Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бурамалуу кыймыл өткөргүч

Бурамалуу кыймыл өткөргүч - айлануу кыймылын түз сызыктуу кыймылга айландыруучу механизм.
 
Негизинен эки тетиктен - бурама жана гайкадан турат. Бурамалуу кыймыл өткөргүчтөр негизги өзгөчөлүктөрүнө, конструкциясынын жөнөкөйлүгүнө, катыш сандын чоң-дугуна, көбүрөөк сүрүлүшүнө жана п. а. к-нин аздыгына жараша колдонулат. Аларда трапециялык, тик бурчтук жана такалма бурама сай жасалат. Конструкциясы боюнча жөнөкөй сүрүлүүчү, гидростатикалык жана ша-риктүү болуп бөлүнөт. Кийинки 2 түрдө сүрүлүү суюктуктук же тоголотмо болгондуктан, п. а. к. 0, 98- 0, 99га жетет. Шариктүү Бурамалуу кыймыл өткөргүч программа боюнча башкарылуучу ста-ноктордо, самолеттордун шассисин көтөрүп-түшүрүүчү механизмде, автомобилдин рулдук башкаруу системасында жана ар кандай приборлордо пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Механимздер
Бургиба Хабиб

thumb|upright|Хабиб Бургиба (1960).
Бургиба Хабиб (3. 8. 1903-ж. 6. 4. 2000) - Тунистин саясий жана мамлекеттик ишмери. Билими жана адистиги боюнча юриулук
 
 1922-ж. "Дустур" партиясына өтүп, анын радикалчыл тарабынын лидери. 
 Ал партиянын ыркы бузулгандан кийин (1934) "Жаңы Дустур" (1964-ж. октябрдан Социалисттик дустур партиясы) партиясынын ген. секретары, кийин председатели. 
 Тунистин көз каранды эместиги үчүн күрөшкө катышкандыгы үчүн 1934- жана 1938-ж. франц. колонизаторлор камакка алган. 
 1952-ж. кайра камалып өлкөдөн куулуп чыккан. 
 1955-ж. июнда айдоодон келип, Тунис көз каранды эмес мамлекет болуп жарыяланганда өкмөткө башчы болгон.
 1957-ж. 25-июлдан бери президент, 1969-жылдын ноябрына чейин өкмөттү кошо башкарып келди.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Инсандар
Категория:Тунис
Бурея кырка тоосу

Бурея кырка тоосу Орусиянын Хабаровск крайында.
 
Бурея дарыясынын башынан Тырма дарыясынын башына чейин меридиан багытында созулуп жатат. Уз. 400 км. Бийикт. 2071 м ге чейин. Гранит, гнейс, сланец, ошондой эле чөкмө жана эффузив тоо тектеринен түзүлгөн. Капталдарынын төмөнкү бөлүктөрүн ийне жана жазы жалбырактуу токойлор, жогору жактарын тоо тундра бадалдары каптап жатат. Түштүгүндө тоонун этектери менен капталдарында эмен токою өсөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тоолор
Буркацкая Галина Евгеньевна

Буркацкая Галина Евгеньевна (4(17). 12. 1916 — 13. 3. 2006) - УССРдин колхоз кыймылынын ишмери, УССР Черкас областынын Черкас районундагы "Радяньска Украина" колхозуна председатель (1949-67).
 
Эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1951, 1958), 1946-жылдав КПССтин мүчөсү. Харьковдогу Артем атындагы коммунисттик университетин (1938) " Украина айыл чарба академиясын (1956) бүтүргөн. Экон. илимдин кандидаты (1967) " 1968-жылдан Киевдеги айыл чарба академиясында улук окутуучу. СССР Жогорку Советине (3-6-шайл. ) депутат. Буркацкая 2 Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Бурксер Гавриил Владимирович

Бурксер Гавриил Владимирович (1903-ж. т., УССР, Александрия ш. — 15.06.1978) - советтик илимпоз, 300гигиенист, Өзбек ССРинин эмгеги сиңирген вет. врачы (1948), вет. илимдин доктору (1953), профессор (1959).
 
Кыргыз ССРинин илимге эмгеги сиңирген ишмери (1974). 1927-ж. Харьковдогу вет. институтун бүтүргөн. 1951-жылга чейин Өзбекстанда ветврач, Жер иштер эл комиссариатында вет. башкармасынын начальниги, Ветеринария илимий изилдөө институтунун директору, 1951-ж. К. И. Скрябин атындагы Кыргызстан айыл чарба институтунда 300гигиена жана мал чарба кафедрасына башчы. 200дөн ашык илимий эмгеги басылып чыккан. Илимдин 16 доктору менен кандидатын даярдаган. Анын жетекчилиги менен малды тоют-тандырууда синтетикалык элементтерди колдонуу, суунун тазалыгын сактоо ж. б. боюнча жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн натыйжалары өндүрүштө пайдаланылууда.

Бурксер Эмгек Кызыл Туу, 2-дараж. Ата Мекендик Согуш ордендери жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Бурлактар

Бурлактар - кемелерди аркан менен дарыяны жээктей сүйрөп же аларды сууда калак менен жылдырып жүрүүчү жалданма жумушчулар.
 
Бурлактар 16-17-кылымда суу транспортунун начарлыгынан чыккан. Бурлактар Ак деңизде, Волга жана Днепрде болгон. Алардын көпчүлүгү оокат табыш үчүн уюшуп иштешкен дыйкандар эле. Жумуштун оордугуна карабастан, Бурлактардын тапкан акчалары көп убакта кайра үйүнө кетүүгө жетчү эмес, кээде карыздар болуп кайтышчу. 20-кылымдын башында Бурлактар такыр жоюлду.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Кемелер
Бурчтук өлчөөлөр

Бурчтук өлчөөлөр – машина тетиктеринин, курулуштардын жана башканын бурч өлчөмүн ченөө.
 
Бурчтар тикеден-тике же кыйыр ыкма аркылуу жаа чени менен өлчөнөт. Байланышы бар бурчтарды ченөө аркылуу изилденүүчү бурчту эсептеп чыгууда кыйыр ыкма колдонулат. Мис, үч бурчтуктун эки бурчун ченөө аркылуу үчүнчүсүн аныктоо. Машина тетиктеринин бурчтары бурч ченегич (угломер) менен ченелет (тикеден-тике ченөө). Геодезияда, астрономияда бурчтар атайын аспаптардын (теодолит, универсал аспап, меридиан тегереги ж. б. ) жардамы менен ченелет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Математика
Бурчтун трисекциясы

еки туз сызыктын кесилишинен пайда болгон буручтардын бири 70 калгандардын жапкыла

- бурчту барабар 3 бөлүккө бөлүү маселеси; Байыркы Грецияда түзүүгө берилген классикалык 3 негизги маселенин бири.
 
Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүнүн математиктери Бурчтун трисекциясы маселесин кубдун тең-демени чыгарууга келтиришкен. Тамырларынын бири рационалдуу сан болгондо гана кубдун теңдеме квадраттык радикалдарда чыгарылышы мүмкүн экендиги кийинчерээк далилденген. Кандайдыр бир кесинди берилген кесинди аркылуу квадраттык радикалдарда туюнтулган учурда гана ал кесиндини циркулдун жана сызгычтын жардамы менен берилген кесинди боюнча түзүүгө болот; Ар кандай бурч үчүн жогорудагы теңдеменин рационалдык тамыры болбой калышы мүмкүн. 

Ошентип, Бурчтун трисекциясы маселеси циркуль, сызгычтын жардамы менен чыгарылбастыгы 19-кылымда далилденген. Бирок бул маселени циркуль, 2 жеринде белгиси бар сызгыч жана Никомеддия конхоидасы деп аталган атайын ийри сызыктын жардамы- менен чыгарууга болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Геометрия
Буссоль

Буссоль - магниттик меридиан менен кандайдыр бир нерсеге жиберилген багыттын (ааимуттун) арасындагы горизонттук бурчту өлчөөчү геодезиялык аспап.
 
Ал - айнектелген тегерек кутуча, анын ортосунда бекитилген айланма магнит жебеси болот. Кутучада градустарга бөлүнгөн тегерекче (лимб) жана бир нерсеге багытталуучу оптикалык дүрбү бар. Буссоль топогеод. жумуштарды жүргүзүүдө, артиллерияда ж. б. колдонулат да, анын артиллериялык асма, күзгүлүү, автоколлимациондук түрлөрү болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Бусбагин Александр Харитонович

Бусбагин Александр Харитонович (28. 5 (10. 6). 1907-ж. т. ) - Горький автозаводунун устасы, стахановчул кыймылдын алгачкы демилгечиси, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1975).
 
1938-жылдан КПССтин мүчөсү. 1935-ж. бир сметада нормада белгиленген 675 муунактуу валдын ордуна 966, кийинчерээк 1946 вал даярдап, эмгек өндүрүмдүүлүгү жагынан рекорд койгон. Персоналдык пенсионер. 

Бусбагин 2 Ленин ордени, башка 2 орден менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Категория:Инсандар
Бут куйруктуулар

Бут куйруктуулар (Collembola) — курт-кумурскалар классынын түркүмү. Денеси кылдуу түктөр менен капталган.
 
Ооз органдары кемирүү жана сайып оорууга ылайыкталган. Канаттары жана көздөрү жок. Бут куйруктуулардын мүнөздүү органы - алардын курсак көңдөйүндө жайгашкан секирткич айрычасы, анын жардамы менен таянчыктап секирип жылат. 

Бут куйруктуулар ар түрдүү шарттарда, өзгөчө нымдуу, чириндилерде, өсүмдүктөрдүн калдык-тарынын арасында, кээ бирлери сууда жашайт, чириндилерди жейт. Жаратылыштагы зат алмашууда жана топурактын пайда болушунда көрүнүктүү роль ойлойт. Алардын жашылча, жер-жемиштергө зыян келтирүүчү бир нече түрү бар. Мис, сары Бут куйруктуулар кызылча, картошка, ашкабакка жана жүзүмгө зыян келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Курт-кумурскалар
Бутирометр

Бутирометр (гр. butyron - май жана. . . метр), майлуулукту өлчөгүч - сүттүн майлуулугун өлчөөчү прибор.
 
Көп колдонулуучу Бутирометр - шкаласы бар цилиндр түрүндөгү айнек идиш. Прибордун шкаласынын бир бөлүгү 0, 1% ти (массасы боюнча) көрсөтөт. Текшерүү үчүн Бутирометрге 11 см3 күкүрт кислотасы жана 1 см3 амил спирти куюлат да, оозуп тыгындап, аралаш-тырылат. Бул учурда сүттүн майдан башка составдын бөлүгү эрип кетет. Маq жакшыраак бөлүнүп чыксын үчүн Бутирометр центрифугада айландырылат, андан кийин сүттөгү майдын саны шкала боюнча % менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Приборлор
Бутмир маданияты

Бутмир маданияты - Югославиядагы кийинки неолит доорундагы археологиялык маданият.
 
Б. з. ч. 4-миң жылдыкка таандык. Босна өзөнүнүн боюна тараган. 19-кылымдын аягында байыркы адамдар жашаган Бутмир турак жайынын табылышына байланыштуу Бутмир маданияты деп аталган. 20-кылымдын 40-жылдарынын аягынан бир нече жолу изилдөө жүргүзүлүп, камыш жана топурак үйлөр, көп сандаган таш куралдар (балта, кетменче, кыргыч ж. б. ), оймо-чийме түшүрүлгөн чопо идиштер табылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Буу турбинасы

Буу турбинасы (лат. turbo - куюп, чимирик, ийик) - суу буусунун кеңейгендеги потенциалдык энергиясын механикалык энергияга айландыруучу жылуулук кыймылдаткыч.
 
Буу турбинасы жумушчу калактар бекитилген дискалуу ротордон, буу киргизүүчү жана чыгаруучу патрубоктуу станоктордон, диафрагмадан жана соплодон турат. Дискалар валга бекитилет. Турбина иштегенде соплодогу буу кеңейип, калакчалардын айлануу багытын көздөй буунун ылдамдыгы жогорулап, калакты айланып өткөн буунун агымы өзүнүн кыймыл багытын өзгөртөт. Бул учурда калакчаларга аракет кылган күчтөр жумуш аткарат. Буунун кеңейишине жараша Буу турбинасы активдүү жана реактивдүү болуп айырмаланат. Турбинанын айлануучу бөлүктөрүндө буу үзгүлтүксүз кеңейгендиктен, буу мезгил-мезгили менен кеңейе турган поршендүү буу машинасына караганда Буу турбинасында мех. энергиянын пайда болушу үзгүлтүксүз болуп турат. Ошентип, турбинада үзгүлтүксүз тез жүрүүчү электр генераторун, аба үйлөткүчтөрдү, аба кысуучу компрессорду иштетүүгө колдонулат. Буу турбинасы пайдаланышына жараша орунтуктуу жана көчмө болуп бөлүнөт. Орунтуктуу (стационардык) Буу турбинасы электр станциясына, көчмө турбина кемелерге орнотулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Приборлор
Буу түтүгү

Буу түтүгү - бууну керектөөчүлөргө (буу казанынан турбиналарга, технология жана жылытуучу системаларга) жеткирүүчү курулуш комплекси.
 
Ал айрым түтүктөрдөн, аларды бириктиргичтерден (фланец, муфта, үчтүк ж. б. ), тирек жабдуулардан (венигль, жылдыргыч, редукциялык клапан), дренаж түзүлүштөрүнөн, тирөөчтөй жана бекиткичтерден турат. Буу өтүп жатканда жылуулуктун сарп болушун азайтуу үчүн Буу түтүгү жылуулук сыйымдуулугу аз материалдар менен оролуп коюлат. Буу түтүгү энергетикалык жана технологиялык максатка ылайыктуу буунун жүрүшүнө жараша ар кандай температурага жана басымга ылайыкталып жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Приборлор
Буулантма

Буулантма - күздүк жө жаздык эгинди эгүү үчүн даярдалган которуштуруп айдоо талаасы.
 
Ал жердин отоо чөптөн арылышына, ным жана азык заттарды жыйнаглына шарт түзөт. Буулантма таза, тосмолуу, эгилме, сидералдуу болуп бөлүнөт. Таза Буулантма каксоо жана кайрак жерлерде кеңири колдонулат. Мында күзүндө кыртыш коңторо айдалат да, жыл бою ным сакталып, арбын түшүм алынат. Ага көбүнчө күздүк жана жаздык эгилет. Топуракта азык заттар аз болсо, сидералдуу Буулантма жүргүзүлөт. Бул учурда эгилген өсүмдүк жыйналып алынбастан, коңторул айдалып таш-талат. Кыртышты отоо чөп басып кетсе, эгилме Буулантма колдонулат. Кыргызстанда эгилме Буулантма пайдаланылат, бул туруктуу жана мол түшүм алууну камсыз кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Талаалар
Бухара кабаттары

Бухара кабаттары - Алай, Чоң Азай кырка тоолорунда жана Фергана өрөөнүндө кезиккен палеоген мезгилинин башталышында пайда болгон чөкмө тоо тек катмарлары.
 
1947-ж. О. С Вялов буларды өз алдынча геологиялык кабат деп бөлүүнү сунуш кылган. Алай жана Чоң Алай кырка тоолору негизинен аки таш тегинен турат, айрым жерлерде гипс, аки таштуу чопо бар. Фергана өрөөнүндө алардан башка доломит; кош симметриялуу жана өөк буттуу үлүлдөрдүн ташка айланган калдыктары кездешет. Бухара кабаттарынын калыңдыгы 20-40 м, айрым жерлерде 78 м ге жетет. Кээ бир жердеги Бухара кабаттарында нефть кендери бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тоолор
Буш Эрнст

Буш Эрнст (22. 1. 1900-ж. т. ) -немис эстрада ырчысы (баритон) жана драмалык актер. Немис искусство академиясынын жана СЕПГдин мүчөсү.
 
Жумушчунун үй-бүлөсүнөн. Революциялык ырларды таратуучулардан. 1930-жылдан ырчы катары тааныла баштайт. Акындар Б. Брехт, Э. Вайнерт жана комп-лор Х. Энелер, К. Вейль менен "Бирдиктүү фронт жонүндо ыр" жана "Коминтерн" сыяктуу элге белгилүү ырларды жараткан. Антифашист катары 1933-ж. Германиядан куулуп кетет. 
1937-39-ж. Испаниядагы Интернац. бригаданын жоокери. 1943-45-ж. Моабнт жана Бранденбург турмөсүндө отурган. 1945-жылдан "Немис театрынын" жана "Берлин ан-самблипин" корүнүктүу актёрлорунун бири. 

Негизги ролдору: Ашпозчу, Галилей (Брехт, "Кураж эне жана анын балдары", "Галилейдин турмушу"), Мефистофель (ГЕте, "Фауст"). Бир нече жолу СССРге гаст-ролго келген (1936, 1949, 1957). Бушка ГДРдин Улуттук сыйл. ыйгарылган (1949, 1956). Эл Достугу ордени менен сыйланган (1975).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Бушмен тилдери

Бушмен тилдери - Түштүк жана Чыгыш Африкадагы калктын тилдери.
 
Бул тилдер Анголанын түштүк -чыгыш жагында, Намибия, Ботсвана менен Түштүк Африка республикасынын кээ бир райондорунда тараган. Бушмен тилдеринде болжол менен 15 миңдей адам сүйлөйт. Бушмен тилдери жакшы изилдене элек. Анда бир топ диалект (ауэн, наман, нусан, батва, хадза ж. б. ) бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тилдер
Буянов Иван Андреевич

Буянов Иван Андреевич (1897- 1965) - колхоз кыймылынын ишмери, эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1950, 1957).
 
1931-жылдан КПССтин мүчөсү. 1929-ж. ал 25 миңчилер менен кошо айыл чарбасына жиберилип, Москва областынын Ленин районундагы Ильич атындагы колхозго председатель болуп шайланган. Буяновдун жетекчилиги менен (1929-63) колхоз өлкөдөгү алдыңкы чарбага айланган. СССР Жогорку Советинин (5-6-шайл. ) депутаты. КПССтин 21-22-съезддеринин делегаты. Ленин ордени, "Ардак Белгиси" ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Бүргөн

thumb|upright|Бүргөн.
Бүргөн - өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы шыбак уруучасынын түрү.
 
Бир же эки жылдык чөп. Сабагынын бийиктиги 30-90 см. Жалбырактары татаал, жетиле элегинде түктүү. Жер бетинде, көбүнчө Европа, Азияда, ошондой эле Кыргызстандын дыйканчылык зонасында кеңири таралган. Бүргөндүн жер үстүндөгү бөлүгүндө 0, 09-1, 1% эфир майы бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Бүркүт свитасы

Бүркүт свитасы -Тянь-Шань тоолорунун кембрий жана ордовик мезгилинин башында пайда болгон тоо тек катмарлары.
 
Тескей Ала-Тоо, Сары-Жаз, Көөлү кырка тоолорунда кеңири таралган. 1940-ж. П. А. Грюше аны өзүнчө геологиялык свита катары бөлүп, Тескей Ала-Тоосундагы Бүркүт ашуусунун аты менен атаган. 1962-ж. М. М. Адышев, К. Е. Калмурзаев, В. Г. Королёвдор тактап, андан бир нече свита ажыратылып, көлөмү өзгөртүлгөн. 

Кийинки бөлүү боюнча Бүркүт свитасынын астыңкы бөлүгү кремнийлүү, көмүртек-чополуу, көмүртек-чопо кремнийлүү сланецтерден, ортоңку бөлүгү доломиттешкен жана таза аки таш тегинен, үстүңкү бөлүгү кремнийлүү, көмүртек-чопо кремнийлүү, көмүртек-чополуу сланецтерден түзүлгөн. Тоо тектердин өңү күңүрт боз, кара. Калыңд. 530-300 м. Свитада трилобиттер, брахиоподдор жана башкалардын калдыктары табылган. Свита менен сейрек кездешүүчү металлдардын кендери байланыштуу болгондуктан анын эл чарбасында мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тоолор
Валерий Быковский

thumb
Быковский Валерий Фёдорович (2. 8. 1934-ж. т. ) - СССРдин учкуч-космонавты, полковник, Советтик Союздун Баатыры (1963).
 
1963-жылдан КПССтин мүчөсү. Москва аэроклуб мектебин, 1955-ж. учкучтардын Качинск аскер-авиац. окуу жайын, 1968-ж. Г. Е. Жуковский атындагы Аскер-аба инженердик академиясын бүтүргөн. 

1963-ж. 14-19-июнда "Восток-5" космос кемеси менен 110 с та Жерди 81 жолу (3, 3 млн. км) айланган. 16-июнда ал В. В. Николаева-Терешкова башкарган "Восток-6" космос кемеси менен бирге учкан. 

Ленин ордени, Кызыл Жылдыз, чет элдик ордендер жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Былжырлуу чел

Былжырлуу чел - омурткалуу жаныбарлар менен адамдардын тамак сиңирүүчү, дем алуучу жана жыныстык түтүкчөлөрүнүн ички бетин бут каптап туруучу жука (0, 5 мм ге жакын) чел.
 
Анын бети бездер бөлүп чыгарган былжырак заттар менен дайыма капталып тургандыктан, Былжырлуу чел деп аталат. Былжырлуу чел негизги, булчуң жана астыңкы былжыр катмарынан турат. Былжырлуу челде кан тамырлары жана нерв түйүндөру бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Зоология
Бытие

Бытие - адамдын аң-сезиминен, эркинен тышкары жашаган объективдүү дүйнөнү, материяны туюндурган философиялык категория.
 
Бытие - адам турмушунун, иш-аракетинин зарыл шарты жана булагы. Философиянын тарыхында Бытие жөнүндө материализм менен идеализмде ар түрдүү концепциялар болгон. Материализм Бытиенин негизин материя түзөт десе, идеализм, тескерисинче, Бытиенин негизи идея деп санайт. Бытие жөнүндөгү алгачкы концепциялар байыркы грек философиясында Сократка чейин эле пайда болгон. Философ Парменид Б-ни ойлоо менен окшош десе, Гераклит анын дайыма өзгөрүп, жаңырып, кайрадан түзүлүп турарын көрсөткөн. Платон, болсо туюмдуу нерселерге караганда "таза идеялар" нагыз Бытие болот дейт. Аристотель Бытиенин түрлөрүн бөлүп, аны бардык категориялардын жалпы предикаты болот деп эсептеген. Ал материя менен ферманын өз ара байланышы жөнүндөгү илимге таянып, форманы Бытиенин ажырагыс мүнөзү деп түшүндүргөн. Кайра жаралуу доорунда илим менен техника өнүгүшүнө жана материалдык байлыктарды өндүрүүнүн өсүшүнө байланыштуу Бытиенин материалдык концепциясы калыптана баштаган. 17-18-кылымдагы илимпоз-философтор Бытиени адам катышпаган, өзүнөн өзү аракетке келип турган механизм деп эсептешип, адамды табиятка карама-каршы коюшкан жана Бытие менен ойлоо маселесин натуралисттик түрдө түшүндүрүшүп. Бул концепциянын ар кыл түрлөрүн Ф. Вэкондун, Т. Гоббстун, Ж. Локктун, Бытие Спинозанын философиялык системаларынан, француз материалисттери менен Декарттын физикасынан учуратууга болот. 

Гегелдин системасында Бытие - духтун өзүн өзү таанышындагы өткөөл момент. Гегель Бытиени абс. духка шайкеш келген, ар дайым кыймылда турган, субъект формасында аң-сезимде чагылган иш-аракет объекти деп түшүнөт. Маркс философиясы Бытие жөнүндөгү маселени эки көз караштан талдайт: биринчиден, Бытие материя жана билимдин объектиси деп, аны ар түрдүү тармактарга ажыратат; экинчиден, коомдук Бытиени адамзат тарыхынын өнүгүшүндөгү социалдык практиканын натыйжасы деп, Бытиенин тарыхый өнүгүшү жөнүндөгү концепцияны кубаттайт. Марксизм коомго карата, "коомдук Бытие" деген терминди колдонот. Коомдук Бытие - материалдык дүйнө, практикалык турмуш. Табигат Бытиеси менен социалдык, Бытиенин өз ара байланышын түшүндүрүүдө диалектикалык материализм табигат Бытиесин биринчи деп билет. Илим менен техниканын өнүгүшүнүн натыйжасында гана адамдын таанып-билген дүйнөсүнүн чеги кеңейет. Маркс аң-сезим менен Бытиеге мындай аныктама берет: "Аң-сезим.. . - таанып-билген бытие, эч качан башка эч нерсе боло албайт, ал эми адамдардын бытиеси - алардын турмушунун реалдуу процесси" (Маркс К., Энгельс Ф., Соч. 2 изд., т. З, стр. 25).
 
Табигый жана социалдык Бытиенин өз ара байланышы жөнүндөгү маселени чечүүдө диалек. материализм табигаттын биринчилигин, табигат дүйнөсү адамдардын иш-аракеттерине көз каранды болбой жашай турганын белгилеп, социалдык же коомдук Бытие табигый Бытиеден обочолонуп турбаганын да ачык-айкын көрсөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Философия