Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кесилиш (эффективдүү кесилиш)

Кесилиш (эффективдүү кесилиш) – кагылышуучу эки бөлүкчөнүн системасынын андагы бөлүкчөлөрдүн чачыроолорунун (серпилгич же серпилгич эмес) натыйжасында белгилүү акыркы абалга өтүү ыктымалдуулугун мүнөздөөчү чоңдук. 

Кесилиш σ бирдик убакытта мындан өтүүлөрдүн санынын dN бутага түшүүчү чачыроочу бөлүкчөлөр агымынын тыгыздыгына nϑ, б. а. бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгына перпендикуляр болгон бирдик тегиздик аркылуу бирдик убакытта өтүүчү бөлүкчөлөрдүн санына болгон катышына барабар: σ=dN/nϑ, мында n − түшүүчү бөлүкчөлөрдүн тыгыздыгы, ϑ − бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгы. Ошентип Кесилиштин бирдиги аянттын өлчөө бирдиги болот. Бөлүкчөлөрдүн чачыроолорунда байкалуучу ар кандай типтеги өтүүлөргө түрдүү К-тер туура келет. Бөлүкчөлөрдүн серпилгич чачыроосу дифференциалдык К. dσ/dΩ (dΩ− нерселик бурчтун элементи) жана толук Кесилиш σ менен мүнөздөлөт (σ толук нерселик бурч Ω=4π стередиан боюнча алынган интегралга барабар). Газдардын кинетикалык теориясында молекула өтө кичине dx аралыкта кагылышуусуз эркин жүрүүнүн dω(x) ыктымалдуулугунда Кесилиш пайдаланылат: dω(x)=е-n0σxn0σdx, мында n0 – молекулалардын концентрациясы. Чачыроонун Кесилиштерин эксперименттик өлчөөлөр кагылышуучу бөлүкчөлөрдүн түзүлүшү жөнүндө маалымат берет. Мис., атомдордон х−бөлүкчөлөрдүн чачыроосунун Кесилишин өлчөөлөр − ядронун ачылышына, ал эми электрондордун нуклондон серпилгич чачыроосун өлчөөлөр – нуклондордун радиустарын жана алардагы электр заряды менен магнит моментинин бөлүнүшүн аныктоого жардам берет. Кесилиш түшүнүгү статистикалык физикада пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кечигүүчү потенциалдар

Кечигүүчү потенциалдар – мейкиндиктеги каралуучу чекиттен кандайдыр бир аралыкта турган заряддар менен токтордун өзгөрүшүндө пайда кылган талаанын кечигип жетүүсүн эске алуучу электр-магнит талаанын потенциалдары. 

Бул талааны электр жана магнит талааларынын чыңалыштары ( жана ) менен бирге мүнөздөйт. Эгерде убакыттын (t) моментинде заряддардын же токтордун бөлүштүрүлүшүндө өзгөрүү болсо, анда ал өзгөрүү алардан R аралыктагы чекитке электр-магнит талаасынын таралуу ылдамдыгынын (с) натыйжасында кечигип жетет. Ошондуктан каралып жаткан чекитте убакыттын (t) моментинде электр-магнит талаасынын потенциалдарынын мааниси убакыттын τ=t−R/c моментиндеги талаанын булактары заряддын жана токтун тыгыздыктары менен аныкталат, мында R/c – кечигүү убактысы. Эгерде токтор менен заряддар мейкиндиктин кандайдыр бир көлөмүндө үзгүлтүксүз бөлүштүрүлсө, анда Кечигүүчү потенциалдар өтө кичине аймактардагы заряддар жана токтордон түзүлгөн элементтердеги Кечигүүчү потенциалдарды ушул көлөм боюнча интегралдоо менен аныкталат.

Ад.: Тамм И.Е. Основы теории электричества. 9-ое изд., –М.: 1976.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кинетикалык коэффициенттер

Кинетикалык коэффициенттер - теңсалмактуу эмес процесстердин термодинамикасынын теңдемелерине сызыктуу катыш катары кирген коэффициенттер. 

Кинетикалык коэффициенттер физикалык чоңдуктардын агымдарынын (мис., энергиянын, импульстун ж. б.), ушул агымдарды пайда кылган температуранын, концентрациянын, гидродинамикалык ылдамдыктын ж. б. градиенттерине көзкарандылыгын аныктайт. Кинетикалык коэффициенттер диффузия, жылуулук өткөрүмдүүлүк, электр өткөрүмдүүлүк коэффициенттери аркылуу да туюнтулушу мүмкүн.

Термодинамикалык теңдемелерди системанын абалын сүрөттөөчү параметрлер абдан жай өзгөргөндө гана колдонсо болот. Сан жагынан термо-динамикалык теңсалмактуу абалдан четтөөнү термодинамикалык күчтөрдүн градиенттери мүнөздөйт. Кинетикалык коэффициенттерди эсептөө чөйрөнүн молекулалык түзүлүшү жөнүндөгү түшүнүктөргө, мис., газдардын кинетикалык теориясына негизделет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Клистрон

Клистрон - ашкере жогорку жыштыктагы термелүүнү дүүлүктүрүүчү жана күчөтүүчү электрондук курал. 

Түз учма (эки же көп резонаторлуу) жана чагылдыруучу болуп бөлүнөт. Өтө кичине чагылдыруучу К. минитрон деп аталат. Түз учма эки резонаторлуу К-до катоддон К чыккан электрондор электр талаасы тарабынан ылдамдатылып эки көлөмдүү резонаторлор P1 жана P2 аркылуу учуп өтүшүп коллекторго А түшүшөт. Р1 резонаторунда электрондордун агымы ылдамдык боюнча модуляцияланышат да, электрондордун коюланган топторуна бөлүнүшөт. Бул топтор экинчи резонаторго P2 учуп кирген моментте резонатордо дүүлүктүрүлгөн өзгөрмө электр талаасында акырындап электрондор туруктуу чыңалуунун булагынан алган энергиясын, электр талаасына берип электр-магниттик термелүүнү күчөтөт. Эки резонатордуу К-дор 1932–35-ж. пайда болгон. Алар азыр техникада аз 1–5 Вт кубаттуулукка чейинки термелүүнү дүүлүктүрүүдө пайдаланылат. Жогорку кубаттуулуктагы ашкере жогорку жыштыктагы термелүүнү күчөтүү үчүн түз учма көп резонаторлуу К-дор пайдаланылат. Кичине кубаттуулуктагы генератор (1Вт тан кичине) катары чагылдыруучу К-дор пайдаланылат. Чагылдыруучу К-дордо электрондор резонатор аркылуу учуп өтүп чагылдыргычтын электр талаасында тормоздолуп, кайра артка кайтарылат. Бул учурда электрондордун агымы электрондордун коюлган топторуна бөлүнүшөт. Резонатор аркылуу экинчи өтүүдө электрондор акырындап энергиясын электр-магниттик талаага берет. Чагылдыргычтын чагылуусун өзгөртүү менен дүүлүгүүнүн жыштыгын кандайдыр бир чекте 2х102 гГц жыштыкка өзгөртө алабыз.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Коварианттуулук

Коварианттуулук (лат. Со − бирге жана varians − өзгөрүүчү деген сөздөрүнөн), физикалык чоңдуктардын жана мейкиндиктик-убакыттык координаттардын системасын өзгөртүп түзгөндө алардын өзгөрүшүнүн мүнөзүн түздөн-түз чагылдыруучу (вектордук, спинордук, тензордук ж. б.) теңдемелерди жазуунун формасы. 

Мисал болуп салыштырмалуулук теориясында энергияны ε жана импульсту р компоненттери рμ, μ=0,1,2,3 (р0=ε/с, р1=рх,р2=ру,р3=рz) болгон Лоренцтин өзгөртүп түзүүсүндө төрт өлчөмдүү вектор катары өзгөргөн төрт өлчөмдүү импульс р катарында кароо эсептелинет. Атайын салыштырмалуулук теориясында коварианттык формада жазылган теңдеме бардык инерциялык эсептөө системаларында бирдей түргө ээ болот. К. жалпы салыштырмалуулук теориясында (тартылуу теориясы) кеңири колдонулуп, теңдеменин түрүнүн мейкиндиктик-убакыттык координаттардын каалагандай өзгөртүп түзүүсүнө салыштырмалуу өзгөрүүсүз калышын билгизет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Когеренттүүлүк

Когеренттүүлүк – бир нече термелме жана толкун процесстерин кошкондо алардын убакыт боюнча жана мейкиндикте иреттүү өтүшү. 

Эгер эки термелүүнүн фазаларынын айырмасы убакыттын өтүшү менен туруктуу болсо же белгилүү закон боюнча өзгөрсө жана кошулган термелүүлөрдүн суммалык амплитудасын аныктаса, анда ал термелүүлөр когеренттүү, ал эми фазаларынын айырмасы иретсиз жана мезгилине салыштырганда бат өзгөргөн термелүүлөр когеренттүү эмес деп аталат. Эгер эки термелүүнүн фазалары иретсиз өзгөрсө, бирок фазаларынын айырмасы турактуу калса, анда суммалык термелүүнүн амплитудасы кошулуучу термелүү-лөрдүн фазаларынын айырмасы менен аныкталат, б. а. термелүү когеренттүү болот. «Когеренттүүлүк» түшүнүгү алгач классикалык оптикалык жарыктын интерференцияга карата жөндөмдүүлүгүн аныктоочу мүнөздөмө катары пайда болгон. Ал ар кандай табияттагы термелүүлөрдү жана толкундарды сүрөттөөдө кеңири колдонулат. Квант механикасы толкундук түшүнүктөрдү микродүйнөдөгү бардык процесстерге жайылткандыгынын натыйжасында « Когеренттүүлүк » түшүнүгү электрон, протон, нейтрон ж. б. бөлүкчөлөрдүн нурларына колдонула баштады. Мында Когеренттүүлүк деп көп сандагы квази көзкаранды эмес бөлүкчөлөрдүн иреттелген жана багытталган кыймылын түшүнүүгө болот. « Когеренттүүлүк » түшүнүгү о. эле катуу нерселер теориясына жана кванттык суюктуктарга да кирди. Суюк гелийдин өтө агуучулугу ачылгандан кийин « Когеренттүүлүк » түшүнүгү пайда болду. Ал өтө агуучу суюк гелийдин атомдорунун макроскопиялык саны бир гана бөлүкчө катары бир өздүк мааниге ээ болгон бирдиктүү толкун функциясы менен жазылышы мүмкүн экендигин билдирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Компоненттер

Компоненттер (лат. componens – түзүүчүлөр) - теңсалмактуу абалдагы термодинамикалык системаны түзүүчү, бул системадан бөлүнүп алынуучу көзкаранды болбогон химиялык өз алдынча заттар. 

Компоненттердин концентрациясы көзкаранды болгон термодинамикалык потенциалдар менен мүнөздөлгөн Компоненттер термодинамикалык системанын ар кандай фазаларында (катуу, суюк, газ) болушу мүмкүн. Эгерде Компоненттердин саны башкаларынын санына көзкаранды болбосо, анда Компоненттер көзкаранды эмес деп аталат; алардын ортолорунда химиялык реакциялар болбосо, баары тең көзкарандысыз болот. Көзкаранды эмес Компоненттер жана мүмкүн болгон фазалар саны Гиббстин фазалар эрежеси менен байланышкан. Эгерде системада химиялык реакция жүрбөсө, анда аны физикалык система деп аташат (мис., бензол – глицериндин суюк аралашмасы). Ал эми системада химиялык реакция жүрсө, анда көзкаранды эмес Компоненттер деп реакцияга кирүүчү заттарды же болбосо реакциянын натыйжасында чыккан продуктуларды атаса болот. Мис., СаО менен СО2 реакцияга киргенде СаСО3 пайда болот. Мында өзүнчө Компоненттер деп эсептеп, СО2 ни термикалык диссоциациянын продуктусу катары караса болот. Суу, муз жана буудан турган теңсалмактуу термодинамикалык система – бир компоненттүү үч фазалуу система. Мында үч фаза тең бир эле компоненттен – Н2О дон түзүлөт. Компоненттердин санына жараша система бир компоненттүү, кош компоненттүү, үчилтик жана көп компоненттүү деп бөлүнөт. Компоненттер түшүнүгүн 1875–76-жж. амер. физик Ж.У.Гиббс киргизген жана көп компоненттүү, көп фазалуу системалардын термодинамикасын ал 1902-ж. иштеп чыккан.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Комптон эффектиси

Комптон эффектиси - электр-магниттик нурлануунун эркин (же начар байланышкан) электрондордон чачыраганда толкун узундугунун чоңоюшу; бул кубулуш кыска толкундуу нурлануулар – рентген жана γ-нурлануусу чачыраганда байкалат. 1922-ж. амер. физик А.Комптон (A.Compton) тарабынан рентген нурунун парафинден чачырашын изилдөөдө ачылган. Комптон эффектисинде биринчи жолу электр-магниттик нурлануунун (мис., жарыктын) корпускулалык касиетке ээ экендиги бардык жагынан толук байкалган.

Жарыктын чачырашынын классикалык теориясына ылайык (англ. физик Ж.Томсон) чачыраган жарык нурунун толкун узундугу өзгөрбөшү керек: жарык толкунунун мезгилдүү электр талаа-сынын аракети астында электрон талаанын жыштыгындай жыштык менен термелет, ошондуктан ал нурланткан (чачыраткан) толкун баштапкы жыштыктагыдай эле жыштыкка ээ болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Конвекциялык ток

Конвекциялык ток - заряддалган макроскопиялык нерселердин которулушу менен электр заряддарынын ташылышы. 

Электрондук теориянын негизинде заряддардын ташылышы заряддалган микробөлүкчөлөрдүн конвекциясы (которулушу) менен шартталат. Конвекциялык токтун тыгыздыгы төмөнкү формула менен аныкталат: j=eϑe(t)δ[r − re(t)], мында re – заряддын радиус-вектору, ϑe=dre/dt – заряддын ылдамдыгы, δ (r) − Дирактын дельта-функциясы. Заряддын белгилүү ылдамдык менен которулушунун себебинен Конвекциялык ток менен өткөрүмдүүлүк тогунун (заряддын иреттүү кыймылы) магниттик касиеттери бирдей. Каалаган макроскопикалык токтор микрос-копикалык Конвекциялык токду орточолоштуруунун натыйжасы болуп эсептелет, б. а. заряддалган микробөлүкчөлөрдүн конвекциясы (которулушу) менен шартталган. Аны Г.Роуланд жана А.А.Эйхенвальд өз тажрыйбаларында аныкташкан.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Конус рефракциясы

Конус рефракциясы - эки октуу кристаллдын грандарында жарык нурларынын сынышынын өзгөчөлүк-төрү. 

Конус рефракциясы нурдун багыты эки октуу кристаллдын кандайдыр бир оптикалык огу – бинормаль же бирадиаль менен дал келген учурда байкалат. Бул учурда ар бир гранга түшкөн жарык нуру чексиз сандагы нурларга ажырап, чокусу нурдун сынуу чекити болгон конустун түзүүчүсү боюнча багытталат.

Конус рефракциясын 1832-ж. У.Р.Гамильтон теория жүзүндө, 1833-ж. Х.Ллойд тажрыйба жүзүндө ачкан.

Эки октуу кристаллдан кесип алынган пластинканын P жана Q грандары кристаллдын оптикалык окторунун бирөөнө перпендикуляр абалда алынды дейли. Эгерде P гранына перпендикуляр багытта О1 тунук эмес экрандагы кичинекей көзөнөкчө аркылуу поляризацияланбаган параллель жарык агымы түшсө, анда ички Конус рефракциясын байкаса болот. Бул учурда шоола О1 ден баштап пластинканын ичинде жумуру конус түрүндө тарайт. Жарык толкунунун сызыктуу поляризациясы конустун бир бөлүгүнөн башка бөлүгүнө чейин үзгүлтүксүз өзгөрүп турат (поляризациянын багыты, б. а. электрдик индукция векторунун термелүү багыты нурда чекит жана сызыкча м-н, ал эми S экранында сызыкча менен белгиленген).

Q чыгуу гранынан сынуунун натыйжасында шоола абада жумуру цилиндрди пайда кылат, ал цилиндр экранда жарык шакегин берет. Тышкы конус рефракциясын ушул эле пластинкадан байкаса болот. Ал үчүн кичинекей О көзөнөкчөсүн чачыраган жарык менен жарыктандырып Q чыгуу гранындагы түссүз экрандагы O2 тешикчеден абага кристаллдын ичиндеги багыты бирадиалга жакын болгон нурду чыгарсак, анда О2 ден тегиздик боюнча уюлдашкан нурдун шооласы чыгат. Бул нур чокусу О2 болгон жумуру конусту пайда кылат.

Сынууга чейинки багыттары бинормаль, бирадиаль менен толук дал келген анча көп эмес нурлар гана Конус рефракциясына дуушар болот. Багыттары аларга жакын болгон нурлар кыйла көп санда болушат да, кадимки эле кош сынууга дуушар болушат. Натыйжада Конус рефракциясынын ачык шакектеринин ичинде жана сыртында начар жарыктанган шакектерди пайда кылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кориолис ылдамдануусу

Кориолис ылдамдануусу (бурулуш ылдамдануусу) – чекиттин толук ылдамдануусунун татаал кыймылдагы, б. а. эсептөөнү баштоонун кыймылдуу системасынын которулушу алга жылуу кыймылы болуп эсептелбегендеги бөлүгү: ак = 2[ϑ′ω]. 

Мында ϑ′ − эсептөөнү баштоонун кыймылдуу системасына салыштырмалуу нерсенин ылдамдыгы, ω−кыймылдуу системанын кыймылсыз системага салыштырмалуу бурчтук ылдамдыгы. Кориолис ылдамдануусу Кориолис күчүнүн аракетинен пайда болот. Кориолис ылдамдануусу айлануу огуна жана нерсенин кыймылдуу системага салыштырмалуу ылдамдыгына тик багытталат. Жер бетиндеги кыймылдаган нерселер Жерге салыштырмалуу эмес Күнгө (жылдыздарга) карата Кориолис ылдамдануусуна ээ болушат. Кыймылдуу система айланбастан (ω=0) умтулуп (жүткүнүп) гана кыймылдаганда же айланып жаткан системадагы нерсе айлануу огуна параллель (ω//ϑ) кыймылдаган учурда Кориолис ылдамдануусу нөлгө барабар болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Корпускула оптикасы

Корпускула оптикасы – электр жана магнит талааларындагы заряддалган бөлүкчөлөрдүн кыймыл закондору изилденүүчү физиканын бөлүмү. 

Корпускула оптикасы аталышы бөлүкчөлөрдүн ушул талаалардагы кыймылы менен жарыктын оптикалык бир тектүү эмес чөйрөдө таралышынын ортосундагы окшоштуктан келип чыккан (к. Электрондук жана иондук оптика).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Космос нурлары

Космос нурлары – космос мейкиндегинде ылдамдыгы боюнча 100 000 км/сек дан жогору болгон заряддалган бөлүкчөлөр протон, электрон, ядролордун ар түрдүү багыттагы агымы. 

Космос нурунун бөлүкчөлөрү Жердин атмосферасына киргенде азоттун жана кычкылтектин атомдору менен кагылышып, алардын бузулушуна алып келет. Натыйжада атмосферанын бөлүкчөлөрү-нөн экинчи түрдөгү космостук нурлар пайда болот. Экинчи түрдө Космос нурлары атайын жасалгаланган белгилөөчү аспаптар (иондоштурулган бөлүкчөлөрдү эсеп-тегич) же өзгөчө ядролук фотоэмульсиялар аркылуу белгиленет. Бул ыкмалар биринчи түрдөгү комостук нурлардын бар экенин айгинелейт. Биринчи түрдөгү космостук нурлануулар иш жүзүндө жер бетине жетпейт. Космос нурлары 90%тен ашыгын протондор, 7%ке жакынын α-бөлүкчөлөрү (Гелий атомунун ядросу), 2%ке жакынын Гелий элементинен оор элементтер жана болжол менен 1%ке жакынын электрондор түзөт. Өзүнүн жаратылышы боюнча Космос нурлары Күндүк жана Галактикалык болуп 2ге бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Космос нурлануулары

Космос нурлануулары – эң жогорку энергияга ээ болгон заряддалган бөлүкчөлөрдүн Жердин аймагындагы атмосфера мейкиндигине кириши.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Космологиялык негиз

thumb|Космологиялык негиз.
Космологиялык негиз – Ааламды бир тектүү жана бардык багыт боюнча бирдей деп түшүндүрүүчү илимий болжолдоо.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Астрономия
Космос плазмасы

Космос плазмасы - космос мейкиндигиндеги жана космос объекти-лериндеги плазма. 

Космос плазмасын изилдөө объектисине ылайык шарттуу түрдө төмөндөгүлөргө бөлсөк болот: плане-талык, планета аралык плазма, жылдыздардын жана жылдыз атмосферасынын плазмасы, квазарлардын жана галактикалык ядролордун плазмасы, жылдыздар аралык жана галактикалар аралык плазмалар. Космос плазмасынын көрсөтүлгөн типтери бири биринен өздөрүнүн параметрлери (орточо тыгыздыгы, бөлүкчөлөрдүн орточо энергиясы ж. б.) жана термодинамикалык абалдары менен айырмаланышат. Жылдыздардагы жогорку температура заттарды термикалык иондошууга дуушар кылып, плазма абалына өткөрөт.

Жерге жакын космос мейкиндигинде Космос плазмасы ионосфера плазмасы (~350 км бийиктикте, тыгыздыгы n~105 см-3), Жердин радиациялык алкагынын (n~107 см-3) жана магнитосферанын плазмасы катары каралат. Күн плазмасынын агымынын тыгыздыгы (n~1–10) см-3. Жылдыздар аралык жана галактикалар аралык мейкиндиктеги Космос плазмасысы эң кичине тыгыздык (n~10-3–10-4) см-3 менен мүнөздөлөт.

Күндү жана жылдыздарды тыгыздыгы сырткы бөлүгүнөн борборун көздөй жогорулаган Космос плазмасынын өтө зор чогулмасы катары кароого болот. Нормалдуу деп каралган жылдыздардын борборундагы орточо тыгыздык 1024 см-3. Массивдүү жылдыздарда Космос плазмасынын тыгыздыгы бир нече тартипке жогору. Космос плазмасы идеалдык газ катары каралат. Идеалдыктын шарты, сейректелген плазмада заряддалган бөлүкчөлөрдүн концентрациясынын өтө аз болгондугуна, ал эми жылдыздардын терең катмарларында жылуулук энергиясынын мааниси өтө чоң болгондугуна байланыштуу, автоматтык түрдө аткарылат.

Космос плазмасыдагы температуралык шкала жылдыздар аралык жана галактикалар аралык чөйрөдөгү эВтун үлүштөрүнөн тартып, пульсардын магнит-сферасындагы релятивисттик жана ультрарелятивисттик температураларга чейин созулат. Алыскы объектилердин Космос плазмасы оптикалык телескоптордун, радиотелескоптордун жардамында аралыктык спектрдик анализ ыкмасы, ал эми акыркы учурда рентген жана гамма-нурлар атмосферадан сырткары жандоочу телескоптордун жардамы менен изилденүүдө. Бул изилдөөлөрдө табигый процесстерди моделдештирүү үчүн радионурлануулар, заряддалган бөлүкчөлөрдүн агымы аркылуу планета аралык Космос плазмасына таасир беришет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Космос ылдамдыктары

Космос ылдамдыктары – астрономияда жана космостук учуулардын динамикасында үч Космос ылдамдыктары түшүнүгү колдонулат. 

Космос ылдамдыктары – гравитация талаасында космос аппараттарын орбитага чыгарган учурдагы алардын ылдамдыктарынын төмөнкү чектик маанилери.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Которулуу кубулушу

Которулуу кубулушу - кайрылбоочу процесстер, анын натыйжасында физикалык системада электр заряды, импульс, масса, энергия ж. б. физикалык чоңдуктардын мейкиндиктик которулуусу ишке ашат. 

Которулуу кубулушу кинетикалык теңдеме менен жазылат. Которулуу кубулушу гомогендик жана гетерогендик системаларда болуп өтөт. Которулуу кубулушуна электр өткөрүмдүүлүк, диффузия, жылуулук өткөрүмдүүлүк, илээшкек агым кирет. Бардык агрегаттык абалдагы системаларды Которулуу кубулушунун теориясы теңсалмаксыз процесстердин термодинамикасында берилет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Коэрцитиметр

Коэрцитиметр - ферромагнит материалдардын коэрцит күчүн өлчөгүч курал. Коэрцит күчү үлгүдөгү магнит индукциясы В же анын магниттелиши J боюнча аныкталышы мүмкүн. 

Коэрцит күчүн (Hc) магниттелиш боюнча өлчөө кеңири тараган, анткени ал өлчөөнүн методдорунун жөнөкөйлүгү менен түшүн-дүрүлөт, андан тышкары коэрцит күчүнүн Нс<500 А/см болгон материалдар үчүн индукция жана магниттелиш боюнча аныкталган маанилери бири биринен аз айырмаланышат.

Нс ны өлчөөдө үлгү адегенде электр-магнитте же магниттөөчү чыгырыкта (катушка) каныкканга чейин магнит-телет. Андан кийин үлгү жайгашкан бул чыгырык аркылуу турактуу ток өткөрүлөт, анын магнит талаасы үлгүнү магнитсиздендирет. Ток үлгүнүн магниттелиши J нөлгө жеткенге чейин көбөйтүлө берет. Аны индикатордун жардамы менен каттайт. Ошентип үлгүнүн J=0 чыгырыкта ток боюнча магнитсиздендирүүчү талаасынын чыңалышы Нс аныкталат. Холл билдиргичи (датчиги) бар Коэрцитиметр, өлчөөчү чыгырыктуу Коэрцитиметр, дирилдеткичтүү Коэрцитиметр ж. б. Коэрцитиметрлер да кеңири колдонулат.

Ад.: Магнитные измерения. –М.: 1969.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Координаттардын эклиптикалык системасы

Координаттардын эклиптикалык системасы – эклиптикалык тегиздикке негизделип түзүлүп, асман телолорунун абалын эклиптикалык узундук (λ) жана эклиптикалык кеңдик (β) аркылуу аныктайт. 

Планеталар жана Айдын кыймылы эклиптикага жакын келип, зодиакалдык топ жылдыздардын аймагында кыймылга келгендиктен, Координаттардын эклиптикалык системасы ал телолордун, о. эле Күндүн көрүнгөн кыймылын да жогорку тактыкта аныктоо мүмкүнчүлүгүн түзөт. Координаттардын эклиптикалык системасынын өзгөчөлүгү теориялык астрономияда асман телолорунун орбиталарынын элементтерин изилдөөгө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Көлөкө эффекти

Көлөкө эффекти - кристалл торчонун түйүндөрүнөн учуп чыккан бөлүкчөлөрдүн бурчтук бөлүштүрү-лүшүндө интенсивдүүлүктүн мүнөздүү минимумдарынын (көлөкөлөрүнүн) пайда болушу. 

Көлөкө эффекти оң заряддалган бөлүкчөлөр: протон, дейтрон, α-бө-лүкчө жана салмактуураак иондор үчүн байкалат. Көлөкөлөр кристаллографиялык октордун (октук көлөкө) жана тегиздиктердин (тегиздиктик көлөкө) багытында пайда болот. Көлө-көлөрдүн пайда болушу октун же тегиздиктин багытында кыймылдап жаткан бөлүкчөлөргө анын жолунда кезиккен атомдордун ички электр талаасынын таасиринин натыйжасында четтөөсүнөн пайда болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика