Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Батолит

thumb|Батолит (Намибия).
Батолит - (гр. bаthos тереңдик, lithos таш) жердин терең катмарларында пайда болгон ири көлөмдүү (200 км2 аймакты ээлеген) интрузия (көбүнчө гранитоид) тоо тектеринин жайгашуу формасы. Зюсстун (Suess, 1888) биринчи көз карашы боюнча батолит төмөн карай чексиз тереңдикке созулган, зор өлчөмдөгү магмалык массив деп эсептелген. Кийинки кезде геофизика изилдөөлөрдүн натыйжасында батолиттердин астында метаморфизм тоо тектеринин жайгашкандыгы, алардын ар түрлүү көлөмдөрдө жана калыпта (формада) болуп, өлчөмдөрү чексиз эместиги белгилүү болду. Батолит орун алган жерде калай, вольфрам, алтын ж. б. металлдардын кендери (Кыргызстанда Сары жаз, Суусамыр ж. б. ) кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Геология‎
Категория:Кен байлыктар
Батуми

thumb|Батеми (2014).
Батуми шаары - Грузин Республикасындагы шаар (1878-жылдан). Ажар Республиканын администрация борбору. Кара деңиздин түштүк-чыгыш жээгинде жайгашкан ири порт. Калкы 152 839 (2014). Темиржол жана автомобиль жолдор тоому. Нефть ажыратуу, машина куруу (кеме, нефть жана чай өнөр жайы үчүн жабдуу, электр-техникалык буюмдар), тамак-аш (чай фабрикасы, цитрус комбинаты ж. б.) өнөр жайы, чайдын калдыгынан кофеин алуучу завод, тамеки фабоикасы, университет, 2 театр, 2 музей бар. Аквариум дельфинарий иштейт. Деңиз боюндагы климаттык (Махинжаури, Жашыл Тумшук, Цихисдзири жана Кобулети) курорт. 11-кылымдан чеп катары белгилүү. Шаарга жакын Батуми ботаникалык багы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Грузия
Батый

Батый, Бату, Саинхан - (1208-1255) моңгол ханы. Жучунун экинчи баласы, Чыңгыз хандын небереси. Атасы каза болгондон кийин Батый анын жерлерин ээлеп калат, кийин Чынгыз хан аны Жучу улусуна хан кылып дайындайт (1227). Руска жана Чыгыш Европага жасаган жүрүштүн уюштуруучуларынын бири (1236-1241). Кыпчак талаасын, Волгалык Болгарияны жана Русту каратып (1236-1240), Чыгыш Европага жортуул жасайт. Чыгыш Европа (Польша, Чехия, Венгрия, Далмация) элдеринин жана тылдагы орус элинин каршылык көрсөтүүлөрү аны шашылыш чегинүүгө аргасыз кылган. 1241-ж. Үгөдөй хандын өлгөндүгүн угуп, Батышка жасаган жүрүшүн токтотот да, улуу ханды шайлоого катышуу үчүн Моңголияга кайтып келет. 1243-ж. Батый Волганын төмөнкү агымында борбору Сарай-Бату болгон Алтын Ордо мамлекетин негиздейт. Анын аймагы Иртыштан Дунайга, Уралдын түштүгүнөн Түндүк Кавказга чейин созулган. Батый Моңгол империясындагы төңкөрүшкө катышкан (1251) жана Муңкенин улуу империяга хан болушуна чоң көмөк көрсөткөн.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Категория:Тарых
Батыш Казакстан облусу

Батыш Казакстан облусу (1962-96-ж. Орол облусу) — Казакстан Республикасындагынын батышында жайгашкан облусу. 1932-ж. 10-мартта уюшулган.

 Негизги маалымат 
thumb|400x400px

Аянты 151,3 миң км2. Калкы 617,6 миң (1999). Борбору Орол ш. Шаар калкы 41%. Ири шаарлары: Орол, Аксай. Облуста 12 администрациялык район, 2 шаар, 4 шаарча бар. Басымдуу бөлүгү Каспий ойдуңунда жайгашкан; түндүгүн Жалпы Сырттын тармактары (бийиктиги 263 м ге чейин) ээлейт. Аймагында негизинен кумдуу жалдар менен ойдуңдар (абсолюттук бийиктиги 45-65 м ден ашпайт) айкалышып жатат.

 Климаты 
Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы -11°...-14°С (кээде -40°С ге чейин төмөндөйт), июлдуку 22-25°С (40°С ге чейин көтөрүлөт). Жылдык жаан-чачыны 190-350 мм. Ири дарыясы Урал. Облуста 140тан ашык көл бар. Кара жана каштан топурактуу, айрым жерлерин шор баскан. Дүйүм чөп-дан өсүмдүктүү жана ак кылкан-бетегелүү талаа, шыбак-дан өсүмдүктүү жарымчөл басымдуу. 
 Экономикасы 
Облус мунай жана газга (газ-конденсат) бай; ошондой эле калий, магний туздары, курулуш материалдары казылып алынат. Өнөр жайынын негизги тармактары: машина куруу, металл иштетүү, тамак-аш, жеңил, булгаары-буткийим, баалуу тери ашатуу, балык ж. б. Айыл чарбасы негизинен буудай, арпа эгүүгө жана эт-сүт багытындагы мал асыроого багытталган. Кой, бодо мал, жылкы багылат. Негизги автоунаа жолдору Орол-Атыроо, Орол-Ак төбө, Орол-Оренбург. Казакстандын ири шаарлары, ошондой эле чет мамлекеттердин айрым шаарлары менен аба катнашы бар.
 thumb | 220x124px | right | Кашаган май соргучу.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Казакстан облусттары
Категория:Казакстан географиясы‎
Батыш Каракол өрөөнү

Батыш Каракол өрөөнү - Ички Теңир-Тоодо. Суусамыр өрөөнүнүн чыгышында, Кыргыз Ала-Тоосу менен Кара-Мойнок, Жумгал, Киндик тоолорунун аралыгында жайгашкан. Батышында Көк-Кыя кырка тоосу Ийри-Суу өрөөнүнөн бөлүп турат. Узундугу 60 км, туурасы 2-3 км. Өрөөндүн деңиз деңгээлинен бийиктикте 2100-3000 м. Суусамырга караганда алда канча кууш, капталдары тик. Чыгышты көздөй өрөөн өтө кууштап, Кара-Мойнок тоосу эки айрыкка Караколдун төрүнө жана Батыш Сөөккө бөлөт. Төмөнкү бөлүгү түштүк-батышка карай созулуп жатат. Өрөөн аркылуу Батыш Каракол суусу агып, Суусамырга куят. Климаты континенттик. Кышы суук жана узак, январдын орточо температурасы -21°С, июлдуку 1314°С. Жылдык жаан-чачыны 350-500 мм. Өрөөндүн жана Жоо жүрөктүн жапыз бөлүктөрүнө бетеге-шыбактуу кургак талаа, 2200-2700 м бийиктикке бетеге тулаңдуу, түркүн чөптүү талаа, шалбаалуу талаа, Кыргыз Ала-Тоосунун нымдуураак (500 мм ге чейин) жогорку капталдарына кылкандуу түркүн чөптүү субальп, бетеге, өлөң чөптүү, доңузсырттуу шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Тектирлерде карабүргөн, шыбак, бетеге, буудайык ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Суу боюнда өлөң чөптүү шибер, тал-теректүү токой кезигет. Суусамыр менен батыш Каракол өрөөну кошулган жерде мурда чытырман токой болгон. Аёосуз кыюунун натыйжасында токой суюлуп кеткен; азыр тал, кайың, ыргай, ит мурун, шилби, аса-муса, чычырканак ж. б. кезигет. Жайлоо; түз жерлери айдалып эгин, тоют өсүмдүктөрү эгилет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Чүй облусу
Категория:Өрөөндөр
Батыш Сибирь түздүгү

thumb|Батыш Сибирь түздүгү.
thumb|Васюган.
Батыш Сибирь түздүгү, Батыш Сибирь ойдуңу - жер шарындагы эң ири аккумуляциялык түздүктөрдүн бири. Сибирдин басымдуу бөлүгүн ээлеп, түндүктөн Карск деңизи, түштүктөн Казак Сараркасы жана Алтай тоолорунун этектери, батыштан Урал, чыгыштан Орто Сибирь бөксө тоосу менен чектешет. Аянты 3 млн км2дей. Жеринин бети өтө жайпаң, бир аз күдүрлүү, деңиз деңгээлинен бийиктиги 50 м ден 300 м ге чейин. Морена дөбөлөрү жана жалчалары бар эки суу аралыгындагы кенен түздүктөр мүнөздүү (Васюган түздүгү, Бараба, Ишим, Кулунду талаалары ж. б.). Анча чоң эмес дөңсөөлөр (Обь платосу, Сибирь жалчалары) кездешет. Тектоникалык негизин Батыш Сибирь плитасы түзүп, үстүн деңиздик жана континенттик борпоң чөкмө тектердин калың катмары жаап жатат. Нефть жана табигый газдын пайда болушу ошол чөкмө тектерге байланыштуу (Батыш Сибирь нефть газ аймагы бар). Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы -28°С ден -16°С ге чейин, июлдуку 4-22°С. Жылдык жаан-чачыны тундра жана талаа зоналарында 200 мм ден токой зонасында 600 мм ге чейин. Аймагында 2000ден ашык дарыя бар; алардын эң ирилеринде (Обь, Иртыш, Енисей) кеме жүрөт, сал агызылат. Көлү көп (Чаны, Уба ж. б.), анын ичинде туздуу жана ачуу туздуулары да бар. Түндүк бөлүгүн түбөлүк тоң текши каптабагандыктан, саздардын пайда болушуна шарт түзүлөт. Батыш Сибирь түздүгүндө ландшафттын кеңдик зоналуулугу даана байкалат. Түндүк бөлүгүн тундра жана токойлуу тундра зоналары ээлейт; аймагынын көп бөлүгү токой зонасына кирет, аны карагай, көк карагай, кедр, мырза карагай, сибирь кызыл карагайы, ошондой эле байтерек-кайың токойлуу саз, тайга каптап жатат. Түштүк бөлүгүн токойлуу талаа, талаа ээлеп, көп жери айдалган. Зоналарынын көбүнө саздуу, шортоң жерлер мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Сибирь‎
Батыш Сьерра-Мадре кырка тоосу

thumb|Батыш Сьерра-Мадре кырка тоосу.
thumb|Батыш Сьерра-Мадре кырка тоосу.
Батыш Сьерра-Мадре кырка тоосу - Түндүк Америка Кордильерасынын Батыш тилкесиндеги кырка тоо; Мексикада. Батышынан Мексика тайпак тоосу менен чектешет. Узундугу 1300 км, эң бийик жери 3150 м (Чоррерас чокусу). Негизинен метаморфизмделген тоотектерден туруп, лаванын калың катмары менен капталган. Күмүш жана алтын кендери бар. Терең өрөөн-капчыгайлар менен тилмеленген. Түндүгүн ксерофилдик бадалдар жана кызыл карагайлуу сейрек токой, түштүгүн катуу жалбырактуу жана жайында жашыл токойлор ээлейт.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Тоолор‎
Категория:Мексика
Баффин деңизи

thumb|Баффин деңизи.
Баффин деңизи - Түндүк Муз океандагы жарым-жартылай туюк деңиз. Гренландия аймагы менен Канадалык Арктика архипелагынын аралыгында. Дейвис кысыгы аркылуу Атлантика океаны менен кошулат. Аянты 530 миң км2. Эң терең жери 2414 м. Суунун температурасы жайында 45°С ден 0°С ге чейин, кышында -1°С ден төмөн. Жылдын көп мезгилинде муз каптап жатат, айсберг көп. Туздуулугу 30-34%о. Суткасына эки жолу ташкындайт (4 м ге чейин). Балык (треска, сельдь ж. б.) кармалат. Англиялык уюл изилдөөчү У. Баффиндин ысмынан аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Деңиздер
Категория:Арктика
Баффин жери

thumb|Баффин жери.
Баффин жери - Канадалык Арктика архипелагындагы эң ири арал. Аянты 476 миң км2. Чыгышы тоолуу (бийиктиги 2134 м ге чейин), мөңгүлүү (аянты 83 миң км2). Батыш бөлүгү дөбөдөңсөлүү (бийиктиги 150-200 м), саз жана ири көлү көп. Негизги калктуу пункту Фробишер-Бей. 

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Канада
Категория:Аралдар
Категория:Арктика
Башкы нормаль

Башкы нормаль - жанышуучу тегиздикте жаткан мейкиндик ийри сызыгынын нормалы. Эгер r = Г (t) ийри сызыктын параметрдик теңдемеси жана параметрдин t0 маанисине M0 чекити туура келсе, анда башкы нормальдын вектордук формасы r = Г (t0) + lr"(t0) түрүндө болот. «Башкы нормаль» терминин француз математиги О. Коши (1826) киргизген. 

 Дагы кара 
 Нормаль

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Категория:Математика
Башкырт тили

Башкырт тили — Түрк тилдеринин кыпчак-булгар тобуна кирет. Башкыртстанда, Татарстанда, Орусиянын, Оренбург, Челябинск, Курган, Свердловск облусунда таралган. Негизинен эки диалектиден турат: чыгыш (кувакан) жана түштүк (юрматин). 

Башкырт тили татар тилине жакын, фонетикалык, грамматикалык жактан айырмачылыктары бар. Араб (1929-ж. чейин), латын (1929-жылдан) алфавитиндеги жазманы колдонушкан. 1939-жылдан бери орус алфавитинин негизиндеги жазмага өтүшкөн.

Башкырт алфавити:
 А а Б б В в Г г Ғ ғ Д д Ҙ ҙ Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Ҡ ҡ Л л М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Ҫ ҫ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Һ һ Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ә ә Ю ю Я я

thumb|Башкырт клавиатурасы

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
Категория:Тил илими
Баштыкчандар

thumb|Myrmecobius fasciatus.
Баштыкчандар (лат. Metatheria) — тирүү туучу сүт эмүүчүлөр классчасына кирген жаныбарлар. Дене узундугу 4 см ден 160 см ге чейин. Көпчүлүк түрлөрүнүн ургаачысынын боорунда баласын салып жүрүүчү баштыктары (чөнтөктөрү) болот, аларда сүт бездеринин үрптөрү ачылат. Мээси жөнөкөй түзүлүштө. Плацентасы (чөбү) болбойт, 12-42 сутка көтөрүп начар өөрчүгөн балдарын тууп, 6-8 ай баштыгында көтөрүп жүрүшөт. Атайын булчуңдар жыйрылганда сүт баласынын оозуна агат. Баштыкчандардын 1 түркүмү, 9 тукуму (опоссумдар, жырткыч баштыкчандар, баштыкчан кумурскачылар, баштыкчан көр чычкандар, кенгурулар), 220га жакын түрү белгилүү. Австралия, Тасмания, Жаңы Гвинея, Чоң Зонд аралдарында, Түштүк Борбор жана Түндүк Америкада таралган. Токойдо, талаада жашоочу түрлөрү бар. Арткы буттары жана куйругу жакшы өрчүгөндүктөн, секирип жана чуркап жүрүүгө ыңгайланышкан. Баштыкчандар түрдүү курт-кумурскалар, майда омурткалуулар, куштардын жумурткасы менен азыктанат. Кээ бири айыл чарбасына зыян келтирет, башкалары промысел объектиси. ТКЭСтин Кызыл китебине 21 түрү катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Баялыш

Баялыш - өсүмдүктөрдүн шакардуулар тукумундагы уруусу; көп жылдык же бир жылдык чөп, бадалча жана бадал. Жалбырагы калың, ичке. Гүлү жалгыздан, эки жыныстуу же топтошуп жалбырак колтугунан өсөт. Топгүлү - машак сымал же шыпыргы. Мөмө коргонунун сегменттеринен пайда болгон мөмөсүнүн желекчелери бар. Негизинен өзү менен өзү, кээде шамал жана курт-кумурска аркылуу чаңдашат. Евразия, Африкада 200дөй, Кыргызстанда 20га жакын түрү өсөт. Алар кой, эчки жана төөлөргө негизги тоют. Айрымдары дары өсүмдүк.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Өсүмдүктөр
Баяндамачы

thumb|Баяндамачы (2006).
Баяндамачы - коомдо болуп жаткан ар кыл саясий, экономикалык, социалдык, маданий ж. б. процесстерди, окуялар менен көрүнүштөрдү мезгилдүү маалымат каражаттарында чечмелеп, талдап, түшүндүрүп туруучу журналист, чыгармачыл кызматкер. Бул багытта иштеген адамдын өзүнүн тандап алган темасы болот. Баяндамада журналисттин билими, тажрыйбасы, жекече жөндөмдүүлүгү, устаттыгы, ээлеген орду жана көз карашы айкын көрүнөт. Ошондуктан журналист-баяндамачы аудиториянын кызыгуусун пайда кылып, ага коомдук турмушта жүрүп жаткан окуялар, көрүнүштөр, өзгөчөлүктөр жөнүндө ынанымдуу айтып берүүсү, алдыңкы, жаңы көз караштарды жактап, инсандардын «өздүк стратегиясынын» өркүндөшүнө көмөк көрсөтүүсү, окуялардын маңызын ачып, турмушта орун алган карама-каршылыктарды талдоосу; коомдогу маанилүү маселелердин практикалык жагынан чечилишине көмөк көрсөтүүсү негизги талап. Ар бир баяндамачы тийиштүү коомдук уюмдар, социалдык топтор, саясий партиялар ж. б. үчүн кызмат кылат, демек, анын өздүк орду аудиторияга түшүнүктүү болууга тийиш.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
Бегония

thumb|Begonia cubensis.
Бегония — бегониялар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Жоон тамырлуу, көп жылдык чөп өсүмдүгү, кээси бадал же лиана сымал. Сабагы түз, төшөлүп же жармашып өсөт. Жалбырагы жөнөкөй, кезектешип жайгашкан. Айрым түрүнүн жалбырагы темгилдүү. Гүлү бир жыныстуу, мөмөсү кутуча, уругу абдан майда. 900дөй түрү белгилүү. Көбүнчө тропик жана субтропикте (Австралиядан башка) өсөт. КМШ өлкөлөрүндө гүлү жана жалбырагы кооз түрлөрү рекс, чаар бегониялар ж. б. оранжереяда, үйдө, гүлзарларда, Кыргызстанда Креднер, Марта, Бисмарк сорттору өстүрүлөт. Сабак, жалбырак калемчелери жана уругунан көбөйтүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Өсүмдүктөр
Беде

thumb|Medicago littoralis.
Беде (L.) — чанактуулар тукумундагы көп же бир жылдык чөп өсүмдүк. 100дөн ашык түрү белгилүү. Айыл чарбасы үчүн көк, сары, көгүлтүр, гибрид беделердин мааниси чоң. Ал көп сабактуу, бийиктиги 70-90 см, айрымдары 150 см ден ашык. Жалбырагы сүйрү, үч ача, кезектешип жайгашат. Гүлү көгүш, кочкулкөк, сары. Мөмөсү көп уруктуу чанак. Себилген урук 8-10°С жылуулукта 7-8 күндөн кийин өнүп чыгат. Тамыры өзөктөп тамырлап, 5-10 м ден терең кетет. Орто Азияда жана Кавказда ар түрдүү айдама жана жапайы беде көп кезигет. Миң жыл мурдатан эле эгилип, малга тоют катары колдонулган. Беде топурак катмарын органикалык заттар, азот ж. б. элементтер менен байытып, топурактын структурасын жакшыртат, пахтанын вилт илдетин козгогучтардан арылтат, топурактын шорлуулугун азайтат. Баалуу биологиялык касиетине, чарбалык маанисине жараша бардык жерде кеңири таралган. Тоют үчүн жазында арпа менен кошо себилип, фосфор, калий семирткичтери менен азыктандырылат. 3-5 жолу чабылып, жашыл чыктуу жана кесек тоют катары пайдаланылат. Ал 2-3, ал эми которуштуруп айдаганда 5 жылга чейин өстүрүлөт. Беде уругун алууга Кант машина сыноо станциясы, Кыргыз кант кызылчасы боюнча тажрыйба чарбасы ж. б. көптөгөн дыйкан чарбалары адистештирилген. Чүйдө жергиликтүү Береке, Манас, «Токмок», Ошто жергиликтүү Өзгөн, көк беде сорттору райондоштурулган. Зыянкечтери: беде кенеси, беде шиштумшугу ж. б. Илдеттери: чаңгыл кебер, аскохитоз ж. б. Аларга каршы күрөш чарасы: фунгицид чачуу, агротехниканы туура жүргүзүү. Бедеге сары чырмоок чоң зыян келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Өсүмдүктөр
Бедиз

Бедиз - ташка чегип, оюп, кооздоп сүрөт тартуу. Орхон жазмаларында таштан чегилип жасалган адамдын келбети бедиз деп аталган. Түрк тилинде бедиз көркөмдөө, кооздоо, оюу, кооз имарат тургузуу деген маанини берет. Түрк жазмаларында бедиз баатырлардын тулкусу ташка чегилген жана алардын жанына тизилип коюлган таш тирөөчтөргө (балбалдарга) карата да айтылган.
 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Категория:Искусство жана маданият
Бедленд

thumb|Бедленд (АКШ‎).
Бедленд - (англ. badland куужер), чаптар, куужерлер чөлдүү жана жарым чөлдүү каксоо аймактардагы аң-чөнөктүү, адыр-күдүрлүү кокту-колоттуу татаал рельеф; дыйканчылыкка жараксыз жерлер. Негизинен жердин чополуу кыртышынын үстүңкү бетин нөшөрлөп жааган жамгырдын жууп кетишинен пайда болот. Көбүнчө Орто Азиядагы тоо этектерине мүнөздүү. Кыргызстанда бедленд Ат-Башы, Ысык-Көл (батышы), Нарын (Байгөнчөк, Актал) өрөөндөрүндөгү чаптар түрүндө кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:География
Категория:Геология‎
Морис Бежар

thumb|Морис Бежар (1988).
Бежар, Морис - (чыныгы аты-жөнү Морис Жан Берже) (1. 1. 1927-ж. туулган, Марсель — 2007, Лозанна) француз балет артисти, хореограф, режиссёр, педагог. Франциядагы көркөм искусство академиясынын мүчөсү (1994). Философ Г. Берженин (1896-1960) уулу. 1941-жылдан классикалык бийди үйрөнгөн, Марсель операсында (1944), «Балле де Пари» (1947-49, Париж), Лондондо ж-а Стокгольмдо (1952) иштеген. Бежар Парижде өзү түзгөн «Балле романтик» (1953), «Балле де л’Этуаль» (195457) жана «Балле театр де Пари» (1967-60) группаларын жетектеген. Бежар Бартоктун музыкасына «Үчөө үчүн соната» (1957), П. Анринин музыкасына «Орфей» (1959) балеттерин алгачкылардан болуп койгон. Бежарды дүйнөгө тааныткан И. Ф. Стравинскийдин «Ыйык жаз» балети (1959) «Ла Монне» театры, «Уэстерн тиэтр балленин» катытуусу менен болгон. Анда Бежар бийдин ритуалдык, ырым-жырымдык мүнөзү, хореография жогорку даражага жеткен. 1960-87-ж. «20-кылымдын балети» (Брюссель), 1987-ж. швецария «Балле Бежар Лозанн» группаларын жетектейт. 1992жылдан группа «Бежар балле Лозанн» аталган. Бежар спектаклдеринде «Тогузунчу симфония» (Л. Ван Бетховен, 1964), «Биздин мезгилдегидей месса» (П. Анри, 1967), «Биздин Фауст» (И. С. Бах жана «Аргентина тангосу» (1975), «Король Лир алгачкы ырлары 1899-ж. «Киевское слово», «Звезда», «Правда» гезиттерине жарыяланган. 1909-10-ж. демократия багыттагы ырларды жазган. 1913-ж. анын «Тамсилдер» аттуу алгачкы жыйнагы чыккан. «Жер, эрк, жумушчу үлүшү туу сыяктуу музыкалык чыгармаларды пайдаланган. «Тереза эне жана дүйнө балдары» (2002), «Заратустра» (2002) тандалма музыкага жазылган. Бежар сүйүү жана өлүм темасына арналган «Ромео жана Жульетта» (музыкасы Г. Берлиоздуку, 1966), «Балким бул Ажал» (музыкасы Р. Штраустуку, 1970), «Мага сүйүү эмнени билдирди» (музыкасы Г. Малердики, 1974) ж. б. балеттерин койгон. Бежар бийдин лексикасынын жанданышына чоң таасир берген, хореографияны өркүндөтүүдө татаал муктаждыктарды чече билген. «Мудра» (1970-87, Брюссель) жана «Рудра Бежар Лозанн» (1992, Лозанна) мектеп-студиясынын түзүүчү жетекчиси болгон. Бежар бийдин лексикасынын жанданышына чоң таасир берип, хореографиянын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтип, анын татаал турмуштук проблемаларды чагылдыра аларын көрсөткөн. Н. Жылдызова.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Искусство
Категория:Франция
Категория:Туулгандар 1927-жылы
Категория:Өлгөндөр 2007-жылы
Бездер

thumb|Бездер.
Бездер - адам жана жаныбар организминдеги физиол. иштерге катышуучу биологиялык активдүү зат гормондорду иштеп чыгуучу органдар. Өзүнүн иштеп чыккан гормонун өткөөлдөр аркылуу дененин сыртына же былжыр челге чыгаруучу бездиди экзокрин же сырткы секреция бездер, ал эми алар бөлүп чыгарган заттар секреттер деп аталат. Өткөөл түтүктөрү жок, иштеп чыгарган гормондорун канга же лимфага түздөн-түз берүүчү бездер эндокрин же ички секреция бездер деп аталат. Кээ бири кандагы зат алмашуунун акыркы заттарын чогултуп, аларды сыртка чыгарат. Ошентип организмди уулануудан сактайт. Аларга бөйрөк, тер жана жаш бездер кирет, к.

 Бездер 
 Ички секреция бездери

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Медицина
Категория:Анатомия
Безоарлар

thumb|Безоарлар.
thumb|Безоарлар.
Безоарлар - (персче бадзар жайташ) жылкы, чочко, ит жана кепшөөчү жаныбарлардын ичеги-карынында кыл, жүн, жем-чөптүн тоголоктошуп, катып калышынан пайда болуучу ылаң. Каткан чогундунун салмагы кээде 2 кг га жетет. Мындан ичеги бүтөлүп калса, мал өлөт. Ал узак убакыт кесек тоют берүүдөн, сапатсыз жемчөптөн, ачка болуп, жүн жегенден пайда болот. Мындай учурда малдын тынчы кетип, температурасы көтөрүлөт, жүрөгү тез кагып, энтигет. Жемчөптү начар жейт. Алдыналуу үчүн тоюттандырууну жакшыртуу, операция жасоо керек.
 
 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Ветеринария
Категория:Оорулар