Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Химиялык формулалар

thumb|CuSO4·5H2O
Химиялык формулалар — заттар курамын химиялык белгилер (сим-волдор) жардамы менен туюнтуу. X. ф элемент атомунун символунан түзүлүп, ар бир элемент канча атому бар экендиги бүтүн сан менен берилип, мол-дагы атомдор өз ара байланышын көрсөтөт. Зат курамына кирген атомдор жана алардын сандык катышын гана көрсөткөн, ал эми ортосундагы химиялык байланыш жаратылышын көрсөтпөгөн формула эмпирикалык формула деп аталат. Мисалы, Р2О5. Химиялык формула заттар сандык жана сапаттык мүнөздөмөсү болот. Мисалы, Н2SО4—күкүрт кислотасы. Масс. саны моль массасына (98 г/моль) барабар. Мол-сы, б. а. 1 моль Н2SО4 2 г суутек, 32 г күкүрт жана 64 г кычкылтектен турат. Структуралык формула молекуладагы атомдор өз ара байланышын жана мейкиндиктеги абалын аныктайт. Формуланы жазууда он зарядка ээ атом биринчи жазылат, мисалы, KCl, Nа2SО4, NaCl жана башка Заттар химиялык формуласын түзүү үчүн курамдагы ар бир элемент % боюнча массасын анын ат. м-на бөлүп, алынган сандар катышы чыгарылат. Мисалы, жез колчеданында 34,64% Сu, 30,42% Fе, 34,94% 8 табылган. Бул сандар ат. м-рына Сu (63,55), Fе (55,85), S (32,06) бөлгөндө 1:1:2 катышы алынат. Демек, жез колчеданы химиялык формуласы СuFеS2 болуп жазылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Химиялык элемент

thumb|302x302px|Мезгилдик таблицага ылайык жайгаштырылган химиялык элементтер. Өтө радиоактивдүү заттар келтирилген эмес
Химиялык элемент — ядро заряды жана электрондук катмарлары бирдей атомдор тобу.

Жаратылышта кездешкен жөнөкөй жана татаал заттар бардыгы химиялык элементтерден турат. Xимиялык элемент физикалык жана химиялык касиеттеринин өзгөрүшүндөгү мыйзам ченемдүүлүүктөр, элементтердин мезгилдик тутумунда алган орду менен аныкталат. Көпчүлүк химиялык элементтер атом ядросунун заряды (ат. н.) жана электрондук катмарлары бирдей, бирок атом массалары ар түрдүү болгон бир нече изотоптон турат. Изотоптор атомунун ядросунда протондор саны бирдей, ал эми нейрондор саны ар түрдүү. Көпчүлүк элементтер ат. масс. бүтүн санга барабар болбогондугу жараталышта жөнөкөй жана татаал заттар ар түрдүү изотоптор аралашмасынан тургандыгы менен түшүндүрүлөт. Xимиялык элемент жаратылышта таралышы геохимия менен космохим жана Xимиялык элемент пайда болушунун теориялары менен түшүндүрүлөт. Xимиялык элемент химиялык процесстер учурунда өзгөрбөйт, мында мол-ны түзгөн атомдор валенттик электрондору гана өзгөрүп кайрадан түзүлүп, жаңы бирикмелер пай-да болот. Химиялык элементтер атомдору ядролук реакцияларда гана башка элемент атомуна айланат. Космосто химиялык элемент таралуусу алардын жалпы касиеттерине жараша болот. Космосто суутек менен гелий жерге караганда өтө көп таралган, себеби алар өтө жеңил. Негизинен химиялык элемент космосто таралышы алардын масс. өсүшү менен азайып отурат, темир тобунун элементтери, нейтрондору сыйкырдуу санга (50-82-126) барабар жана протон-нейтронунун саны жуп-жуп болгон элементтер (С, О, Ne, Mg, Si, S, Са) көп таралган, ал эми ат. масс. так сан болгон элементтер азыраак таралган. Жерде химиялык элемент таралышы жер шарында жүргөн геохимиялык процесстерге жараша болгон. Азыркы мезгилде жаратылышта кездешкен химиялык элементтер бардыгы ачылып, элементтер мезгилдик тутумунда тиешелүү ордун алган, ал түгүл урандан кийин жайгашкан жаратылышта кездешпеген дагы 20 жакын элемент жасалма ыкма менен синтездеп алынып, алар да элементтер мезгилдик системасында өздөрүнө тиешелүү орундарын ээледи.

 Булактар 

 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Хлораттар

Хлораттар — хлорат к-тасынын (НСЮ3) туздары; кристаллдар. Кадимки темп-рада туруктуу, ысытуудан жана катализатор катышуусунда кычкылтекти бөлүп чыгарып ажырайт. Х. көбү сууда, кээ бири орг. эриткичтерде жакшы эрийт; оңой окистенүүчү заттар менен жарылгыч аралашмаларды пайда кылат. Калий хлораты (бертоллет тузу), КСlO3, 1786-ж. К. Л. Бертолле 1-жолу KOH конц. эритмесинен хлорду өткөрүүдөн алган. Тыгызд. 2,344 г/см3 ; эрүү 1370оС. Ширенке өндүрүп чыгаруу, пиротехникада колдонулат. Натрий хлораты, КСlО3 тыгызд. 2,49 г/см3 ; эрүү 248 оС, хлор кош окисин алууда колдонулат. Кальций Са(СlO3)2, магний Мg(СlО3)2 хлораттары ным тарткыч, суу менен кристаллогидраттар пайда кылат. А. ч-да гербицид катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Хром

thumb|Хром.
Хром (латын тилинен Cromium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIВ группа элементи; к.н. 24 ат. м. 51,996. Жаратылышта 4 туруктуу изотобу бар: 50Cr; 52Cr; 53Cr; 54Cr; жасалма радиоактивдүү изотобу - 51Cr (Т1/2 =27,8 ). Иондошуу энергиясы ( эВ ) Cr0 ® Cr+® Cr2+ ® Cr3+ ® Cr6+: 6,76; 16,49; 30,95; 90,06 ; Х. гр. тилинен которгондо түс (боёк) дегенди билдирет. Х . 1797-ж. Л.Воклен крокоит минералынан ачкан. Таза Х. Р.Бунзен CrCl2 электролиздөө менен алган. Х. жер кыртышында кеңири тараган элемент (массасы 2×10-2% түзөт). Жаратылышта кычкылтектүү бирикмелери түрүндө кездешет: хромит – (FeCr2)O4 ; крокоит – PbCrO 4 ; уваровит - Ca 3Cr(SiO4)3 жана башка Хромит минералы ө. ж. чоң мааниге ээ. Ал металлургияда, химия өнөр жайда кеңири колдонулат. Х. ® өтө катуу, кыйындык менен эриген жалтырак металл, тыгызд. 7,19 г/см3 ; балкып эрүү температурасы 1890 0С; кайноо температурасы 24800С; ат. радиусу 1,25; Х. аба жана суу таасирине туруктуу. 20000С чейин ысытканда кычкылтекте күйөт. Кадимки темп-рада фтор менен, 6000С жогорку темп-рада галогендер, азот, күкүрт, көмүртек, кремний, бор жана башка менен аракетешет. Бирикмелеринде +2, +3 жана +6 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Туруктуусу жашыл түстөгү Cr3+, көгүлтүр түстөгү Cr2+ нону калыбына келтиргич, сары-күрөң түстөгү Cr6+ иону окистендиргич касиетти көрсөтөт. Cr(ОН)3 амфотердик касиетке ээ: кислоталар менен да, негиздер менен да аракетешет. Щелочтор менен хромит к-тасы (НCrО2) туздарын пайда кылат. Металл түрүндөгү Х. Cr2О3 калыбына келтирүүдөн алынат да, куймаларды алууда, металлды коррозиядан коргоо үчүн хромдоодо колдонулат. Х. менен капталган болот бузуусу чөйрөдө туруктуулугу жогорулайт, сүрүлүүгө, жешилүүгө туруктуулугу жана башка касиеттери жакшырат. Х. никель менен болгон куймаларынан нихром зымдары жасалат. Бирикмелери дихроматтар – K2Cr2O7, Na2Cr2O7 ; хром квасцтары – KCr(SO 4)2 терилерди иштетүүдө колдонулса, PbCrO4 – ар түрдүү боёк – пигменттерди даярдоодо колдонулат. Лаб-яда K2Cr2O7 каныккан эритмеси менен конц. H2SO4 аралашмасы “хромпик” деген ат менен лабораториялык айнек идиштер жууп-тазалоо үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

 
Категория: Химия
Хром сульфаты

Хром сульфаты. Хром сульфаты жашыл жана сыя түстө болот. Сыя түстүү X. с. [Сr(Н 2О6)3+ иондору болот. Бул туз Сr(ОН)3 Н2SО4 таасир этип спирт менен чөгөргөндө алынат. Спирт өтө көп кошулса кызгылт түстөгү суусуз Сr2(SО4)3 алынышы мүмкүн. Жашыл түстөгү X. с. жашыл түстөгү сульфатты суусун азайтуудан [Сг 2(Н2О)4SО4]4+ иондору алынат. Бул туз эритмесине Н2SО4 эритмесин куйса Н3 [Сr(SО 4)3] комплекстик к-та пайда болот. Эгерде бул хром сульфаттары эритмесине щелочь кошсо негиздик туздар алынат, ал терини ашатууда кенири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Хром оксиддери

Хром оксиддери, курамы СrO, Cr2О3 жана СrO3 жооп берген хром менен кычкылтек бирикмелери. Хром (II) оксиди, СrО - кара кубдук, сингониялуу кристаллдар. Сууда эрибейт, ысык конц: НСl менен Н2SО4 эрийт. Хром карбонилин Сr(СО)4 ажыратуудан алынат. Саргыч күрөң түстөгү хром (II) гидроксиди Сr(ОН)2 негиздик касиетти көрсөтөт, ысытып суусуздандырганда Сг2О3 пайда болот. Хром (III) оксиди, Сr2О3 — сууда эрибеген жашыл ромбоэдрлик кристаллдар: тыгызд. 5,21 г/см3 балкып эрүү t 2275oС, пайда болуу жылуулугу DНo298 = 270 ккал/моль. Буга амфотердик касиетги көрсөткөн Сr(ОН)3 гидроксиди жооп берет. Чөгөрүү шартына жана кургатылышына жараша хром (III) оксидинин гидраттык формаларында айырма болот: Сr2О3.5Н2О, Сr2О3-4Н2О, Сr2О3.7Н2О. Щелочтуу металлдар бисульфаттары менен хром (III) сульфатын Сr2(SО4)3 же щелочтор менен кычкылтек катышуусунда балкып эритилсе, Хроматтар Ме2СrO4 алынат. Сr2О3 — жашыл, темир кошулса көк жана кара боёктор алынат. Булар жарык, от, абанын кычкылтеги таасирине туруктуу бо-лот. Мындан тышкары Сr2О3 катализаторлорго да кошулат. Хром ангидриди СrО3— кызыл ромбикалык торчолуу кристаллдар: тыгызд. 2,8 г/см3, пайда болуу жылуулугу DН°98 = 2138,4 ккал!моль. Ысытууда акырындык менен ажырай баштагандыктан, балкып эрүү t 170-196'С арасында жатат. Мындан жогору ысытканда хром бихроматы Сr2(Сr2О7)3, хром хроматы Сr2(СrO4)3 пайда болот да, ажыроосу 500°С Сr2О3 пайда кылуу менен токтойт. СrO3 нымды жакшы синирет, абада жайылып эрийт, катуу абалдагы гидраттар пайда кылбайт. Сууда эриткенде хром кислоталары эритмелери алынат. Эригичтиги температураны таасиринен аз өзгөрөт: 62,58% (20oС), 65,47% (80o). Na2О3 конц. күкүрт к-тасын Nа,Сr2О7 таасир кылганда алынат. Өтө уулуу, 1 м3 абада 0,1 мг ашпоо керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Хроматография

thumb|Хроматография.
Хроматография – затты бөлүү, анализдөө физ.-хим. изилдөө анализи. Ал изилденүүчү компоненттер, кыймылдуу фазанын (элюянт) агымы менен кыймылсыз фаза аркылуу өткөндө, эки фазанын ортосунда бөлүнүшүнө негизделген. Кыймылсыз фаза катары беттик аянты чоң сорбент, колдонулат. Кыймылдуу фазаны сорбент аркылуу өтө турган газ (буунун) же эритме агымы түзөт. Аралашманын компонентинин, фазалар ортосундагы түңдештик же кинетикалык бөлүнүшүнүн айырмалуулугу алардын хроматографиялык бөлүнүшүнүн керектүү шарты болуп саналат. Кыймылдуу фазанын агрегаттык абалына жараша: 1) газ Х. ; 2) суюктук Х . ажыратат. Газ Х. өз алдынча газ-адсорбциялык жана газ-суктук Х. болуп бөлүнөт. Кыймылсыз фазанын сорбциялык катмарынын геометриясы боюнча колонкалык жана жалпак катмардуу Х. ажыратат. Жалпак катмардуу Х. жука катмардуу Х. же кагаз Х. кирет. Колонкалык Х. адатта капиллярдык Х. бөлүп көрсөтөт.. Бөлүнүү механизми боюнча ион алмашуу Х., тунма Х., адсорбциялык жана бөлүштүрүү Х.ажыратат. Адсорбциялык жана бөлүштүрүү Х. бөлүнүүчү заттар сорбентке түрдүүчө сорбцияланышына жана алардын кыймылсыз фаза менен элюэнтте түрдүүчө эригичтигине негизделген. Иш жүзүндө заттарды Х. бөлүштүрүү бир эле убакта бир нече механизмдер аркылуу ишке ашат.

 Байланыштуу макалалар 
 Бөлүштүрүү хроматографиясы

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Биология‎
Цезий

thumb|Цезий.
Цезий (латын тилинен Caesium, Cs) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи; к.н. 55; ат. м. 132,9054; щелочтуу металлдарга кирет; туруктуу 1 изотоптон 133Cs турат. Жасалма ыкма менен алынган радиоактивдүү изотобунун ичинен туруктуусу 137Cs эсептелет. Ц. 1860-ж. нем. илимпозу Р.Бунзен ачкан. Ц. - сейрек, чачыранды элемент; жер кыртышында м. боюнча 7×10-4 % болот, күмүш сымал жумшак металл; тыгызд. 1,904 г/см3 (200С); эрүү температурасы 28,50С жана кайноо температурасы 667оС. Бирикмелеринде +1 окистенүү даражасын көрсөтөт. Ц. реакцияга активдүү катышат. Абада жалындап күйүп, Cs2O2, Cs2O пайда кылат. Суу, галогендер, кычкылтек, күкүрт жана башка менен кошулуп, CsOH, оксид, галогенид, сульфид, суутек менен 200-250оС, басым астында гидридди берет. Ысытууда фосфор, кремний менен реакцияга кирет. Ц. - Hg, Au, Bi, Sb, щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары менен куймаларды пайда кылат. Ц. поллуцид - CsAl[Si 2O6] минералын вакуумда термиялык калыбына келтирүүдөн алынат. Фотокатодду, электровакуумдук фотоэлементти, фотоэлектрон көбөйткүчтөрүн даярдоодо колдонулат. Цезий элементи спектрдик анализ ыкмасы менен аныкталган элементтер катарына кирет. 1880-ж. Берлин илимдер академиясы жыйынында Р.Бунзен жаңы щелочтуу металл ачылгандыгы ж-дө кабарлаган. 1882-ж. нем. химиги К.Затерберг СsСN жана Ba(CN)2 цианиддер аралашмасын электролиздөө менен Ц. бөлүп алган. Кийинчерээк байланышпастан туруп Россияда Н.Н.Бекетов Ц. алюминатын суутек агымында Mg менен калыбына келтирүүдөн металлдык Ц. бөлүп алган. Ц. спектри көк түстө болгондуктан бул элементке лат. «caesius» – көгүлтүр деген ат берилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Церий

thumb|Церий.
Церий (латын тилинен Cerium, Ce) - Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 58, ат. м. 140,12. Ц. массалык саны 128Ce-151Ce болгон 24 изотобу белгилүү. Ц. жаратылышта м. 136Ce,138Ce,140Ce,142Ce болгон төрт изотобу бар. Ц. 1975-ж. амер. химик Ульям Фрэнсис Гиллебранд тарабынан төрт хлордуу Ц. электролиздөөдөн алынган: CeCl4®Ce+2Cl2 Ц. жаратылышта монацит жана башка минералдын курамында кездешет. Күмүш түстүү ак металл. Балкып эрүү температурасы 804оС; кайн. температурасы 3470оС; Ц. жылуулук жана электр тогун өткөргүчтүк касиетке ээ; бирикмелеринде +3 ж-ан +4 окистенүү даражасын көрсөтөт. Окистенүү калыбына келүү потенциалы -2,48 барабар. Ц. активдүү металл болгондуктан абада окистенип, CeO2 кабыкчаны пайда кылат. Ал бензолдо таза сакталат. Ц. менен темир, магний, алюминий, жез, ниобий, титан куймалары жана Ц. менен легирленген болот азыркы учурда техника тетиктерин жасоодо чоң мааниге ээ. Өтө жарык чыгаргандыктан кинофильм тартууда, караңгыда жарык чыгаруучу ок дарыларды даярдоодо, ошондой эле атомдук техникада да кеңири колдонулат, анткени Ц. жасалган айнектер радиацияны өткөрбөйт. Ц. айнек өндүрүү ишинде да негизги ролду ойнойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Циандуу калий

Циандуу калий, калий цианиди, КСN, цианид к-тасынын HCN тузу, нымды өзүнө өтө тез тартып алуучу, түссүз кристалл. Балкып эрүү t 634, 5 0С . Сууда жакшы эрийт (25 0С 100 г. сууда 71,6 г) оңой гидролизденет. Калий цианиди комплекс иондорду түзүүгө өтө жөндөмдүү. Мисалы, К3 [Fe (CN) 6].

СаCN+C+2KCl=2KCN+CaCl2

теңдемеси боюнча балкытып эритүү жана башка ыкмалар менен алынат. Калий цианиди синил к-тасы сыяктуу өтө уулуу. Анын буусунун бир аз эле өлчөмү дем алуу органына жетсе, адам эсин жоготуп, дем алуусу токтойт. Ал орг. синтезде нитрилдер алууда катализатор катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Цинк сульфиди

Цинк сульфиди, ZnS — цинк менен күкүрт бирикмеси. Эки модификацияны пайда кылат. Вюрцит — гексагоналдык кристалл торчо: a =3,8, с = 2,34, тыгызд. 3,98-4,0 жана сфалерит — кубдук кристалл торчо: а = 5,43, тыгызд. 4,092г/см3. Темп-ра өтө жогоруланганда (1020о) кубдук модификация гексагоналдык кристаллдык формасына өтөт. Бул модификациялар стандарттык пайда болуу жылуулуктары: вюрцит DНo298- 45,3 ккал/моль, сфалерит DHo298 = 248,5 ккал/моль. Нормалдуу басымда 2п5 балкып эрибейт, ал эми башка сульфиддер (Сu2S, FеS, РbS) менен жеңил балкып эриген аралашмаларды пайда кылат. 150 атм. басымда ысытса, 1850oС балкып эрийт. ZnS сууда эрибейт, бирок кислоталарда суутек сульфидин бөлүп чыгаруу менен эрийт. Сфалерит негизги цинк мине-ралы болгондуктан, цинкти алуунун булагы болуп эсептелет. ZnS түздөн-түз боёк (литопон) өндүрүүгө колдонулат. Жез же күмүш кошулган ZnS люминесценциялык касиеттерге ээ, ал эми СdS менен аралашмасы телевизор экрандары менен түтүкчөлөрүн (трубка) даярдоодо кенири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Цирконий

thumb|Цирконий
Цирконий (лат Zirconium), 40 Zr[Kr]4d 25s2 91,22 ― Д. И. Менделеев мезгилдик тутумунун IVВ группа элементи, к.н. 40, ат. м. 91,22. 5 изотобу – Zr90 (51,46%), Zr91(11,23%), Zr92(17,11%), Zr94(17,40%), Zr96(2,80%) бар. Жасалма алынган изотоптору Zr 93 (T1/2 = 1,1 ×106 ) Zr95 ( T1/2 =65 ) радиоактивдүү индикаторлор катарында колдонулат. Ц. 1789-ж . М.Г. Клапрот тарабынан ачылган. Ц. деген аты арабдын «асыл таш» деген сөздөрүнөн келип чыккан. Ц. минералдары кымбат баалуу таштар катарында пайдаланылган. Жер кыртышынын (м. б-ча) 2 ×10-2% түзөт. Жаратылышта циркон, бадделеит, эвдиалит жана эвколит минералдары таралган. Байыркы кендери Индостан, АКШ, Австралия, Швецияда кездешет. Ц. күмүштөй жалтырак, ийилгич, жеңил иштетилүүчү металл. Анын эки модификациясы бар: төмөнкү темп-рада туруктуу a-Zr гексагоналдык торчолуу кристаллдар жана жогорку темп-рада туруктуу b-Zr кубдук торчолуу кристаллдар. a - Zr тыгызд. 6,45 г/см3 (200); ат. радиусу 1,60; иондук радиусу Zr4+ =0,82; балкып эрүү температурасы 1852 0C; кайн. температурасы 35800C. Ц. падыша арагында, ысык конц. күкүрт, плавик кислоталарында гана эрийт. Бирикмелеринде Ц. 4 валенттүү. Абада оксиддик катмар менен капталат. Кычкылтек менен аракеттениши 2000С жогорку темп-рада башталат, бирок майда күкүмдөрү кадимки темп-рада Ц. диоксидин пайда кылуу менен жалындап күйүп кетиши мүмкүн. Галогендер менен ZrГ4 сыяктуу галогенидди, суутек менен гидиридди (Zr2H, ZrH2, ZrH ж.б.), азот менен нитрид ZrN, көмүртек менен карбид ZrC жана башка пайда кылат. Ц. туздары гидролизденет да, гидратташкан кош оксидин ZrO2×H2O пайда кылат. Цирконий оксихлориди гидраты ZrOCl×8H2O түссүз тетрагоналдуу кристаллдар. Сууда жакшы эрийт, улам концентрациясы көбөйгөн сайын комплекстик иондор ZrOCl3-, ZrCl5-, ZrCl62- пайда болуп, эригичтиги төмөндөйт. Ц. сульфаты Zr(SO4)2×4H2O кош туздарды пайда кылат. Өндүрүштө Ц. циркон менен бадделеит минералынан алынат. Ядролук энергетикада конструкциялык материал, металлургияда легирлөөчү металл катары жана керамика, эмаль, айнектин өзгөчө сортторун алууда колдонулат. Ц. коррозияга өтө туруктуулугу аны нейрохирургияда колдонууга мүмкүндүк берет. Ц. куймаларынан хирургиялык аспаптар, мээге операция жасоодо пайдаланылуучу жиптер, кан токтотуучу кыпчыткыч жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Цирконий карбиди

Цирконий карбиди, ZrС – цирконий менен көмүртек бирикмеси, балкып эрүү температурасы жогору болот. Цирконий карбиди металл оксиди менен көмүртек аракетенишүү реакциясынан 2000 0С алынат. ZrC боз түрдөгү металлдык жалтырактыкка ээ болгон кубдук торчолуу кристаллдар: а = 4,694, тыгызд. 6,7 г/см3, балкып эрүү t 3887 + 125оС, кайноо t 5100оС, пайда болуу жылуулугу DН0298 = - 184,34 кДж/моль. Электр тогун абдан жакшы өткөрөт (металлдык өткөргүч). Цирконий карбиди өтө туруктуу, суу менен аракеттенишпейт; плавик к-тасында, падыша арагында, ысык конц. күкүрт жана азот к-тасында эрийт. Абада 700оС ысытканда ZrО пайда кылуу менен күйөт. Цирконий карбиди керамика курамына кирет, металлды жогорку температурага чыдамдуу кылып каптоодо, жылмалоочу материалдар алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Цирконий (IV) оксиди

Цирконий (IV) оксиди, ZrО2, ак түстүү, бир нече кристаллдык модификацияны пайда кылган цирконий эң туруктуу оксиди. Цирконий бирикмелерин (оксалат, нитрат ж.б) 500оС жогору ысытканда алынат. Туруктуу моноклиндик модификациясы жаратылыштагы минералы бадалеит, кристаллдары параметрлери: а = 5,174, в = 5,266, b = 80,8о, тыгызд. 5,68 г/см3. 1050оС жогору тетрогоналдык, ал эми 1900оС жогору кубдук модификациясы туруктуу. Балкып эрүү t 29000С, кайноо t 4300оС, пайда болуу жылуулугу DН0298 = - 1093,07 кДж/моль. ZrО2 сууда, орг. эриткичтерде эрибейт; плавик к-тасында, конц. Н2SO4 эрийт. Реакцияга жөндөмдүүлүгү модификация температурасы жогорулаган сайын көбөйөт. Кальций ZrО металлга чейин калыбына келтирет. ZrО2 I, II, III группа металлдары оксиддери менен ысытканда цирконаттар (кристаллдык заттар) пайда болот: метацирконат Ме2ZrО3 жана полицирконаттар Ме2ZчnО2n+1 (n = 2,3,8) Ме – щелочтуу металл. Щелочтуу жер металлдары жана коргошун метацирконат МеZrО3, полицирконаттар МеZr3О, Ме2ZrО4. булардын балкып эрүү темп-ралары 2600-2700оС. Ц. о. жана анын минералдары (баделеит, циркон) жылмалоочу материал, керамикалык изолятор, температурага туруктуу материалдар алууга, цирконий өндүрүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Эйнштейний

thumb|upright|Эйнштейний.
Эйнштейний (латын тилинен Einstenium, Es) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи. К. н. 99, ат. м. [253]. Массалык сандары 243Es - 256Es болгон 14 радиоактивдүү изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу болуп 252Es саналат. Э. 1952-ж. америкалык илимпоздор: А.Гиорсо, Г.Хиггенстер жана С.Томсон жана башка окумуштуулар жасалма ыкма менен алышкан да, алынган элемент атын улуу физик Э. атынан аташкан. Э. калифорний, берклий дейтрон же гелий ядросу менен бомбалоодон алынат. Э. – оор металл; балкып эрүү температурасы 860оС; иондошуу потенциалы эВ – 6,5; бирикмелеринде +3 болгон окистенүү даражасын көрсөтөт; Э. Es(OH)3, EsF3 суудагы эритмелери жана комплекстүү бирикмелери белгилүү. Аны ат. реактордо трансурандык элементтер изилдөөдө колдонушат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Электр капиллярдык кубулуштар

Электр капиллярдык кубулуштар электрод-электролит чегиндеги беттик тартылыштын (s) электроддук потенциалга (Е) көз карандылыгы менен байланышат да, чектеги кош электрдик катмардын болушу менен шартталат. S Е көз карандылыгы графикалык сүрөттөлүшү электрокапиллярдык ийри сызыгы деп аталат. Э. к. к. А.Н. Фрумкин иштеп чыккан: s - мында бетик тартылыш, Е - электроддук потенциал; R - универсалдуу газ турактулугу; T - температура,– Г i-компоненттин бетик энергиясынын ашыкчылыгы, б. а. адсобрциясы;

ai- эритменин көлөмүндөгү i-компонент активдүүлүгү; q- кош электрдик катмар зарядынын тыгыздыгы. Бул теңдеменин жекече түрү - Липпман теңдемеси:, андан кош электрдик катмардын дифференциалык сыйымдулугу эсептелинет: . Электр капиллярдык ийри сызыктын максимуму жана ЭКК нөл заряды потенциалын көрсөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Электроддук процесстер

Электроддук процесстер – электрод менен электролит ортосундагы заряд алмашуу процесси. Окистенүү – калыбына келүү реакциялары процесстин негизин түзөт жана электрон өтүү багытына жараша катоддук, аноддук болуп бөлүнөт. Катоддук процессте электрон металлдан, ал эми аноддук процессте электрон металлга берилет же металлдын катиону эритмеге өтөт. Катоддо жүргөн химиялык айланыш калыбына келүү (мис., О2+4Н++4е=2Н2О), аноддогу электрдик окистенүү (мис., 2CI— +2е=CI2) деп аталат. Электроддун теңдештик потенциалында ЕТ катоддук жана аноддук процесстер ылдамдыктары бири бирине барабар. Эгер электроддун потенциалы Е ЕТ болсо, сырткы чынжыр аркылуу аноддук ток өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия