Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Фолкленд (Мальвина) аралдары

Фолкленд (Мальвина) аралдары (англ. Falkland Islands, испанча Islas Malvinas) - Улуу Британиянын ээлиги.
 
Атлантика океанынын түштүк-батышында жайгашкан. Аянты 12,2 миң км2. Калкы 2,8 миң (2013). Орточо жыштыгы 1 кмг жерге 0,26 киши. Негизинен англис тилинде сүйлөшөт. Ошондой эле испан, немис, француз тилдерин да колдонушат. Калкынын көпчүлүгү (67,1%) христиан динин тутат. Шаар калкы 92%. Борбору - Стэнли. Акча бирдиги - фолкленд аралдар фунту (британия фунтуна барабар). Эки ири аралдан - Чыгыш Фолкленд (Солелад) жана Батыш Фолкленд (Гран-Мальвина), ошондой эле 200дөн ашык майда аралдардан турат. Бийиктиги 706 мге (Батыш Фолкленд а-ндагы Адам чокусу) чейин. Климаты мелүүн, океандык. Январдын орточо температурасы 9°С, июлдуку 2°С. Жылдык жаан-чачыны 574 жм. Флорасы менен фаунасы ээликке айлангандан бери өтө өзгөрдү. Дан өсүмдүктүү шалбаа өсөт. Суусунун жээктеринде деңиз сүт эмүүчүлөрүнүн 14 түрү кездешет. Аралдарында деңиз канаттуулары (бОтан ашык түрү; а. и. альбатростор) уялашат. Ошондой эле пингвиндердин 5 түрү бар. Арал 1591-92-ж. Ж. Дейвис тарабынан ачылган. Француз деңиз сүзүүчүсү Бугенвиль 176365-ж. аралды изилдеп, Чыгыш Фолкленд а-нда алгачкы тургун жай Порт-Сен-Луини негиздеген. Улуу Британия Фолкленд (Мальвина) аралдарын деколонизациялоо жана аралдын көз каранды эместигин таануу боюнча Аргентина менен талаш-тартыштарды тынчтык жол менен чечүү жөнүндөгү БУУнун чечиминен баш тартып келген. 1982-ж. Аргентина менен болгон куралдуу чыр-чатактан кийин Англиянын ээлиги (к. Флокленд согушу (1982)). 

Учурда Аргентина менен Улуу Британиянын ортосундагы талаш аймак. Улуу Британиянын «деңиздеги алыскы аймагы» статусуна 2013-ж. 1011-мартта өткөрүлгөн референдумдун негизинде ээ болгон. Аралдын коопсуздугун сактоо максатында британиялык «Маунт Плуант» жана «Мэр Харбор» аскер-дениз базалары жайгаштырылган. Аралдын экономикасынын негизин - эт-жүн багытындагы кой асыроо жана балыкчылык түзөт. ИДПнин көлөмү 105,1 млн АКШ доллары (2002). Аны киши башына бөлүштүргөндө 35,4 миң доллардан туура келет. 2007-ж. 16 млн кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Аралда бир топ жылдар бою (1870-1980) китке аң уулап келишсе, учурда кой чарбачылыгы өнүккөн. Аймагынын 80% ке жакыны жайытка айландырылган. Фолкленд (Мальвина) аралдары Улуу Британиянын жогорку сапаттагы жүндү даярдоочу жайы. Аралдын чыгышында мал союучу ишканалары жайгашкан. Деңиз азыктарын даярдоочу промысели иштейт. Балык кармалат. Шельфтен нефтинин ири запасы табылгандан бургулоо иштери жүргүзүлүп келет. Автомобиль жолунун уз. 786 км (анын 50 кмк асфальтталган). Эки аэропорту, 2 деңиз порту бар. Туризм (жылына 30 миңден ашык) өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Мамлекеттер арип боюнча
Категория:Аралдар
Фокус

Фокус (лат. focus - коломто, от) оптикадa - линзанын оптикалык огуна жарыш түшүп, андан өткөн нурлардын (же чачыраган нурлардын уландысынын) кесилишкен чекити.
 
Эгерде нурлар системанын башкы оптикалык огуна жарыш түшсө, Фокус башкы оптикалык окто жатат жана башкы Фокус деп аталат. Идеалдуу оптикалык системанын Фокустары фокалдык тегиздикте, ал эми реалдуу системада Фокус кандайдыр бир фокалдык бетте жайгашышы мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Театр
Фокин Сергей

Фокин Сергей (27. 7. 1961-ж. т., РФ, Ульяновск ш.) - спортчу (футбол). СССРдин эмгеги сиңирген спорт чебери (1989).
 
Бишкектин «Алга», АлмаАтанын «Кайрат» командасында ойноп, кийин ЦСКА командасына кабыл алынган. 1988-ж. Сеулда өткөн олимпиялык оюндарда СССРдин курама командасынын катарында ойноп, олимпиялык чемпион аталган. 1991-ж. СССРдин чемпиону жана СССР кубогунун ээси болгон. 1993-2000-ж. Германиянын «Айнтрахт» командасынын катарында ойногон. 2003-жылдан Брауншвейге шаарындагы «Фольксваген» автозаводунда иштейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фобос

thumb|Фобос (2008).
Фобос ( - коркунуч) - Марстын табигый жандоочусу; америкалык астроном А. Холл ачкан (1877).
 
Марска чейинки аралыгы 9400 км, Жерге чейинкиси 77 790 000 км, айлануунун синодикалык мезгили 7 с 39 мин 27 сек. Туура эмес формага ээ, орточо радиусу 11,1 км, өлчөмү 26,8x22,4x18,4 км, тыгыздыгы 1,86 г/см\ бетинин аянты 6100 км2, массасы 1,0721016 кг. Фобос ар бир 100 жылда Марска 9 см жакындайт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Күн системасы‎
Флюорит

thumb|Флюорит.
Флюорит (лат. fluere - агуу), плавик шпаты - галоид бирикмесине кирүүчү минерал, кальций фториди (CaF2).
 
Курамынын 51,33% ин Са жана 48,67% ин F түзөт. Морточо Катуулугу 4, тыгыздыгы 3,2 г/см3, с. салм. 3-3,5. Куб сиетемасында кристаллдашат. Флюориттин айрымдары түссүз, көбү кызгылт көк, кызгылт, сары, жашыл, күрөн түстө. Гидротерм эриндисинен пайда болуп, көбүнчө кенташ тарамчаларында кезигет. Фтордуу эриндилердин акиташ тегине тийгизген таасиринен Флюориттин ири метасоматоз кендери пайда болот. Флюорит. - өнөр жайлык маанилүү сырьё. Негизинен металлургияда флюс (белгилүү физикалык жана химиялык касиеттеги шлактарды түзүү үчүн шихтага кошулуучу материал) катары колдонулат. Дүйнөнү Флюорит менен камсыздоочу өлкөлөргө Мексика, Моңголия, TAP, Испания, Кытай ж. б. кирет. Химия өнөр жайында фтордуу суутек к-тасын, жасалма криолит алууда керектелет; карапа өндүрүшүндө (эмаль жана глазурь үчүн) жана оптикада пайдаланылат.Флюорит: касиеттери жана негизги мүнөздөмөлөрү

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Флюгер

Флюгер (нем. Fliiger - канат) - шамалдын ылдамдыгын жана багытын аныктоочу прибор.
 
Шамалдын багыты 2 жалпак темирден жана тең салмактагычтан турган 2 канаттуу флюгарканын абалы боюнча аныкталат. Флюгарка металл түтүкчөгө бекитилген болот өзөктө эркин айланат. Өзөккө румбдун багытына ылайыкталган штифтери бар муфта кийгизилет. Азыркы Ф-лерде энкодер деп аталган электрондук прибордун жардамы аркылуу шамалдын багыты аныкталат. Шамалдын ылдамдыгы горизонталь окко тике асылган металл тактанын жардамы менен өлчөнөт. Шамалдын ылдамдыгына жараша Флюгердин тактасы тик абалынан тигил же бул бурчка кыйшаят. Ал бурч жаа боюнча эсептелет. Ф. жерден 10-12 м бийик мамыга орнотулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аспаптар
Флэш-диск

Флэш-диск, флеш-драйв, флешка эске сактоочу түзүлүш.
 
Ал компьютерге же USB (ю-эс-би, англ. Universal Serial Bus) интерфейси боюнча окуучу түзүлүшкө туташтырылат. Флэш-диск маалыматты сактоо, ташып жүрүү, көчүрүү, иштетүү системаларын жүктөө ж. б. иштерде колдонулат. 

Негизги компоненттери: USB интерфейс - компьютер менен туташтырат; контроллер; NAND-чип - маалыматты сактайт; оциллятор - синхрондолгон сигналды иштетет жана маалымат чыгарууну (берүүнү) башкарат. Өлчөмү - 3-5 см, массасы - 60 гдан аз, маалыматты жок дегенде эле 3-6 ай сактайт. Флэш-диск 2000-ж. АКШда пайда болгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Флоэма

thumb|Флоэма.
Флоэма (гр. phlovos - кабык) - өсүмдүктөрдүн фотосинтез продуктуларын жалбырактан азык топтоочу органдарына (жер алдындагы органдарына, мөмөлөргө, уруктарга) ташуучу тканы.
 
Флоэма өсүмдүк сабагындагы ксилеманын сыртында, кээде бир өсүмдүктө ич жагында, жалбырактын төмөн жак бетинде жайгашкан. Флоэма, ошондой эле азык затты топтоо, зат алмашуунун акыркы продуктусун бөлүп чыгаруу, өсүмдүктүн тирөөч сиетемасын курууга катышат. Ал ксилема менен бирге өткөргүч боочону пайда кылат. Архегонийлүү өсүмдүктөрдүн Флоэма сынын өткөргүч элементтери электей клеткалардан, жабык уруктуу өсүмдүктөрдө электей түтүкчөлөрдөн турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ботаника‎
Флот адмиралы

Флот адмиралы - СССР Аскер-деңиз флотундагы эн жогорку чин.
 
Флот адмиралы аскер наамы СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1955-ж. 3-марттагы указы менен киргизилип, Советтер Союзунун Маршалы деген наамга барабар болгон. Советтик аскер жетекчилеринен мындай наам Н. Г. Кузнецовго (1955), И. С. Исаковго (1955) жана С. Г. Горшковго (1967) берилген. СССРдин тарашы (1991) менен жоюлган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аскер
Флорида кысыгы

thumb|Флорида, Флорида кысыгы жана Куба.
Флорида кысыгы Флорида ж. а., Куба жана Багама а-нын ортосунда. Мексика булуңун Атлантика океаны менен туташтырат.
 
Уз. 651 км, туурасы 150 км, эң кууш жери 80 км, фарватердеги тереңдиги 150дөн 2085 мге чейин. Ф. к-нан Гольфстрим агымы башталат. Порттору: Гавана (Куба), Майами (АКШ). Кысыкта 300 кмте созулган шуру (коралл) аралдарынын тизмеги бар. Аларды бойлой, Флорида ж. а-н АКШнын Ки-Уэст аскер-деңиз базасы менен туташтырган дүйнөдөгү эң узун суу астындагы автомагистраль курулган.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кысыктар арип боюнча
Флогопит

Флогопит (гр. «флогопос» - жылтырак, от сымал) - биотиптер сериясын түзүүчү минералдардын бири, калий менен магнийдин алюмосиликаты, KMg3(Si3Al)O10(OH)2. Кошундулары: Fe, Са, Na, Mn, Ti ж. б. Ф. Моноклин сингониясында кристаллдашат. Түссүз, боз, ачык сары, күрөн түстүү кристалл, кабырчыктуу масса түрүндө.
 
Анча тунук эмес (айрымдары тунук), айнектей же седептей жылтырайт, катуулугу 23, тыгыздыгы 2,7-2,9 г/см'\ сынбай ийкемге келет, серпилгич, электр тогун өткөрбөйт, эрүү температурасы 1300°С. Магматизм, метаморфизм жана метасоматтоз процесстеринен пайда болуп, ультрабазитте, кимберлитте жана карбонатитте, ошондой эле магнезийлүү скарнда, кальцифирде авгит, диопсид, доломит, титанит ж. б. менен чогуу кездешет. Кени гидротерм-метасоматтоздон пайда болуп, магнезийлүү тоо тектер менен алюмокремнеземдүү тоо тектердин контакттысында калыптанат. Жасалма жол менен да алынат. Отко чыдамдуу боёк өндүрүүдө, изолятор катары электротехникада ж. б. пайдаланылат. Кени - Россияда, Канада, Шри-Ланка, Индия ж. б. өлкөлөрдө бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Гюстав Флобер

thumb|Гюстав Флобер.
Флобер, Гюстав (12.12.1821, Руан - 8. 5. 1880, Круассе) - француз жазуучусу.
 
Романтикалык мүнөздө жазылган алгачкы чыгармалары:* «Алаңгазардын мемуары» (1838), «Ноябрь» (1842). Көрүнүктүү чыгармасы - «Бовари айым» (1857) романы. Анда Франциянын провинциялык турмушун, буржуазиянын жалаң гана пайда табууну көздөгөн моралын реалисттик планда көрсөткөн. «Саламбо» (1863) романында өз айланасындагы турмушта чанда кезикчү курч окуяларды, күчтүү сезимдерди сүрөттөгөн. «Сезимди тарбиялоо» (1869) романында бурж. жаштардын бүтүндөй бир муунунун коомго жат жүрүм-турумун сынга алып, дүнүйөкор буржуазия саясатын айыптайт. 

Аягына чыкпай калган «Бувар жана Пекюше» (1881) деген романында адамдын чыгармачылык кудуретине бекем ишенгенин билдирген. Пародиялуу стилде жазылган «Белгилүү чындыктардын сөздүгү» (1910) аттуу чыгарманын да автору. О. Бальзактын салтын улантуучу. Стилист катары Флогопит дүйнөлүк адабиятта реализмдин өнүгүшүнө таасир тийгизген. «Бовари айым» (которгон А. Алдашев, 1984) ж. б. чыгармалары кыргыз тилине которулган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Франция жазуучулары‎
Категория:Туулгандар 1821-жылы
Категория:Өлгөндөр 1880-жылы
Флиндерс

Флиндерс - Австралиянын түндүгүндөгү дарыя. Уз. 830 км, алабынын аянты 108 мин км2.
 
Чон Суу бөлгүч кырка тоосунун батышынан (Грегори тоосунан) башталып, Арафура деңизинин Карпентария булуңуна куят. Орточо чыгымы 108 м3/сек. Жайкы жамгырлуу мезгилде суусу мол болот. 

Ири куймалары: Саксби, Клонкарри. Алабы кургакчыл мезгилде жайыт катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дарыялар
Фликкер-эффекти

Фликкер-эффекти (англ. flicker - жылтылдоо), катоддун жылтылдоосукызыган катоддун бетиндеги электрондук эмиссиянын флуктпуациясы.
 
Ал атомдун бууланышынан, анын бетке карай диффузияланышынан, катоддун бетинде кошулма атомдордун катмарларынын пайда болушунан келип чыгат жана катоддо жүргөн ар түрдүү процесстер менен байланышкан. Фликкер-эффекти электр-вакуум жана газ-разряд электрондук приборлорундагы чуу булактарынын бири.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Флексура

Флексура (лат. flexura - ийилүү) - тоо тек катмарларынын тепкич сымал ийилген тектоникалык структурасы.
 
Көтөрүлүп турган (үстүнкү, схемада АБ кесиндиси) жана төмөн түшкөн (астынкы, ВГ) канаттарынын катмарлары бирдей, көпчүлүк учурда горизонталь багытында жайгашат. Ал эки бөлүктү туташтырган ортонку бөлүгүнүн (БВ) катмарлары багытын кескин өзгөртүп (жантаюу бурчу схемада а менен берилди), адатта тик жайгашкан (моноклиналь), чоюлган жана жаракалар менен тилмеленген болот. Үстүнкү жана астынкы канаттардын ортосундагы вертикалдык айырмачылык Флексуранын амплитудасы (бийиктиги, а) деп аталат. Флексуранын узундугу жүздөгөн гсмге, бийиктиги жүздөгөн мден миңден ашуун жге чейин жетет. Ар бир элемент өзүнүн жайгашуу параметри менен мүнөздөлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Флективдүү тилдер

Флективдүү тилдер - дүйнө тилдеринин морфологиялык классификация боюнча ажыратылган негизги типтеринин бири.
 
Флективдүү тилдердин негизги өзгөчөлүктөрү: ички флексияга эгедер же үндүү жана үнсүз тыбыштардын фонетикалык жактан шартталбаган алмашуусу (мис; орус тилинде «из-бег-ать» - бүтпөгөн түр, «из-беж-ать» - бүткөн түр); бир эле мүчө менен бир нече грамматикалык маани туюнтулат (мис., орус тилинде «рук-у» - «у» мүчөсү бир эле учурда табыш жөндөмө менен жекелик санды туюнтат); ар кайсы негиздеги бир эле грамматикалык маани ар башка мүчөлөр аркылуу берилет, б. а. бир нече жөндөмөнүн жана жакталуунун болушу (мис; орус тилинде «в стол-е» - «в степ-и»; «ид-ёшь» - «спеш-ишь»): морфемалар грамматикалык жактан да фонетикалык жактан да тыгыз ширелишүү касиетине ээ. Флективдүү тилдерге индевропа тилдери жана семит-хамит тилдери кирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Лингвистика
Флейта

thumb|3 Флейта.
Флейта (италянча flauto; нем. flote; фр. flûte; англ. flute) - музыкалык үйлөмө аспап. Жыгач, металл жана пластикадан жасалат.
 
Флейта узунунан же туурасынын кармап ойнолот. Флейта жеке аткарууда, ансамблде жана оркестрде колдонулат. Хроматикалык үн ыргагынан турат. Эң бийик үнү жана техникалык өзгөчөлүгү жана жеңилдиги менен башка аспаптардан айырмаланып турат. Узунунан кармап ойнолчу Флейта 18-кылымдын ортосуна чейин тараган. Туурасынан кармап ойнолчу Флейтанын азыркы түрүн 19-кылымдын 1-жарымында Т. Бём жасаган. Анын кичине Флейта (Ф.-пикколо), альт Ф-сы, бас Ф-сы сыяктуу түрлөрү бар.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Музыкалык аспаптар
Фламинголор

thumb|Phoenicopterus roseus.
Фламинголор (Phoenicopteriformes) - куштар түркүмү.
 
Уз. 91-120 см. Тумшугу ичин карай ийилген, тилинде жана жаагынын четинде мүйүз пластинкалары болуп, суудан азыгын (рактар, курттар, урук ж. б.) сүзүп алып жейт. 4 тукуму (анын бири азыр жашайт), 3 уруусу, 6 түрү бар. Субтропикте жана тропикте таралган. КМШ өлкөлөрүндө 1 түрү (кадимки же кызыл канат Фламинголор) кездешет; Казакстандын туздуу көлдөрүндө, Каспий деңизинин чыгыш жээктеринде жолугат. Уялоочу жерин мезгили менен которуп турат. Каспийдин түштүгүндө колония түзүп (50дөн 25 миң жуп) кыштайт. Уясын ылай же кумдан салып, 1-2, чанда 3 жумуртка тууп, эркек, ургаачысы экөөлөп 30 сутка басып чыгарат. Жөжөлөрү колония түзүп, чогулуп жүрөт, алар бир нече чоңдорунун көзөмөлүндө болот.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Канаттуулар
Фламанддар

Фламанддар - герман тилдүү топтогу эл, Бельгиянын жергиликтүү калкы.
 
Жалпы саны 7 млн 230 миң киши (2010). 5 млн Бельгияда (Фландрия), 1,7 млн Нидерландда (түштүгүндө){{Большая советская энциклопедия — 1988 г.}}, 250 миң Франциянын Бельгия менен чектеш жерлеринде жашайт. Нидерландда жашаган Фламанддар голланддарга сиңишип, алар менен бир улутка айланган. 
Нидерланд тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендеринин көпчүлүгү - католик. Фламанддардын этностук негизин франк, сакс жана фриз уруулары менен аралашып кеткен франктардын батыш герман, ошондой эле кельт уруулары түзгөн. Этнос катары 17-19-кылымдарда калыптанган. Нидерланд буржуазиалык революциясынан (16-к.) кийин фламанддар бытырап, көпчүлүгү Испания бийлигинде калган. 1830-ж. фламанддар менен валлондор биригип, көз карандысыз Бельгия мамлекетин түзгөн. Салттуу кийим-кечектери голландыктарга окшош. Аялдары - көйнөк, кофта, корсаж, юбка, алжапкыч, башына чепец кийип, түстүү же клеткалуу шалы жоолук салынат. Тамак-ашы негизинен - жашылча, балык азыктары, took сорпосу. Майрам күндөрү пирог жана булочка даярдашат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дүйнө элдери

Категория:Герман тилдеринде сүйлөгөн элдер
Фицрой

Фицрой – Австралиядагы эки дарыянын аты.
 
1) Австралиянын түндүк-батышындагы дарыя. Уз. 520 км, алабынын аянты 86,5 миң км2. Кимберли тоо массивинен башталып, Инди океанындагы Кинг булунуна куят. Орточо чыгымы 100 м3/секд,а.й. Чатынан 130 кмте чейин кеме жүрөт. Жайылмаларында шалы өстүрүлөт. Крокодилдер байырлаган жогорку агымында улуттук парк уюштурулган;
 
2) Австралиянын түндүк чыгышындагы дарыя. Чоң Суу бөлгүч кырка тоосунан башталган Досон жана Макензи дарыянын кошулушунан пайда болуп, Шуру деңизинин Кеплель булунуна куят. Уз. 480 км, алабынын аянты 142 миң км2. Жылдык орточо чыгымы 182 м3/сек. Чатынан (Рокхемптон шаарынан) 57 кмте чейин кеме жүрөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дарыялар
Категория:Австралия
Фитнес

Фитнес (англ. fitness - дал келүү, жакшы формада болуу) - ден соолукту чыңдоо ыкмасы.
 
Фитнес дененин формасын жана анын массасын өзгөртүүгө, форманы бир калыпта көп убакытка чейин сактоого мүмкүнчүлүк түзөт. Ал туура тамактануу менен спорттук машыгууну кучагына алат. Спорттук көнүгүүлөр жана диета ар бир адамга курагына, ден соолугуна, дене түзүлүшүнүн өзгөчөлүгүнө жараша өзүнчө түзүлөт. Бир катар спорттук дисциплиналар (атлетикалык Фитнес, боди- Фитнес ж. б.) жалпы жонунан Фитнес деп аталып келет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
лГПу
Фирдоуси Абулкасым

Фирдоуси Абулкасым (940-ж. чен, Тус ш. - 1020 же 1030, ошол эле жер) – акын, иран жана тажик адабиятынын классиги.
 
Үйүнөн билим алып, фарс, араб тилдерин, тарыхын жакшы билген. Фирдоусинин жаш чагы Саманиддер мамлекети гүлдөп турган мезгилге туш келген. Анын бизге белгилүү чыгармасы - атактуу «Шахнаме» (994, башка редакциясы -1010). Ал - иран урууларынын төрт миң жылдык тарыхын (б. з. ч. 3223б. з. 651) камтыган көркөм энциклопедия. 60 миңге жакын бейттен турат. 

Үч негизги тематикага бөлүнөт. 1-бөлүгү - мифологиялык багытта. Мында ажыдаар падыша Заххокко каршы темир уста Кава баштаган элдик көтөрүлүш негизги орунду ээлейт. 2-бөлүгү - Рүстөм жөнүндөгү баатырдык баян. 3-бөлүмүндө Сасаниддерден араб жапырыгына чейинки окуялар баяндалат. Эпопея арабдардын Иранды көз каранды кылышы менен аяктаса да, ирандыктар азаттыкка жетет деген ишенимдүү идеяны берет, элдин филос., гуманиеттик, патриоттук ойлорун чагылтат. 

«Шахнаменин» чыгыш адабиятына, ошондой эле кыргыздын революцияга чейинки жазма акындарынын чыгармачылыгында таасири күчтүү болгон. Ал кеп тилге которулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:Иран жазуучулары
Категория:Тажик жазуучулары
Категория:Перс жазуучулары
Финноз

Финноз (нем. Finne - безетки, балыктын сүзгүчү) - малдын финна тасма курттун личинкалары (ыйлаакчалар) пайда кылган ылаңы.
 
Козгогучу тасма курттун (Cysticerkus) агыш-бозомук түстөгү, уз. 5-9 жж, туурасы 3-6 жж ыйлаакчасы. Ыйлаакчанын ичинде митенин башы, төрт (чочконуку эки катар) соргучу, илмекчелери (кээсиники жок) болот. Ылаң малдын этин чала бышырып, андагы ыйлаакча менен кошо жегенде жугуп, ал адамдын ичегисинде мителик кылып, жетилип, куртка айланат. Анын уз. 3-10 м, жыныстык жактан жетилгенде тышкы чөйрөгө заңы менен бөлүнүп чыгат, ал кургап жарылганда андагы уруктар айлана-чөйрөгө чачылат. Мал булганган чөптөгү же суудагы козгогучту жегенде ылаңга чалдыгат. Ыландаган мал алсырайт, тоют жебейт, чычкактайт, кан тамырларынын кагуусу тездейт, денеси ысыйт (41°С). Лимфа бездери чоңоет, көзүнүн агы саргарат, начар кепшейт. Ылаң катуу кармаганда мал 8-9 күндө өлүмгө дуушар болот же ылаң бир аз басаңдап улаарган формада, кээде ылаң клиникалык белгилери билинбей өнөкөт өтөт. Малга иммунобиологиялык изилдөө менен, ал эми союлган малдан ыйлаакча табуу менен диагноз коюлат. Дарылоодо панакур, мебендазолдун 22% түү грануляты, дронцит (празиквантел), мебендазолдун 3%түү эритмеси, фенасал-битионол (10 кг тирүү салмакка 1 жл) сунуш кылынат. Алдын алуу чараларына малды атайын жерде союу, этти кылдат текшерүү, өздүк гигиенаны сактоо, чийки, чала бышкан эттен жасалган тамактарды жебөө ж. б. кирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар