Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Хаусалар

Хаусалар - Түндүк Нигериянын калкы.
 
Ошондой эле Камерун, Нигер, Чад, Борбордук Африка Республикасында да жашашат. Саны 30-35 млн киши (2001). Хауса тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери ислам (сунниттер) динин тутушат. Нигер-конго, нил-сахара, афразия тилдеринде сүйлөгөн Сахара жана Батыш Африканын этностук топтору узак убакыт аралашуусунун негизинде Хаусалар этносу түзүлгөн. Алар адарава, арава, гобирава ж. б. субэтностук топторго бөлүнөт. Орто кылымда Хаусаленд аймагында Кано, Зария, Замфара, Кадуна, Даура ж. б. шаар-мамлекеттер пайда болуп, 15-19-кылымда гүлдөгөн. 19-кылымда Хаусаленд аймагын Усманом дан Фодио башында турган фульбелер басып алып, Сокото халифтигин негиздеген. Негизги кесиби - дыйканчылык, мал чарбачылык, кол өнөрчүлүк жана соодачылык. Салттуу кийими - эркектери жеңдүү, кенен узун көйнөк, шаровар, аялдары материал оронушат. Тамак-ашы негизинен эт, сүт, балык жана өсүмдүк азыктары.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дүйнө элдери
Категория:Африка этностору

Категория:Чад тилдеринде сүйлөгөн элдер
Хаттусас

Хаттусас, Хаттуса, Хаттушаш байыркы Хетт мамлекетинин борбору.
 
Богазкале кыштагына жакын Борбордук Анатолиядагы Кызыл Ырмак дарыянын жээгинде, Түркиянын азыркы борбору Анкара шаарынан 145 км чыгышта жайгашкан. Шаар б. з. ч. 2-мин жылдыкта негизделип, соода жолдорунун кесилишинде курулган. Жалпы аянты 120 га. Айланасы түшүмдү көп берүүчү жерлер, жайыттар, токойлор менен курчалган. Храмдар жана сарайлар салынып, суу өткөрүлгөн. Суу тегирмени иштеген. Бийиктиги 6 м, туурасы 8 м келген эки катар дубал менен курчалып, дарбазанын батышына эки таш арстан, түштүгүнө сфинкстер орнотулган. Шаарда падыша сарайы, китепкана, кудайлардын храмдары ж. б. болгон. Хетт падышалыгы Байыркы Грекия менен маданий жана соода байланыш тузгөн. Хаттусастын калдыгы (сарай, храм, турак жайлар ж. б.) 1834-ж. табылып, 1906-ж. археологиялык изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Аны б. з. ч. 12-кылымдын башында «деңиз каракчылары» кыйраткан. 1996-ж. ЮНЕСКОнун Бүткул дүйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Борборлор
Харбин

Харбин - Кытайдын түндүк-чыгышындагы шаар.
 
Хэйлунцзян провинциясынын адм. борбору. Сунгари дарыянын боюндагы порточо Калкы 3,4 млн (2010; агломерациясы менен 5 млн). Ири жол тоому жана темир жол түйүнү. Аэропорту бар. Метрополитен курулууда. Түндүк-Чыгыш Кытайдын негизги соода, өнөр жай, илимий жана маданий борбору. Жогорку технология боюнча илимий-изилдөө иштери жүргүзүлүп турат. Машина куруу (электр энергетика жабдуулары, вертолёт, жеңил самолёт, автомобиль, электроника ж. б.), металлургия, химиялык, нефтьхимиялык, жыгаччылык, текстиль (негизинен кендир кездемелер токулат), тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор (Харбин политехникалык университети ж. б.), музейлер (Илимий-техникалык, Хэйлунцзян), театрлар (а. и. опера, драма), эс алуу парктары ж. б. бар. Кытайдагы саркеч кийимдеринин башкы борбору. 1898-ж. Россия – Чыгыш Кытай т. ж-нун курулушуна байланыштуу салынган. Темир жолдун карамагындагы жол бойлогон тилке жерде жарандык башкармалык жана сакчылар штабы жайгашкан. Улуу Октябрь революциясынан кийин орус эмигранттарынын борборлорунун бири болгон. 1932-45-ж. япондор басып алган. Харбинди Кызыл Армия 1945-ж. августта бошотуп, Кытайга кайтарган. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Хара-Хото

Хара-Хото (моңголчо Kapa шаар) - Эцзин-Гол суусунун төмөн жагындагы (мэр) шаар-чебинин (11-13-к.) калдыгы.
 
Археологиялык божомолдоолор боюнча шаар б. з. ч. 2-1-кылымда пайда болуп, кол өнөрчүлүк, соода өнүккөн. Алгач тибеттиктерге, кийин түрктөргө, 9-кылымдын 2-жарымында уйгурларга, 10-кылымдан тангуттарга, 13-кылымдан моңголдор бийлигине баш ийген. 1372-ж. Кытайдын Мин династиясы Хара-Хотону басып алган. П. К. Козловдун экспедициясы изилдеген (1908, 1909, 1926). Казуу убагында соода, кол өнөрчүлүк устаканалары, ар түрдүү эмгек куралдары, фарфор, тыйын, дүйнөдө биринчи кагаз ассигнация, статуэткалар жана иконалар, 2 миң томдон ашуун китеп жана кол жазмалар (кытай, тибет жана тангут тилдеринде) ж. б. табылган. Алар Санкт-Петербургдагы Эрмитажда сакталуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шаарлар
Ханчжоу

Ханчжоу — Кытайдын чыгышындагы шаар. Чжэцзян провинциясынын адм. борбору.
 
Фучуньцзян дарыянын чатында жана Улуу Каналдын боюнда жайгашкан. Калкы 1,9 млн (2010; агломерациясы менен 5 млн). Ири жол тоому жана т. ж. түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Чыгыш Кытай деңизиндеги порточо 2012-жылдан метрополитен иштейт. Био-, маалымат технологиялары ж. б. тармактар боюнча илимий-изилдөө иштери жүргүзүлүп келет. Электр-техникалык, химиялык, телекоммуникация жабдуулары, текстиль (кылторко, жибек, жут, кендир), тамак-аш (шалы актоо), куруу ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор, музейлер (Кытай улуттук чай), эс алуу парктары, табигый-тарыхый эстеликтер (Баочу пагодасы, Юэ Фей мавзолейи) ж. б. сакталган. Б. з. ч. 3-кылымда негизделген. 12-13-кылымда (1129-1279-ж.) Түштүк Сун династиясынын борбору болгон. Негизги кооз жерлери - Сиху көлү, анын түндүк бөлүгүндө Гушань тоосу орун алган. Анын каптал беттеринде парк арх-ра ансамблдери (Сун Ятсен атындагы парк, Цинь династиясынын императорлорунун байыркы сарайы, Вэньланьгэ китеп сактоочу жайы ж. б.) жайгашкан. Туризм өнүккөн. Шаар чай плантациялары менен белгилүү. Климаттык курорточо

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Хантылар

Хантылар (өздөрүн ханти, хандэ, кантэк, эскиче, остяк дешет) - угор тобундагы эл, Батыш Сибирдин түндүгүндө жашаган жергиликтүү калк. Россияда, Тюмень областында, 
Ханты-Манси жана Ямал-Ненец автономдук округтарында, Том областында, Казахстан, Украина, Белоруссияда да жашашат.
 
Жалпы саны 31500 киши (2010). Ханты жана орус тилдеринде сүйлөшөт. Динге ишенгендери шаман, 16-кылымдан православие динин тутушат. Хантылардын ата-бабалары 1-миң жылдыктын аягында түндүктөн (Обь дарыянын төмөнкү бөлүгү) Ханты-Мансы жана Ямал-Ненец автономиялык округунун түштүк аймактарына жер которуп келип, аборигендер жана угор уруулары менен аралашкан. Хантылар үч этностук топко бөлүнөт: түндүк, түштүк (орустар жана татарлар менен аралашып кеткен) жана чыгыш. Хантылар негизинен балык жана аң уулоо, ошондой эле бугу чарбаларында эмгектенишет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери

Категория:Арктика элдери

Категория:Финн-угор элдери
Хантай көлдөрү

Хантай көлдөрү — Чоң-Хантай көлү Путорана платосунун түштүк-батышында; Таймыр автономия (Долган-Ненец) округунда.
 
Аянгы 822 км2, тереңдиги 420 м. Чанагы тектоникалык кыймылдан пайда болгон. Салаасы аркылуу К ичи Хантай көлү менен туташат. Андан Хантайка д. (Енисейдин куймасы) агып чыгат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Көлдөр арип боюнча
Хандуев Цырен Цыбекясапович

Хандуев Цырен Цыбекясапович (17. 8. 1918, азыркы Бурятия, Жидин району, Дырестуй кыш. - өнөр жай б., Фрунзе) - ветеринария илимдин доктору (1962), проф. (1963).
 
Кыргыз ССР ИАнын акад. (1994), корр. мүчөсү (1984), КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1972), Кыргыз ССРинин илимге эмгеги сиңирген ишмери (1978). Советтик Армиянын Аскер-вет. институтун бүтүргөн (1948). 1939-66-ж. армияда кызмат өтөгөн. 1966-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Биохимия жана физиология институтунда лабор. башчы. 1989-жылдан ошол эле институтта илимий кеңешчи болгон. Ткань культурасы жана вирусология боюнча адис. Эмгектери вирустарды жана риккетсияларды люминесцент-микроскоптук изилдөө ыкмаларына, койдун жугуштуу эктимасындагы вирусту нейтралдоочу антитело, ткань културасы жана аны вет. вирусологияда колдонуу маселелерине ж. б. арналган. Койдун жугуштуу эктимасына каршы вирус-вакцинаны иштеп чыккан. 130дан ашык эмгеги, а. и. 6 монографиянын, 8 ойлоп табуулардын жана 4 патенттин автору. Улуу Ата Мекендик Согуш, «Ардак Белгиси», Элдердин Достугу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ханган

Ханган (Han gang) - Түштүк Кореядагы дарыя. Уз. 514 км, алабынын аянты 34,5 миң км2.
 
Тхэбэк кырка тоосунан башталып, дөңсөөлүү түздүк менен, төмөнкү агымында Ханган ойдуңу аркылуу агат. Сары деңиздин Канхваман булуңуна куярда эстуарийди пайда кылат. Орточо чыгымы 670 м3/сек, жайкысын кирет. Сугатка пайдаланылат. 300 кмге чейин кеме жүрөт; төмөнкү агымына деңиз ташкынынын таасири тиет. Боюнда Сеул ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дарыялар
Хангай

Хангай - Монголиянын борбордук бөлүгүндөгү тайпак тоо.
 
Уз. 700 км, туурасы 200 кмге чейин, бийиктиги 2000-3000 м (эң бийик жери 3905 м, Отхон-Тенгри чокусу). Гранит, сланец, кумдук, базальттан түзүлгөн. Чокусу көбүнчө жалпак келип, айрымдарында мөңгүлөр кездешет. Майда көлдөр, ысык булактар бар. Кургакчыл тоо талаа өсүмдүктөрү, түндүк капталдарында жазы жалбырактуу токой өсөт. Хангайнын аймагында археологиялык эстеликтер көп; коруктар уюштурулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Хаммаршельд Даг Яльмар

Хаммаршельд Даг Яльмар (29. 6. 1905, Йёнчёпинг - 18. 9. 1961, Замбия, Ндола) - Швециянын мамлекеттик ишмери, экономист, БУУнун генералдык секретары (1953-61), Швеция академиясынын мүчөсү (1954).
 
Нобель сыйлыгынын лауреаты (1961, өлгөндөн кийин берилген). 1928-ж. Упсалауниверситетин бүткөн. 1930-34-ж. Стокгольмдо жумушсуздук проблемасы боюнча өкмөттүк к-ттин катчысы, 1935-36-ж. Швеция банкынын (өлкөнүн борбордук банкы) секретары, 1936-45-ж. Финансы министрлигинин статс-секретары, 1945-47-ж. экономика жана финансы маселелери боюнча министрлер кабинетинин кенешчиси, 1947-48-ж. тышкы иштер министрлигинин статс-секретары, ошону менен бирге 1941-48-ж. Шведия банк башкармалыгынын төрагасы, 1948-49-ж. Тышкы иштер министрлигинин аткаруу к-тинде төраганын орун басары, 194953-ж. Тышкы иштер министрлигинин генералдык секретары, министрдин орун басары, ошол мезгилде БУУнун Генералдык Ассамблеясынын эки сессиясына (1951-52-ж. Париж, 1952-53-ж. Нью-Йорк) Швеция делегациясын жетектеп барып, БУУнун иштерине активдүү катышкан. Ал акын, журналист жана эссеист катары да белгилүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хамза Хакимзаде Ниязи

Хамза Хакимзаде Ниязи (22. 2 (6. 3). 1889, Кокон ш. - 18. 3.1929, Шахимардан кыш., азыркы Фергана обл., Хамза ш.) - өзбек совет акыны, драматург, коомдук ишмер, Өзбек эл акыны (1926).
 
Өзбек совет адабиятында социалисттик реализмге, өзбек театр өнөрүнө негиз салган. Чыгармалары 1914-жылдан жарыялана баштаган. «Ууланган турмуш» (1916) драмасында байлардын түркөйлүгүн ашкерелеп, элди илим-билим алууга үндөйт. 1915-17-ж. чыккан үч ыр жыйнагы менен өзбек адабиятына жаңы жанрларды, ыргактарды кийирген. 1918-ж. көчмө театр тобун уюштурган. Ал топ үчүн бир нече пьеса, а. и. өзбек адабиятында биринчи жолу өзбек элинин таптык аң-сезиминин ойгонушун көрсөткөн «Бай жана батрак» (1918-ж. коюлган) аттуу белгилүү чыгармасын, «Майсаранын жоруктары» (1926-ж. коюлган) комедиясын, «Паранжы сырлары» (1927) драмасын жазган. «Аңкыган атыр гүл» (1919) ырлар - өзбек тилиндеги пролетардык поэзиянын алгачкы үлгүлөрүнөн. Хамза элдик ырларды жыйнап, иштеп чыккан; элдик музыкалык аспаптарды өркүндөтүү боюнча да иштеген. Чыгармалары кыргыз тилине которулган (Ж. Ашубаев, М. Тойбаев). Ысмы Өзбек мамлекеттик акад. драма театрына, шаарга, мектептерге коюлган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:Өзбек жазуучулары
Хамелеондор

thumb|Bradypodion pumilum.
Хамелеондор (лат. Chamaeleonidae) - кескелдириктер түркүмүнүн тукуму (кээде өзүнчө түркүмчө).
 
Дене уз. 60 смге жетет. Тулкусу капталынан кысыңкы, мойну кыска, куйругу узун, даракка оролууга ы=гайланган. Көп түрлөрүнүн башында мүйүз жана тери өсүндүсү (жал, дөңчөлөр, учтуу мүйүз сымал) болот. Буту узун беш манжалуу. Тили жабышкак узун болгондуктан, курт-кумурскаларды кармап жейт. Ошондой эле майда омурткасыздар, ирилери майда курттар, кескелдириктер менен азыктанат. Көздөрүчоң, ар бири өз алдынча кыймылдайт. Чөйрөгө жараша түсүн бат өзгөртөт (аты ошондон). 4 уруусу, 90дөй түрү Африкада, Мадагаскар а-да, Батыш жана Түштүк Азияда, 1 түрү Түштүк Европада кездешет. Көбүнчө даракта, бадалда, куйругу, буту менен бутакты кармап, узакка отурат. Көпчүлүгү жумуртка (35ке чейин), айрымдары жумуртка-тирүү тууйт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:кескелдириктер
Халькопирит

thumb|Халькопирит.
Халькопирит, жез колчеданы - сульфиддер классындагы минерал, CuFeS. Кошундулары: Se, Zn, Tl, Ag, Au ж. б.
 
Тетрагон системасында кристаллдашат. Өңү сары, киргил сары; металл сымал жылтырайт. Бүртүкчөлүү масса, чанда кристалл же бөйрөк сымал агрегат түрүндө. Катуулугу 3-4; с. салм. 4,1-4,3; морточо Азот кислотасында эрип, жашыл түскө өтөт. Жездин кеңири таралган минералы. Магма жана гидротерм кендеринде пирит, пирротин, сфалерит, галенит ж. б. минералдар менен бирге кезигет. Халькопириттин үбөлөнүшүнөн лимонит, 2жолу пайда болгон сульфиддер жана сульфаттар, жез, темир кенташтары пайда болот. Халькопирит жездин негизги кенташы.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Халькозин

Халькозин, жез жылтырагы сульфиддер тобундагы минерал, Cu2S. Анын 79,8% и жез, 20,2% и күкүрттөн турат.
 
Ромб системасында кристаллдашат. Өңү коргошун сымал боз, каралжын; металлдай жалтырак. Катуулугу 2,5-3; с. салм. 5,5-5,8. Сульфиддүү жез кенташтарынын кычкылдануу зонасында халькопирит, борнит пирит, галенит, сфалерит ж. б. минералдар менен бирге кезигет. Халькозин - жез алынчу негизги минерал.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Халцедон

thumb|Халцедон.
Халцедон – минерал, кварцтын микробула түзүлүштөгү жабык кристаллдашкан, анча тунук эмес түрү.
 
Курамында суунун көбүрөөк (1,5% ке чейин) болушу менен мүнөздөлөт. Өңүнө карай хризопраз (жашыл), сердолик (кызгылт, кызгылт-сары, кызгылт-күрөң), гелиотроп (ачык кызыл темгилдери же сызыктары бар кочкул жашыл), сардер (кызгылт-күрөң), сапфирин (көгүш боз) ж. б.; текстурасы боюнча агат, оникс болуп бөлүнөт. Катуулугу 6,4-7; тыгыздыгы 2,6 г/см3, с. салм. 2,5-2,6. Халцедон - тоо тек пайда кылуучу минерал. Гидротерм тарамдарында, эффузия жана чөкмө тоо тектерде уяча, конкреция, катмарча ж. б. түрүндө кездешет. Кыргызстанда Улуу Тоо халцедон кени, Сары-Таш халцедон кени ж. б. белгилүү. Халцедон зергерчиликте колдонулат. Абразив материалы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Халькантит

Халькантит (гр. chalkos - жез жана anthos - гүл), цианозит - сульфиддер классындагы минерал, CuS04/5H20.
 
Кошундулары: Fe, Mg, Co. Жашыл көктөн көккө чейинки түстөгүлөрү кездешет, тунук же анча тунук эмес, айнектей же чайырдай жылтырайт. Катуулугу 2,5, тыгыздыгы 2,2-2,3 г/см3, морточо Сууда жакшы эрийт. Кургак климаттуу өлкөлөрдө гиперген шартында жез-сульфиддүү кендердин кычкылдануу зонасында кристалл, кристаллдык кабыкча, каткан масса, сталактит, псевдоморфоз түрүндө пайда болот. Жасалма жол менен алынган Халькантит (жездүү купорос) айыл чарба зыянкечтери менен күрөшүүдө, химиялык, боёк ж. б. өнөр жай тармактарында пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Халеб

Халеб, Алeппо (антика доорунда Беройя)Сириянын түндүк-батышындагы шаар. Халеб мухафазасынын адм. борбору.
 
Калкы 1,7 млн (2010; агломерациясы менен 3,5 млн). Текстиль, булгаары, химиялык, тамак-аш, фармацевтика, электротехника ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Университет, тарыхый-маданий эстеликтер, музейлер, амфитеатр ж. б. бар. Цитадель (12-13-кылымдын башы), шаар дубалдары жана дарбазаларынын фрагменттери (14-16-кылымдын башы), Чоң мечит (8, 12 жана 13-к.), мечит-медресе (12-13-к.) ж. б. сакталган. Шаардын тарыхый бөлүгү 1986-ж. Вуткүл дүйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шаарлар
Хакас-Хыргысдар

Хакас-Хыргысдар ― азыркы хакас элинин курамындагы «хыргыс» уруктары (сөөктөрү).
 
Хакас-Минуса ойдунунда жашаган калк 17-18кылымда жогорку («кашка») жана төмөнкү катмарларга («боз» же «сур») бөлүнүп, кыргыздар жогорку катмар болуп эсептелген «кашкага» («хасха») кирсе, кыргыздардын кол алдындагы кыштымдар төмөнкү катмардагы «боз» же «сур» сөөктөрүн түзгөн. 

Кыргыз бийлеринин жеке ысымына Таймагач Кашка, Алтын Кашка, Улагач Кашка, Курбан Кашка, Матыр Магнай Кашка сыяктуу кошумча аттар берилген жана улус башында турган бийлер өз алдынча туу орнотууга укуктуу болгон. Азыркы учурда хакастардын ири урууларынын ичинде «хыргыс» этноними көп кездешет.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Хакасия

thumb|Хакасия.
Хакасия, Хакас Автономдуу Республикасы — Орусиянын курамындагы aвтономдуу республика. Сибирдин түштүк тарабында орун алган. Борбору - Абакан шаары. Чыгыш Сибирдин түштүк-батыш бөлүгүндө, Абакан жана Енисей дарыянын өрөөнүндө жайгашкан.
 
thumb
Аянты 61,9 мин км2. Калкы 572,4 миң (2010); негизинен орустар менен хакастар. Ошондой эле украин, немистер ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2ге 9,2 киши. Динге ишенгендери - православныйлар (23 диний уюму бар) менен протестанттар (24) жана бир аз шамандар да бар. Борбору - Абакан ш. Шаар калкы 70,9%. Башка ири шаарлары: Черногорск, Саяногорск. Адм.-айм. жактан 8 районго, 5 шаарга, 12 шаарчага бөлүнөт. Сибирь федерация округуна кирет. Мамлекеттик аткаруу бийлик системасы Хакасиянын 1995-ж. кабыл алынган конституция тарабынан аныкталат. Табигый шарты адамдардын жашоосуна жагымдуу. Токойлор деградацияга учурап, жарларды пайда кылууда. Темир кени (Тейск жана Абакан кендери иштетилүүдө), молибдендин, алтындын, күмүштүн, жездин, химиялык таза акиташтын запастары бар. Ошондой эле барит, отун-энергетика сырьёлору (мунай, көмүр, газ), курулуш материалдары (гранит менен мрамордун ири запасы), жарым баалуу асыл таштар (нефрит, жадеит), минералдуу суулар иштетилет. Хакасиянын аймагынын 48% ин токой ээлейт. РФте X. түстүү металлургия (Россияда өндүрүлгөн алюминийдин 11% и, молибден кондентратынын 70% и, темир кенташынын 3%и, алтындын 1,5% и алынат) жана мрамордон каптоочу, кооздоочу материалдарды даярдоо боюнча алдынкы орунду ээлесе, таш көмүрдү казып алуу боюнча 9-орунда. Региондук дүң продукциясы 19872,1 млн рублди түзөт. Андагы өнөр жайдын үлүшү 43,5%. Өнөр жайынын башкы тармактары; түстүү металлургия (ири ишканалары - «Саяногорск алюминий заводу», «Коммунарлар рудниги» (алтын казылып алынат), «Саянал» ААКтары; «Сорский тоокен байытуу комбинаты», «Абакан кенташ башкармалыгы» ЖЧКлары; «Алтын Жылдыз алтын казуучу компаниясы» ЖАКтары), электрэнергетика («Саян-Шуша ГЭСи П. С. Непорожнего» ААКы, Абакан ЖЭБи), отун («Черногорье көмүр компаниясы» ААКы, «Чыгыш-Беск разрези», «Талаа разрези»), тамак-аш («Аян» Саян-Шуша ГЭСи. ААКы, «Мавр» «Агроөнөр жай компаниясы ЖЧКлары)), айыл чарбасында негизинен тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Эт-сүт багытындагы уй, кой асыралат. Автомобиль жолунун уз. 2,5 миң км (анын 64% и асфальтталган), т. ж-нуку 600 кмрен ашык. Енисей, Абакан д-нда кеме жүрөт. Негизги дарыя порту - Абакан. Абакан менен Саяногорск шаарында аэропорт бар. Жалпы билим берүүчү 285, башталгыч жана атайын 26 орто окуу жайы, 7 ЖОЖ (филиалдары менен) бар. Төрт театр (а. и. куурчак), филармония, 9 музей (а. и. край таануу, улуттук музей-корук), 3 китепкана (а. и. азиздер үчүн) иштейт.

Булактар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

 
Категория:Орусия
Хайфон

Хайфон - Вьетнамдын түндүк-чыгышындагы шаар.
 
Хонгха Дельта экономикалык районунун адм. борбору. Түштүк-Кытай деңизинин Бакбо булуңунда, Хонгха (Кызыл) дарыянын дельтасында жайгашкан деңиз порту. Шаар айланасы менен борборго баш ийген өзгөчө адм. бирдик. Калкы 2,0 млн (2013). Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Ири соода, өнөр жай борбору. Машина куруу (кеме куруу жана автомобиль ремонттоо ж. б.), нефть-химиялык, тамак-аш, текстиль, цемент ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Салттуу кол өнөрчүлүгү өнүккөн. Балык кармалат. Театр, Нгхе храмы, эс алуу парктары ж. б. бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Вьетнам
Хайлама

Хайлама – Фергана өрөөнүндөгү байыркы аймак. A. Н. Бернштам Хайламаны Кетмен-Төбө өрөөнүнө окшоштурса, В. В. Бартольд бирде Фергананын чыгышын (Көгарт дарыянын алабын), бирде түндүк бөлүгүн (Нарын д. менен Кара-Дарыянын ортосу) Хайлама деп эсептеген.
 
Кыргыз археологдору кийинки жылдардагы изилдөөлөрүндө Хайлама аймагы Түндүк-Чыгыш Фергана менен Тянь-Шандын батыш бөлүгү (Кетмен-Төбө өрөөнү) экенин далилдешкен.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Фергана
Хайдарканит

Хайдарканит - галоиддик кошулмалар тибиндеги фториддер классына таандык сейрек минерал, жез жана алюминийдин татаал оксигалогениди, Cu4A13(0H)14F3-2H20. Майда ичке ийне (бир нече ммге чейин) жана чач сымал кристаллдары радиалдуу нурга жана чачышкан була агрегатына бириккен.
 
Өңү ачык көк, асмандай көгүш, ачык көгүшжашыл. Тунук же чала тунук. Айнектей жылтырайт. Катуулугу 2,5. Тыгыздыгы 2,84 г/сжК Биринчи жолу Алай кырка тоосундагы Айдаркен (Хайдаркен) кенинде табылган (1998). Хайдарканит - гидротерм кенташ кендеринин (адатта, сурьма жана сымаптын) кычкылдануу зонасында 2ирет пайда болгон минерал.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар