Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Талип Ибраимов

Ибраимов Талип thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Ибраимов ТалипТуулган жылы: 1940-жылы 27-декабрь Туулган жери: Сары Булак айылы, Калинин району, КыргызстанӨлкө: КыргызстанИшмердүүлүгү: жазуучу, драматургУчурдагы кызматы: Окутуучу 

thumbnail|170px|right
Жазуучу, драматург, прозаик Талип Ибраимов Калинин районундагы Сары-Булак айылында 1940-жылы 27-декабрда туулган. 

Мектепти бүтүргөндөн кийин курулушта жумушчу, заводдо токарь, айылдык мектепте мугалим болуп иштеген.
 
1968-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүрүп, 

Кара-Балта шаарында жумушчу жаштардын мектебинде мугалим болуп иштеп баштаган. 

1970–1973-жж. Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын философия жана укук институтунда кенже илимий кызматкер,

Кыргызстан Кинематографисттер союзунун консультанты болуп иштеген. 

1976-жылы Москва шаарындагы Жогорку сценариялык курсун бүтүрүп «Кыргызфильм» киностудиясынын коллегиясынын мүчөсү, 

1996–2006-жж. башкы редактору болгон. 

Азыркы учурда Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин окутуучусу.

Ал «Эл арасында» (реж. Б.Шамшиев жана А. Сүйүндүков 1977-ж., 1979-жылы Ашхабад шаарындагы 

Бүткүл союздук II фестивалда сыйлыкка татыктуу болгон), «Деревенская мозаика» (реж. Д.Садырбаев, 1981-ж.), 

«Верить и знать» (реж. У.Ибрагимов, 1986-ж.), «Пейзаж глазами спринтера» (реж. Ш.Жапаров, 1987-ж.), 

«Я не хочу так больше жить» (реж. О.Байжигитов, 1991-ж.), «Кошокчу», (реж. А.Сүйүндүков, 
1991-ж. Ташкент шаарында өткөн Эл аралык фестивалдын лауреаты) толук метраждуу көркөм фильмдердин сценарийлерин жазган 

жана көптөгөн даректүү фильмдердин автору. 

Алматы шаарында өткөн киносценарийлердин сынагында «Человек на обочине» (1981), 

«И прилетит ангел» (1988) аттуу фильмдери сыйлыктарга татыктуу болгон. 

Бишкекте өткөн пьесалардын сынагында «Выстрел» (1987) аттуу чыгармасы сыйлык алган.
 
2009-жылы Актан Арым Кубат тарткан «Свет» аттуу фильмдин авторлошу.
 
Көркөм чыгармалары жана макалалары республикалык гезиттерде жана журналдарда жарыяланып келген.

1991-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамына татыктуу болгон.

1991-жылдан Кыргызстан Кинематографисттер союзунун, 2001-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.

 Жарык көргөн чыгармалары 

 Орус тилинде 
 Плакалыцица: Повесть. – Б.: Литературный Кыргызстан, 1995. – 72 б. 
 Гнездо кукушки: Повесть. – Б.: Литературный Кыргызстан, 1996. – 45 б. 
 Старик: Повесть. – Б.: Литературный Кыргызстан, 1996. – 57 б. 
 Свадьба Фигаро: Рассказ. – Б.: Литературный Кыргызстан, 1997. – 16 б. 
 Старик: Повесть. В сборн.: «Родной очаг». – М.: Стилистика, 1998. – 57 б. 
 Ангел: Повесть. – Газета «Республика» №№ 8-14, 2000. – 63 б. 
 Старик и ангел: Сборник повестей. – М.: Европа, 2007. – 238 б. 
 Запах джиды: повесть. – Б.: Литература Кыргызстана, 2008. – 61 б. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын жазуучулары/Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик интеллектуалдык менчик кызматы (Кыргызпатент)/Түзүүчүлөр: М. Ааматов, А.Чекиров, Ө.Калыева. – Б.: 2011. Т.2 – 456 б. ISBN 978-9967-26-379-6

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Акындар
Турдали Иматов

Иматов Турдали thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Иматов ТурдалиТуулган жылы: 1957-жылы 4-март Туулган жери: Сан Сарай айылы, Баткен району, Баткен облусу, КыргызстанӨлкө: КыргызстанИшмердүүлүгү: акын, Учурдагы кызматы: Такталууда 

Акын Турдали Иматов Баткен районунун Сан-Сарай кыштагында 1957-жылы 4-мартта туулган.
 
1974-жылы орто мектепти бүтүргөндөн кийин, райондук автобазада айдоочу болуп эмгек жолун баштаган.
 
1975–1977-жж. Советтик армиянын катарында кызмат өтөп, 

1977–1982-жж. Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун чет тилдер факультетин аяктап, 

мугалимдик адистикке ээ болгон. 1982–1984-жж. мектепте мугалим, 

1984–1986-жж. Эл депутаттарынын райондук кенешинин аткаруу комитетинде бөлүм башчы, 

1986–1990-жж. райондук билим берүү бөлүмүндө методкабинеттин башчысы, 

1990–1994-жж. райондук профсоюз комитетинин төрагасы, 1994–1996-жж. райондук маданият бөлүмүнүн башчысы, 

1996–1998-жж. элге билим берүү бөлүмүнүн инспектору, 

1998–2000-жж. И.Арабаев атындагы мамлекеттик педагогикалык университеттин Баткен районундагы филиалынын директору, 

2000–2002-жж. Баткен мамлекеттик университеттин проректору, 

2002-жылдан бүгүнкү күнгө чейин Кыргыз Республикасынын суу чарба жана ирригация боюнча мамлекеттик комитетинин маркетинг 

башкармалыгынын башчысы, орун басары кызматтарында эмгектенип келе жатат.

1995-жылы «Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги» деген ардактуу наамга ээ болгон.

2000-жылы райондук кеңештин депутаты болуп шайланган.

2001-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.

 Жарык көргөн китептери 

 Кыргыз тилинде 

Айгүл тоо кайрыктары: Ырлар. – Б.: ОсОО “Сабыр”, 2001. – 47 б.

Кыргыз тили сабактарында байланыштуу кепти окутуу: Орто мектептин мугалимдери, 
жогорку окуу жайлардын студенттери үчүн методикалык курал. 
Б.: ОсОО “Сабыр”, 2001. – 37 б. (авторлош).
Кечиккен жаз: Ырлар. – Б.: “Маданият” басма үйү, 2009. – 143 б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын жазуучулары/Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик интеллектуалдык менчик кызматы (Кыргызпатент)/Түзүүчүлөр: М. Ааматов, А.Чекиров, Ө.Калыева. – Б.: 2011. Т.2 – 456 б. ISBN 978-9967-26-379-6

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Акындар
Сонунбала Закирова

Закирова Сонунбала thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Закирова СонунбалаТуулган жылы: 1937-жылы 11-январь Туулган жери: Григорьевка айылы, Ысык-Көл району, Ысык-Көл облусу, КыргызстанӨлкө: КыргызстанИшмердүүлүгү: жазуучуУчурдагы кызматы: Тактала элек 

Жазуучу Сонунбала Закирова Ысык-Көл районунун Григорьевка айылында 1937-жылы 11-январда туулган. 

1951-жылы Корумду айылындагы жети жылдык мектепти, 1954-жылы В.В.Маяковский атындагы 

Кыргыз мамлекеттик кыз-келиндер институттун кыздар мектебин, 1958-жылы ушул эле институттун 

орус тили жана адабияты факультетин бүтүргөн.

Эмгек жолун Ысык-Көл районундагы Тору-Айгыр орто мектебинде мугалим болуп иштөөдөн баштаган. 

1959–1973-жж. «Советтик Кыргызстан» гезитинде адабий кызматкер, бөлүм башчы, 

1973–1992-жж. мугалимдердин илимий-педагогикалык «Эл Агартуу» журналында жооптуу катчы болуп иштеп, 

1992-жылы Кыргыз Республикасынын алдында сиңирген өзгөчө эмгеги үчүн пенсияга чыккан.

Чыгармачылык жолу студенттик жылдарында Н.Носовдун «Бобик Барбостукунда конокто», 

«Болгар эл жомоктору» деген китептерди орус тилинен кыргыз тилине которуу менен баштаган. 

Кийинчерээк өзү очерктерди, аңгемелерди жазган. 

1978-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Президиумунун «Ардак грамотасы» менен сыйланган. 

1982-жылы «Эл агартуунун отличниги» болгон. 

1987-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген наам ыйгарылган. 

1992-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.

 Жарык көргөн китептери 

 Кыргыз тилинде 

 Жолдош: Аңгемелер, ой толгоолор, очерктер. – Ф.: Мектеп, 1976. – 94 б.
 Публицисттин үнү: Адабий очерк. – Ф.: Мектеп, 1980. – 120 б.
 Таалай: Баян, аңгемелер, – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 168 б.
 Такү жакшы бала: Аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1986. – 16 б.
 Ким киши?: Публицистикалык ой толгоолор, очерктер. – Ф.: Мектеп, 1988. – 120 б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын жазуучулары/Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик интеллектуалдык менчик кызматы (Кыргызпатент)/Түзүүчүлөр: М. Ааматов, А.Чекиров, Ө.Калыева. – Б.: 2011. Т.2 – 456 б. ISBN 978-9967-26-379-6

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Азербайжандар

Азербайжандар - түрк тилдүү калк. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктешүүсүндө батыш хунну тобунун огуз-селжук бутагына кирет. Азербайжан республикасынын түпкү калкы. Азербайжандардын жалпы саны 20 млн.дон ашуун. Алар өлкөдөн сырткары Иранда (10 млн. ашуун), Грузияда, Россияда (Дагестанда ж.б.), Түркияда, Афганистанда, Түркмөнстан, Казакстан, Кыргызстан ж.б. жерлерде да жашашат. Мындан сырткары, азербайжандардан субэтникалык топторду: айрум, афшар, баят, карадаг, карапапах, падар, шахсевен ж.б. бөлүп кароого болот. Азербайжан тили өлкөнүн аймагында 5 диалектиге бөлүнөт: Чыгыш диалектилер тобу: куба, дербент, бакы, шемаха, салиян, ленкоран; батыш диалектилер тобу: казах, баргалли, айрум; түндүк диалектилер тобу: нуха, закатал, куткаш; түштүк диалектилер тобу: ереван, нахичеван, ордубад; борбор (орто) диалектилер тобу: гянжа, карабах. Адабий тили 13-к. калыптанган. Улуттук тилдин нормалары ше- маха-бакы диалектинин негизинде түзүлгөн. Ирандык азербайжандар кашкай, кызылбаш, тэрэкеме диалектилеринде сүйлөшөт. 20-к. чейин орус адабияттарында «кавказ түрктөрү», «кавказ татарлары» деген сырттан берилген ат аркылуу (экзоэтноним) да белгилүү болушкан. Азербайжанда 13-к. чейин огуз жана кыпчак урууларынын элдик-оозеки тили колдонулган. Бул элдин калып- танышында да аталган уруулук бирикмелер негизги пайдубалды түзүшкөн. Мындан сырткары, этностук процесске жергиликтүү кавказ этнокомпоненттери да катышкан. Сак, хунну, булгар, печенег элементтеринин катышуу даражасы да илимий далилденген. Азербайжандын этностук жалпылыгынын калыптануусунда 10-13-кк. огуз-селжук урууларынын көчүп келүүсү жана отурук- ташуусу башкы орунга ээ. Огуз-селжуктардын түштүк канаты 10-11-кк. Орто Азиядан, Сырдарыянын бойлорунан батышка журт которушкан. Азербайжан тилинде байыркы огуз, кыпчак тилдеринин элементтери басымдуу сакталып калгандыгы байкалат. Бүгүнкү Азербайжандын топонимиясында байыркы булгар, печенек, огуз-селжук, кыпчак жер-суу аталыштары арбын кездешет. Алардын дээрлигинин Кыргызстандын жер-суу аталыштарында параллелдери кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

 
Категория:Дүйнө элдери
Категория:Азербайжан
Категория:Түрк элдери
Айран

thumb|Айран
Айран — сүттөн уютулуп жасалган кыргыздын эзелтеден келе жаткан тамагы. Бышырган жылуу сүттү уютуш үчүн ага уютку (айран) салып, идиштин бетин жаап, жылуулап ороп, жарым күндөй (аба-ырайынын шартына, абанын даражасына ылайык 6-8 саат) коюшат. Айран байыртадан көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенген элдердин негизги тамагы болгон. Бул тууралуу жазма маалыматтарда да чагылдырылат. Андан сүзмө, ал эми сүзмөдөн курут жасалат. Айран сорпого кошулса - ак серке жана ала дөң, сууга кошулса - чалап, талкан кошулса аш айран деп аталары маалым. Түркияда жана Грецияда айран йогурт деп аталат.

 Булактар 
 О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
Категория:Этнография
Категория:Кыргыз ашканасы
Категория:Сүт азыктары
Алгыр куштар

thumb|Алгыр куштар (Falco tinnunculus).
Алгыр куштар - аң жана илбээсин уулоо үчүн атайын тапталган кыраан куштар. Алгыр куштарды таптоо, аны аңчылыкка пайдалануу кыргыз коомуңда байыртадан белгилүү. Ошону менен бирге, алгыр куштарды таптоо, куш салуу спорттук кызыкчылыктарды да канаатандырган. Байыркы кыргыздар алгыр куштарды мамлекеттер ортосундагы дипломатиялык алакаларда да ийкемдүү колдонушкан. Кытайдын Тан династиясы (618-907-жж.) менен элчилик алакаларда кыргыздардын Кытай императоруна, 1207-ж. Чыңгыз ханга алгыр куштарды, шумкарларды тартуулашкандыктарын тарыхый жазма булактар эскерет. Алгыр куштарга ителги, бүркүт, карчыга, кыргый, турумтай ж.б. кирет. Учурда алгыр куш- тарды таптоо, куш салуу жоголуп кетпей ата мурас катары сакта- лып келүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

 
Категория:Этнография
Алтай тилдеринин уясы

Алтай тилдеринин уясы - алтай тилдеринин жалпылыгы, алтай тилдери. Алтай тилдери негизинен Азияга, бир аздап Европага таралган. Тилдердин бул уясына түрк-монгол, тунгус-манжур, ошондой эле япон жана корей тилдери кирет. Болжол менен алтай тилдеринде сүйлөгөндөрдүн жалпы саны 300 млн. ашуун адамды түзөт. Генеалогиялык жактан алганда алтай жалпылыгы илимде типологиялык жана ареалдык жакындыктары жагынан талаш-тартыштарды туудурбайт. Генетикалык жактан эки топко бөлүнөт: биринчиси - түрк, монгол жана тунгус-манжур; экинчиси - корей жана япон тилдери. Алтай тилдеринин азыркы урал тилдик уясы (угро-финн, самодий) менен генетикалык жана типологиялык жалпылыктары такталууда. Г.И.Рамстедт байыркы алтай тили б.з.ч. II миң жылдыкта ыдырап бөлүнө баштаган деген пикирди айтса, Л.Лигети б.з.ч. III миң же II миң жылдыкта, В.М.Котвич б.з.ч. I миң жылдыкта болгон кубулуш деген көз карашка токтолушкан. Изилдөөчүлөрдүн басымдуу бөлүгү алтай тилдеринин типологиялык жактан жалпылыгынын В.М.Котвич негиздеген илимий багытын колдошот.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
Категория:Этнография
Арип

Арип — алфавит тамгаларынын, белгилердин цифралардын графика түрүндөгү формасы. Арип графикалык мүнөзү боюнча кирилица, латиница ж.б. болуп бөлүнөт. Алар аткарган милдетине жараша тексттик, титулдук ариптер деп аталат. Ариптин составына кичине тамга, баш тамга капитилдер кирет.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Астрология

thumb|Астрология.
thumb

Астрология - асмандагы жарык чыгаруучулардын, айрыкча планеталардын жайгашуусу м-н тарыхый окуялардын, адам тагдырынын ортосунда байланыш бар деген ишеним окуу. Астрология системасы Байыркы Месопотамияда, Грекияда, Индия ж-а Кытайда өнүккөн. Орто кылымда аcтpология өзгөчө ислам өлкөлөрүндө ж-а Батыш Европада белгилүү болгон. Acтpологиялык окуулар алхимия ж-а сыйкырчылык м-н тыгыз байланышта болгон. Көптөгөн астрономдор бир эле убакта эллипистика аcтpологияны өнүктүрүшүп, астролог болушкан. Acтpологиялык алдын-ала айтууга астрологиялык ж-а метеорологиялык кубулуштар, а. и. Ай ж-а Күндүн тутулушу, планета м-н жылдыздардын чыгышы ж-а батышы, планеталардын топ жылдыздарга салыштырма ж-а бири бирине карата жайгашышы негиз болот. Ар бир мындай кубулуш жерде болуучу айрым окуяны алдынала билдирүүчү өзгөчө белги катары каралган. Азыр да кээ бир өлкөлөрдүн өнүгүүсүн, келечегин «алдын ала айтуу» үчүн астролог кызматын пайдаланышат (гороскоп түзүү). Байыртан берки эклиптиканы 12 зодиак топ жылдыздарына бөлүү аcтpологиянын негизин түзөт.

Астрология боюнча Ай, Күн, Чолпон, Үркөр, Жетиген, Учуучу жылдыз, Куйруктуу жылдыз ж.б. көптөгөн асман телолору тууралуу көркөм поэтикалуу мифтерди, уламыштарды жаратышы далил боло алат. Астрология окуусу жарык чыгаруучу асман телолорунун, айрыкча планеталардын жайгашкан абалына карап туруп, башталуучу иштин аягы эмне жыйынтык менен бүтөрүн, кишинин же бүтүндөй бир элдин келечек тагдырын алдын ала айтууга негизделген. Астрологдордун ою боюнча Күн, Юпитер, Сатурн, Марс, Чолпон, Меркурий, Ай адамдардын келечек тагдырына өз таасирлерин тийгизет, жашыруун күчкө ээ болушат деген ишеничте болушкан. Астрология астрономиядан айырмаланып өз алдынча илим жана илимий багыт эмес. Кыргыздар байыртадан асман телолорунда болуп жаткан кубулуштар жана алардын сырларына кызыгышкандыгын элдик уламыштардан, дастандардан, руникалык кыргыз жазма эстеликтеринен байкоого болот. Кыргыздар жылдыздардын жайгашышына карата көчүп-конуу, сапарга чыгууну ж.б. аныкташкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
 О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

 
Категория:Этнография
Ачыткы

Ачыткы — максымды, бозону, кымызды, камырды ж.б. ачыта турган көрөңгө, үрп, камыртуруш. Камырдын ачыткысы - камыр туруш: жарма, бозо жана кымыздын ачыткысы - көрөңгө, кымыздын алгачкы ачыткысы үрп (мурунку жылкы күзүндөгү кымыздын үрпүн кургатып коёт) делет. Камыртуруш жокто, анын ордуна бозо же ачыган жарма колдонулат. Жарманын ачыткысы - көрөңгөсү жокто бозону же ачып калган камыртурушту жылымык сууга эзип куюшат.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
 
Категория:Этнография
Аш айран

Аш айран - сүт менен дандан жасалган муздак ичилчү суюк тамак. Накта сүттүн үчтөн бирине суу кошулуп, ысып келгенде акшак же талкан чалып бышырат. Анын табы кайтып жылымык болуп сууганда, уютку кошулуп уютулат. Аш айран ток жана жагымдуу болот. Анын көбүнчө жаз мезгилинен жай айына дейре жасайт. Бул сүт кайткан күз айларында да көп жасалат. Ал мүнөз тамак катары да пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
 
Категория:Этнография
Ашыктык ырлары

Ашыктык ырлары - сүйүү ырлары. Кыргыз улуттук поэзиясындагы өнүккөн жанрлардын бири. Ашыктык ырларында адамдагы махабат сезими даңазаланат, ашык болгондордун бири-бирине деген мээрими, аң-сезими, толгонуулары, азаптары, армандары туюнтулат. Кыргыздын ичкилик диалектисинде бул жанр «ашыглык ырлары» деп аталат. Ал эми түркмөн жана азербайжандарда лирикалык ыр айткан кишини же аткаруучуну «ашуг» деп коюшат.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
 
Категория:Этнография
Аюу

thumb|күрөң аюу (Ursus arctos).
Аюулар (лат. Ursidae) — желиндүү жырткыч айбандардын бир тукуму, буларга кыйла уруу жана түр кирет: бамбукчул аюулар (уруу), ак аюулар (уруу), күрөң аюулар (уруу), шалпык аюулар (уруу), накта аюулар (уруу), ак аюу (Ursus maritimus), күрөң аюу (U. arctos), гризли-аюу, Америка аюусу, шалпык аюу (Melursus ursinus), малайя аюусу (Helarctos malayanus), алкак көз аюу (Tremarctos ornatus), үңкүрчү аюу, байыркы аюулардын бир түрү, кара аюу (Ursus thibetanus).

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгүнүн негизиндеги макалалар
Баарын, уруу

Баарын - кыргыздын оң канаттагы саны анчалык чоң эмес уруусу катары маалым. Этностук аталыштын параллелдери башкырларда - «барын-табын», моңголдордо «баарын», орто кылымдын кечки мезгилдериндеги көчмөн-өзбектерде «бахрин» формаларында кездешет. Баарын - кыргыз тилинде «ителги менен ылаачындын аргындашуусунан келип чыккан алгыр куш» маанисин берет. Баарун (гар) - монголчо «батыш», «оң«; -гар - «кол». «Оң кол», «оң канат»; «оң канаттагы уруу» дегенди түшүндүрөт. 16- 18-кк. Ойрот-моңгол уруулары «барунгар», «дзюнгар» (Жунгар) деген чоң уруулук бирикмелерге киришкендиги маалым. Этноним адепки ирет моңгол урууларынын курамынан «байрин» формасында кездешери аныкталган. Байриндер Чыңгыз хандын он жана сол канаттагы аскерлеринин курамына киришкен. Ушул эле фарси автору баариндерди (баарын) теги таза моңгол уруусу экендигин жазат. Е.- Грум-Гржимайло изилдөөлөрүндө барындарды (бариндер) насили моңгол уруулары экендигин, алар 12-к. Селенге дарыясына жамаатташ аймактарды байырлашкандыктарын белгилейт. 1206-ж. энесайлык кыргыздар Чыңгыз ханга өздөрүнүн баш ийгендиктерин билдиришкен соң, улуу каган аларды (кыргыздарды) барин уруусунан чыккан Хорчинин ээлигине бөлүп берген. Баарындардан улуу каган доорундагы ири жол башчылар чыккан. Арийне, Р.Г. Кузеев кыргыз жана башкырлардын курамдарындагы баарындардын этногенетикалык жакындыктарын (этнонимиялык жана уруулук эн тамгалардагы окшоштуктар) эске алып, 12-к. эле Жетисууга журт которушкан баариндердин бир бөлүгү башкыр-табындардын, айрымдары кыргыздардын курамына жуурулушкан деген жүйөлүү пикирин айтат. Бул пикир кыргыз-башкыр этностук тыгыз байланыштарын дагы бир ирет бекемдейт. Албетте, Борбордук Азиядагы баариндердин көпчүлүк бөлүгү 12-13-кк. чегинде батыш тарапты көздөй журт которушкандыгы ырас. Кийинчерээк бариндер Теңиртоолук моголдордун курамынан кушчу, дуулат, черик жана башка уруулар менен бирге эскерилет. Моголистандын калкынын дээрлигин кыргыздар түзөрүн эске алганда, баариндер өз алдынча этнокомпонент катары кыргыздардын курамына 12-14-кк. кеч эмес кирген деген пикир чындыкка жакын болуп чыгат. Этнонимдин адегендеги толук маани-мазмууну тотемдик алгыр кушту аныкташы да мүмкүн. Этноним топонимикалык ат катары да белгилүү. Ош облусунун Ноокат районунда Баарын аттуу айыл бар экендиги маалым. Бүгүнкү Крым жарым аралындагы Барын этнотопоними (барын-суран, барын-тайган) орто кылымдардагы кыргыз жана моңгол тилдүү уруулардын миграциясын чагылдырат. Буга аталган жарым аралдагы, Түштүк Молдавиядагы (Кыргыз-Кытай, Кыргыз-Суу жана башка) этнотопонимдери далил боло алат.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Тарых
Бага

Бага — кыргыздардын байыркы жана орто кылым доорлорундагы мамлекеттик-башкаруу титулу. Илтереш-каган өз амири менен Тонюкукка («Юан чжен») «бойла бага таркан» деген титул ыйгарганы маалым. Байыркы кыргыз мамлекети административдик-аймактык жактан алты бирдикке («баг») бөлүнгөндүгү тууралуу даректүү маалыматтар бар. Бүгүнкү Тувадагы Өөк Тарлактан нЕ.1э табылган байыркы кыргыздарга таандык эстеликте: «...атым Эл Туган Тутук бен(мен). Теңири элимке элчиси эртим. Алты баг будунгка [элге] эр [тим] » - деген саптар жазылган. Байыркы түрк сөздүгүндө (ДТС) төмөнкүдөй маалымат бар: «Alti bag» 9-к. азыркы Туванын аймагындагы аскердик-административдик бирдиктер. 840-ж. кийин (9-к.) азыркы Туванын аймагы Кыргыз каганатынын курамына киргендиги маалым. Бирок даректүү маалыматтар Тува аймагы 7-к. чейин эле кыргыздар байырлаган негизги аймак болгондугун тастыктайт. Уйгурлардан тартылып алынган жерлерге, жаңы ээликтердеги жашаган уруулардын үстүнөн кыргыздар өзгөчө башкаруу системасын киргизишкендиги көрүнүп турат. Бага + чы: чыгыш теги байыркы мезгилдерге таандык -чы/-чу мүчөсү түрк тилдеринде продуктивдүү колдонулуп, адамдардын жашаган аймактарын да аныктайт. Изилдөөчүлөр «бага» сөзүн «топ», «түйүн», «бөлүк» же, тагыраак айтканда, мааниси «урук», «уруу» деген тыянак айтышат. Демек, «баг» термини административдик- аймактык бирдиктерге бөлүнүүдө «уруу», «урук» деген аталыш менен бирдей мааниде колдонулган десе болот. Анткени эзелтеден аймактык-административдик бөлүнүштөр уруулук же этностук белгилерге карата аныкталып келери маалым.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
Категория:Этнография
Бада

Бада - уйлардын тобу. Кыргыздардын чарбасындагы жайлоого же атайын жайытка чыгарылган уйлардын тобу. Уйлар чарбанын негизги багытына, малдын жашына карата зооветеринардык жактан кароо учурунда бада-бадага бөлүнөт. 6-12 айлык музоо-торпок (эркек-ургаачысы өзүнчө), 2-6 айлык музоолор өзүнчө бадаларга бөлүнүшү керек. Бададагы уйдун саны зоотехникалык эрежелерге, жер шартына жараша болот. Кыргызстандын шартында бир бадада 100-120 уй болот. Айылдын жайытка же жайлоого чыккан малы бада, ал эми аны кайтарган адам бадачы деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
 
Категория:Этнография
Бадырак

Бадырак - куурулган буудай, жүгөрү, буурчак же арпа. Жүгөрү кумга куурулганда, баары тең жарылып, көлөмү чоңойуп, ак түскө айланат. Жүгөрү бадырак күйбөй бат куурулсун үчүн кургак кум кошулат. Буудай, арпа, буурчак кумсуз эле куурулат. Арпа бадырак сокуга күйшөлүп акталган. Жүгөрү Б-ты таза, ирирээк кумга аралаштырып кууруса, күйбөй, көлөмү чоңоюп, ак баржак болуп жарылат. Буудай менен арпа бадыракты өзүн эле кууруйт (арпаны сокуга күйшөп, кабыгынан ажыратып, түктөп алат). Буурчак менен нокотту адегенде сууга көптүрөт. Кууруган учурда куургуч гана баткандай казандын оозун калкалап, куурубаса дан тарсылдап сыртка ыргыйт. Бадыракты көбүнчө балдарга кууруп беришкен. Азыр жүгөрүнү атайы аппаратта куурулуп, поп-корн деп аталат. Бадырак жасашат. 

И. Молдобаев.

 Колдонулган адабияттар 
О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
 
Категория:Этнография