Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Хризоберилл

Хризоберилл - татаал кычкылдар классчасынын минералы, ВеА1204.
 
Ромб системасында кристаллдашат. Өңү сары же саргыч-жашыл. Курамында хром кездешсе кызгылткөк жана жашыл түстө болуп, александрит деп аталат. Цимофан (мышык көз) жана александрит - асыл таштар. Айнектей жалтырак. Катуулугу 8,5; тыгыздыгы 3,8 г/сж'. Негизинен пегматит тарамында кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Xpeн

Xpeн, aчыргa (Armoracia) - өсүмдүктөрдүн кайчы гүлдүүлөр тукумунун уруусу.
 
Көп жылдык чөп. Жалбырагы ири, мөмөсү томпок саадак. Евразияда 3 түрү, КМШ өлкөлөрүндө жапайы 2 түрү таралган. Жер шарынын көпчүлүк бөлүгүндө, ошондой эле Кыргызстанда эгилме түрү өстүрүлөт. Элдик селекциядан чыккан Суздаль, Ростов, Латвия сорттору бар. Кадимки же кыштак Xpeнинин сабагы түз, бийиктиги 1 мдей, бутактуу. Түп жаккы жалбырагы сүйрү, жогоркулары тасма сымал ичке, жээги майда тишчелүү. Гүлү ак, жыттуу, топ гүлдүү, урук байлабайт. Тамыры менен жалбырагында минерал туздар (100 г кургатылган жалбыракта 7,9 мг натрий, 579 мг калий, 119 мг кальций, 36,8 мг магний, 2,03 мг темир, 0,14 мг жез, 70 мг фосфор, 212 мг күкүрт, 18,8 жг хлор, ошондой эле эфир майы, С витамини, лизоцим ферменти) бар. Курамында аллил майы, синигрин гликозиди болгондуктан, Xpeн жыттуу, даамы ачуу келип, тамакка табитти ачат. Каражама оорусуна, жашылча туздоодо колдонулат. X. суукка байымдуу өсүмдүк, кумдак, чополуу жерде жакшы өсөт. Тамырынан көбөйтүлөт. Тамак-ашка негизинен тамыры пайдаланылат. 1 га жерден 100-300 ц түшүм алынат. Негизги сорттору: Атлант, Валковский, Суздаль.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Храповик

Храповик, жалкы тиштүү механизм - бир багыт боюнча айландыруучу тиштүү механизм.
 
Ал токтотуучу түзүлүш (мис., жүк көтөрүүчү машиналарда) же үзгүлтүксүз бир багыт боюнча мезгилдүү айлануучу жана токтоткучу бар механизм катары колдонулат. Храповик бир тарапка гана айланат. Храповик техникада кенири колдонулат, мис., турнетка, бураган ачкыч (гаечный ключ), завод механизми, домкрат, оор нерсени көтөрүүчү машина (лебёдка), кол кишен ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Хосров I Ануширван

Хосров I Ануширван (501-579) - Сасаниддер династиясынын шахиншахы, Иран башкаруучусу (531-579).
 
Хосров Кавада 1нин реформаларын уланткан, борбордук бийликти чыңдаган, курулуш иштерин жүргүзүү, илим-билим, маданият жана аскер иштерин ж. б. өнүктүрүүгө көңүл бурган. Хосровдун башкаруу мезгили Иран тарыхында «алтын доор« деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хоружева Анна Яковлевна

Хоружева Анна Яковлевна (1918, Россия, Челябинск обл., Каракул району, Каракул кыш. - өнөр жай б.) - саанчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1950).
 
Эмгек жолун 1936-жылдан саанчы болуп иштөөдөн баштаган. 1941-жылдан Кыргызстан мал чарба ИИИнин тажрыйба фермасында саанчы болуп иштеген. 1949-ж. өзүнө бекитилген 9 уйдун ар биринен 654 кгдан сүт саап алган. Ленин ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Категория:Инсандар
Хореография

Хореография (гр. choreia - бий жана...графия) –

1) терминдин алгачкы мааниси - бий жазуу. Бий жазуу аракети 15-кылымдын аягы – 16-кылымдын башында башталганы менен, 17-кылымдын аягы - 18-дын башында гана француз балетмейстерлери жана бий мугалимдери (П. Бошан, Р. Фейе, П. Рамо) тарабынан системага келтирилип, кийин кеңири тараган. «Хореография» терминин «Хореография же бий жазуу өнөрү...» (1700) китебинин автору, бий устаты Р. Фейе киргизген. Россияда 18-кылымдын аягында бий жазып алуунун системасы түзүлгөн;
 
2) бий жана балеттерди жазуу искусствосу;
 
3) жалпы эле бий искусствосу, к. Бий.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Искусство
Хорезм элдик советтик республикасы

Хорезм элдик советтик республикасы (ХЭСР) - Кыйба хандыгынын ордуна түзүлгөн республика (1920-24).
 
Орто Азияда Совет бийлигинин орношунун (Туркстан. АССРнин. түзүлүшү ж. б.) таасиринде 1920-ж. февралда Кыйбада революция башталып, Кыйба ханы тактысынан баш тартууга мажбур болгон. Ошол эле жылы 26-апрелде Советтердин бүткүл кыйбалык 1-съездинде ХЭСР түзүлгөндүгү жарыяланган. 1923-ж. 30-октябрда Советтердин бүткүл хорезмдик 4-съездинде кайрадан Хорезм Советтик Социалисттик Республикасы (ХССР) деп жарыяланып, конституциясы кабыл алынган. 1924-ж. Орто Азиянын улуттук-мамлекеттик бөлүнүшүнө байланыштуу Советтердин бүткүл хорезмдик 5-съезди (октябрь, 1924) ХССРдин жоюлганын жарыялап, ага караштуу аймактарда Өзбек ССРи, Түркмөн ССРи жана Каракалпак АОсу түзүлгөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:СССР
Хордалуу

thumb
Кордалуулар (лат. Chordata) - экинчи ооздуу жаныбарлар тиби.
 
Аларга ичеги үстүндө жаткан скелет огу - корда мүнөздүү. Бардык Кордалууларда корданын үстүндө өмүр бою сакталуучу арка нерв түтүгү болуп, андан мээ жана жүлүн пайда болгон. Сууда жашоочуларды н колкосунда метомердүү бакалоор жылчыкчалары өмүр бою сакталат, ал эми кургакта жашоочу (өпкөсү менен дем алуучулар) омурткалууларда өө рчүүнүн алгачкы стадиясында - онтогенезинде гана болот. 

Алардын 3 типчеси - баш кордалуулар, челдүүлөр, омурткалуулар, 40 000дей түрү, анын 3800дөйү омурткалуулар. Алар ар түрдүү шарттарда (сууда, чөлдө, тоодо ж. б.) жашайт. Бардык Хордалуулардын түпкү теги бир болушу мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Жаныбарлар
Хорда

Хорда (гр. chorde - кыл) - ийри сызыктын же беттин каалаган эки чекитин туташтыруучу жана ал ийри сызыкты же бетти башка чекиттеринде кеспей турган түз сызыктын кесиндиси.
 
Айлананын Хордасы анын каалаган эки чекитин a туташтыруучу кесинди. Хорданын уз. а=2Rsin - мында R-айлананын радиусу, a - Хорда таянган бурчтун чоңдугу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Хорваттар

Хорваттар (өздөрүн хрвати, эскиче кроамттар дешет) - түштүк славян эли, Хорватия Республикасынын негизги калкы.
 
Хорватия, Босния, Герцеговина, Сербия, Черногория, Румыния, Словакия, Словения, Чехия, ошондой эле Австралия, Австрия, Аргентина, Боливия, Бразилия, Венгрия, Германия, Италия, Канада, Жаңы Зеландия, Перу, АКШ ж. б. өлкөлөрдө да жашашат. Жалпы саны 5,53-6,9 млн, а. и. Хорватияда - 4 млн, Босния жана Герцеговинада - 650 миң (2006). Хорват тилинде сүйлөшөт. Негизги дини - католик. Хорваттар боснийликтер, буневдиктер, горандыктар, яневдиктер, крашовандар, македондуктар, торладыктар, шоктуктар, сербдер, черногордуктар, түндүк жана түштүк славяндар ж. б. субэтностордон жана тектеш элдерден турат. Хорваттардын ата теги - 6-7-кылымдарда Сав жана Драв өзөндөрүнүн ортосуна, ошондой эле Адриатика деңизинин жээктерине жер которуп келишкен качичей, шубичей, свачичей ж. б. славян уруулары. 19-кылымдын 1-жарымында хорват улуту калыптанган. Негизги кесиби - дыйканчылык, мал чарбачылык, бакчачылык, жүзүм өстүрүү жана балык уулоо. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Салттуу кийими - аялдары оймо-чиймеленген туника еымал көйнөк, жеңсиз кемсел, бүйүрмөлүү кенен юбка, плащ кийип, алжапкыч тагынат, белине кур курчанат. Эркектери туника сымал көйнөк, узун ыштан, желет, плащ кийип же жамынма жамынып, бутуна өтүк, майрам күндөрү саймаланып, монета менен кооздолгон кийимдерди кийишет. Тамак-ашы негизинен дан, жүгөрү, картошка, жашылча жана сүт азыктары.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Славян элдери
Хондродит

Хондродит (гр. chondros - дан) - гумиттер тобундагы минерал, Mg5(SiOJ2(F, ОН)2.
 
Кошундулары: Ti, Fe, Mn, Al, Na, K. Сары, кызгылт сары, кызыл же көгүш жашыл түстө, айрымдары түссүз; кошундулары Fe жана Ti көп санда болсо - күрөң. Айнектей же чайырдай жылтырайт. Ачык түстүүлөрү тунук. Катуулугу 6-6,5, орточо тыгыздыгы 3,2 г/см3, морточо Туз кислотасында эрийт. Метаморфизмден, кээде магматизмден пайда болот. Доломитте, мраморго айланган акиташта калыптанып, карбонатитте, скарнда оливин, биотит, флогопит, шпинель ж. б. минералдар менен чогуу кездешет. Зергерчиликте колдонулат. Коллекция ташы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Хонгха

Хонгха, Кызыл-Суу - Кытай менен Вьетнамдагы дарыя.
 
Уз. 1183 км, алабынын аянты 158 миң км2. Юньнань тайпак тоосунан башталып, тоо аралай, төмөн жагында Бакбо түздүгү аркылуу агат да, Түштүк Кытай деңизиндеги Бакбо булуңуна куят. Орточо чыгымы 3800 м3/сек. Жайында кирип, деңгээли 10-12 жге чейин көтөрүлөт. Агып келген шилендилер (жылына 130 млн г) суусуна кызыл түс берип турат. Суу ташкынынан сактаныш үчүн жээктерине тосмо курулган. Негизинен сугатка пайдаланылат. Х-нын дельтасы (аянты 15 миң кмг) Вьетнамдын шалы өстүрүүчү негизги аймагы. Төмөнкү агымында кеме жүрөт. Боюнда Ханой ш., дельтасында Хайфон деңиз порту жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:КЭР дарыялары
Категория:Вьетнам
Хомейни Рухоллам Мусавим

Хомейни Рухоллам Мусавим (24. 9. 1902, айрым маалыматтар боюнча 1898 - 1900, Хомейн, Персия - 3. 6. 1989, Тегеран ш., Иран) - Ирандын саясий ишмери, улуу «аятолла» (шииттердин жогорку диний наамы), Ирандагы ислам революциясынын лидери (1979).
 
Ирандын жогорку башкаруучусу (1979-89). 1963-жылдан шах режимине каршы оппозицияда болгон. 1964-ж. Ирандан куулуп, адегенде Иракта, кийин Францияда эмиграцияда жүргөн. 1979-ж. Иранга кайтып келип, шах тартибин кулатып, Ислам республикасынын орноткон революцияга жетекчилик кылган. Республиканын жаңы конституциясы кабыл алынып, өлкөгө ислам мыйзамдары киргизилген; саясат, экономика жана маданият толук исламдаштырылган. Курандын жана шариаттын шарттарына негизделген исламдык сот иштерин жүргүзүү системасы кабыл алынган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Холл эффектиси

Холл эффектиси - тогу бар өткөргүчтү же жарым өткөргүчтү магнит талаасына жайгаштырганда ал өткөргүчтө же жарым өткөргүчтө электр талаасынын (Холл талаасы) пайда болушу.
 
Электр талаасынын чыңалышы төмөнкүгө барабар: Ex=RjHsma, мында а - Н жана j векторлорунун арасындагы бурч (а<180°). Эгер Я1; болсо, Холл талаасынын чоңдугу Ех максимумга барабар: E=RjH, мында R - Холл туруктуулугу. Металлдардын, жарым өткөргүчтөрдүн касиеттерин изилдөөдө ж. б. практикалык маселелерди чечүүдө X. э. кеңири колдонулат. 

Бул эффектини америкалык физик. Э. Г. Холл ачкан (1879).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Холдинг

Холдинг (англ. holding - ээлөөчү), холдинг компаниясы - коммерциялык уюм; акционердик компания; б. а. өз капиталынын таасирине таянып, башка ишканалар менен компанияларды башкарып, контролдоп туруучу корпорация же компания. Чет элдик практикада Холдинг компаниясы ага катышкан ишканалар менен фирмалардын салган акциясынын негизги бөлүгүн (50%тен ашыгын) ээлеп турат.
 
Бирок, Холдинг компаниялары өндүрүш ишкердигине тикелей катышып, ээлик кыла албайт. Холдинг компанияларынын негизги функциясын ага катышкан компаниялардын контролдук акциясын ээлеп турган ири компаниялар менен банктар аткарат. Алгачкы Холдинг компаниялары биринчи жолу АКШда ага катышкан компаниялардын акчалай капиталын жана акцияларын борбордошуп топтоо максатында пайда болгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Хоккайдо

thumb|Хоккайдо.
Хоккайдо - Япониянын түндүгүндөгү арал. Батышын Япон, түндүгүн Охота деңиздери, чыгыш жана түштүгүн Тынч океаны чулгайт.
 
Түштүгүндөгү Хонсю а-нан Сангар кысыгы менен бөлүнүп турат. Аянты 77,7 миң км2 (Хонсю а-нан кийин 2-орунда). Рельефи негизинен тоолуу, бийиктиги 2290 м (Асахи тоосунда). Аракеттеги 8 жанар тоосу (Токати, Сяри, Усу ж.б.) бар; жер титирөөлөр болуп турат. Климаты мелүүн муссондук. Январдын орточо температурасы -7ден -11°Ска чейин, июлдуку 17-21°С. Жылдык жаан-чачыны 800-1500 мм. Дарыялары энергоресурстарына бай; ирилери - Исикари, Тесно, Токати. Аянтынын 60% ин токой (түндүгүн ийне жалбырактуу, түштүгүн аралаш жана жазы жалбырактуу токой) ээлейт. Ири шаарлары: Саппоро, Хакодате, Асахигава. Хонсю а. менен суу астындагы тоннель аркылуу байланышат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар‎
Категория:Жапония‎
Хожа Энвер

thumb|210px|right|Хожа Энвер (1971)
Энвер Хожа (16. 10. 1908, Осмон империясы, Гикастра ш. - 11. 4. 1985, Тирана) - Албаниянын мамлекеттик жана саясий ишмери.
 
Албания эмгек партиясы БКнын 1-секретары (1941-85), Албан Элдик Социалисттик Республиканын жетекчиси (1944-85), Министрлер советинин төрагасы (1946-54), Тышкы иштер министри (194653), Куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы (194485). Элдик баатыр. Монпелье университетин, Маркс-ЭнгельсЛении жана чет тилдер инттарын бүтүргөн. «Ревизионизмге» каршы «сталинизмхожаизм» деген марксисттик агым түзгөн. Өлкө ичинде репрессиялык ыкмаларды колдонгон. Советтик үлгүдөгү социалисттик мамлекет курууга аракеттенген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Инсандар:Албания
Категория:Албания
Категория:Мамлекет башчылары
Категория:Коммунизм
Категория:Сталинизм
Категория:Саясатчылар
Богдан Хмельницкий

Богдан Хмельницкий (27. 12. 1595 (6. 1. 1596) Суботов - 27. 7. 1657, Чигирин) — Украинанын мамлекеттик жана аскер ишмери, Запорожье аскер гетманы (1648).
 
Поляк бийлигине каршы украин элинин боштондук согушунун жетекчиси (1648-54). Львовдогу иезуит коллегиясынан билим алган. Түрк, татар, поляк, латын ж. б. тилдерди билген. Полына-Түркия согушуна (1620-21) катышып, Цецоро жанындагы салгылашууда атасы курман болуп, өзү түрктөрдө эки жыл туткунда жүргөн. 1637-38-ж. элдик көтөрүлүшкө катышкан. 1640-ж-дын ортосунда поляк эзүүсүнө каршы көтөрүлүштү уюштура баштап, 1647-ж. камакка алынган. Бирок көп узабай бошотулуп, Запорожье Сечине качкан. Кыска убакыттын ичинде Хмельницкий казактардын колдоосуна ээ болуп, 1648-ж. январда поляктарга каршы көтөрүлүш баштаган. Сечтен поляк гарнизонун кууп чыгып, ал Крым ханы менен мамиле түзгөн. Бардык украин элинин колдоосу менен казактардын көтөрүлүшү ири масштабдагы боштондук согушка айланып, тарыхта «хмельнитчиндер» деп аталып калган. Согуш мезгилинде Хмельницкий өзүн украин мамлекеттүүлүгүнүн уюштуруучусу, дипломат жана көрүнүктүү аскер ишмери катары көрсөткөн. X. поляк аскерлерине каршы күрөштө бир топ жеңиштерге жеткен (1648,1652 ж. б.). Иш жүзүндө Украина көз карандысыз мамлекетке айланып, бирок үч (Речь Посполита, Россия жана Осмон империясы) күчтүү державанын ортосунда калган. Поляктар көтөрүлүштү басуу үчүн көптөгөн аракеттерди жасап, күч топтой баштаган. Поляктардын үстүнөн болгон жеңишти аягына чейин жеткирүү үчүн сырткы күчтөрдүн колдоосу керек болгон. Казактар Речь Посполита менен күрөшүүдө крым татарларынан жардам сураган, бирок алар ошол мезгилде ишенимсиз болгондуктан, Хмельницкий Россияга кайрылган. Орус падышасы Украинаны Россияга кошуу шарты менен жардам берүүгө макулдугун берген. Хмельницкий 1648-ж. жана 1649-ж. Украинаны кабыл алуу жөнүндө суранып, орус падышасы Алексей Михайловичке кат жолдогон. 1654-ж. 8-январда элдик рада Украинанын Россияга кошулганын жарыялаган. Хмельницкийдин атында орден, шаар, облус бар.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хлороформ

thumb|Хлороформ.
thumb|Хлороформ.
Хлороформ, CHCl3 - абага фармацевтика, резина-техникалык өнөр жай жана пластмасса, алкалоид өндүрүшү бөлүп чыгарган түзсүз суюктук.
 
Сууну хлорлоодо суунун курамындагы органикалык кошулмалар (табигый жана антропогендик) менен эркин хлордун өз ара аракеттенишинен пайда болот. Суудагы хлорлуу углеводороддун жалпы саны 1-100 мкг/л. Өзгөчө Россия менен Кузбасстагы ичүүчү суу өтө булганган. Адамзат Хлороформ менен ууланганда боор жана нерв системасы жабыркап, тамак сиңирүү начарлап, баш ооруп, айланып, уйку качат. Адам жинденип, туталанат. Кокусунан териге тийсе дерматит, экземаны пайда кылат. Атайын тазаланган Хлороформ ингаляция норкозу үчүн колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Химия
Хлориттер

thumb|upright
Хлориттер - тоо тек пайда кылуучу минералдардын слюда сымалдар тобу.
 
Катмарлуу силикаттар классчасына кирет. Курамында жегичтер менен Са болбойт. Бүртүкчөлүү, кабырчыктуу масса түрүндө. Өңү күрөң-жашыл, айрымдарыныкы ак, сары, кызгылтым жана кара. Катуулугу 2-3, тыгыздыгы 2,7-3,2 г/см3. Хлориттертин жука катмарчасы ийкемдүү, бирок серпилгичтик касиетке ээ эмес. Жаратылышта кеңири таралган.Негизинен гидротерм процессинен жана метаморфизмден пайда болот. Темирлүү Хлориттер (шамозит, тюрингит) темир кенташтарынын курамына кирет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Хлораргирит

Хлораргирит (хлор жана гр. argyros - күмүш), кераргирит - галогениддер классынын минералы, AgCİ.
 
Кошундулары: J, Hg. Тутумдаш Maçça, кабык түрүндө. Жаңы сынган жери түссүз келип, алмаздай жаркыраса, күн нурунун таасиринен күрөң, андан кийин карайып кетет. Катуулугу 2,2; тыгыздыгы 5,6 г/см3, ийкемдүү, бычак менен оңой кесилет, аммиакта эрийт. Гипергенезден пайда болот. Күмүштүн кенташы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Хлоантит

Хлоантит (гр. chloantes - жашылдануучу) - арсениддер классындагы минерал, (Ni, Co) As.
 
Бир түрү - натамит (Fe 12% ке, S 5%ке чейин). Калайдай агыш түстөгүсү бүртүкчөлүү келет. Катуулугу 5,5-6, тыгыздыгы 6,4-6,8 г/см\ морт, электр тогун өткөргүч. 

Гидротермден пайда болот. Никелдин кенташы, ошондой эле мышьяк жана мышьяктуу к-та өндүрүүдө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Хладондор

Хладондор, фреондор - хладагент катары колдонулган каныккан алифатикалык галогендүү углеводороддордун техникалык аталышы.
 
Пропеленттер, эриткичтер ж. б. катары колдонулат. Айрым Хладондор Жердин озон катмарына терс таасир эткендигине байланыштуу колдонуудан алынууда, к. Озон тешиги, Озон катмары, Фреондор.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Атмосфера
Хирохито

thumb|Хирохито.
Хирохито, император Сёва (29. 4. 1901, Токио, Аояма сарайы - 7. 1. 1989, ошол эле жерде) - Япониянын 124-императору (1926), Генералиссимус, Британиянын ардактуу генералы (1921).
 
Император Ёсихитонун уулу. Аскердик жогорку билимге ээ болгон соң, Европа өлкөлөрүнө барган. 1921-жылдан Япониянын регенти. Башкаруунун алгачкы жылдары император катары аскер системасын чыңдап, 1926-45-ж. өлкөнүн саясий турмушуна толук көзөмөл жүргүзгөн. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин япон коомуна аскердик тартип киргизип, «Азианын Гитлери» аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:Жапония
Хирошима

thumb|Хирошима.
Хирошима - Япониядагы шаар. Хирошима префектурасынын адм. борбору. Хонсю а-нын түштүкбатышында. Калкы 1,2 млн (2012). Эл аралык аэропорту бар. Япон денизинин жээгиндеги порточо Ири өнөр жай борбору. Машина куруу (а. и. автомобиль жана өнөр жай жабдууларынын комплекти), химиялык, жыгаччылык, жеңил, текстиль, металлургия, тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор (а. и. Хирошима мамлекеттик университети), тарыхый-маданий эстеликтер (а. и. Ридзё сепили, Фудоин будда храмы), музейлер, эс алуу парктары ж. б. бар. 

Шаар 16-кылымдан феодал сепилинин чегинде пайда болгон. Хирошимага 1945-ж. 6-августта АКШ 1-атом бомбасын таштаган. Хирошиманын көп бөлүгү талкаланып, 140 миң адам курман жана жарадар болгон. 1996-жылдан Тынчтык Паркы - арх-ра-парк символ ансамбли (1951-52, К. Тангэ ж. б.; Хирошимада курман болгондорго эстелик, мемор. музей, Генбаку кумпасы) Буткул дүйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Жапония
Категория:Шаарлар‎
Хионосфера

Хионосфера (гр. chion - кар жана сфера) - тропосферанын бир бөлүгү.
 
Жерди курчап турган Хионосферанын калыңдыгы 10 км. Үстүнкү чеги эң бийик тоолордун деңгээлинен жогору; төмөнкү чеги тоо чокулары менен кесилишкен жеринде кар чегине туура келет. Уюлдарда деңиз деңгээлине чейин төмөндөп, экваторду карай бийиктейт. Хионосферанын төмөнкү чегине жетип же анын катмарына кирип турган гана жердин бетинде кар топтолууга мүмкүндүк болуп, мөңгү пайда болот. Кыргызстандын аймагында Хионосферанын төмөнкү чеги болжол менен 4000-5000 м бийиктикте.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тропосфера