Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Компьютердик сабаттулук

thumb|300px|Жаш жеткинчектер компьютерде иштөөнү үйрөнүп жатышат.
Компьютердик сабаттуулук - компьютер жана ага байланышкан технологияларды билүү жана аларды эффективдүү колдоно алууну билдирет. Б.а. жеке компьютерде иштөө жөнүндөгү минималдык билимге жана тажрыйбага ээ болуу. К.с. өзүнүн ичине башталгыч программалоону жана татаал маселелерди чечүүнү камтышы мүмкүн. К.с. ошондой эле компьютердик програмдарды жана компьютер менен байланышкан тиркемелерди колдонуунун кайсы бир деңгээлине (мисалы, башталгыч) да тиешелүү. Азыркы учурда адамдардын компьютерди, өзгөчө жеке компьютерди колдоно билүүсү коомдогу жана бизнестеги жетишкендиктердин негизин түзөрү белгилүү.

Компьютердик сабаттуулук колдонуучунун деңгээлине карай ар түрдүү түшүндүрүлөт. Мисалы жөнөкөй колдонуучу үчүн төмөнкү базалык билим жетиштүү саналат:
 компьютерди өчүрүп жандыруу;
 чычканды башкара билүү;
 компьютердин клавиатурасын колдонуу;
 өзү колдонгон иштетүү системиндеги терезелер менен иштей алуу, мисалы "ачуу", "жабуу", "түрүү сыяктуу;
 файлдык система менен түшүнүшүү, мисалы, файлдарды "көчүрүү", "ордун которуу", "өчүрүү" дегендей;
 текст редакторлорунда жазганды жана мурда жазылган тексттерди оңдоп-түзөөнү билүү;
 жактырган музыкаларын, фильмдерин жана сүрөттөрүн көрүү же угуу;
 браузердин жардамында интернетке чыгып, анда каалаган сайттарды кыдыруу менен биргеликте өзүнө керек болгон кээ бир маалыматтарды компьютерине жүктөй алуу;
 компьютердик програмды орнотуу жөнүндөгү базалык билимге ээ болуу, көпчүлүк програмдарды орнотуу үчүн толук жетиштүү болот.

Кошумча билимге төмөнкүлөрдү мисал келтирсек болот:
 программалоо;
 маалымат коопсуздугунун маселелери;
 компьютерди илимий изилдөө иштеринде пайдалануу;
 програмдык жабдыктардын келишпестигин түзөө;
 компьютердик техникаларды оңдоо.
 

 Колдонулган булак 
 У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. "Компьютер жана Интернет Энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор Ү. Асанов; Ред. кеңеш У.Н.Бримкулов. - Бишкек, Кыргызстан 2004-ж.

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Сабаттуулук
Компьютер Тармагынын Жабдуулары

Компьютердик тармак жабдуулары кабел, тармак кардтар, коннекторлор, концентраторлор, жолтапкычтар, коммутаторлор жана башка ушундай сыяктуу түзүлүштөрдү камтыйт. Реалдык тармак иштеш үчүн ар компьютер үчүн тармак такталары талап кылынат. Тармак кардтары компьютерди системдик тактасынын бош коңул орундарына орнотулат. Тармак кардтына атайын бириктиргич аркылуу кабел туташтырылат. Тармак кардтан башка концентраторлор, коммутаторлор жана башка түзүлүштөр колдонулат. Концентраторлор компьютерлерди жылдызча тармак түрүндө уюштурууга мүмкүндүк берет. Ар компьютер концентратор менен узундугу 200 метрге чейин кабел аркылуу туташтырылат. Эгерде 200 метрден узун болуп калса анда кошумча концентраторду пайдалануу керек. Коммутатор бул жайылган чоң компьютер тармактарын түзүүдө концентраторлорду туташтыруучу түзүлүш. Коммутатордун жардамы менен бир нече жылдызча тармактан турган тармакты түзүүгө болот.
 Англисче аталышы 
 Computer network equipment

 Орусча аталышы 
Компьютерное оборудование сети
 Колдонулган булак 
 У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. "КОМПЬЮТЕР жана ИНТЕРНЕТ Энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор Ү. Асанов; Ред. кеңеш У.Н.Бримкулов. - Бишкек, Кыргызстан 2004-ж.

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Коомдук (акысыз) тармак

Англисче аталышы 
Computer network equipmen
 Орусча аталышы 
Компьютерное оборудование сети
 Түшүндүрмө 
Компьютердик тармак жабдуулары кабел, тармак кардтар, коннектор, концентраторлор, жолтапкычтар, коммутаторлор ж.б.у.с. түзүлүштөрдү камтыйт. Реалдык тармак иштеш үчүн ар компьютер үчүн тармак такталары талап кылынат. Тармак кардтары компьютерди системдик тактасынын бош коңул орундарына орнотулат. Тармак кардтына атайын бириктиргич аркылуу кабел туташтырылат. Тармак кардтан башка концентраторлор, коммутаторлор ж.б. түзүлүштөр колдонулат. Концентраторлор компьютерлерди жылдызча тармак түрүндө уюштурууга мүмкүндүк берет. Ар компьютер концентратор менен узундугу 200 метрге чейин кабел аркылуу туташтырылат. Эгерде 200 метрден узун болуп калса анда кошумча концентраторду пайдалануу керек. Коммутатор бул жайылган чоң компьютер тармактарын түзүүдө концентраторлорду туташтыруучу түзүлүш. Коммутатордун жардамы менен бир нече жылдызча тармактан турган тармакты түзүүгө болот.

 Колдонулган булак 
 У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. "КОМПЬЮТЕР жана ИНТЕРНЕТ Энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор Ү. Асанов; Ред. кеңеш У.Н.Бримкулов. - Бишкек, Кыргызстан 2004-ж.
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Жуманалиев, Акылбек

Акылбек Жуманалиев (1944) - кыргыздын заманбап тарыхчысы, тарых илимдеринин доктору, профессор.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Акылбек Жуманалиев 1944-жылы 15-майда Кыргызстанда туулган.
Чүй облусунун Кемин районуна караштуу Чоң-Кемин өрөөнүндөгү Тар-Суу айылында өскөн.

Ушул тапта Кыргыз УИАсынын Тарых институтунун Тарых жана маданият бөлүмүн башкарат.

 Илимий жана коомдук ишмердиги 
2005-жылы Кемин аймагында № 57 Кемин шайлоо чөлкөмүнөн Кыргызстандын Жогорку Кеңешине депутаттыкка талапкердигин койгон.

2012-жылдын 11-февралында "Кыргыз Тарых Коому" уюмунун уюштуруу жыйынына катышкан.

 Чыгыш поэзиясынан которгондору 
Жапон поэзиясынын классиктери Мацуо Басё (1644-1694) менен Сайге (1118–1190) чыгармаларын орус тилинен кыргызчага которгон.

 Сыйлыктары. Наамдары 
...

 Эмгектеринин тизмеси 
 Джуманалиев Акылбек. Политическое развитие Кыргызстана (20–30-годы). – Бишкек: Илим, 1994. 150 бет. 
 Джуманалиев Акылбек. Тарых философиясы жөнүндө. – Бишкек, 2001. – 16 бет. 
 Джуманалиев Акылбек. Кыргызская государственность в ХХ в. (Документы, история, комментарии). – Бишкек, 2002. – 600 б.

 Адабият 
...

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.presskg.com/tuusu/09/0807_11.htm 
 http://www.azattyk.org/content/news/1234121.html 
 http://www.azattyk.org/content/news/1364308.html 
 http://members.vb.kg/2001/07/30/09.htm 

Категория:Кыргыз тарыхчылары‎
Категория:Кыргыз Тарых Коому
Категория:Туулгандар 1944-жылы
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Чүй облусу
Категория:Кыргыз таануу
Робин Бэйн

Робин Бэйн (12.2.1980) — америкалык актриса, фотомодель, жазуучу жана режиссёр.

 Кыскача өмүр таржымалы 

 Ишмердүүлүгү 
2002-жылы октябрь айында Робин, Playboy.com сайтында кибер-бийкеч катары чыккан. Ал эми 2008-жылы «Плейбойдун» «башталгыч жылдызы» катары таанылган.

Режиссёр катары, ал клип тартып баштаган, көбүнчө In This Moment металкор-тайпасына жана The Clark Family Experience кантри-тайпасынын клиптеринин режиссёру.

Ал эми 2003-жылы сценарий жазып, Paper Doll деген аталыштагы кыскаметраждуу тасма жараткан. Бул тасма SMMASH Film Festival кинофестивалында: «Мыкты кыскаметраждуу тасма», «Мыкты режиссёр» жана «Мыкты айымдын ролу» номенацияларын жеңип алган.

 Жеке жашоосу 
Робин Бэйн АКШ Улуттук аткычтар ассоциациясынын өкүлү. Робин Лос-Анджелесте жашайт, Калифорния.

 Фильмографиясы 
 2011-жыл Mary Johnson
 2011-жыл Julie Cantalopez
 2010-жыл Сэнди
 2010-жыл :en:Born to Be a Star
 2010-жыл Клаудия
 1997-жыл :en:Glam
 2005-жыл :en:Robot Chicken
 1992-1998-жылдар модель
 1992-жыл Funny Blonde Jokester
 2005-2008-жылдар :en:Mind of Mencia
 2007-жыл :en:The Real Wedding Crashers
 2003-жыл :en:Paper Doll
 2001-жыл Frankenbabe

 Шилтемелер 

 Интернеттеги шилтемелер 

 Расмий сайты 
 

Категория:АКШ
Категория:Инсандар
Категория:Актрисалар
Категория:Инсандар:АКШ
Категория:АКШ жазуучулары
Категория:Режиссёрлор
Али Токтакунов

Токтакунов Али Нурмаматович - Кыргызстандагы эң таасирдүү иликтөөчү журналисттердин бири. Анын иликтөөлөрүнүн натыйжасында бир нече аткаминер жоопко тартылып, айрымдары камакка алынган же ээлеген кызматынан бошотулган. 
thumb|375x375px|Али Токтакунов - иликтөөчү журналист. 

 Кыскача өмүр таржымалы 
1988-жылы 27-июлда Ош облусунуна караштуу Кара-Кулжа районунда жарык дүйнөгө келген. Кыргыз Улуттук Университетинин экономика жана финансы институтун банк адистигин бүтүргөн. 

 Иштеген жерлери 
2009-жылы "Замандаш-пресс" маалымат агенттигинде кабарчы;

2010-2011-жылдары 5-каналда кабарчы;

2011-2016-жылдары "Азаттык" радиосунун Бишкектеги бюросунда кабарчы

2016-2020-жылдары "Эркин Европа / Азаттык Радиосунун" Прагадагы бюросунда корреспенден

 Шилтемелер 
http://www.azattyk.kg/archive/Azattyk_plus_TV/latest/838/840.html 
Категория:"Азаттык" үналгысы
Категория:Журналисттер
Категория:Кыргыз медиасы
Франкфурт-на-Майне

Франкфурт, расмий түрдө Франкфурт-на-Майне  — көпчүлүк убакта, жөн гана Франкфурт деп аташат, Гессен дубанынын эң ири жана калкы боюнча Германиянын бешинчи орундагы шаары. Калаа четиндеги конуштарды кошкондо, калкынын саны 2 295 000 жашоочуну түзөт.

 Булактар 

Категория:Шаарлар‎
Категория:Германиянын географиясы‎
Флоренция

Флоренция  — Арно суусунда жайгашкан италиялык музей-шаар, мурун — Флорентий республикасынын борбору, Медичи герцогунун жана Италия Падышачылыгынын борбор шаары, учурда — Тоскана аймагынын административдик бирдиги болуп саналат. 

 Калкы 
Калкынын саны — 373 200 адам (2012)Ufficio di Statistica Associato dell'area fiorentina - HomePage. 

 Колдонулган адабияттар 

 http://statistica.fi.it/
 
Категория:Италия
Категория:Европа
Үт

Үт: 
 1) Күн календарынын 12-айынын аты; март айына тура келет; 

 2) байыркы шумер тилинде – «күн», «жарык» деген маанини билдирет; 

 3) боз үйдүн туурдугунун жыртыгынан түшкөн күн шооласы. Бул түшүнүккө байланыштуу кыргызда «жакшылыгына алса – үт, жамандыгына алса – жут», «Үйгө үт киргенде, малга сүт кирет» деген макалдар бар.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Маданият
Категория:Кыргыз маданияты
Туран

thumb|Иран жана Туран (1850)
Туран — байыртадан айтылып келген уламыштар боюнча Ирандын түндүгүндө жайгашкан өлкө. Уламыштарда Туран жашоочулары ирандыктар менен жоолашып келишкен. Түрк башкаруучуларынын ак сарайында кызмат кылган тарыхчылар Туранды байыркы түрктөргө таандык кылышкан. Туран деп Караханийлерге баш ийген аймакты (Ж. Карши, Ж. Баласагунинин эмгектеринде) да түшүнүшкөн. Махмуд ибн Валинин эмгектеринде азыркы Теңир-Тоо аймагы Туран деп аталат. Мусулман авторлорунун айтуусу боюнча бул жерди түрктөр жердеген.

 Булактар 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

Категория:Орто Азия тарыхы‎
Тоймат уулу Турдумамбет

Турдумамбет Тоймат уулу, Турдуке – XIX кылымдын 2-жарымында Атбашы, Аксай аймактарын бийлеген манап. Чериктердин бай чубак уругунун карагул тукумунан. Эки ата өткөн агасы Ажыбек батырдын көзү өткөн соң бүткүл черик уруусун бийлеген. 1863-жылы жазында 5000 түтүн черик уруусунун атынан букаралыкка кабыл алууну өтүнүп, элчилерин орус бийликтерине жиберген. 1863-жылы 13-октябрда Турдумамбеттин элчилери Омскиде Батыш Сибирь генерал-губернаторунун алдында Россиянын букаралыгына өтүүгө ант беришкен.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Инсандар
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Категория:XIX кылым
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу башкаруу академиясы

Кыргыз Республикасынынын Президентине караштуу башкаруу академиясы 1992-жылы кайра курууга жана мамлекеттик кызматка адистерди даярдоону жана кайра даярдоону камсыз кылуу максатында Бишкек Эл аралык менежмент жана бизнес мектеби ачылып, кийин ал Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Башкаруу академиясы болуп кайра түзүлгөн. Башкаруу академиясына мамлекеттин бийлик органдарын окуу-усулдук, илим жана маалымат-аналитикалык жактан камсыздандыруу, ошондой эле башкаруу жана экономикалык мамлекеттик адис кызматкерлеринин квалификациясын жогорулатуу, даярдоо жана кайра даярдоо функциясы ыйгарылган. Башкаруу академиясында мамлекет жана муниципалдык башкаруу институ, Бишкек эл аралык менежмент жана бизнес мектеби, А.Токтоналиев атындагы Бишкек финансы-экономикалык техникуму иштейт. Башкаруу академиясы Борбордук Азия аймагындагы Бизнес мектебинин ассоциациясынын (CAMAN), Борбордук Азиядагы жогорку окуу жайларынын ресурстук тармагынын (RNEBE) жигердүү мүчөсү Башкаруу академиясынын уюштуруучусу жана тунгуч ректору профессор М.А.Ашыркулов.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Илим
Еврокөрүнүү ыр сынагы 1956

303px|thumb|right| 
303px|thumb|right| Өлкөлөр төмөнкүдөй орундарды алышкан: 

Еврокөрүнүү ыр сынагы 1956 (англисче: Eurovision Song Contest 1956, французча: Concours Eurovision de la chanson 1956) - «Еврокөрүнүү ыр сынагынын» биринчи сынагы, ал 1956-жылдын 24-майында Швейцария өлкөсүндө Лугано шаарынын өтө чоң эмес Куурсал театрынын залында өткөн. Аткаруучуларга жалгыздан чыкканга кана уруксат болгон. Баардык катышуучу өлкөлөр мамлекеттик телеберүүлөрүндө катышуучуларды тандап алуу сынагын уюштурушу керек болчу. Элдик тандап алуу сынагын өтө кеч өткөргөндүктөн Австрия, Дания жана Улуу Британия сынакка катышпай калышкан. Калыстар тобунун жетекчиси Рольф Либерман бир кана жеңүүчүнү жарыялагандыктан, бөлөк катышуучулардын жыйынтыктары азыркы убакытка чейин сыр бойдон калууда, ошол себептен алар экинчи орунду ээлеген болуп саналат.

 Финал 

 # Өлкө Аткаруучу Ыр Тил Упай Орун 01 22px| Нидерланддар Jetty Paerl «De vogels van Holland» Нидерланд 000 02 02 22px| Швейцария Lys Assia «Das alte Karussell» Немис 000 02 03 22px| Бельгия Fud Leclerc «Messieurs les noyés de la Seine» Француз 000 02 04 22px| Германия Walter Andreas Schwarz «Im Wartesaal zum großen Glück» Немис 000 02 05 22px| Франция Mathé Altéry «Le temps perdu» Француз 000 02 06 22px| Люксембург Michèle Arnaud «Ne crois pas» Француз 000 02 07 22px| Италия Franca Raimondi «Aprite le finestre» Италян 000 02 08 22px| Нидерланддар Corry Brokken «Voorgoed voorbij» Нидерланд 000 02 09 22px| Швейцария Lys Assia «Refrain» Француз 000 01 10 22px| Бельгия Mony Marc «Le plus beau jour de ma vie» Француз 000 02 11 22px| Германия Freddy Quinn «So geht das jede Nacht» Немис 000 02 12 22px| Франция Dany Dauberson «Il est là» Француз 000 02 13 22px| Люксембург Michèle Arnaud «Les amants de minuit» Француз 000 02 14 22px| Италия Tonina Torrielli «Amami se vuoi» Италян 000 02

 Шилтемелер 
 http://www.esctoday.com
 http://www.eurovision.tv

Категория:Еврокөрүнүү ыр сынагы
Мадалы хан

Мадалы хан, Мадалихан Мухаммед Алихан (1807–1840) – 1822–1840-жылдары Кокон мамлекетинде бийлик жүргүзгөн хан. Омор хандын баласы, Нарбото бийдин небереси. Мадалы хан доору Кокон мамлекетинин саясий-экономикалык абалынын жогорулоо мезгили болгон. Мамлекеттин аймагы Түштүк Казакстан, Талас, Чүй, Ысык-Көл жана Нарын тарапка чейин таркалган. Тышкы саясатта 1832-жылы Кытай менен келишим түзүлүп, ири ийгиликке жетишкен. Түндүк Кыргызстанда Пишпек, Токмок (1825), Жумгал, Тогузторо (1830), Куртка (1832) чептери курулган. Мадалы хан 1824-жылы Чүйгө, 1826-жылы Кашкарга жасалган жортуулдарга катышкан. Бирок, Мадалы хан өмүрүнүн акыркы жылдарында саясий иштерден оолак болуп, көп убактысын оюн-зоокко кетирген. Бухара эмири Насрулланын колдоосуна ээ болгон ордодогу козголоңчулар тарабынан өлтүрүлгөн.
 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Туризм академиясы

Туризм академиясы – 1997-жылы Кыргызстандагы туризмди өнүктүрүүнүн Өкмөттүк приоритеттүү программасынын чегинде түзүлгөн. Академиянын уюштуруучулары – Бүткүл дүйнөлүк туристтик уюм, Кыргыз Республикасынын Туризм, спорт жана жаштар саясаты боюнча мамлекеттик комитети. 

Академиянын максаты – туризм жана сервис чөйрөсүн башкарууга жана өз мекемесин уюштурууга жөндөмдүү адистерди даярдоошондой «Конок күтүү менежменти» жана «Туризм менежменти» бөлүмдөрүндө туристтик саякат, чет өлкөгө баруу жана чет өлкөлүк туристтерди күтүү, сервистик тейлөө иштерин уюштуруучу адистерди даярдайт. 

Академиянын программасында окуу процесси менен бирге республикадагы жана чет өлкөлөрдөгү мыкты делген туристтик сервис мекемелеринде прак-тикадан өткөрүлөт. Академиянын уюштуруучусу жана ректору физика-математика илимдеринин доктору, профессор М.Б.Чормонов.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Туризм
Категория:1997-жыл
Тутук

Тутук – орто кылымда Борбордук Азиядагы түрк элдеринин мансап наамы; уруу башкаруучусу. Тутук аталышы Енисейдеги Күл тегинге жана Билге-каганга арналган таш жазууларында кездешет. Ал жергиликтүү чакан аймакты бийлеген жана аскер башчы катары каганга баш ийген.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Туулга

Туулга – жоокердин урушка кийүүчү баш кийими. Туулганы кылыч, ок жана башкалардан коргонуу үчүн кийишкен. Туулганы темирден жасашып, ичин кийизден ичтеген, сыртына булгаары каптап, төбөсүнө чок чыгарышкан. Жаагын, желкесин жаап тургандай кайыш бекитилген. Ээк жагы бүчүлөнгөн. Кээ бир Туулгалар күмүш менен кооздолгон.
Туулга алгачкы коомдо эле пайда болгон (жыгач, чырпык, териден жасалган) жана коомдун өнүгүшүнүн кийинки баскычтарында ар кандай формада (чулу куюлган, майда-майда шакекче сыяктуу чынжырлардан жыш туташтырылган) коло, темирден жасалган.
Ал жумшак болсун деп кездеме иштелип, ок өтпөс баш кийим экенин билдирбес үчүн (маскировкалап) булгаары сыртталган. Орто кылымдарда туулгага бетти, моюнду калкалай турган бөлүктөр кошулуп, түзүлүшү татаалданган. Туулга жасалгалуу баш кийимге айланган. Кыргыздын оозеки чыгармаларына караганда туулганы кыргыздар байыркы замандардан эле жоокердик калканчы баш кийим катары колдонулуп келген. «Манаста» да коргонуу үчүн кийилүүчү баш кийим катары айтылат. Алмамбеттин сансыз кол менен жалгыз салгылашса да (мисалы, Бээжинден качып чыкканда жолун торогон кытай колу менен) жеңилбей, өлбөстөн аман чыгышы анын денесинин «ажал жеткис» магиялык күчкө ээ болушуна байланыштуу. Ал магиялык күчтү ажыдаардан окуганда алат. Анын жападан жалгыз талуу жери бар. Эч качан, эч кимден жеңилбеген Алмамбеттин Кичи казатта туулгасы башынан ыргып кетип, Кожожаштын огунан каза табышы эл аралык эпостордогу ошол салттык мотивдин жумшартылган түрү. Туулганын магиялык касиетке ээлиги Орхон-Енисей жазма эстеликтеринен да байкалат. Мисалы, Күлтегиндин урматына арналган жазмада жоонун огу баатырга, соот-чопкутуна жүздөп тийсе да, анын жез туулга кийген башына бир дагы жаа огу (жебеси) жакындабаганы айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Манас эпосу
Категория: Жоокер куралы
Категория:Кыргызстан
Категория:Кол өнөрчүлүк
Мадаминбек

Мадаминбек, Мухаммед Аминбек – 1918–20-жылдары Фергана өрөөнүндө Совет бийлигин орнотууга каршы чыккан корбашы. 1919-жылы март айында Ташкендеги революцияга каршы козголоңдон кийин Ферганага качып келген орус козголоңчулары менен бирге Наманган шаарын камаган. Май айында негизги күчүн Түштүк Кыргызстандын тоолуу аймактарына топтогон. Июль айында ага кулактардын «Дыйкандар армиясын» жетектеген Монстровдун күчү кошулган. Ош, Жалал-Абадты ээлеп, Анжиянды камалашкан. Сентябрдын акырында гана алар Анжияндан чегинүүгө аргасыз болгон. 1920-жылы февралдын акырында Мадаминбектин негизги күчтөрү талкаланып, тынчтык сүйлөшүүлөргө макулдугун берүүгө аргасыз болгон. Анын ордосунда Э.Ф.Кужело, А.Н.Антонов, Я.Б.Филиппинов сүйлөшүүлөр жүргүзгөн. Кийинчерээк Мадаминбек М.В.Фрунзе менен сүйлөшүп, Совет өкмөтү тарапка өзүнүн колу менен өткөн. Анын айрым жигиттери Көр-Шерматтын колуна кошулган. 
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Туура-Бел аска бетиндеги сүрөттөр

Туура-Бел аска бетиндеги сүрөттөр – Үч-Дөбө айылынан 16 км түндүктө, Алай кырка тоосунда жайгашкан эрте коло дооруна тиешелүү археологиялык эстелик. Жергиликтүү эл ичинде «Көл» деп да аталат. Сейрек кездешүүчү жана кызыктуу көрүнүштөгү бугунун, тоо эчкинин, адамдардын, илбирстин сүрөттөрү тартылган. Кыргыз тарыхчылар жамааты менен Түрк тарых куруму биргелешкен археологиялык экспедициясы тарабынан изилденген.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Категория:Баткен району‎
Туура-Суу көрүстөнү

Туура-Суу көрүстөнү – биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкка таандык эрте көчмөн уруулардан калган археологиялык эстелик. Эстелик Ысык-Көл облусунун Тоң жана Туура-Суу дарыяларынын кошулушундагы тектирде жайгашкан. Көрүстөн топурактан жана таштан үйүлгөн жарым шар түрүндөгү 12 дөбө-мүрзөдөн турат. Алардын диаметрлери 10–30 м, бийиктиги 0,70–2 м. Чоң дөбө мүрзөлөрдүн айланасында майда мүрзөлөр жайгашкан. Маркумдардын сөөгү анча терең эмес тик бурчтуу формада казылып, дубалдары таштан кыналып тургузулган таш үкөктөргө, башы түндүк - батышты каратылып, чалкасынан жаткырылып, жайгаштырылган. Үстүлөрү таш такталар менен бекитилген. Мүрзөлөрдөн маркумга арналган карапа идиштер, колодон жасалган шакекчелер, шурулар, кооздук үчүн жукартылган алтындан жасалган буюмдар (алтын жейрен, алтын шакек, колого алтын жалатылган кур тогоосу, сөөккө карышкырдын сүрөтү түшүрүлгөн жаа бастырмасы) табылган. Эстелик В. П. Мокрынин жана П. П. Гаврюшенко тарабынан изилденген.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Ысык-Көл облусу
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Категория:Тарыхый эстеликтер