Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Өзгөн

Өзгөн — Кыргызстандагы байыркы шаарлардын бири. Б. з. ч. 2–1-к-да алгачкы отурукташкан жайлардан шаар өсүп чыккан. Өзгөн шаары тууралуу алгачкы маалыматтар 9–10-к. араб, фарсы тилдеринде жазылган даректерден белгилүү. Бул мезгилде ал чоңдугу боюнча Фергана өрөөнүндөгү төртүнчү (Аксыкен, Куба, Оштон кийинки) калаа болгон. 10-к-дын 30-жылдарында Ө-дө кол өнөрчүлүк, соода өнүккөн; алгачкы тыйын акчалар чыгарылган. 11-к-дын 2-жарымынан 13-к-га чейин Караханийлер мамлекетиндеги Фергана дубанынын борбору болгон.

10–12-к. шаардын аянты 12–15 км2ге жеткен. Моңгол жапырыгына чейин Өзгөндөн көптөгөн
окумуштуулар чыккан, алар «ал-Узженди» ныспасын алышкан. Аксак Темирдин тушунда бул шаар
баштагыдай эле соода жайларында саясий борбор боюнча кала берген. Кийин ири саясий ж-а акимдик борбор катары маанисин жогото баштаган. Орто кылымдардын акырында шаардын аймагы бир кыйла кичирейип, чакан
шаарга айланган. 19-к-дын башында Кокон хандыгына өткөн. Кыргызстан Орусиянын курамына киргенден кийин Анжиян уездине карап калган. 1924-жылдан Ош округундагы Өзгөн болушунун, 1928-жылдан Өзгөн районунун борбору. Архитектуралык эстеликтер бар.

“Өзгөн” деп аталып калышы Жазы дарыясына байланыштуу. Алгач Жазыкент деп аталып, кийинчерээк Жазкент, Язкенд, Язкен, Өзгөн деген аталыш келип чыккан. Бул жөнүндө маалыматты "Мажму-ат-Таварихтен” тапсак болотА.А. Асанканов, Кыргыз тарыхы: Энциклопедия, Бишкек, 2003 ISBN 5-89750-150-5.

 Булактар 

Категория:Кыргызстан шаарлары‎
Категория:Өзгөн району
Бакиев Курманбек Салиевич

Бакиев Курманбек Салиевич — кыргызстандык саясатчы жана мамлекеттик ишмери, Кыргызстандын 2-чи президенти.

 Өмүр баяны 
Бийликке 2005-жылдын 24-мартындагы «Элдик ыңкылаптын» («Жоогазын ыңкылабынын») жеңишинин аркасында келген. Революциянын алгачкы сааттарында президентик милдетти Ишенбай Кадырбеков аткарган, андан соң бул кызматты Бакиев аркалап калган. 2005-жылы июлда (Теке айы)президент болуп жалпы тикелей шайлоонун натыйжасында шайланган. 2002-жылы (айтылуу Аксы окуяларынын маалында) өкмөт башчы болгон. 2009-жылы 23-августунда (Баш оона айдын 23) Кыргыз Республикасынын Президент шайлоосунда 6 талапкерлерден (Темир Сариев, Алмазбек Атамбаев, Жеңишбек Назаралиев, Курманбек Бакиев, Уметалиева, Мотуев) арасынан 80 % ашык добуштары менен жеңүүчү Курманбек Бакиев чыккан.

thumb|Курманбек Бакиев менен Орусиянын президенти Дмитрий Медведев. Бишкек, 2008-жыл

 2010-жылкы элдик ыңкылап 
2010-жылдын 6-7-апрелиндеги элдик толкундоолор ыңкылапка өсүп чыгып, натыйжада ал оболу 7-апрелде Бишкектеги Ак Үйдөн Ош шаары аркылуу туулуп-өскөн айылы Тейитке кеткен, андан соң ал 15-апрелде Казакстан аркылуу Беларуска кеткен. 
Ушул тапта ал Минскинин жанында жашайт.
Биринчи аялы Татьяна Орусияда жана Европада байырлап жатат. 

Коррупцияга белчесинен батты деп шектелген уулу Максим Бакиев ушул тапта Улуу Британияда жүрөт.

 Булактар 
 Курманбек Бакиевдин расмий сайты 
 КР президентинин интернет сайты 
 http://www.azattyk.kg/content/news/2071490.html
 http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_Politics_Bakiev/2015611.html
 http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_election_Bakiev/2189605.html

 
 

Категория:Кыргызстандын президенттери
Категория:2010-жыл
Категория:Кыргызстандын саясаты
Категория:Саясатчылар
Категория:Президенттер
Категория:Мамлекет башчылары
Алымбек датка

Алымбек Датка Асан бий уулу, Алымбек парваначы (1799–1862) – кыргыз элинен чыккан көрүнүктүү мамлекеттик ишмер. 31 жашында ага датка наамы ыйгарылган. Ал алайлык кыргыздардан чыккан эң таасирдүү саясий ишмерлердин, аскер башчылардын бири, парваначы наамын (генералга тете) эң биринчи алган адам. Алымбек 1831 ­ж. Мадали хандан “Алайдын даткасы” наамын алган. Ал өлгөндөн кийин даткалык наам аялы Курманжанга өткөн.

Отуз эки жашында Анжиян вилайетинин беги болуп дайындалып, Ош ордосунда таасирдүү рол ойногон.

1842-жылы Шераалыны хандыкка көтөрүүгө жигердүү катышкан. Анжиян вилайетинин борборун Ош шаарына көчүрүп, бул шаардын социалдык-экономикалык өнүгүшүнө чоң салым кошкон. Балдар үчүн медресе курдурган. 1845-жылдагы ордого каршы Ош көтөрүлүшүн жетектеген.

Хандыктагы саясий жана мамлекеттин 30 жылдык (1831–1862) ишмердигинде журт кызыкчылыгын, эл мүдөөсүн биринчи орунга койгон. 1862-жылы 24-февралда Малла ханды өлтүрүү үчүн кутумга (заговорго) катышкан. Тактыга Шераалы хандын он эки жаштагы жээни Шах Мурадды отургузуп, кыска мөөнөт ага аталык болуп турган.
Кокон хандыгынын акыйкатсыз, баскынчы саясатын колдогон эмес.

Алымбек датка кыргыздын түштүк жана түндүк урууларын бириктирүүгө көп аракет жасаган, өз алдынча кыргыз мамлекетин түзүүгө далалаттанган.

Отуз жылдык (1831-1862) ишмердигинде журт кызыкчылыгын, эл мүдөөсүн биринчи орунга койгон. Алымбек датка Кокондун 4 ханын көргөн (Мадалы, Шералы, Мала, Шах мурад).

 Адабият 

 Чоротегин Т.К., Молдокасымов К.С. Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке. Со-автор кандидат исторических наук Кыяс Молдокасымов). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр.
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (В со-авторстве с кандидатом исторических наук, доцентом Бейше Урстанбековым). – (ISBN 5-89750-028-2)
 Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003. - “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети”. - “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов”.
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

 Интернеттик шилтемелер 
 https://www.bbc.com/kyrgyz/entertainment/2016/05/160518_alymbek_datka

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Туулгандар 1799-жылы
Категория:Өлгөндөр 1862-жылы
Категория:XIX кылым
Категория:Кокон хандыгы
Датка

thumb|Курманжан Датка (1906).
Датка - мансап даражасы. Бухара хандыгына чейин эле алгач фарс тилдүү мамлекеттерде кабыл алынган. Датка хан сарайында кызмат кылып, хандын кабыл алуу бөлмөсүндө иштеген жана ордого түшкөн арыздарды ханга жеткирип, арыз ээлерине кайра хандын жообун, чечимин билдирип турган. Кокон хандыгынын бийлик шатысында Датка мамлекеттик башкаруудагы кызмат орду боюнча тогузунчу орунда турган (парваначыдан кийин, бийден мурун). Хандын атайын чечими боюнча шариятты жакшы билген, жогорку медресени аяктаган адамдар даткалыкка дайындалган. Даткалык адегенде «чин» же кызмат орду эмес, даража катары каралса, кийинчерээк Кокон хандыгынын мамл. башкаруу аппаратында датка даражасын алган адамдар жүз башыдан вилайеттерге чейин башкаруу укугуна ээ болгон. Согуш убагында ээлеген кызматы боюнча жогорку аскердик чиндерге барабар эле. Айрым убакта даткалар атайы кызматтарда турбаса да, датка наамын сактап калган, бирок тукумуна мурас калтырууга акысы жок болгон. Кокон хандыгынын бийлигин сактап туруу максатында бул даража кыргыздардын беделдүү адамдарына, мисалы, Алайдан Алымбекке, Таластан Ажыбекке, Аксыдан Кедейбайга, Жумгалдан Медетке, аялдардан Курманжанга жана башка инсандарга берилген. 19-кылымда датка даражасы түндүк Кыргызстандын аймагында жогорку наамдардын бири болуп, хан казынасынан жылына 700 батман аштык жана 1000 дилде алууга акылуу болгон.

 Байланыштуу макалалар 
 Алымбек Датка

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Орто Азия тарыхы
Аянт

I. геометрияда - 1) геометриялык фигуралар менен беттердин сандык мүнөздөмөлөрүн бири.
А. төмөнкү касиеттерге ээ: 1. терс эмес, 2. аддитивдүү, 3. жылдырууда сакталат, 4. бирдик квадраттын А-ы 1ге барабар.
А-ты эсептөө байыртадан эле геометриянын негизги маселелеринин бири болгон. Байыркы грек окумуштуулары айрым фигуралардын А-тарын эсептөөнүн эрежелерин билишкен. Бул эрежелер Евклиддин "Башталыштар" аттуу жыйнагында теорема формасында берилген.
Тегиздиктеги көп бурчтуктарды тик бурчтуктарга келтирүү аркылуу ченелет. Айрым А-тарды Кавальери принцибинин жардамы менен аныктоого болот. Ар кандай жалпак фигуралардын А-тары аныкталган интегралдын жардамы менен эсептелинет. (Б.Э. Канетов).

II. план боюнча курулган имараттардын аралыгында коомдук мааниси бар жашылдандырылган бош жер. Шаарларды жана кыштактарды курууда А. эки түргө бөлүнөт: башкы аянт (театр, вокзал, соода, коомдук-административдик имараттын алдында); кичи аянт (эстеликтердин, парктардын, стадиондордун, окуу жайлардын ж-а өнөржай ишканаларынын алдында).
Египетте, Грецияда жана Римде форумдар үчүн, ал эми Кайра жаралуу доорунда собордук жаба табынуу үчүн курулган имараттардын алдында А-тар болгон.

Маалымат булагы:
Кыргызстан. Улуттук энциклопедия. Том 1. Бишкек-2006. 661-662-бб.
Апта күндөрү

А.к. кыргыздарда төмөнкүдөй аталат: дүйшөмбү (биринчи күн), шейшемби (экинчи күн), шаршемби (үчүнчү күн), бейшемби (төртүнчү күн), жума, ишемби (алтынчы күн), жекшемби (базар күн).

Категория:Жылнаама
Акча бирдиги

Акча бирдиги – улуттук акча тутумунун катышы, өлкөнүн аймагында бирдей наркта милдеттүү түрдө кабыл алына турган мыйзамдуу төлөм каражаты. 

Ар бир акча бирдиги эл аралык соода жүргүзүүдө башка валюталарга белгилүү бир катышта болот. Мисалы: 

 Кыргызстанда – сом,
 Түркмөнстанда – манат,
 Тажикстанда – сомони,
 Өзбекстанда – сум,
 Казакстанда – тенге,
 Кытайда – юань,
 Россияда – россиялык рубль,
 Беларуссияда – белорусcиялык рубль,
 АКШда – америкалык доллар,
 Австралияда – австралиялык доллар,
 Канадада – канадалык доллар. 
Европа Биримдигине (ЕБ) мүчө өлкөлөрдүн 20сынын улуттук валюталары бирдиктүү – евро. 

 Австрия
 Бельгия
 Хорватия
 Кипр
 Эстония
 Финляндия
 Франция
 Германия
 Грекия
 Ирландия
 Италия
 Латвия
 Литва
 Люксембург
 Мальта

 Булактар 

 Кыргызстан. Улуттук энциклопедия. Том 1. Бишкек-2006. 254-б.
 European Union Member countries using the euro (official website) 

 Тышкы шилтемелер 
Кыргыз Республикасынын Улуутук банкынын валюталардын расмий курсу
Антарктида

Антарктида ( — Арктиканын тетирилиги) — Антарктикадагы материк, дээрлик Түштүк уюл тегеригинин ичинде жайгашкан. Аянты 14,4 млн км². Жээктеринде (узундугу 30 мин кмден ашык) булун-буйтка аз, бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч жана Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэделл деңиздери материкке кыйла кирип турат.

Ошондой эле Антарктида деп Антарктида материги жана анын тегерегинде жайгашкан аралдар аталат.

Антарктида расмий түрдө 1820-жылы 16 (28)-январда Фаддей Беллинсгаузен жана Михаил Лазаревдин жетекчилигинин астында орус экспедициясы тарабынан ачылган. Алар «Восток» жана «Мирный» аттуу кемелеринде Антарктиданын -69.35, -2.23333369°21′ тш.к. 2°14′ б.у.﻿ / ﻿69.35° тш.к. 2.233333° б.у. (G) чекитине жетишкен (азыркы Беллинсгаузен атындагы муз шельфинин аймагы).

Мурун түштүк материк бар болгондугу гипотетикалык түрдө ырасталчу, кээде аны Түштүк Америка жана Австралия менен бириктиришчү. Бирок Фаддей Беллинсгаузен жана Михаил Лазаревдин экспедициясы алтынчы материктин бар болгондугун тастыктаган.

Континенталдык аймагына биринчи болуп "Антарктик" аттуу норвегиялык кеменин капитаны Кристенсен жана табигый илимдеринин окутуучусу Карстен Борхгревинк 1895 жылы 24 январда бут шилтешкен.

Антарктида - дүйнөдөгү эң бийик материк.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер
Атлас (географияда)

thumb|Атлас (1658).
Атлас, Географиялык атлас - Географиялык карталардын өзүнчө том болуп чыгышы же бир папкага бириктирилген барактардын системалуу жыйындысы, мисалы, географиялык атлас.

 Тарых 
Байыркы грек окумуштуусу Клавдий Птолемейдин (2-к.) географиялык карталар жыйнагы кийинки географиялык атластардын түзүлүшүнө негиз болгон. «Атлас» деген атты (легенда боюнча асман глобусун биринчи болуп жасаган Ливиянын мифтик королу Атластын ысмынан) 1-жолу 1592-ж. картограф Меркатор колдонгон. 16-кылымдын аягында атайын даярдалган алгачкы атластар басылып чыга баштайт. Алардын ичинен Л. Вагенардын деңиз навигация карталарынын 2 томдук жыйнагы (1584-85) белгилүү. 17-кылымда атластар көбүнчө Голландияда даярдала баштайт. 1701-ж. С. Ремезов 1-орус географиялык атласы «Сибирдин чийме китебин» түзөт. 18-кылымда атлас түзүү Париж, Петербург, Берлин ИАларында көрүнүктүү орунду ээлеген. 19-кылымда тематикалык атластар пайда боло баштайт. Географиялык атластын төмөнкүдөй түрлөрү бар: камтыган аймагына карата дүйнө жүзүнүн, айрым өлкөлөрдүн жана облустардын атластары; мазмуну боюнча жалпы географиялык карталардын атласы, тематикалык карталардын тармактык атластары (мисалы, климаттык, геологиялык, Дүйнөлүк океандын); көптөгөн өзара байланышкан кубулуштардын (мисалы, Дүйнөлүк океандын климаты менен океанографиясынын) же көрсөтүлгөн аймакка толук мүнөздөмө берүүчү комплекстүү атластар; арналган максатына карай илимий-маалымат наама, крайтаануу, окуу, туристтик, жол катнашы жана башка атластар. Дүйнөлүк атластардын ичинен сов. атластар айрыкча баалуу: Дүйнө жүзүнүн атласы (1954, 1967, 1999); Дүйнө жүзүнүн физ.географиялык атласы (1964); Деңиз атласы (4 томдук, 1950-63); Дүйнө элдеринин атласы (1964); Антарктика атласы (1966-69) жана башка Башка өлкөлөрдө түзүлгөн атластардан Дүйнө жүзүнүн оксфорд экономикалык атласы (1965) көрүнүктүү орунда. Көп өлкөлөр өз калкын, экономикасын, мадабиятын, табиятын чагылдырган жана тармактык атластар түзгөн. Өзгөчө мааниге СССРдин климаттык атласы (1960-63), эл-аралык дүйнө атласы (2003) менен мамлекеттердин, крайлардын, облустардын атластары илимий практикалык жана жалпы маалымат алууга өтө пайдалуу түзүлгөн. Кыргызстандын алгачкы атласы 1987-ж. жарык көргөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:География
Категория:Географиянын тарыхы‎
Атлас тоолору

thumb|Атлас.
Атлас тоолору - Африканын түндүк-батышындагы тоо системасы. Марокко, Алжир жана Тунис өлкөлөрүнүн аймагында. Узундугу 2000 кмдей. Эң бийик жери Марокконун аймагында - Тубкаль чокусу, 4165 м. Мында негизинен жарыш кырка тоолордон (Эр-Риф, Ортоңку Атлас, Бийик Атлас, Антиатлас), ички калдык платолордон (Бийик плато, Марокко Месетасы) ж-а денудациялык-аккумуляциялык түздүктөрдөн турат. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2000-2500 м. Бийик кырка тоолорго рельефтин альп формалары мүнөздүү. Алжирдин чыгышында Атлас тоолору кыйла ичкерип, жапыздайт; Тунистин аймагында жапыз тоо ж-а дөңсөөлөрдөн (Тунис Атласы) турат. Атлас тоолору альп-гималай кырчоосунун батыш бөлүгүндө соңку тектоникалык кыймылдын натыйжасында, негизинен палеогендин аягында ж-а неогенде пайда болгон; азыркы кезде да жер титирөөлөр болуп турат. Негизинен мергель, түрдүү чопо ж-а акиташ тоотектеринен турат; байыркы жанар тоо тектери кездешет. Темир, коргошун-цинк, кобальт (Бу-Аззер), фосфорит, нефть кендери бар.

thumb|Атлас.
Атлас тоолору субтропик алкагында жайгашкан, климаты жээктерде Жер ортолук деңиздик, калган бөлүгүндө жарым чөлдүү. Батыш ж-а түндүк капталдарында жаан-чачын арбын (1000-1800 мм) жаайт; көп бөлүгүнүн жаан-чачыны 400-600 мм, түштүк бөлүгүндө 300 мм ж-а андан да аз. Атлас тоолорунан Умм-эр-Рбия ж-а Шелиф дарыясы башталат. Топурак өсүмдүктөрүнө бийиктик алкактуулук мүнөздүү. Түндүк ж-а түндүк-батыш капталдарында 800-1200 м бийиктикке чейин дайыма жашыл таш ж-а тыгын жалбырагы катуу дарактар, эмен, 1700 мге чейин дайыма жашыл, жайкысын жашыл жазы (эмен, ак чечек) ж-а ийне жалбырактуу аралаш токой, 2200 мге чейин ийне жалбырактуу (негизинен атлас кедри) токой мүнөздүү. Ички каксоо жерлеринде ж-а түштүгүндө бадал (спарта ж. б.) ж-а дан өсүмдүктөрү (шыбак, эрмен) өсөт. Атлас тоолорунун түндүк аймактарынын ландшафты адамдын чарбалык ишинин натыйжасында өтө өзгөргөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Тоолор‎
Категория:Африка
АКШ доллары

АКШ доллары — Америка Кошмо Штаттарынын улуттук валютасы, дүйнөлүк резервдик валюта. Бир доллар 100 центке барабар. Эл аралык белгиси - $. Долларды басып чыгаруу боюнча иштерди АКШнын Борбордук банкы катары кызмат кылган Федералдык резервдик тутум ишке ашырат. 

АКШ доллары башка бир катар өлкөлөрдө расмий мамлекеттик валюта статусуна ээ.

 Банкноттор 
 Сүрөт Номинал ТүшүндүрмөБиринчи сериясыАкыркы сериясы Алдыңкы бети Арткы бетиАлдыңкы бетиАрткы бети144px144px 1 Жорж Вашингтон АКШ башкы мөөрү144px144px 2 Томас Жефферсон Жон Трамбуллдун «Эгемендүүлүк декларациясы» сүрөтү144px144px 5 Авраам Линкольн Линкольндун мемориалы144px144px 10 Александр Гамильтон АКШ каржы министирлиги144px144px 20 Эндрю Жексон Ак үй144px144px 50 Улисс Грант АКШ Капитолийи144px144px 100 Бенжамин Франклин Индепенденс-холл

 Шилтемелер 
 

Категория:Акча бирдиги
доллары
Англия

Иңглан — Улуу Британия жана Түндүк Ирландиянын административдик-саясий бөлүгү, анын тарыхый очогу. Аянты – 133,395 миң чарчы км. Калкы – 50,7629 млн. (2006). Калк жыштыгы – 395 киши. Улуу Британиянын аянтынын 54%, калкынын 83% Иңгланга туура келет. Борбору – Лондон. Урааны - Dieu et mon droit / Кудай жана менин укугум. Тили – иңглишче. Мамлекеттик дини – иңгликан чиркөөсү.

 Аталышы 
"Иңглан" деген ат көп учурда Улуу Британия мамлекетин билдирет. Кээде Иңглан деп Улуу Британияны жана Түндүк Ирландияны да аташат.
Иңглан 5, 6-кылымдарда Британиянын аймагына көчүп келген герман уруусу англдардын атынан аталып калган.

 Тарыхы 
927-жылы негизделген. Уэссекс Падышалыгын түзүлүп (519-917-жж.), кийин Улуу Британия Падышалыгына негиз болду (30 апрель 1707 жыл – 1 январь 1801 ж.).

 Географиясы 
Улуу Британия аралынын чоң бөлүгүн ээлейт. Түндүктө - Шотландия, батышта – Ирландия менен чектеш.
Ири шаарлары: Лондон, Бирмингем, Лидс, Шеффилд, Ливерпул, Манчестер. Борбор шаары - Лондон

 Экономикасы 
Акча бирдиги - фунт стерлинг.
Улуу Британиядагы казылып алынган темир жана көмүр кенинин дээрлик баары Англиядан чыгат.
Машина куруу, химия, тамак-аш (Лондон, Манчестер, Ливерпул), кара металлургия, оор машина (Шеффилд, Дерби), кеме (Ньюкасл, Мидлсборо) куруу, болот эритүү , металл иштетүү (Бирмингем), көмүр казып алуу, кездеме токуу (Брадфорд, Лидс) ж.б. өнөр жай тармактары өнүккөн.
Айдоо аянттарында буудай, арпа, кант кызылчасы өстүрүлөт. Уй, кой, үй куштары багылат.
Транспорттун бардык түрү өнүккөн. Ири порттору: Лондон, Ливерпул, Манчестер, Саутхемптон, Халл, Бристол ж.б.
 Саясий түзүлүшү 
Башкаруу формасы – Конституциялык монархия.
Улуу Британияны монархы – Чарльз III.
Улуу Британияны премьер-министри - Риши Сунак.

 Административдик түзүлүшү 
Иңглан административдик-аймактык жактан 46 графтыкка жана Чоң Лондонго бөлүнөт.

Маалымат булактары:
 Кыргызстан. Улуттук энциклопедия. Бишкек, 2006. 393, 394-бб.

Категория:Улуу Британия
Алымкул Үсөнбаев

Алымкул Үсөнбаев — 1896-жылы Таластын Кара-Арча деген айлында кедейдин үй-бүлөсүндө туулган. Алымкул он эки жашка келгенде атасы дүйнөдөн кайтат. Ал ырчылыкка он үч жаш курагында кирише баштаган. Он төрт жашында улуу акын Токтогулга жолугуп, андан таалим алган. Кыргыз мамлекеттик филармониясында иштеген.

1938-жылы Алымкул Кыргызстан жазуучулар союзунда мүчөлүккө кабыл алынган. Отуздай китеби чыккан. Тандалган чыгармаларынын бир томдугу 1973-жылы жарык көргөн. Онго жакын китеби орус тилинде чыккан. 1939-жылы ага Кыргыз ССРинин эл артисти наамы берилген. 1938—63-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин депутаты болгон. Кыргыз адабияты менен искусствосуна сиңирген кызматы үчүн Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана Кыргыз Жогорку Советинин Преидиумунун Ардак грамоталары менен сыйланган.

Ак таңдай акын, Алымкул төкмө эч токтолбой эргип, ырды жамгырдай төгүп үстөккө - босток чууртуп, асыл ойлорду уйкашка салып, буйдалбай таскактаткан акындык талант гана эмес, керемет обон, комузчулук жөндөм, жакшына келбет. Жибектей мүнөз да бар эле. Булардын баары биригип анын чыгармачылык куштарын элиртип, ырларынын поэтикалуу ыргагын булбул сымал безелентип турган. “Колго комуз тийгенде, оозго ыр өзү түшүп турат” деп, ал бекеринен айткан эмес. 
Алымкул Үсөнбаевдин чыгармаларынын дээрлик үчтөн бири балдарга арналган. Анын ырлары, тамсилдери, поэмалары, адабий жомоктору балдар адабиятына кошкон баалуу салымы болуп эсептелет.
Акындын ырларынын белгилүү бөлүгү балдардын турмушун көркөм сыпаттайт. Бөбөктөрдүн шатыра-шатман жайдары маанайлары, бейкапар өсүп, тарбияланып жаткан куунак жашоосу жүрөктө уюп калардай деңгээлде ырдалат. Тынчтыктын бекем тиреги болгон совет элинин күчүн туюндуруп, балдарды терең билим алууга, ар кыл өнөр, кесипке ээ болууга үгүттөп, ырдоо боюнча А. Үсөнбаевдин чыгармаларынын көркөм тарбиялык мааниси зор.

1963-жылы дүйнөдөн өткөн.Бул жашоодо кыйынчылыктарды баштан откозгон

 Адабият 
Мырза Түлөгабылов. "Кыргыз балдар адабиятынын тарыхы" Бишкек-1991. ISBN5-658-00181-1

 Интернеттик шилтемелер 
 Булак 1: Кыргыз Инфо 
 Булак 2: Биздин 

Категория:Адабият
Категория:Кыргызстан
Категория:Туулгандар 1896-жылы
Категория:Өлгөндөр 1963-жылы
Боз-Учук

Боз-Учук — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Боз-Учук айыл аймагына кирет.
 Калк 
Калкы ― 1026 киши (2009-жылы). 
 Булактар 

Категория:Нововознесеновка айыл аймагы
Категория:Айылдар
Энчилеш

Энчилеш - Ысык-Көл областынын Ак-Суу районуна караштуу Караколдон отуз километр аралыкта, "Чаар балаты" деген тоонун этегинде жайгашкан айыл.
Энчилешти Боз-Учук айылы деп да айтышат. Айылдын жанынан Боз-Учук суусу агат.
Айрымдары Нововознесеновканы Боз-Учук дешет.
Айылдын калкы мал кармап, картөшкө, буудай, арпа айдашат. Он жылдык орто мектеп бар.

Ысык-Көл областынын Ак-Суу районундагы Боз-Учук айыл өкмөтүнө караштуу кыштак, «Калматай» айыл өкмөтүнүн аймагында.
Ысык-Көл өрөөнүнүн чыгыш тарабында, Тескей Ала-Тоонун түндүк этегинде, Боз-Учук суусунун (Жыргалаң суусунун сол куймасы) сол өйүзүндө жайгашкан.

Райондун борборунан Теплоключенка кыштагынан 30 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол станциясынан 260 км аралыкта.
Боз-Учук кыштагы 1900-жылы негизделген. Калкы 2000ден ашуун адам. Негизинен мал чарбасында жана айыл чарбасында эмгектенишет.
11жылдык мектеп, айылдык медициналык тейлөө бөлүмү иштейт.

Боз-Учук айылы борбордон алыс жайгашкан, бирок өзүнүн көркөм сулуулугу, абасынын тазалыгы, жаратылышынын кооздугу менен келген адамды өзүнө тартып турат. Тоодо карышкыр, түлкү, кашкулак, аюу ж.б. көптөгөн жаныбарлар жашайт, өзгөчө жаз келгенде куштардын таӊ эрте кубулжута сайрашы, шар аккан суунун үнү адам баласынын көӊүлүн көтөрүп ден соолуктун таза болушуна себепчи болушат.

Алтын Булак деп аталган жылуу суусу бар, суунун температурасы 20-30°С жетет. Cуу жергиликтүү элге илгертеден белгилүү.
Булак түрүндө борбордук бөлүгү граниттерден түзүлгөн антиклинорийдин түндүк капталындагы тектоникалык жарака аркылуу жер бетине чыгат. Булактардын дебити 1,72 л/сек. Химиялык курамы, физикалык касиети аз минералдашкан (0,8г/л), азоттуу (99%), сульфат-хлорит-натрий-кальцийлүү арашан сууларына кирет. Суунун температурасы 28-30°С. Түссүз жана даамсыз, бир аз күкүрттүү суутек жыттанат. Составында литий,стронций жана башкалар бар. Суудагы биологиялык активдүү компоненттер: эркин түрүндөгү СО2 (7 мг\л), Н2S (7мг/л), кремний кислотасы (38 мг\л) жана радон (43,9 эман).

Боз-Учук минералдуу суусунун дарычылык касиети боюнча белгилүү Кулдур (Хабаров крайы) минералдуу суусуна окшош. Суу менен муун, таяныч органдарын, нерв, ашказан, тери жана гинекология ооруларын, рак оорусун дарылоого болот. Бирок учурда курорттун имараттары иштен чыгып калды.

Боз-Учук айылынын жаратылышы адам баласы таӊ каларлык кооздукта. Тоолору тээ алыстан эле Боз-Учук айылына көрк берип, жапжашыл карагайлуу, ак карлуу чокулары менен көзгө көрүнөт. Токойго көрк берген Боз-Учук токой чарбасынын эксперимент жүргүзүүчү участкасы бар. Анда карагайлардын ар кандай жаңы сорттору өстүрүлөт. Бул тоолуу токойлордо сүт эмүүчү жаныбарлардын көптөгөн түрлөрү жашайт. Өсүмдүктөрдүн ар түрдүүлүгү, гүлдөп өсүшү Боз-Учуктун ажарын абдан ачат.