Комуз күнү

Комуз күнү 
Кыргыз элинин руханий маданиятынын ажырагыс бөлүгү катары салттуу музыканы комузсуз элестетүү мүмкүн эмес. Комуздун күүлөрү өзүнө философиялык ойлорду, жашоо-турмушту жана маданияттын өзгөчөлүгүн камтып, муундан муунга өтүп, биздин күнгө келип жетти. кылымдарды карыткан комуздун улуулугун сыйлап, Кыргызстанда 9-сентябрь “Комуз күнү” катары белгиленет. Комуз күнү «коомду консолидациялоо жана элдин биримдигин бекемдөө», андан тышкары, «этностук коомчулуктардын маданияттар аралык диалогун кеңейтүү» үчүн киргизилген.
Кыргызстанда 9-сентябрда Комуз күнүн белгилөө 2019-жылы президенттин жарлыгы менен бекитилген. Ага ылайык, Комуз күнү Кыргызстандагы калктын биримдигин чыңдоого жана улуттар ортосундагы маданий диалогду кеңейтүүгө багытталган.
 Комуз 
Комуз, чeртмек ― кыргыз элинин кылдуу чертме музыкалык аспабы.
Түрк элдеринде улуттук тартма кылдуу, чертме жана какма аспаптарынын комуз, кобус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп аталышы комуздун эң байыркы музыкалык аспап экенин далилдейт.

Комузду чертме аспаптардын атасы деп аташат.

Тарыхый музыка изилдөөчүлөр комузга кайрылып, анын кайсы кылымга таандык экенин изилдөөгө эмгектерин арнап келишкен. “Комуз” музыкалык аспабы жөнүндө кеңири маалымат 11-кылымга таандык болгон Махмуд Кашгаринин “Түрк тилдеринин сөздүгүндө” кездешет. Анда Махмут Кашгари “Кобуз-бул дутарга окшош, чертме музыкалык аспап” - деп жазган.

 Жасалышы 
Комуз өрүк, жаңгак, арча дагы бир катар жыгачтардан чабылат. Жалбырактары күбүлгөн жана мөмөсү бышкан кезде кыйылган жыгач сомдолуп, сууга кайнатылып, анан ышталат.
 Түзүлүшү 
Комуз баш, моюн, тулку, чара, капкак, тепке, үч кулак, үч кылдан турат. Аспаптын жалпы узундугу болжол менен 90 сантиметрдей, туурасынын эң жазы жери 19,5 - 22,5 сантиметрге жетет.
 Тарыхы 
Комуз — кыргыз аспаптарынын эң байыркысы деп саналат, буга күбө катары «Китаби Деде Коркут» (VIII—VIV кылым) эмгегинде аспап «кобуз» деп эскерилген.

«Кыргыз музыкасынын тарыхы узак мезгилди камтыйт. Тан (династиясы) доорунда Батыш өлкөлөрдүн (Орто Азия, Түркстан) жана түндүктөгү уруулардын музыкасы «хуме» (Хулардын музыкасы) деп аталган.

Тан (династиясы) доорундагы хан сарайында ойнолуучу он түрдүү музыканын үчөө Синьцзяндыкы (Түркстандыкы). Бул үч музыкага: «Гаоган юе», «Цюцы юе», «Шули Юе» кирген. Синьцзяндагы Турфан шаарынын батышындагы «Чжао ха чун гае чан» өрөөнүнөн IX кылымдын башталышына таандык байыркы бир сүрөт табылган.

Сүрөттөгү кичине бала чертип жаткан аспап — кыргыздардын комузуна өтө окшош болгон. («Жэнь мэн ин юе чубаньше» — «Эл музыкасы басмасы» чыгарган «Майда улуттардын музыкалык аспаптары жана жекече ойнолгон салттуу күүлөрдүн жыйнагы» деген китепти караңыз).

Байыркы заманда эле (комуз) башка улуттар жашаган аймактарда, ал түгүл, чет элдерге да тараган. Тан (династиясы) доорунда кыргыз эли Тан падышасына белек катары бир комуз беришкен.

Кийин, Тан падышасы ал комузду япондорго сыйлык катары тартуулаган. («Бүгүнкү Кытай авторлору байыркы кыргыздар жөнүндө»).

Тан династиясы болсо 618-жылдан (VII кылым) 907-жылга (X кылым) чейин болгон, демек буга жараша кыргыз комузу ошол убакта эле болгону жөнүндө аныкталбаган тыянак чыгарууга болот.

Ошондой эле комуз жөнүндө эскерүүлөрдү Сыма Цяньдын эмгектеринде кезиктирүүгө болот (б.з.ч. 201-жыл). Ошондой эле «Китаби деде коркуд» аталган огуздук эпосто эскерилет (IX—X кылым).

Ошондой эле, комуздун келип чыгышы боюнча кыргыз элинин арасында комуз легендасы, жыл сайын 9-сентябрда белгиленүүчү комуз күнү дагы бар.
 Колдонулган адабияттар 
 https://tyup.net/page/komuz
 https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%83%D0%B7
 https://sputnik.kg/20190729/kyrgyzstanda-komuz-kunu-belgilenet-1045221244.html