Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эдинбург

Эдинбург - Улуу Британиядагы шаар.
 
Шотландиянын борбору (1437-жылдан). Климаты мелүүн деңиздик. Январдын орточо температурасы 40°С, июлдуку 15,1°С. Жылдык жаан-чачыны 750 мм. Калкы 452 миң (2010; шаар айланасы менен 730 миң). Жолдор тоому. Т. ж. бекети, эл аралык аэропорту бар. Түндүк деңиздеги Ферт-оф-Форт булунундагы деңиз порту. Шаардын экономикасынын негизин банк-финансы, туризм, билим берүү жана жогорку технологиялар тармагындагы илимий-изилдөө жана тажрыйба-конструктордук иштеп чыгуулар түзөт. Фармацевтика, машина куруу, металл иштетүү, кагаз-целлюлоза, полигр., жеңил, тамак-аш (а. и. Пиво кайнатылат, виски өндүрүшү өнүккөн) өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор (а. и. Шотландия академиясы, университет), музейлер (а. и. Шотландия королдорунун), улуттук сүрөт галереясы ж. б. бар. 15-16-кылымда Шотландия королдугунун борбору болгон. 

Сент-Маргрет капелласы (12-к.), готика стилиндеги Сент-Жайлс собору (14-16-к.), шотландия королдорунун Холируд ак сарайы (12-17-к.), классицизм стилиндеги (18-19-к) курулуштар сакталган. Шаардын тарыхый бөлүгү 1995-ж. Бут кул дуйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Жыл сайын эл аралык фестивалдар өткөрүлүп турат. Туризм (жылына 13 млнго жакын турист келет) өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Улуу Британия
Эдилова Мариям Миталиповна

Эдилова Мариям Миталиповна (19. 3. 1951ж. т., Талас обл., Ленинполь району, Ленинполь айылы) - философ, философия илимдеринин доктору (2001), проф. (2009). Жалал-Абаддагы A. С. Пушкин атындагы педагогикалык окуу жайын (1969), КМУну (1974) артыкчылык дипломдору менен бүтүргөн.
 
Кыргыз Советтик Энциклопедиясынын Башкы редакциясында редакция башчысы (1975-82), КМУнун Философия кафедрасына караштуу Социологиялык лабораториясында улук инженер (1982-1985), К.И. Скрябин атындагы Кыргыз агрардык университетинин философия кафедрасынын башчысы, тарбия иштери боюнча проректору (1985-2000), Кыргыз Улуттук университетинде профессор (2000-10), Ала-Тоо Эл аралык университетинин проректору (2010-14), 2014-2020-жылдары аталган университетте ректордун кеңешчиси, факультеттер аралык кафедранын профессору. Төрт монографиянын, эки окуу китебинин, үч окуу-методикалык китептин, 100дөн ашык илимий-макалалардын автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эгүү

thumb|Эгүү.
Эгүү, үрөн себүү - үрөндү өнүп чыгышы үчүн топурактын үстүңкү катмарына жайгаштыруу; эң маанилүү агротехникалык ыкма.
 
Эгүү ыкмасы айыл чарба өсүмдүгүнүн азыктануу аянтына, жарыкты, нымды керектешине, өсүмдүктүн катар аралыгын жумшартууну ж. б. механикалаштырууга жараша тандап алынат. Эң жөнөкөй ыкма кол менен чачып себүү. Мында кол менен себилген үрөн малаланган топуракка ар кандай тереңдикте көмүлгөндүктөн, айдоонун үстүнө тегиз өнүп чыкпайт. Катарлап себүү (катар аралыгы 20-25 см, көбүнчө 15 см) негизинен эгин Эгүүдө колдонулат. Сепкич үрөндү жөөктүн түбүнө катарлап таштап, жумшак топурак менен көөмп кетет. Бул учурда өсүмдүк тегиз чыгат. Кууш катарлап же кайчылаш себүүдө үрөн аянтка тегиз себилет. Кеңкатар себүү (катар аралыгы 25 см ) отолмо өсүмдүк (жүгөрү, кант кызылчасы, күн карама, кара күрүч, азык тамырлуу өсүмдүктөр ж. б.) өстүрүүдө колдонулат. Сабиз, шалгам, чамгыр ж. б. тилкелеп эгилет. Тилке аралыгы 45 - 60 см, тилкедеги can аралыгы 15 см болот. Чөнөктөп Эгүүдө ар бир чөнөккө бир нече үрөн түшөт. Эгерде чөнөк кайчылаш жайгашса, чарчылап-чөнөктөп Эгүү деп аталат. Мындай чарчынын ар бурчуна бирден үрөн түшүп, өсүмдүктүн катар аралыгы эки багытта жумшартылат. Аттатып пунктирлеп себүүдө белгиленген аралыкка бирден үрөн жайгашат. Кар аз жаап, кышы суук жерлерде күздүк эгин жөөктөп, өтө нымдуу жерлерде кырдап себүү ыкмасы колдонулат. Өрүндү себүү мөөнөтү климат, жер шартына, өсүмдүктүн биологиялык өзгөчөлүгүнө жараша тандалат. Мис., жүгөрү Чүй өрөөнүндө апрелдин аягы - майдын башында, Ысык-Көлдө майдын экинчи жарымында эгилет. Үрөн өсүмдүктүн биологиялык өзгөчөлүгүнө, топурактын механикалык курамына жараша түрдүү тереңдикте (мис., жүгөрү 10-12 см, эгин 4-6 см) себилет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Айыл чарба
Эглестонит

Эглестонит - сейрек кездешүүчү минерал, сымаптын гидроксихлориди ((Hg+2)3C130(0H)).
 
Кристаллы ромбододекаэдр, айрымдары ичке ийнедей чач сымал түспөлгө ээ. Алар тыгыз бүртүк же жука кристаллдык катмар агрегатын түзөт. Гипергенде, сымап кенинин кычкылдануу зонасында сымаптын башка минералдарынын өзгөрүшүнөн пайда болот. Өңү жаны сынган жериники сары, күн нурунун таасиринен ал күрөң, кара түскө өтүп кетет. Морточо Алмаздай, чайырдай жылтырайт, тунук. Катуулугу 2,5, тыгыздыгы 8,31-8,45. Кыргызстандагы Айдаркен сымап кенинде табылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Эгирин

thumb|Эгирин
Эгирин (байыркы скандинавиялыктардын деңиз кудайы Эгирдин ысмынан) - жегичтүү силикаттар классчасынын пироксендер тобундагы тоо тек пайда кылуучу минерал, NaFe3+(Si206).
 
Кошундулары: А1203 (<6%), ТЮ2 (<0,25%), Nb205, MnO, ВеО, Zr02, кээде V203, SrO, Та205. Моноклин системасында кристаллданат. Кристаллдары призма же ийне сымал. Өңү ачык жашылдан күңүрт жашылга чейинкилери кездешет, айрымдары күрөң, кара күрөң (акмит), түссүз. Айнек сымал жылтырайт. Четтери же жука сыныгы тунук. Морт, катуулугу 6-6,5, тыгыздыгы 3,5-3,54 г/см3. Нефелендүү сиениттин курамында ортоклаз, эвдиалит, апатит, щелочтуу граниттерде альбит, циркон менен бирге кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Эгин бастыргыч

Эгин бастыргыч, молотилка-айыл чарба өсүмдүгүнүн данын машак, сото, мардек жана чачысынан бөлүп чыгаруучу машина.
 
18-кылымдын аягында Шотландияда үч кыр мололуу (ургулуу) айланма барабандуу Эгин бастыргыч жасалган. Ал улам жакшыртылып дан комбайндарында пайдаланылган. Алгачкы Эгин бастыргыч жумуру таш, жыгач ж. б-дан жасалып, кол күчү же унаага сүйрүтүлүп, иштетилген, бирок данын самантопонунан ажыраткан эмес. Кийин буу, ичинен күймө, электр кыймылдаткыч менен жүргүзүлүүчү Эгин бастыргыч жасалган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Техника
Эгилме жайыт

Эгилме жайыт - мал жаюуга пайдаланылуучу оттуу тоюттук жер; табигый тоюттук жерди же чөп жакшы өспөгөн жерди үстүртөн жакшыртуу, ошондой эле жаңы өздөштүрүлүп жаткан жерге чөп аралашмасын эгүү жолу менен түзүлөт.
 
Кыска (5-6 жыл), узак (7-10 жыл) мөөнөттүү Эгилме жайытка бөлүнөт. Эгилме жайытты түзүүнүн арзан жолу (айрыкча нымы жетиштүү жерлерде) - табигый тоюттук жерди үстүртөн жакшыртуу: ташын терүү, бадал ж. б-ларды жок кылуу, суу режимин жөнгө салуу, жерди тегиздөө ж. б. Чөбү суйдаң өскөн жерлерге кошумча чанактуу дан өсүмдүктөрү эгилет. Чөп эгээрден мурда оор дискалуу мала менен малманып, чөп эгилгенден кийин, таптап, жер семирткич чачылат. Бул иштер аткарылгандан кийин 3-5 жылдын ичинде жер оттуу жайытка айланат. Чөп аралашмасын эгүү жолу менен кыска мөөнөткө пайдаланылуучу Эгилме жайытты саздак жана чым-карбонаттуу топурактуу жерге, узак мөөнөткө пайдаланылуучу Эгилме жайытты топурагы күрдүү жерде түзүү максатка ылайыктуу. Ашыкча нымдуу жер кургатылып, таш, бадалдан тазаланып, 25-40 см тереңдикте айдап, андан кийин малалап, тапталган сон чөп аралашмасы эгилет. Чымдуу (калыңдыгы 18 смге чейин) жер кадимки соко менен айдалып, андан кийин дискалуу мала тартылат. Органикалык жер семирткич айдалардан мурда, минерал жер семирткич айдалгандан кийин чачылат. Чөп аралашмасы жер тегизделгенден кийин дароо же 2-3 жыл эгин, техникалык өсүмдүк, жашылча эгилгенден кийин эгилет. Кыска мөөнөттүү Эгилме жайыттын ар бир гектарына 25-35 кг, узак мөөнөттүү Эгилме жайыттыкына 30 - 40 кг чөп аралашмасынын (чанактуу-дан өсүмдүгү) уругу себилет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Айыл чарба
Эгей деңизи

Эгей деңизи - жартылай туюк деңиз, Жер Ортолук деңиздин бир бөлүгү.
 
Балкан, Кичи Азия ж. а-ын жана Крит а-нын ортосунда жайгашкан, жээгинде Грекия менен Түркия мамлекеттери жайгашкан. Дарданелл кысыгы аркылуу Мрамор денизи менен туташат. Аянты 191 миң км2. 

Тереңдиги 200-1000 м. Эң терең жери 2561 м. Ири аралдары: Түндүк жана Түштүк Спорада, Кикладдор, Эвбея, Крит, Лесбос, Самос, Иония ж. б. Суунун үстүнкү бетинин тем-расы кышында 11-16°С, жайында 22-25°С. Кара деңизге салыштырмалуу туздуу 37-40%о. Суткасына эки жолу ташкындайт (бийиктиги 1 мте чейин). Балык (сардина, скумбрия, ж. б.) кармалат. 

Ири порттору: Пирей, Салоники (Грекия), Измир (Түркия).

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Деңиздер
Эвритермдик организмдер

Эвритермдик организмдер (эври... жана therme - жылуулук) - чөйрө температурасынын өтө кескин өзгөрүүсүндө жашоого жөндөмдүү организмдер.
 
Алар географиялык жактан кеңири таралып, мезгилдүү жана суткалык температура кескин өзгөргөн аймактарда да жашайт. Мындай ыңгайлануу жөндөмдүүлүк толеранттуулук принцибине же жылуулукту жөнгө салуучу активдүү физиологиялык механизмге негизделген. Көпчүлүк курт-кумурскаларда (дарактын сөңгөгүндө жашаган) клетка протоплазмасында, көңдөй суюктугунда сууда эрүүчү заттардын концент. көбөйүп, алардын дене суюктугунун тоңуусу төмөндөйт. Ткандарда суунун азайышы организмдин төмөнкү жана жогорку температурага чыдамдуулугун арттырат. Кургаган урук, спора жана цисталар узак убакыт экстрем. температурага чыдайт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
«Эврика»

«Эврика» - илимий изилдөөлөрдү кординациялоо боюнча европалык агенттик, көпчүлүк батыш европалык өлкөлөр катышып биргелешип иштеген илимий изилдөө программаларын ишке ашырат.
 
Бул программанын максаты - АКШ менен Япониядан техникалык жактан артта калууларды жоюу үчүн жаңы технология тармагы боюнча кооперацияларды түзүү жана илимий байланыштар менен тажрыйба алмашууну жөнгө салат.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эвклаз

Эвклаз - силикаттар классындагы минерал, алюминийдин жана бериллийдин силикаты, А1Ве(БЮ4)(ОН).
 
Курамы (% менен); ВеО - 17,28; А1203 - 35,18; Si02 - 41,34; Н20 - 6,20. Кошундулары: Ge, Мп, Си, Сг, Pb, Sn, Zn, Ti, Ү, Yb, В. Өңү түссүз, ачык көгүш. Айнек сымал жылтырайт. Тунук, морт, катуулугу 7,5, тыгыздыгы 3,10 г/см3. К-тада эрибейт. Пегматиттерде жана кен чачындыларында кездешет. Ири кендери Бразилия, Заир, Зимбабве ж. б. өлкөлөрдө табылган. Зергерчиликте пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Эвкалипт

thumb|Eucalyptus tereticornis.
Эвкалипт - өсүмдүктөрдүн мирталар тукумундагы дайыма жашыл бадал же дарак өсүмдүгү.
 
Жалбырагы жөнөкөй, жыттуу (эфир майы бар), тушташ же кезектешип жайгашкан. Гүлү жалгыздан же топ гүлгө чогулган, аарылар, куштар аркылуу чандашат. Мөмөсү - кутуча. 500дөй түрү Австралия жана Тасманияда таралган. КМШ өлкөлөрүндө 30 түрү Kapa деңиздин Кавказ жээгинде өстүрүлөт. Көп түрү тез өсүп, бийиктиги 100 мге жетет. Сөңгөгүнөн баалуу жыгач алынат, кабыгын, жалбырагынан алынган эфир (эвкалипт) майы медицинада колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өсүмдүктөр
Эвен тили

Эвен тили, ламут - эвендердин эне тили.
 
Тунгус-манжур тилдеринин түндүк тобуна кирет. Якутия, Магадан аймактарына, Чукотка автоном. округуна, Камчатка жана Хабаров крайына тараган. Грамматикалык түзүлүшү боюнча суффикстик-агглютинацияланма тилимий 17-кылымдан баштап Эвен тилине орус лексикасы таасир эте баштаган. Жазмасы 1932-жылдан латын, 1937-жылдан орус алфавитинин негизинде.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тилдер
Эвенктер

Эвенктер (эскиче аталышы — тунгустар, өздөрүн эвенкил деп аташат) — РФтин (Чыгыш Сибирь) жергиликтүү калкы. 

Жалпы саны 80 000 киши, а. и. Россияда 38 396 (Саха Республикасында 18 232, Краснояр крайында 4 632, Эвенк районунда 3 802, Хабаров крайыңда 4 533, Бурятияда 2 334, Амур облусунда 1 501, Забайкал крайында 1 492, Иркутск облусунда 1 431); Ошондой эле Монголияда жана Түндүк-Чыгыш Кытайда да жашашат (2010).
 
Эвенк, якут, хамниган, бурят, орус, кытай тилдеринде сүйлөшөт. Динге ишенгендери шаманчылыкты тутат. Б. з. 1-миң жылдыгында Байкал бою жана Забайкальеден жер которуп келген тунгус уруулары менен жергиликтүү Чыгыш Сибирь аборигендери ассимиляцияланып, Эвенктер этносу калыптанган. Эвенктер бугучулук, мал чарбачылык жана балык кармоочулук менен кесиптенишет. 1930-ж. Краснояр крайынын чегинде Эвенктер жашаган аймакта Эвенк улуттук округу түзүлүп, 1977-ж. Эвенк автономия округу, 2009-жылдан Эвенк адм.-аймактык түзүлүш деп аталган. Мындан тышкары Кытайдагы Эвенк адм.-аймактык түзүлүшүнө Ички Моңголиядагы жана Хэйлунцзян провинциясындагы Орочон жана Эвенк автономия хошундары, сомондор ж. б. таандык.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Арктика элдери
Категория:Тунгус-манжур элдери
Эвенк автономия округу

Эвенк автономия округу — Орусиянын жоюлган субъекти Аянты 767,6 миң км2. Калкы 16,9 мин (2007).
 
Чыгыш Сибирде жайгашып, 2007жылдын 1-январына чейин өз алдынча автономия округу болгон. Адм. борбору - Тура шаарчасы. 2005-жылдын 17-апрелинде өткөрүлгөн референдумдун негизинде Краснояр крайынын курамына киргизилип, Эвенк району аталып калды. 1930-ж. негизделген. 

Аймагын Орто Сибирь тайпак тоосу ээлейт. Январдын орточо темпрасы -30°...-40°С, июлдуку 15-20°С. Жылдык жаан-чачыны 350-400 мм. Башкы дарыялары - Төмөнкү жана Таштуу Тунгуска. Чарбасынын негизги тармактары куну промысели, бугу, жапайы айбанаттарды асыроо. Төмөнкү жана Таштуу Тунгускада кеме жүрөт.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия
Эвдиалит

Эвдиалит (гр. eudialytos - оңой эрүүчү) - шакекчелүү силикаттар классындагы, тоо тек пайда кылуучу минерал, Na4(CaCeFeMn)2ZrSi601?(0HCl)2.
 
Кошуундулары: Sr, Nb, Ti, К ж. б. Тригон системасында кристаллданат. Кызгылт, кызыл, ачык күрөң, сары, саргыч күрөң түстөгү бүртүкчө, кристалл түрүндө кездешет. Айнек сымал жылтырайт. Четтери жана жука сыныгы тунук. К-тада жакшы эрийт. Айрымдары радиоактивдүү. Морт, катуулугу 5-5,5, тыгыздыгы 2,83 г/см3. Жегичтүү магма тоо тектеринде жана пегматитте нефелин, талаа шпаты, эгирин ж. б. минералдар менен бирге кездешет. Курамында Эвдиалит арбын кездешкен жегичтүү интрузия тектеринен циркон жана сейрек жер элементтери алынат. Э-тин кендери Канада, Норвегия, Россия, АКШ ж. б. өлкөлөрдүн аймагында табылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Эвгеосинклиналь

Эвгеосинклиналь (гр. еи - жакшы, толук, ge - Жер жана синклиналь) - геосинклиналь системасынын сырткы зонасына (миогеосинклиналь - геосинклиналдын платформага чектеш зонасы) салыштырмалуу кыймылы жогору жана магматизм продуктулары көп кездешкен ички зонасы.
 
Немец геологу X. Штилле 1940-ж. бөлгөн. Эвгеосинклиналь - жуздөгөн, миңдеген кмге созулуп жаткан тилке. Анын стратигр. кесиндисинин төмөнкү бөлүгү негизинен офиолиттен, жогоркусу - чөкмө тек катмарларынан, флиштен жана рифоген акиташынан туруп, жанартоо тектери кеңири таралган. Тоо тек катмарлары татаал бүктөлүүгө дуушарланган жана тектоникалык жабындылар да кездешет. Эвгеосинклиналь океан алаптарында жана океандык кыртыштан континенттик кыртышка өтмө зоналарда пайда болуп, өнүгүүнүн бир нече стадиясынан өтөт. Алгач океандык стадияда терең суу астындагы чөкмөлөр жана вулканиттер топтолот. Андан кийин аралдар тизмеги жана четки деңиздер жаралса, акырында гранит-метаморфизм катмарларынын калыптанышы (бүктөлүү менен бир учурда) менен континенттик кыртышка айланат. Э-да платина, хром, темир, жез, полиметалл, асбеет кенташтары кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геология
Эвапорография

Эвапорография (лат. evaporo - буулануу жана ...графия) - жылуулук нурлануусунун жардамы менен объектинин өзүнүн сүрөттөлүшүн алуу ыкмасы.
 
1929-ж. немец физиги М. Черни сунуш кылган. Эвапорография ыкмасы суюктуктун карартылган мембранадан учуп чыгып вакуум камерасында негизделген. Эвапорография пайдаланылган спектрлердин аймагы аппаратуранын объективи ж. б. элементтеринин касиеттерине, ошондой эле мембрананы карартуучу жабуунун тандалып алынышына көз каранды. Эвапорография караңгыда байкоо жүргүзүүдө жана сүрөт тартууда, нерсенин өздүк нурлануусун каттоодо, температураны аралыктан өлчөөдө жана анын объектинин бетиндеги бөлүнүшүн аныктоодо колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Эбро

Эбро (Ebro) - Пиреней жарым аралынын түндүк-чыгышындагы дарыя.
 
Уз. 928 км, алабынын аянты 86,8 миң км2. Кантабрия кырка тоосунан башталып, Арагон түздүгү жана Католон тоосу аркылуу агып, Жер ортолук деңизге куят. Орточо чыгымы 560 м3/сек: кышында жана жазында суусу мол. Ири куймалары: Арагон, Гальего, Сегре, Ялан, Гвадалупа. Эбро дарыясы Арагон түздүгүнө чейин сугат каналдары (Арагон жана Тауст) бар. Боюнда Миранда-де-Эбро, Лограньо, Сарагоса, Тартоса ш. жайгашкан. Сарагоса шаарына чейин кеме жүрөт. Сугатка пайдаланылат. ГЭС, 3 ири суу сактагыч курулган (Каспе-Миккененза, Риба-Рока, Флик).

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дарыялар
Категория:Испания
Ь

Ь - жумшартуу белгиси; кыргыз алфавитиндеги отуз үчүнчү тамга. Өз алдынча тыбышты туюндурбайт.
 
Кириллицанын «ь» («еръ») тамгасынан келип чыккан. Славян тилдеринде (а. и. орус тилинде) алдынкы катардагы редукцияланган үндүү тыбышты билдирет. Кыргыздын төл сөздөрүндө колдонулбайт. Башка тилдерден кирге* сөздөрдө коюлуп, үнсүз тыбыштарды жумшартып окуу үчүн жазылат. Жумшартуу белгиси менен аяктаган сөзгө мүчө уланганда кыргыз орфографиясында ал (ь) түшүрүлүп жазылат (мис., Астрахань+га=Астраханга, лагерь+ге= =лагерге, медаль+га=медалга, апрель+ден=апрелден ж. б.).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Алфавит
Ыштоо

Ыштоо — ыштап сүрсүтүү-эт жана балык азыктарын өзгөчө даам, жыт берүү үчүн түтүнгө кармоо.
 
Ыштоо таш доорунда эле колдонулган. Кыргыздар байыртадан эле чаначты, сабаны Ыштоону жана этти, чучукту сүрсүтүүнү билишкен. Азыркы учурда Ы-нун химиялык жана технологиялык жолу пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Технология
Ысыктан майышуу

Ысыктан майышуу, ысыктан деформациялануу — рекристаллдашуу же андан жогорку температурада криссталдык материалдын деформациялануусу.
 
Ысыктан майышууда муздак майышууга караганда каршылык аз болгондуктан, ал металл жана куймаларды иштетүүдө колдонулат. Деформациялануучу материалдарды ысытууда кубаттуу жабдыктар керектелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ысык-Көл форуму

Ысык-Көл форуму - СССРде түзүлгөн эл аралык эркин форум.
 
Ысык-Көл форуму Кыргыз эл жазуучусу Ч. Айтматовдун демилгеси менен 1986-ж. октябрда уюшулган. Форумда жер шарынын азыркы абалы жана келечеги жөнүндө ой-толгоолор ортого салынган. Маданият ишмерлери Н. Менон (Индия), Л. Отеро (Куба), Нобель сыйлыгынын лауреаты К. Симон (Франдия), актёр Д. Болдуин (АКШ), жазуучу П. Устинов (Англия), сүрөтчү А. Текле (Эфиопия), жазуучу Я. Кемал (Түркия) жазуучу А. Миллер (АКШ), композитор 3. Ливанелли (Түркия), физик А. Форти (Италия), коомдук ишмерлерден Рим клубунун төрагасы А. Кинг, ЮНЕСКОнун генералдык секретары Ф. Майор (Испания) ж. б. катышкан. Ысык-Көл форумунун президенттигине Ч. Айтматов шайланган. Кыргызстандык интеллектуалдар форумду жаңы деңгээлде кайра жандандырууга аракеттенишүүдө.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Форумдар
Ысык-Көл мамлекеттик университети

Ысык-Көл мамлекеттик университети К. Тыныстанов атындагы жогорку окуу жайы.
 
Алгач 1940-ж. эки жылдык Мугалимдер институту катары негизделген. Кийин Каракол педагогика институту (1953), КМУнун Караколдогу филиалы (1988-91), Ысык-Көл мамлекеттик педагогика институту (1991-92), 1992-жылдан мамлекеттик университет аталган. Университетте илимий даражалуу (а. и. проф., доцент, илимдин докторлору) жана тажрыйбалуу окутуучулар эмгектенет. 7 ф-т, 28 кафедра, 9 окуу борбору жана 1 коллежи, 7 окуу корпусу, 3 илимий лаборатория, 5 окуу өнөрканалары, спорт аянтчалары, жатаканалары, медициналык профилакториялары бар, ошондой эле Ысык-Көлдүн жээгинде спорттук, ден соолукту чыңдоо лагери иштейт. Университетте К. Тыныстановдун, К. Карасаевдин музейлери уюшулган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:1940-жыл
Категория:Университеттер
Категория:Ысык-Көл облусу
Ысыкка чыдамдуулук

Ысыкка чыдамдуулук — материалдын жогорку температурада аба же башка газдуу чөйрөнүн таасиринен химиялык жактан бузулбай узак чыдоо жөндөмү.
 
Кычкылданткыч атмосферада металлдардын (куймалардын) Ысыкка чыдамдуулугу анын металлдын бетинде кычкылданган катмарларды түзүү касиеттери менен аныкталат. Ал касиет металлдын ички катмарында газдардын диффузиясын кыйындатып, газ коррозиясына тоскоолдук кылат. Ысыкка чыдамдуулуктун сандык мүнөздөмөсү: металлдын кычкылтекти сиңиришинин эсебинен сыналуучу буюмдун массасынын кемиши. Ысыкка чыдамдуулук материалдын жогорку температурада жумуш аткаруу жарамдуулугунун негизги критерийи болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Физика