Бүгүлмө

Бүгүлмө — Орусия Кошмолугунун Татарстан Республикасындагы шаар. Бул Бүгүлмө районунун административдик борбору. Ал Бүгүлмө муниципалитетин түзөт, анын ичиндеги жалгыз калктуу пункт катары шаардык поселка статусу бар. Бул Түштүк Татарстандын полицентрдик агломерациясынын борборлорунун бири.

Республиканын өнөр жай, маданий жана илимий борбору, Түштүк-Чыгыш экономикалык аймагынын аймактык-өндүрүштүк комплексине кирет .

1781–1796-жылдары Үпү наместниктигине, 1796–1850-жылдары Орунбор губерниясына, 1850–1920-жылдары Самара губерниясына караштуу округдук шаар болгон. 1920-жылдан Татар АКСРинин курамында, Бүгүлмө кантонунун (1920–30), Бүгүлмө районунун (1930-жылдан), Бүгүлмө облусунун (1953) борбору.

 Этимологиясы 
Аты Бүгүлмө дарыясынын гидрониминен алынган. Гидроним татарча “богелмә” – “бүгүлмө” деген сөздөн келип чыккан.

 Географиялык жайгашуусу 
Татарстандын түштүк-чыгышында, Казан шаарынан 300 км алыстыкта, Бүгүлмө-Белебей тоосунун так борборунда — Орус (Чыгыш Европа) түздүгүнүн чыгыш бийик бөлүгү. Маскөөдөн 1093 км.

 Тарыхы 
Бүгүлмө Слободасы 1736-жылы негизделген жана Бүгүлмө дарыясынын атынан аталган. 2017-жылы жергиликтүү тарыхчы С.В.Недобежкин алгачкы эскерүү 1521-жылга туура келет деп болжолдойт. Старое Ермаково кыштагынын хроникада: «1521-1535-жылдары Сафа-Гирей жана Мухаммед-Амин хандардын тушунда Той-Кожо уруусунан, анын уулу Асыл-кожого жакын жерин Асылга алган. Бүгүлмө... Сок суусунун боюнда» . Бүгүлмө слободасы биринчи жолу 1736-жылга чейин эскерилип, ага чейин Илмухаметова деп аталган. Конуш кичинекей айылдын ордунда пайда болгон. Конуштун өнүгүшү Орунбор чебинин түптөлүшү менен байланышкан. 1743-жылы «Жаңы Орунбор жолунун боюндагы ямск татарларынын конуштары каапырларга, анын ичинде Бүгүлмө (азыркы Бүгүлмө шаары) айылы (2-ревизия) каапыр Ишукхам Иштермяга (азыркы Бугульма шаары) ямск татарларынын конуштарына 1743-жылы бөлүнгөн» деп айтылат. Конушта каапыр жана орус волостторун башкаруу үчүн земство конторасы түзүлгөн .

Бухгалтердик жазма булактарда («Эл каттоо китеби... Орунбор уездинин... 1747-ж.») «Илмухаметова, Бүгүлмө дагы» конушунун тургундары «динсиз татарлар» жана «ясаш татарлар» деп көрсөтүшөт .

1760-жылдардын башында Бүгүлмө конушу жаңыдан түзүлгөн Бүгүлмө бөлүмүнүн борборуна айланган .

Шаар Пугачев козголоңунун борборунда болгон; Ошол жылдары өкмөттүк күчтөрдүн башкы командачысы генерал Бибиковдун штабы Бүгүлмө Слободасы аймагында жайгашкан. 

1781-жылдын 23-декабрында Екатерина IIнин жарлыгы менен Үпү вице-королдугуна караштуу округдук шаар статусун алган.
left|thumb|147x147px|Бүгүлмө герби (1782)
left|thumb|151x151px|Бүгүлмө герби (1839)
left|thumb|126x126px|Бүгүлмө герби (1865)
1781-жылы Бугульминская Слобода округдук шаар статусун алып, кийинчерээк ар кандай административдик түзүмдөрдүн курамында жайгашкан: адегенде шаар Үпү наместниктигинин, 1796-жылдан Орунбор губерниясынын, 1850-жылдан Самара губерниясынын курамына кирген. Шаар 1781-жылдан 1920-жылга чейин Бүгүлмө районунун борбору болгон.

Бугульма маанилүү соода борбору болгон жана ыңгайлуу географиялык жайгашкан; Ал аркылуу Үпү менен Орунбордон Казанга чейинки маршруттар өткөн. 19-кылымдын аягында бул жерде үч жылдык жарманке өткөрүлөт, анын ичинен 14-26-сентябрда өткөн Воздвиженская жарманкеси Уралдагы эң чоң жарманкелердин бири болгон. Жарманкелерде жылкы, бодо мал, тери сырьёсу, Бухара товарлары, чай, төө кездеме, булгаары буюмдары жана башка буюмдар сатылчу.

1890-жылга карата шаарда 5 чиркөө, 2 оорукана, 3 окуу жай, шаардык коомдук банк, коомдук бакча, земство китепканасы, почта-телеграф кеңсеси, 40ка жакын завод (карапа, кыш, май заводу ж. б.) болгон .

Бүгүлмөнүн улуттук курамы, 1897-жылдагы Бүткүл орусиялык калк каттоосу боюнча :

 орустар - 47%,
 башкырлар - 30%,
 татарлар - 15%,
 башка улуттар (негизинен чуваштар жана мордвиндер) — 8%.

1911-жылы Бүгүлмө аркылуу Эдил-Бүгүлмө темир жолу курулган.
right|thumb|250x250px|19-кылымдын аягында борбордук аянттагы жарманке
right|thumb|250x250px|20-кылымдын башында борбордук аянт
Төңкөрүштөн кийин. 1920-жылдан Бүгүлмө Татар АССРинин Бүгүлмө кантонунун борбору, 1930-жылдын 10-августунан баштап Бүгүлмө облусунун борбору.

Улуу Ата Мекендик согуштун башталышында, 1941-жылдын августунда шаарда 352-Орша Кызыл Туу ордендүү Суворов аткычтар дивизиясы түзүлгөн. Бугульмалыктардын ыктыярдуу кайрымдуулугу 1944-жылдын май айынан 1945-жылдын май айына чейин согуштук операцияларды аткарган «Комсомолец Татарий» танк колоннасын жана «Пе-8 Бүгүлмө колхозник» стратегиялык бомбалоочу учагын курууга жумшалган .

1948-жылы Ромашкино мунай кендеринин ачылышы менен шаар кайра жаралган.

1950-жылы Бүгүлмөдө «Татнефть» бирикмеси түзүлгөн .

1950-жылдардын башында Бугулма Татарстандын мунай чалгындоо жана өндүрүү башкармаларынын (ПО Татнефть) штаб-квартирасы болуп, илимий борбор (ТатНИИ) жана «кара алтынды» ташуу борбору (УСЗМН) түзүлгөн. Кыска убакыттын ичинде шаардын калкы он эсеге кебейду. Узак убакыт бою, 1960-жылдардын аягына чейин шаар калкынын саны жана мааниси боюнча республикада Казандан кийинки эле экинчи орунда турган.

1952-жылы 7-октябрда Бүгүлмө шаары облустук баш ийүүдөгү шаар статусун алган.

1953-жылдын 21-февралынан 30-апрелине чейин шаар Бүгүлмө облусунун райондук борбору болгон.

1974-жылы Ленинград мамлекеттик шаар куруу институту Бугульманын биринчи генералдык планын иштеп чыккан.

1970–1990-жылдары шаар аны бойлоп өнүккөн; «Юность» спорт комплексинин (1975), «ВНИИнефть» имаратынын (1979), «Бүгүлмө» мейманканасынын (1981), Жаштар ордосунун (1994), карылар үйүнүн (1997) имараттары .

 Сыйлыктар 

 Экономикалык, маданий жана социалдык өнүгүүдөгү ийгиликтери үчүн шаар «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган (1982),
 ЮНЕСКОнун «Тынчтыктын пальма бутагы» алтын медалы (2001).
 2002-жылы калкы 100 миң кишиден ашпаган шаарлардын арасында Бүткүл россиялык « Орусиядагы эң жакшы сакталган шаар » сынагынын үчүнчү даражадагы диплому.
 Шаар 2004-жылы Архитектуралык-тарыхый мурастарды сактагандыгы үчүн Татарстан Республикасынын Министрлер Кабинетинин Ардак грамотасы, 2005-жылы Татарстан Республикасынын Министрлер Кабинетинин «Архитектуралык көрүнүшүн жакшыртуу боюнча жигердүү иши үчүн» Ардак грамотасы менен сыйланган.
 2011-жылы “Таза суу” долбоорун ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн Бүгүлмө Бириккен Улуттар Уюмунун калктуу конуштар программасынын (БУУ-Хабитат) Ардак тактасына кирген төртүнчү орус шаары болуп калды.

 Калкы 
Постсоветтик жылдарда шаардагы көптөгөн ишканалардын жана фабрикалардын жабылышына байланыштуу калктын көбүрөөк агып кетиши байкалган: 2002-жылдагы эл каттоо боюнча - 93,01 миң адам, 2006-жылы - 90,8 миң адам, 2010-жылдагы эл каттоо боюнча 89,2 миңге жакын адам, 2015-жылы 89,2 миңге жакын адам катталган болжол менен 82 миң адамды түзөт . Бугулма калкынын саны: орустар - 63%, татарлар - 29,1%, мордвиндер - 2,6%, чуваштар - 2,3%, украиндер - 1,3%, ошондой эле башкырлар.

 Климат 

 Абанын жылдык орточо температурасы: +3,5 °C
 Салыштырмалуу нымдуулук: 74,4%
 Шамалдын орточо ылдамдыгы: 4,2 м/с

 Ажайып жайлар 
right|thumb|250x250px|Орусиядагы жалгыз Ярослав Гашек музейи
right|thumb|250x250px|Бүгүлмө атындагы мамлекеттик орус драма театры
right|thumb|333x333px|Борбордук Бүгүлмө мечити

 А.В. Баталов атындагы Бүгүлмө мамлекеттик орус драма театры 1897-жылы Бүгүлмө райондук комитети тарабынан 350 орундуу театр залы бар Элдик үй катары курулган. 1899-жылдын башында комитет театр комиссиясына шаардык театр жана чайкана түзүү өтүнүчү менен кайрылган. Улуу Ата Мекендик согуш учурунда театрды К.С. Станиславскийдин шакирти Н.А. Ольшевская башкарган. Ал уулу А.В. Баталов менен Бугульмага эвакуацияланган. Ал жерде ал актер катары карьерасын баштаган, ал эми 2008-жылы театрга анын аты коюлган
 Көп батирлүү соодагер Ш.Л. Хакимовдун имараты — чатырында күмбөз жана шпиль бар имарат — шаардын эстелик жайына айланган. 19-кылымда соодагер Хакимов тарабынан курулган. Советтер Союзу учурунда бул жерде галантерея дүкөнү жана «Заря» кинотеатры жайгашкан; бүгүнкү күндө анда татар маданий борбору жайгашкан.
 Бүгүлмө жергиликтүү тарых музейи.
 Ярослав Гашектин адабий-мемориалдык музейи (1918-жылы Бүгүлмөнүн Кызыл Армиясынын коменданты болуп кызмат өтөп, артында жаркын эскерүүлөрүн калтырган белгилүү чехословак жазуучусу).
 Ярослав Гашектин эстелиги.
 Жоокер Швейктин эстелиги.
 Түбөлүк Даңктын жана Пе-2 бомбалоочу учагынын эстелиги.
 Фордсон тракторунун эстелиги.
 352-Орша дивизиясынын мемориалдык комплекси жана обелиск. L-1765 (L-9669) локомотивинин эстелиги 2011-жылдын 27-августунда Бүгүлмө станциясынын 100 жылдыгын жана Эдил-Бүгүлмө темир жолунун ачылышын белгилөө үчүн орнотулган.
 Баатырлар аллеясында Бүгүлмө жана Бүгүлмө районунун тургундары болгон Советтер Союзунун Баатырларынын бюсттары бар.
 Владимир Лениндин эстелиги ушул эле аталыштагы аянтта жайгашкан.
 Бүгүлмөнүн 200 жылдыгына арналган эстелик станциянын бурулуш жеринде жайгашкан.

 Экономикасы 
2013-жылы кайра иштетүү тармактарында өз күчү менен аткарылган өз өндүрүшүнүн, жумуштардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн жөнөтүлгөн товарларынын көлөмү 34,9 млрд рублди түздү. (2012-жылдын деңгээлине салыштырмалуу 105% - 33,4 млрд. рубль). Орусиядагы эң ири мунай кен ишканасы, TNG-Group, шаарда жайгашкан.

 Транспорту 
Автомобилдик байланыш жолдордо ишке ашырылат

 P239 Казан - Орунбор - Казакстан Республикасы менен чек ара
 Бүгүлмө - Орол
 Бүгүлмө - Азнакай
 Бүгүлмө - Лениногорск,

Темир жол байланышы Куйбышев темир жолунун Бүгүлмө станциясы аркылуу ишке ашырылат .

Аба каттамдары Бүгүлмө аэропорту аркылуу ишке ашырылат. 2015-жылдын январына чейин каттамдарды Ак Барс Аэро камсыздаган. Учурда UVT Aero Москва, Сочи, Сургут жана Нижневартовск шаарларына каттамдарды камсыз кылат.

Шаар транспорту шаардын дээрлик бардык бөлүктөрүн камтыган он эки автобустук каттам менен көрсөтүлөт, анын ичинде эң жакын Подлесный, Прогресс, Березовка, Кичи-Бүгүлмө жана Забугоровка конуштары.

 Илими 

 TatNIPIneft (Татарстан илимий изилдөө жана мунай долбоорлоо институту) ПАО Татнефть.
 Урал-Волга чөлкөмүнүн илимий-технологиялык борбору (ПАО ВНИИнефти).
 «ГКС» илимий-өндүрүштүк ишканасы («Идея» технопаркынын базасында түзүлгөн Казань ишканасынын филиалы).

 Спорту 
Шаардын « Бүгүлмө-Рунако » жана «Энергетик» футбол командалары Татарстан Республикасынын чемпионатына катышууда.

 Дини 
Христиандык

Бүгүлмө аймагындагы православие дининин тарыхы 18-кылымдын биринчи жарымынан башталат. Төмөнкү чиркөөлөр Бүгүлмө райондук шаарчасы бузулганга чейин иштеген:

 Кудай Эненин Иконасы атындагы Кудай Эне собору (1783-жылы тургузулган, 1930-жылы демонтаждалган) ;
 Собор Ыйык Николай Собору (Никольский; 1866-жылы курулган, 1934-жылы бузулган) ;
 Ыйык Николай кайрымдуулук үйүндөгү Керемет Николай чиркөөсү (1880-жылы курулган, 1935-жылы бузулган)[1]; ;
 Бүгүлмө Казан-Богородицкий монастыры (1889-жылы негизделген, 1935-жылдан бери монастырдын имараттарын түрмө ээлеп турат; учурда монастырга караштуу чиркөө реставрациядан өтүп жатат);

Учурда Бүгүлмөдө төмөнкү чиркөөлөр иштеп жатат:

 Казань эненин иконасы чиркөөсү (1988-1993-жылдары Россиянын чөмүлтүлгөнүнүн 1000 жылдыгынын урматына курулган);
 Ыйык Серафим Саров чиркөөсү (2006)
 Чөмүлдүрүүчү Жакандын туулган күнү чиркөөсү (1998)
 Ыйык Улуу шейит Георгий Жеңишчи чиркөөсү (2000)

Ислам

1930-жылдары жабылып, 1960-жылдары толугу менен бузулганга чейин 1898-жылы Бүгүлмө көпөс Ш. Хакимов, Бүгүлмө шаарында операция жасаган.

Учурда Бүгүлмөдө бир нече мечиттер иштеп жатат:

 Борбордук мечит (1990);
 Гаухар мечити (2023);
 Ирхам мечити (2005);
 Бадр мечити (2000);
 "Ислам Нуры" мечити (2006);
 Сафар мечити (2014);
 Борбордук мечиттин алдындагы башталгыч медресе (2008-жылдан бери)

 Эстеликтер жана мемориалдар 

 Байланыш жана Интернет 
Бүгүлмөдөгү байланыш кызматтары Орусиянын алдыңкы операторлору - МТС, Теле2, Йота, Мегафон, Билайн, ошондой эле Ростелеком жана аймактык Летай тарабынан көрсөтүлөт.

Үйдөгү интернет жана телекөрсөтүү кызматтары Tattelecom (ADSL, ETTH, FTTH) жана MTS (ETTH) сыяктуу операторлор тарабынан көрсөтүлөт.

 Бүгүлмө менен байланышкан атактуу адамдар 

 Алексей Владимирович Баталов † — советтик жана орусиялык театр жана кино актёру, кинорежиссер, сценарист жана коомдук ишмер, СССРдин эл артисти.
 Надежда Никитична Кадышева — орусиялык ырчы, "Алтын шакек" ансамблинин солисти, Орусиянын эл артисти, Мордовиянын эл артисти жана Татарстан Республикасынын эмгек сиңирген артисти.
 Алсу — орусиялык ырчы, Татарстан Республикасынын эмгек сиңирген артисти жана Татарстан Республикасынын эл артисти.
 Николай Алексеевич Колесников — советтик оор атлетчи, СССРдин эмгек сиңирген спорт чебери жана 1976-жылдагы Олимпиада чемпиону.
 Ольга Валерьевна Данилова — орусиялык лыжачы, эки жолку Олимпиада чемпиону жана төрт жолку дүйнө чемпиону.
 Василий Николаевич Жданов † — советтик аскер башчы, Аскер-аба күчтөрүнүн генерал-полковниги. Александр Матвеевич Левитан † — советтик архитектор жана театр дизайнери, РСФСРдин эмгек сиңирген артисти.
 Евграф Алексеевич Осипов † — орусиялык дарыгер, земство медицинасынын активдүү ишмерлеринин бири жана орусиялык санитардык статистиканын негиздөөчүсү.
 Григорий Степанович Сапожников † — орусиялык жана советтик аскердик учкуч.
 Сергей Николаевич Рыжиков — Роскосмостун космонавттар корпусундагы орусиялык сыноочу космонавт.
 Ярослав Гашек † — чех жазуучусу, "Жакшы жоокер Швейк" романынын автору.

 Маданиятта 

 Бүгүлмө жөнүндө Джозеф Рускиндин “Адашкан дарыгердин жазуулары” китебинде, “Бүгүлмө жана Гений” повестинде айтылат .
 Чех жазуучусу Ярослав Гашек революциялык жылдардагы жана жарандык согуштагы окуяларды чагылдырган "Бүгүлмө окуялары" китебин жазган.
 Драматург Алексей Житковский «Космос» пьесасын жазган, анын иш-аракети Бүгүлмөдө болгон.
 " Таня жана космонавт " тасмасынын акциясы Бүгүлмөдө өтөт.

 Бир тууган шаарлар 
Өлкө Бир тууган шаар байланыш тузулген жыл Айдин 2007 

 Эскертүүлөр 

 Адабияты 

 s
 Бугульма (недоступная ссылка) // Татарская энциклопедия / Гл. ред. М. Х. Хасанов.. — Казань : Институт Татарской Энциклопедии, 2002. — Т. 1. — С. 468—469. — 672 с.
Категория:Орусия шаарлары
Категория:Pages with unreviewed translations