Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Экономикалык кызматташтык уюму

Экономикалык кызматташтык уюму (ЭКО). 1992-жылдан бери Кыргызстан экономикалык кызматташтык уюмунун (ЭКО) мүчөсү болуп саналат.
 
Бул уюмга кирген өлкөлөр менен Кыргыз Республикасынын 1997-жылдагы товар жүгүртүүсү республиканын бардык товар жүгүртүүсүнүн 38%ин түздү. Негизги үлүш (33%) Түркмөнстанга, Азербайжанга, Казакстанга, Өзбекстанга, Тажикстанга жана 5% - Афганистанга, Иранга, Пакистанга, Туркияга туура келди. 1997-ж. Кыргыз Республикасынын ушул мамлекеттер менен товар жүгүртүүсү 1995-жылга салыштырганда 16%ке өскөн жана АКШнын 506,6 млн долларын түзгөн.
 
ЭКОго кирген алыскы чет өлкөлөрдөн Туркия жана Иран менен эң тыгыз кызматташтык ишке ашырылып жатат. 1997-ж. Туркия менен товар жүгүртүү 1995жылга салыштырганда 24,5%ке көбөйдү жана АКШнын 517 млн долларына жетти. Бул мамлекеттин салыштырмалуу салмагы республиканын жалпы товар жүгүртүшүндө 1994-жылдагы 2,9%тен 1997-жылдагы 9,69%ке чейин өзгөрүлдү. Кыргызстандын жалпы товар жүгүртүшүндөгү Иран-Ислам Республикасынын үлүшү анчалык эмес (2,23%), ошондой болсо да бул республика менен соода балансы көбөйүүдө, алсак, 1995-жылга салыштырганда ал дээрлик 2 эсеге өскөн. Ирандагы саясий жана экономикалык жагдайдын бөтөнчөлүгү Кыргызстандын бул мамлекет менен соода-экономикалык мамилелеринин чөйрөсүндө эске алынууга тийиш. Ирандын рыногун маркетингдик изилдөөлөр бул өлкөгө ата мекендик экспорттун багыт алышын аныктоого тийиш. Иранга электротехникалык жана машина жасоо продукциясы, дары-дармектер жана дарылык препараттар, тамак-аш жана айыл чарба азык-түлүгү, б.а., бул мамлекеттин калкы дефицитин башынан өткөрүп жаткандар экспорттолушу мүмкүн.
 
Экономикалык кызматташтык уюму менен кызматташтыкты талдоо ЭКОнун маданиятты, илимди, билим берүүнү ж.у.с. кошкондо, көп тараптуу кызматташтыктын иш жүзүндө бардык чөйрөсүн камтуу аракети региондун артыкчылыктуу экономикалык түзүлүшүнө багытталган күч-аракеттердин натыйжалуулугун төмөндөтөт. Ошентип, уюмдун түзүлүшүнүн негиздерин жана принциптерин кайра карап чыгуу жана анын кызматташтыктын ачык-айкын чөйрөлөрүнө топтоштуруу зарыл. ЭКОнун бүткүл дүйнөдө өсүп бараткан кадыр-баркын эске алып, Кыргызстан республиканын экономикасы үчүн соода-экономика мамилелерин, туризмди өнүктүрүү, биргелешкен чакан жана орто ишканаларды түзүү жагынан артыкчылыктуу долбоорлорго катышуу максатында бул уюмда өтө жигердүү позицияны ээлеши зарыл. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Экономикалык категория

Экономикалык категория өндүрүш мамилелеринин негизги жактарынын теориялык (абстракттуу) туюнтмасы.
 
Экономикалык категорияларга бөлүү экономикадагы массалык көрүнүштөрдү жалпылоого, экономикалык закондорду тааныпбилүүгө мүмкүндүк берет. Ар бир өндүрүш ыгынын өзүнө тиешелүү өзгөчө Экономикалык категория системасы болот. Бир катар Экономикалык категориялар (товар, акча ж. б.) бир нече формацияга мүнөздүү, бирок алардын социалдык-экономикалыкмаңызы өндүрүш каражаттарына болгон менчиктин мүнөзүнө жараша өзгөрүп турат. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Экономика кризистери

Экономика кризистери - кайталап өндүрүү циклинин төрт фазасынын бири (өндүрүштүн өсүшүнүн туу чокусу, ашыкча өндүрүү кризиси.
 
Депрессия жана жанданып көтөрүлүү).
Экономикалык кризис төмөнкү шарттарда пайда болот:
 
 1. Товардык капиталдын ашыкча өндүрүлүшүндө (сатылбай калган продукциянын өсүшүндө);
 2. Өндүрүш капиталынын ашыкча топтолушунда (жумушсуздуктун өсүшүндө, өндүрүш кубаттуулуктарынын кем пайдалануусунда);
 3. Акча капиталынын ашыкча топтолушунда өндүрүшкө сарпталбай калган акчанын санынын көбөйүшүндө).
 
Жыйынтыгында, экономикалык кризис өндүрүштүн чыгымдарын жогорулатып, накта кирешени азайтат, баанын, айлыктын төмөндөшүнө, элдин жашоо турмушунун деңгээлинин начарлашына алып келет. Экономикалык кризистердин түрлөрү тармактык, структуралык (өз ара байланышкан бир нече тармакты камтыган), улуттук, аймактык (региондун бир нече өлкөсүн камтыган) жана дүйнөлүк болушу мүмкүн. Экономика кризистери - өндүрүш циклинин фазалары. Мында экон-нын өнүгүшүндө бузулган кайталанма өндүрүш пропорциясы күч менен калыбына келтирилет. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Экономика боюнча теориялык мектептер

Экономика боюнча теориялык мектептер - Экономика боюнча теориялык мектептер XVI-XVII кылымдарда эле пайда болгон.
 
Алар коомдук-экономикалык өнүгүү жөнүндөгү экономикалык көз карашты өтө негиздүү баяндашкан. Алсак, биринчи теориялык мектеп меркантилизм (латынча «мерканте» - соодагер, көпөс) болгон. Бул мектептин өкүлдөрү адамдардын байлыгы акча, алтын, аларга бардыгын сатып алууга болот деп эсептешкен. Бирок материалдык байлыктарды чыгаруусуз кайсы өлкөдө болбосун адамдардын жыргалчылыгын камсыз кылуу мүмкүн эместиги белгилүү.
 
Эгерде бардык элде тамак-аш жалпы жок болгондо, акча ачкачылык өлүмдөн куткарып кала албай тургандыгы белгилүү. Меркантилисттер мамлекетке сооданы кеңейтүү, өлкөдө алтын топтоо зарыл деген пикирде болушкан. Меркантилисттик мектепке удаалаш физиократтардын («физиократия» грекчеден которгондо жаратылыштын бийлиги дегенди билдирет) экономикалык көз караштары калыптанды. Бул мектептин өкүлдөрү байлыктын булагы деп айыл чарба өндүрүшүн гана эсептешкен. Анда байлык түзүүгө жаратылыштын табигый күчтөрү катышат.
 
Ошондой болсо да жаратылыш өзүнөн өзү эмгек жана капитал жумшоосуз коомдун байлыгын көбөйтө албайт. Классикалык экономикалык теориянын атасы У.Петти (1623-1687) коомдун экономикалык өнүгүшүн объективдүү закондорго жараша баалаган. Бул адам англиялык экономист болгон жана нарктын эмгектик теориясына башат салган. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Экинчи катардагы чыгарылыш

Экинчи катардагы чыгарылыш - экинчи катардагы карыз милдеттенмелер же акциялар төлөм кылууларга (претензияларга), ошол эле компаниядагы башка чыгарылыштарга салыштырганда дивидендтерди, пайыздарды жана негизги карыздардын же болбосо баалуу кагаздардын жоголуп кетишине карата экинчи катардагы чыгарылган карыз милдеттенмелери же акциялар болуп эсептелинет.
 
Караңыз: Junir Securities, Liquidation, Preferred Stor, Principal. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Шульц Теодор Уильям

Шульц Теодор Уильям (жаңы өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн экономикасы боюнча жүргүзүлгөн иштери үчүн 1979-ж. Нобель сыйлыгына татыган).
 
1902-ж. Арлингтондо (Түштүк Дакота штаты) төрөлгөн. Ал «Капиталды билим аркылуу түзүү» аттуу эмгегинде жумушчу күчүнүн наркын адамга билим берүүгө кеткен чыгымды жана окутууга сарпталган адамдын эмгегин кошуп эсептөөнү негиздеген. Шульц начар өнүккөн өлкөлөрдү, адам капиталына жана айыл чарбасына жумшалган инвестициялар, андагы машина жана завод курууга кетирилген капиталдык салымдардан керектүүрөөк экендигин далилдеген.
 
Шульц «Адам капиталы» боюнча илимий изилдөөлөрдүн алгачкы автору. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Шарп Уильям

thumb|200px|right|Шарп Уильям (2007)
Шарп Уильям 1934-ж. Бостондо төрөлгөн.
 
1956-ж. Калифорния университетин бүтүргөн. 1961-ж. Марковицтин жетекчилиги астында трансферттик баалардын экономикасы боюнча илимий изилдөөнү аяктайт. Ал эми 1964-ж. бүгүнкү финансы илиминин маанилүү идеяларынын бири болуп эсептелген капиталдык активдердин баа түзүү моделдеринин негизин жазып чыккан. Бул модель, финансылык активдердин баасын күтүлгөн кирешенин жана тобокелге салуу деңгээлинин негизинде аныктоону баяндайт.
1990-ж. Нобель сыйлыгына татыган. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Ылдыйлатылган баа

Ылдыйлатылган баа
 
 Жоюу наркынан төмөнкү баада баалуу кагаздарды сатуу;
 Баалуулугу сунуш жарыяланган баадан төмөндөгү боюнча эксперттердин баалоосу.
 
Компания өзүнүн өсүшүн көрсөтө албагандыгынын натыйжасында же ал жөнүндө маалыматтын аздыгынан анын акцияларынын жетиштүү бааланбагандыгы. Жетишсиз бааланган компания көп убактарда аралаштыруунун жана ээлеп алуунун объектиси болуп калат, себеби сатып алуучу анын активдерин анча чоң эмес баада сатып алат. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чыгарылбаган акциялар

Чыгарылбаган акциялар - учредителдик документте көрсөтүлгөн, бирок чыгарылбаган акционердик капиталдын бир бөлүгү.
 
Көрсөтүлгөн акцияларды кошумча чыгаруу директорлор кеңешинин чечими менен чыгарылат. Опцион үчүн коюлушу баалуу кагаздарды алмаштырыш үчүн, акциялардын бир бөлүгү резервге калтырылат. Мисалы, чыгарылбаган акциялар үчүн дивиденд төлөнбөйт жана алар добуш берүүчүлөр болуп эсептелет. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чыгымдын ченеми

Чыгымдын ченеми ― акционер фондун күнүмдүк чыгымдарын жабууга, башкармага төлөөгө жана кошумча чыгымдар, чыгымдын инвестициянын жалпы суммасынын катышынын пайыз түрүндө көрсөтүлүшү.
 
Инвестордун каражатынан эмес бул чыгымдар фонддун күнүмдүк кирешесинин эсебинен каралат. Фонддун жылдык отчёту менен акционерлердин алдында чыгымдын ченеми жөнүндө түшүндүрүлөт.
Булактар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чет өлкөлүк түз инвестициялар

Чет өлкөлүк түз инвестициялар - эреже катары, жеке каналдар боюнча келип түшкөн, өкмөттүн кепилдигин талап кылбаган жана өкмөт тарабынан кепилдик берилген мамлекеттик тышкы карызга кирбеген инвестициялар.
 
Мында инвесторлор жана кредиторлор көбүнесе улуттар аралык корпорациялар жана жеке банктар болуп эсептелет.
 
Түз инвестициялар дегенибиз пайда табуу үчүн Кыргыз Республикасынын аймагындагы экономикалык иш объектилерине чет өлкөлүк инвесторлордун салымдары болуп эсептелген материалдык жана материалдык эмес жыргалчылыктар, атап айтканда:
 акча каражаттары;
 козголмо жана козголбос мүлк;
 мүлк укуктары (ипотека, мүлк кармоо укугу, күрөө ж. б.);
 акциялар жана юридикалык жакта катышуунун башка формалары;
 облигациялар ж. б. карыз милдеттенмелери;
 акча суммаларына укуктар (талаптар), товарлар, кызмат көрсөтүүлөр жана келишимдерди аткаруу боюнча ар кандай башка талаптар;
 ишкердик абройду кошкондо, интеллектуалдык менчикке укук, автордук укуктар, патенттер, товардык белгилер, өнөр жайлык үлгүлөр, технологиялык процесстер, фирмалык аталыштар жана ноу-хау;
 лицензияга негизделген же мамлекеттик органдар тарабынан берилүүчү башка формадагы ишти жүзөгө ашырууга кайсындай болбосун укук;
 жаратылыш ресурстарын иликтөө, иштеп чыгуу, казып алуу же пайдалануу концессияларын кошкондо, мыйзамга негизделген концессиялар;
 Кыргыз Республикасынын аймагында алынган жана кайрадан инвестицияланган пайда.
 
Мүлк инвестициялана турган форма же бул форманын өзгөрүшү анын мүнөзүнө инвестициялар катары таасир тийгизбейт. Чет өлкөлүк түз инвестициялар экономикалык кубулуш катары көп мамилелерде боштук кылат: алар сан жагынан чектелүү, болжолдонушу кыйын, акырында, адилеттүү жана бир кылка бөлүштүрүлүшү менен айырмаланбайт. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чет өлкөлүк инвесторлор

Чет өлкөлүк инвесторлор - деп төмөнкүлөр эсептелинет:
 
 туруктуу жашаган жериндеги өлкөдө экономикалык иш жүргүзүү үчүн катталган шартта чет өлкөнүн жараны же Кыргыз Республикасынын чет өлкөдө туруктуу жашаган жери болгон жараны же чет өлкөдө туруктуу жашаган жарандыгы жок адам болуп эсептелишкен адамдар;
 чет мамлекеттин мыйзамдарына ылайык түзүлгөн жана катталган; же Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык уюштурулган жана чет мамлекеттин аймагында юридикалык адреси же негизги иши болгон юридикалык жактар;
 
же чет өлкөлөр катышкан, б.а. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык түзүлгөн ишканалар, о. э.:
 а) толугу менен бир же бир нече чет өлкөлүк адамдарга, юридикалык жактарга таандык болгон;
 б) жазуу жүзүндөгү келишим, акциялардын көпчүлүгүн сатуу укуктары, аткаруучу же байкоочу органдардын мүчөлөрүнүн көпчүлүгүн дайындоо укуктары аркылуу бир же бир нече чет өлкөлүк адамдар, юридикалык жактар тарабынан контролдонуучу жана башкарылуучу;
 в) жыйырма проценттен кем болбогон уставдык капитал чет өлкөлүк жарандардын, чет өлкөдө туруктуу жашаган жарандыгы жок адамдардын же ушул статьяда жогоруда айтылып өткөн юридикалык жактардын менчигинде турган ишканалар; экономикалык иш жүргүзгөн чет мамлекет же анын администрациялык-аймактык бирдиги; 
эл аралык келишимдин же макулдашуунун негизинде түзүлгөн юридикалык жак.
 
Эреже катары, эл аралык практикада, жогоруда айтылгандардын соңку экөө чет өлкелүк түз инвесторлор катары чыгышпайт, донордук жардам көрсөтүүчү өлкөлөр жана уюмдар (Бүткүлдүйнөлүк банк, Азия өнүгүү банкы, Эл аралык өнүгүү ассоциациясы, Япония, Германия ж. б. с. бир тараптуу жана көп тараптуу донорлор) болуп эсептелет. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чекене товар жүгүртүү

Чекене товар жүгүртүү. Кыргыз Республикасында 2009-ж. чекене товар жүгүртүү 1995-жылга салыштырганда 17,3 эсе өскөн.
 
Сооданын керектөө товарлары менен толтурулушу туруктуу болууда. Керектөө товарлары жылдан жылга көп чыгарылууда. Бирок базарда импорттун үлүшү өтө жогору. Ал болжол менен 70%ти түзөт. Биздин ата мекендик базар, б.а., чет өлкөлүк керектөө товарларын чыгаруучуларга иштеп берүүнү улантууда. Чекене товар жүгүртүүдөгү азык-түлүк жана андай эмес товарлардын салыштырмалуу салмагы болжол менен мурдагысындай кала берүүдө, 53 жана 47%ти түзөт. 2009-ж. калктын адам башына 12809 сомдук азык-түлүк товарлары, 11247 сомдук азык-түлүк эмес товарлар сатылды. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чектелген тобокел

Чектелген тобокел - опциондук контракты (макулдашууну) сатып алуу учурундагы тобокелге салуу; мисалы, акцияга жолдогу опционду алуу үчүн сыйлык төлөгөн адам.
 
Сыйлыкты гана жоготушу мүмкүн, эгерде опциондун убактысы ошого жараша акцияга көтөрүлбөсө. Мунун карама-каршысы фьюгерстик контракт өзү менен чексиз тобокелчиликти алып жүрөт. Кырсыктуу өзгөрүүлөр болгон убакта сатып алуучу кошумча сумма салат. Сатуу операциясында фьюгерстин жок болушу сатууда опцион чектелген тобокелге салат. Акцияларга байланыштуу анализ берүүчүлөр бир аз убакыт мурун котировканын ылдыйлаганын андан ары ылдыйлабайт деп күбөлөндүрөт. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чабуулга өтүүчү согуш

Чабуулга өтүүчү согуш - экинчи, үчүнчү катардагы ролдо турган компаниялар рыноктун башчысына атакага өткөнү рыноктук маанилүү вариант.
 
Чабуул коюучу согуш коргонуу согушуна караганда айырмаланат. Чабуул коюу боюнча стратегиянын беш негизи бар:
 Фронт боюнча чабуулга өтүү - атаандаштын күчтүү жактарына чабуул коюп, анын продукциясынын жакшы жактарын кайталоого аракет кылып, бааны төмөндөтүп, жарнаманы күчөтөт;
 Фланга боюнча чабуулга өтүү - башчынын эң начар жерине чабуул коюп, анын кетирген каталыктарын колдонуп, башчынын начар жерлерин жогорку сапаттуу товарларды алып келүү менен толуктайт;
 Колго түшүрүү боюнча башчыга чабуул жасоо;
 Айланып өтүү манёвру - түз чабуулга өтпөй өзүнүн багытын жеңил рынокко буруп, товары атаандаштын товарынан суроо-талапка жакшы жооп берүүсүнө таянат;
 Партизандык чабуул - билгизбей акырындап кыска чабуулдарды уюштуруп, баанын ылдыйлашын, товарга талаптын өсүшүн күтүп, акыр аягында рынокту баш ийдирүүнү максат кылуу менен күтөт. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чарбалык эсеп

Чарбалык эсеп - чарбаны пландуу жүргүзүү ыкмасы, ал төмөндөгүгө негизделет: продукция чыгарууга кеткен ишкананын чыгымын өндүрүштүк-чарбалык ишинин натыйжасы менен салыштыруу, чыгымдын ордун киреше менен толуктоо, өндүрүштүн рентабелдүүлүгү камсыз кылуу, план тапшырманы аткарууда ишкананын материалдык кызыкчылыгын жана жоопкерчилигин арттыруу, ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу.
 
Чарбалык эсеп коомдун кызыкчылыгын ишкана коллективинин жана ар бир эмгекчинин кызыкчылыгы менен айкалыштырууга шарт түзөт. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чарбалык коом

Чарбалык коом - чарбалык иш-аракеттерин ишке ашыруу максатында мүлктөрүн бириктирүү аркылуу юридикалык жана жеке жактардын келишими боюнча түзүлгөн юридикалык жак.
 
Бул акционердик коом, жоопкерчилиги чектелген коом же кошумча жоопкерчиликтеги коом болушу мүмкүн. Алардын укуктук жана экономикалык түзүлүшү, иш-аракеттери, кайтадан уюштурулушу жана жоюу, катышуучулардын укугу жана милдеттери иш-аракеттеги мыйзам менен аныкталат. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Чарбалык кат

Чарбалык кат — кандайдыр бир чарбалык операциянын ишке ашкандыгын ырастоочу документ.
 
Анын формасы ички мазмунуна тыгыз байланыштуу болот да, кебүнчө типографиялык ыкма менен даярдалат. Чарбалык операциянын учурунда же ал аткарылып бүткөндөн кийин, кээде ага чейин түзүлөт. Мисалы, негизги фондулар жоюлгандан кийин чарбалык акт түзүлүшү мүмкүн.
 
Чарбалык актынын негизги талаптарына анда чагылдырылган операциялардын максатка ылайыктуулугу жана мыйзамдуулугу, датасы көрсөтүлүп, кайсы жерде түзүлгөндүгү, орунунун милдеттүү түрдөгү аты, чарбалык актыны түзүүчүлөрдүн фамилиясы, аткарган кызматы жана коюлган колу кирет. О. э. мамлекеттик юридикалык, жарандык, нормативдик, административдик камсыздандыруу ж. б. актылар дагы болот. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9

Категория:Экономика
Хекман Джеймс жана Дэниел Мак Фадден

Хекман Джеймс жана Дэниел Мак Фадден (АКШ) - (микроэкономика боюнча иштери үчүн Нобель сыйлыгына татыган) 2000-ж. Хекман (Чикаго университетинен) ар бир адамдын билиминин, жашаган жеринин ж.б. көрсөткүчтөрүнүн, анын турмушунун экономикалык абалынан көз карандылыгын анализдөөнүн теориясын жана ыкмаларын өркүндөткөнү үчүн белгиленген.
 
МакФедден (Беркли) жекече (индивидуалдуу) статистика-экономикалык маалыматтарды формалдуу иштетүүнүн методикасын өркүндөткөндүгү үчүн сыйланган. Бул окумуштуулардын иштеп чыккан теориясынын негизинде тандап изилденген маалыматтарды адекваттуу иштетип пайдаланууга мүмкүнчүлүк түзүлдү. Мында респонденттердин жекече өзгөчөлүктөрү эсепке алынган. Эки окумуштуунун эмгектеринде глобалдуу маселелер каралган эмес. Алар экономикалык теорияны конкреттүү адамдын өмүрүндө жашоо турмушун изилдөөгө пайдаланышкан. (Демек, бул микроэконометрика дегенибиздин дал өзү.) 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Хайек Фридрих Фон жана Гуннар Мюрдаль

Хайек Фридрих Фон жана Гуннар Мюрдаль (Щвеция) акча теориясы, коньюнктуралык термелүүлөр жана экономикалык, социалдык жана структуралык кубулуштардын тармагындагы эмгектери үчүн 1974-ж. Нобель сыйлыгына татыган.
 
Хайек 1899-ж. Венада төрөлгөн. Лондондогу экономика мектебинде кафедраны башкарган. Ал монитаристтерден айырмаланып, акчанын саны менен баанын деңгээлинин ортосундагы көз карандылыкты акча саясатынын негизи катары кароого каршы болгон. Ал о. э. акыркы жылдары монетаристтик мектептин бир катар өкүлдөрү колдогон, «акчаны борборлоштурбоо» концепциясынын авторлорунун бири. Анын маңызы - өтө саясатташтырылган кредиттик-акчалык мекемелердин жардамы менен акчанын тең салмактуулугуна жетишүүгө мүмкүн болбогондуктан, акча чыгаруу (эмиссия) укугун жеке адамдарга берүүдө турат. 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Хаавельмо Тругве

Хаавельмо Тругве (Норвегия) - (эконометрия жана өндүрүштүк функция теориясы боюнча иштери үчүн 1989-ж. Нобель сыйлыгына татыган).
 
1911-ж. Норвегияда төрөлүп, 1933-ж. Осло университетин бүтүргөн. Кийин Рагнар Фриштин экономика институтунда ассистент болуп иштеген. Хаавельмо өзүнүн илимий эмгектеринин көбүн эконометрика илимине арнаган. Ал экономикада, бир мезгилдеги теңдемелердин толгоосу деп аталган жаңы багытты негиздеген. О. э. ыктымалдык теориясын эконометриканын өнүгүшүнүн негизинде далилдеген (1943-1944-жж.). 

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика