Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Саяпкер

Саяпкер (иранча ) – күлүк, жорго таптоочу адам. Саяпкер атты таптаганда арыгын эттендирип, семизин арыктатып, жем-чөбү менен сууну күндө ченеп берген. Атты улам алыстатып чаап машыктырып, суутуп чыйралткан. Ат тапталып сынга толгондо, ага акырындык менен ат чабуучу баланы көнүктүргөн.
Бир С. бир же бир нече атты таптаган. Ар бир аттын турпатына, өзгөчөлүгүнө жараша ат таптоонун ар кандай ыкмасы (басуу, суутуу, таңашыруу жана башкалар) болгон. «Манаста» С. тууралуу ат чабыш окуяларында айтылат. Мисалы, Чапкан аттардын келгенинде Көкчөнүн Көгаласын чаап бараткан чабандес баланын сөзүндө С. эскерилет:
Көкчөнүн аты Көгала 
Көзүн жаштап үстүндө 
Чаап жүргөн шум бала 
Заяпкерсинип алыптыр... 
Өткөрө байлап салдым деп 
Көкчөнүн тилин алам деп 
Убалына калдым деп (Сагымбай Орозбак уулу, 3. 268).
С. эпостун «Семетей» бөлүмүндө кеңири айтылат. «Каныкейдин Тайторуну чапканы» эпизодунда Каныкей Тайторуну кантип таптаганы толук айтылат. Ал Тайторунун «күндө терин», «айда терин», «ачуу терин», «сасык терин» алышы баяндалат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 79), к. Ат таптоо.

 Адабият
 == Колдонулган адабияттар ==
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория:Манас эпосу
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сейиткул бек

СЕЙИТКУЛ БЕК, Саййид Кули – Кокон хандыгынын намангандык акими. 1821-жылы ал башкарган кокон аскерлери кыргыздардын Кетментөбө чебин капысынан басып алып, бүткүл Кетментөбө өрөөнүн Кокон хандыгына караткан.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Сак-усун көрүстөндөрү

САК-УСУН КӨРҮСТӨНДӨРҮ – биздин заманга чейин 1-миң жылдыктын 2-жарымы – биздин замандын алгачкы кылымдарына таандык мүрзөлөр Аламүдүн жана Аларча сууларынын аралыгында (Бишкектин түштүк чет-жакасы) жайгашкан. Көчмөн сак жана усун уруу аксакалдарынын сөөгү коюлган дөбө мүрзөлөрдүн тобу түндүктөн түштүккө карай тизилип жатат. Бул мүрзөлөрдүн бийиктиги 3–12 метр, диаметри 40–80 метр. Чоң дөбөлүү мүрзөлөрдүн айланасында кедейлердин чакан дөбө мүрзөлөрү жайгашкан. Бишкек шаарынын аймагындагы мүрзөлөрдүн көпчүлүгү курулуштардын астында калган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Саманийлер мамлекети

Саманийлер мамлекети – 875–999-жылы Орто Азияда өкүм сүргөн феодалдык мамлекет. Аны Ооганстандагы Балх шаарына жакын жердеги Саман кыштагынан чыккан Сама-Худат деген адам негиздеген. Анын атынан Саманийлер мамлекети деп аталган. 

Сама-Худат өз чегарасын кеңейтип, борборун Бухара шаарына көчүргөн. Эң өрчүп, өркүндөп турган мезгили – 10-кылымдын биринчи жарымы. Анын аймагына ошол учурда Мавераннахр, Хорасан, Түндүк жана Чыгыш Иран, Хорезм, Газни, Табарстан, Систан, Журжан жана башка кошулган. Саманийлер мененде вазир, падыша, аскер начальниги, бекет жана башка башкаруунун иреттүү системасы түзүлгөн. Гүлдөгөн шаарлары: Бухара, Самарканд, Нишапур, Мерв, Герат, Балх болгон. Соода-сатык, кол өнөрчүлүк өнүккөн. Саманийлер мамлекети Хазария, Иран, Булгар, Караханийлер мамлекети, Кытай, Русь менен соода кылган. Кыргызстандын аймагындагы Караханийлер кагандыгы менен карым-катнаш жүргүзүп турган. Чоң шаарларында мектептер, окуу жайлары, медреселер болгон. Бухара шаары өзүнүн эң чоң китепканасы менен даңазаланган. А. Рудаки, А.Фараби сыяктуу окумуштуулар, маданият ишмерлери чыккан. Саманийлер мамлекетинин тили «дари» (фарсы тилинин негизинде) болгон. 10-кылым аягында бытырандылыктын натыйжасында, Караханийлер мамлекети Саманийлер мамлекетин кулаткан.

 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Санташ чалдыбары

САНТАШ ЧАЛДЫБАРЫ – 10–12-кылымга таандык кербен сарайдын калдыгы. 19-кылымдын 2-жарымынан Ч. Валихановдун маалыматында, ошондой эле П. П. Семенов-Тянь-Шанскийдин жана В. В. Бартольддун эмгектеринде эскертилет. Кербен сарай Түп суусунун сол тарабындагы Санташ айылына жакын жерде жайгашкан. Ал төрт чарчы формадагы дубалдардан турган. Пайдубалы атайын ылай аралашмасына таштан кыналып коюлган. Дубалдарынын узундугу 48 метр, бийиктиги 2–2,5 метр, жазылыгы 4–6 метр. Дубалдын бурч-тарында кароол мунаралары жайгашкан, ал эми чыгыш-батыш жана түндүк дубалдардын ортолорунда кошумча мунаралар тургузулган. Сарайга түштүк тарабындагы дарбаза аркылуу киришкен. Сарайдын ичинде турак-жайлар жайгашкан. Карапа жана кыш бышыруучу очоктор болгон. Кербен сарайдын ортосунда короо-чарбак аянтчасы жайгашкан. Чарыкка жасалган карапа идиштер, айрыкча бетине айнек аралашмасынан жасалган сыр менен сырдалган карапа буюмдар, бышырылган кыштар, айнек идиш сыныктары, темирден жасалган буюмдар жана малдын сөөк калдыктары табылган. Санташ кербен сарайы Улуу жибек жолунда жайгашып, негизги кербен сарайлардын бири болгон. Изилдөө иштери В. Д. Винник тарабынан жүргүзүлгөн.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сарай

САРАЙ – 1. соода, кербен жолдорунун бекеттериндеги курулуштардын жалпы аты. Эл ичинде кербен сарай деп аталат. Саякатчылар, соодагерлер кербен сарайда конушкан, эс алышкан. Сарай ээлери келгендерди жана алардын унааларын жайгаштырып, тиешелүү акыларын алышкан; 
2. кандын, падышанын ордосундагы имараттардын жалпы аты. Кандын үй-бүлөсү, нөкөрлөрү, сакчылары, тандамал ишеничтүү аскерлери, аскер башчылары, акылдаш-кеңешчилери, жардамчылары, желдеттери, иш башкаруучулары сарайда турушкан;
3. үстү жабык же ачык чарба курулуштары.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сарбаз

САРБАЗ – Кокон хандыгынын аскери. Хан аскери 3 категорияга бөлүнгөн: атчан аскерлер (сыпайлар), артиллерия (топчу) жана жөө аскерлер (сарбаздар). Сарбаздардын курал-жарагында атылбас курал басымдуулук кылган. Бирок жазылган маалыматтар боюнча «кокон аскери ийнине милтелүү мылтык асынган, капталында ийри кылычы бар, айрымдарында мындай куралданууну кыргыздардыкындай узун эмес, кыска ичке найза толуктайт». Кошуунда аскердик бекем тартип болгон эмес жана атайын даярдыктан өткөн эмес. Согуштук жүрүштөргө катышуудагы башкы өбөлгө олжого ээ болууга умтулуу болуп саналган.

Сарбаз нағыз әскери азамат.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сарылар

САРЫ, шары – 11-кылымда Борбордук Азиядагы түрк тилдеринде сүйлөгөн калк. Марвазинин (12-кылым) жана Ауфинин (13-кылым) эмгектеринде бул элдин 11-кылымда көчмөн кун элинин кысымынан түркмөндөрдү көздөй журт которгонун эскерилет. Эфестик Матвей сарыларды кай (жылан) деген эл сүрүп чыгарганын жазган. Болжолу, кыпчак урууларынын өзөгүн сарылар түзгөн. Сарылар этнокомпоненти түрк-моңгол тилдүү элдердин, анын ичинде кыргыздарда да кездешет.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 

Категория:Байыркы түрк уруулары
Сары-Булуң эстелиги

САРЫ-БУЛУҢ ЭСТЕЛИГИ – 10–12-кылымга таандык, Балыкчы шаарынан 9 км түштүк тарабында жайгашкан археологиялык эстелик. Аянты 29х33 метр, бийиктиги 2 метрге. Сырткы дубалынын калыңдыгы 2 метрге жакын. Дубалдын ички тарабындагы бөлмөлөрдө темир эрите турган тегерек мештер орун алган. Алардын дубалдары таштан жана ылайдан жасалган. Үстү жагында аба айдай турган түтүктөр орнотулган. Бул жерден 10–12-кылымга мүнөздүү чарыкта жасалган чопо идиштердин сыныктары, кенди майдалаганга ылайыкталган таштар, темир бычактар, айнек калдыктары табылган. Казуу иштерин Д. Ф. Винник жүргүзгөн.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сарыжон көрүстөнү

САРЫЖОН КӨРҮСТӨНҮ – б. з. ч. 6–5-кылым жашаган сак урууларына таандык мүрзөлөр. Кетментөбө өрөөнүндөгү Балачычкан суусунун сол өйүзүндөгү бийик тектирчеде. Жети чоң дөбөдөн турат; ар биринин диаметри 23–25 метр, бийиктиги 3–7 метр. Бул мүрзөлөрдөн карапа идиштер, шуру-мончоктор, алтын жалатылган буюмдар табылган. Акак таш чөгөрүлүп, айбанат стилинде жасалган эки шумкардын бедизи сак урууларынын сүрөт өнөрүнөн кабар берет.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сары-Иймек эстеликтери

САРЫ-ИЙМЕК ЭСТЕЛИКТЕРИ – мезолит дооруна таандык таш куралдары. Атбашы районундагы Аксай бийик тоо сырттарында, Терек суусунун төмөнкү агымынан табылган. 1968-жылы В. А. Ранов жана Б. М. Юнусалиев изилдеген.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сары-Ирмек неолит өнөрканасы

САРЫ-ИРМЕК НЕОЛИТ ӨНӨРКАНАСЫ – неолит дооруна таандык археологиялык эстелик. Нарын облусунун Атбашы районундагы Аксай бийик тоо сырттарында, Терек суусунун төмөнкү агымында, Кароолдөбө айылынан 4 км төмөнүрөөк, Сары-Ирмек сайынын сол капталындагы эң төмөнкү тектирде жайгашкан. Деңиз деңгелинен 3475 метр бийиктикте турат. Таштын майда бөлүк-төрү, бычак сымал жалпак таштын сыныгы табылган. 1968-жылы Кыргыз археологиялык экспедициясы (жетекчиси В. А. Ранов) тарабынан ачылган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сары-Камыш шаар чалдыбары

САРЫ-КАМЫШ ШААР ЧАЛДЫБАРЫ – 13–14-кылымдагы кербен сарайдын калдыгы. Ысык-Көл районундагы Сарыкамыш кыштагынын аймагында. Жалпы түзүлүшү чарчы келип, аянты 32х40 метр; дубалы бышырылган кыштан тургузулган. Кербен сарайдын кире бериши кооздолуп, ортосунда эшиги, бурчтарында тирөөчтөрү болгон. Тирөөчтөр оймо-чиймелүү кыштар менен кооздолгон. Казууда карап идиштер жана малдын сөөктөрү табылган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сарымсаков, Мухамед Кадырович

САРЫМСАКОВ Мухамед Кадырович (1886–?) – Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөшкөндөрдөн. 1917-жылы жайында оорук жумуштарынан кайтып келген. Мусулман жумушчулар жана чайрыкерлер депутаттары нын Ош советин түзүүнүн демилгечилеринен болгон. 1918-жылы январда Ош уезддик Советин кайра шайлоого жетекчилик кылган. 1918-жылы июлда эски Оштогу большевиктик топту уюштурушкан. Кийин партиялык жана советтик жооптуу кызматтарда иштеген.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Секи көрүстөнү

СЕКИ КӨРҮСТӨНҮ – 13–14-кылымдарга таандык көрүстөндөр тобу. Нарын районунундагы Чырпыкты суусунун оң өйүзүндө Экинарын айылынын чыгыш тарабында жайгашкан. Эстелик көрүстөндөрдүн көлөмдөрү сүйрү келип, үстү таш менен корумдалган. Маркумдардын жандарынан жашына, жынысына, социалдык абалына ылайык жаанын жебелери, күзгү, тарак, ээр, үзөңгү, бычак, шуру, топчу жана башка буюмдар табылган. Секи көрүстөнү архелог К. Табалдиев тарабынан изилденген.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Селенга

Селенга – Түндүк Моңголиядагы дарыя. Бул жерди 6–8-кылымда Түрк кагандыгы жана Экинчи Түрк кагандыгы, 744–840-жылы Уйгур кагандыгы, 9-кылымдын 40-жылдарынан 10-кылымдын алгачкы он жылдыктарына чейин Енисей кыргыздары ээлеп турган. 11-кылымдан баштап бул дарыя моңгол тилинде сүйлөөчү элдердин колуна өткөн.

 Адабият
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:РФ дарыялары‎
Категория:Монголия
Селкинчек

thumbnail|upright|Селкинчекте отурган кыз, Германия, 1941-ж.
Селкинчек – оюндун түрү. Айылдын четине же дарактуу жерге арканды 2 жанаша жыгачка же кыйгач өскөн дарактын бутагына байлоо менен курулган. Бак-дараксыз жерде селкинчектин ордуна алты бакан тебилген. Селкинчек көңүл ачуу үчүн салынган, ыр, бий же шайыр сөздөр менен коштолгон. Селинчек жаш өспүрүмдөрдү шамдагайлыкка, шайырлыкка көнүк-түрүп, денесинин чымыр болушуна өбөлгө түзгөн.
 Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы: энциклопедия окуу куралы. Бишкек, 2003.
Категория: Элдик оюндар
Сел-Үңкүр эстелиги

СЕЛ-ҮҢКҮР ЭСТЕЛИГИ – төмөнкү таш дооруна таандык Хайдаркан шаарына жакын жерде жайгашкан археологиялык эстелик. 1-жолу Борбордук Азияда сфероид, кливер, кол чокмору, найзанын башы сымал куралдар жана сүт эмүүчү жаныбарлардын тиштери табылган. Алынган маалыматтарга таянып, археолог Ө.Исламов эстеликти 1 млн. 100 жыл мурдагы мезгилге таандык экендигин аныктап, табылган куралдардын мындан 1,4–2,5 млн. жыл мурдагы Жакынкы Чыгыш жана Чыгыш Африкада табылган куралдар менен окшоштугу бар экендигин божомолдогон. Сел-Үңкүр эстелигинен табылган ашель дооруна тиешелүү куралдар, баш сөөктүн калдыгы, тиштер жана каржилик палеонтропко таандык. Окумуштуулар Сел-Үңкүр эстелигин мындан 500–600 миң жыл мурдагы мезгилге туура келгендигин божомолдошот. Сел-Үңкүр эстелиги 1960-жылы А.П.Окладников тарабынан ачылып, 1980-жылдан Ө.Исламов тарабынан изилденүүдө.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Семетей Беки уулу

СЕМЕТЕЙ Беки уулу (1854, Ноокен жергеси, Майлысуу болуштугу – 1924, ошол эле жер) – Ноокен аймагынан чыккан тарыхый инсан, таанымал болуш. Кедей үй-бүлөдөн. Болуштукка шайлангандан кийин адыр-тоолордо көчүп-конуп жүргөн жердештерин Бостон менен Кыланын түз жерлерине көчүрүп түшүп, арык каздырып суу чыгарткан, жер айдатып, дан эгиндерин, шалы, пахта эктирген. Курманжан даткага барып, Кытай менен соода жүргүзүүгө макулдашып, ал жактан чыт, баркыт, идиш-аяк, кант, чай жана башка элге керек буюм-тайым алып келген. Совет бийлиги тушта басмачылар Арпачыдагы орустарды күнөөсүз жерден өлтүрүшкөндө, жазалоого келген «кызылдарга» Семетей иштин жөн-жайын түшүндүрүп, элди аман сактап калган. 1993-жылы Кочкората шаарчасындагы орто мектепке анын ысмы берилген.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Мавлянов Абдырахман

Мавлянов Абдырахман Субанкулович thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Мавлянов Абдырахман СубанкуловичТуулган жылы: 1947-жыл Туулган жери: Жалалабад облусунун Жаңы-Жол (Аксы) аймагыКаза болгон жылы : 22.7.2020Өлкө: КыргызстанИшмердүүлүгү: Окумуштуу

Мавлянов Абдырахман Субанкулович, техника илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын корреспондент-мүчөсү, Кыргыз инженердик Академиясынын академиги. 

 Ѳмүр баяны 
Мавлянов Абдырахман Субанкулович 1947- жылы Жалал-Абад облусунун Жаңы-Жол (Аксы) аймагында туулган. 1961- жылга чейин Жергетал орто мектебинде окуган. 1965- жылы Фрунзедеги автожолдор техникумун бүткөн. 1971- жылы Ленинградтагы инженердик-курулуш институтун бүтүрүп, 1975-жылы Ленинграддагы инженердик-курулуш институтунун аспирантурасын аяктаган

 Эмгек ишмердиги 
1965-66- жылдары ДЭУ №12 (Жаңы-Жол району) инженер

1971-75- жылдары Фрунзедеги политехникалык институтунда окутуучу

1979- жылы Кандидаттык диссертациясын Ленинградта жактаган

1979-81- жылы Фрунзедеги политехникалык институтунда улуу окутуучу, доцент

1981-90-жылдары ошол эле ЖОЖдун «Курулуш материалдарын өндүрүү» кафедрасынын башчысы

1990-жылы Фрунзедеги политехникалык институтунун Оштогу филиалында директору

1991ж. Ош жогорку технологиялык колледжге айландырган жана ошол ЖОЖдо проректор

1993-ж. Жалалабад мамлекеттик университетинин ачуу жумуш комиссиясынын төрагасы

1994- ж. КМУнун Кыргыз Америка факультетинин деканынын орун басары

1995- жылдан бери Бишкек финансы экономикалык академиясынын ректору

2001-2006, 2011-2012- жылдары Кыргыз Республикасынын Билим Министрлигинин коллегиясынын мүчөсү

22-июль, 2020-жылы көз жумган

 Сыйлыктары 
 Кыргыз Республикасынын Ардактуу Граммотасынын ээси (2005) 

 Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн эмгек сиңирген ишмери (1997) 

 Билим берүү отличниги (1994) 
200px|thumb|right
 “Даңк” медал менен сыйланган (2011) 

 Жарыяланган эмгектери 
100 дѳн ашык илимий эмгектердин автору, анын ичинен 2 ойлоп табылган эмгектин жана 2 монографиянын ээси.

 Стажировкалар 
 1994-ж. АКШда Небракска-Линкольн университетинде биринчи Кыргызстандын студенттердин тобун жетектеп бир семестр стажировкада болгон 
 2006 (сентябрь) –2007 (июнь) Нью-Джерси Технологиялык университетинде (АКШ) ФУЛБРАЙТ программасынын стипендиаты 

 Үй-бүлѳсү 
Үй-бүлѳѳлүү, үч баланын атасы

Категория:Билим берүү
Категория:Технология
Категория:Дүйнѳ
Категория:Инсандар
Категория:Окумуштуулар
Пётр Семёнов-Тян-Шанский

thumb
СЕМЁНОВ-ТЯНЬ-ШАНСКИЙ, Семёнов Пётр Петрович (1827–1914) – орус географы, коомдук ишмер. Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1873). Орус география коомунун вице-төрагасы (1873–1914). Петербург университетинин табият таануу бөлүмүн бүткөн (1848). 1849-жылдан Чыгыш Европа (Орус) түздүгүн изилдеп, Географиялык коомдо иштей баштаган. 1856–57-жылы Теңир-Тоого саякат жасап, анын орографиялык схемасын түзгөн. Сарыжаз суусунун башындагы ири мөңгүлдөрдү изилдеген. Теңир-Тоо аймагынын илимий изилдөөсүнүн 50 жылдыгына байланыштуу анын фамилиясына «Тянь-Шанский» деген кошумча ат менен берилген.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Сенек жылдар

СЕНЕК ЖЫЛДАР – совет коомундагы 60-жылдын акырынан 80-жылдын ортосуна чейинки мезгил. Административдик-бюрократиялык жетекчиликтин кесепетинен эл чарбасынын бардык тармактарында өндүргүч күчтөр солгун жана чачкын өнүккөн, продукциянын сапатына эмес, дүңүнө басым коюлган. Колхоздун өз алдынчалыгы чектелип, менчик чарбалардын өнүгүшүнө тоскоолдук кылган. Мекемелердин жеке кызыкчылыктары үчүн көптөгөн чоң-чоң курулуштар зордоп ишке киргизилгендиктен, экологиялык тең салмактуулук бузулган. Саясий-социалдык турмушта да кемчиликтерге жол берилип, маалымдуулук, демократиялуулук принцип-тери арткы планга коюлган. КПСС БКнын 1985-жылы Апрель пленумунда өлкөдөгү кырдаалга партия олуттуу баа берген. Кыргызстан КПнын 18-съездинде (1986) республиканын Сенек жылындагы социалдык-экономикалык өнүгүшүнө кедерги болгон ар кыл себептер сындалып, кайра куруулардын жакынкы милдеттери айкындалган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сепил

Сепил — орто кылымдарда Орто Азияда курулган шаарлардын чыңдалган борбордук бөлүгү. Ал сыртынан шахристан жана рабат менен курчалган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сибирь кыргыздары

Сибирь кыргыздары — 13–18-кылымда азыркы Хакас-Минуса ойдуңунда жана ага чектеш аймактарда жашаган кыргыз эли. Кыргыздар бул аймакта ички жана тышкы көзкарандысыз саясатын жүргүзүп келишкен.

Чыңгыз Кандын мураскорлорунун бийлик үчүн болгон ичара согуштарына кыргыздардын тартылышы, аскердик оор салыктар, тынчы жок элди (кыргыздарды) бир нече ирет көчүрүү саясаты демографиялык терс таасирин тийгизген. Бирок, кыргыздар бул аймактын башкы этносу бойдон калып, моңгол Алтын хандарына, жуңгарларга, орустарга каршы ийгиликтүү күрөшүп келишкен.

Сибирь кыргыздары орус жазма булактарында «Кыргыз өлкөсү», «Кыргыз жери» деген ат менен белгилүү болгон. Сибирь кыргыздарынын мамлекети төрт улустан жана аларга тиешелүү кыштым капчыгайларынан (Алтысар, Алтыр, Изер, Туба) турган.

Моңгол чапкынынан баштап, Кыргыз жериндеги саясий борбор Абакан өрөөнүнөн түндүккө көчкөн эле. 

Ак Үүс (Ак Июс) жана Кара Үүс (Кара Июс) дарыяларынын алабында кыргыздын тектүү бектеринин ээликтери жайгашкан. Ошондон улам алтысарлыктар «Чоң кыргыздар» деп аталышкан.

Ар бир улустун өзүнө тиешелүү кыштымдары жана кыштым капчыгайлары болгон. Мамлекет ички жана тышкы иштер жалпы курултайда каралып, ага 500гө жакын кыргыз бектери катышып турган. Курултайда Кыргыз өлкөсүнүн башкаруучусу шайланган. Мисалы, белгилүү баатыр жана мамлекеттик ишмер Эренак бек Кыргыз өлкөсүндө борборлошкон мамлекеттик башкарууну орноткон. 

16-кылымдын аягы–17-кылымдын баш ченинде Кыргыз өлкөсүнүн экономикасы, чарбасы, маданияты бир топ өнүккөн. 

Кыргыздардын жазма маданиятынын болгондугун орус документтери баяндайт. Кыргыз өлкөсүнүн экономикасы негизи көчмөн мал чарбачылыгы, дыйканчылык, аң уулоо, соода иштери менен катар көп сандаган көзкаранды кыштымдардан жыйналчу салыктан турган. Сибирь кыргыздары Алтын хандарга, жуңгарларга формалдуу көз каранды болушуп, салык төлөө менен гана чектелишкен. 

Алтын хандардын ичара согуштарына кыргыз аскерлеринин катышканы жөнүндө маалыматтар бар. Сибирь кыргыздарынын басымдуу бөлүгү 1703-жылы Жуңгарияга көчүрүлүп кеткен. Айрым бөлүгү 1756–58-жылы окуялардан соң кайтып келишкен. Бүгүнкү тувалардын, шорлордун, алтайлыктардын басымдуу бөлүгү, хакастардын дээрлиги Сибирь кыргыздарынын урпактары болушат.

 Булактар 

 Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет.
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 http://www.azattyk.mobi/a/2095995.html 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Евразия
Категория:Ички Азия
Категория:Сибирь
Сикул

СИКУЛ, Сикук – 10-кылымда фарсы тилинде жазылган «Худуд ал-Аалам» («Аалам аймактары») деген эмгекте Ысык-Көлдүн атынын араб графикасында туура эмес жазылган түрү.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим