Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Фагот

Фагот (итал. fagatto - түйүн, байланыш) - чымылдактуу жыгач үйлөмө музыкалык аспап.
 
Азыркы учурда өркүндөтүлгөн Фагот жеке, ансамблдик жана оркестрде колдонулган аспап болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Үч бөлүмдүү түзүлүш

Үч бөлүмдүү түзүлүш – үч бөлүктөн турган музыкалык түзүлүш.
 
Адатта мындай түзүлүштүн үчүнчү бөлүгү биринчинин кайталанышы болсо, ал эми экинчи бөлүгү ага карама-каршы мүнөздө болот. Анын ариптик түзүлүшү: А-В-А.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Үркүнчү уулу Кудайберген

Үркүнчү уулу Кудайберген (1852,Кочкор өрөөнү - 1937, ошол эле жер) - комузчу, мүнүшкөр.
 
Андан Муратаалы, Карамолдо, Боккөтөн, Майлыбай, Самсаалы ж. б. Таалим алган.
Шакирти Самсаалы Аликеев-дин аткаруусунда «Кудайбергендин ботою», «Кудайбергендин шыңгырамасы», «Кудайбергендин кербези»,«Сен, дүйнө», «Саадак какты», «Бул-бул сайрак», «Керээз», Асылбек Эшмамбет уулунун, Муратаалынын чертүүсүндө «Насыйкат», «Кудайбергендин арман күү», «Кудайбергендин ботою» өңдүү залкар күүлөрү бизге жеткен.
 
Мүнүшкөр катары борбаштан тартып бүркүттөрдүн кырааны баатыр чегир, бай чегир, куу чегирлерди таптап, кыраан кылып, илбээсин, айбанаттарды мол алдырган. Ар бир канаттуунун шаңшыганын, барпылдаганын, бабылаганын, сайраганын комузда дал өзүндөй таптак кайырган.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Урма музыкалык аспаптар

thumb|Урма музыкалык аспаптар (Гонг, Жава аралы).
Урма музыкалык аспаптар - ургулоо же ага жакын ыкмалар менен добуш алынуучу музыкалык аспаптар.
 
Алар жаргактуу, өз тулкусунан добуш салган (мис., коңгуроо) жана кылдуу (мис., чанг, цимбалы ж.б.) аспаптар тобуна кириши мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
 Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Уралиев Намазбек

(1956-ж. т., Ысык-Көл району) - комузчу, уста. Республикалык, эл аралык кароо-конкурстардын, фестивалдардын 6 жолку лауреаты. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти, Кыргыз Республикасынын эл артисти (2022).
 
 1978-ж. Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтун бүтүргөн.
 Чолпон-Ата шаарында маданият үйүндө иштеген.
 Комузчулар ансамблин уюштурган.
 Комузду балачагынан чоң атасы Ураалыдан үйрөнгөн.
 Карамолдонун «Ибарат»,«Насыйкат», «Сынган бугу», «Термекамбаркан», «Жаш кербез», Ыбырайдын «Кеңеш», «Жаш тилек», «Жыргал күн», «Боз салкын» ж. б. залкаркүүлөрдү аткарат. Өзүнүн «Эне жүрөгү», «Эмгек шаңы», «Ысыккөл», «Алтын ордо» ж. б. күүлөрүн улуу комузчу Карамолдонун үлгүсүндө чыгарган.
 Залкар комузчулардын 50дөн ашык күүлөрүн Кыргыз улуттук телерадиокорпорациясынын алтын фондуна жаздырган.
 
Комуз чертүү менен бирге байыркы аспапты да келтире чапкан чоң уста.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Уразгильдеев Роберт Хасанович

Уразгильдеев Роберт Хасанович (1935-ж. т., Россиянын Пермь ш.) - искусство таануучу, искусство таануу илиминин доктору, проф. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
 
 1955-ж. Пермь мамлекеттик хореографиялык окуу жайын,
 1962-ж. A. В. Луначарский атындагы театр институтун сырттан окуп бүтүргөн.
 1955-64-ж.Пермь мамлекеттик опера жана балет театрында,
 1964-86-ж. Кыргыз мамлекттик улуттук А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрында балет солисти, педагог-балетмейстер, хореограф-коюучу болуп иштеген.
 «Эсмеральдадан» Фебдин, «Чоң вальстан» Иоганн Штраустун, «Жизелден» токойчунун, «Аккуу көлүнөн», ачуулуу Генийдин, «Щелкунчиктен» Дроссельмердин, «Баядеркадан» Улуу Браминдин, «Чолпондон» Темирхандын ж. б. Балет партияларын аткарган.
 
Ошондой эле А.Холминовдун «Оптимисттик трагедия», П. Чайковскийдин «Черевички», Дж. Вердинин «Отелло», С. Рахманиновдун «Алеко» ж. б. опералардын сахналык бийлерин да койгон.

1972-74-ж. жана 1974-77-ж. СССР-дин, Кыргыз Республикасынын маданият министрликтеринин жолдомосу менен Каирдеги балеттик топтун директору, Тегеран театрындагы Рудакин-холлдо жана Тегеран балет академиясында балетмейстер-коюучу жана педагог болуп иштеген.
 
«Жизель»,«Щелкунчик», «Бахчисарай фонтаны»аттуу классикалык балеттерди жаңылап көрүүчүлөргө тартуулаган.

1986-жылдан Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун илимий иштер боюнча проректору, хореография кафедрасынын башчысы.
1975-ж. «Бүбүсара Бейшеналиева жана кыргыз балет театры» аттуу темада кандидаттык диссертация жактаган.

1995-ж. «Кыргыз хореографиясынын калыптануусундагы жана өнүгүшүндөгү проблемалар» деген темада докторлук диссертациясын коргогон, 200дөн ашык илимий монографияларды, макалаларды жазган. Алар орус, кыргыз, кытай, англис, француз, фарси ж. б. тилдерде басма сөз беттерине жарыяланган: «Бий» (Пермь, 1963),«Бүбүсара Бейшеналиева» (Ф. 1971),«Бий өнөрү тууралуу» («Ф., 1981),«Кыргыз балети» («Ф., 1983), «Айсулу Токомбаева» (Ф., 1984), «Кыргызэлдик бийи» (М., 1986), «Бүбүсара Бейшеналиева (замандаштарынын эскерүүлөрү)» (Ф., 1987), «Чолпонбек Базарбаев» (Б., 1999), «Калый Молдобасанов» (Б., 1999), «Менин тагдырымда Пермь шаары» (Пермь, 2004)аттуу очерктери, монографиялары менен жаш балет таануу илимине бараандуу салымын кошту.
 
Кыргызстандын коомдук ИАнын академиги, СССРдин медалдары менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Укурчинов Алим Усманович

Укурчинов Алим Усманович (1938-ж. т., Каракол ш.) — хормейстер, педагог. Кыргыз ССРинин маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1987),Кыргыз Республикасынын Ленин комсомолу сыйл. лауреаты.
 
1958-ж. Кыргыз мамлекеттик М. Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайынын хор дирижёру бөлүмүндө педагогдор В.Ф. Кальтман менен С. Юсуповдун классынан, Москва мамлекеттик музыкалык-педагогика Гнесиндер атындагы окуу жайынан окуган.

1970-жылдан тартып Кыргыз мамлекеттик Б.Бейшеналиева атындагы искусство институтунун хор мугалими, бир эле мезгилде республикалык адистештирилген М. Абдраев атындагы музыкалык мектеп-интернатта хормейстер жана көркөм жетекчиси болуп иштейт.
 
Мектептеги У. жетектеген хор Ленин комсомолу сыйл. лауреаты, Республикалык балдар коллективдеринин конкурсунун дипломанты(1974), «Ырдаган үндөр» аттуу фестиваль-конкурстун жеңүүчүсү. Хор Челябинск, Ташкен, Алматы шаарларында гастролдо болгон.

Бүткүл союздук «Мелодия» үн жазуу фирмасы тарабынан У. жетектеген хордун аткаруусундагы кыргыз композиторлорунун ырлары менен хорлорунан диск-гигант табак чыгарылган.
«Бала кербез» аттуу балдар хору жыйнагынын авторлорунун – түзүүчүлөрүнүн бири.

 Колдонулган адабияттар 
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Турсуниязов Орозбек

Турсуниязов Орозбек (1943, Акталаа району - 2001, Бишкек ш.) - ырчы, композитор. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
 
 1962-ж. П. И. Чайковский атындагы Москва консерваториясынын алдындагы музыкалык окуу жайынын вокалдык бөлүмүнө кирген.
 1972-ж.Гнесиндер атындагы Москва музыкалык-педагогика институтун бүткөн.
 1972-жылдан Кыргыз мамлекеттик академиялык опера жана балет театрында солист,
 1973-87-ж. Кыргыз телерадиокомитетинде, 1987-жылдан Кыргызстан композиторлор союзунда иштеген.

Музыкага шыгы эрте байкалып, 1956-жылдан республикалык балдар хорунда (С. Юсупов жетектеген) ырдаган.

1958-ж. хордун курамында Кыргыз адабияты жана искусствосунун Москвада өткөн ,2-декадасына катышкан. Вокалдык жана вокалдык-симфониялык, камералык-аспаптык жана камералык-вокалдык жанрларда ийгиликтүү эмгектенген.
 
«Гүлдө, шандан Кыргызстан», «Фрунзем», «Күтөмсени» «Сата» ж. б. ыр-хорлору, «Махабат» аттуу романстар цикли, фортепьяно үчүн, виолончель жана фортепьяно үчүн күүлөрү, «Согушка наалат», «Болбосун согуш», «Ук, планета» аттуу токалдык-симфониялык балладалары, «Эмгек кубанычы» симфониялык увертюрасы ж. б. чыгармалары белгилүү.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Турдубаев Саткын Турсунбекович

Турдубаев Саткын Турсунбекович (1935, Фрунзе ш. - 1993, ошол элежер) - композитор.
 
 1949-ж. Кыргыз мамлекеттик М. Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайынын скрипка классында окуган.
 1957-жылдан К. Орозов атындагы эл аспаптар оркестринде ищтеген.
М. Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайында кыл кыяктан сабак берген.
 1960-жылдан ырларды, аспаптык чыгармаларды жазган.
 1979-ж. СССР композиторлор союзунун мүчөлүгүнө кабыл алынат.
 1967-ж. Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунда композиция классын М. Абдраевден окуган.
 1972-ж. институтту бүтүргөн. 

1973-77-ж. сим-фониялык оркестр үчүн «Поэма»,фортепьяно жана скрипка үчүн соната, скрипка жана симфониялык оркестр үчүн концерт, эл аспаптар оркестри үчүн «Айдама күү», «Желдирме» аттуу күүлөрдү, симфониялык оркестр үчүн «Жайлоо», «Сары жаз» деген увертюраны, вариацияларды, күүлөрдү, ырларды жазган.
 
Эки жолу Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Тургунбаев Келдибек

Тургунбаев Келдибек (1944-ж., Талас району) - режиссёр, обончу, акын.
 
 Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер(2001),
 Фрунзедеги М. Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайын (1965),
 Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун режиссёрдук бөлүмүн (1976) бүтүргөн.
 1965-жылдан А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрында артист, режиссёр (1976).
 1981-83-ж. Москвадагы Чоң театрда режиссёр, стажёр.А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрында экинчи режиссёр.
 Ж. Вердинин «Дон Карлос», А. Петровдун«Пётр I», П. Чайковскийдин «Евгений Онегин», В. Власов, А. Малдыбаев, В. Ференин «Токтогул» операларын коюуга катышкан.
 1983-ж.Перголезинин «Служанка-госпожа»аттуу операсын, А. Абдугафуровдун «Мурас» деген спектаклин Бабур атындагы Өзбек драма театрында, 1985-ж.акын-драматург Э. Турсуновдун «Генералдын балдары» аттуу пьесасын телеспектакль катары койгон.
 1989-жылдан Т. Сатылганов атындагы улуттук филармониянын башкы режиссёру.
 
Көптөгөн ар кандай салтанаттарга арналган өкмөттүк ж. б. концерттерди койду, ыр жазат, обон чыгарат. Анын «Фрунзем», «Алатоо», «Айдай-дын ыры», «Аттиң ай, неге өмүр аз», «Күтүү вальсы», «Энеме», «Аларча»аттуу мукамдуу ыргактарга бай обондору эл артисти Д. Жалгасынованын, С.Садыкованын репертуарларынын түшпөй ырдалып келүүдө.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Турапов Керимберди Ырысалиевич

Турапов Керимберди Ырсалиевич (10-ноябрь1959-жылы, СССР, Кыргыз ССР, Кызыл-Суу айылы) — ырчы, Кыргыз Республикасынын эл артисти. 

 Өмүр баяны 
 1978-ж. Ош мамлекеттик мызкалык окуу жайынын ырдоо бөлүмүндө, Б. Бейшеналиева атындагы Кыргыз Мамлекеттик искусство институтунда окуган (1981—1986).
 1985-жылдан Кыргыз телерадиокорпорациясынын академиялык симфониялык оркестринде, 1990-жылдан А. Малдыбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында солист,
 2002—2008-жылдары Кыргыз улуттук консерваториясында окутуучу,
 2000—2010-жылдары Т. Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониянын башкы директору,
 2010—2014-жылдары А. Жумакматова атындагы Чоң академиялык симфниялык оркестрдин солисти болуп иштеген.

Дүйнөлүк ысымдагы композиторлор Ж. Вердинин «Травиатасынан» Альфредонун, П. Чайковскийдин «Евгений Онегининен» Ленскийдин, Ж. Вердинин «Риголеттосунан» Герцогдун, А. Малдыбаев, В.Власов, В. Ференин «Айчүрөк», «Манас» операларындагы башкы ролдорду да аткарат. Ал кыргыз, орус композиторлорунун ырларын, романстарын чебер аткарат. Концерттерде атактуу ырчылар А. Соловьяненко, А. Днишев,М. Ташматов ж.б. менен бирге ырдаган. КМШ өлкөлөрүнүн, Исландия, Корея, Германия, Монголия, Франция, Бельгиянын, Түркия, Кытай, Пакистан, Индия ж.б. чет өлкөлөрдүн концерттик залдарында ырдап, бейтааныш угуучуларга аткаруучулук чеберчилиги менен таанылат. 

Категория:Инсандар
Категория:Ырчылар
Турапов обон да чыгарат. «Туулган жерди сагындым», «Махабат вальсы» ж.б. обондору бар. 

Булактар

 Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.

 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Музыка
Тумыр

Тумыр, тюмыр – марийлердин мембранофондор түркүмүндөгү музыкалык аспабы.
 
Эки жагына жаргак тартылган цилиндр түрүндө. Тумыр диаметри300--380 мм., тулкусунун бийиктиги 400-700 мм. Тумыр добушу эки таякча менен ургулоодон алынат. Илгери Тумыр жоокердик аспап болсо, азыр башка аспаптар тобу менен элдик оюн-зооктордогу ыр, бийди коштоодо колдонулат

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Тумакова Айзада Маметисаевна

Тумакова Айзада Маметисаевна (1976-ж. т., Фрунзе ш.) - балет бийчиси.
 
 Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти , (2001).
 1986-ж. Фрунзе хореографиялык,
 1987-ж. Москва Академиялык хореографиялык окуу жайында окуган.
 1994-ж. Кыргыз улуттук академиялык А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрында балет. бийчиси. П. Чайковскийдин «Аккуу көлүнөн» Одетта-Одиллиянын,«Щелкунчигинен» Машанын, А.Адавдын «Жизелинен» Медоранын, Л. Минкустун «Дон Кихотунан» Китринин, «Баядеркасынан» Гащаттинин, У. Мусаевдин «Томирисинен» Ралданын ж. б. балеттерден башкы партияларды аткарат.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Трубадур

Трубадур (франц. trobar - табуу, ыр чыгаруу) - Франциянын Провансаль аймагында 11-14-кылымдарда жашаган акындар, ырчылар.
 
Алардын чыгармачылыгы ошол замандын өзгөчөлүгүн, рыцарлар эрдигин, алардын сүйүүсүн, табият кооздугун, эрке айымдар сулуулугун чагылдырган ырлардан турган. Чыгармачылык ыкмасы боюнча (өзүлөрү ыр жазышкан, обон чыгарышкан жана аңы өзүлөрү аткарышкан) Трубадур кыргыз акын-ырчыларына жакын. Ал жакындык заманбап (феодалдык доор) типологиялык окшоштуктар экендиги талашсыз.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Тромбон

Тромбон (итал. tromba - түтүк) - жез үйлөмө музыкалык аспап.
 
Түтүгү өтө узун, ооз жагы кенен. Латын алфавитиндеги У тамгасы сымал түтүгүнүн бир бөлүгү жылып турат. Анын жардамы менен түрдүү добуш алууга болот. Тромбон симфониялык, үйлөмө жана эстрадалык оркестрлерде колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Транспозициялоо

Транспозициялоо (лат. trans-positio - которуштуруу, орун алмаштыруу) - музыкалык чыгарманы же анынбөлүгүн бир тоналдуулуктан экинчи бир тоналдууЛукка которуу.
 
Транспозициялоону ырчылар арбын колдонот. Аспаптык чыгармаларда Транспозициялоо сейрек кездешет. Андан тышкары Транспозициялоо фугада, сонаталык түзүлүштө форма жаратуучу каражат катары да колдонулат (мис., фуганын экспозициясындагы Транспозициялоо, сонаталык түзүлүштөгү жардамчы, жыйынтыктоочу партиялардын кайталоо бөлүмүндөгү Т. ж. б.). Транспозициялоодо-декафонияда, модалдык ыкмада ж. б.кеңири колдонулууда.

Колдонулган адабияттар
- Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.

Категория:Музыка
Транскрипциялоо

Транскрипциялоо (лат. trans-criptio - көчүрүп жазуу) - музыкалык чыгарманы кайра иштеп чыгуу, башка чыгармачыл топтун аткаруусуна ылайыкташтыруу.
 
Иштетүүгө салыштырмалуу Транскрипциялоо өз алдынча көркөмдүк мааниге ээ. Транскрипциялоонун эки негизги түрү кезигет. Биринчиси музыкалык чыгарманы бир аспаптан башка бир аспапка аткарууга ылайыкташтыруу, экинчиси ошол эле аспапка жазылган чыгарманын аткарылуусун жеңилдетүү.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Түйдүк

Түйдүк - түркмөндөрдүн үйлөмө музыкалык аспаптарынын жалпы аталышы.
 
Алардын үч түрү бар:
1. Гаргы Түйдүк -узунунан бойлото кармалып ойнолуучу эки башы ачык үйлөмө музыкалык аспап. Добуш өзгөртүүчү көзөнөгүнүн саны 6-7. Орточо уз. 750-800 мм., диаметри 18-20 мм. Гаргы Түйдүк кыргыз чооруна түрлөш аспап.
 
2. Дили Түйдүк - чымылдактуу үйлөмө музыкалык аспап. Орточо уз. 160 мм., диаметри 6-8 тм. Добуш өзгөртүүчү көзөнөгүнүн саны 3-4.
 
3. Гошодилли Түйдүк - кош чымылдактуу музыкалык аспап. Түйдүктө жеке күүлөр аткарылган,кээде ырды коштоодо колдонулган.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Төлөкова Сүйдүм

Төлөкова Сүйдүм (1926, Сокулук району, Жыламыш айылы) - ырчы, ооз комузчу.
 
Болочоктогу шайырдын шыгынын тутанышына, элдик музыканын кең дүйнөсүнө аралашышына таянеси акын Н. Жетикашкаеванын таасири чоң.

1944-ж. Кыргыз мамлекеттик Т. Сатылганов атындагы филармониянын мамлекеттик хоруна кабыл алынган.

1960-ж. хор коллективи жоюлуп, ал филармониянын эл шайырлар тобунда ырчы, ооз комузчу катары 1970-жылга чейин иштейт, А. Байбатыров, Т.Тыныбековдон темир комузда ойноону үйрөнөт.
 
Ооз комузчулар ансамблине катышат. Элдик күүлөр «Бурул-чанын селкинчек», «Кызыл гүл», «Торгой менен Турумтай», «Көк музоо», А. Байбатыровдун «Тагылдыртоо» ж. б. күүлөрдү бийик чеберчиликте аткарат.
 
Комуздун коштоосунда терме, санат, үлгү, нуска ырларын, акындардын сабатмалуу обондорун да ырдайт. Көбүнчө ал аялдардын турмушуна арналган «Биз энебиз», «Эне ою», «Улам жашоо кызык болуп баратат», «Турмуштун гүлү аялдар», «Кыргыз болсо экен», «Анда сен», «Бир болсок» ж. б. ырларды ырдайт.
Төлөкованын аткаруусундагы күүлөр, ырлар кыргыздын элдик музыкасынын өнүгүшүнө салым кошкон. КМШ өлкөлөрүндө гастролдо болгон.
 
1998-ж. Якутияда өткөн бүткүл дүйнөлүк темир комузда ойноочулардын симпозиумуна катышкан.
 
Ардак грамоталар, медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Топшур

Топшур, гопшугур - алтайлыктардын эки кылдуу чертме музыкалык аспабы.
 
Адатта Топшур бүтүндөй бир жыгачтан чабылат. Жалпы уз. 780-800 Капкагы жаргактан же жыгачтан жасалат. Мойнунда беренелери жок. Топшурдун эки кылы жылкынын жал-куйругунан жасалып, кварта добуш аралыгына күүлөнөт. Топшурда аспаптык кайрыктар аткарылат жана алтайлыктардын баатырдык эпостору коштолот.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Төлөгөн Томотоев

Томотоев Төлөгөн (1942-ж. т.,Ат-башы району,Казыбек айылы) - дирижёр, Кыргыз Республикасынын искусствосуна эмгек сиңирген ишмер (1991). Кыргыз Республикасынын эл артисти (2010).
 
 1961-ж. М. Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайын, 1972-ж. Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтун, 1985-ж. Москва Чоң театрындагы дирижёрлук жогорку курсту бүткөн.
 1969-76-ж. Кыргыз филармониясынын К. Орозов атындагы эл аспаптар оркестринде музыкант, комузчулар ансамблинин жетекчиси, дирижёр,
 1976-86-ж. А. Малдыбаев атындагы академиялык опера жана балет театрында дирижёр,
 1986-95-ж. К. Орозов атындагы эл аспаптар оркестринин көркөм жетекчиси жана башкы дирижёру,
 1995-жылдан опера жана балет театрында дирижёр, бир эле мезгилде Улуттук консерваториянын доценти.

«Айчүрөк», «Аршин мал алан»,«Бойдоктор», «Аста-секин, колукту», «Травиата», «Риголетто», «Дон Кар-лос», «Манас» өңдүү операларга, «Ажал ордуна» музыкалык драмасына дирижёрлук кылган.
 
«Жомоктон кийин», «Мальчиш-Кибальчиш» ж. б. балеттерди дирижёр-коюучу катары көрүүчүлөргө тартуулаган. Ондогон күүлөрдү ырларды оркестрлештирген.
 
Томотоев өзү күүлөрдүн жана обондордун автору. А. Малдыбаев атындагы сыйл., Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыктын лауреаты. Дирижёр жана комузчу-аткаруучу катары Франция, Монголия, Япония, Швеция, Пакистан, Кытай ж. б. мамлекеттерде гастролдо болгон.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Толгоолор

Толгоолор – комуз күүлөрүнүн салтка айланган жанрларынын бири.
 
Ал башка күү жанрлары сыяктуу эле тийиштүү ойноо чегине ээ. Толгоолор адатта кварта добуш аралыгына күүлөнүп, комуздун биринчи ойноо чегиңде чертилет.

Алардын кер Толгоолор, сур Толгоолор, бош Толгоолор. болуп бөлүнүшү кылдардын күүлөнүшүндөгү жалпы бийиктигине байланыштуу болот. Себеби алардын орточо бийиктиги ортоңку кыл үчүн кичи октаванын fa (фа-ля) баскычтарын түзсө, ал эми четки кылдарүчүн чоң октаванын В- (си бемоль) -кичи октаванын е - (ми) баскыч тараралыгын түзгөн. Толгоолор жай,салмактуу аткарылат. Толгоолор мазмуну боюнча көбүнчө комузчунун жеке ой толгоосун, ички дүйнөсүн, жашоого көзкарашын билдирет.

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Токтоналиев Шырдакбек

Токтоналиев Шырдакбек (1949-ж. т., Кант району) - баянчы. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1995).
 
Фрунзедеги балдардын П.Шубин атындагы музыкалык мектептин баян классын,
М. Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайынын эласпаптар бөлүмүн бүткөн.

Москвадагы мамлекеттик Гнесиндер атындагы музыкалык-педагогика институтунун (азыркы Россия музыка академиясы) эл аспаптар факультетинен окуган.
1974-ж. билимин өркүндөтүүдөн өтүп, Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун эл аспаптар кафедрасында иштей баштаган.
Атайын аспап (баян) кафедрасында, Кыргыз улуттук консерваторияда оркестр классында сабак берет. Токтоналиев дирижёрлоо боюнча хрестоматияны түзгөн, «Баян үчүн пьесалардын жыйнагын» чыгарган. 

Кыргыз комуз күүлөрүн баян жана аккордеон аспабына түшүргөн.

Данияда, Швецияда, Тунисте, Германияда, Японияда, Кытайда, Швейцарияда гастролдо болгон. 

Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка