Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Майкельсон тажрыйбасы

Майкельсон тажрыйбасы –1881-ж. А.А.Майкельсондун Жердин кыймылынын жарыктын ылдамдыгына тийгизген таасирин өлчөө максатындагы тажрыйбасы. 

19-кылымдын аягында физиктер жарык кайсы бир универсал дүйнөнүн чөйрөдө – эфирде таралышы деп эсептешкен. Ушуну менен бир катар кубулуштар (жарык абберациясы. Физо тажрыйбасы) эфир кыймылсыз же нерселердин кыймылында аларды ээрчийт деген жыйынтыкка алып келген. Кыймылсыз эфирдин божомолу боюнча Жердин эфирди тешип өткөн кыймылында “эфир шамалы” байкалат жана жарыктын ылдамдыгы жарык нуру менен Жердин кыймылына көзкаранды. Майкельсондун интерферометринин бир ийини Жердин кыймылынын багыты б-ча, экинчиси ага перпендикуляр болгон ийинден турат. Эгер эфир кыймылсыз болсо, анда приборду 90° ка бурганда нурлар белгисин өзгөртүп интерференциялык сүрөттөлүш жылышат. Бирок интерференциялык сүрөт жылышкан эмес, б. а. Майкельсон тажрыйбасысы терс натыйжаны көрсөткөн. 1885–87-ж. Майкельсон жана Э.У.Морли бул тажрыйбаны өтө тактыкта кайталап көрүшүп терс натыйжа алышкан. 1964-ж. АКШнын физиктери Майкельсон тажрыйбасын лазерлер менен жүргүзүшүп мурунку эле жыйынтыкка келишкен. Натыйжада салыштырмалуулук теориясында жарык ылдамдыгы бардык инерциялык системада бирдей деген постулат кабыл алынган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Максвелл

Максвелл – бирдиктердин СГС системасындагы магниттик агымдын бирдиги. Бирдик Ж.К. Максвеллдин ысмы менен аталган. Эл аралык кыскача белгилениши Мx, орусчасы – мкс. 1мкс=10-8Вб.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Масса сепаратор

Масса сепаратор – ядролук реакцияларда же ядролук реакторлордо пайда болуучу нуклиддердин массалык санын (А) өлчөгүч прибор. 

Радиоактивдүү көп жашоочу нуклиддерди аныктоодо Масса сепаратор катары статикалык масса-спектрометрлер колдонулат. Ал көп жашоочу нуклиддерди аныктоодо газ толтуруп тууралжын магнит талаасына жайгашкан камерада тормоздолгон иондору бар М. с. колдонулат. Газ толтурулган Масса сепаратордун ажыратуу жөндөмдүүлүгү ~100.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Масса спектрометр

Масса спектрометр – иондоштурулган бөлүкчөлөрдү, алардын массасынын (m) заряддын чоңдугуна (е) болгон катышы боюнча электр жана магнит талааларынын жардамы менен бөлгүч приборлор. 

Масса спектрометр иштөө принциби боюнча статикалык жана динамикалык болуп ажыратылат. Статикалык М. с-де иондордун траекториясы турактуу электр жана магнит талаалардагы m/е чоңдугуна көзкаранды. Мында m – иондун массасы, е – ион зарядынын чоңдугу. Динамикалык Масса спектрометрде m/е чоңдугу же ион булагынан коллекторго чейинки учууга кеткен убакыт б-ча, же өзгөрмө электр жана магнит талаадагы иондун термелүү мезгили же резонанс жыштыгы ж. б. боюнча аныкталат. Масса спектрометрде масса-спектр алынып, ал аркылуу изилденүүчү заттын массасы жана анын компоненттеринин салыштырма чоңдугу аныкталат. Иондорду каттоо электр ыкмасы менен жүргүзүлөт. Иондорду каттоо үчүн сезгич пластинка менен жабдылган аспап масса-спектрограф деп аталат. 

Иондошуу жолдору боюнча Масса спектрометр: 1) электрондун таасири аркылуу иондошкуч; 2) фотоиондошкуч; 3) күчтүү электр талаасы аркылуу иондошкуч; 4) иондун согуусу аркылуу иондошкуч; 5) беттик иондошкуч; 6) лазер нурунун таасири аркылуу иондошкучка бөлүнөт. М. с. эксперимент физикасында, химия, биология, ядро техникасында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Масс спектроскопия

Масс спектроскопия – масса - спектрометр, масса-спектр анализи - заттардын, иондордун массасын жана алардын санын аныктоо менен ошол заттарды изилдөө ыкмасы. 

Бул ыкма аркылуу изилденүүчү заттардын курамы массалардын курамы боюнча аныкталат (к. Масс-спектрометр). Масс спектроскопия – ядро массалары жана элементтердин атомдук массалары жөнүндөгү маалымат алууда негизги ыкмалардын бири. Масс спектроскопиянын өтө тактыгы жана сезгичтиги аны адегенде ядролук техникада, кийинчерээк геоме-трияда, географияда кеңири колдонууга мүмкүндүк берди. Физикалык-химиялык изилдөөлөрдө Масс спектроскопия иондошуу потенциалдарын, молекулалардагы атомдордун байланыш энергиясын, буулануу жылуулугун аныктоодо, о. эле медицинада колдонулууда.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Масса жаркырактык байланыш

Масса жаркырактык байланыш — ар бир жылдыздын массасы анын жаркырактыгынын ортосундагы өз ара байланыштардагы физикалык мүнөз-дөмөлөрүн статистиканын законченемдүүлүктөрү аркылуу түшүндүрүүчү диаграмма.

Тагыраак айтканда, жылдыздардын эволюциясын үйрөнүүдөгү Герцшпрунг–Рессель (Г–Р) диаграммасындагы башкы удаалаштыкты түзгөн жылдыздардын эволюциясы изилденет.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Материалдардын рентгенографиясы

Материалдардын рентгенографиясы – рентген нурларынын дифракциялануу ыкмаларынын негизинде материалдарды үйрөнүүнүн маселелерин чечүүчү изилдөөлөр (к. Рент-ген нурларынын дифракциясы. Рентгеноструктуралык анализ). 

Материалдардын рентгенографиясында материалдардын теңсалмактуу, о. эле теңсалмактуу эмес абалдары, алардын крис-таллдык түзүлүштөрү, фазалык диа-граммалар, деформацияланган нерселердин абалы, тартиптешүү жана жакынкы тартиптик кубулуштар изилденет. Материалдардын рентгенографиясында моно- же поликристалл үлгү-лөрүнүн рентгенограммалык рентген камерасында алып же чачыраган рентген нурунун жайгашышын рентген дифрактометрлерде каттоодо рентген нурларынын дифракциясы пайдаланылат. Материалдардын рентгенографиясынын ыкмалары: кристаллчалардын (кристаллиттердин) өлчөмүн, санын жана багытын аныктоо, фазалык анализ (сапаттык фазалык анализ, сандык фазалык анализ); фазалык айлануулар (жаңы фазалардын пайда болушу жана эски фазанын жоголушу) катуу эритменин жана эрүүчүлүктүн чегин аныктоо, жакынкы жана алыскы тартипти изилдөө, жылуулук термелүүлөрдү рентгенографиялык изилдөө, радиациядан бузулууларды аныктоо кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Материалдардын чарчашы

Материалдардын чарчашы – циклдүү аракет этүүчү механикалык чыңалуунун таасиринин натыйжасында материалдардын механикалык жана физикалык касиеттеринин өзгөрүшү. 

Чарчоо процессинде материалда кемчиликтер топтолуп микрожарыктар пайда болот. Микрожарыктар көбөй-гөндө материалда микрожарык пайда болуп, материал бөлүнөт. Материалдардын чарчашы алардын агуучулук чегинен кичине жана мезгилдүү чыңалуунун аракетинен пайда болгондуктан, бул кубулуш убакытка карата өзгөрүүчү чыңалууга кабылган машинанын тетиктери үчүн коркунучтуу. Материалдардын чарчашында поликристаллдарынын түзүлүшү өзгөрбөйт. Бул процесстин алгачкы стадиясында материалдын салыштырмалуу ыңгайсыз жайгашкан кристаллдардын начар байланышкан тегиздиктеринде өзгөрмөлүү чыңалуунун таасиринде түз жана тескери багытта кайталануучу деформация болот. Акыркы стадияда микрожарыктардын саны көбөйөт. Алардын биринин тез чоңоюшунун натыйжасында макрожарык пайда болот. Андан кийин материал чыңалууга туруштук бере албай тез бөлүнөт. Материалдардын чарчашы циклдин эң чоң жана эң кичине чыңалууларына көзкаранды эмес, о. эле чыңалуунун өзгөрүү жыштыгынын Материалдардын чарчашына тийгизген таасири өтө аз. Материалдардын чарчашына алардын абсолюттук өлчөм-дөрү, күчтүн таасир этүү мүнөзү (созуу, толгоо, ийүү ж. б.), температура жана чөйрө-нүн активдүүлүгү таасир тийгизет. Температура жогорулаганда материалдын чыдамдуулук чеги төмөндөйт. Материалдын чыдамдуулук чегин жогорулатуу үчүн чыңдоо, башка металлдар менен каптоо ж. б. колдонулат. Чарчоо бөлүнү-шүнүн жаратылышы заттын молекулалык жана кристаллдык түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү менен шартталат. Катуу нерселердин азыркы кездеги теориясынын физикалык негиздери жетишсиз болгондуктан, Материалдардын чарчашынын теориясы иштелип чыга элек.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Метеордук чаң

Метеордук чаң – өлчөмү өтө эле кичине (бир нече микрон) жана массасы боюнча 10-8–10-12 г ашпаган микрометеориттер болуп эсептелет. 

Алардын орун алуулары жалпы метеордук физиканын закондоруна баш ийип, жасалма спутниктердин капталына орнотулган куралдар аркылуу көптөгөн физикалык мүнөздөмөлөрү аныкталат. Ал Метеордук чаң микроскоп аркылуу караганда өтө майда ар түрдүү өлчөмдөгү шарлардан тургандыгы аныкталган. Метеордук чаң бардык метеордук уюктардан орун алат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Метеор жамгыры

Метеор жамгыры – Жер метеордук агымдын коюланган бөлүгүнө киргенде М. ж. пайда болот. 

Көптөгөн астрономдордун байкоо жүргүзүшүндө асман мейкиндигинде 50дөн ашык метеор көрүнөт. Алсак Персеид метеордук агымынан жыл сайын 12-августта саатына 75–80ден ашык метеорлор жарк этип көрүнөт. Метеор жамгыры башка метеордук агымдардан да байкалат. Метеор жамгыры ңнын пайда болуу саны, метеордук уюктагы бөлүкчөлөрдүн (метеордук телолордун) жыш жайлануусуна байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Метеордук уюк

Метеордук уюк – кометалардын бузулушунан (быркырашынан) пайда болгон бөлүкчөлөр. 

Кометалардын мурдагы орбитасындагы мейкиндикте жайгашкан Күндүн айланасында айланып жүргөн метеордук бөлүкчөлөрдүн багыттуу тобу. Азыркы учурда 350дөн ашуун Метеордук уюк ңтун орбиталык элементтери эсептелип алынган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Мезондор

Мезондор – бул туруксуз элементардык бөлүкчөлөр. 

Мезондор деп аталышы биринчи ачылган π-мезон жана к-мезондордун массасы протон менен электрондордун массаларынын аралыгында болушуна байланыштуу. Андан кийин көп сандаган Мезондор ачылды, кээ бирөөлөрүнүн массасы протондун массасынан да чоң, бирок алар аз убакыт жашайт. Мезондор өз ара өтө күчтүү аракеттешүүчү бөлүкчөлөр тобуна кирет. Мезондор нөл же бүтүн сандуу спиндерге ээ.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Мениск

Мениск – катуу зат менен тийишкен чегиндеги (мис., идиштин капталында) суюктуктун ийилген эркин бети, капилляр түтүкчөсүндө Мениск нымдоочу шартта сфера формасында – иймек, нымдабоочу шартта – томпок болот. 

Суюктуктун эркин бети түз тегиздик болгон учурга салыштырмалуу томпок беттин үстүндөгү басым аз, иймек бетте чоң. Капиллярдык кубулуштар ушуну менен түшүндүрүлөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Металл айнек

Металл айнек – бул айнек сымал абалдагы металл куймасы: металл эритиндисинин өтө тез муздашынан (муздоо ылдамдыгы 106 К/сек) пайда болот. 

Муздаган дөөшүдө эритиндинин тамчысын жалпайтып диаметри 15–25 мм, калыңдыгы 40–70 мкм болгон фольга алынат, ал эми айлануучу барабанда муздатып же эки валдын ортосунан агымды өткөрүп, туурасы 3–6 мм жана калыңдыгы 40–100 мкм болгон тасма алынат. Муздатылган суюктукка эритиндини куюп зым түрүндөгү Металл айнек жасалат. Болжол менен 80% өтмө (Cr, Mn, Fe, Co, Ni ж. б.) же асыл металлдар жана 20%ке жакын көп валенттүү металл эместер (B, C, N, Si, P, Ge ж. б.) айнек пайда кылуучу элементтер Металл айнектин курамына кирет. Металл айнек- S эрүү температурасына барабар температурага чейин ысытууда кристаллдашкан метатуруктуу система. Металл айнекти үйрөнүү катуу нерселердин металлдык, магниттик ж. б. касиеттеринин жаратылышын изилдөөгө жардам берет. Кээ бир Металл айнек – өтө төмөн коэрцит күчтүү жана жогорку магнит өткөрүмдүү ферромагнетиктер, жумшак магнит металлдары катары колдонулат. Металл айнектин электрдик жана акустикалык касиеттерин (электр каршылыгынын температурадан жогору жана начар көзкарандылыгы, үндү начар жутуу) колдонуу пайдалуу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Метрология кызматы

Метрология кызматы – өлкө-дөгү өлчөөлөрдүн бирдиктүүлүгүн камсыз кылат. 

Мында физикалык чоңдуктардын бирдиктеринин стандарты, аларды мамлекеттик эталондордун жардамы менен алуу, бирдиктердин өлчөмдөрүн өлкөдө өлчөө жүргүзүүчү жайларга берүү, өлчөөнүн жаңы каражаттарын мамлекеттик сыноодон өткөрүү, нормативдик техникалык жана долбоор документин текшерүү, чыгарылып жаткан продукциялардын сапатын текшерүү, эл аралык метрология иштерине катышуу ж. б. кирет. М. к-нын илимий жагын эталондорду сактоочу метрология ин-тары аткарат. Алар метрология проблемалары боюнча ил. из. иштерин аткарышат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Механикалык байланыш

Механикалык байланыш – механикалык системанын жайланышына жана кыймылына коюлуучу чектөөлөр. 

Механикалык байланыш кандайдыр бир нерселердин жардамы менен ишке ашат. М. б-тын мисалдары: нерсе сыйгалануучу же тоголонуучу (тегеренүүчү) бет, жүк илинген жип, механизм бөлүмдөрүнө өз ара кыймыл берүүчү шарнирлер, шарик подшипниктери ж. б. Геометриялык жана интегралдануучу кинематикалык байланыштар жалпысынан голономдук Механикалык байланыш деп аталат (к. Голономдук система). Кинематикалык интегралданбоочу Механикалык байланыш голономсуз деп аталат (к. Голономсуз система). Убакыттын өтүшү менен өзгөрбөөчү Механикалык байланыш туруктуу (теңдемелери убакытты камтыбайт), ал эми убакыттын өтүшү менен өзгөрүүчү Механикалык байланыш туруксуз деп аталат. Системадагы чекиттердин ар бир которулуусуна карама-каршы багыттагы тийиштүү которулуулар туура келсе, мындай байланыштар кармап туруучу, ал эми бул талапты канааттандырбаган байланыштар (мис., өзүнүн узундугу боюнча бир багытта гана которулууну камсыз кылган ийилме жип) кармап турбоочу деп аталат. Системанын каалагандай которулуусунда элементардык жумуштардын суммасы нөлгө барабар байланыштар идеалдуу байланыштар деп аталат (мис., сүрүлүүсүз бет же ийилме жип). Идеалдуу Механикалык байланыш коюлган система үчүн которулуу принцибин Д′Аламбер–Лагранж принцибине же Лагранж теңдемелерине пайдаланып, байланыш реакциялары катышпаган теңсалмактуулуктун же кыймылдын теңдемелери алынат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Мёссбауэр спектроскопиясы

Мёссбауэр спектроскопиясы деп Мёссбауэр эффектисинин негизинде ядро менен анын айланасындагы электр жана магнит талааларынын өз ара аракеттешүүсүнүн изилдөө ыкмасы аталат. 

Мындай өз ара аракет ядро энергиясынын деңгээлин ажыратат. Ал Мёсс-бауэр сызыктарын ажыратууга жана алардын жылышуусуна алып келет. Бул өз ара аркеттер аз энергияга ээ (Е≤10-4эВ), бирок Мёссбауэр сызыктары кичине табигый тууралыкка ээ болгондуктан ал сызыктардын өтө ичке структурасы оңой байкалат. Аны байкоодо Доплер эффектиси колдонулат. γ-нурунун булагы жутуп алган нерсеге карата ϑ ылдамдыгы менен кыймылдаганда γ-кванттык энергиясы Δε=ε0ϑ/е чоңдугуна өзгөрөт, мында ε0 − ядронун γ-өтүшүндөгү энергиясы, с − жарыктын вакуумдагы ылдамдыгы. Өтө кичине ылдамдык (с = =0,1−1,1 см/сек) табигый тууралыкка барабар болгон сызыктын жылышына (δ) алып келет. Бул өзгөрүү Мёссбауэр спектрометрин жасоого негиз берген. Аны менен γ-кванттарынын резонанстык жутулуусунун γ-нурун чыгаруучу булактын ылдамдыгына (ϑ) болгон көзкарандылыгы өлчөнөт. Мындай көзкарандылыктар Мёссбауэр спектроскопиясын түзөт, анткени ал жылыштар (δ) аркылуу катуу заттардын атомдорунун өз ара байланышы мөнөздөлөт. Кээде ал жылышкан сызыктар эки же андан көп санда пайда болот. Алар аркылуу катуу заттардагы атомдордун (иондордун) электрондук конфигурациясы изилденет жана ядролордун касиеттери, катуу заттардын химиялык анализи жүргүзүлөт. Булардан башка атомдордун диффузиясы, спиндин релаксациясы, фазалык өтүүдөгү кубулуштар ж. б. колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Микропроекция

Микропроекция – микроскоптон көрүнгөн кичине объектилердин сүрөттөлүшүн экранда алуу ыкмасы. 

М. ультракызгылт-көк жана инфракызыл нурларда, телевизиялык микроскопияда ж. б. байкоо жүргүзүүдө электрон-оптикалык өзгөрткүчтүн фотокатодунда микроскопиялык объектилердин сүрөттөлүшүн алууда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Минковский мейкиндик мезгили

Минковский мейкиндик мезгили – үч өлчөмдүү физикалык мейкиндикти жана убакытты бириктирген төрт өлчөмдүү мейкиндик, 1907−08- жылдары Г.Минковский киргизген. 

Минковский мейкиндик мезгилиндеги чекиттер салыштырмалуулуктун атайын теориясындагы (С. А. Т) “окуяларга” туура келет. Окуялардын орду Минковский мейкиндик мезгилинде үч мейкиндик жана бир мезгилдик координаталар аркылуу берилет. Адатта х1=х, x2=y, x3=z координаталары колдонулат, мында x, y, z − кандайдыр эсептөөнүн инерциялык системасындагы (Э. и. с.) окуянын тик бурчтуу декарт координаталары жана x0=ct, мында t − окуянын мезгили. Минковский мейкиндик мезгилинин геометриялык касиеттери эки окуя ортосундагы аралыктын (интервалдын) квадраты s2=(Δx0)2−Δx2−Δy2−Δz2 туюнтмасы менен аныкталат, мында Δx, Δy, Δz − окуялардын координаталарынын айырмасы. Ушундай s2 туу мейкиндик псевдоэвклиддик деп аталат. Бир Э. и. с-нан экинчисине өткөндө мейкиндик координаталары жана убакыт бирдиги аркылуу, бири Лоренц өзгөртүүсүнүн жардамы менен өзгөрөт. Минковский мейкиндик мезгилин киргизүү Лоренц өзгөртүүсүн бул мейкиндикте төрт өлчөмдүү координата системасына бурулуусунда окуянын координаталарын өзгөртүү катары кароого мүмкүндүк берет. Мындай бурулууда s2 чоңдугу өзгөрбөйт. Минковский мейкиндик мезгилинин геометриясы С.А.Т-нын кинематикалык эффектисин (бир Э. и. с-нан экинчиге өтүүдө узундуктун жана ылдамдыктын өзгөрүшү ж. у. с.) ачып көрсөтөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Молекулалар аралык өз ара аракеттешүү

Молекулалар аралык өз ара аракеттешүү – электрдик нейтралдуу атомдор же молекулалардын өз ара аракеттешүүсү. 

Реалдык газдын идеалдык газдан айырмаланышы суюктуктардын жана молекулалык кристаллдардын пайда болуусу ж. б. көптөгөн кубулуштар. Молекулалар аралык өз ара аракеттешүү менен шартталат. Заттын абалы жана анын касиеттери М. а. ө. а. а-нүн потенциалдык энергиясына (U) көзкаранды. Ошондуктан Молекулалар аралык өз ара аракеттешүү Uнун молекулалар арасындагы аралыкка (r) болгон көзкарандылыгын көрсөткөн U(r) функциясы менен мүнөздөлөт. Молекулалар аралык өз ара аракеттешүү түшүнүгү Я.Д.Ван-дер-Ваальс суюктук жана реалдык газ касиеттерин түшүндүрүү үчүн киргизген (1973) (к. Ван-дер-Ваальс күчтөрү). Бул күч тартышуу жана түртүшүү күчтөрүнүн суммасына барабар. Тартышуу күчтөрү дисперсиялык, индукциялык жана багыттоочу күчтөргө бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Молекулалык кристаллдар

Молекулалык кристаллдар – бири бири менен начар Ван-дер-Ваальс күчтөрү же суутек байланышы менен байланышкан молекулалардан түзүлгөн кристаллдар. 

Молекулалык кристаллдардын фазалык айлануулары: эрүү, катуу заттын бууга айланып кайрадан катуу затка өтүшү, полиморфтук өтүүлөр. CO2 түрүндөгү бинардык бирикмелер металл-органикалык бирикмелерди жана кээ бир комплекстүү бирикмелерди пайда кылат. Молекулалык кристаллдарга көптөгөн полимер кристаллдары, анын ичинде ак заттардын жана нуклеин кычкылдыктарынын кристаллдары кирет. Молекулалык кристаллдар төмөнкү температурада эрийт (–150–350°С), жылуулуктан кеңейет, кысылат, катуулугу анча эмес. Кадимки температурада көптөгөн Молекулалык кристаллдар–диэлектриктер, кээ бир Молекулалык кристаллдар (мис., органикалык боёктор) – жарым өткөргүчтөр.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Молекуланын симметриясы

Молекуланын симметриясы – чекиттик симметриянын теңсалмактуу конфигурациясы үчүн мүмкүн болгон операциялардын жыйындысы менен аныкталган молекуланын мүнөздөмөсү. 

Чекиттик симметриянын төрт операциясы Молекуланын симметриясынын төмөнкү элементтерине алып келет. n-тартиптеги симметрия огу, эгерде ушул октун тегерегинде 360°/n бурчка айлантууда өзү менен өзү бириксе; күзгүлүү тегиздик же симметрия тегиздиги, эгер мындай тегиздиктен чагылууда байкалса; инверсия борбору же симме-трия борбору, эгерде молекула өзү менен өзү бириксе; n-тартиптеги күзгүлүү айланма ок.

Чекиттик Молекуланын симметриясынын операцияларынын жыйындысы симметриянын математикалык чекиттик тобун түзөт. Эки күзгүлүү тегиздик, эгерде алар өз ара перпендикуляр болсо, бири-бирине белгилүү бурчта жайгашуусу мүмкүн, алардын кесилишүү сызыгы 2-тартиптеги симметрия огу болот. Молекуланын симметриясынын операциясы дайыма эле алмашуу касиетине ээ болбойт, о. эле симметриянын чекиттик тобу кристаллдарды сүрөттөөдө колдонулат. Молекуланын симметриясы толкун функциясына жана потенциалдык беттин симметриясына шарт түзөт жана ар кандай физика жана химиялык бирикмелердин касиеттеринде пайда болот. Инверсия борборлуу молекулалардын диполдук моменти болбойт. Эгер молекулалардын тегиздиги, симметрия борбору болбосо, оптикалык активдүү заттар болуп саналат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Мономолекулалык катмар

Мономолекулалык катмар – бир молекула калыңдыктагы зат катмары. 

Беттик диффузиянын адсорбциясынын натыйжасында фазаларды бөлүп турган бетте пайда болот. Мономолекулалык катмардын структурасы жана касиети бууланууга, сүрүлүүгө, адгезияга, коррозияга таасирин тийгизет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Монохроматор

Монохроматор – оптикалык нурдануунун спектринин кууш бөлүгүн алууда колдонулуучу спектрдик оптикалык прибор. Монохроматордун элементи дисперсиялоочу призма жана дифракция торчосу. Объективдин фокус аралыгы менен дисперсия бурчу сызыктуу дисперсияны аныктайт.

Монохроматордун сапатын анын тактыгы жана жарык күчү аныктайт. Монохроматор геометриялык мүнөздөмөлөргө (жылчыктын өлчөмүнө жана дисперсиялоочу элемент-терге) көзкаранды жана оптикалык системалардагы чагылууга, жутулууга, жоголууга байланыштуу. Монохроматордун объективи күзгүдөн жасалса, кедун объективи коллиматордон, фокустоочу линзадан жана күзгүдөн турат. Объектив күзгүдөн жасалса, кеңири спектрдин диапазонун алат, линзалуу объективден айырмасы спектрдин бир бөлүгүнөн башка бөлүккө өткөндө кайрадан фокустоо талап кылынбайт. Ультракызгылт-көк жана инфракызыл спектрлерде күзгүлүү оптика колдонулат. Монохроматор монохроматтык жарыктануунун, о. эле спектрометр булактарынын негизги бөлүктөрүнүн бири. Спектрофотометрияда Монохроматордун жарык кирүүчү жылчыкчасына толкун узундугу узун болгон чачыроочу жарыктын түшү-шүнөн сак болуу керек. Ушул максатта эле Монохроматор колдонулат. Биринчи жарык кирүүчү жылчыкчасы, экинчинин жарык чыгаруучу жылчыкчасы болгондой кылып ионструкцияланат. Эми Монохроматордун колдонулушунун дагы бир артыкчылыгы – дисперсияны жогорулатат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика