Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кыргызстандын марганец кендери

Кыргызстанда марганецтин 40тан ашуун майда кенчелери белгилүү. Алар чөкмө жана гидротерм жолдору менен пайда болгон. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталында марганец-вольфрам кенчеси (Тосор) табылган жана алардын өлчөмдөрү кичине болгондуктан өнөр жайлык мааниси азырынча жокко эсе. Бирок айрымдары, мисалы, Тосор, Каралма, Арчалы кендери дагы изилденүүгө муктаж.

 Тосор марганец-вольфрам кени 
[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облусунун]] Тоң районунда, Тескей Ала-Тоонун этегинде, Балыкчы–Каракол автомобильжолунан 25 км түштүктө. 1959-ж. ачылган. 1971–72-ж. кенге баа берүү жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын палеозойдун чөкмө тектери жана гранит интрузиясы түзөт. Марганец кени гранитти кендик багытта кесип өткөн тектоникалык жараканы бойлой жайгашкан. Гранит неогендин чөкмө тектеринин брекчиясы менен жабылып жатат. Брекчиянын тектоникалык жаракалар зонасы менен кошулган жеринде марганец-вольфрам рудасынын линза сымал тулкулары бар. Бардыгы 10 руда тулкусу аныкталган. Алардын ичинен үчөө жакшы изилденген. Руда тулкусунун узундугу 200 м, калыңдыгы 0,55–7,75 м. Марганецтин орточо өлчөмү 2,58%, вольфрам кычкылыныкы – 0,3%. Үч руда тулкусунун запасы жана болжол ресурсу 1333,4 миң т, марганецтики – 31,4 миң т, ошондой эле вольфрам кычкылыныкы – 0,2 миң т.

 Арчалы марганец кени 
Нарын областынын Тянь-Шань районунда. Нарын шаарынан 50—60 км түндүк-чыгыш тарапта, Жетим -кырка тоосунун түндүгүндө Арчалы суусунун сол жээгинде. 1956-ж. табылган. Кен жаткан жерде байыркы казындылар бар. Кендин аймагын кембрий мезгилинде пайда болгон аки таш теги, сланец, кремний, ордовикке таандык сланец, яшма жана палеоген-неогендин конгломерат, кумдук, чопо тектери түзөт. Heгизги минералдары: браунит, гаусманит, псиломеланвад, гематит, лимонит ж. б. Кен жанар тоо-чөкмө жолу менен пайда болуп, линза, тарам, 'уячалар түрүндө, ордовиктин гематит-кремнийлүү сланец жана яшмадан турган тоо тектеринде топтолгон.Руда кабатчаларынын калыңдыгы 30—40 м, узундугу 100—150 мге жетет, андагы марганец орто эсеп менен 15,4%.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Ассоциациялар мыйзамы

Ассоциациялар мыйзамы — атайын жол менен аныкталган айрым математикалык амалдардын касиети. 

Сандарды же матрицаларды кошуу жана көбөйтүү амалдары ассоциациялуулук мыйзамына баш иет, ал сандары үчүн түрүндө жазылат. Бул мыйзам топтоштуруу мыйзамы деп да аталат. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Аттуу сан

Аттуу сан — каралып жаткан чоңдуктун өлчөө (чен) бирдиги кошо көрсөтүлүп жазылган сан. 

Ал жөнөкөй сан жана курама сан болуп бөлүнөт. Чоңдуктун сан мааниси өлчөөнүн бир бирдиги аркылуу туюнтулса (Мисалы 6 г, 19 см., 20 тыйын) жөнөкөй, ал эми бир нече бирдиктери аркылуу туюнтулса (мис., 3 м 15 м, 2 т 4 кг 320 г, 6 сом 40 тыйын, 1 с 15 мин 30 сек) курама аттуу сан деп аталат. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Аффиндик геометрия

Аффиндик геометрия — геометриянын каалагандай аффиндик өзгөртүүдө фигуралардын касиеттери сакталаарын изилдөөчү бөлүмү. 
Мисалы: бир түз сызыкта жаткан үч чекиттин жөнөкөй катышы, түз сызыктардын параллелдүүлүгү ж. б. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Аффиндик геометриялар системасы

thumb|350px|right|М чекити Аффин тегиздигинде.

Аффиндик геометриялар системасы тегиздикте, мейкиндикте чекиттин абалын аныктоочу түз сызыктуу координаталар системасы. 

Анын окторундагы масштаб бирдиктери бирдей эмес болот, Декарт тик бурчтуу координаталар системасы аффиндик координаталар системасынын айрым учуру болуп эсептелет. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Аффиндик өзгөртүү

Аффиндик өзгөртүү — тегиздиктин же мейкиндиктин ар бир чекити бир маанилүү түрдө кайра эле ошол тегиздиктин же мейкиндиктин чекитине өткөндөй кылып, ал тегиздикти (мейкиндикти) өзүн өзүнө өзгөртүүнүн бир түрү. 

Аффиндик өзгөртүү учурунда түз сызыктардын, тегиздиктердин паралелдиги, параллель кесиндилердин, аянттардын, көлөмдөрдүн катышы сакталат жана векторлордун суммасы, векторду санга көбөйтүү касиеттери орун алат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Ачык көптүк

Ачык көптүк — өлчөмдүү мейкиндикте өзүнүн каалаган чекити менен бирге ошол чекиттин кандайдыр бир аймагын камтыган көптүк. Мисалы: сан огунда ачык көптүк, бирок тегиздикте ачык көптүк боло албайт. Куру көптүк ачык көптүк болуп эсептелет. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Барабардык

Барабардык = белгиси менен бириктирилген эки сан же туюнтма; эки туюнтманын маанисинин барабар экендигин ырастоочу формула; белгилениши , мында жана туюнтмалар. Барабардыктын төмөнкүдөй касиеттери бар: эгер болсо, анда эгер жана болсо, анда болот. Теңдеме менен теңдештик барабардыктын жекече бир учуру болуп эсептелет.

 Байланыштуу макалалар 
 Барабарсыздык

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Эукариот

350px|thumb|Жаныбардын типтүү клеткасынын диаграммасы. Белгиленген органоиддер (органеллалар)
1. Ядрочо
2. Ядро
3. Рибосома
4. Везикула
5. Бодуракай (гранулырдык) эндоплазматикалык ретикулум
6. Гольджи аппараты
7. Клетка керегеси
8. жылмакай (агранулярдык) эндоплазматикалык ретикулум
9. Митохондрия
10. Вакуолдор
11. Гиалоплазма
12. Лизосома
13. Центросома (Центриоль)
Эукариоттор (Eucаryota). Эукариоттордун клеткаларынын өлчөмү 13 мкмге жакын. Клеткасынын ичи жаргактар менен бөлүнгөн. Клетканын ичиндеги үч мүчөсү (органелла) башка протоплазмалардан эки чел кабыгы менен бөлүнгөн: ядро клеткасы, митохондриялар жана пластидалар (акыркы органеллар жалаң гана өсүмдүкгө тиешелүү). Цитоплазмада ар түрдүү органеллалар жайгашкан, булардын көбүн электрондук микроскоп менен көрүүгө болот. Ошону менен бирге, рибосомалар пластиддерде жана митохондрияларда болот. Клеткадагы бардык органеллала матриксте орун алышкан. Эукариоттордо үч түрдүү клеткалар болот: өсүмдүк, козу карын жана жаныбар клеткалары.

Эукариотторго татал түзүлүштөгү бир жана көп клеткалуу жаныбар, өсүмдүктөр, балыр, козу карындар жана жөнөкөй түзүлүштөгү организмдер кирет. Бул организмдердин клеткасында ядролору толугу менен жайгашышкан. ДНК ядронун ичинде орун алып, гендери иреттүү түрдө тизилип ар түрдүү түзүлүштөгү хромосомалар түзүлөт.
Тиричилик дүйнөсү укмуштуудай ар түрдүү. Азыркы учурда 500 миңден ашык өсүмдүк түрлөрү, 1,5 миллиондон ашык жаныбар түрлөрү, бактериялардын, көк жашыл балырлар жана миңдеген козу карындын миңдеген түрлөрү изилденип аныкталган. Организмдердин түзүлүшүндөгү кубулууларды байкап түшүндүрүү, алардын теориялык жана иш жүзүндө кандайча пайдалуу же зыяндуу экендигин ачуу жалпы биология илиминин негизги максаты.

Бардык эукариоттордун клеткаларында ядролору бар, алардын ядролору жаргактар менен курчалган. Эукариоттор үч дүйнөгө бөлүнөт: татаал түзүлүштөгү өсүмдүк, козу карындар жана жаныбар. Бул дүйнөнүн өкүлдөрү бири-биринен түзүлүшүдө көптөгөн өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. Көпчүлүк өсүмдүктөр автотрофтук азыктанат, ал эми жаныбар жана козу-карындар гетероторфтук жол менен азыктанат. Бирок бардык татаал түзүлүштү үч дүйнөнүн арасын так бөлүү кыйын. Жаныбар клеткалары жакшы көрүнгөн чел кабык менен капталышкан, жаныбар козу карынга, өсүмдүкгө караганда демилгелүү, кыймылдуу келишип, өзүдөрү ургаачысын тамагын издеп табууга жөндөмдүү. Бирок жаныбардын ичинде жылбай, жабышып бир жерде жашагандары да бар, алар митоздук жана мейоздук жол менен көбөйөт. Денесинде камдалган, белен азыгы, углеводдор жаныбарда гликоген түрүндө топтолот.

 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. "Биология" энциклопедиялык окуу куралы. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Жаныбарлардын жүрүм-туруму

Жаныбарлардын жүрүм-туруму — жаныбардын ички, сырткы факторлордун таасирине жооп кайтаруу же өзүнүн жашоо аракетин өзгөртүү жөндөмдүүлүгү. Жаныбарлар сырткы дүйнөнү жана өз денесинин абалын сезет жана аларга карата жооп кайтарат. Жүрүм-турум ар кандай өз ара байланыштагы аспект катары каралып, экология, эволюциялык, физиологиялык жана психологиялык болуп айырмаланат.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Зоология‎
Биотин

thumb|Биотин.
Биотин - витамин Н, витамин B8 - организмде көмүр кычкыл газын ташууга жана реакцияны активдештирүүгө катышат. Б. май к-таларын, пурин негиздери менен мочевинаны синтездөөдө амин к-талар лейцин менен изолейцинди ажыратууда керектелет.

Дан өсүмдүктөрү, тоют ачыткылары, шроттор, жмых, беде уну, кургак сүт жана башка көп. Бул витаминдин гиповитаминозунда тери кызарат, куудурайт, жүн түшөт, себорея оорусу пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:витаминдер
Гормон

Гормондор (гр. hormonio - дүүлүктүрөм, кыймылга келтирем) - кээ бир атайын органдарда же ткандарда иштелип чыккан, организмдин зат алмашуусуна жана физиологиялык функцияларына таасирин тийгизген биологиялык жактан активдүү заттар. “Г.” терминин 1905-ж. Э. Старлинг киргизген. Г. ички секреция бездеринде иштелип чыгарылат. Ички секреция бездеринен бөлүнүп чыккан заттар түз эле канга кошулат. Ал эми сырткы секреция бездерине тер, шилекей, жаш бездери кирет. Булардан иштелип чыккан заттар сыртка бөлүнөт. Борбордук нерв системасынын клеткалары бөлүп чыгарган Г. нейрогормондор, ал эми өсүмдүктө Г-дун бардык типтери болот, ал фитогормондор деп аталат. Омурткалуу жаныбарларда ички секреция бездерине (эндокринндик бездер) төмөнкүлөр кирет: калкан, кошкалкан, бөйрөк үстүндөгү без, уйку бези, жыныс бездери, гипофиз.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Биология
Категория:Медицина
Кош калканбези

Кош калканбези – омурткалуулардын экзокриндик (сырткы) жана эндокриндик (ички) секреция органы. Калканбезинин үстүндө жайгашкан. К. к. 2 гормон бөлүп чыгарат: паратгормон, кальцитонин. Паратгормон – полипептид, 84 амин к-танын калдыгынан турат. Молекулалык салмагы 9500. Бул гормон бөйрөктүн , сөөк ткандарынын, ичеги-карындын иштешине чоң таасирин тийгизет.

Кальцитонин - полипептид, 32 амин к-танын калдыгынан турат. Ал организмде кальций менен фосфордун иондорун жетиштүү деңгээлин иретке келтирип турат. Кальций булчуң эт менен нерв ткандарынын дүүлүктүргүчтүгүн күчөтүп, клетка мембранасынын өтүмдүүлүгүн жакшыртат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Глюкагон

thumb
Глюкагон – 29 амин к-талардын калдыгынан турган полипептид. Молекулалык салмагы 4200. Г. кандын курамында глюкозанын өлчөмүн көбөйтөт. Ошондой эле май ткандарынын глицеринге жана май к-таларына ажыроосуна түрткү берет.

Инсулин менен Г. кандын курамындагы глюкозанын өлчөмүнө жараша иштетилип чыгарылат. Канда канттын өлчөмү көбөйсө, инсулин да көп бөлүнөт, Г. болсо тескерисинче, азаят.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Эстроген

Эстроген – аялдын жыныс гормондору (эстрадиол, эстриол, эстрон). Энелик безинин фолликуласы, плацента (баланын тону), бир аз бөйрөк үстүндөгү бездин кыртышы бөлүп чыгарат. Э-де 18 углероддун атому бар. Э. сүт эмүүчүлөрдүн ургаачыларынын жыныс системасынын структурасын жана жыныстык белгилерин өнүктүрүүгө керек. Э-дин эң активдүү гормон – эстрадиол. Бул ургаачылардын гормондору организмде дезокси рибонуклеаза ферментинин активдүүлүгүн жогорулатат жана углеводдун, белоктун, пурин негиздеринин организмде алмашуусуна таасирин тийгизет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология:Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Прогестерон

thumb|Прогестерон.
Прогестерон – аялдын жыныстык стеррондик гормону, энелик бездин сары денечеси, плацента (баланын тону), ошондой эле бөйрөк үстүндөгү бездин кыртышы жана уруктук бези (бир аз санда) иштеп чыгарат. Эстрогенди толуктап, сүт бездерин өөрчүтүп, жатынды уруктануу процессине даярдайт, майга окшогон зат холестеринден синтезделип алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Андрогендер

Андрогендер (лат. андрос - эркек) – эркектин негизги жыныс гормондору . Негизинен уруктук без ошондой эле бөйрөк үстүндөгү без, плацента (баланын тону), энелик без, боор синтездейт. ып, углероддун 19 атомун кармап турат. Эң активдүүсү тестостерон гормону.

Тестостерон эркектин жыныс белгилерин аныктайт. Ошондой эле организмдин зат алмашуусун, өзгөчө азот менен фосфор кошулмаларынын алмашууларында маанилүү кызмат аткарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Тиреотроптук гормон (ТТГ)

thumb|Калкан сымал без.
Тиреотроптук гормон (ТТГ) – гликопротеид, молекулалык салмагы 3000, калкан безинин функциясын көзөмөлдөйт. Тиреотропиндин иштелип чыгуусу азайганда, калкан безинин көлөмү да кичирейет, кандын курамында тироксин, трийод тиронин гормондорунун деңгээли төмөндөйт. ТТГ калкан безинин клеткаларынын плазмалык мембранасынын өтүмдүүлүгүн жогорулатат. Ушунун негизинде гормондордун биосинтези дагы көбөйөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Адренокортиктроптук гормон (АКТГ)

thumb|АКТГ
Адренокортиктроптук гормон (АКТГ) – полипептид, молекулалык салмагы 4500. АКТГ бөйрөк үстүндөгү безге таасирин тийгизет. АКТГ кортикостероиддердин биосинтезин төмөнкү жолдор менен ирээтештирет:

а. тез алмашуучу белоктордун биосинтезине таасирин тийгизет;

б. бөйрөк үстүндөгү бездер циклдүү АМФ пайда болуусун күчөтөт, ушунун негизинде прогестерондун гидроксилденүүсүнө алып келет;

в. гидроксилдешкен циклопентан пергидрофенантрен кошулмасынын ферменттик системасын активдештирет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Категория:Медицина
Лютеиндешкен гормон (ЛГ)

Лютеиндешкен гормон (ЛГ) – гликопротеид, молекулалык салмагы 32000. Бул гормон дагы жыныс гормондорунун бөлүнүп чыгуу процессин тездетет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Пролактин гормону

Пролактин гормону – белок, молекулалык салмагы 25000. Пролактин прогестерон (жумурткалыктын сары денечелери) гормонунун секрециясын тездетет. Пролактин организмге энелик инстикти өрчүтүү үчүн керек. Пролактин гормонунун курамында өтө көп санда лейцин, пролейцин, аспарагин, гмотамин, серин жана метоинин амин к-талары бар. Бул гормон сүт эмүүчү жаныбарлардын лактация, процессин жакшыртат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Өсүү гормону же соматотропин гормону

thumb|Соматотропин.
Өсүү гормону же соматотропин гормону – белок, молекулалык салмагы 22000. Соматотропин гормону жаш организмдин өсүүсүн тездетет. Нормадан көп бөлүнүп чыкса, организмди гигантизмге, аз болсо карлик абалга алып келет. Өсүү гормону организмде углеводдордун , майлардын, белоктордун алмашуусуна катышкан ферменттерге таасирин тийгизет. Соматропин суу менен туздун алмашуусуна дагы катышат. Канда гормондун саны көбөйүп кетсе, дененин кээ бир бөлүктөрүнүн пропорциясын бузат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Меланоцитостимулдаштырган гормон (МСГ)

Меланоцитостимулдаштырган гормон (МСГ) - полипептид, 18 амин к-танын калдыгынан турат. МСГ теринин пигментациясына чоң таасирин тийгизет. Мисалы, боюнда бар аялдарда, пигментация көбүрөөк болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология
Гипофиздин арткы бөлүгү же нейрогипофиз

Гипофиздин арткы бөлүгү же нейрогипофиз – типтүү ички секреция безине, кирбейт, 2 гормон: вазопрессин жана окситоцин бөлүп чыгарат. Булар 9 амин к-танын калдыгынан турган полипептиддер.

Вазопрессин кандын басымын жогорку деңгээлде кармап турушу ыктымал. Ошол маалда диурез процессин азайтат (сийдиктин бөлүнүп чыгуусу), себеби артериялык жана капиллярдык кан тамырларды кысып, ичкертет. Вазопрессин аз иштелип чыкса диабет оорусуна (канты жок) алып келет, бул учурда оорулуу адам суусуну канбай, суюктук көп ичет.

Вазопрессин организмдеги суу балансын жана кан плазмасынын осмос басымын иреттештирет, клетка мембранасынын өткөргүчтүгүн жогорулатат. Бул болсо сийдиктин пайда болуу процессинде бөйрөктөн сууну реадсорбциясын жөнгө салат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Белок структуралары

Белок структуралары белоктун биринчилик структурасын бир мейкиндикте жайланышып, пептид байланышы н амин к-талардын катары түзөт.

Мисалы, - CO – NH – CH – CO - NH – CH – CO – NH – a спираль

 R1 R2

Белоктун экинчилик структурасы a – спираль түрүндө болот. Полипептид чынжырында белоктун экинчилик структурасы суутектик байланыштын негизинде түзүлөт. Бир пептид байланышындагы терс заряддуу азоттун атому, пептид чынжырындагы катары менен алганда төртүнчү карбонил торбунун кычкылтек атому менен байланышат.

Белоктун үчүнчүлүк структурасы спираль түрүндөгү полипептид чынжырынын мейкиндиктеги түрдүү тоголоктошкон формаснда болот.

Белоктун төртүнчүлүк структурасы эң татаал. Мындай структурага ээ болгон белоктун молекуласы бир нече суббирдиктен турат, анын ар биринин биринчилик, экинчилик, үчүнчүлүк структуралары бар. Белок затынын бир эле суббирдиги жетишпей калса, анын касиети толук сакталбайт. Мисалы, кандын гемоглобин белогунун 4 суббирдиги бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Белоктун денатурациясы

Белоктун денатурациясы жогорку басым, темп-ра (50°Cден жогору), ультракызгылт-көк нурлануу жана механикалык тез аралаштыруу жана башка таасирлердин астында белоктун молекуласы өзүнүн табигый касиетин жоготот. Себеби, бул учурда белоктун үчүнчүлүк, төртүнчүлүк структуралары бузулат.

Б. д-сы процесси кайтарылгыс жана кайтарылуучу болуп 2 түрдө өтөт. Кайтарылгыс денатурация учурунда белоктун молекуласы өзүнүн биологиялык касиеттерин жоготот. Мисалы, жумуртканын белогу жогору температурада ак түстөгү эрибеген абалга келет.

Кайтарылуучу денатурация мисалы, белоктордун чөкмөсүнүн нейтралдык туздарды бөлүп алганда, белоктун молекуласынын биологиялык касиеттери калыбына келет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Хромопротеиддер

Хромопротеиддер (гр. Chromo - боёк), жөнөкөй белок заттарынан жана белок эмес боёлгон кошулмалардан турат. Мисалы, кан гемоглобини 96 % белок глобинден, 4 % гем тобунан пайда болот. Х-ге хлорофилл, гемоглобин кычкылдануу-калыбына келүү цитохром ферменттери кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Гликопротеиддер

thumb|Erythropoietin.
Гликопротеиддер жөнөкөй белок затынан жана углеводдордон түзүлөт. Мисалы, нейтралдык Г-ге альбумин, глобулин жана кан плазмасынын фибриногени кирет. Кычкыл Г. болуп муциндер, мукоиддер эсептелинет.

Муциндер шилекей, ашказан, ичеги маңызындагы былжыр заттардын негизин түзөт, организмде коргоо функциясын аткарат.

Мукоиддер – сөөк муундарынын, тарамыштардын, кемирчек сөөктөрүнүн жана көз алмасынын суюктук заттары.

Липопротеиддер жөнөкөй белок заттарынан жана глицериддер, фосфолипиддердин кошулмасынан турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Кребс цикли

thumb|Кребс цикли.
Кребс цикли — углеводдордун, майлардын, амин к-талардын организмде ажыроосунун натыйжасында клетка менен ткандардын ортосундагы зат алмашуунун негизинде аралык продукт катары уксус к-тасы пайда болот. Сутка аралыгында адам 400 г углевод пайдаланылса, андан 267 г уксус к-тасы, мындан башка 70 г май жана 100 г заттардан дагы 100 гга жакын уксус к-тасы алынат. Бир суткада орточо эсеп менен адам организминде 367 г уксус к-тасы пайда болот уксус к-тасы эркин к-та катары эмес, кофермент түрүндө (CН3-CО-КоА) пайда болуп, андан ары көмр кычкыл газы жана сууга чейин ажыроосу К. ц-нин негизин түзөт. К. ц-нде козукулакуксус к-тасынын конденсация реакциясынын негизинде лимон к-тасы пайда болот. Козукулакуксус к-тасы организмде аспарагин к-тасынын деаминдешүү реакциясынан кийин жана пирожүзүм к-тасынын карбоксилдешүүсүнөн (пирожүзүм к-тасына көмүр кычкыл газы кошулат) кийин пайда болот. Лимон к-тасынан кийин цис-аконит → изолимон → a–кетоглутар → янтарь → фумар → алма к-талары, андан кайра козукулакуксус к-тасы → лимон к-тасы …

Бул к-талардын бири-бирине айлануусу акыр аягында көмүр кычкыл газы жана суунун молекуласына чейин ажыраганча жүрө берет.

Мунун негизинде 38 молекула аденозинүчфосфор к-тасы (АТФ) пайда болуп, организмдеги энергиянын булагы катары каралат. Изилдөөлөрдүн негизинде аныктоо боюнча К. ц-нен бөлүнүп чыккан энергия организмдин жашоосуна кеткен энергиянын бөлүгүн түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Майга окшош заттар

Майга окшош заттар - фосфолипиддер, стериддер, цереброзиддер, момдор (воск) кирет.

Фосфолипиддер - клетка мембранасынын негизги компоненти, биологиялык зарыл процесстерге катышат. Фосфатиддердин курамында фосфор к-тасы бар, эгерде курамында холин аминоспирти болсо, лецитин деп аталат.

Cтериндер – жогорку молекулалуу циклдүү спирттер, структурасында циклопентанпергидрофенантрен шакекчеси бар, эң маанилүүсү холестерин. Бул М. о. з. организмде пайда болгон таштардын 90 %ин түзөөрүн 18-к-да окумуштуу Конради ачкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология