Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Молдалиев Руслан

Молдалиев Руслан 1963-жылы 14-июлда Сузак районунун Сафаровка айылында туулган.
 
 1978-жылы Дзержинский атындагы орто мектептен 8-классты,
 1980-жылы Макаренко атындагы орто мектептен 10-классты аяктаган.
 1981-жылы Ош айыл чарба окуу жайына тапшырып, бир жыл окугандан кийин, Советтик Армиянын катарына чакырылып, аскердик кызматын Афган жергесинде өтөп,
 1984-жылы аяктап келген.
 Жалал-Абад шаарына караштуу Нефтибазада ага оператор, Сафаровка айылынын айыл башчысы болуп эмгектенген.
 2014-жылкы Сузак районунун “Ардактуу атуул” наамынын ээси.
 Афган жергесинде кылган кызматы үчүн 1 орден 9 медаль менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Кулмамбетов Нурдин

Кулмамбетов Нурдин - 1966-жылы 15-июнда Октябрь кыштагында туулган.
 
 1983-жылы Макаренко орто мектебин, ошол эле жылы күз айында Ош шаарындагы ДОС ААФтын айдоочу кесибин ийгиликтүү аяктаган.
 1984-жылы 27-октябрда Советтик Армиянын катарына чакырылып,
 1985-жылдын 2-февралына чейин даярдоо бөлүгүндө кызмат кылып, андан кийин Афган Эл Республикасынын борбору Кабул шаарына кызматка жөнөтүлөт.
 Аскердик кызматын татыктуу өтөп,
 1987-жылы 7-февралда үйүнө кайткан.
 Афган жеринде кылган кызаты үчүн 1 орден 8 медаль менен сыйланган.
 Үй-бүлөлүү.
 Учурда курулуш иштери менен алектенет.
 

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Бокоев Бакытбек

Бокоев Бакытбек 1965-жылы 18- июнда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.

 1982-жылы Макаренко атындагы орто мектебин аяктагандан кийин, Дружба совхозунда эмгектене баштаган.
 
 1983-жылы Советтик Армиянын катарына чакырылып, Советтик аскерлердин Афганистандагы контингентинде Вагран, Шиндан деген жерлеринде кызмат өтөгөн.
 “За отвагу и мужество”, “За заслуги перед Отечеством и Родиной”, “Участнику
 локальных конфликтов” деген медаль, төш белгилери жана башка көптөгөн юбилейлик
 медалдар менен сыйланган.
 1985-жылы аман-эсен кайтып келип, өз айлында үзүрлүү эмгектенип келүүдө.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Жумаев Марлес

Жумаев Марлес 1969-жылы Сузак районунун Сары-Булак айылында туулган.
 
 1984-жылы И. В. Мичурин атындагы орто мектепти,
 1987-жылы СПТУ №36 окуу жайынан механизатор кесибин аяктаган.
 1987-1989-жылдары Советтик Армиянын катарында, ошол учурда согуш жүрүп жаткан Афган Эл Республикасында кызмат кылган.
 Кызмат учурунда КПССтин мүчөлүгүнө кабыл алынган.
 1990-жылы Ош шаарындагы окуу жайдан бухгалтер адистигине ээ болуп, эмгек жолун “Дружба” совхозунун №26 кой чарбасынын бригадиринин жардамчысы болуп иштеп баштаган.
 1991-1999-жылдары Октябрь аймактык ооруканада кампачы, Ж. Бөкөнбаев
 атындагы Октябрь балдар үйүнүн көмөк чарбасында башкы бухгалтер,
 1999-жылдан
 Автоунааларды кароодон өткөзүү мекемесинин жетекчиси болуп эмгектеннет.
 Афган согушунун ардагери.
 1 орден 9 медаль менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Жумаев Кубанычбек

Жумаев Кубанычбек 1969-жылы 6-февралда Сузак районунун Жаңы-Күч айылында туулган.

 1986-жылы Дзержинский атындагы орто мектепти аяктап, ошол эле жылы ДОСААФтан окуп, айдоочулук кесибине ээ болгон.
 
 1987-жылы Советтик Армиянын катарына кызматка чакырылып, даярдоо курсун Новосибирский шаарында өтөт.
 Андан кийин, кызматын Ташкент шаарында,
 1988-жылдан Афган Эл Республикасынын Кабул шаарында БМП айдоочусу болуп кызмат кылат.
 Ошол жылы согуштук кагылышууда жарат алып госпиталга түшөт.
 Согушта көрсөткөн каармандыгы үчүн, Советтик Армиянын генералы Г ромовдун колунан “Ардак грамота” менен сыйланат.
 1989-жылы май айында кызматы аяктап, айылына кайтат.
 8 медаль бир канча төш белгилери менен сыйланган.
 Учурда айылындагы кыш чыгаруучу заводдо эмгектенет.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Султанбаев Акылбек

Султанбаев Акылбек 1967-жылы 18-апрелде Сузак районунун Кедей-Арык айылында туулган.
 
Мектепти бүткөндөн кийин,
1985-жылы Жалал-Абад шаарындагы ДОСААФ окуу жайына кирип, айдоочулук кесипке ээ болот.
 
Ошол жылы Советтик Армиянын катарына чакырылып, Афганистан Республикасында в/ч 39678- байланыш батальонунда кызмат өтөгөн.
СССРдин Жоокер интернационалист төш белгиси жана “За отвагу и мужество”, “За боевые заслуги” ж. б медалдары менен сыйланган.
Армиядан кийин Ош шаарындагы соода техникумун бүтүрүп, учурда Жалал-Абад шаарында жашап, иштеп келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Мазков Павел Павлович

Мазков Павел Павлович - 1949-жылы 10-февралда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
 
 1964- жылы Мичурин атындагы орто мектептен 8-классты,
 1968-жылы Ош шаарындагы Айыл чарба техникумунун, өсүмдүктөрдү коргоо боюнча агроном кесибин аяктаган.
 1968-1970-жылдары Советтик Армиянын катарында Венгрияда кызмат өтөп, “За воинскую доблесть” медалы менен сыйланган.
 Эмгек жолун 1970-жылы “Дружба” совхозунда агроном болуп иштеп баштаган.
 1987-жылдын 14-июндан 15-августкачейин, Чернобыль АЭСтин авариядан кийинки абалын жоюуга катышып келген.
 Көрсөткөн эмгеги үчүн медаль жана ардак грамоталар менен сыйланган.
 1988-1996-жылдары Мичурин атындагы орто мектепте, эмгек мугалими болуп эмгектенген.
 1996-жылы Чернобылдан алган оорусуна байланыштуу эс алууга чыгып, ошол эле оорунун таасиринен 2011-жылы дүйнөдөн кайткан.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Даврушев Мавлюд

Даврушев Мавлюд 1906-жылы Грузиянын Ахильцхин районуна караштуу Чвинта айылында туулган.
 
1941-жылы Улуу Ата Мекендик согушка чакырылып,
1943-жылга чейин Сталинградтын алдында пулеметчик болуп согушат.
1943-жылдын күзүндө Севостополь үчүн болгон согушта оор жаракат алып, Кисловодск аскер госпиталында 3 ай жатып, согушка жараксыз деп табылып аскерден бошотулат.
Согушта көрсөткөн эрдиги үчүн бир канча орден, медалдар менен сыйланган.
Айылына кайтып келип колхоздо иштеп жүргөндө,
1944-жылы атайын көчүрмөнүн негизинде Өзбекстандын Андижан областына көчүрмө болот.
1956-жылы үй-бүлөөсү менен Сузак районунун Багыш айылына көчүп келет.
1971-жылга чейин Багыш айылында жайгашкан “Таран дубитель” ишканасында эмгектенип ардактуу эс алууга чыккан.
1996-жылы 1-майда көз жумган.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Алиев Риджал

Алиев Риджал 1920-жылы 25-мартта Грузиянын Ахильцхин районунда туулган.
 
 1938-жылы Советтик Армиянын катарына кызматка чакырылат.
 1941-жылы башталган Улуу Ата Мекендик согушту аскер кызматында жүрүп тосот.
 Согуш аяктаганча согушта болуп, согуштан кийин, Өзбекстанга көчүрмө болуп кеткен
 туугандарына келип кошулуп,
 1956-жылы Сузак районунун Багыш айылына көчүп
 келет.
 Алгач “Таран дубитель” ишканасында эмгектенип андан кийин ардактуу эс алууга чыкканга чейин “Дружба” совхозунда, дыйкан, жумушчу болуп эмгектенген.
 Согуш учурунда бир канча орден, медалдар менен сыйланган.
 Эмгек ардагери.
 

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Аминов Паша

Аминов Паша 1922-жылы Грузияда туулган.
 
 1942-жылы Улуу Ата мекендик согушка жөнөтүлөт.
 Краснодар крайында 3 айлык даярдыктан өткөндөн кийин, урушка кирет.
 Согушта бир канча жолу жарадар болот.
 Айыгып чыккандан кийин эле кайрадан согушка кирип, Европанын көп шаарларын бошотууга катышып, Берлинге чейин жетип, жеңишти ошол жерден тосот.
 Согуш бүткөндөн кийин, Польшада комендатурада эки жыл кызмат өтөйт.
 Кызматын аяктап, туулган жерине келип, туугандарынын баарысы атайын көчүрмө (спец. переселение) болуп, Орто Азияга келгенин угат.
 Көп кыйынчылыктарды башынан өткөрүп, 2 жылдан кийин жакындарын, Өзбекстандан табат. 
 1961- жылы Багыш айылына көчүп келишет да, алгач колхоздо, андан кийин, “Дружба” совхозунда ар кандай тармактарда үзүрлүү эмгектенип келген.
 Согуштагы каармандыгы үчүн, “Улуу Ата мекендик согуштун” 1-даражадагы ордени, “За отвагу”, “За взятие Варшаву”, “За взятие Берлина” жана башка көптөгөн медалдардын ээси болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Курбанов Катып

Курбанов Катып 1925-жылы Грузияда туулган.
 
 Мектепти толук бүтө электе эле, репрессияга туш келишип, атайын көчүрмө болушуп, Өзбекстанга келишет.
 1956-жылы Багышка көчүп келип, алгач “Дружба” совхозунда айдоочу болуп жумушка орношот.
 Ал жерде 1965-жылга чейин иштейт да, андан кийин, тамеки кабыл алуучу пунктка, тамеки кабыл алуучу болуп которулат.
 Ошол жерде 1985-жылы пенсияга чыкканга чейин эмгектенет.
 Көп жылдык талыбаган эмгеги унутта калбай, “Эмгек ардагери” төш белгиси, бир канча жолу грамоталар манен сыйланган.
 Азыркы учурда жаштарга насаат айтып, түрк улутунун каада- салтын, маданиятын жаштарга үйрөтүп, кеңешин айтып, айыл аксакалы болуп, ардактуу эс алууда жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Даврушев Шахзада

Даврушев Шахзада 1931-жылы Грузия ССРинин Ахильцхин районунда туулган.
 
 Ата-энеси менен 1943-жылдагы атайын көчүрмөнүн негизинде, Өзбекстанга келип отурукташып калышкан.
 Сузак районунун Багыш айылына 1956-жылы көчүп келишкен.
 Келгенден баштап “Дружба” совхозунда тамекичилик бригадасында эмгектенип, тамеки өндүрүү боюнча көп жолу социалисттик мелдештин жеңүүчүсү болгон.
 1970-жылы КПССтин катарына кабыл алынат.
 1980-жылы талыбаган эмгегинин үзүрүн көрүп, өкмөт тарабынан “Урал” мотоцикли менен сыйланат.
 Ошондой эле айылдык кеңешке депутат болуп шайланат.
 Андан башка да, бир нече ардак грамоталардын ээси болгон.
 1992- жылы “Эмгек ардагери төш белгисин алып, пенсияга чыккан.
 2005-жылы дүйнөдөн кайткан.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Алиев Раиль

Алиев Раиль 1951-жылы Андижан облусунун Пахта-Абад районунда туулган.

 Сузак районунун Багыш айылына ата-энеси менен 1956-жылы көчүп келишет.
 1968-жылы мектепти бүткөндөн кийин, механизаторлордун курсунан окуп, тракторист кесибине ээ болот.
 1970-жылдан баштап, “Дружба” совхозунда тракторист болуп, эмгек жолун баштаган.
 1984-жылы КПССтин катарына мүчө болуп кабыл алынат.
 Бир канча жолу социалисттик мелдештин жеңүүчүсү болгон.
 Эмгектин ударниги наамын алган.
 Райондук партиялык комитетинин мүчөсү болуп, коомдук иштерге активдүү катышкан.
 Беш жылдык планды ашыгы менен аткаргандыгы үчүн, райондук жетекчилик тарабынан “Жигули” автомашинасы менен сыйланган.
 2003- жылы 52 жашында капилет оорудан каза болгон.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Шахзадаев Нияз

Шахзадаев Нияз 1957-жылы Сузак районуна караштуу Багыш айылында туулган.
 
 Орто мектепти аяктагандан кийин ар түрдүү тармакта эмгектенип,
 1993- жылы Кыргыз Мамлекеттик Университетин экономика факультетин аяктаган.
 Учурда Жалал-Абад областтык Теле-радио компаниясында (ЖТРК) эмгектенет.
 Ошону менен катар Жалал-Абад областтык түрк-месхет маданият борборунун төрагасынын орун басары.
 

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Сулейманов Данияр

Сулейманов Данияр 1968-жылы Сузак районуна караштуу Багыш айылында туулган.
 
 Орто мектепти аяктагандан кийин, Ташкент шаарындагы “Эл достугу” атындагы Айыл чарба Университетине тапшырып,
 1994-жылы ийгиликтүү аяктайт.
 Жеке ишкерлик менен үзүрлүү эмгектенип, жаштарды иш орду менен камсыз кылууда, элдин социалдык жана башка абалын жакшыртып, жогорулатууга чоң салымын кошуп келет.
 2013-жылы Жалал-Абад областтык түрк-месхет маданият борборуна төрага болуп шайланган.
 

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы
Турбелярийлер

thumb|Geoplanidae.
Турбелярийлер (Turbellaria) - жумуру курттар классы. 

Жөнөкөй, кош капкалуу, симметриялуу жандыктар. Дене уз. бир нече ммден 60 ммге жетет. Оозу денесинин курсак жагында же алдында, кулкуну, бутакталган ичегиси аналдык тешиксиз аяктагадыктан капка ок шom. Бөлүп чыгаруусу протонферидий тибинде. Нерв системасы баш жагындагы нерв түйүндөрү жана андан таралган бир нече нерв талчаларынан турат. Гермафродиттер. Турбелярийлердин 11 түркүмү, З000ге жакын түрлөрү бар. Тропик токойлордо жашагандары, ошондой эле майда омурткаеыздардын мителери белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Жаныбарлар
«Тунгуч» жаштар драма театры

«Тунгуч» жаштар драма театры – 1989-ж. азыркы Бишкек шаарында уюшулган.

Театр уюшулгандан СССРдин жана КРдин эл артисти Ж. Сейдакматова жетектейт. Алгач театр драматург Ж. Өзүбекованын «Апамдын махабаты » пьесасы менен ачылган. Кийин К. Акматов менен Ж. Кулмамбетовдун «Мунабия» драмасын реж. А. Сарлыкбеков койгон. «Тунгуч» жаштар драма театрынын түптөлүшүнө М. Токтобаев, А. Өзүбеков, М. Мамбетов, Ж. Балыкбаева, Ж. Жаманбаева, Т. Абдыразаева, Э. Чалабаев, К. Бекбатыров ж. б. көрүнүктүү артисттердин эмгеги зор. 1990-жылдан «Тунгуч» жаштар драма театры Кыргызстандагы биринчи жеке менчик статусун алган. Анын репертуарында: К. Акматов, Ж. Кулмамбетов, Ж. Өзүбекова, С. Раев ж. б. чыгармалары бар.

«Тунгуч» жаштар драма театры 2004-ж. жаңы жанрдагы заманбап алгачкы улуттук мюзиклди (музыкасы Э. Кадырбаев, «Махабат жылдызы», либреттосу К. Урманбетов) элге тартуулаган. Н. Абдыкадыровдун «Буюккан көч», «Ак бешиктин тилеги», Ж. Өзүбекованын «Күйөө сатам», С. Раевдин «Ханышанын көз жашы», М. Токтобаевдин «Кайран катын Каныкей» ж. б. спектаклдери коюлган. 1990-96-ж. «Эпос» кино-видео борбору менен биргелешип «Аян», «Манастын төрөлүшү», «Айкөл Манас», «Кошок» аттуу видеофильмдер тартылат.

Учурда театрда реж.: Ж. Сейдакматова, Н. Абдыкадыров, И. Рыскулов, М. Мамбетов, Б. Айткулиев жана театралдык окуу жайлардын бүтүрүүчүлөрү эмгектенишет. «Тунгуч» жаштар драма театры өлкөбүздүн аймактарында жана көптөгөн чет өлкөлөрдө (Египет, Колумбия, Германия, Иран, Кытай, Түркия, Өзбекстан, Казакстан, Россия ж. б.) гастролдо болгон. «Тунгуч» жаштар драма театры респ. жана эл аралык театралдык фестивалдарынын дипломдору, Гран-прилер менен сыйл. КРдин өкмөтүнүн Жаштар сыйлыгына (1999) татыган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Маданият
Тункин ойдуңу

280px|thumb|Любви чокусунан Тункин ойдуңунун көрүнүшү
280px|thumb|Тункин өрөөнү
Тункин ойдуңу - Чыгыш Сибирдин түштүгүндөгү ойдуңдар системасы; түндүгүнөн Тункин жылаңач тоолору (Чыгыш Саян) жана түштүгүнөн Хамар-Дабан кырка тоолору менен курчалган. 

Бурят Республиканын аймагында. Кеңдик багытта 200 кмге созулуп, туурасы 50 кмге жетет. Бийикт. 500 мден (батышында) 1400 мге чейин (чыгышында). Иркут д. жана анын куймалары агып өтөт. Түздүктөрүнө талаа (көп бөлүгү айдалган) жана токойлуу талаа мүнөздүү; тоо этегинде кызыл карагайлуу токой кездешет. Минералдуу булактар (Аршан, Нилова Пустынь) бар.
 Колдонулган адабияттар 

 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Тундра зонасы

thumb|Тундра зоналары
thumb|Тундра
Тундра зонасы - арктика жана субарктика алкактарындагы табигый зона. Евразия менен Түндүк Американын түндүгүндө, Гренландияда жана Түндүк Муз океанынын айрым аралдарынын түштүгүндө, ошондой эле Антарктиданын кээ бир аралдарында кездешет. 

Тундра зонасы Түндүк жарым шарда түндүгүнөн арктикалык чөл, түштүгүнөн токойлуу тундра зоналары менен чектешет. Евразия менен Түндүк Американын түндүк жээктеринде туурасы 300-400 кмте жеткен тилке турүндө созулуп жатат. Жайы кыска, салкын (июлдун орт. температурасы 5-10°С), кышы узак жана ызгаардуу (январдыкы -5... -40°С). Кар 7-9 ай жатат. Көп жылдык тоң кеңири таралган. Жылдык жаан-чачыны 200-500 мм, айрым жерлеринде 750 ммге чейин. Катуу шамалдар, кышында бороондор болуп турат. Тундра-глей топурагы басымдуу. Токой жок. Төшөлмө бадал, эңилчек, мамык чөп ж. б. өсөт. Дарыя, көл жана саздар көп. Жаныбарлары өтө аз: ак аюу, ак кекилик, коён ж. б. Жайында келгин куштар уялайт. Тундра - аңчылыкка ыңгайлуу жай жана бугулардын жайыты. Кээ бир аймактарында кендердин (Батыш Сибирде нефть жана газ) запасы бар.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:арктика
Тундра

thumb|Тундра зоналары.
thumb|Тундра (Аляска).
Тундра (финнче tunturi - токойсуз дөң) - арктика аймагына мүнөздүү өсүмдүктөр тиби. 

Негизинен Түндүк жарым шардын арктика жана субарктика алкактарында таралган. Тундрага суук климат, көп жылдык тоң каптаган муздак жер кыртышы мүнөздүү. Мамык чөп жана эңилчек, түптүү жапыз чөп өсүмдүктөрү жана жаздык сымал өсүмдүктөр өсөт. Мындан тышкары кышкысын жалбырагы күбүлмө кидик жарым бадалдар (уюл талы жана кайыңы), дайыма жашыл бадалчалар кездешет. Тундрага бир эле аянтта өсүмдүктөрдүн ар кандай тиричилик формаларынын көп болушу (полидоминанттуулук) мүнөздүү. Тоолордо, тоо токоюнан жогору, мамык чөп, эңилчек жана суукка чыдамдуу өсүмдүктөрдүн бир нече түрү өскөн тоо тундра зонасы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ботаника
Категория:Арктика
Тула

Тула — Орусия Федерациясындагы шаар, Тула облусунун административдик борбору. 

Упа дарыянын боюнда. Калкы 461,6 миң (2024; Тула-Новомосковск агломерациясы менен 1 миллиондон ашуун). Темир жол түйүнү. Kapa металлургия, машина куруу жана металл иштетүү (комбайн, тоо-кен жана трансформаторлор, курал-жарак, ок-дары ж. б. механика. «шталеп»- атайын техника), хим., жеңил, тамак-аш, курулуш материал ж. б. өнөр жай ишканалары жана Орусиядагы самоор чыгаруучу жападан жалгыз заводу иштейт. 

ЖОЖдор, театрлар (алардын ичинен драма, жаштар ж. б.), музейлер (алардын ичинен кооз курал-жарактар (1724)) бар. 1382-ж. негизделген, XVII кылымдан темирден майда барат даярдоонун борбору болгон. 1941-ж. октябрь, декабрь айларында Кызыл Армиянын бөлүктөрү жана шаар калкы Туланы баатырдык менен коргоп, Москванын жанында фашисттик-немистик аскерлердин кыйрашына шарт түзгөн. Кремль (1514-21), Успенье собору (1762-64), Благовешение чиркөөсү (1692) сакталган. Шаарга 1976-ж баатыр шаар наамы ыйгарылган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Шаарлар
Тукубай

Тукубай, Кедей-Арык - Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы кыштак. Багыш айыл аймагына караштуу. 

Дениз денг. 895 м бийиктикте. Райондун борбору Сузак кыштагынан 18 км түндүк-чыгыш тарапта. Жалал-Абад т. ж. бекетинен 10 км. Калкы 1401 (2012); негизинен дан эгиндерин эгип, дыйкан чарбаларында эмгектенет. 

Орто мектеп, китепкана, музей, бала бакча, ФАП бар. Соода жайлары иштейт. Кыштак Советтик Союз. Баатыры Тукубай Тайгараевдин ысмынан аталган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Жала-Абад
Туз тектоникасы

Туз тектоникасы - чөкмө тоо тек катмарларынын арасындагы ийилчээк туз кабаттарынан пайда болгон бүктөлүү деформациясынын бир тиби. 

Бул процесс туздуу катмардын терең чөгүшүнөн (1 кмден терең) пайда болот. Мындай тереңдикте туздуу тектердин ийилгичтик касиеттери жогорулап, тыгыздыгы төмөндөйт. Тектердин тыгыздык боюнча ар түрдүүлүгү (асты жеңил туздар, үстү тыгыз тектер) туздардын жогору карай кысылып чыгышына шарт түзөт. Мында ядросунда туз жаткан казанбак сымал антиклиналдык структуралар, айрыкча диапирлүү бүктөлүштөр пайда болуп, анын канаттарында нефть жана газ кендери топтолушу ыктымал. Туз тектоникасына Кыргызстандагы Чоң-Туз, Кичи-Туз, Шабыр-Көл (Кочкор кара тузу), Шамшыкал (Кетмен-Төбө), Беш-Көл (Тогуз-Торо), Серафимовка антиклиналдары бар. Туз тектоникасы кембрийге чейинки тоо тек катмарларынан тартып неогенге чейинки чөкмө тектеринде учурайт. 

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:География
Тузсуз көл

Тузсуз көл — суусунун курамында эринди минералдык заттар аз (1 г/лте чейин) болгон тузсуз суулуу көл. 

Мындай көлдөрдүн суусу атм. жаан-чачындын, ага куйган, кыртыш жана көлдөн агып чыккан суулардын эсебинен дайыма алмашып турат. Агып чыкма жана агып өтмө көлдөрдүн суусу тузсуз болот. Мис., Кыргызстанда Соңкөл, Сары-Челек ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4