Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Абдуллаев Адылжан

Абдуллаев Адылжан (1951-ж. т., Карасуу району, Кызылсуу айылы) - композитор.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2003).
 
 Кыргыз Республикасынын элге билим берүүсүнүн отличниги.
 1966-ж. Токмок шаарындагы маданий-агартуу техникумунда, 1971-ж. Ленинграддагы
маданият институтунда окуган.
 1980-ж. Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун композиция классын проф. Т. Эрматовдон бүтүрүп, М. Абдраев атындагы адистештирилген музыкалык мектеп-интернатында мугалим, 1983- ж. окуу бөлүмүнүн башчысы,
 1981-жылдан директору болуп иштейт. СССРдин жана Кыргызстан композиторлор союзунун мүчөсү. Республикалык конкурстардын лауреаты.
 2004-ж. АКШнын Чикаго шаарында стажировкадан өткөн.

Негизги чыгармалары: симфониялык оркестр үчүн «16-жыл» аттуу симфониялык поэмасы, балдар хору, тенор жана симфониялык оркестр үчүн «Тоо балдары» кантатасы, скрипка жана фортепьяно үчүн «Вариациялар», фортепьяно үчүн «Соната», труба жана симфониялык оркестр үчүн концерт, «Жар-жар ай», «Кымбатым менин Айперим», «Көл жээгинде», «Жашчылык», «Эне, неге кирдиң түшүмө» аттуу ырларды, балдар үчүн «Күчүгүм», «Кызыл алма», «Чабалекей», «Бийчи», «Кирпинин ыры» аттуу хорлорду жазган, фортепьяно үчүн «24 пьеса» аттуу эки жыйнак чыгарган. Ардак грамоталар, медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Категория:Музыка
Дары шыраалжаң

Дары шыраалжаң (Pedicularis) -көңүл гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. 

Көп жылдык, айрымдары - бир жылдык чөп. Жалбырагы татаал, сабакка кезектешип, тушташ же кылка жайгашкан. Гүлү туура эмес түзүлүштүү, топ гүлү машакчадай, тогологураак, манжадай кылкалуу. Мөмөсү - кутуча. Мелүүн алкактарда 600гө жакын түрү таралган. 

Дары шыраалжаңдын - Кыргызстанда 28 түрү өсөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Жорж Жак Дантон

thumb|

Дантон Жорж Жак (28. 10. 1759, Арси-сюр-Об - 5. 4. 1794, Париж) - Улуу француз революциясынын ишмери. 

 Билими боюнча юрист. 
 Революция башталар алдында королдук сотто адвокат болгон. 
 1791-ж. июлда өкмөттүк репрессиядан кутулуш үчүн Англияга кеткен. 
 Дантон Парижге кайтып келип (1791-ж. сент.) якобчулар менен жакындашып, демократиялык кыймылга катышкан. 
 1789-94-ж. Париж Коммунасында прокурорго жардамчы. 
 1792-ж. 10- августта монархияны кулатуу көтөрүлүшүн уюштурууга катышууга, жаны өкмөттө юстиция министриннин кызматын ээлейт. 
 1792-ж. сентябрда Дантон Конвентке шайланган. 
 1793-ж. Коомдук сактап калуу комитетине биринчи болуп кирип, ага жетекчи болгон. 
 1793-94-ж. Дантондун айланасына якобчулардын оң тарабы (К. Демулен, Фабр д’Эглантин) топтолушуп, максимум жөнүндөгү законду жокко чыгарууну, революциялык террорду жеңилдетүүнү талап кылышкан оппозициялык топ түзүшүп, якобчу өкмөткө кескин түрдө каршы чыгышкан. 

1794-ж. 2-апрелде Дантон жана анын досторун революциячыл трибунал өлүм жазасына өкүм кылган, 5-апрелде өкүм ишке ашырылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Инсандар
Дания кысыгы

thumb|Дания кысыгы.
Дания кысыгы - Гренландия менен Исландия аралдарынын ортосунда. 

Гренланд денизин Атлантика океаны менен туташтырат. 

Туурасы 260 км ге жакын. Фарватердеги эн тайыз жери 227 м. Дания кысыгы менен Гренландиянын жээгин бойлой түндүктөн түштүккө карай Чыгыш Гренланд муздак агымы, Исландия жээги менен түштүктөн түндүккө карай Ирмингер жылуу агымынын айрыгы өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. - 672 б.

Категория:Кысыктар арип боюнча
Данектүү мөмө породалар

thumb|upright|Шабдалы (лат. Prunus persica).
Данектүү мөмө породалар - роза гүлдүүлөр тукумундагы мөмө өсүмдүктөр. 

Аларга чие, гилас, өрүк, алча, шабдалы, кара өрүк ж. б. кирет. Мөмөсү таттуу, жалкы данектүү. Алар жаны кезинде желет, кыям, компот, как ж. б. жасалат. 

Данектүү мөмө породалар өсүшү, түшүмү ж. б. касиети жагынан ар түрдүү, алардан гилас узак осот. Тез жетилип, 3-4 жылдыгында мөмөлөйт. Уруктуу момо дарагына Караганда эрте гүлдөйт, жыл сайын мол түшүм берет.

=> Кайналы (Prunus).

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Ботаника
Данге Шрипад Амрит

Данге Шрипад Амрит (10. 10. 1899- ж. т., Бомбей провинциясы) - индиялык жана эл аралык жумушчу кыймылынын ишмери. 

 Революциячыл иши үчүн Бомбей университетинен чыгарылат. 
 20-жылдарда Бомбейдеги антиимпер. кыймылдын оң тарабынын жана профсоюздардын лидери. 
 1922-24-ж.Бомбейде маркстик «Социалист» журналын чыгарган.
 Данге - Индиянын компартиясын (ИКП) негиздөөчүлөрдүн бири.
 1928-ж. текстилчилердин революциячыл профсоюзун түзүшүп, анын ген. секретары болгон. 
 1949-жылдан Бүткүл индиялык проф- союздар конгрессинин ген. секретары. 
 1958-62-ж. ИКПнин Улуттук советники Борбордук секретариатынын мүчөсү. 1967-жылдан парламенттин депутаты, элдик палатанын коммунисттик фракциясынын башчысы. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Инсандар
Дальверзин чалдывары

Дальверзин чалдывары - Анжыян облусунун Дальверзин кыштагына жакын жерде; Кара-Дарыя суусунун сол куймасынын жээгиндеги биринчи тектирчеде. 

Жалпы көрүнүшү тик бурчтуу, 360X560 м өлчөмүндө. Ю. А. Заднепровскийдин кеп жылдык казууларынын натыйжасында Дальверзин чалдыварынан сепил жана жер үй түрүндөгү турак жай калдыктары, чеп жалдары, көптөгөн ар кандай чопо идиштер табылган. Алардын айрымдарына боёк менен түр салынган. Табылгалардын көбү - жаргылчак. 

Дальверзин чалдывары - коло доорунда Фергана өрөөнүнүн аймагында отуруктуу дыйканчылык маданиятынын эң ири борбору.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Тарых
Далмация

Далмация - азыркы Хорватия менен Черногория аянтында жайгашкан тарыхый аймак.
Далмация thumb | 220x124px | right thumb | 220x124px | right 
 thumb | 220x124px | right | Көк –Хорватиядагы Далмация 
Жашыл — Черногориядагы Котор көлчөсү.
Далмацияга байыркы кезде илирий уруулары: далматтар (областтын аты ушундан калган), либурндар ж. б. отурукташкан. 1-кылымда Римге провинция болуп, 6-кылымдан Византияга баш ийген. 9-кылымда далмат шаарлары Хорватия мамлекетине кирип, 12-кылымдын башында Венгрияга караган. 

1420-1797-ж. Дубровникадан башкасы Венециянын бийлигине өтөт. 16-кылымда Далмациянын ички областын түрктөр басып алган. Кампоформий тынчтык келишими (1797) боюнча Далмация Австрияга берилген. 

1918-ж. Австрия-Венгрия империясы кулагандан кийин Далмация (Задардан башкасы) Италия басып алган аралдар менен кошо серб, хорват жана словендер королдугуна (1929-жылдан Югославия) өткөн. 

1941-ж. фашисттик агрессорлор Югославияны бытыратып бөлгөндө Далмация жалданма Хорват мамлекетине кошулган. 

Далмацияны 1944-жылдын аягында Югославия элдик боштондук армиясы бошоткон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Тарых
Дакия

thumb | right | alt=Burebista Dacia | Буребиста падышанын башкаруусундагы Дак падышалыгынын эң чоң аймактык кеңейишин көрсөтүүчү карта, болжол менен б.з.ч. 50.
Дакия - Рим провинциясы.
Римдиктер дактардын жерин басып алгандан кийин 106-ж. Траян түзгөн. 
Азыркы Румыниянын (Трансильвания, Банат, Олтения) аймагынын бир бөлүгүн ээлеген. Дакиянын Рим үчүн согуштук-стратегиялык жана экономикалык зор мааниси болгон. 

Белгилүү шаарлары: Сармизегетуза (борбору), Дробета, Апулум, Поролиссум, Ромула. Дакияга варвар уруулары дайыма кол салып турган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Рим
Жоор

Жоор - унаанын кыр арка жана ага танапташ эки каптал терисинин сүрүлүп жараланышы, сезгениши. 

Ал көбүнчө ээрди калпыс токуудан пайда болот. Тери менен ичмектин ортосуна катуу чөп-чар туруп калышынан, анын тигишинен унаанын териси сүрүлүп, жүнү түшөт да, астыңкы катмарлары жараланат. 

Бара-бара калталап, сезгенип, сары суу басат же ириңдейт. Күчөп кеткенде оңой менен айыкпас жаратка айланат. Жоор жаңы башталганда малды жумушка чекпей, ээр токубай, жараланган жерди убагы менен дарыласа, Жоор тез айыгат. Жоорго ар түрлүү дары жана жумшатуучу май колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Оорулар
Жирондисттер

Жирондисттер - Улуу француз революциясы мезгилиндеги саясий топ (чынында партия). 

Жирондисттер көбүнчө республиканын соода өнөр жай буржуазиясы менен агрардык буржуазиянын мүдөөсүн көздөгөн. 

Ишмерлеринин көбү Жиронда департаментинен чыккандыктан Жирондисттер деп аталган. 

Жетекчилери - Ж. П. Бриссо, П. В. Верньо ж. б-лар. Революциянын 1-этабында якобичилер клубуна кошулуп, абсолютизмге каршы күрөшкөн. 

Жирондисттер Робеспьер башында турган якобичилер клубунун сол канатынан бөлүнүп, 1791-жылдын күзүнөн Европанын феодалдык-монархиялык коалициядагы мамлекеттерине каршы согушууну пропагандалай баштаган. 

Франциянын чектерин кеңитип, жаңы рынокторду басып алуу үчүн согушту тездетип, массаны таптык күрөштөн алаксытууга, элди өзүлөрүнө тартууга аракеттенген. 

Жирондисттер 1792-ж. октябрда Ж. Якоби клубунан чыгарылгандан кийин алар якобичилерге каршы күрөшүп, бара-бара контрреволюциячыл күчкө айланган. 

Элдик көтөрүлүштүн (1793, 31-май - 2-июнь) натыйжасында Жирондисттер бийликтен кулагандан кийин якобичилерге каршы жарандык согуш ачууга аракеттенген. Термидор төңкөрүштөн (1794, 27-28- июль) кийин якобичилер тарабынан камалган. Кийин Жирондисттер мунапыс алышкан, эсен калган депутаттары Конвентке кайтарылып берилген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Топтор
Мухаммад Али Жинна

right|200px|thumb|Мухаммад Али Жинна (1945)
Мухаммад Али Жинна (25. 12. 1876-11. 9. 1948) - Индиянын жана Пакистандын саясий ишмери. 

 Мусулман соодагердин үй-бүлөсүнөн. 
 Англиядан укук боюнча билим алып келип, 1930-жылга чейин Бомбейде адвокаттык кылган. 
 1906-жылдан Индия Улуттук конгрессинин мүчөсү. 
 1912-жылдан Мусулман лигасынын ишине катыша баштаган. 
 Биринчи дүйнөлүк согуш (1914-18) учурунда индустар менен мусулмандардын биримдигин жактаган. 
 1921-ж. М. Ганди жүргүзгөн саясатка макул болбой, Улуттук конгресстен чыккан. 

Индиянын конституциясын иштеп чыгуу боюнча жалпы партиялык коференцияда мусулмандарга бийлик органдарындагы орундун 1/3 берилсин жана диний айырма боюнча шайлоо системасы киргизилсин деп талап кылган. 

Жинна 1934- жылдан Мусулман лигасына жетекчилик кылып, Индияга көз карандысыздык берүү маселесин мусулмандарды өз алдынча мамлекетке бөлүү маселесине байланыштуу караган. Ал ушул багытта күрөш жүргүзүп, Индиянын диний айырма боюнча экиге бөлүнүшүнө (1947) жана Пакистан мамлекетинин түзүлүшүнө көп күч жумшаган. 

Пакистан өз алдынча болгон соң анын генерал-губернатору болгон. Пакистандыктар Жиннаны «Улуу жол башчы», «Улут атасы» деп аташат

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Инсандар:Пакистан
Жер семирткичтер

thumb|Жер семирткичтер.
thumb
Жер семирткичтер - топурактын жүрдүүлүгүн жана өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн колдонулуучу орг. минералдык заттар. 

Жер семирткичтер - өсүмдүктүн түшүмүн арттырууда тез таасир берүүчү натыйжалуу азык зат. 

Жер семирткичтер негизинен эки топко бөлүнөт: органикалык, минералдык. 

Орг. Жер семирткичтерге кык, чыла, чым көң, компост, о. эле бактериялуу жана кек жер семирткичтер кирет. Алар негизинен жерг. болуп саналат да, чарбада топтолуп, даярдалат. 

Минералдык Жер семирткичтерге азот, фосфор, калий, аки таш, гипс, күл жана микро жер семирткичтер кирет. Булар негизинен химиялык заводдо чыгарылгандыктан өнөр жай Жер семирткичтери деп аталат. 

Көп Жер семирткичтер өсүмдүктөргө түз (суперфосфат, фосфорит уну ж. б.) жана кыйыр (аки таш) таасир тийгизет. Жер семирткичтерди колдонуу менен топурактагы микробиологиялык процесстер ылдамдап, отоо чөптөр жана зыяндуу микроорганизмдер жоголот; топуракта азык заттар топтолот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ботаника
Категория:Айыл чарба
Жер кыртышынын механикасы

Жер кыртышынын механикасы - жер кыртышынын деформациялангандагы чыңалуусун изилдөөчү илим. 

Жер кыртышынын механикасы кыртыштардын механикалык касиеттеринин ал кыртыштын түзүлүшүнө, составына, физикалык абалына байланышын, жалпы эле кысылууну жана жердин структуралык-фазалык өзгөрүүлөрүн жана жылышууга көрсөткөн каршылыктарын изилдейт. 

Изилдөөлөр теория жана эксперимент түрүндө жүргүзүлөт. Жер кыртышы менен да инженердик геологиянын, гидрогеологиянын, серпилгич жана ийилчээк нерселердин теориясы менен мыйзамдары колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Геология
Жер жемиш

Жер жемиш - жапайы, эгилме бадал, жарым бадал жана чөп сымал жемиш өсүмдүгү. 

Жер жемиштен дан куурай, кожогат, карагат, бүлдүркөн эгилет. 

Жер жемиш тамак-аш катары пайдаланылат. Карагат, кожогат, бөрү карагат сыяктуу жемиште витамин көп. 

Кээ бир Жер жемиштин дарылык касиети бар. 

Жапайы Жер жемиш дүйнөнүн бардык булуң-бурчунан, көбүнчө мелүүн жана түндүк алкакта кезигет. 

Кыргызстанда Жер жемиш Ош, Ысык-Кел областтарында, Чүй менен Талас өрөөнүндө көп айдалат, жогорку түшүм алынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Жер жемиштер
Жер жаңгак

thumb|Жер жаңгак
Жер жаңгак (Arachis) - буурчак сымалдуулар тукумундагы бир же кеп жылдык чөп уруусу. 

Мунун 10дон ашык түрү белгилүү. 
Көбүнчө Бразилия, Уругвай, Парагвайда өсөт. Анын бир гана түрү эгилет. Эгилме түрү бир жылдык өсүмдүк, бийикт. 25- 75 см. Тик же чырмалып өсөт, гүлү сары же саргыч, чанагында 1-7ге чейин Кызыл, кара, күрөң кабыктуу данеги бар. Түштүк-америкалык, азиялык жана кадимки болуп 3 түрчөгө бөлүнүп, Азия, Африка жана Европанын тропик, субтропик жана мелүүн алкактарында өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Жер жемиштер
Жердин кебетеси

Жердин кебетеси, Жердин фигурасы - Жердин чыныгы (реалдуу) бетине жакындаштырылган шарттуу көрүнүшү (турпаты). 

Жер массасы бардык жерде бирдей таралбагандыгына байланыштуу, анын бети эч бир геометрикалык формага окшобогон өтө татаал түспөлгө ээ. Ошондуктан Жердин кебетеси болуп геоид эсептелет. 

Бирок геодезия, картография ж. б-дын көптөгөн илимий жана практикалык маселелерин чечүүдө Жердин кебетеси катары жер эллипсоиди жана жер сфероиди алынат. 

Кийинки кезде жердин жасалма спутниктери менен космонавттардын байкоолорунан Жердин кебетеси «алмурут» сыяктуу формада экендиги белгиленген. Мындай форманы кардиоид деп атоо сунуш кылынган (Г. Н. Каттерфелд, 1962).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:География
Жердин айлануусу

thumb|Жердин айлануусу.
Жердин айлануусу – Жер кыймылдарынын бири. 

Жердин айлануусунда күн менен түндүн алмашуусу, асман телолорунун көзгө көрүнгөн суткалык кыймылы, о. эле кээ бир жер бетинде болуп өтүүчү кубулуштар: жипке асылып коюлган жүктүн термелүү тегиздигинин бурулушу тажрыйба жүргүзүүлөрдүн негизинде байкалат. 

Жердин айлануусунун натыйжасында анын бетиндеги кыймылдагы нерсеге Кориолис күчү аракет жасайт. 

Жердин айлануусунан келип чыккан борбордон четтөөчү күч Жердин экватору менен уюлундагы оордук күчунүн ылдамдануусунун өзгөчөлүгүн түшүндүрөт. Жазгы күн-түн теңелүү чекитинде Жер 1 жылдыздык сутканын ичинде (23 саат 56 мин 4 сек орточо күн убактысы) өз огунда бир жолу айланарын байкоолор көрсөттү. 
thumb
Жердин Түндүк уюлунан карасак Жердин айлануусу батыштан чыгышты карай, б. а. саат жебесине карама- каршы багытталат. Жердин айлануусунда огу мейкиндиктеги өзгөрбөс багытын сактай албайт. 

20-кылымдын башталышына чейин Жер бир калыпта айланат дешип, анын айлануу мезгилин убакыттын табигый бирдиги катарында пайдаланышкан. 

Күн, Ай жана планеталарга жүргүзүлгөн байкоолордун натыйжасы Жердин айлануусу бир калыпта болбостугун көрсөттү жана жылдыздык сутканын узактыгы өзгөрүп турары аныкталды. 

Ташкындоо сурулуусунда Жердин айлануусун акырындатып, натыйжада сутка узарат. Кийинки 2,5 миң жылда ал орто эсеп менен 0,0024 сек га жетти.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Астрономия‎
Жеңил куймалар

Жеңил куймалар - негизи алюминий, магний, титан, бериллийлүү конструкциялык куймалар. 

Негизи темир же никель куймаларга караганда, Жеңил куймалар кылымдын салыштырма бекемдиги (материалдын бекемдигинин анын тыгыздыгына катышы) бир кыйла жогору. 

Мисалы, бекемдик чеги бирдей (450 Мн/м2) болгон дуралюмин болотко Караганда үч эсе жеңил, б. а. анын салыштырма бекемдиги болжол менен 3 эсе жогору. 

Жеңил куймалар самолёт, ракета, кеме, транспорт машина, прибор, химиялык аппарат курууда, электротехникада, курулушта, ядролук энергетикада жана үй-тиричилик буюмдарын чыгарууда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Куймалар
Желгабыз

Желгабыз - мал жана адамдын жугуштуу дарты. 

Муну анаэробдук микроб козгойт. Ал организмге териден тытык, чел ж. б. аркылуу кирип, тканды жабыркатат. 

Желгабыз дартына малдын бардык түрү, кээде канаттуулар жана адам да чалдыгат. Желгабызга айрыкча оор туут, бычуу, катуу травма себепкер. Дарт жышаналары малдын түрүнө, ылаңдаткычтын кирүү жолдоруна жана анын вируленттуулугуне байланыштуу. Малдын тепмературасы көтөрүлүп, жүрөктүн кагышы начарлайт, көбүнчө жел шишик пайда болот. 

Шишикти кесип, антисептик менен жууп, антибиотик менен дарылайт. Дарттан сактануу максатында операция жүргүзгөндө, туутка жардам бергенде санитардык эрежелерди туура колдонуу керек. Дарттуу малдын эти тамак-ашка жарабайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Оорулар
Желатина

thumb|Желатина.
Желатина, желатин (фр. gelatine - тоңгон, муздаган) - жаныбарлардан алынган белоктуу заттардын аралашмасы. 

Желатина сөөк, каргыш, кемирчекти сууга көпкө кайнатуудан алынат. Даамсыз, жытсыз, туссуз же сары зат келет. Желатина медицинада, биологияда (кан токтотуучу каражат катары ж. б.), тамак өнөр жайында (желе, мармелад жасоо үчүн), техникада (картон, жогорку сорттогу кагаздарды чаптоо үчүн) колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Зоология‎
Жекелик

Жекелик - белгилүү мейкиндик жана убакыт менен чектелген айрым буюм, кубулуш же башка бир топко салыштырганда сапаттык жактан окшоштугу боюнча бириккен нерселердин системасы; берилген нерсенин сан жагынан бөлүнүшүнөн жеткен чеги. 

Жекелик нерсенин өзүнө таандык болгон ички аныктыгы, б. а. анын башка нерселерге сапат жагынан окшоштугу. Бул окшоштук нерсени сан жагынан матем. эсептөөгө негиз болот. Буга байланыштуу Жекелик түшүнүгү эсептөөнүн негизи катары колдонулат. 

Жекелик философиялык түшүнүк катары жалпылыктын диалек. карама-каршылыгын түзөт. Жекеликти жалпылыктан ажыратып кароого болбойт. Мындай учурда ал курулай абстракцияга айланат. Тескерисинче, жалпылыкты Жекеликтен бөлүүгө жарабайт. Анткени жалпылыкка тиешелүү белгилер Жекеликке да таандык болот. 

Идеалисттер менен метафизиктер Жекелик менен жалпылыктын ортосундагы бул диалек. байланышты тушундурө алышпайт. Субъективдуу идеализм Жекелик сезүүнүн жыйындысы деп, жалпылыкты танат. Объективдүү идеализм болсо жалпылыкты нукура ойдун натыйжасы катары эсептеп, Жекеликти куру түшүнүккө айландырат. 

Диалек. материализм боюнча Жекелик түшүнүгү объективдүү дүйнөнүн кубулуштарын чагылдырат. Ал кубулуштар бири биринен обочолонбостон, тыгыз байланышта болот. Окшоштук белгилерине, ички өз ара көз карандылыктарына, тегине байланыштуу нерселер, кубулуштар ар түрдүү деңгээлдеги бирдейлиги бар топторго биригет. Алардын өз ара байланыштары Жекелик, өзгөчөлүк, жалпылык түшүнүктөрү аркылуу көрсөтүлөт. Мисалы, арпа-жекелик нерсе, кылкандуу - өзгөчөлүк, өсүмдүк - жалпылык болот. Таанып билүүдө, практикада, коомдук турмуштун көрүнүштөрүнө баа берүүдө, догматизмге, ревизионизмге каршы күрөшүүдө Жекелик түшүнүгүнүн мааниси зор.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Философия
Жаяндар

thumb|Жаян (Silurus glanis).
Жаяндар, жаян сымалдар (лат. Siluroidei) – каңылтыр сымалдар түркүмүндөгү балыктардын түркүмчөсү. 

Денеси жылаңач, түрпүлөрү жок, уз. 5 м ге, салм. 300 кг га жетет. Бир нече жуп муруту, жаагында тиши бар. Жаяндар тузсуз сууда, кээ бир түрлөрү деңизде жашоого ыңгайланган. Жаяндардын көпчүлүгү жырткыч болгондуктан, башка балыктарга, ал тургай адамга кол салган учуру болот. Алар омурткасыз жаныбарлар, планктон менен азыктанат. Бардык Жаяндар урук (икра) таштайт. 

Жаяндар түркүмчөсүнүн 28 тукуму тропик жана мелүүн алкактарда кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Балыктар
Жарым өткөргүчтүү көбөйткүч

Жарым өткөргүчтүү көбөйткүч - берилген термелүүнүн жыштыгын бир нече жолу көбөйтүп, жаңы термелүүгө айландыруучу прибор. 

Жарым өткөргүчтүү көбөйткүч сызыктуу эмес элементтерден турат. Ушул элементтер термелүүлөрдүн формасын жогорку гармоникалар пайда кылгандай абалга чейин езгертет, ал эми керектүү гармоника атайын күүлөнгөн термелме коптурдун жардамы менен бөлүнүп алынат. 

Жарым өткөргүчтүү көбөйткүч кыска жана ультра- кыска толкундуу бергичтерде, ар түрдүү өлчөө схемаларында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика