Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Абдраимов (айыл)

Абдраимов — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы жоюлуп кеткен айыл. 2021-жылы Базар-Коргон шаарынын курамына киргизилген. 
 
 Географиясы жана тарыхы 
Абдраимов айылы, Кеңеш айыл өкмөтүнүн борбору Кар-Үңкүр суусунун оң жээгинде, Ош-Бишкек автоунаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 755 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Базар-Коргон шаарынан 3 км түндүк-батыш тарапта, Жалал-Абад темир жол бекетинен 35 чакырым алыстыкта жайгашкан. 1886-ж. отурукташкан. Кыштак мурда Арпачы, Мужикайыл, Никольский, Совет аталган; 1996-ж. Социалистик Эмгектин баатыры К. Абдраимовдун ысмы берилген.

2021-жылы мурдагы Базар-Коргон айыл аймагынын (Базар-Коргон, Беш-Бадам, Жети-Кошкон, Көк-Алма айылдарынан турган), Коргон айылынын Ак-Тайлак-Ата-1.2, Бабур-1.2, Эне-Сай жана Сай-Коргон калктуу конуштарынын жана Кеңеш айыл аймагынын Аук, 'Абдраимов' айылдарынын, Кызыл жана Орто-Сай калктуу конуштардын негизинде Базар-Коргон шаары түзүлгөнhttps://serep.kg/kabarlar/koom/bazar-korgon-raionunda-bazar-korgon-shaary-tyzylot/.
 Экономикасы жана инфратүзүмү 
Калкы 8400 (2002); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, мончо, сауна, кафе, ашканалар иштейт. Эки орто жана башталгыч мектеп, маданият үйү, амбулатория, учук диспансери, дарыкана, автоунаага май куюучу 2 станция, мечит жана башкалар бар.

Айылда № 11 Мамажан Алыкулов атындагы орто билим берүүчү мектеби бар, Революцияга чейин бул мектеп башталгыч мектеп болуп ачылган.
1920-жылы ал айылдык башталгыч мектеп деп аталган. 
1928-жылы жети жылдык мектеп болгон.
1930-жылы мектеп № 2 орто мектеп деп аталган.
1976-жылы баштап №2 мектеп Энгельс атындагы № 11 орто мектеп болуп аталып калган. 
1976-жылы үч кабаттуу имаратка көчүп килип. Бул мектеп орус, өзбек тилиндеги мектеп болгон. 
1994-2006 жылдары мектептин мугалимдери «Жыл мугалими» конкурсуна жыл сайын ийгиликтүү катышышкан.
20-сентябрь 1999-жылы № 11 Энгельс атындагы мектеп № 11 Мамажан Алыкулов атындагы мектеп болуп өзгөрүлгөн. 
2007-жылы мектепке толук оңдоп түзөө жүрүп, жылытуу системасы грантын негизинде 550 миң сомго бүтөрүлгөн, окуу жайда 65 мугалим эмгектенет. 

 Белгилүү инсандары 
 Кудайкул Абдраимов — Социалистик Эмгектин баатыры 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
 Булактар 
 

 
Категория:2021-жылы жоюлуп кеткен, отурукташкан жайлар
Категория:Жалал-Абад облусундагы жоюлуп кеткен, отурукташкан жайлар
Абиссаль

thumb|Абиссаль.
Абиссаль (фр. abyssal, лат. abyssus түпсүз), абиссаль зонасы океан-деңиз түбүнүн эң терең (2 кмден төмөн) зонасы. Аянты 305 млн км2 (Дүйнөлүк океандын 85%, Жер шарынын 60% аянтын ээлейт). Океан таманынын 6000 мден терең жерлери ультра абиссаль зоналары катары бөлүнөт. Таманынын басымдуу бөлүгүн жайпак же дөбөлүү абиссаль түздүктөрү, ошондой эле океан ортолук кырка тоолор, платолор, жанар тоо курулуштары түзөт. Абиссаль зонасында суу тынчыраак абалда, суусунун температурасы 0,7-2°С болуп, туздуулугу (34,8± 0,2%) жана тыгыздыгы дайыма туруктуу. Күн нуру жетпейт, басымы тереңдикке жараша (2—11)107 Па, кычкылтектин орточо өлчөмү 1лде 4-6 см2 болот. Деңиздин мындай түпкүрүн органогендүү же минералдуу заттардан пайда болгон тунма ылай каптап жатат. Фотосинтездөөчү организмдер абиссаль зонасында болбойт; микроорганизмдерден гетеротрофтуу жана хемосинтездөөчү бактериялар жана козукарындар учурайт. Жогорку басымга жана азык ресурстарынын аздыгына байланыштуу фаунага жарды. Жаныбарлар 2500-3000 м тереңдикте гидротерм суулары чыккан жерлерде («тиричилик оазиси») арбын жашайт. Тереңдикте ысык булактарга жакын ысыкка чыдамдуу организмдер жашап, алар 113 С температурада көбөйө алат. Деңиз өсүмдүктөр дүйнөсүнө бактериялардын айрым түрлөрү, сапрофит балырлары, сабактуу лилия, голотурия, моллюска жана башкалар кирет. Жаныбарлары сокур же көздөрү өтө чоң болот. Алардын көбү өздөрүнөн нур чыгарып, жаркырап жүрүшөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Океандар
Абиссаль түздүктөрү

thumb|Hydrolagus sp. жана Абиссаль түздүктөрү.
Абиссаль түздүктөрү - океан жана деңиз чуңкурдуктарындагы жайык түз жерлер. Абиссаль түздүктөрү Дүйнөлүк океан таманынын ¾, Жердин аянтынын ⅓ (270 млн. км2 ) бөлүктөрүн ээлейт. Морфологиялык түзүлүшү жагынан тайпак жана дөңсөөлүү болуп 2 типке бөлүнөт. Тайпак абиссаль түздүктөрү океан чуңкурдугунун чет жагына, деңиз ойдуңунун борбордук бөлүгүнө туура келет. Мындай түздүктөр өтө тегиз келип, алардын ар кайсы жерлеринде жанар тоодон пайда болгон дөбөлөр кездешет. Тайпак абиссаль түздүктөрү Атлантика океанында көп (Хаттерас, Биская, Ангола жана башка). Дөңсөөлүү абиссаль түздүктөрүнүн рельефи татаал. Түздүктүн бети дөңсөөлүү, жалчалуу келет, борпоң, чөкмөлүү ойдуңдары бар. Ой жерлердин тереңдиги 500мден 1000мге чейин жетет. Мындай түздүктөр Тынч, Инди, Атлантика океандарына мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Океандар
Абляция гляциологияда

thumb|upright|Абляция (Норвегия‎да).
Абляция гляциологияда (соңку лат. ablatio алып коюу) — мөңгү же кар катмарынын эрүүдөн, буулануудан же механикалык ажыроодон (шамалдын учурушунан, айсбергдердин бөлүнүшүнөн жана башка) кичирейиши. Пайда болуу өзгөчөлүктөрүнө жараша түпкү, ички жана үстүңкү абляция болуп бөлүнөт. Түпкү абляция жердин ички жылуулугунан жана муз катмары козголгондо анын жер кыртышына сүрүлүшүнөн, ички абляция муз бөлүктөрүнүн өз ара сүрүлүшүнөн жана суу менен абанын муз арасынан өтүшүнөн, үстүңкү абляция күн радиациясы менен абанын жылуулугунан пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
Аболиционизм

Аболиционизм (лат. abolitio жоготуу, алып таштоо) 1) кандайдыр бир мыйзамды жокко чыгаруу үчүн болгон коомдук кыймыл; 2) 18-кылымдын аягы 19-кылымдагы АКШда негрлер кулчулугун жоюуга багытталган кыймыл. Кулчулуктан кутулуу үчүн АКШнын түштүгүндө негрлер кубаттуу көтөрүлүштөргө (1800, 1831) чыгышкан. Аболиционизм кыймылы америкалык кулчулукка каршы күрөшүү коому түзүлгөндөн (1833) тартып уюмдашкан түрдө жүрө баштаган. АКШдагы Граждандык согуштун (1861-65) натыйжасында Линкольндун өкмөтү козголоңго катышкан кул негрлерди жер ыйгарбай азат кылуу актысын кабыл алган; 3) 18-19-кылымда Улуу Британия, Франция жана башка бир катар Батыш өлкөлөрүндө колониялардагы кулчулукту жоюу үчүн кулач жайган күрөш.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Аболиционизм
Категория:Саясий кыймылдар
Абразия

thumb|Абразия (Польша).
Абразия (лат. abrasio кыруу, жышуу) деңизде, көлдө жана ири суу сактагычтарда толкун менен шарпылдактын таасиринен жээктердин жемирилип бузулушу. Абразиянын тездиги толкундун күчүнө, жээктеги тоотектердин курамына байланыштуу. Абразиянын натыйжасында жээкте абразиялык (жемиринди) тектир менен жар (клиф) түзүлөт. Айрым учурда жээк жемирилип отуруп кашаты тегизделип, жайык формага өтөт. Тоотектердин абразиядан пайда болгон кесек сыныктары, кум, чопо жана башка толкун менен шиленип, суу түбүндөгү абразиялык жантаймалардын этегине чогулуп, аккумуляциялык кашатты пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:География
Абрамцево

thumb|300px|Абрамцево
Абрамцево (музей-чарбак) - Москва облусунун Загорск шаарына жакын жердеги музей-чарбак. 18-кылымда Головиндердики, 1843-жылдан Аксаковдор, 1870-жылдан С. И. Мамонтов ээлеген, 1918-жылдан музей. 18-кылымдын ортосунда жыгачтан салынган чарбак үй, паркында «орус стилиндеги» курулуштар (чиркөө, 1881-82 жана башка) бар. Абрамцеводо С. Т. Аксаковдукуна Н. В. Гоголь, М. С. Щепкин келип турушкан. 1870-90-ж. орус көркөм чыгармачыл интеллигенция турмушунун маанилүү борбору; бул жерде К. А. Коровин жана башкалар иштешкен; жыгач оймолоо жана майолика өнөрканалары уюштурулган. Абрамцево 1977-жылдан расмий түрдө «Абрамцево» мамлекеттик тарыхый-көркөм жана адабий музей коругуна айланды.

 Колдонулган адабияттар 
thumb|300px|Илья Репин, 1879
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Маданият
Абсурд театры

thumb|Сэмюэль Беккет: Годотту күтүүдө (1978).
Абсурд театры - Батыш Европанын театрындагы, драматургиядагы агым. Францияда 1950-ж. башында пайда болгон. Абсурд театрына күтүүсүз, маанисиз сюжеттер, каармандардын эпсиз кылык-жоругу, кызыксыз жашоону, максаттардын ишке ашпоосун сезүү мүнөздүү. Абсурд театрынын көрүнүктүү өкүлдөрү Эжен Ионеско, Сэмюэль Беккет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:театр
Абу-Симбел

thumb|Абу-Симбел.
Абу-Симбел — Нилдин батыш жээгиндеги байыркы эстеликтер топтолгон чөлкөм (Египет). Биздин заманга чейин 13-кылымдын 1-жарымында аскадан оюлган Байыркы Египеттин 2 храмы, статуялар, рельефтер сакталган. Асуандан 320 км алыстыкта Нубия чөлүндө Египеттин атактуу фараону АбуСимбелге арналган өзгөчө жана укмуштуудай сонун, зор курулуш орун алган. Идея боюнча бул храм үч кудай: Амон-Ра, Хармакис жана Птахага арналып, бирок иш жүзүндө Египеттин падышасы Улуу Рамсес 11нин даңкын чыгарып, атын түбөлүккө калтыруу үчүн курулган. Нубия чөлүндөгү туурасы 65 м, бийиктиги 38 м Абу-Симбел храмы асканын бетине оюп жасалган. Ошол кездеги скульпторлордун башчысы Пиаэйдин (аты храмдын интерьеринде жазылган) жетекчилиги менен көптөгөн аскер туткундары иштешкен. Фараондун тактысында төрт статуя отургузулган (бийиктиги 20 м, бир кулагынан экинчи кулагына чейинки аралык 4 м, оозунун узундугу 1 м). Статуя Рамсестин күчүнүн символу жана 31 м бийиктиктеги фасадды кармап турган колонна катары колдонулган. Статуялардын ортосундагы эшик аркылуу сыйынуучу жайга кирет. Ал жерде Рамсестин өзүнүн статуясы бар. Бул сыйынуучу жайда «күндүн кереметин» көрүүгө болот. Бир жылда эки жолу 21-мартта жана 21-сентябрда, саат 5тен 58 минута өткөндө күндүн нуру бир сызык боюнча өтүп, Амон-Ра менен Рамсес 11нин сол ийнине тиет. Бир нече минутадан кийин нур Хармакиске тийип, 20 минутадан кийин жарык жок болот. Эң кызыктуусу, караңгылыктын кудайы болгон Птахага эч качан жарык түшпөйт. Падыша Рамсес 11нин Сирияга жортуулу жөнүндө ошол кездеги сарай акыны Пентаурдун узун поэмаларынын тексти храмдын дубалдарында жазылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Тарых
Категория:Египет
Абусир

Абусир - биздин заманга чейин 3-1-миң жылдыктын ортосу ченде Нилдин сол жээгинде, Каирдин (Египет) түштүк-батыш жагында тургузулган египет некрополу (Мемфистеги некрополдордун бири). 18981908-ж. немец археологу Л. Борхард, 1960-жылдан чехиялык экспедициясы (М. Вернер, Л. Бареж) жана башкалар тарабынан изилденген. V династиянын фараондорунун пирамидалык комплекстери (анын ичинен династияны негиздөөчү Хентакаус ханшанын пирамидасы; пирамиданын жанындагы храмдардан папирустук архивдер табылган) жана дубалга түшүрүлгөн сүрөт-жазуулар жана скульптуралар, рельефтери менен масштабдар; V династиянын падышасы Усеркафтын күн храмы, Соңку падышачылыктын шахталык табыттары (анын ичинде XXVI династиянын чиновнигинин уурдалып-тонолбогон табыты, кооздолгон саркофаг, идиштер, эмерек жана башка) жайгашкан.- 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Тарых
Абхаз тили

Абхаз тили — абхаз элинин тили. Кавказ (ибери-кавказ) тилдеринин абхаз-адыгей тобуна кирет. Эки диалектиге (абжуй, бзыбь) бөлүнөт. 

Адабий тили абжуй диалектисинин негизинде калыптанган. 1862-ж. П. К. Услар орус графикасынын негизинде туңгуч абхаз алфавитин иштеп чыккан жана абхаз тилинин адабий формасы ошол мезгилден тартып калыптана баштаган. Латын графикасынын негизинде 1928-ж. жазмасы иштелип чыккан, 1938-ж. ал грузин графикасына, ал эми 1954-ж. орус графикасына которулган.
 Алиппеси 
 А а [aː] Б б [b] В в [v] Г г [ɡ] Гь гь [ɡʲ] Гә гә [ɡʷ] Ҕ ҕ [ʁ/ɣ] Ҕь ҕь [ʁʲ/ɣʲ] Ҕә ҕә [ʁʷ/ɣʷ] Д д [d] Дә дә [dʷ] Е е [ɛ] Ж ж [ʐ] Жь жь [ʒ] Жә жә [ʒʷ] З з [z] Ӡ ӡ [d͡z] Ӡә ӡә [d͡ʑʷ] И и [j/jɨ/ɨj/i] К к [kʼ] Кь кь [kʼʲ] Кә кә [kʼʷ] Қ қ [kʰ] Қь қь [kʲʰ] Қә қә [kʷʰ] Ҟ ҟ [qʼ] Ҟь ҟь [qʼʲ] Ҟә ҟә [qʼʷ] Л л [l] М м [m] Н н [n] О о [ɔ] П п [pʼ] Ҧ ҧ [pʰ] Р р [r] С с [s] Т т [tʼ] Тә тә [tʼʷ] Ҭ ҭ [tʰ] Ҭә ҭә [tʷʰ] У у [w/wɨ/ɨw/u] Ф ф [f] Х х [x/χ] Хь хь [xʲ/χʲ] Хә хә [xʷ/χʷ] Ҳ ҳ [ħ] Ҳә ҳә [ħʷ] Ц ц [t͡s] Цә цә [t͡ɕʷʰ] Ҵ ҵ [t͡sʼ] Ҵә ҵә [t͡ɕʼʷ] Ч ч [t͡ʃʰ] Ҷ ҷ [t͡ʃʼ] Ҽ ҽ [t͡ʂʰ] Ҿ ҿ [t͡ʂʼ] Ш ш [ʂʃ] Шь шь [ʃ] Шә шә [ʃʷ] Ы ы [ɨ] Ҩ ҩ [ɥ/ɥˤ] Џ џ [d͡ʐ] Џь џь [d͡ʒ] Ь ь [ʲ] Ә ә [ʷ]“Кыргызстан”: Улуттук энциклопедия

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Тилдер‎
Категория:Кавказ
Авача жанар тоосу

thumb|Авача жанар тоосу.
Авача жанар тоосу - Камчатканын түштүк чыгышындагы аракеттеги жанар тоо. Бийиктиги 2741 м. «Жанар тоодогу жанар тоо» тибине кирет. Андезиттүү жана базальттуу лава, туф жана шлактан турат. Көп жолу атылган (акыркы жолу 1945-ж.). Капталдарында ташка өсчү кайың токою, жапалак балкарагай кездешет. Ага жакын жерге вулканология илимий станциясы иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Орусия‎
Категория:Жанар тоолор арип боюнча
Авиация спорту

thumb|Авиация спорту.
Авиация спорту — спорттун авиациялык түрлөрүнүн жалпы аты. Ага авиамодель спорту, парашют спорту, планер спорту кирет. Эл аралык авиация федерациясы 1905-ж. түзүлгөн. Авиация спорту Кыргызстанда 1934-ж. пайда болгон. Бишкектеги авиациялык клубда көп сандаган атактуу учкучтар (алардын катарында эки жолку Советтик Союздун Баатыры Т. Бегельдинов жана башка) тарбияланган. Азыр республикада авиация спортунун көптөгөн чеберлери бар, анын ичинде И. Иванников авиамоделизм боюнча дүйнөнүн рекордсмени.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Спорт
Категория:Авиация
Авокадо

thumb
Авокадо — лавр тукумундагы дайыма жашыл, мөмөлүү дарак. Бийиктиги 10-20 мге чейин. Топгүлү агыш, кош жыныстуу. Мөмөсү алмурутка окшош, салмагы 250600 г, бир уруктуу. Өңү кочкулжашыл же каралжын. Дүйнө жүзүндө 10го жакын түрү бар. Мексика, Индия жана Гватемалада кеңири таралган. Эгилме түрү тропик жана субтропикте өстүрүлөт. Бир түп дарактан 150-200 кг түшүм алынат. Мөмөсүндө май, протеин, күл заттары, суу жана башка бар, кант жокко эсе. Авокадо Кавказдын Кара деңиз жээктеринде өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Австралия альпысы

thumb|Австралия альпысы.
Австралия альпысы — Австралиянын түштүк чыгышындагы тоолор. Чоң-Суу-Бөлгүч кырка тоосунун бийик бөлүгү. Узундугу 450 кмдей. Эң бийик жери 2230 м (Косцюшко чокусу). Эквалипт токою, 1000 1200 мден жогору бадал жана шалбаа өсүмдүктөрү өсөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Австралия
Категория:Тоолор
Австралия зоогеографиялык облусу

thumb|Австралия зоогеографиялык облусу.
Австралия зоогеографиялык облусу - Австралия жана ага чектеш аралдарды камтыйт. Ал 5 кичи облустан: Австралия (Австралиянын көпчүлүк бөлүгү, Тасман аралы), Папуас (Жаңы Гвинея жана батыш тараптагы аралдар), Жаңы Зеландия (Жаңы Зеландия жана Окленд, Макзори, Чатем аралы), Полинезия (Полинезия, Микронезия жана Меланезия аралы) жана Гавайиден (Гавайи аралы) турат. Австралия зоогеографиялык облустун эзелтен берки географиялык обочолонуусу, анын аймактарында байыркы жана өтө сейрек учуроочу эндемик, өзгөчө жаныбарлар дүйнөсүнүн калыптанышына алып келген. Бул жерде жөнөкөй сүт эмүүчүлөр, анын ичинде бир тешиктүү жумуртка туучулар (өрдөктумшуктар, чүткөрлөр) жана баштыкчандар (160ка жакын түрү) басымдуулук кылат. Австралияда бөрсө (кенгуру), баштыкчан кумурскачылар, баштыкчан суусарлар, баштыкчан кашкулактар, баштыкчан жарганаттар, баштыкчан көрчычкандар, вомбаттар, баштыкчан аюу (коала), баштыкчан ибилис жана башкалар жашайт. Кемирүүчүлөр жана жарганаттардан башка чөптүү плаценталуу сүт эмүүчүлөр Австралия зоогеографиялык облусуна адам алып келип, кийин жапайы түргө айланып кеткен (жапайы коён, чочко, түлкү, ит жана башка). Баштыкчандар Австралияда адатта башка континенттерде чөптүү (плаценттүү) сүт эмүүчүлөр жашагандай жерлерди ээлейт, ошондуктан булардын тиричилик мүнөзү окшош калыптанган. Бул облустагы 700гө жакын куштардын 450дөйү (казуарлар, бейиш кушу, балчылар, кооз куйруктуулар көп, тотукуштар, таажычан көгүчкөндөр, чабакчылар жана башка) эндемиктер. Сойлоочулардын жалдуу крокодил, гаттерия, геккондор, жакалуу кескелдирик, тикендүү кескелдириктер, сцинктер кезигет. Жыландардын көбү уулуу, негизинен аспид уруусуна кирет. Тузсуз сууда жашоочулардын мүнөздүү өкүлү эки түрдүү демалуучу мүйүзтиш балыгы. Түндүк Австралия зоогеографиялык облусунун (Папуас кичи облусу) жаныбарлар дүйнөсү Инди-Малайя зоогеографиялык облусунун фаунасына окшош.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Категория:Австралия
Австралия платформасы

thumb|Австралия платформасы.
Австралия платформасы - Австралия материгинин батыш жана борбордук бөлүктөрүн жана Жаңы Гвинея аралынын түштүгүн камтыган кембрийге чейинки байыркы структура. Архей төмөнкү протерозой фундаменти метаморфизмге дуушарланган жанар тоо, гнейс, гранит тоотектеринен түзүлгөн. Жогорку протерозой палеозойдун чөкмөлөрү (жабындысы) терриген, карбонаттуу жана жанар тоо (платобазальт) тектеринен турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Категория:Австралия
Австралия чоң булуңу

thumb|Австралия чоң булуңу.
Австралия чоң булуңу - Инди океанында, Австралия менен Тасмания аралынын түштүк жээгинде. Аянты 1335 миң км2. Тереңдиги 5670 мге чейин. Чыгыш бөлүгүндө Спенсер жана Сент-Винсент булуңдары кургактыкка терең кирип турат. Ири аралы Кенгуру. Деңиз ташкыны (бийиктиги 3,6 мге чейин) болот. Ири порту Аделаида.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Категория:Австралия
Австрия-Венгрия падышалыгы

thumb|Австрия-Венгрия монархиясы.
thumb|Австрия-Венгрия (1914).
Австрия-Венгрия падышалыгы (1867-1918) ― Австрия менен Венгриянын бийлөөчүлөрүнүн ортосундагы макулдашуунун (8-февраль 1867-ж.) негизинде түзүлгөн дуалисттик монархия. Венгриянын веналык абсолютизмге каршылыгынын күчөшү жана Австриянын 1859-1866-ж. Италия, Франция жана Пруссия менен болгон согуштарда жеңилүүсү башында император Франц Иосиф турган Габсбургдар династиясын мындай кадамга барууга аргасыз кылган. Макулдашуу боюнча Габсбургдар монархиясы Австрия империясы же Цислейтания (Австрия, Чехия, Моравия, Силезия, Истрия, Далмация, Буковина, Крайна, Галиция) жана Венгр Королдугу же Транслейтания (Венгрия, Словакия, Хорватия, Трансильвания жана башка жерлер кирген) болуп экиге бөлүнүп, алар Австрия-Венгриянын суверендүү бөлүктөрү деп таанылган, бирок австриялык император (Венгрия үчүн ал король болгон) тарабынан башкарылган жана ар бир мамлекет өзалдынча парламентке (Австрияда рейхсрат, Венгрияда сейм), башкаруу аппаратына ээ болгон. Тышкы иштер, аскер жана деңиз, финансы министрликтери Австрия-Венгрия империясы үчүн жалпы болуп түзүлгөн. Мамлекеттик түзүлүштү терең реформалоонун натыйжасында, Австрия-Венгрия империясы аянты жана калкы боюнча Европадагы эң ири (Орусиядан кийинки), көп улуттуу державага айланган. Австриянын жана Венгриянын башкаруучу төбөлдөрү Австрияда австрия-немистик, Венгрияда мажарлардын башка улуттардын үстүнөн үстөмдүгүн сактап турууга аракеттенген. Австрия-Венгриянын курамына кирген башка улуттардын кызыкчылыгына каршы турган империянын улуттук саясаты анын курамындагы элдердин улуттук-боштондук күрөшүнүн жогорулашынын жана Биринчи дүйнөлүк согуштун келип чыгуусунун негизги себептерине айланган. 1918-ж. 28-июлда Австрия-Венгрия Сербияга, 6-августта Орусияга согуш жарыялоо менен Германиянын союздашы катары Биринчи дүйнөлүк согушка кирген. Өлкөдөгү оор саясий-экономикалык кризистер жана 1918-ж. Австрия-Венгриянын согушта жеңилүүсү империянын кыйроосуна алып келген. Анын аймагында Австрия, Венгрия, Чехословакия мамлекеттери түзүлгөн, жеринин айрым бөлүктөрү Югославиянын, Румыниянын, Польшанын, Италиянын курамына кирген.

 Австрия империясы (1805-1867)

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Тарых
Категория:Австрия
Категория:Венгрия
Австрия империясы

thumb|upright|Австрия империясы.
thumb|Австрия (1815).
Австрия империясы - 1806-67-ж. Габсбургдар династиясына караган аймактарда өкүм сүргөн мамлекет. «Ыйык Рим империясы» кыйраган соң (1806), анын императору Франц II өзүн Австриянын императору Франц I деп жарыялоо менен Австриялык үйгө жана Габсбургдарга таандык жерлерди Богемия, Венгрия, Хорватия, Трансильвания, Галиция жана Түндүк Италиянын көп бөлүгүн башкарып калган. Анын ичинде 19-кылымдын башынан Франция менен согуштарга, 1815-ж. Ыйык Союзду түзүүгө катышат. Франц I мураскери Фердинанд I башкарган мезгилинде көп улуттуу империянын курамындагы элдердин улуттук аң-сезиминин өсүшү жана өз алдынчалык үчүн күрөшү башталат. 1848-ж. өлкөдөгү оор экономикалык кризис элдик толкундоолордун жүрүшүндө канцлер Меттерних отставкага кетүүгө мажбур болот. Император өлкөдө цензураны жоюуга жана жаңы конституцияны кабыл алууга убада берген. Бирок, апрелде жарыяланган конституция оппозициянын лидерлерин канааттандырган эмес. Натыйжада, Австрияда революция башталган. Император Инсбургга качып кетип, тактыдан баш тарткан. Анын ордуна 18 жаштагы жээни Франц Иосиф такка отурган. Революциянын жүрүшүндө империянын курамында жашаган венгрлер, чехтер, словактар, румындар, италиялыктар өзалдынчалык үчүн күрөш башташкан. Бирок оппозициянын катарындагы пикир келишпестиктерди пайдалануу менен император Франц Иосиф жана канцлер Шварценберг кырдаалды көзөмөлгө алууга жетишип, Прагадагы жана Венадагы элдик кыймылдар армиянын жардамы менен басылган. 1866-ж. Италия жана Пруссия менен болгон согуштардагы жеңилүүдөн кийин Австрия менен Венгриянын ортосунда кол коюлган макулдашуу боюнча 1867-ж. Анын ичинде дуалисттик Австрия-Венгрия империясы болуп кайра түзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Тарых
Категория:Австрия