Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бали (африкалык эл)

Бали (боли; англ. bali, boli; өз аты: ɓalo, máyá) — Нигериянын чыгышында (Адамава штаты, Нуман району) жашаган эл.
Саны 4,2 миң адам.
Мумуйе, йенданг, вака, теме, кумба, пассам, генгле жана кугама элдери тил жана маданият жагынан бали элине эң жакын — алардын отурукташкан аймактары Балинин этникалык аймагынын түштүгүндө жайгашкан.

Тил

Бали («бибаали», «экпали», «ибаали», «абаали», «майя»; өз аты: báalí) тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн
адамава-убанги уясына кирет.
Жазуусу латын алфавиттин негизинде (2007 жылдан бери).
Эне тилден тышкары фульбе жана хауса тилдери колдонулат.

Дин

Калктын 55% христиандар, 15% мусулмандар, 30% жергиликтүү ишенимдерди карманышат.

 Булактар 

https://joshuaproject.net/people_groups/10605/NI

https://www.ethnologue.com/language/bcn/20

Категория:Африка этностору

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер
Кома (эл)

Кома (англ. koma) — эл. Алар Алантиканын тоолуу аймагында — Нигериянын чыгыш бөлүгүндө (Адамава штатында) жана Нигерия менен чектешкен Камерундун түндүк аймактарында (Түндүк аймактын Фаро департаменти) жашашат.

Жалпы саны 65,8 миң адам, анын ичинде Нигерияда — 58 миң адам, Камерунда — 7,8 миң адам.

Кома эли бир нече этникалык топтордон турат. Ар бир топ өз диалектинде сүйлөйт. Бул топтордун бардыгын фульбе тарабынан берилген "кома" жалпы аталышы бириктирет.

Кома элинин этникалык аймагы чамба, вере жана дояйо жакын тууган элдеринин отурукташкан аймактарына жанаша жайгашкан.

Тил

Кома тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн адамава-убанги уясына кирет. Кома тили бир нече диалектилерге же диалекттик топторго бөлүнөт.
Жазуусу латын алфавиттин негизинде.
Эне тилден тышкары хауса тили колдонулат.

Дин

Калктын көпчүлүгү жергиликтүү ишенимдерди карманышат. Ошондой эле христиандар да бар.

 Булактар 

https://joshuaproject.net/people_groups/12757

https://joshuaproject.net/people_groups/12757/CM

https://web.archive.org/web/20171201042735/http://ourtube.net/watch/Q2M3tXzKtvA

https://glottolog.org/resource/languoid/id/koma1266

https://bigenc.ru/linguistics/text/1799767 

Категория:Африка этностору

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер
Фипа (эл)

Фипа (вафипа) — Танзанияда, Замбияда жана Малавиде жашаган банту эли.

Жалпы саны 590 миң адам, анын ичинде:

Танзанияда 270 миң адам;
Замбияда 210 миң адам;
Малавиде 110 миң адам.

Тил

Фипа тили банту уясына кирет.

Дин

Калктын көпчүлүгү жергиликтүү ишенимдерди карманышат. Ошондой эле христиандар да бар.

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесип — кол менен иштетилген тропикалык жер чарбасы (таруу, маниок, батат, жүгөрү, ашкабак, жер жаңгак, буурчак өсүмдүктөр).
Эркектер плантацияларда (кофе, банан) эмгектенишет.

Кол өнөрчүлүк

Салттуу кол өнөрчүлүк — 
жыгачтан эмеректерди, беткаптарды жана башка буюмдарды жасоо.

Тамак-аш

Таруудан жана соргодон жасалган ботколорду жана сорполорду, токочторду ачуу татымаалдар менен, балыктарды
(көл жээгиндеги аймактарда) жешет.
Тамыр жашылчаларды (маниок, ямс, батат) жана банан куурулган жана кайнатылган бойдон жешет.
Пальманын жана банандын ширесинен пиво жасалат.

Кийим

Салттуу кийим (белдемчи) иштегенде гана колдонулат.

Турак жай

Үйлөрү тегерек, дубалдары сокмо (ичке бутактардан жана чоподон), чатыры конус формасында.

Коом

Патрилатералдык кландык топтор. Үй-бүлөлөр кичине, патрилокалдык. Башчылык.

Маданият

Фипа элинде ар түрдүү музыкалык аспаптар (кылдар, 
үйлөмө, ксилофондор, барабандар ж.б.) бар.

 Булактар 

http://etnolog.ru/people.php?id=FIPA

https://africa.academic.ru/3265/фипа

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/511.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Лемба (эл)

Лемба — Түштүк Африкада (Зимбабве жана ТАР) жашаган эл.
Саны 70 миң адам.
Тили банту уясына кирет. Англис тили кеңири таралган.

Диний ишенимдер жана ырым-жырымдар (монотеизм, ишемби күндөрдү өткөрүү, сүннөткө отургузуу, мүрзө таштарында Давид жылдызы, 
элди 12 урууга бөлүү, чочко этине тыюу салуу) бүгүнкү күндө алардын көбү расмий түрдө христиан жана мусулмандар деп эсептелгенине карабастан, иудаизмге абдан жакын.
Лемба оозеки салтына ылайык, алардын ата-бабалары 2500 жыл мурун Иудеядан Йеменге, андан кийин Африкага көчүп келген.

Генетика

Генетикалык изилдөөлөр алардын Жакынкы Чыгыштан келип чыгышынын жогорку ыктымалдыгын көрсөтүп турат.
ДНК изилдөөлөр лемба жарымынан көбү Жакынкы Чыгыш семит тектүү Y-хромосомалары бар экенин көрсөттү.
2000-жылы жүргүзүлгөн изилдөө лемба эркектеринин бир топ бөлүгү Коэн модалдык гаплотип (CMH) деп аталган белгилүү бир Y-хромосома гаплотипти, ошондой эле Y-хромосоманын J гаплогруппасын алып жүрөрүн көрсөттү. Ал гаплогруппа Жакынкы Чыгыш араб элдеринде жана кээ бир еврейлерде кезигет.
2011-жылы жүргүзүлгөн изилдөө Y-хромосомалык гаплогруппа T1b лемба орточо жогорку жыштыкта ​​кездешет, ал ашкеназиялык еврейлерде, ошондой эле бир нече Левант популяцияларында төмөнкү жыштыктарда кездешет, бирок сефард еврейлерде өтө сейрек кездешет.

 Булактар 

http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8550614.stm

https://rositsa.livejournal.com/1169950.html

https://artsandculture.google.com/entity/m0mjkj?hl=ru 

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Манжа (эл)

Манжа (мандза, манджа, манджия, мандиджа; англ. manja, mandja, mandjia, mandija) — Борбордук Африка Республикасынын (316 миң адам) батышында жана Камерундун (13 миң адам) түндүк-чыгышында жашаган эл.Жалпы саны 329 миң адам.Манжа тили жана маданияты жагынан гбайя жана нгбака элдерине жакын.

 Тил 
Мандза тилинде сүйлөшөт. Мандза тили адамава-убанги уясына кирет.Ошондой эле санго жана француз тилдери кеңири таралган.

 Дин 
Көпчүлүгү жергиликтүү ишенимдерди карманышат. Калгандары христиандар.

 Кол өнөрчүлүк 
Манжа жыгачтан жана пилдин сөөгүнөн айкелдерди жасап, алардын ата-бабалары менен байланышты билдирет.
Айкел жасоо стили нгбака жана нгбанди элдеринин стилине окшош. Бир гана айырмачылык, манжа, адатта, нгбака жана нгбанди чеберлери сыяктуу, фигуралардагы скарификациянын издерин баса көрсөтпөйт.

 Тарых 
Манжа уруулары азыркы мекенине 19-кылымда түндүк аймактардан көчүп келишкен.1882-жылы манжа француз колонизаторлорунун бийлигин таанып, андан кийин бул элдин айрым өкүлдөрү Чаддагы француз колониялык армиясына жүк ташуучу болуп иштөө үчүн жөнөтүлгөн.19-кылымдын аягында 20 кылымдын башында манжа элинин саны эпидемиялардын жайылышынан улам бир топ кыскарган.1903-жылы манжа эли француздарга каршы көтөрүлүш чыгарып, ал ырайымсыз басылган.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
https://joshuaproject.net/people_groups/13514

https://joshuaproject.net/people_groups/13514/CM

https://www.ethnologue.com/language/mzv/20

https://vslovarike.ru/значение-слова/манжа 

Категория:Африка этностору

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер
Ньянколе

Ньянко́ле (баньянколе, баньянкоре, нко­ле, ан­ко­ле, ньян­ко­ре) — Угандадагы (Эдуард көлүнүн чыгыш жээги) банту эли. Саны 4,3 млн адам.Ньянколе.Ньянколе хима (малчылар) жана иру (дыйкандар) этносоциалдык топторго бөлүнөт.

 Тил 
Эне тили — руньянкоре, банту уясына кирет.Жазуусу латын алфавиттин негизинде.Руньянкоре башталгыч мектепте окутулат. Ал тилде радио уктурууларды жана мезгилдүү басылмаларды чыгарат.Ошондой эле англис тили колдонулат.

 Дин 
Ньянколе жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат.
Ата-бабалар жана жаратылыш рухтарынын культу, пан­де­мо­ни­ум.Христиандар (англикандар жана католиктер) да бар.

 Чарбалык иштер 
Негизги салттуу кесиптер — кол менен иштетилген жер чарбасы (таруу, батат, банан, тамеки, кофе, чай), жайыт малчылык (зебу, кой, эчки) жана аңчылык.Мурда бир гана хима тобу мал кармай алган.

 Кол өнөрчүлүк 
үй буюмдарын жана килемчелерди токуу;
темир устачылык;
карапачылык.

 Кийим 
Териден жана булгаарыдан жасалган, көптөгөн жасалгалар менен жасалган, бир ийинге кийилген салттуу кийим.

 Тамак-аш 
Тамак-аш негизинен өсүмдүк жана сүт азыктарынан турат.

 Турак жай 
Крааль типтеги конуштар. Чакан үй-бүлөнүн турак-жайы туулга сымал, каркастын үстүндө, боо чөптөн токулган чатыры бар.

 Коом 
Салттуу коомдук уюм көп балалуу үй-бүлөлөрдөн (оруганда) жана айыл жамааттарынан, аталык уруулук топтордон (экыйка) жана эки тараптуу туугандардан (обузаре) турат. Патрилокалдык нике. Көп аялдуулук практикаланат. Христиандашкан калкта — моногамияИзучение уникальных брачных традиций племени Ньянколе в Уганде.

 Маданият 
Элдик оозеки чыгармачылыкка жомоктор, эпикалык жомоктор жана тарыхый уламыштар кирет.Жылдын негизги майрамы (Окий­ра ом­ва­ка) таруу жыйымына карата уюштурулат.Негизги музыкалдык аспаптар – ур­ма (ба­ра­ба­ндар, кси­ло­фо­ндор) жана үйлөмө аспаптар.

 Тарых 
Ньянколе банту жана нилот элин аралаштыруу натыйжасында пайда болгон.XVI кылымда дыйканчылык менен жайытчылык маданияттардын кесилишинде жогорку башкаруучу (омугабе) башында турган алгачкы мамлекеттик бирикме Нкоре (Анколе) пайда болгон.1901-жылы британ колониялык протектораты астында Анколе округу "королдук" статусу менен түзүлгөн.Ньянколе эркектери чебер мергенчилер жана жоокерлер болгон.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

https://bigenc.ru/ethnology/text/2281512 

http://etnolog.ru/people.php?id=NYNK

https://kartaslov.ru/карта-знаний/Ньянколе

https://handcent.ru/stati/16071-nyankole-narod.html

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Дораемон — Нобита Кичинекей Жылдыздар Согуштары 2021

Дораемон — Нобита Кичинекей Жылдыздар Согуштары 2021 (映画ドラえもん のび太の宇宙小戦争 2021) — 2022-жылы чыккан жапон анимациялык эпикалык космостук опера тасмасы. Бул 41-Дораемон тасмасы жана 1985-жылы тартылган "Дораемон — Нобита Кичинекей Жылдыздар Согуштары" тасмасынын ремейки катары кызмат кылат.

 Окуя 
Күндөрдүн биринде Нобита кичинекей ракетаны тандап алат, андан Папи аттуу кичинекей адам сымал келгин чыгат. Ал Жерге анын жаман PCIA армиясынан качуу үчүн Пирика деген планетадан келет. Адегенде Дораемон жана анын достору Папинин кичинекейлигине түшүнбөй калышат, бирок "Small Light" гаджети менен алар кичирейип, чогуу ойношот.

Бирок Папиди кууп бара жаткан кит сымал кеме жерге келип, аларга кол салат. Папи бардыгын катыштырганы үчүн өзүн күнөөлөп, бирок PCIA армиясына каршы күрөшүүгө аракет кылат. Папи жана анын планетасын коргоо үчүн Дораемон жана анын достору Пирикага саякатка чыгышат.

 Каармандарда 

 Кызматкерлер 
 Түпнуска: Фудзико Фудзио
 Режиссер: Сусуму Ямагучи
 Сценарий: Дай Сато
 Каарман дизайны: Коичи Маруяма
 Механикалык дизайн: Жуня Ишигаки
 Музыка: Такаюки Хаттори
 Продюсерлик компаниялары: Shin-Ei Animation, Shirogumi, TV Asahi жана ADK

 бошотуу 
Тасма 2022-жылдын 4-мартында Японияда кинотеатрларга чыккан улам 2021-жылдын 5-мартына жылдырылды COVID-19 пандемиясы. Вьетнамдык тасманы таратуучу CGV бул тасманы Вьетнамда 2022-жылдын 27-майында чыгарган. Ал Кытайда 2022-жылдын 28-майында жарык көргөн. Тасма 2022-жылдын 16-июнунда Малайзияда Odex тарабынан чыгарылган. Odex тасманын күйөрмандардын көрсөтүүсүн 2022-жылдын 9-июлунда ачты жана SM Cinema жалпысынан Филиппиндердин кинотеатрларында 2022-жылдын 13-июлунда чыгарды. Тайванда ал 2022-жылдын 15-июлунда жарык көргөн. Odex ошондой эле тасманы Азербайжанда 2022-жылдын 30-июнунда чыгарган, Бахрейнде, Оманда, Кувейтте, Сауд Аравиясында, Бириккен Араб Эмираттарында, Иракта, Катарда, Иорданияда жана Ливанда 2022-жылдын 7-июлунда, Египетте 2022-жылдын 20-июлунда, 2022-жылдын 21-июлунда Кипрде, жана Түштүк Африкада 2022-жылдын 5-августунда. Тасма Түштүк Кореяда да 2022-жылдын 3-августунда жарык көргөн. Ал Түркияда 2022-жылдын 5-августунда түрк тилиндеги дубляж менен чыккан.

Тасма Таиландда 2022-жылдын 10-октябрында көрсөтүлөт деп пландалган.

 Шилтемелер 

 Шилтемелер 
 Расмий сайт
 Дораемон — Нобита Кичинекей Жылдыздар Согуштары 2021 (Anime News Network энциклопедиясында)

Категория:Дораемон
Категория:Арип боюнча тасмалар
Категория:2022-жылы чыккан тасмалар
Категория:Жапончо илимий фантастика тасмалары
Категория:2022-жылдагы фантастика тасмалар
Токтогул көчөсү

Токтогул көчөсү — Кыргызстандын Бишкек шаарындагы борбордук көчөлөрүнүн бири.

 География 
Көчө борбордун Свердлов, Биринчи Май жана Ленин райондорунун аймагынан өтүп, шаардын дээрлик бүт тарыхый борборун чыгыштан батышка карай кесип өтөт. Ал Төрөкул Айтматов көчөсүнөн башталып, Аламүдүн дарыясынын көпүрөсүнөн өтөт. Андан ары шаардын негизги Чүй проспектисине параллель барат. Шаардын борбордук көчөлөрү Абдрахманов, Раззаков, Логвиненко көчөлөрүн, Эркиндик, Манас проспектилерин жана башка борбордук көчөлөрдү кесип өтөт. Бейшеналиева көчөсү менен кесип өткөндөн кийин Ала-Арча дарыясындагы көпүрөдөн өтүп, багытын өзгөртөт. Андан соң, түштүк-батышты көздөй уланып, Москва көчөсү менен бүтөт. Токтогул көчөсүнүн узундугу 5 чакырымдын айланасын түзөт.Приводится по данным сервиса «Яндекс.Карты». 

 Тарых 
1924-жылга чейин көчө Грязновская деп аталып, кийин Демьян Бедный көчөсү деп өзгөргөн. 1938-жылы акын Токтогул Сатылгановдун урматына азыркы аталышын алган.

 Курулушу 
Көчөнүн ар кайсы тилкелеринде ар кандай түрдөгү имараттар басымдуулук кылат. Мисалы: жеке үйлөр, сталиндик имараттар, кийинчерээк салынган советтик көп кабаттуу үйлөр жана заманбап имараттар бар.

 68 - үй - А.Молдокулов атындагы улуттук инновациялык технологиялар мектеп-лицейи.
 77- үй - Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгы
 105 - үй Кыргыз Республикасынын Борбордук мамлекеттик архиви
 109 - үй – Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик адабият жана искусство музейи
 125 - үй - "Семетей" мейманканасы
 125/1 - үй - Авангард бизнес борбору
 256 - үй "Арпа" пиво жана алкоголсуз суусундуктарды чыгаруучу завод
 259 - үй - Ош базары

 Эскертүүлөр
Лотуко (эл)

Лотуко (латуко, отуксо) — Түштүк Суданда жашаган эл.
Алар Джуба шаардын тегерегинде жана Ак Нил менен Пибор дарыялардын ортосунда турушат.
Саны (логири, донготоно, лоруама, локойя ж.б. тууган этникалык топтор менен бирге) 400 миң адам.

Тил

Лотуко (лтухо, олоторит) тили нилот тобуна кирет. 
Диалектилер: донготоно, кориук, ланго, логири, локойя, ломиа, лопит, лоруама, ловудо.

Дин

Калктын көпчүлүгү жергиликтүү салттуу ишенимдерди (ата-бабаларга жана жаратылыш күчтөрүнө сыйынуу) карманышат.

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесиптер — кол малчылык (зебу, майда мүйүздүү мал), кол менен иштетилген жер чарбасы (элевсина, жер жаңгак, маниок, кунжут, буурчак өсүмдүктөр), аңчылык жана балык уулоо.

Кол өнөрчүлүк

Чөптөн, буладан жана пальма жалбырактарынан өрүү, металл иштетүү, жыгачтан оюу (антропоморфтук айкелдерди жасоо) өнүккөн.

Кийим

Эркектер белдемчи, аялдар юбка, көйнөк кийишет. Алар жезден жана темирден жасалган билериктер тагынышат.

Тамак-аш

Көбүнчө өсүмдүктөрдөн тамак. Таруудан жана соргодон ботколор, дан жана жашылча сорполору. Сүттү кан менен аралаштырып ичишет.
Эт сейрек жешет.

Турак жай

Алачыктар тегерек, дубалдары сокмо (өрүлгөн жана чопо менен капталган), саман жана пальма жалбырактарынан жасалган конус түрүндөгү чатырлар.
Турак-жай жана чарбалык курулуштары бар, тегереги тосмо менен курчалган тилкелер да мал короо болуп кызмат кылат.

Коом

Аталык уруулук уюм жана чоң үй-бүлөлүк жамааттар бар. Айылдык жамааттар лидер башында турган урууларга биригишет.
Гендердик жана курактык институттар маанилүү роль ойнойт. Инициация практикаланат.

Күрөш

Лотуконун ариама же акиама деген өзүнүн күрөш түрү бар.
Ал күрөш ритуалдык да, практикалык да. Эркектер да, кыздар да күрөшөт. Сыноолор жана инициация ырым-жырымдары үчүн колдонулат, ага даярдык көрүү үчүн уруу мүчөлөрү күрөшкө алдын ала машыгышат.

 Булактар 

https://travel-journal.ru/ethno/39/921

https://artsandculture.google.com/entity/m0cxs7y?hl=ru 

https://slovar.cc/enc/bse/2013488.html

Категория:Африка этностору

Категория:Нилоттор
Шоа (эл)

Шоа (шува, шаамба; ар. شوا‎), багга́ра (баккара; ар. البقارة‎)— араб эли.
Алар Чадда (2,5 млн адам), Судандын түштүк-батышында (3 млн), Нигериянын түндүк-чыгышында (300 миң), Камерундун түндүгүндө (175 миң), Нигердин түштүк-чыгышында (150 миң), БАР (100 миң), Ливияда, Түштүк Суданда.
Жалпы саны 6,5 млн адам.

Тил

Алар араб тилинин шоа диалектисинде сүйлөшөт. Судандык шоа топтору судан диалектинде сүйлөшөт.

Дин

Көпчүлүк мусулмандар (сүннөттөр). Нигерияда, Камерунда жана Борбордук Африка Республикасында жергиликтүү салттуу ишенимдердин таасири байкалууда.

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесиптер — 
жарым көчмөн малчылык (төө, ири мүйүздүү мал) жана суугат дыйканчылык (дан эгиндер, финик пальмасы, буурчак өсүмдүктөр, пахта).
Шаарларда соодагер, өтүкчү, касапчы болуп иштешет.

Кийим

Кадимки араб тибиндеги кийимдер. Эркектер үчүн чалма мүнөздүү.

Турак жай

Турак-жай тик бурчтуу кепе, жыгач каркас, килемчелер же терилер менен капталган.
Шаарда шоалар ички короосу бар сокмо (чоподон) тамдарда турушат.

Коом

Коомдук түзүлүштүн негизин көбүнчө 2–3 чоң үй-бүлөлүк патриархалдык жамааттардан турган коңшулук же көчмөн жамаат түзөт.

Маданият

Музыкалык-поэтикалык фольклор, жомоктор, тамсилдер, макал-лакаптар сакталган.

Тарых

Шоалардын ата-бабалары хиджаздык арабдар. Алар 9-10 кылымдарда Египет аркылуу Судандын талааларына – адегенде Чыгыш, андан кийин 14-17 кылымдарда Борбордук Суданга көчүп кетишкен.
Автохтондук калк менен болгон байланыштын натыйжасында шоанын физикалык тиби айланасындагы этникалык топтор менен бирдей болуп калган.
Орто кылымдарда шоалар транссахаралык соода кылуу менен алектенишкен.
Шоалар Махди мамлекетинин армиясынын негизин түзгөн.

 Булактар 

https://bigenc.ru/ethnology/text/4944792 

https://travel-journal.ru/ethno/27/208/ 

Категория:Африка этностору

Категория:Араб элдери
Идома (эл)

Идома (окпото, араго) — Нигериянын борборунда (Бенуэ штаты) жашаган элOUR STORY.Саны 3,5 млн адамOrtom Installs New Ochi’Idoma in Benue.Идома бир нече субэтникалык топторго бөлүнөт:авуме, агала, агату, адока, боджу, игумале, ичама, обоколо, оглеву, оквога, окпото, орокаму, отукпа, отуркпо, очекву, очобо, янгедде.

 Тил 
Идома тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн курамындагы ква уясына кирет.
Идома тилине кирген диалектилер:
борбордук (отуркпо, же акпото), батыш (оквога, отукпа, ичама), түштүк (игумале-агала), түндүк (очекву, агату). 
20 кылымдан баштап латын алфавитин колдонушат.

 Дин 
Калктын көпчүлүгү мусулмандар (сүннөттөр) жана христиандар (католиктер).
Жергиликтүү салттуу ишенимдер да сакталууда. Жамгырдын эң жогорку кудайы – Ово деген ишеним кеңири тараган, ал жерде пахта дарагы түрүндө чагылдырылган. Ата-бабалар жана токойдун рухтарынын культу.

 Чарбалык иштер 
Негизги салттуу кесиптер — кол менен иштетилген тропикалык жер чарбасы (ямс, маниок, таруу, сорго, жүгөрү, жашылчалар) жана балык уулоо болуп эсептелет.Ошондой эле жыйноочулук (май пальманын жемиштерин чогултуу) жана аңчылык да өнүккөн.
Чоң шаарларда заводдордо жана көмүр кендерде да иштешет.

 Кол өнөрчүлүк 
темир устачылык;
токуучулук;
карапачылык;
кездеме боёо.

 Кийим 
thumb|Идома элинин салттуу кийимдерин кийген балдар
Жамбашка оролгон кездеме болгон салттуу кийимдер акырындап европалык үлгүдөгү кийимдерге алмашып жатат.

 Тамак-аш 
Идома рациону өсүмдүк азыктарынан (ботколор, сорполор, жашылчалар) жана балыктан турат.

 Турак жай 
Алар эки типтеги калктуу конуштарда жашашат: суунун жээктеринде же токойдо (негизинен түштүктө) чоң кыштактарда жана чачыранды кожолуктар. Салттуу турак жай — чатыры конус түрүндөгү саман же чөп менен жабылган сокмо (чопо) кепе кеңири таралган.

 Коом, маданият 
Коомдук уюмдун негизин чоң үй-бүлөлөр (оле) жана патрилинейлик кландар түзөт.
Аксакалдар коомдо маанилүү роль ойнойт. Туугандык эсеп — аталык.
Ырымдар, салттык үрп-адаттар, календарлык майрамдар, элдик оозеки чыгармачылыктын негизги жанрлары сакталып калган. Аңчылык ырым-жырымдар, бутпарастардын жүрүштөрү. Мурда аземдеринде ритуалдык маскаларды кеңири колдонгон жашыруун жана бий коомдор болгон. Икенганын ритуалдык отурган аял айкелдери кеңири таралган.

 Келип чыгышы 
Идома топторунун көбү өздөрүнүн этникалык тегин Джукун өлкөсү менен байланыштырса, айрымдары өздөрүн игаланын тукумдары деп эсептешет.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

https://bigenc.ru/ethnology/text/2000488 

http://etnolog.ru/people.php?id=IDOM

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/19126

https://artsandculture.google.com/entity/m07l585?hl=ru 

Категория:Африка этностору

Категория:Ква тилдеринде сүйлөгөн элдер
Джукун (эл)

Джукун (джукум, джукон, кпанзо, ндама, квана; өз аты: вапа, авапан) — Нигерия (200 миң адам) жана Камерун (70 миң адам) өлкөлөрүндө жашаган эл.
Жалпы саны 270 миң адам.
Джукун эли джибу, кона, вукари, абинси (абисси) топторго бөлүнөт.

Тил

Негизги тил — джукун (джибу жана коророфа диалектилерине бөлүнөт). Ал тил бенуэ-конго уясына кирет. Жазуусу латын алфавиттин негизинде.
Хауса тили кеңири таралган.

Дин

Жергиликтүү салттуу ишенимдер (ата-бабалар жана табият күчтөрүнө сыйынуу, магия) сакталууда.
Калктын арасында мусулмандар (сүннөттөр) да бар.

Чарбалык иштер

Салттуу кесиби кол менен иштетилген жер чарбасы
(ямс, таруу, сорго, маниок, жер жаңгак, жашылчалар).
Мал чарбасы начар өнүккөн, бул райондун цеце чымындары менен ооруганына байланыштуу.
Жыйноочулук. 

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүктөрдөн карапачылык өнүккөн.

Кийим

Жамбашка оролгон кездеме болгон салттуу кийимдер акырындап европалык үлгүдөгү кийимдерге алмашып жатат.

Тамак-аш

Тамак-ашынын негизин айыл чарба азыктары (ботколор, кайнатмалар, ачуу татымал кошулган кайнатылган жана бышырылган тамыр жемиштер) түзөт.

Турак жай

Үй чарбалары кепелердин тобу: турак-жай, конок, коммуналдык, кампа. 
Турак-жайлар план боюнча тегерек, дубалдары сокмо (чопо), чатыры конус сымал, бутактан токулган жана чөп менен жабылган.

Коом

Коомдук уюмдун негизги 
түрү — көп балалуу үй-бүлөлүк жаамат, уруулук уюм жана эркектер союздары. Нике патрилокалдык. Туугандык эсеп аталык.

Маданият

Элдик оозеки чыгармачылыктын бардык негизги жанрлары кеңири таралган.

Тарых

Элдин уламыштарына караганда, джукун уруулары Камерундун түндүк-чыгышынан көчүп келишкен. 14-19 кылымдарда джукун элинин Коророфа алгачкы саясий бирикмеси болгон.

 Булактар 

https://travel-journal.ru/ethno/32/650/

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/16354

https://artsandculture.google.com/entity/m0gdr50?hl=ru 

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери
Джюгас (футбол клубу)

«Джюгас» футбол клубу — Чоң Тельшяй графтыгына (феодалдык ээлик) кирген. 

 Джюгас 
ДжюгасДжюгас

 Мавсими (2014—) 
 Мавсими Див. лига Мавқеъ @ 2014 3. II лига (з) 2Lithuanian 2014 LFF 2 Lyga Zone West 2015
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2 I лига 10
|Lithuania 2015
|-
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2016 2
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| I лига| bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 7Lithuania 2016 2017
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2 I лига 5
|Lithuania 2017
|-
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2018 2
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| I лига| bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5|Lithuania 2018
|-
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2019 2
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| I лига| bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| 1Lithuania 2019 2020
| bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2 I лига 4
|Lithuania 2020
|-
| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2021 1
| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| А Лига 8
|Lithuania 2021
|-
| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2022 1
| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| А Лига 9
|Lithuania 2022 
|-
| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2023| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1.| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| А лига| bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 9| Lithuania 2023
|-
| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2024| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1.| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| А лига| bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6.| http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga
|-
| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2025| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1.| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| А лига| bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 7.| http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga
|-
| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2026| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1.| bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| ТОПЛИГА| bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| .''' http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga

 Трофейлери 

 Эскертүүлөр 

Категория:А-лигасы футбол клубдары
Категория:Литва футбол клубдары