Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Дарылоо-денсоолукту чыңдоочу жерлер

Дарылоо-денсоолукту чыңдоочу жерлер – жаратылыштык дарылоо ресурстарына ээ жана ооруларды алдыналууну жана дарылоону уюштурууга, ошондой эле калктын эс алуусу үчүн жарактуу, өзгөчө коргоодогу жаратылыш объекттери.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дарылоо-түзөтүү мекемелери

Дарылоо-түзөтүү мекемелери – түзөтүү мекемелеринин бир түрү. Д. т. м-нде эркиндигинен ажыратылган өнөкөт аракеч оорулар жана баңгилер, ошондой эле акыл-эстери кирди-чыкты психикалык оорулар жаза мөөнөттөрүн өтөшөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дарылоочу дарыгер (доктур)

Дарылоочу дарыгер (доктур) – саламаттык сактоо уюмдарында дарыланып жаткан жана көзөмөлдө турган пациентке медициналык жардам көрсөтүүчү дарыгер. Мыйзамда белгиленген тартипте аттестациядан жана каттоодон өткөн дарыгер Д. д. боло алат. Д. д. пациенттин же саламаттыкты сактоо уюмунун (анын бөлүмүнүн) жетекчисинин тандоосу боюнча дайындалат. Пациент Д. д-ди алмаштыруу тууралуу талап кылган учурда саламаттык сактоо уюмунун жетекчиси башка дарыгер тандоого көмөктөшүүгө тийиш. Д. д. саламаттык сактоо уюмунун тийиштүү кызмат адамы менен макулдашуу боюнча, эгер ал пациенттин өмүрүнө жана айланасындагылардын өмүрүнө коркунуч келтирбесе, пациент саламаттык сактоо уюмунун ички тартибин же көрсөтмөсүн сактабаган учурларда, пациентти кароодон жана дарылоодон баш тарта алат. Пациенттин туугандары өзүнүн мүнөзү боюнча Д. д-дин кесиптик милдеттеринин чөйрөсүнө кирген маселелерге негизсиз кийлигишүүгө укуктары жок.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дарылоо-эмгек профилакторийлери

Дарылоо-эмгек профилакторийлери – мурдагы СССРдеги өнөкөт аракечтерди жана баңгилерди мажбурлоо жолу менен дарылоочу атайын медициналык мекемелер.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Даттануу

Даттануу – белгилүү бир жактын укугунун жана мыйзамдуу кызыкчылыгынын бузулуп жаткандыгы тууралуу мамлекеттик же коомдук органдарга, анын кызмат адамдарына, сот органдарына кат жүзүндө кайрылуусу. Аны өтүнмөдөн айырмалай билүү керек.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дача

Дача жер участогу – эсалуу максатында убактылуу жашоо жайын же турак үй, болбосо чарбачылык курулушу менен имарат куруп алуу үчүн, ошондой эле жашылча-жемиш өстүрүү, бак тигүү үчүн жарандарга берилген, же алар тарабынан сатылып алынган жер участогу.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Даярдоочу

Даярдоочу – менчигинин түрүнө карабастан, керектөөчүлөргө сатуу үчүн товар чыгаруучу уюм менен жеке ишкер.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Даярдоочу (аткаруучу, сатуучу) тууралуу маалымат

Даярдоочу (аткаруучу, сатуучу) тууралуу маалымат – өз уюмдун аталышы жана жайгашкан жери жөнүндө даярдоочунун керектөөчүгө бере турган маалыматы. Мындан сырткары, соода уюмдары менен турмуш-тиричилик жактан тейлөө уюмдары алардын ишинин багытын жана уюмдашуу таризин, иш тартибин да көрсөтүүгө тийиш.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дебет (солкаттам)

Дебет (солкаттам) (от лат. debet – ал карыз) – 1) 2 жактуу тизмек таризиндеги бухгалтердик эсептин сол танабы. Бар мүлкүн, акча каражатынын кыймылын, товардык-материалдык баалуулуктардын корун (даяр продукцияны, бүтөлек өндүрүштү ж. б.) каттоого алуу үчүн колдонулган эсептеги баалуулуктардын саны ар айдын башында Д-те көрсөтүлөт да, жаңы келип түшкөндөр ай ичинде катталып турат. Бар мүлк менен каражат булактарынын кыймылын каттоого алуу үчүн колдонулган эсептеги булактардын азайуусуна алып келген чарбачылык аткарымдары Д-те чагылдырылат. Бухгалтердик эсептеги баардык аткарымдар өзара байланышы бар эсепке 2 ирет (бирдей кошундуда) жазылат: Д-те бир эсеп, кредитте башкасы; 2) жеке жана юридикалык жактар менен чарбачылык боюнча өзара байланыштын натыйжасында төлөнө же алына турган кошунду. Д. активинде каражат көлөмүнүн өсүүсү, пассивинде төмөндөөсү белгиленет.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Бухгалтердик эсеп
Дебет калдыгы

Дебет калдыгы – чарбачылык ишкердүүлүктүн жыйынтыгы боюнча карыз.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дебет меморандуму

Дебет меморандуму – 1) сатып алуучунун тийиштүү алына турган эсеби дебеттелгендиги тууралуу ошол сатып алуучуга билдирүү үчүн сатуучу колдоно турган документ; 2) белгилүү бир себептерден улам каражат салуучунун банк эсеби кыскаргандыгы тууралуу банк тарабынан каражат салуучуга бериле турган документ (м.: банктын тейлөө акысы үчүн төлөмдүн натыйжасында).
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр 
Категория:Бухгалтердик эсеп
Дебитор

Дебитор (лат. debitor – карызкор, милдеткер) – 1) чарбачылык субъекттерине акчалай же мүлк түрүндө карызы бар жеке же юридикалык жак; 2) жарандык укукта ошондой эле карызкор.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дебитордук карыз

Дебитордук карыз – өзара чарбачылык байланыштардын жыйынтыгында жеке же юридикалык жактардын чарбачылык субъекттерине карата карыз кошундусу. Д. к. кадыресе чарбачылык иштердин натыйжасында же каржы, эсеп-кысап же төлөм тартибинин бузулуусунан улам пайда болот. Ал каражатты ишкана жүгүртүүсүнөн ажыратып, дебитор тарабынан колдонуусу менен мүнөздөлөт. Чарбачылык ишинде ченемдүү жана мөөнөтү өткөн Д. к. деп бөлүнөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Девальвация

Девальвация (лат. de – төмөндөө, ылдыйлоо, жокко чыгаруу деген кыймыл-аракетти билдирүүчү койунду жана valeo – мааниге ээ болом, наркым) – улуттук валютанын расмий курсунун чет өлкөлүк валютага, ошондой эле эл аралык валюталык эсеп бирдигине (СДР, ЭКЮ, евро) карата төмөндөшү же алтын акча бирдигинин мыйзам чегинде (алтын стандартта) азайышы. Девальвация акча жүгүртүүнүн жана валюта курсунун турукташуу ыкмасы катары колдонулат. Алтын стандарттын алынгандыгына (1930) байланыштуу девальвация валюта саясаты катары пайдаланылат. Олку-солку валюта курсунун системасында девальвация импортту (жергиликтүү валютада) кымбатыраак, экспортту (арзаныраак) кылат, анын натыйжасында импорт кыскарып, экспорт өсөт да, төлөм балансынын тартыштыгы жоюлат. Белгиленген валюта курсу системасында девальвация административдик тартипте жүзөгө ашырылат. Ал төлөм балансындагы тең салмакка жетүүсү көп факторлор менен шартталган: 1) экспорт менен импорттун баанын өзгөрүшүнө кабылдагычтыгы; 2) экспортту көбөйтүү жана импортту алмаштыруу үчүн эркин ресурстардын болушу; 3) ички баалардын бир деңгээлде өсүү темпин же башка өлкөлөрдөгү инфляциядан төмөндөгөн темпти колдоо максатында инфляцияны көзөмөлдөө. Девальвация натыйжалуулугун көтөрүү максатында айрыкча өнүгүп жаткан өлкөлөр экспорт жана импорт боюнча жиктелген алымдарды жана субсидияларды пайдаланышат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Экономика
Девианттык жүрүм-турум

Девианттык жүрүм-турум (лат. deviatio – чектен чыгуу) коомдогу укук жана/же каада-салтка жат жүрүм-турум. Ага коомчулукка коркунуч келтирген жосундар да кирет.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Девиз

Девиз (фр. devises ) – эларалык эсеп-кысап иштерин жүргүзүүгө арналган чет өлкө валютасындагы төлөм каражаттары. Негизинен тышкы соода боюнча эсеп-кысап жүргүзүүгө, капитал кыймылына, көбүнесе эларалык туризм менен дагы башка соодага жатпай турган төлөмдөргө байланыштуу банк бүтүмдөрү Д. аркылуу жүргүзүлөт. Д-ге төмөнкүлөр кирет: четөлкө банктарына коюлган которум, чек, аккредитив; чет өлкөдө төлөнүүгө жатуучу төлөм талабы, төлөм тапшырыгы, вексель, ошондой эле чет өлкө билеттери (банкноттор) менен тыйындар.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Декларант (жарнакчы)

Декларант (жарнакчы) – КР бажы мыйзамдарына ылайык, товар менен унаа каражаттарын өз атынан жарнактаган, сунуштаган жана көрсөткөн товарларды которуштуруучу жак, ошондой эле бажы агенти (ортомчу, далдалчы).
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Декларация

Декларация (фр. declaration – билдирүү) – 1) конституциялык укуктагы тиешелүү мамлекеттин тагдыры үчүн өзгөчө зарыл маани берүү менен, салтанаттуу мүнөз күтүү максатын көздөгөн саясий-юридикалык актынын аталышы. Кошумча мыйзамдык жөнгө салууну талап кыла тургандай, укук-ченемдик акты катары жалпылык менен так эмес мүнөз күткөндүгү – декларациянын өзгөчөлүү белгиси болуп саналат; 2) эл аралык укуктагы тараптардын жалпы көзкараш менен максаты бирдей чыккандыгын туюндура турган салтанаттуу акты. Ал милдеттүү түрдө аткарыла турган күчкө ээ эмес. Буга мамлекеттер тарабынан милдеттүү түрдө аткарыла тургандай күчкө ээ болгон 1948-жылы кабыл алынган Адам укугунун жалпы декларациясы гана кирбейт.

 Булактар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Делегат

Делегат (лат. delegatus – жөнөтүлүүчү) – мамлекеттин, уюмдун, жамааттын шайлануучу же дайындалуучу ыйгарым укуктуу өкүлү. КР мыйзамдарында «Д.» аталгысы көбүнесе курултай же конференция катышуучуларына карата колдонулат.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деликт

Деликт (лат. delictum – бузуу, күнөө) – жорук (жарандык, административдик тартип бузуу) деген эле сөз; «Д.» деген аталгы КР мыйзамдарында колдонулбайт, бирок илимий-укуктук адабияттарда кеңири колдонулуп келет (кара:Тартип бузуу).
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деликт жарамдуулугу

Деликт жарамдуулугу – жарандын укук бузуу аракетинин аркасында келтирилген зыян үчүн жарандык-укуктук жоопкерчилик тартууга жарамдуулугу. Айрым өлкөлөрдө (Германияда, Швейцарияда) жарандын жарамдуулугунун бөлүгү катары каралат.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деликт жоопкерчилиги (келишимден сырткары)

Деликт жоопкерчилиги (келишимден сырткары) – жарандык укуктагы жарандык укук бузуунун натыйжасында, бир жактын экинчисине мүлктүк зыян келтирүүсүнүн натыйжасында келип чыккан жоопкерчилик (деликт).
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деликт милдеттенмеси

Деликт милдеттенмеси – зыян келтиргенинин натыйжасындагы милдеттенме дегендин өзү.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деликт укугу

Деликт укугу – жарандык укуктагы зыян келтирүүдөн улам келип чыккан милдеттенмелерди жөнгө салуучу укук ченемдеринин жыйындысы. Милдеттенмелик укуктун курамдык бөлүгү.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Делькредере (сыйкепил

Делькредере (сыйкепил ) (ит. Del credere – ишенимден улам) – жарандык укуктагы, өзүнчө сыйакы алуу менен, үчүнчү тараптын соода-сатык бүтүмүнүн аткарылуусуна жоопкерчиликти комиссионер өзүнө ала турган (алуучу-комитенттин алдында) комиссия келишиминин шарты. Ошентип, Д-ликти өзүнө алуучу комиссионер товар гана сатпастан, сатуучу төлөөгө жөндөмсүз болгон күндө дагы, анын төлөнүшүнө кепилдик кылат.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Демалыш күндөрү

Демалыш күндөрү – КР эмгек мыйзамдары боюнча ар апталык эсалуу күндөрү. Аптасына 5 күндүк жумуш болсо – 2 Д. к., 6 күндүк жумуш болсо – 1 Д. к. берилет. Жекшемби – жалпы Д. к.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Демпинг

Демпинг (англ. dumping – ыргытып таштоо) – кадимки баасына караганда кыйла арзан баада эркин жүгүртүү үчүн КР бажы чегарасына товар ташуучунун нысапсыз аракети. Демпингдик товарлар чыныгы атаандаштыкты бузуп, ушундай товар чыгара турган жергиликтүү өндүрүүчүлөргө материалдык зыян алып келгендиктен же кооптондура тургандыктан же мындай товарларды өндүрүүгө жолтоо болгондуктан, КР экономикалык кызыкчылыгын коргоо максатында, ташылып келген товарларга алымдардын өзгөчө бир түрү – демпинге каршы алым колдонулушу мүмкүн.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Демпингге каршы териштирүү

Демпингге каршы териштирүү (гр. anti – карама-каршылыкты, өчөгүшүүнү билдире турган жалгама, англ. dumping – сүрүп салуу) – демейдеги наркынан төмөнкү баада сатылып жаткан товар жергиликтүү товар өндүрүүчүлөргө зыян алып келген, же зыян алып келүү коркунучун түзгөн учурдагы товар менен жабдуучуга карата териштирүү.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Демпингге каршы чара

Демпингге каршы чара – ыйгарым укуктуу органдар тарабынан импорттук товарларды демейдеги өз наркынан төмөнкү баада сатуунун натыйжасында келтирилген зыянды жоюу үчүн убактылуу Д. к. ч. менен демпингге каршы алым таризинде колдонулуучу атайын чаралар.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Демпингке каршы алымдар

Демпингке каршы алымдар – КР бажы аймагына экспорт кылган өлкөдөгү баага, же экспорт кылуу маалындагы өндүрүү баасына салыштырмалуу кыйла төмөнкү баада кемип түшкөн импорттук товар жөнөтүүлөрү жергиликтүү ушундай товар өндүрүүчүлөргө зыян алып келген, же зыян алып келүү коркунучун түзгөн учурларда колдонулуучу алымдар.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Демөөрчүлүк

Демөөрчүлүк – КР мыйзамдары боюнча, жеке же юридикалык жак (демөөрчү) тарабынан башка бир жеке юридикалык жактын (демөөр алуучунун) иш-аракетине салым кошуусу (мүлктү берүү, интеллектуалдык менчиктин үзүрлөрүн ыйгаруу, кызмат көрсөтүү, жумуш аткаруу түрүндө). Мында демөөр алуучу тарап демөөрчү жеке анын товарлары тууралуу жарнама таратуу шартын аткарат: демөөрчүнүн кошкон салымы жарнама үчүн төлөнүүчү акы, демөөрчү – жарнама берүүчү, демөөр алуучу – жарнама таратуучу болуп эсептелет. Демөөрчү демөөр алуучунун иш-аракетине кийлигишүүгө акысы жок.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Ден соолукту сактоого укук

Ден соолукту сактоого укук – адамдын конституциялык негизги укуктарынын бири; саламаттык сактоонун мамлекеттик жана муниципалдык мекемелеринен акысыз медициналык жардам алуу мүмкүнчүлүгү. Мамлекет тарабынан бул укуктун кепилдениши, аны жарандын саламаттыгын чыңдоого жана коргоого керектүү шарттарды түзүүгө, саламаттык сактоо, медициналык камсыздандыруу тутумдарын өнүктүрүүгө, дене тарбия жана спортту өнүктүрүүгө, экологиялык жана санитардык-эпидемиологиялык ыңгайлуулуктарды камсыз кылууга милдеттендирет.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дендрологиялык сейилбак жана ботаникалык бакча

Дендрологиялык сейилбак жана ботаникалык бакча (гр. dendron – бак, logos – сөз, түшүнүк, окуу) – артүркүн өсүмдүк ресурстарын илимий, маданий, чарбачылык багытта натыйжалуу колдонуу үчүн, аны сактоо, изилдөө, аргандай жасалма шартта байытуу максатында КР мызамдарында белгиленген тартипте түзүлгөн өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактары.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дене жаза

Дене жаза – байыркы жана орто кылымдардагы укуктарда соттолуучуну уруп-сабоо менен азап көргөзүү чарасы. Мүчөгө зыян келтирүүчү – тил кесүү, таноо жыруу, манжа кыркуу ж. б.; кыйноочу – шапалак, камчы, тал менен сабоо, балак алуу; шылдыңдоо – мазак түркүгүнө байлоо, тамга салуу болуп бөлүнгөн. Биркатар европа өлкөлөрүндө ХХ кылымдын башына чейин сакталып келген. Россияда 1863-жылы жарым-жартылай алып салынган, 1904-жылы кылмыш жаза катары такыр жоюлган. Азыркы учурда Д. ж-сы кээбир өнүгүп келе жаткан, өзгөчө шарият колдонулган мамлекеттерде колдонулууда.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деңиз булуңдары

Деңиз булуңдары – 1958-жылкы аймактык деңиздер жана анын айланасындагы жерлер жөнүндөгү Конвенциянын 7-ст., ошондой эле БУУнун 1982-жылкы Деңиз укугу боюнча Конвенциясынын 10-ст. жоболоруна ылайык (кургакка өзүнчө туюк суу топтолгондой Деңгээлде кирип турган) аянттарынын диаметри түз сызык катары кызмат кылган жарым айлананын аянтынан аз эмес, жээкке терең кирген булуңдар. Бул жобо тарыхый булуңдарга таралбайт.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деңиз каракчылыгы

Деңиз каракчылыгы – жекеменчик соода кемелерин, өчөшкөн жактардын кемелерин же согушуп жаткан өлкөнүн жүктөрүн ташуу менен шугулданган бейтарап өлкөлөрдүн кемелерин куралдуу күч менен (өз өкмөтүнүн улуксаты боюнча) тартып алуу. Ага 1856-жылкы деңиз согушу жөнүндө Париж декларация-сы менен тыюу салынган; кеңири мааниде – деңиз каракчылыгы.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деңиз улагасы

Деңиз улагасы – 1982-жылы Деңиз укугу боюнча БУУ конвенциясы тарабынан киргизилип, өз суу аймагы (аймактык деңизде) менен кысыктары аркылуу чет өлкө кемелери менен аскердик кемелердин сүзүп өтүүсү жана анын үстүнөн учуп өтүүсү үчүн жээкке чукул жайгашкан мамлекеттердин укугун билдире турган юридикалык категория.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деңизде жардам көрсөтпөй коюу

Деңизде жардам көрсөтпөй коюу – ачык деңизде жасалган, эларалык мүнөздөгү кылмыш. Ал үчүн жоопкерчилик деңизде жардам көрсөтүү жана сактап калуунун айрым эрежелерин бириктирүү 1910-жылкы үчүн Брюссель конвенциясында, деңизде адам өмүрүн коргоо боюнча Эларалык конвенцияда, 1979-жылкы деңизде издөө жана сактап калуу боюнча 1978-жылкы Эларалык конвенцияда, ошондой эле БУУнун 1982-жылкы деңиз укугу боюнча Конвенциясында каралган. Аларда кемелердин кыйроосунан жана аба учактарынын деңизге аргасыз конууларынан улам кыргынга учураган адамдарды сактап калуунун тартиби жөнгө салынган. Бул кылмыштарды субъекттери деңиз кемесинин капитаны жана башка кызмат адамдары болуулары мүмкүн.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр