Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тоо өткөөлү

Тоо өткөөлү - кырка тоону же жанаша жаткан эки тоону бөлүп өткөн кууш, терең Өрөөн, капчыгай.
 
Жазылыгы жүздөгөн мден бир нече кмге чейин болот. Транспорттук же стратегиялык мааниси да болот. Тоо өткөөлдөрүнө, мис., Ысар-Алай тоолорундагы Темирлан Дарбазасы, Тавр тоолорундагы Киликия Дарбазасы, Кыргызстандагы Ат-Башы кырка тоосунун чыгыш бөлүгү менен Нарын кырка тоосунун кошулган жериндеги кууш жана кооз - Босого капчыгайы. Тектон. жол менен пайда болот (грабен же тоонун антиклиналдык огунун жерге чөккөн бөлүгү). 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Тоолор
Тоо топурактары

thumb|upright|Тоо топурак (Чили‎).
Тоо топурактары - тоолуу рельефтин шартында өөрчүгөн топурактар тобу.
 
Тоо климатынын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу айрым бийик тоо топурактары түздүктөрдө кездешпейт; мис., тоо шалбаа топурагы, бийик тоо чөл топурагы. Тоо топурактары негизинен тигирээк капталдарда өөрчүгөндүктөн, аларга көбүнчө таштуулук, кыртыштын жукалыгы, начар үбөлөнгөн алгачкы минералдардын арбын болушу мүнөздүү. Тоо топурагынын таралышы негизинен бийиктик алкактуулукка байланыштуу; климаттын бийиктик боюнча өзгөрүүсүнө, тоонун кеңдик жана сектордук абалына, тоо капталдарынын экспозицияларына жараша төмөнкү топурактар өөрчүйт: тоо тундра, тоо шалбаа, тоонун шалбаалуу-талаа, тоо талаа ж. б. топурактары.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топурак түрлөрү‎
Категория:Тоолор‎
Төр

Төр - тепши сымал өрөөндүн алкымындагы тегерек тарткан рельефтин кеңейген оёң формасынын жергиликтүү аты.
 
Байыркы жана азыркы мөңгүлөрдүн жылышынан пайда болгон. Кыргызстандын аймагындагы тоолордун төрлөрүнүн басымдуу бөлүгү касабалуу аска менен курчалып, мөңгүлөр ээлеп жатат. Айрым төрлөр физ. жана хим. үбөлөнүүдөн пайда болгон корум, шагыл шилендилери жана мореналар менен капталып, рельефтин түзүлүшүнө жараша «ашуутөр», «кумтөр», «коктутөр», «туюктөр», «көлтөр» деп аталат. 

Кыргызстандын геогр. аттарынын курамында да көп кездешет; мис., Көлтөр (көл, кен, мөңгү, кыштактын аты), Кеңтөр (Кыргыз Алатоосундагы, Какшаал, Ат-Башы, Жаңыжер кырка тоолорундагы мөңгүлөрдүн аттары), Ашуутөр (ашуу, суулардын аттары) ж. б.

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Төрткүл

Төрткүл —
 
1) Орто Азиядагы супа сымал калдык тоолордун жергиликтүү аталышы. Негизинен горизонталь багытында жаткан чөкмө тектерден түзүлүп, негизги платодон же дөңсөөдөн эрозиялык процесстердин натыйжасында бөлүнүп калган үстү тегиз, капталдары тик супа сымал рельефтин формалары. Амударыянын оң жээктеринде, Торгой платосунда ж. б. жерлерде кеңири таралган;
 
2) байыркы замандан калган шаар, сепил урандылары; к. Чалдыбар макаласын;

3) кыргыз тилинде «төркүл» - «төрт бурч», «төрт булуң» деген да маанини билдирет. «Төрткүл» топоним же анын бир компоненти катары да кездешет; мис., Кыргызстандагы Төрткүл аталган жер, суу с., Казакстанда - Төрткүл, Сулутөрткүл, Кантөрткүл чокулары, Сарытөрткүл дөңсөөсү, Каракалпакстанда - Төрткүл суу с., Түркмөнстанда - Дөрткүл дөбөлөрү бар.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Тунуктук

Тунуктук —
 
1) атмосферанын тунуктугу — атмосферанын күн радиациясын өткөрүү жөндөмдүүлүгү; радиациянын бир бөлүгү атмосферага (атмосфералык газ жана аэрозоль кошундусу) сиңип, бир бөлүгү чачырап кетет, калганы атмосфера аркылуу өтөт; атмосфера канчалык тунук болс о, андан радиация ошончолук арбын өтөт.
 
2) Суунун тунуктугу — суунун күн нурун өткөрүү жөндөмдүүлүгү; эң тунук суу Атлантика океанындагы Саргассо деңизиники (тунуктугу 66 мге чейин); ички деңиздердин тунуктугу 20дан 8 мге чейин жетет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Тутулуу

thumb|Тутулуу (Күн, 1999).
thumb|Тутулуу (Ай) 2010.
Тутулуу - Күн, Ай байкоочуга толук же жарым жартылай көрүнбөгөн астрономиялык кубулуш.
 
Асман телосу же жарык чыгаруучу (Күн, Ай) башкалардын далдоосунда калып же өзү жаркырабоочу асман телосунун көлөкөсү экинчисине түшсө тутулуу байкалат. Космос мейкиндигинен Күн, Ай тутулуусу даана байкалат. 

 Байланыштуу макалалар 
 Айдын тутулуусу
 Күндүн тутулуусу

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:астрономия
Түбөлүк кар

thumb|Түбөлүк кар.
Түбөлүк кар - жыл бою эрибей жаткан кар жана муз катмары.
 
Бийик тоолордун кыр бөлүктөрүндө (кар чегинен жогору) жана уюлдук аймактарда жааган кардын эрип жана бууланууга үлгүрбөй чогулушунан пайда болот. Түбөлүк кардын астында үстүнкү катмардын салмактык басымы менен ныкталган фирн жана муз катмары жатат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Түн

thumb|Түн (1994-1995).
thumb|Түн.
Түн - сутканын караңгы бөлүгү, б. а. кечки күүгүмдөн таңга чейинки маал.
 
Түндүн узактыгы географиялык кеңдикке жана жыл мезгилине жараша болот. Түндүк жарым шардын жогорку кеңдиктеринде жайкы саратан учурунда кечки иңир менен таң шооласы дал келип буурул түндү пайда кылат. Ушундай эле кубулуш Түштүк жарым шарда кышкы чилдеде байкалат.

 Байланыштуу макалалар 
 Түн (чыгарма)

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Убакыт
Тышкы күчтөр

Тышкы күчтөр - жер бетиндеги же жер кыртышынын анча терең эмес бөлүгүндө болуп жаткан экзогендик процесстерге таасирин тийгизип жаткан күчтөр.
 
Ал процесстер негизинен күн энергиясына, оордук күчүнө, организмдердин иш-аракеттерине байланыштуу болот. Тышкы күчтөрдүн таасиринен тоотектер үбөлөнүп (талкаланып), аларды түзгөн минералдар хим. өзгөрүүлөргө (физ., хим., органикалык үбөлөнүүлөргө) дуушарланат; тоотектердин талкаланып борпоңдолгон, эрип кеткен материалдары агын суу, шамал, мөңгү менен башка жерге оошот; бул материалдар кургактыкка, суу алаптарынын тамандарына топтолуп, акырындап чөкмө тектерге айланып кетет. Тышкы күчтөр жер бетинде морфоскульптуралардын пайда болушуна шарт түзөт; ички күчтөр менен кошо Жердин рельефин калыптандырат; чөкмө тек катмарларын пайда кылып, алар менен байланыштуу кен байлыктарды жаратат.

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Убакыт (география)

Убакыт (география) - материянын (мейкиндик менен катар) жашоо формасы; убакыт аралык-тарын кабыл алынган негизги бирдиктер менен салыштырып, убакытты эсептөө ыкмалары; ал бирдиктер ар кандай табигый жана жасалма мезгилдик процесстерге бөлүнөт: Жердин Күндүн тегерене жана өз огунда айланышы, маятниктин термелиши, кварцтуу тактанын термелиши ж. б.
 
Жердин айланышы жылдыз убакыты жана күн убакыты менен аныкталат. Убакытты эсептөөнүн чаканыраак бирдиги үчүн ай фазаларынын өзгөрүү цикли алынып, ай убактысы деп аталат. Жердин өз огунда айлануусунан жарык менен караңгынын алмашуу цикли сутканы түзөт. Сутка 24 саатка бөлүнгөн. Практикада күн сааты колдонулат. Берилген географиялык узундук үчүн аныкталган убакыт жергиликтүү убакыт деп аталат. Башталгыч (Гринвич) меридианындагы орточо күн убактысы бүткүл дүйнөлүк убакыт делет. Шаар аралык жана эл аралык катташууга ыңгайлуу болсун үчүн алкак убактысы киргизилген.

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Улан (шамал)

Улан (шамал) - Ысык-Көл ойдуңуна батыштан, Боом капчыгайынан катуу соккон жергиликтүү кургак шамал.
 
Улан Боом капчыгайында түндүк-батыштан келген муздак аба массасынан пайда болуп, чыгышта Чырпыкты айылынын тушуна чейин жетет. Көбүнчө жаз жана күз мезгилдеринде согуп, калган мезгилдерде басаңдап калат. Жылына орто эсеп менен 20-60 күндөй, айрым жылдары 40- 100 күнгө чейин согуп турат. Ылдамдыгы 15 м/секдан ашкан шамалдын орточо узактыгы 5-10 саатка, айрым мезгилдерде 1-3 суткага созулат. Эң катуу соккон учурдагы ылдамдыгы (орто эсеп менен 10 минута ичинде) 30 м/секга, кээде 40 м/секга чейин жана андан да ашат. Шамалдын эң жогорку ылдамдыгы жер бетинде же атмосферанын төмөнкү 200 метрлүү катмарында байкалат. Улам жогорулаган сайын 1300 мден 1400 мге чейин шамалдын ылдамдыгы төмөндөп, андан жогорку тропосферанын төмөнкү жана ортоңку катмарларында аба массасынын жалпы циркуляциясына байланыштуу ал кайра күчөйт. Улан катуу башталып, токтоор маалда тез басылат. Шамал жүргөндө жаанчачын жаабайт; булуттуулук 5-7 балл болот. 

Шамал жүрөөр алдында абанын температурасы орто эсеп менен 1-3°Сге жогорулайт, бороон учурунда 5-7°Сге чейин төмөндөйт. Ал эми салыштырмалуу нымдуулук тескерисинче болот, бирок аз гана (5-10%тей) өзгөрөт. Абанын температурасы менен салыштырма нымдуулугунун мындай өзгөрүшү аба массасынын өрөөнгө тоодон ашып түшкөн учурунда анын жылымдашына байланыштуу (адиабаталык жылымдоо) закон ченеминин натыйжасында аба массасы 200 м төмөндөгөндө 10Сге жогорулайт. Курамында «улан» компоненти катышкан топонимдер моңгол тилинин негизинде түзүлгөндүгү, ал кыргыз тилинде «кызыл» маанисин бере тургандыгын топонимдерди изилдөөчүлөр ырасташкан. Ошондуктан «Улан» Ысык-Көл, Нарын, Ат-Башы өрөөндөрүндөгү тоолордун, жерлердин, ашуулардын, суулардын, Шаймердендин алабындагы суунун аттары, «Уланбулак» (Ысык-Көл өрөөнүндөгү булактын аты) топонимдери ушул жерлердин кыртышынын түстөрүнөн улам аталып калган деп эсептөө чындыкка ылайык.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Метеорология
Улуттук парк

Улуттук парк - жаратылышы бузулууга азыраак дуушарланган, уникалдуу табигый ж. б. объектилери бар, өзгөчө корукка алынган аймак же акватория.
 
Анда табиятты коргоо жана аны колдонуу көзөмөлгө катуу алынып, рекреациялык максатта (негизинен кыска мөөнөткө эс алуу жана таанып билүү туризми) пайдалануу иштери бирдей жүргүзүлөт. Улуттук паркта корукка алынган жерлер менен кошо жергиликтүү муктаждыктарды канааттандыруу үчүн уюшулган айыл чарба зоналары да болгондуктан анда айкалыштырган коргоо режими түзүлөт. Дүйнөдөгү эң алгачкы уюшулган (1872) улуттук парк: Иеллоустон (АКШда), Кыргызстанда - Аларча улуттук жаратылыш паркы (1976-ж. уюшулган). Ошондой эле к. Жаратылыш паркы макаласын.
Ургаалдаштыруу

Ургаалдаштыруу - өндүрүштүн өнүгүүсүн жана айыл чарба продукциясын өндүрүүнү тездетүү.
 
Айыл чарбасын ургаалдаштыруунун негизги багыттары: айыл чарба өндүрүшүн электрлештирүү, химиялаштыруу, өндүрүш процесстерин комплекстүү механикалаштыруу, мелиорация, өндүрүштүк жана социалдык инфрастуктураны өнүктүрүү. Өндүрүштү ургаалдаштыруу - илимий-техникалык прогресстин базасында техникалык, материалдык жана эмгек ресурстарын толук, натыйжалуу, сарамжалдуу пайдалануунун негизинде өндүрүштү өнүктүрүү процесси.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Айыл чарба
Утурлоо

Утурлоо - атмосфералык кубулуштарды, айрыкча аба басымын, температураны, шамалды ж. б. байкап иликтөөнүн негизинде аба ырайында келээрки болуучу өзгөрүүлөрдү алдын ала айтуу.
 
Аба ырайы чукул мөөнөткө (бир нече сааттан 1-2 суткага чейин), 3-10 суткага жана узак мөөнөткө (ай жана андан да узак убакытка) күн мурун айтылат. Кыргыздардын ичинен эзелтен эле аба ырайын алдын ала айтуучулар (эсепчилер) чыгып, бороон кайсы күндө, кайсы айда болуп, канча күнгө созууларын, кайсы мезгилде кар калың жаарын, кайсы жылы жаз эрте келээрин ж. б. утурлап айта билишкен. Мындан көрө билгичтик эч кандай аспаптарсыз эле табиятка күндө байкоо жүргүзүүнүн, о. эле эзелтен, муундан-муунга өткөн даректердин негизинде түзүлгөн.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Атмосфера
Учма жылдыз

Учма жылдыз - планета аралык мейкиндиктен Жер атмосферасына жогорку (орто эсеп менен 40 км/сек) ылдамдык менен киргенде атмосферанын жогорку катмарында күйүп, жаркырап от чыгаруучу космос телосу, метеор.
 
Ал атмосферага киргенде, адатта 130-180 км бийиктикте, температура 2000 -3000°Сге чейин ысып, атмосфера газдары иондошуп, метеордун сырты бат буулана баштайт. Натыйжада, метеор тулкуларынын көбү атмосферада толук бууланып жок болуп кетет, алардын эң чоңдору гана метеорит түрүндө жер бетине түшөт. Илгери кыргыздар учма жылдыз менен адамдын тагдырын байланыштырган, алар «ар бир жылдызга адамдын жаны болот, эгер жылдыз асмандан күйүп түшсө ал адамдын курман болгондугун билгизет» деп жоромолдошкон.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Астрономия‎
Уюл

thumb|«Антарктида уюл», (1583).
Уюл, географиялык уюл - Жердин айлануу огу менен жер бетинин кесилишкен жери.
 
Түндүк уюл жана Түштүк уюл болуп бөлүнөт. Уюлдарда географиялык меридиандар кошулат. Уюлдардан дүйнөнүн тараптарын аныктоого мүмкүн эмес, убакытты күн, түн деп ажыратууга болбойт, анткени уюлдарда Күн жарым жылга жакын горизонттон жогору, жарым жылга жакын андан төмөн турат. Уюл жер бетинде жактары 26 м болгон квадраттын ичинен чыкпастан татаал ийри сызык боюнча өзгөрүп турат. Уюлду кыргыздар кут, кутпа деп да аташат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Категория:Астрономия
Уюл жаркыроосу

Уюл жаркыроосу - түнкү асмандын айрым бөлүктөрүндө тез-тез өзгөрүп туруучу жарыктануу (көбүнчө көгүлтүр, саргычкөк, чанда кызгылт же кызгылт көк түстө жарык чыгарат).
 
Көбүнчө жогорку кеңдиктерде мезгил-мезгили менен байкалып турат. Уюл жаркыроосу космостон келген протон, электрондук атмосферага киргенде 90- 1000 км бийиктиктеги суйдаң аба катмары менен өз ара таасиринен пайда болот. Пайда болуу мезгилдери көбүнчө Күндүн 11 жылдык активдешүү циклине байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Уюл тегереги

thumb|Уюл тегереги.
Уюл тегереги - экватордон 66°33 аралыкта өтүүчү параллель; уюлдук күн жана уюлдук түн зоналарынын чек арасы.
 
Экватордон түндүктө Түндүк уюл тегереги, түштүктө Түштүк уюл тегереги жайгашкан. Түндүк жарым шарда кышкы күн токтолгон кезде (21-же 22-декабрда) уюл тегерегинен түндүк тарапта Күн чыкпайт, уюлдук түн өкүм сүрөт, а. э. жайкы күн токтолгон кезде (21-же 22-июнда) Күн батпайт, уюлдук күн болот. Түштүк жарым шарда да жогорудагыдай кубулуштар байкалат. 

Күн чыкпай же батпай турган мезгилдеги сутканын саны уюлдарды карай өсө баштайт; ал жерлерде уюлдук күн жана түндүн узактыгы жарым жылды түзөт. Уюл тегеректери о. эле суук климаттык алкактардын чегарасы да болуп саналат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Арктика‎
Уюл түнү

Уюл түнү - жогорку кеңдиктерде кышында Күн горизонттон жогору көтөрүлбөгөн жана күн нуру тике тийбеген мезгил.
 
Түндүк уюл тегерегинен түндүктө жана Түштүк уюл тегерегинен түштүктө жаткан аймактарга мүнөздүү. Уюлдук түндүн узактыгы - арктикалык деңиздердин четинде (680 түндүк кеңдиктерде) 10-декабрдан 3-январга чейин, 820 түндүк кеңдикте 17-октябрдан 26-февралга чейин созулат. Түндүк уюлга 178,5 сутка Күн чыкпайт. Ушундай эле кубулуш Түштүк жарым шарда да болот.

 Байланыштуу макалалар 
 Уюл күнү

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Үбөлөнүү

Үбөлөнүү, тоо тектердин үбөлөнүүсү - жер бетиндеги жана ага жакын жаткан тоотектердин хим. жана мех. жол менен бузулушу, талкаланып өзгөрүшү.
 
Температуранын өзгөрүшүнөн, жаан-чачындын, шамалдын, суунун, жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн ж. б. таасиринен болот. Тоотектердин жайгашуу чөйрөсүнө карай атмосферадагы жана суу астындагы үбөлөнүү болуп бөлүнөт. Үбөлөнүү процессинин жүрүшү боюнча физ., хим. жана органикалык үбөлөнүү болуп бөлүнөт. Физикалык үбөлөнүү көбүнчө кургак жана ысык климаттык шартта жүрүп, тоотек аябай ысып, түнкүсүн муздагандыктан алардан үстүнкү бетинде жаракалар пайда болот да аларга суу кирип, тоңгондо көлөмү кеңейип, тоотектерди жарат. Химиялык үбөлөнүүдө тоотектердин хим. составы өзгөрүп, туруктуу жаңы минералдар пайда болот. Негизги факторлору: аба, айрыкча туздуу, кислоталуу жана жегичтүү суу. Органикалык же биологиялык үбөлөнүү организмдин тоотекке тийгизген таасиринен аларга мех. талкалоо же хим. өзгөрүү түрүндө өтөт. Үбөлөнүүдөн тоотектер талкаланууга гана дуушарланбастан, о. эле рельефтин өзгөчө формалары, түрдүү эриндилер, жаңы минералдар жана тоотектер, көптөгөн кен байлыктар (каолин, жошо, отко чыдамдуу чопо, кум, темир, алюминий, марганец, никель, кобальт рудалары, алтын, платина ж. б. кен чачындылары) пайда болот.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кен байлыктар‎
Чабынды

Чабынды - чөп чаап алынчу жер, чабык.
 
Эгилме жана табигый чабынды болуп айырмаланат. Эгилме чабындыга бир жана көп жылдык чөп айдалып, чөбү чабылат жана эгилме жайыт катары пайдаланылат. Табигый чабынды өзүнүн жер шартына, жаратылышына, тоют өсүмдүктөрүнүн түрдүүлүгүнө, сапатына жана түшүмдүүлүгүнө жараша бири-биринен айырмаланат. Табигый чабындыга чөбү узун саздак жер, шалбаа, карагай-бадал арасы, арык жана канал жээктери кирет. Шалбаа жердеги чабындыга караганда чөлдүү жана тоолуу жайыт чөбү сапаттуу жана ширелүү келет 

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Чаң

thumb|Манжадагы үйдүн ичиндеги чаң
Чаң — абада калкып жүргөн катуу заттардын бөлүкчөсү. Табигый жана жасалма, минералдык жана органикалык, өндүрүштүк жана тиричилик чаңдары болушу мүмкүн.
 
Чаң тектер үбөлөнгөндө (айрыкча чөлдүү аймактарда), жанар тоо атылганда, айдоо жерлерде шамал эрозиясы жүргөндө, ө. ж. ишканалары иштегенде абага көтөрүлөт. Абада, о. эле космостук, биол. катуу бөлүкчөлөр (өсүмдүк чаңчалары, споралар, микроорганизмдер ж. б.) да болот. Чаңдын негизги бөлүгү атмосферада 500 м бийиктикке чейин болот. Таза абада (шаардын четинен сырткары) 1 см3 абада бир нече ондогон чаң бөлүкчөлөрү, өнөр жайлуу райондордо жүз миңдеген чаң бөлүкчөлөрү болушу мүмкүн.

Чаң атмосферанын тунуктугун жана жылуулук касиеттерин өзгөртөт. Чаң көбөйгөндө (түтүн менен кошо) булганыч абанын (смогдун) пайда болушуна шарт түзөт. Өндүрүштүк чаңга айрыкча шаарларда жана өнөр жайлуу региондордо каршы күрөшүү - атмосфераны жана айлана чөйрөнү булгоодон сактоонун маанилүү бөлүгү болуп саналат.

 Ден соолук 

Өндүрүш Чаңы көпчүлүк учурда организмге кыйла зыян келтирет. Ал канчалык майда болсо абада ошончолук көпкө чейин кармалып, дем алуу органдары аркылуу өпкөгө кирип, түрдүү оорулардын пайда болушуна себеп болот. Чаң айрыкча пневмокониоз, бронхит ооруларына чалдыктырат. Мындай оорулар узак убакыт түрдүү өндүрүш Чаңы менен дем алып иштөөдөн пайда болот. Адам дем алган Чаңдын составына жараша пневмокониоз бир нече түргө бөлүнөт. Мисалы, кварц Чаңынан — силикоз, көмүр Чаңынан — антракоз, темирдүү Чаңдан — сидерос пайда болот. Мындай ооруларды болтурбоо үчүн абанын чаңдашына каршы күрөшүүнүн түрдүү ыкмалары жүргүзүлөт. Ал үчүн өндүрүштү механикалаштыруу жана автоматташтыруу, желдетүү, жабдууларды бекем жабуу жана башкалар колдонулат. Өзгөчө жеке коргонуу каражаттарын (респираторлор) туура колдонуу чоң мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

 Шилтемелер
Чаптар

Чаптар - өтө тилмеленип салааланган, аңдөң, кокту-колоттуу, рельефи татаал жер.
 
Адатта, мындай жерлер дыйканчылыкка жараксыз. Негизинен жердин чополуу кыртышын нөшөрлөп жааган жамгырдын жууп кетишинен пайда болот. Көбүнчө чөлдүү жана тоо арасындагы каксоо аймактарга мүнөздүү. 

Кыргызстанда Ат-Башы, Ысык-Көл (батышында), Нарын (Байгөнчөк, Актал) өрөөндөрүндө чаптар кездешет. Бул түшүнүктүн синоними - бедленд (бэдленд). Бедленд, англисче - «жинди жерлер» деген маанини берет.

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Чилде

Чилде - кыштын эң суук жана жайдын эң ысык кырк күнү.
 
Күн асман экватор сызыгынан алыстаган мезгилдерге туура келет. Кышкы чилде Күн эклиптиканын эң түштүк чекити аркылуу өткөн маалдан, б. а. 22-декабрдан (Күндүн абдан узарып бүткөн мезгилинен) баштап түшөт. Бул күн астрономиялык кыштын башталышы болуп саналат. Кышкы чилде 40 күнгө созулуп, февралдын башында (3-4-февралда) чыгат. Чилде чыккандан кийин мезгил «апкыт» деп аталып, суук дагы 5-6 күнгө кармалат (ушуга байланыштуу кыргыздарда «апкыт-сапкыт алты күн, атаны кокуй катыгүн» деген лакабы да бар). 

Жайкы чилде Күн эклиптиканын эң түндүк чекити аркылуу өткөн маалдан, башкача айтканда 21-же 22-июндан кийин (25-июнь) башталат, бул күн түндүк жарым шарда астрономиялык жайдын башталышы деп эсептелинет; эң узун күн, эң кыска түн болгон маалдан эки-үч күндөн кийин чилде түшөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Чиринди

thumb|Чиринди.
Чиринди - топурактагы өсүмдүк, жаныбарлардын калдыктарынын биохим. процесстерден чирип, ажырашынан пайда болгон органикалык бирикмелердин жыйындысы; топурактын үстүнкү каралжын горизонту.
 
Курамына гумин кислотасы жана фульвокислота да кирет. Чириндиде өсүмдүктөр азыктануучу негизги элементтер болот. Чириндиге бай топурак күрдүү келет, мис., кара топуракта чириндинин өлчөмү 12%ке чейин жана андан да ашык болот.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Айыл чарба
Категория:Топурак түрлөрү
Чоку

thumb|Аконкагуа чокусу.
Чоку — тоонун эң бийик жери.
 
Чоку конус, кумпа, пирамида, тектир ж. б. сымал болот. Бийик тоолордогу чокулардын көбү мөңгү менен капталган. Дүйнөдөгү эң бийик чоку Гималайдагы Жомолунгма, бийиктиги 8848 м, Кыргызстандагысы - Кантеңир тоо тоомундагы Жеңиш чокусу, 7439 м. Топонимдин бир компоненти катары да кеңири таралган, мис., Талас Алатоосундагы Чокуташ ашуусу жана чокусу, Өзгөн районундагы Чокуташ кыштагы, Ачаташ кырка тоосундагы Чокусаз чокусу ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Чопо

thumb|Чопо
Чопо, гүл бото — чополуу минералдардан турган чөкмө тоотек.
 
Сууга эзилип, камыр сымал жумшарат да, кургаганда калыбын сактайт; тапталганда ныкталат. Минералдык составы боюнча каолиндүү, монтоморилониттүү, бентониттүү, гидрослюдалуу сыяктуу ж. б. түрлөргө ажырайт. 

Фарфор, фаянс, карапа буюмдарын жана кирпич жасоого колдонулат. Кыргызстанда юра, палеоген жана антропоген мезгилдеринде пайда болгон катмарлардын арасында жатат.

Булактар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Геология‎