Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Месаме-даси

Месаме-даси («Үчунчу топ») — Закавказьедеги биринчи социал-демократиялык уюм. 

1892-ж. Э. Ф. Ниношвили, М. Г. Цхакая негиздеген. 1893 «устав кабыл алгандан кийин өзүн социалчы-марксчылардын интернационал тобу деп жарыялаган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Саясат
Месроп Маштоц

Месроп Маштоц (361, Тарой провинциясы, Хацик кышагы — 17. 2. 440, Эчмиадзин, сөөгү Армениянын Аштарак районундагы Ошакане жергесине коюлган) — армян илимпозу, агартуучу, армян алфавитин түзүүчү. Дыйкан үй-бүлөсүнөн. Шакирттери менен Библиянын бир бөлүгүн Сирия тилинен армян тилине которгон. Кийин кечил болуп, христиан динин үгүттөгөн. Месроп Маштоц армян тилинин тыбыштык системасын изилдеп, армян алфавитин түзгөн (405—406). Алфавиттин армян элинин маданий өз алдынчалыгын сактап калууда мааниси чоң. 5-кылымда Месроп Маштоцтун шакирттеринин көбү (Езник, Корюн, Егише, Мовсес Хоренаци ж. б.) көрүнүктүү жазуучу катары таанылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Армения
Категория:Инсандар
Мессения согуштары

Мессения согуштары — Байыр­кы Грециядагы Мессения (Пелопоннестин түштүк-батышындагы обл.) менен Спартанын ортосундагы үч согуш. 
 Биринчи согушта (б. з. ч. 8-кылымдын 2-жарымы) спарталыктар Мессениянын чыгыш жана түшүк бөлүгүн караткан.
 Экинчи согуш — Аристомендин жетекчилиги менен мессениялыктардын Спартага каршы көтөрүлүшү (б. з. ч. 7-кылымдын 2-жарымы). Анда спарталыктар бүткүл Мессенияны каратып, калкынын бир бөлүгүн укуксуз илотторго айландырган.
 Илоттордун чоң көтөрүлүшү (б. з. ч. 464—458) үчүнчү мессения согушу деп аталат. Көтөрүлгөндөр Мессениядан эркин чыгып кетүүгө укук алып, Навпакт шаарына (Борбордук Греция) барып отурукташкан

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Мессия

Мессия, Христос — бир катар диндерде (өзгөчө иудаизмде жана христиан дининде) кудай жиберген «коргоочу». 

Ал өз өкүмүн түбөлүк орнотууга умтулат. Динге ишенгендер мессинын ким экенин конкреттүү билген эмес, ыйык, өлбөс жан, адам-устат же кечил катары элестетишкен. Тигил же бул сектаны негиздөөчүлөр, айрым көтөрүлүш башчылары өзүлөрүн мессия атай беришкен. Мессиячылыктын ар кандай түрү оор абалда калган элдин кудай куткарар деген ишениминен жаралган. Бирок бул кеп учурда элдин өз мүдөөсү үчүн активдүү күрөшкө чыгышына кедерги болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Дин
Категория:Инсандар
Местников Василий Васильевич

Местников, Василий Васильевич [1(14). 1. 1908, Якутск— 18.10.1958, ошол эле жер] — якут совет режис­сёру жана актёр. 

СССР эл артисти (1958). 1943-жылдан КПСС мүчөсү. 1931— 34-ж. ГИТИСте окутан. 1925-жылдан якут театрында (азыр П. А. Ойунский атвндагы Якут музыкалык-драма театры) керкем жетекчи жанаа режиссёр. Сивцевдин «Ньюргун Боотур» (1940), Корнейчуктун «Макар Дубрава» (1951), А. Островскийдин «Таланттар жана урматтоочулар» (1952), Г. Мухтаровдун «Алландын үй-бүлөсү» (1953) ж. б. пьесаларды коюп, улут­тук театр өнөрүнүн өсүшүнө зор салым кошкон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Орусия
Категория:Инсандар
Местничество

Местничество — орус мамлекетиндеги феодалдык, иерархия системасы (15—17-к.). Бул система 15-кылымда Москванын улуу князынын сарайында уделдик княздардын кептеген укум-тукумдары жанаа алардын боярлары топтолгондо калыптанган. 

Местничество боюнча феодалдын сарайдагы кызмат орду өзүнүн жана ата-бабасынын теги, сиңирген кызматы менен аныкталган. Ал феодалдык, ак-сөөктөрдүн экономикалык жана саясий күч-кубатын билгизген. Бирок местничество 16-кылымдындын ортосунан мамлекеттик башкарууну андан ары борбордоштурууга кедерги боло баштаган. Жеке бийликтин чыңдалышы менен местничество чектеле баш­тан, дворяндардын саясий-экономикалык турмуштагы ролунун күчөшүнөн улам 1682-ж. 12-январда жоюлган. Өтмө маанидe местничество (жердешчилик) —жергиликтуу кызыкчылыкты көздөө менен жалпы ишке зыян келтируу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Орусия
Металлдагы газдар

Металлдагы газдар, металлдарды электролиз жолу менен алганда же эриткенде, металл буюмдар атмосфера менен өз ара аракеттенгенде суюк же катуу металлдын ичине газ туруп калат. 

Мисалы, мартен меши же кон­вертор менен чоюндан болотту эритип алууда эриген металлга меш атмосферасынан кычкылтек жанa азот аралашат; электролиз жолу менен никелди алууда катуу металл катоддон бөлүнгөн суутек менен каныгат. Металл менен газдын өз ара аракеттенүүлөрү үч түргө: ад­сорбция, сиңүү жанa химиялык бирикме түзүү процессине бөлүнөт. Адсорбцияда газ металлдын бетине гана аракет этет да, бетинде калыцдыгы бир же бир нече молекуланын диаметринчелик чел кабык (плёнка) пайда кылат. Газдар катуу металлга Кара­ганда эриген металлга жакшы сиңет. Ал газдар металл куймаларынын сапатын төмөндөтөт. Газдар металлдар менен химиялык бирикмелерди — кычкылдарды, сульфидди, нитридди пайда кы­лат. Бул бирикмелер металлдарга сиңбейт да, өзүнчө фаза катары бөлүнүп, металлдын физикалык-механикалык касиеттерин начарлатат. Ошондуктан металлдардын же куймалардын ичинде газ калбас үчүн алар өзгөчө болот-вакуум мештеринде алынат же ме­таллдын эритмеси инерттүү газ менен үйлөтүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Металлдарды кесүү

Металлдарды кесүү - металл кесүүчү станокто металл кесүүчү аспап менен иштетип, металлдардан керектүү формадагы, өлчөмдөгү, сапаттагы тетикти алуудагы технологиялык про­цесс. 

Металлдарды кесүүнүн негизги түрлөрү: жонуу, сүрүү, тешүү, чоюу, фрезерлөө, жылмалоо ж. б. Металлдарды кесүүнүн негизги за­кон ченеми — станок — жабдык — те­тик системасынын өз ара аракеттениши. 

Металлдарды кесүүнүн ар бир түрү кесүү режимдери — кесүү ылдамдыгы V, кесүү тереңдиги t, берүү элементтери S менен мүнөздөлөт. Жонууда, кесүү ыл­дамдыгы деп иштелип жаткан тетиктин кескич мизине карата ыл­дамдыгы (м/мин), кесүү тереңдиги (мм) ден кескич жүргөндө алынуучу катмардын калыңдыгы айтылат; берүү (.«.и/айлапуу)—кескичтин мизинин тетикти бир айлангандагы жылышы. Кесүүнүн шартына жараша таарындылар чачырапды, чубалган тасма түрүндө түшөт. Таа- рындынын пайда болушу пластикалык деформация менен байланыштуу. Бул процессте металл жогорку (1000°Сге) температурага чейин ысыйт. Жогорку температура аспаптын тез жешилшине алып келет да, анын өндүрүмдүүлүгүн төмөндөтөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология
Металлдардын динамикалык бекемдиги

Металлдардын динамикалык бекемдиги - талкалануу абалына жете элек металлдын динамикалык күчтүн аракеттенүүсүнө каршылык көрсөтүү жөндөмдүүлүгү. 

Металлдардын динамикалык бекемдиги сан жагынан металлдардын чыдамдуулугунун же чарчашынын чеги деп аталган күчкө жараша өзгөрүүчү мех. чыңалуунун эң чоң мааниси менен аныкталат. Бул бекемдикти жогорулатуунун негизги жолдору: термиялык иштетүү (чыңоо, сугаруу), муздак түрдө механикалык иштетүү (прокаттоо, созуу, чоюу), химия-термиялык иштетүү (азоттоо, хромдоо, кычкылтектөө) ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Отун жаргычтар

thumb|Отун жаргычтар
Отун жаргычтар, мурутчандар (Cerambycidae) — коңуздар түркүмүндөгү тукум. 

Денесинин уз. 3— 180 ммтв жетет. Көпчүлүгүнүн муруту ото узун. Личинкасынын көпчүлүгүнүн буту өсүп жетилбеген. Ал даракта, кээде чөп өсүмдүктөрүнүн сабактарында, чаңда топуракта жашайт. Личинканын өөрчүшү 1 жылга, чанда андан ашык моонотко созулат. Жер шарынын бардык бөлүктөрүндө 20 миңдей түрү таралган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Терминдер
Пилюгин Николай Алексеевич

thumb|1947
Пилюгин Николай Алексеевич (5 (18). 5. 1908-ж. т. - 2 август 1982, Москва ) — автоматика жанa телемеханика боюнча сов. илимпоз. 

 СССР ИАнын акад. (1966; корр. мүчө, 1958). Эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1956, 1961). 
 1967-жылдан СССР ИАнын Президиум мүчөсү. 
 1940-жылдан КПСС мүчесү. Бау­ман атн. Москва жог. тех. окуу жайын бүтүп (1935), Н. Е. Жуковский атн. Борб. аэрогидродинамикалык институтта (1934—1941) иштеген. 
 1969- жылдан Москва радиотех., электр- тех. жанa автоматика ин-тунда кафед­ра башчысы, проф. (1970). Ал башкаруу системасынын башкы конст­руктору; анын жетекчилиги менен Жер­дин орбитага чыгарылма сов. жасалма спутниктери, көптөгөн кос­мос кеменин ракета алып жүргүчтөрүнүн башкаруу системасы даярдалган. 
 СССР Жог. Советинин (7—10- шайл.) депутаты. 
 Лениндик сыйл. (1957), СССР мамл. сыйл. (1967) лау­реаты. 
 Үч Ленин ордени, Октябрь Революцbясы орденн жанa медалдар менен сыйланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Молибденит

thumb|Молибденит жана Кварц.
Молибденит, молибден жылтырагы — сульфиддер классына кирүүчү минерал. 

Өңү көгүш, бозомук. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 1—1,5. Салышт. салм. 4,7—5,0. Грейзен жана гекматит кендеринде кездешет. 
Көбүнчө сапаттуу болот даярдоого колдонулат. Калганы электр техникада жана боёк даярдоодо жана башкада пайдаланылат. 

Ири кендери: (Кавказ, Забайкалье, Орто Азия), АКШда (Кхаймакс кени), Мексикада. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Минералдар
Молибден куймалары

Молибден куймалары —хим. составынын негизин молибден түзүп, вольфрам, рений, цирконий, титан, ниобий ж. б. элементтер кошулган куймалар.

Молибден куймалары негизинен отко чыдамдуу конструкциялык материал ка­тары колдонулат. Молибден куймалары вакуумдук электр жаа мештеринде эритүү жолу менен алынат. Молибден куймаларынан жасалган тетиктер вакуумда 1800°Сге чейинки температурада көп убакытка, ал эми 2300— 2500°С темп-рада кыска мөөнөткө (5 мин) иштейт (чыдайт). Молибден куймаларынан жа­салган тетиктер 1100—1800°Сде иштей алат. Комуртек (0,4 %ке чейин) менен кошумча легирлөө аркылуу Молибден куймаларынын ысыкка чыдамдуулук касиетин 0,1—1,5% өлчөмдө Ti, Zr, Hf, Nb, V же аз өлчөмдө В, Сг, Ni, Та элементтери менен легирлөө аркылуу тех. касиетин (пластикалык деформацияга ийкемдүүлүгүн) жогорулатууга болот.
Молибден куймалары ракетанын, учуучу аппараттын, атом реакторлорунун, электроникада жана техниканын башка тармактарында баалуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Химия
Молибден рудалары

Молибден рудалары - составында казып жана болуп алууга арзырлык өлчөмдө молибден металлы бар минералдардын чогундусу. 

 Казылып жаткан кендердин рудасындагы молибдендин запасы бир нече миң тдан млн тга жетет. Эң ири кендердин рудасында молибдендин орт. саны 0,06— 0,3%, чакан кендерде 0,5—1%ке чейин. Башка рудаларда молибдендин саны 0,005 %тен жогору болсо, ал ко­шумча компонент катары иштетилип алынат.
 
 Молибден рудалары эндогендик (тереңдиктеги) жана экзогендик (жер үстүно жакын) геол. шартта пайда болот. Эндогендик шартта пайда болгон рудалар скарн, грейзен, гидротерм кендеринде болот. Негизги руда минералы — молибденит [MoS2(Mo — 60%)], повеллит [СаМо04 (Мо —45%)]. Молибден рудаларында кошумча ком­понент катары жез, вольфрам, кумуш, бериллий, калай ж. б. кездешет. 
 Молибден рудаларынын пайда болушу интрузия тоо тектери менен байланыштуу. Жез-молибдендуу рудалар монцониттер, гранит-диориттер, гранит-сиениттер менен; жеке бир металлдуу молибден рудалары биотит-роговообманкалуу граниттер менен; вольфрам-молибден рудасы граниттер менен байланышкан. 
 
 Эк­зогендик шартта пайда болгон Молибден рудалары көмүрдө, көмүрлүү чоподо, кремнийлуу сланецте жана катуу нефть битумдарында кездешет. Бул кен рудаларында молибдендин саны аз, ал проценттин жүздөн же миңден бир бөлүгүн гана түзөт. Мындай кендер азырынча пайдаланылбайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Химия
МОМ

МОМ - жаныбар менен өсүмдүктөн алынуучу составы татаал май сымал зат. 

Жаныбар Мому — көбүнчө аары бал чогултканда бөлүп чыгарган ак, сары, күрөң түстүү катуу зат. Сууда эрибейт, бензинде жакшы эрийт. Сапаттуусу авиацияда, радио техника менен медицинада, парфюмерияда, боёк даярдоодо пайдаланылат, начары бут кийим майына жанa мастикага кошулат. 

Өсүмдүк Мому пальманын жана Мом дарагынын жалбырагы менен сөңгөгүнөн жасалат. Момдун кээ бир түрү көмүр менен чым көңдү тазалоодон алынат. 
1939-жылдан синтет. Мом көп тарала баштады.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Зоология
Металлдардын жешилиши

Металлдардын жешилиши - сүрүлүүдөн металлдын бет катмарынын микрокөлөмүнүн бузулушунун натыйжасында өлчөмүнүн, формасынын, массасынын же бет абалынын өзгөрүшү. 

Металлдардын жешилиши тетиктердин сүрүлүү шартына, металлдын касиетине жана алардын конструкциясына жараша болот. Металлдардын жешилиши — физикалык, химиялык факторлордун таасири менен бет катмардын микрокөлөмүнүн бекемдпгин төмөндөтүүчү татаал механикалык кубулуш. Сырткы чөйрөнүн сүрүлүүчү бет катмарына жасаган таасири боюнча металлдардын жешилиши абразивдүү, кавитациялык, эрозиялык ж. б. болуп бөлүнөт. Металлдардын жешилиши тетиктердин жумуш аткаруу сапатын төмөндөтүп, машиналардьш нштөөсүнө тескери таасир тийгизет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Металлдардын карбонили

Металлдардын карбонили - металлдардьш көрмүртек кычкылы менен бирикмелери; жалпы формуласы Mem(CO)n. 

Биринчи жолу (1890) никелдпн карбонили Ni (СО) 4 ачылган. Андан берн көпчүлүк металлдардын ж-а кээ бир металл эместердин карбонилдери алынды. Никель, темир, осмий, рутений карбонилдери — суюктук; башка металлдардын карбонилинин көпчүлүгү — кристалл заттар. Жез, күмүш, алтындын көмүртек кычкылынын атмосферасын гана туруктуу карбонилгалогениддерп Ме(СО)Х белгилүү. Металлдардын карбонили белгилтүү температурадан жогору ысытканда көмүртек кычкылы м-н ме­таллга ажырайт. Металлдардын карбонили жогорку температурада жана басымда металлдарга көмүртек кычкылын таасир этүүдөн алынат. Никель, кобальт жана темир карбонилдерпнип [Ni(CO)4, Со (СО) 4, Fe(CO)5] техникалык мааниси чоң. Карбонилдер таза металлдарды алууда, антидетонаттар, химиялык процесстерде катализатор катары колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Момолойлор

thumb|Microtus pennsylvanicus.
Момолойлор (Microtinae, syn. Arvicolinae) — кемирүүчүлөрдүн аламандар тукумундагы тукумчасы. Денесинин орт. уз. 10—12 см, кээде 36 смге жетет. 

Жону көгүш же күрөңүрөөк. Көбүнүн азуу тиштери дайыма өсүп турат. Момолойлордун 40тан ашуун уруусу бар, анын жарымынан көбү тукум курут болгон. 
Момолойлор кургакчылык жана азык көп жылы өтө көбөйөт. Ачык ландшафттуу жерлер Момолойлор түрлөрүнө бай келет. Чээнге кирбейт. Азыгынын көбү өсүмдүк; кээси кышка азык камдайт. Көбү — айыл чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечи жана айрым жугуштуу оору козгогучтарды алып жүрүүчүлөр. 
Кээ биринин (ондатра ж. б.) териси баалуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Металлдардын макроструктурасы

Металлдардын макроструктурасы (макроструктура жана структура) — ме­таллдардын куралсыз же лупа менен (25 эсеге чейин) чоңойтулун көрүнгөн түзүлүшү. 

Металлдардын макроструктурасын изилдөө үчүн кесилип же сындырылып алынган жалпак үлгүлөрдүн — темплеттердин бети кылдаттык менен жылмаданып, анан кислотага же жегичке салынып бир нече минут кармалат. Мында үлгү металлдын туташтыгынын бузулганын (көңдөйчөнү, борпоңдукту, газ көбүкчөлерүн, жаракаларды ж. б.), кошунду жана металл эмес заттардын бөлүнүшүн, кристаллиттердин формасын, жайгашкан ордун көрүүгө болот. 

Металлдардын макроструктурасы менен изилдөө металлдарды куюп, кырып-жонуп ж. б. технологиялык иштетүүлөрдү туура жүргүзүүгө, басым менен иштетүүдө жана ширетүүдө тетиктин сапатын аныктоого, талкалануунун себебин айкындоого мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Металлдардын микроструктурасы

Металлдардын микроструктурасы (микроструктура жана латынча structura — түзүлүш) - металлдын микроскоп (оптикалык, электрондук) менен аныкталуучу ички түзүлүшү. 

Металлды мик­роскоп менен изилдөөнү П. П. Аносов биринчи колдонгон (1831). Металлдар ж-а алардын куймалары коп сандаган кристаллдардан (бүртүкчөлөрдөн) турары белгилүү. Металлдардын микроструктурасы майда кристаллдардын формасы, саны ж-а оз ара жайгашуусу менен мүнөздөлөт. Ар бир кристаллдын ички түзүлүшү суб­структура (структураны түзүүчү) деп аталат да, ал кристаллдагы ички келегей (дефект), дислокациялардын саны ж-а ал кристаллдын жайгашы менен аныкталат. 

Металлдардын микроструктурасынын негизги составдуу бөлүкчөлөрү: аустенит, феррит, цементит, перлит, ледебурит, мартенсит жана башкалар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Металлдардын эрозиясы

Металлдардын эрозиясы - механикалык таасирден же электр разрядынын таасиринен металл буюмдардын (те­тиктердин) үстүңкү катмарынын бузулушу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Металлдарды пассивдештирүү

Металлдарды пассивдештирүү - металлдын үстүңкү бетин пассивдүү абалга өткөрүү. Ал металл­дын үстүңкү бетин жука кабыкча менен каптоого негизделген. 

Бул кабыкчалар металлдан, металл эмес заттардан же химиялык кошулмалардан болушу мүмкүн. Пассивдештирүүчү кычкылдандыргычтарга абанын кычкылтеги жана эритмедеги кычкылданткычтар кирет. Капталган кабыкча өзүнүн составы боюнча кычкылдуу, фосфаттуу же хроматтуу болушу да мүмкүн. 

Конструкциялык бардык металлдар өзүнөн өзү пассивдешпесе, алар зыяндуу химиялык чөйрөдө гана эмес, нымдуу абада же тузсуз сууларда да абдан тез коррозияга учурайт. Ошондуктан металлдарды пассивдештирүү практикалык маа­ниси чоц.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Монгол жылкысы

thumb|Монгол жылкысы.
Монгол жылкысы — Монголияда өстүрүлүүчү жергиликтүү байыркы жылкы. 

Бою - жапыз, денеси - субагай, буттары - кыска, башы - чоң, моюну - кыска, эткээл, чыдамкай. Монгол жылкысынын өңү көбүнчө боз, Кызыл жанa тору. Айгырынын бийиктиги - 129,3 см. Монгол жылкысы басыктуу жана жүрүштүү келет. Ал унаа катары пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4.

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Мал чарбачылыгы
Металлдарды химия-механикалык иштетүү

Металлдарды химия-механикалык иштетүү - металлдардын бетин физ.-хим. бузуу процесстерин айкалыштырып мех. иштетүү.
 
Кес­кич аспап жана абразивдүү тегерек менен кырып-жонуу Металлдарды химия-механикалык иштетүүнүн жу­ка кырып иштетүү түрүнө кирет. Иштетүүнүн акырында бет (металл, айнек, таш) жог. сапатта жылма жылтыратылат, б. а. абдан бекем жана коррозияга туруктуу аморффазалык катмар түзүлөт. 

Металлдарды химия-механикалык иштетүүдө бети иштетилүүчү заттар менен жалтыратуучу паста реагенттери реакцияга кирип, беттөн оңой альш ташталуучу жумшак катмар менен капталат. Металлдарды химия-механикалык иштетүүнүн жалпы учурунда колдонулган реагенттер шптетилүүчү металлдарга адсорбциялык-хим. таасир этип, анда бет катмарда чоюлма жана жаныма чыңалуу пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология
Металлдарды химия-термиялык иштетүү

Металлдарды химия-термиялык иштетүү - металл тетиктердин бет катмарынын хим. составын, структурасын жанa касиетин өзгөртүү үчүн хим. активдүү чөйрөдө металлды ысытуу жолу менен иштетүү.. 

Тетиктин бетинин бекемдигин, о. эле кадимки жанa жогорку температурада агрессиячыл чөйрөдөгү бетти бузулуудан сактоо үчүн Металлдарды химия-термиялык иштетүү колдонулат. Мындай иштетүүдөн кийин металлдын бет катмарынын касиетин олуттуу өзгөртүү үчүн металл кошумча термиялык иштетилет. Металлдарды химия-термиялык иштетүүдө сырткы чөйрөнүн составына жараша металлдардын бет катмарлары элементтерди сиңирип же бөлүп чыгарат. 

Өндүрүштө аз көмүртектүү болотторду цементтее, б. а. көмүртекке каныктыруу кеңири колдонулат. Ал машинанын тетиктеринин катуулугун, жешилүүгө туруктуулугун жана чарчоого бекемдигин жогорулатат. Циандоо да цементтөөдөй кеңири таралган. Циандоодо болот көмүртек менен гана эмес, азотко да каныктырылат. Азоттоштурулган көмүртектүү жана атайы легирленген болоттун бет катмарынын катуулугу, дат басууга жана жешилүүгө туруктуулугу жогорулайт. Металлдарды химия-термиялык иштетүүнүн бир түрү — диффузиялык металлдаштыруу да кеңири таралган. Металлдарды химия-термиялык иштетүүдө металлдар температурага туруктуулугун жогорулатуу үчүн алюминийге (алитир- лештирүү), катуулугун жана дат ба­сууга туруктуулугу үчүн кремнийге (силициялоо) каныктырылат. 

Өнөр жайда татаал куймалар да, таза металлдар да химия-термиялык түрдө иштети­лет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология