 1842-ж. 50 миңге жеткен. Алардын талаптарынын негизинде парламент 10 сааттык жумуш күнүн кабыл алган (1847). Бирок 1848-ж-дан кийин чартисттер кыймылы басаңдап, реформисттик агым пайда болгон. Улуу Британия жумушчу кыймылында реформисттик багыттын күчөшү менен Ч. өз таасирин жоготуп, 50-жылдардын аягында тарыхый аренадан биротоло кеткен.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Улуу Британия
Чартер

Чартер (англ. charter - кемени фрактоо) –
 
1) транспорт каражатынын ээси менен транспортту (кемени, самолётту) белгилүү мөөнөткө арендага жалдаган адамдын ортосундагы келишим;
 
2) мамлекет тарабынан финансы-кредиттик ишмердикке укук берген документ. Эл аралык деңиз-соода ишине да Чартердик келишим түзүлөт: анда Чартердик келишим түзгөн тараптардын аты, ижара акысы (өлчөмү), жүк жүктөлчү кеме жана жүктүн кайдан жүктөлүп, кайсы жерге же кайсы багытка жөнөтүлө тургандыгы ачык көрсөтүлөт. Көп учурда Чартердик рейсте кемени же самолёту бир же бир нече рейске жалдоо (фрактоо) кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Чароит (минерал)

Чароит (минерал) - тизмектүү силикаттар классчасындагы минерал; К, Na, Са, Ва жана магнийдин татаал силикаты, курамында суу менен фтор бар.
 
Массасы була, агрегаты ичке ийне сымал, өңү кызгылт көк, кооз, айрымдары жибектей жылтырайт. Катуулугу 5,5-6, тыгыздыгы 25302580 кг/м3. Гидротерм-метасомат продесстеринен жегичтүү сиениттерде дайда болот. Зергерчиликте колдонулат, кооздук жана коллекция ташы. Кени Чара д-нын (Чита, Иркутск обл.) өрөөнүндө гана бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Чарльз Бэббидж

Чарльз Бэббидж (англ. Charles Babbage, 26. 12. 1791, Лондон, Англия - 18.10.1871, ошол эле жерде) - англ. математик.
 
Эсептегич машинаны (азыркы компьютер) биринчи ойлоп табуучу. Санкт-Петербург Императордук ИАяын чет элдик корр-мүчөсү (1832). Функдия теориясы, экономикада эсептөөнү механикалаштыруу боюнча эмгектери жарык көргөн. Табулирлөө (табулирования) үчүн машинаны конст-лап жана курган (1820-22), 1833-ж. заманбап компьютердин (ЭЭМдин) алгачкы түспөлү - универсалдуу санариптик (цифралык) эсептегич машинанын долбоорун иштеп чыккан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чарлстон (бий)

Чарлстон (бий) - чарльстон (англ. charleston) - америкалыктардын бал бийи.
 
1920-ж. алгачкы жолу Чарлстон шаарында (АКШ, Түштүк Каролина штаты) пайда болгон. Чарлстондун жаралышына негрлердин бийи себеп болгон. 1920-ж. аягында Америкага, Европага тарайт. Айрым элементтери фокстрот бийин аткарууда пайдаланылат. 

Музыкалык өлчөмү 4/4. Синкопалык ыргактАйыл чарбасы жаз музыкасынын бир түрүнө кирет. 1960-жылдардын аягы - 70-жылдардын ортосунан Чарслстон калк арасына кеңири тараган. Р. Глиэрдин «Кызыл апийим» балетинде пайдаланылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Бийлер