Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шахта

240px|thumb|
Шахта — кен байлыкты жер астынан казып алуучу жана аны керектөөчүлөргө же кен ылгоочу фабрикага жөнөтүүчү тоо-кен ишканасы. Адатта, жер астынан таш көмүр же күйүүчү сланец казуучу ишканалар — шахта, ал эми кен таш казуучу ишканалар — рудник деп аталат.

Шахта түшүнүгүнө жер үстүндөгү имараттар (копер, эстакада, көтөрүү машиналарынын имараттары, желдеткич, колорифердик орнотмо, майдалапылгоочу фабрика, кампалар) жана тоо-кен казмалары (шахта стволу, квершлаг, штольня, штрек ж.б.) кирет.

Шахтаны мүнөздөөчү эн негизги факторлор — анын кубаттуулугу жана иштөө мөөнөтү. Шахтанын кубаттуулугу анын тоо-кен техникалык мүмкүнчүлүктөрү менен аныкталат. Иштөө мөөнөтү тоо-кен геологиялык шартына жана кендин запасына байланыштуу. Ири шахталар 50-70 жыл иштейт. Эң байыркы шахта Нгвеня рудниги (Свазиленд). Алтын жана алмаз казылуучу айрым шахталардын тереңдиги 4 кмге жетет. Мындай тереңдикте температура 60 °С жетип, жарылуу жана суунун жырып кирүү коркунучу бар шартта шахтёрлор эмгектенишет. Түздүктөрдө кендин үстүн ачуу тик, кээде жантык шахта стволдору, алардан кенди көздөй ар кабатта квершлагдар аркылуу жүргүзүлөт. Тоолуу аймактарда кенди ачуучу негизги тоо-кен казмасы штольня деп аталат;
 
2) жер астындагы, көбүнчө тик, кээде жантайынкы тоо-кен казылмасы, к. шахтпа стволу.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шахта
Шахсей-вахсей

Шахсей-вахсей (шах Хусейн, вах Хусейн дегенден) - шииттердин (к. Шиизм) Хусейн имамды эскерип, аза күтүү каадасы.
 
Бул катышуучулардын өзүн-өзү сабашы, кылыч, канжар менен өзүн кескилеши менен коштолот. Шахсей-вахсейди 16-кылымдан шииттер расмий белгилешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шиизм
Шахнаме

«Шахнаме» («Падышалар жөнүндөгү китеп»)иран элинин мифтерин, эпикалык дастандарын жана тарых баяндарын (хроникаларын) камтыган проза же ыр түрүндөгү жыйнактардын аталышы.
 
Эң көрүнүктүүсү - Фирдоусинин поэтикалык эпопеясы. Калган жыйнактардан үзүндүлөр гана сакталып калган. Жыйнактар алгач «Худай-наме» делип, кийин «Шахнаме» атала баштаган. Мындай жыйнактардын алгачкылары Сасаниддердин тушунда (3-6-кылымда) орто фарс тилинде түзүлүп, 8-9-кылымда араб тилине которулган. 10-кылымда алардын негизинде фарси тилинде (дари) «Шахнаменин» жыйнактары түзүлгөн. «Шахнаме» жыйнактарына таасирленип, жеке авторлор да аты уйкаш чыгармаларды жаратышкан (мис., акындар Дакики, Фирдоуси, Масуди Марвазинин ыр түрүндөгү «Шахнамелери», Абу-ль-Муаййад Балхинин прозалык «Шахнамеси»).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ырлар
Шаховит

Шаховит (орус геологу Ф. Н. Шаховдун ысмынан аталган) - гидроксиддерге таандык минерал, Hg+Sb5+03(0H)3.
 
Ачык жашыл түстү, алмаздай жылтырайт, тунук. Катуулугу 3-3,5, тыгыздыгы 8,38 г/см3. Биринчи жолу Кыргызстандагы Айдаркен сымап кенинде 1982-ж. табылып, изилденген. Ал каломель, эглестонит, терлингуаит, монтроидит, кузнецовит, тубаса нак сымап ж. б. менен чогуу кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Шах (титул)

Шах (титул) - Жакынкы жана Ортоңку Чыгыштын айрым өлкөлөрүндө, Дели султандыгында жана Улуу Могол мамлекетинде тараган монарх титулу (падишах формасында).
 
Шах титулу падишах жана шахиншах титулунан келип чыккан. Падишах - Азиянын айрым өлкөлөрүндө колдонулган ирандык монарх титулу. Персиддин «шах-ан-шах» («падышанын падышасы») титулунан пайда болгон. Осмон (XV-1922), Дуррани (1747-1823), УлууМоголдор (1526-1858) империялары жана Афганстандын (1926июль 1973), ошондой эле Евразия мамлекеттеринин айрым монархтары «падишах» титулун колдонушкан. Афганстанда акыркы шах Мухаммед Закир-шах 1973-ж. бийликтен кеткен. Шахиншах - Иран башкаруучуларынын Сасаниддер убагынан бери келаткан титулу. Шах Ахемениддердин «хшайатия хшайатиянам» (падышанын падышасы) деген титулунан улам келип чыккан болуу керек. Ошондуктан ахемениддер падышасы Кир II Улуу Иранда алгачкы шахиншах аталган. Бул титул үзгүлтүк менен 2500 жыл колдонулган. Ирандын акыркы шахы Мохаммед Реза Пехлеви өлкөдөгү Ислам революциясынын убагында 1979-ж. бийликтен кулаган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шатун

Шатун, тээк - кривошип-жылгычтуу механизмдердин тетиги; ал поршендин алга-артка жылуу кыймылын муунактуу валдын айлануу кыймылына айландырат.
 
Шатунтун муунактуу валга туташтырылган бөлүгү - жылгычтуу бөрк, ал эми ага карама каршы бөлүгү поршендүү бөрк деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Шатманов Сүйналы Токтоназарович

Шатманов Сүйналы Токтоназарович (6. 9. 1960, Жалал-Абад обл., Таш-Көмүр ш.) - медицина илимдин доктору (2004), проф. (2006). КММИни бүтүргөн (1982). 1982-85-ж. Москва шаарында аспирантурада окуган.
 
ОшМУнун медицина институтунда окутуучу врач-стоматолог (19852005). 2006-жьшдан гистология жана патанатомия кафедрасында проф. Гистология, цитология жана эмбриология боюнча адис. 65тей илимий эмгеги, а. и. 1 монография, 2 методикалык колдонмосу бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шатенов, Алтынбек Касымбекович

Шатенов Алтынбек Касымбекович (8.2.1960 ж. т., азыркы Ысык-Көл обл., Ысык-Көл району, Григорьевка айылы - 4.10.2015, Каракол) - драма артисти, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1993)., Кыргыз Республикасынын эл артисти (2010).
 
1986-ж. Т. Абдымомунов атындагы Кыргыз акад. драма театрынын алдындагы студияны бүтүргөн. 1980-93-ж. Кыргыз акад. драма театрында, 1983жылдан К. Жантөшев атындагы Ысык-Көл обл. драма театрында эмгектенет. Аткарган ролдору: Бекзат (М. Касенов, «Алда жаш жубайлар ай»), Желдеңбай, Зөөкүр (Ж. Садыков, «Манастын уулу Семетей»), Хулиган (Ж. Садыков, «Өлүп тирилгендер»), Жевакин (Н. Гоголь, «Үйлөнүү»), Аккан (К. Жантөшев, «Курманбек»), Машырбек (Т. Абдумомунов, «Машырбек үйлөнөт»), Самаган (В. Калчабаева, «Мен сүйгөн обон»), Хлестаков (Н. Гоголь, «Текшерүүчү»), Петруха(Ч. Айтматов, «Кыямат»), Карабай(3. Сооронбаева, «Сынганмазар»), Искен(М. Мамазаирова, «Кымгуут түшкөн бир кечте»), Манас (Ж. Кулманбетов, «Манас, Манас болгону...»), Арстанбеков (Э. Турсунов, «Баш мээси менен»), Корол Лир (У. Шекспир, «Король Лир»), К. Тыныстанов (А. Чекиров, «Кызыл профессор»), Макбет (Э. Ионеско, «Макбет»), Петров (Д. Сариев, «Кайран эл»), Базиль (П. Бомарше, «Фигаронун үйлөнүшү) ж. б. С. Жумадылов, М. Рыскулов атындагы еыйлыктардын ээси. Медалдар менен сыйланган.

2015-жылдын 4-октябрянда Каракол шаарында кайтыш болгон.;

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Шарьяж

Шарьяж (франц. charrier - тоголоктоо, жетелөө, сүйрөө), тектоникалык жабынды - тектоникалык жараканын жантайынкы бети менен жылышып, орун которгон тоо тек кабаты.
 
Анын калыңдыгы жүздөгөн метрден бир нече километрге чейин жетет. Тоо тек катмарларынын бүктөлүүсүнөн же тектоникалык өйдө жылышуунун өөрчүүсүнөн пайда болот. Жылышып келүү тегиз же бүдүрлүү бет менен, бир кыйла аралыкка (ондогон кмге, айрым учурда жүздөгөн кмден ашык) жетиши, ири аянтты калың (жүздөгөн лгден бир нече кмге чейин) каптап калышы жана татаал түзүлүшү менен айырмаланып турат. Негизинен чөкмө жана жанартоо, кээ жерлери магма жана метаморф тектеринен турат. Шарьяж астында жаткан тоо тектери менен чогуу же өзүн гана түзгөн тоо тек катмарлары күчтүү бүктөлүүлөргө кабылган. Шарьяж көбүнчө геосинклиналь системаларында кездешет. Шарьяжды түзгөн тоо тектер аллохтон, анын астында жаткан тоо тектер автохтон деп аталат. Көпчүлүк учурда аллохтон автохтонго салыштырмалуу байыркы тектерден түзүлүп, бири-биринен курамы, пайда болуу шарты жана ар түрдүү палеогеографиялык зонага тиешелүүлүгү менен айырмаланып турат. Айрым жерлердин оёңдорунда автохтон жер бетине чыгып, тектоникалык терезени пайда кылса, дөңсөөлөрдө аллохтон эрозиялык калдык түрүндө сакталып калган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Шаршенбиев Жолдошбек Асангазиевич

Шаршенбиев Жолдошбек Асангазиевич (1959ж. т., Ысык-Көл обл., Ысык-Көл району, Чон-Сары-Ой айылы) - медицина илимдин доктору (2004).
 
КММИни бүтүргөн (1982). КММАда аспирант, мугалим (1985-91), 2000-2003-ж. Москвадагы адамдын морфологиясы ИИИде докторантурада окуган. 2005-жылдан КММАда гистология кафедрасынын башчысы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шаршенбаев Мелис

Шаршенбаев Мелис (30. 1. 1944-ж. т., Чүй обл., Сокулук району, Кызыл-Туу айылы) - драма жана кино артисти Кыргыз ССРинин эмгеги сиңирген артисти (1987), КРдин эл артисти (2012).
 
1965-69-ж. Москвадагы мамлекеттик маданият институтунда окуган. 196974-ж. Кыргыз ССРинин Маданият министрлигинде методист жана инспектор, 1974-76-ж. Респ. көркөм чыгармачылык үйүнүн директору, 1977-78-ж. Маданият министрлигинин искусство иштери боюнча башкы башкармалыгынын начальнигинин орун басары, 1978-80-ж. Бүткүл союздук маданий ишмерлердин билимин жогорулатуу институтунун угуучусу жана В. Ф. Комиссаржевская атындагы Ленинград театрында режиссёр-стажер, 1980-82-ж. Маданият министрлигинде Маданият мекемелеринин башкы башкармалыгынын начальниги, 1982-85-ж. Т. Абдумомунов атындагы Кыргыз улуттук акад. драм театрында режиссёр-коюучу, 1985-91-ж. Кыргыз ССРинин Маданият министрлигинин маданият мекемелеринин башкы башкармалыгынын начальниги, министрдин биринчи орун басары, 1991-93-ж. КРдин Өкмөт үйүнүн социалдык бөлүмүнүн башчысы, 1993-95-ж. «Манас айылы» иш долбоорунун генералдык директору, 1995-2000-ж. Б. Бейшеналиева атындагы КМИИде, 2001-13-ж. «Манас» Кыргыз-Түрк университетининде окутуучу, проф. 200513-ж. КРдин Театр ишмерлер союзунун төрагасы. Режиссёрдук чыгармачылыгы 1960-жылдардын аягында «Үмүт» (М. Жакыпов) спектаклин коюу менен башталган. Кийин «Биздин үйдүн Карлсону» (М. Гапаров), «Күч күйөө» (Т. Актанов), «Ажырашуу түнү» (К. Акматова) ж. б. Шаршенбаев борбордук аянтта өткөрүлүүчү чоң майрамдык театралдаштырылган иш-чараларды (мис., КРдин эгемендигинин 1-, 5-, 10-, 11-жылдыктарын; «Нооруз» - 1996, 1998, 1999, 2000 ж. б.) режиссёр катары өткөргөн. «Руханият» сыйл. (2006) лауреаты, «Жексон шаарынын ардактуу жараны» (АКШ) жана «Даңк» медалдары менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шаршенбаев Жоломан

Шаршенбаев Жоломан (20. 10. 1937, Чүй обл., Кемин району, Кара-Дөбө айьшы -11.8. 2013, Бишкек) - милициянын генерал-майору (1989).
 
СССР ИИМдин Алматы шаарындагы милициянын атайын орто мектебин (1964), Караганды жогорку мектебин (1972), СССР ИИМдин Академиясын бүтүргөн (1977). Кемин райондук ички иштер бөлүмүндө оперуполномочен, улук оперуполномочен, Ак-Түз аймактык ички иштер бөлүмүнүн начальниги, Кемин райондук ички иштер бөлүмүнүн начальнигинин орун басары (1964-73), Киров райондук ички иштер бөлүмүнүн начальниги (1973-75), КР ИИМ штабында начальниктин орун басары (1977), Бишкек шаардык Октябрь райондук ички иштер бөлүмүнүн начальниги (1977-80), Талас (198084), Ысык-Көл (1984-87) обл. ички иштер башкармалыктарынын начальниги, КР Ички иштер министринин орун басары (1987-88), ЫсыкКөл обл. ички иштер башкармалыгынын начальниги (1988-91), КР Ички иштер министринин орун басары (1991-95), КР ИИМ Академиясында улук окутуучу (1995-2000), кафедра начальниги (2000-08), профессор (2008-10), КР ИИМдин ардагерлер кенешинин төрагасы (2010-13) болуп иштеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шаршеналиева Зарыл

Шаршеналиева Зарыл (1935, Чүй обл., Дөң-Арык айылы - 2011, Бишкек) - химия илимдин доктору (1985), проф. (1992). Москва текстиль институтун бүтүргөн (1959).
 
Кыргыз ССР ИАнын органикалык химия институтунда кенже, улук илимий кызматкер, лабор. башчысы, директор (1959-90), Илим жана жаны технология комитетинде бөлүм башчы (1990-99). 1999-жылдан КР Өкмөтүнүн алдындагы илим жана интелектуалдык менчик боюнча Кыргызпатент мамлекеттик агенттигинде бөлүм башчы, 2005-жылдан КРСУда проф. Ири молекулалуу бирикмелер химиясы боюнча адис. 170тен ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монография, 13 автордук күбөлүгү бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шаршеналиев Асанбек

Шаршеналиев Асанбек (29. 3. 1940-ж. т., Нарын обл., Жумгал району, Кызыл-Туу айылы) - юрист, юридика илимдин доктору, проф. (1999), Юстициянын 1-кл. мамлекеттик кеңешчиси (1998), КРдин эмгеги сиңирген юристи 1997).
 
Фрунзедеги советтик соода техникумун (1958), КУУну ндук керек-жарак коомунда ССР ИАсында кенже илимий кызматкер, окумуштуу-секулук окутуучу (1977-79), Кыргызстан КП Фрунзе шааркомунда бөлүм башчы (197987), Кыргызстан КП БКнын адм. органдар жана мамлекеттик укуктук бөлүмүндө бөлүм башчынын орун басары (1987-89). Кыргыз ССРнин мамлекеттик башкы арбитри (1989-91), Конституциялык көзөмөл к-тинин төрагасы (1990), КРдин Конституциялык сотунун төрагасы (1991-93), КРдин Башкы прокурору (1993-2000), ошол эле учурда экон. кылмыштуулук, контрабанда жана коррупцияга каршы күрөш боюнча координациялык кеңештин төрагасы. КУУнун юридикалык институтунда директор (2000-01), КР Президентинин Жогорку Кеңештин Эл өкүлдөр жыйынында толук укуктуу өкүлү, ошол эле учурда КРдин Коопсуздук боюнча секретариатынын башкы инспектору (2001OS), Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясында проректор (2004-10), 2010-жылдан илимий-консультативдик к-ттин төрагасы. Прокуратуранын ардактуу кызматкери (2000).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шаршембиев Жыргалбек Сабырбекович

Шаршембиев Жыргалбек Сабырбекович (24. 11. 1977-ж. т., Талас обл., Талас району, Козучак айылы) - техника илимдин доктору (2005).
 
КАЧИни (1999), Кырг. Рееп-сынын Президентинин алдындагы мамлекеттик башкаруу академиясын (2014) бүтүргөн. Кырг. Респ-сынын УИАнын Машина тааяуу институтунда инженер (1998-2000), Н.Исанов атындагы КМКТАУнда окутуучу, доценттин милдетин аткаруучу, Транспорт жана коммуникациялар институтунун директорунун орун басары (2000-08), КАЧИде доцент, проф-дун милдетин аткаруучу (2008-10), 2010-жылдан КАЧИнин Техника-экон. колледжинин директору. Тоолуу шарттарда дөнгөлөктүү машиналардын эксплуатациялык касиеттеринин көрсөткүчтөрүн түзүүнүн теориялык жана методикалык негиздери боюнча адис. 77ден ашык илимий-методикалык эмгеги, а. и. 1 монография, 2 окуу практикуму, 16 усулдук көрсөтмө.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шаршеев Каныбек

Шаршеев Каныбек (1950-ж. т., Ысык-Көл обл., Жети-Өгүз району, Боз-Бешик айылы) - физика-математика илимдин доктору (2000), проф. (2002). КМУну (1972), Кыргыз ССР ИАнын аспирантурасын (1979) бүтүргөн.
 
Пржевальск мамлекеттик педагогика институтунда окутуучу, улук окутуучу (197276), Кыргыз ССР ИАнын ФМИде инженер, улук лаборант, улук инженер, илимий кызматкер (197985), Пржевальск мамлекеттик педагогика институтунда кафедра башчысы, доцент, декан, Илимий-өндүрүштүк борбордун директору (1986-2008), 2008-жылдан Нанотехнологиялар борборунун директору. Катуу телолор физикасы боюнча адис. 200дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 2 монография, ЖОЖдор үчүн 13 окуу китеби, 14 окуу куралы жарык көрүп, 3 ойлоп табуучулук, 11 автордук күбөлүктүн ээси.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шарттуу белгилер

thumb|Шарттуу белгил.
Шарттуу белгилер - географиялык карталардагы ж. б. картогр. эмгектердеги түрдүү объектилерди (мис., тоо, суу, кен, жол өнөр жай, калктын жыштыгын ж. б.), алардын сапаттык жана сандык мүнөздөмөлөрүн чагылдыруу үчүн түшүрүлгөн (мис., тамга, сан, сүрөт, боёктун түрлөрү ж. б.) белгилер.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:География
Шартсыз рефлекс

Шартсыз рефлекс - адам жана жаныбар организминин борбордук нерв системасынын катышуусу менен сырткы жана ички чөйрөнүн таасирине тубаса реакциясы.
 
20-кылымдын башында Шартсыз рефлекс терминин И. П. Павлов киргизген. Ал тийиштүү рецепторлорго козгогучтар таасир эткенде болуучу реакцияны, мис., тилге тамак тийгенде шилекейдин бөлүнүшү, көзгө жарык түшкөндө каректин кичирейиши ж. б. белгилеген. Шартсыз рефлекс жаныбар жана адамдын жогорку нерв ишинин аракетинин негизинде болуп, сырткы жана ички чөйрөнүн шартына алардын жүрүм турумунун ыңгайлануусун камсыздайт. Шартсыз рефлекс өзгөрбөйт деген мурдагы түшүнүк азыр өзгөрүп, ал онто жана филогенездин жүрүшүндө өзгөрөрү аныкталды. Шарттуу рефлекстерге борбордук нерв, эндокрин системаларынын абалы таасир этет. И. П. Павлов козгогучтун касиетине жана жооп кайтаруу реакциясынын негизинде тамак-аш, коргонуу, жыныстык ж. б. Шартсыз рефлекстерди бөлгөн. Тубаса стереотиптүү татаал рефлекстик аракет инстинкт болуп эсептелет, а. и. уя салуу, куштардын мезгилдүү учуп кетүүсү жана келүүсү, сүт эмүүчүлөрдүн жыныстык жүрүм-турумдары ж. б. Мындай тубаса аракеттерди этология изилдейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Медицина
Категория:Зоология‎
Шарап

Шарап — жүзүм, алма ж. б. жемиштерден ачытылып алынуучу ичимдик.
 
Сырьёну майдалоо, сабагынан ажыратуу жана шире алуу, ширени жана маңызды спиртке ачытуу, спирт кошуу (күчтүү Ш. алуу үчүн) менен алынган Ш. көпкө сакталып, күчүнө келтирилип жана атайын иштетилет (чыпкалоо, пастерлөө ж. б.). Көмүр кычкыл газы менен каныккан шуулдама (мис., шампанское), газдалган (мис., сидр) Шараптар өзгөчө топту түзөт. Шараптын курамы суу (көлөмүнүн 7392% и), спирт (негизинен этил спирти), көмүртек диоксиди, органикалык к-талар (шарап, алма к-талары, аз санда акак, сүт, уксус к-талары), кант, витаминдер, азот бирикмелери (мис., амин к-талары), фенолдук (а. и. боегучтар), ароматтык заттар ж. б-дан турат. Түсү боюнча ак, кызыл жана кызгьшт Шарап болуп айырмаланат. Технологиясы жана негизги компоненттери боюнча ашканалык (накта) жана атайын (ЕЭК регламенти боюнча - ликёрдук) болуп бөлүнөт. Накта Шарап атайын винодон айырмаланып, ага спирт кошулбайт. Курамындагы кантка жараша накта Шарап кычкыл (сухие, кант концент-сы 4 г/дм3), орточо кычкыл (полусухие, 4-18 г/дм3), орточо таттуу (18 - 45 г/дм3) жана таттуу (45 г/дм3дан жогору) болуп бөлүнөт. Атайын Шараптарга портвейин, мадера, марсала, малага, мускаттар, кагор ж. б. кирет.Шарап зыяндуу эмеспи?Шарап экстракты үчүн эмен тилкесин кошуу
 
Кыргызстандын Шарап рыногунда 60тан ашык Шарап чыгаруучу ишканалар иштейт, а. и. «Кант вино» ишканасынын продукциясы басымдуулук (22%тей) кылат.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ичимдиктер
Шар Рене

Шар Рене (14. 6. 1907, Лиль-сюр-ла-Сорг, Воклюз департаменти - 19. 2. 1988, Париж) - француз акыны, 20-кылымдын чоң акындарынын бири.
 
1929-ж. Бретон, Арагон ж. б. сюрреалисттер менен таанышкан. Ырлары «Сюрреалисттик революция» журналына үзбөй жарыяланып турган. 1935-ж.сюрреалистер тобунан бөлүнүп кеткен. 1941-45-ж. Каршылык көрсөтүү кыймылынын катышуучусу, партизан отрядында салгылашкан. Согуштан кийинки «Ачуу келүү жана сыр» (1948) деген ырлар жыйнагын А. Камю франдуз поэзиясындагы Рембонун «Жарк этүү» жана Аполлинердин «Алкоголдорунан» кийинки эле таң каларлык көрүнүш катары баалаган («Рене Шар» эссеси, 1958). Ш-дын калемине «Төмөндү жана чокуну издөө» (1955), «Сөз - Архипелаг» (1962), «Жоголгон жыладачтык» (1971), «Баландрананын ыры» (1977) ыр жыйнактары, сүрөткер достору жөнүндөгү көптөгөн эсселер таандык. Франциянын ардактуу легион, илим жана искусствосу ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шар

Шар - тегеректи өзүнүн диаметринин айланасында айландыруудан алынган геометриялык нерсе. Шар сфера менен чектелип, сферанын борбору анын борбору, радиусу Шардын радиусу деп аталат.
 
Шардын тегиздик менен кесилиши тегерек, диаметри анын огу болот. Шардын көлөмү , Шардын бетинин аянты . Шардын көлөмүнө барабар болгон бардык нерселердин ичинен Шар эн кичине бетке, ал эми беттеринин аянттары барабар болгон нерселердин ичинде Шар эң чоң көлөмгө ээ. Шардын чексиз көп симметрия октору жана тегиздиктери болот. Шардык (сфераны) бетти кесип өтүүчү эки жарыш тегиздиктин ортосундагы Шарды бөлүгү Шар алкагы деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Шантар аралдары

thumb|Шантар аралдары.
Шантар аралдары - Охота деңизиндеги 15 аралдан турган архипелаг.
 
Хабаров крайынын курамында. Аянты 2,5 миң км2. Ири аралдары: Чоң Шантар, Феклистова, Кичи Шантар жана Беличий. Аралдардын көп бөлүгү тоолуу; бийиктиги 701 мге чейин. Негизинен кумдук жана чополуу сланец тектеринен турат. Кызыл карагайлуу жана күңүрт ийне жалбырактуу жапалак бал карагай ээлейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар
Категория:Орусия‎
Шаназаров Алмаз Согонбаевич

Шаназаров Алмаз Согонбаевич 12. 11. 1943ж. т., Фрунзе ш. (азыркы Бишкек) — медицина илимдин доктору (1999), КРдин Илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйл. лауреаты (1998). КММИни бүтүргөн (1969).
 
Шаардык клиникада врач-стоматолог (1969-74). Кыргыз ССР ИАнын Бийик тоо физиология жана эксперименттик патология институтунда кенже, улук илимий кызматкер (1974-80), лабор. башчы (1984-94) болуп иштеген. 1993-жылдан ошол институттун директору. Табигый адаптация физиологиясы боюнча адис. 150дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монография, 1 китепче, 2 методикалык курал, 10 методикалык көрсөтмөсү бар. Кыргыз Республикасынын ардак грамотасы, «Данк» (2009) медалы менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__