Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Түркстан облусу

Түркстан облусу – Орто Азиянын Россияга кошулуу процессинде түзүлгөн (1865-жыл, 2-февраль) админстративдик аймак. Курамына мурда Кокон хандыгына тиешелүү аймактар (Сырдарыянын ортоңку агымындагы жерлер, азыркы Казак Республикасынын түштүк райондору) кирген. 

19-кылымдын 40–70-жылдары кыргыз, өзбек эмгекчилеринин улуттук-боштондук кыймылынын жана социалдык күрөшүнүн натыйжасында Кокон хандыгы начарлай баштаган. Алай кыргыздарынын (1845), Ысык-Көл өрөөнүндөгү кыргыздардын (1848) көтөрүлүштөрү жалпы элдик мүнөзгө өтүп, улуттук-боштондук кыймылга айланган. 

Бул куралдуу көтөрүлүштөр ийгиликсиз аяктаса да, негизинен Кокон хандыгын алсыраткан. Хандыктын аймагындагы айрым жерлердеги көтөрүлүшкө феодал төбөлдөрү менен дин кызматкерлеринин өкүлдөрү да катышкан. Кокон көтөрүлүшүнүн натыйжасында Кокон хандыгынын ички тиреги биротоло бошогон. Бул мезгилде орус аскерлери да хандыкка катуу сокку урушуп, 1866-жылы 17-майда Ташкенди басып алган. 1865-жылы 6-августта Түркстан облусун башкаруу жөнүндөгү убактылуу жобо кабыл алынган. 

Анда облустун аскердик жана жарандык иштерин башкаруу Оренбург генерал-губернаторуна тапшырылып, ага бул аймакта жашаган калктын жер жана аны пайдалануу укуктарына кийлигишүү, аларды көзөмөлдөп туруу милдети жүктөлгөн. Түркстан облусунун аймагы үчкө бөлүнгөн: оң тарабы же Сырдарыя району (Арал, Казалы, Перов, Кызылордо шаары менен бирге); Борбордук бөлүгү (Түркстан жана Чымкент чөлкөмдөрү) жана сол тарабы (Олуяата – азыркы Тараз, Мерке, Пишпек, Токмок шаары жайгашкан жерлер). 

1865-жылы Ташкен Түркстан облусунун админстративдик борборуна айланып, шаар жана анын чет жакасындагы жерлер «Ташкен району» деген аталыш менен Түркстан облусуна кошулган. 1886-жылы Эржар, Замин бөлүмдөрү жана Кожент, Жызак райондору түзүлүп, Түркстан облусунун курамына киргизилген. Падышалык төбөлдөр Түркстан облусунун түзүлүшүн убактылуу чара деп эсептешкен. 

Ошондуктан Түркстан облусунун чегарасы расмий түрдө белгиленген эмес. 1867-жылы Түркстан ошондой Түркстан генерал-губернаторлугунун курамына өткөн.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Орто Азия тарыхы‎
Категория:1865-жыл
Таштөбө, көрүстөн

Таштөбө, көрүстөн – Талас өрөөнүнүн Нылды суусунун сол жээгиндеги коло дооруна (б.з.ч. 1500–1000-ж.) таандык көрүстөндөр тобу. Ар бир көрүстөндүн үстү тоонун этегинен алынган таштар менен төрт чарчы көлөмдө коргондолуп, алар бири-бирин улай тизмектешип кетет. Кээ бир коргончолор ортосунан 2–5 бөлүкчөлөргө бөлүнгөн. Казылган 20 көрүстөндүн ичинен 4 адамдын сөөгү жөн көмүлүп, 16сы өрттөлүп көмүлгөн. Бирок өрттөлгөн сөөктүн калдыктары өтө аз санда кездешет. Бул сөөктү алдын-ала башка жерде өрттөгөндөн кийин, анын калдыктарын чогултуп көргө салып көмгөндүгүнүн далили. Чопо идиштин, күлдүн калдыктары 0,30–1,50 м тереңдикте кездешет. Казуу учурунда күмүштөн, жезден жасалган иймектер, билериктер, шурулар жана чоподон жасалган идиштер табылган. Бардыгы 6 билерик табылган. 1200 даана шуру жезден, сурьмадан ж.б. жасалган. Булардан тышкары бетине оюу түшүрүлгөн жез такталар табылган. Таштөбө көрүстөнү 1956-ж. археолог П. Н. Кожемяко тарабынан изилденилген. П. Н. Кожемяко Таштөбө көрүстөнүн Таштөбө II эстелиги деп аныктап, анын андрон маданиятынын алгачкы мезгилине таандык экендигин жана көпчүлүк табылгалар Түндүк Казакстан табылгаларына окшоштугун көрсөтүп, сөөгү өрттөлбөгөн көрүстөндөр коло доорунун кеч мезгилине таандык экендигин белгилеген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Археология
Таштулга

Таштулга, Манастын тулгасы – Соң-Көлдүн түштүк-чыгыш жээгиндеги Кумбел жана Тепши сайларынын аралыгындагы б.з.ч. 8–9-кылымдарга таандык тарыхый-археологиялык комплекс. 9 тегерек коргончодон турат. Алар түштүктөн түндүктү карай созулуп, диаметри 3,35–3,66 м. Ар бир тегерек 8 жылма гранит көлөмдүү кой таштан турат. Кой таштардын чоңдугу 91,3–152 см. Тегеректерден алыс эмес жерлерде бир топ чакан дөбө-бейиттер (көрүстөн) жана 2 таш мамы бар. Бул археологиялык эстеликтерди жергиликтүү эл Манас атын байлаган таш мамы (Аккуланын мамысы, бийиктиги 152,4 см) деп коет. Мындай 8 таштан турган көлөмдүү эстеликтер Алтай–Теңир-Тоо аймактарынан гана кездешет.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Таштулга, сегиз таш

Таштулга, сегиз таш – эрте темир доорунун алгачкы мезгилине (б. з. ч. 8–4-к.) таандык, адам каза болгондон кийин ар кандай ырымдар аткарылуучу жай, тарыхый-археологиялык эстелик. Көбүнчө алар сегиз таштан турган, диаметри 7 мге жеткен тегерек коргончолор. Алардын өз алдынча тизмектешип жайгашкан же түздөн-түз көрүстөн менен байланышкан түрлөрү кездешет. Эң көрүнүктүүсү Соңкөлдөгү Таштулга комплекси. Ушул сыяктуу эстеликтер Атбашынын Кичиача жергесинде кездешип, андан колодон жасалган жүгөндүн тогоолору, ооздуктар жана бычак табылган. Мындай эстеликтер Алтайда жана Казакстанда кездешет.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Таштык маданияты

Таштык маданияты – Ортоңку Енисейдеги темир дооруна тиешелүү б. з. ч. 1-к. – б.з. 5-кылымын камтыган археологиялык маданият. Таштык маданиятынын эстеликтери 19-кылымдын акырында – 20-кылымдан башында археолог А. В. Адрианов гипс беткептери менен көмүлгөн көрүстөндөрдү ачкандан кийин окумуштуулардын көңүлүн бурган. Оглахт көрүстөн тобунан сыртынан кийим, бетинде беткеп кийгизилген киши тулкусуна окшотулуп жасалган манекендер табылган. Таштык маданиятынын эстеликтери: өлүктүн денеси сакталган жер астындагы жасалган үйлөр (склептер), чуңкур көрлөр, маркумду эскерүүчү эстеликтер, кыштакчалар, петроглифтер. Көрлөрдөн бир же бир канча кишинин өрттөлгөн же жөн көмүлгөн сөөктөрү кездешет. Маркумдун сөөгү менен кошо көргө тамак-аш (малдын сөөгү), чопо идиштер, согуш куралдарынын түрлөрү, кооздук буюмдар, ат-жабдыктар коюлган. Чоң склептердин аянты 90 м2ге жетет. Чуңкур көрлөрдүн дубалдары таш менен тизилип, ичи жана асты устундар менен капталган, үстү жабылган. Ичи өлүккө толгондон кийин чогуу өрттөлгөн. Чоң склептерден 100гө жакын адамдын сөөгү табылган. Ошондой эле жөн көмүлгөн адам сөөктөрү да кездешет. Таштык маданиятында склепте жана жөнөкөй чуңкурларда көмүүнүн мааниси өлгөн адамдын социалдык жана этностук айырмачылыгына байланышкан. Айрым склептерге бир уруунун мүчөлөрү коюлган деген пикир бар. Склептерде сөөктү өрттөө жолу менен көбүнчө эркектер, ал эми жөнөкөй чуңкур көрлөрдө аялдардын сөөгү коюлган. Склептерди жылына бир жолу гана өрттөшкөндүктөн, маркумдардын сөөктөрүн узак мезгилге чейин сактоого туура келген. Өлгөн адамдын табигый жүзүн сактоо үчүн гипстен беткеп жасашкан. Териден жасалган адамдын сөлөкөтүн тигишип, ичин чөпкө толтуруп, аны өрттөгөндөн кийин өлгөн адамдардын сөөктөрүн сөлөкөткө топтоп тигишкен жана тиги дүйнөдө маркум керектөөчү буюмдарды кошо коюшкан. Сөөктү көмүү жөрөлгөсүнөн белгилүү убакыт өткөндөн кийин, маркумду эскеришип, көрүстөндүн айланасына казылган чуңкурларга койдун, уйдун этин жана чопо идиштерди салышкан. Көрүстөндүн жанына таш мамыларды орнотушкан. Очоктун, темир буюм жасоочу жердин орду, боз үй сымал жыгач үйдүн калдыктары табылган. Аска бетине чегип же оюп түшүрүү жолу менен сүрөт тартышкан. Чоподон ийленип жасалган идиштер көп кездешет. Таштык маданиятынын тургундары мал чарбачылыгы, жер иштетүүчүлүк жана аңчылык менен кесип кылышкан. Үй шартында темир устачылык, зергерчилик, чопо идиштерин жасоо жана кийим тигүүчүлүк өнүккөн. Таштык маданияты кет, самодий, динлин, угр элдери менен байланышкан. Ал эми кээ бир окумуштуулардын пикири боюнча гянгунь (кыргыздар) менен динлиндердин аралашуусунан келип чыккан деп эсептешет. Б. з. 1-миң жылдыгынын орто ченинде Таштык маданиятынын тургундарынын бир бөлүгү Енисейге келген кыргыздардын арасына сиңип, бир бөлүгү өз жеринен куулган. Алардын тукумдары Кыргыз мамлекетинде кыштымдар (көзкаранды эл) болушкан.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
 
Категория: Кыргызстан
Категория:Археологиялык маданияттар
Тегирменсай, көрүстөн

Тегирменсай көрүстөнү – Андрон маданиятына таандык археологиялык эстелик. 1961-ж. Чүй өрөөнүнүн Жыламыш капчыгайынын чыга беришиндеги Тегирменсай деген жерден табылган. Сүйрүсүнөн келген көрүстөндү казууда өрттөлүп, 1,40 м тереңдикте көмүлгөн адамдын сөөгү, колодон жасалган шурулар, сөйкө, эки чопо идиш табылган. Бул көрүстөндөрдү А. К. Абетеков изилдеген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Археология
Текесекирик, үңкүр

Текесекирик, үңкүр – Нарын шаарынын чыгыш тарабындагы Нарын дарыясынын сол өйүзүндөгү неолит дооруна таандык таш куралдар үңкүрү. Үңкүрдөн диска сымал нуклеус (таштын чордонунан жасалган курал), микролиттик куралдар табылган. Археолог А. Н. Бернштам тарабынан чалгындоо иштери жүргүзүлүп, мезолит, неолит доорлоруна тиешелүү экендиги аныкталган. Кийин жол куруу учурунда бузулуп, түп орду менен талкаланган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Археология
Темир доору

thumb|upright|Темир доору (Корея‎).
Темир доору болжолу б.з.ч. 8-кылымдан башталат. Ал темирден жасалган эмгек жана согуш куралдарынын пайда болушу, кеңири жайылышы менен мүнөздөлөт. Темир доорунун техникалык жагынан эң негизги жетишкендиги кенден темирди нымдуу үйлөө ыкмасы менен алуу болуп саналган. Жаңыдан пайда болгон бышык металлга таш, сөөк, жыгач, ж.б. теңтайлаша алган эмес. Темир буюмдарды коло буюмдардай куюу жолу менен эмес, согуу жолу менен жасалган. Темирди металлдан жасалган дөшүнүн үстүнөн коюп, согуп керектүү формага келтиришкен. Темирди кеңири колдонуунун негизинде калктын чарбалык турмушу жаңы өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Соконун темир тиштери, ороктор, керки сымал куралдар жана башкалар түшүмдүүлүктү бир кыйла жогорулатып, азык-түлүк оокаттарын көбүрөөк даярдоого мүмкүнчүлүк түзгөн. Темир куралдарына жана жабдыктарына болгон муктаждык дыйканчылыктан бөлүнүп чыккан кол өнөрчүлүктүн (темир устачылыктын) пайда болушуна түрткү болгон. Темир доорунун башында көпчүлүк уруулар сооданы дааналай (натуралай) жүргүзүшкөн. Алгачкы жөнөкөй соода патриархалдык-уруулук бирикменин коллективдүү жашоосун бузуп, жеке менчиктин пайда болушуна, өнүгүшүнө жана жамаат мүчөлөрүнүн ортосундагы мүлктүк теңсиздиктин тереңдешине алып келген.

 Дагы караңыз 
 Коло доору

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
 
Категория:Тарых
Категория:Археология‎
Теңир

Теңир — байыркы түрк-моңгол элдеринин эң жогорку кудайынын аты. Теңир алтай тилинде — тенгри, тенгери; шор тилинде — тегри; хакас тилинде — тигер, тер; тува тилинде — дээр; чуваш тилинде тура; якут тилинде — тангара; моңгол тилинде — тэнгэр; бурят тилинде — тэнэри; калмак тилинде — тэнгэр кытай тилинде -腾格尔, путунхуа Ténggéer, түрүндө айтылат. Илимий чөйрөдө Т. дин катары биздин заманга чейин 3-кылымда Борбор Азияда пайда болгон деп болжолдонот. Гунн тилинде ал "тенли" деп айтылып, "асман" деген маанини түшүндүргөн. Кийинки мезгилдерде изилдөөчүлөр анын тамырын байыркы "асманды" түшүндүргөн шумердик "дингир" менен байланышта карашууда. Аны кытайлык "天(tian)-тянь" — "асман же көк" менен жарыш келтиришкен окумуштуулар да бар. Бул дин тууралуу кеп кылганда анимисттик ишенимге негизделген "асман ээси" жөнүндөгү ойду түшүнөбүз. Асман анын жашоочу жайы гана эмес, анын өзүн да түшүндүрөт. Түштүк Сибир, Борбор Азияда жашаган кээ бир элдердин түшүнүгү боюнча 99 Теңир бар, алардын башкы ээси болуп Көк-Теңир саналат. Байыркы түрк жазмаларында да Көк-Теңир адамдардын, элдердин жана мамлекеттердин тагдырын бийлеген кудай. Көкөтөйдүн ашында Жолой күрөшкө чыкканда, аны көргөн элдин баары Көк-Т-ге табынышат:

Калмак, кытай, тарса, жөөт
Карап турган канча көп,
Өз дининче окунуп,
Күн чыгышка бет алып,
Көкө-теңир колдо деп,
Батасын кылды чокунуп (Сагымбай Орозбаков, 3. 186).

Бул жерде эки тарап тең табынып, ар кими балбанын колдоону Көк-Теңирден өтүнөт. Ал эми башка бир жеринде кырк жигит жөнүндө минтип айтылат: "Кийген тону көк темир, Сыйынганы бир теңир" (Сагымбай Орозбаков, 3. 138). Зороастризм динин тутунгандар сыяктуу эле Теңирге сыйынгандар да өздөрүнүн башкы кудайын Чыгыштан нурларын чачыратып чыгып келаткан күн кейпинде элестетишип, чыгып келаткан күнгө, алоолоп күйгөн отко табынышкан. Кийинки изилдөөчүлөрдө "теңиризм" — зороастризмдин чыгыш бутагы болгон болсо керек деген ойлор да бар. Кыргыз элинде "теңир колдонулат. Борбор Азиядагы "Теңир-Тоо", "Кан-Теңир" деген тоо, чокулардын аттары да түрк элдери ушул динди тутунуп турган замандарда коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Теңирчилик
Категория:Түрк мифологиясы
Тепши, көрүстөн

Тепши, көрүстөн – Тепши суусунун өйүзүндө жайгашкан эрте темир дооруна таандык археологиялык эстелик. Кыркка жакын көрүстөндөр, анын ичинде диаметри 4 мге жеткен сегизташ, таштулга эстеликтери бар. Изилденген эмес.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Тергенташ аска бетиндеги сүрөттөр

Тергенташ аска бетиндеги сүрөттөр – коло доорунан орто кылымга чейинки мезгилге таандык археологиялык эстелик. Алай районунун Үчдөбө айылынан 14 км түндүктө, Кичикаракол суусунун башатында жайгашкан. Байыркы кишилер, эчки-текелер, төөлөр, иттер, жылкылар, чабактуу дөңгөлөктөр, ар кандай формадагы белгилердин жана түшүнүксүз сызыктардын сүрөттөрү тоолордон урап түшкөн таштардын жылмакай капталдарына тартылган. Мындан сырткары аң уулоо, эки жуп атка чегилген арабалардын, ат чаап бара жаткан кишинин, жандыктардын жуп-жубу менен колдорун жогору көтөрүп бийлеп жаткан көрүнүштөрү тартылган кызыктуу сүрөттөр да бар. Тергенташ аска бетиндеги сүрөттөр тууралуу алгачкы кабарды Л. Жусупакматов 1980-ж. билдирген. Кыргыз тарыхчылар жамааты жана Түрк тарых курумунун биргелешкен археологиялык экспедиция тарабынан изилденүүдө.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
 
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Категория:Алай району
Категория:Көркөм сүрөт
Энелик такта

thumb|Энелик такта.

Энелик такта — персоналдык компьютердин негизги тактасы. Энелик тактага кеңейтүү орундары аркылуу чөйрө (перифериялык) түзүлүштөрдүн тактачалары туташтырылат.

 Перифериялык түзүлүштөр 

 Видеокарта
 Модем
 Баскыч топ
 Чычкан
 Катуу диск (HDD)
 Үн картасы

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Маалымат технологиялары
Категория:Компьютердик жабдуулар
Удаалаш Порттор(USB)

Удаалаш порттор - (англисче аталышы - Sequence port, орусча аталышы - Последовательный порт, ансамбылдын коштосунда) удаалаш порттор бир учурда бир бит берилишти жибере алат. Чычкан, баскычтоп тактасы жана модем тибиндеги түзүлүштөрдү туташтырууда удаалаш порттор колдонулат. Удаалаш порттордун атайын тиби сандык интерфейстеги музыкалык аспап же MIDI (Musical Instrument Digital Interface) деп аталган порт электрондук музыкалык баскычтоп такта тибиндеги музыкалык түзүлүштөрдү бириктирүүдө колдонулат. Удаалаш порттордо электр тоскоолдуктары аз болгондуктан узундугу 1000 футка чейинки байланыштыруучу кабелдер колдонулат, мына ушул жагы параллел порттордон салыштырмалуу артыкчылыгын билдирет. Акыркы жаңы технологиясы негизделип жасалган универсалдуу удаалаш портко (USB) 128ге чейин түзүлүш туташтырууга болот.
 Колдонулган адабияттар 
 У.Бримкулов , А.Өмүралиев, В.Бабак "Компьтер жана интернет". Энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. БИШКЕК - 2004.
 

Категория:Компьютер
Категория:Маалымат технологиялары
IP-дарек

tmb|300px|right
IP-дарек (IP address) интернет тармагында түйүндү таануу үчүн колдонулган 32-биттүү дарек. Тармактын ар түйүнүнө тармактын жана түйүндүн идентификаторлорунан түзүлгөн IP-дарек бекитилет. Бул дарек демейде чекиттер менен ажыратылып октети ондук маани түрүндө көрсөтүлөт (мисалы, 192.168.7.27). Windows иштетүү системинде IP-даректи DHCP кызматы аркылуу статикалык же динамикалык түрдө тууралап койсо болот.IP-дарек дарегин өзгөртүү ыкмасы

Интернет протоколунун 4-версиясы (IPv4) IP даректи 32 биттик сан катары аныктайт. Бирок, интернет өсүшүнө жана жеткиликтүү IPv4 даректеринин түгөнүп кетишине байланыштуу, IP дареги үчүн 128 битти колдонгон IP (IPv6) жаңы версиясы 1998-жылы стандартташтырылган. IPv6 жайылтуу 2000-жылдардын ортосунан бери уланып келет.

 Дагы караңыз 
 IP

 Булактар 

 Колдонулган адабияттар 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы редактор Ү. Асанов; Ред. кеңеш У.Н.Бримкулов ж.б. – Б.: Мамлекеттик тил ж-а энциклопедия борбору, – 2004. 380 б. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Маалымат технологиялары
Категория:Интернет
Эстафеттик шакекче тармак

Эстафеттик шакекче тармак(Token ring work-Эстафетно-кольцевая сеть). Эстафеттик шакекче протоколу жергиликтүү тармактарда экинчи кеңири колдонулган протокол. Эстафеттик шакекче тармагында жетон деп аталган электрондук сигнал тармакты айланып жылып турат. Кабар жибере турган компьютер жетонду алып ага берилиштерди кошуп жиберип коөт. Берилиштер кошулгандан кийин жетонду башка компьютер колдоно албай калат. Берилиш көздөгөн орунга барганда жеткирилгендиги тууралуу кабар кайтарылат. Качан гана жетон менен берилиш жеткендиги тууралуу кабар алынгандан кийин гана жетон бошотулат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Эске түз жетүү

Эске түз жетүү (Direct Memory Access (DMA)- Па-мять прямого доступа). Микропроцессор колдонулбастан эске жетүү режими. Эс менен катуу дисктин тейлегичи же тармак адаптери сыяктуу түзүлүштөрү ортосунда маалыматтарды алмашууда колдонулат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Экилик эсептөө тутуму

Экилик эсептөө тутуму — негизи 2 болуп жана андагы сандарды көрсөтүү үчүн 0 жана 1 сандары колдонулат.

Ондук эсептөө тутумундай экилик тутумундагы сандар сандардын орундарына жараша тиешелүү мааниге ээ. Экилик тутумунда орун маанилери оңдон солго жылганда экинин удаалаш даражаларына (20, 21, 22, 23) көтөрүлөт. Экилик санды ондук санга которуу үчүн экилик сандын сандарын ошол орунга туура келген экинин тиешелүү даражасына көтөрүлгөнү менен көбөйтүп, аягында суммалап коюу керек (амалдар ондук тутумда аткарылат). Мисалы, экилик тутумундагы 1001 саны ондук тутумуна төмөнкүчө которулат:1*23+0*22+0*21+
1*20 = 8+1=9.

 Булактар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Шифрлөө

Шифрлөө (Cryptooperation - Шифрование). 
1. Маалыматтарды коргоонун бир жолу болуп шифрлөө саналат. Окула турган шифрограм деп аталган текстти окууга мүмкүн болбогондой түргө өзгөртүү процесси шифрлөө деп аталат. Шифрлөө процессинде шифр ачкычы деп аталган код колдонулуп, жөнөкөй текст шифрограмга өзгөртүлөт. Шифрограмды алгачкы текстке алып келүү үчүн ошол эле ачкыч колдонулат. Маалыматтарды шифрлөөнүн коопсуздугун жогорулатуу максатында коомдук шифрлөө ачкычы деп аталган шифрлөөнүн дагы бир ачкычы пайдаланылат. 
2. Жөнөкөй текстти атайын шифрлөө ачкычына ээ болбой туруп окууга мүмкүн болбогон түргө өзгөртүүчү технология. Мындай технологиянын жардамы менен Интернет байланышынын коопсуздугу уюштурулат. Шифрлөө системи шифрлөөнүн бир же бир нече алгоритмдеринен, ачкычтарынан жана ачкычтарды башкаруу системаларынан турат. Кеңири таралган шифрлөө алгоритмдерине: (1) ачкыч менен текстти бириктирген алгоритмдер; (2) жабык жашыруун ачкычтарды пайдаланган классиктик, же симметриктүү; (3) бир ачык жана бир жабык ачкычты пайдаланган ачык ачкычтуу же асимметриктүү алгоритмдер.
 Интернеттеги шилтемелер 
 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы, У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
[[Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Он алтылык эсептөө тутуму

Он алтылык септөө тутуму — сандарды көрсөтүү үчүн 16 сан колдонулат.

Буларга 0 дөн 9 га чейинки сандар жана A дан F ке чейинки тамгалар кирет, алардын эквиваленттери: A=10, B=11, C=12, D=13, E=14, F=15. Он алтылык эсептөө тутумун компьютерде колдонуунун негизги себеби, анын сандарынын экилик тутумдун сандары менен жеңил туюнтулушунда. Атап айтсак, он алтылык тутумдагы сандардын тиешелүү эквиваленттери менен алмаштырылып, экилик тутумга жеңил которулат. Мисалы, 5F он алтылык системдеги сан 0101 1111 экилик санына которулат. Ошондой эле экиликтен он алтылык системге которуу дагы жеңил аткарылат, ал үчүн, экилик санды оңдон солду көздөй төрттөн топко ажыратып, ар бир топту он алтылык эквиваленти менен алмаштырып коюу жетиштүү. Мисалы, 100 1101 төрттөн эки топко ажыратабыз, сол тобуна төртүнчү саны кылып 0дү кошуп коөбуз. Биринчиси 0100 = 4, экинчиси 1101=D, демек 0100 1101=4D

 Булактар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер