Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тогошуу

Тогошуу — Жерден караганда Күндүн карамакаршы багытынан көрүнгөн планеталардын абалы.
 
Планеталардын Тогошуусу Жерден кийинки планеталарда болот. Планеталардын Тогошуусунда планеталардын тескери кыймылы Күнгө карата бурчтук ылдамдыгы Жердикине салыштырганда азыраак болгондо байкалат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Астрономия
Ташиев Кулназар

Ташиев Кулназар [24. 4. 1919, Ош областы, Куршаб (азыркы Өзгөн) району, Куршаб айылы - 16. 12. 2000, Бишкек] - советтик, партиялык жана мамлекеттик ишмер. Улуу Ата Мекендик согуштун (1941-45) катышуучусу.
 
КРдин айыл чарбасына эмгек сиңирген кызматкер (1995). Фрунзедеги С. М. Киров атындагы Кыргыз коммунисттик айыл чарба мектебияен окуган (1937-39). 1936-жылдан Кыргызстан ЛКЖС Куршаб райкомунун бөлүм башчысы, Кыргызстан КП Куршаб райкомунун 2-секретары (194649), Куршаб райондук аткаруу к-тинин төрагасы, Ош областы айыл чарба башкармалыгынын начальниги (1949-51), Кыргызстан КП Араван райкомунун 1-секретары, Жалал-Абад областы аткаруу к-тинин төрагасы (1951-59), Кыргызстан КП Өзгөн, Ош (1959-63), Ленин (1963-69) райкомдорунун 1-секретары, Кыргыз ССР соода министри (1969-76), КР Министрлер кеңешинин иш башкаруучусу (1976-80), Жаратылышты коргоо боюнча Кыргыз коомун пропагандалоо бөлүмүнүн начальниги (1980-85) болуп иштеген. Согуштун, эмгектин жана Куралдуу күчтөрдүн ардагерлеринин Бишкек шаардык кеңешинин төрагасынын орун басары, төрагасы (1991-2000). СССР Жогорку Советинин (4чакырылышынын), Кыргыз ССР Жогорку Советинин (5 жолку чакырылышынын) депутаты. 1945-ж. Улуу Ата Мекендик согушта япон армиясына каршы согушкан эрдиги учун И. В. Сталинден алкыш алган. Улуу Ата Мекендик согуштун жеңишинин 50 жылдыгына карата Москвада өткөн Кызыл аянттагы парадга катышкан. Эки Ленин, Кызыл Жылдыз, Эмгек Кызыл Туу, 2-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери жана «Даңк» ж. б. медалдар менен сыйланган. Ысмы Өзгөндөгү № 62 кесиптик лицейге, Бишкек шаарынын бир көчөсүнө ыйгарылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Тагаев Абдужапар

Тагаев Абдужапар (31. 3. 1953-ж. т., Ош областы, Өзгөн району, Жыланды айылы) - коомдук жана мамлекеттик ишмер.
 
КРдин байланыш тармагына эмгек сиңирген кызматкер (1997), КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2004). Москва электротехникалык байланыш институтун (1975), Москвадагы Жетекчи кызматкерлердин билимин өркүндөтүү боюнча тармактык институтун (1985), СССР Министрлер Советине караштуу Эл чарба академиясын (1990) бүтүргөн. Кыргыз ССР байланыш министрлигинин Фрунзе шаардык телефон тармагынын инженери (1975-77), Рыбачье шаарынын байланыш түйүнүнүн башкы инженери (1977-80), Фрунзе шаардык телефон тармагынын директорунун орун басары (1980-83), Кыргыз ССР байланыш министрлигине караштуу «Кыргыз байланыш-курулуш» трестинин башкы инженери (1983-89), КР байланыш министринин 1-орун басары (1989-95), КР байланыш министри (1995-96), КР транспорт жана коммуникация министринин 1-орун басары (1996-98), Ош (1998-99), Балыкчы (1999-2000) шаарынын мэри, «Кыргызавтобанк» Акционердик-коммерциялык башкармалыгынын төрагасынын кеңешчиси (2000-02), «Кыргызстан-Чехия» достук коомунун президенти (2002-05), КРдин Улуттук банкынын башкармалыгынын мүчөсү (2005-10), Банктарды рефинансылоо атайын фондусунун директорунун кеңешчиси (2010-12), 2012-жылдан Кыргызстан улуттук электр тармагынын Директорлор кеңешинин мүчөсү. Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Toваp продукциясы

Toваp продукциясы - өнөр жай менен айыл чарбасында сатууга даяр продукциянын акчалай туюнтулушу.
 
Өнөр жай ишканаларынын Toваp продукциясына ишкананын жана заказ берүүчүнүн материалынан даярдалып, техникалык текшерүүдөн өтүп, складга кабыл алынган даяр буюмдардын наркы; ишкана башка жакка жөнөтүү үчүн даярдалган чийки заттын наркы, башка уюмдардын заказын аткаруу боюнча ишканада аткарылган жумуштун наркы кошулат. Ошондой эле ишкананын дүң баасы салыштырма баа боюнча эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Товарлар
Toваp өндүрүшү

Toваp өндүрүшү - өз керектөөсү үчүн эмес, соода үчүн продукт чыгаруучу коомдук өндүрүштүн формасы (к. Товар).
 
Өндүрүш каражаттарынын жеке менчигине жана товар чыгаруучулардын, алардын үй-бүлөлөрүнүн жеке эмгегине негизделген жөнөкөй Toваp өндүрүшү (майда товардын) алгачкы жамаат коому ыдырап, коомдук бөлүнүүнүн мезгилинде пайда болуп, жеке муктаждыктарды канааттандырып турган. Тарыхый өнүгүүнүн белгилүү баскычында жеке менчикке жана өндүрүш каражаттарысыз жалданма жумушчулардын эмгегине негизделген Toваp өндүрүшү пайда болгон. Мында Toваp өндүрүшү жалпы жана үстөмдүк кылуучу өндүрүш формасына, ал эми жумушчу күчү болсо товарга айланат. Рынок шартында Toваp өндүрүшүнүн түпкү максаты - пайда алуу.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Товарлар
Toваp биржасы

Toваp биржасы - бекитилген тартипте, белгиленген жерде, белгилүү бир убакытта өткөрүлө турган, дүң соода менен иштей турган уюм катары түзүлгөн, борборлоштурулган соода рыногу.
 
Toваp биржасы алгач 19-кылымда пайда болгон, азыркы учурда адистештирилген биржа катары кеңири таркаган. Toваp биржасы үч түрдөн турат, к. Биржа. Toваp биржасында негизинен стандартка ылайык товар сатылат, айрым учурда товар өзү эмес, товарга түзүлгөн контрактык келишим сатыкка коюлат. Ири товардык биржалар Нью-Йоркто (дан биржасы) жана Лондондо (металл биржасы) жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Товарлар
Тобол

Тобол, Tобыл – Казакстан жана РФтин Түмөн областындагы дарыя, Иртыштын сол куймасы. Уз. 1591 км, алабынын аянты 426 миң км2.
 
Башталышында Торгой платосу, ортонку жана төмөнкү агымында Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Алабында бир нече көл бар. Ири куймалары: Исеть, Тура, Тавда (сол). Орточо чыгымы 805 м3/сек. Кар жана жамгыр суусунан куралат. Баш жагында апрелдин 1-жарымынан июлдун ортосуна чейин суусу кирет. Жылына 1600 мин шиленди агызып келет. Төмөнкү агымы ноябрда, жогорку бөлүгү ноябрдан майга чейин тоңот. Жогорку бөлүгүндө 105 кмге жана Тура суусу куйгандан кийин 255 кмге чейин үзгүлтүксүз кеме жүрөт. Сал агызылат. Балык кармалат. Нугунда суу сактагычтар курулган. Боюнда Лисаковск, Рудный, Костанай, Курган, Ялуторовск ш. жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Казакстандын дарыялары‎
Категория:Курган облусунун дарыялары‎
Категория:Оренбург облусунун дарыялары‎
Категория:Түмөн облусунун дарыялары‎
Элчиев Жаанбай

Жаанбай Элчиев -филология илимдеринин доктору ,доцент.
Жалпы маалымат Аты-жөнү: Элчиев ЖаанбайТуулган жылы: 1957-жылы 15-январьТуулган жери: Ош облусуЖарандыгы: КыргызстанИлимий чөйрөсү: Кыргыз тили, Кыргыз адабиятыИштеген жери: Ош мамлекеттик университети, Кыргыз филологиясы жана журналистика факультети Илимий даражасы :филология илимдеринин доктору (2015)Илимий наамы: доцент

Ал 1957-жылы 15-январда Ош облусуна караштуу Таргалаң айылында жарык дүйнөгө келген .

Эмгек жолу 1984-1988-жылдары Алай районундагы И. Монуев атындагы орто мектептин кыргыз тили жана адабияты мугалими болуп иштөөдөн башталган.

1988-1990-жылдары ОшМПИнин кыргыз тилин жана адабиятын окутуунун усулу кафедрасынын окутуучусу.

1990-жылдан 2023-жылга чейин ОшМУнун кыргыз тил илими кафедрасынын окутуучусу, улук окутуучусу, доценти, профессору болуп эмгектенген.

1996-жылы “Кыргыз тилиндеги жаксыз сүйлөмдөр” деген темада кандидаттык диссертациясын, 2015-жылы “Келки маанилердин типтери жана түрлөрү” деген темада докторлук диссертациясын Бишкек шаарында коргогон.

1996-1997-жылдары ОшМУнун Теология факультетиндеги жалпы билим берүүчү предметтер кафедрасынын башчысы;

1996-2007-жылдары кыргыз тили илими кафедрасынын башчысы;

2007-2010-жылдары Кыргыз филологиясы факультетинин деканы болуп иштеген.

2003-жылы “Тил таануу” адистиги боюнча доцент илимий наамын алган.

2013-жылдан 2023-жылга чейин кыргыз тил илими кафедрасынын башчысы кызматын аркалап келген.

Төрт окуу-усулдук колдонмонун, эки илимий монографиянын, элүүдөн ашуун илимий макалалардын автору.

Билимге, илимге кошкон зор салымы үчүн бир топ мамлекеттик сыйлыктарга ээ болгон.

2023- жылы 30-октябрда кайтыш болгон .

 Булактар 
1.https://www.oshsu.kg/kg/news/2011
Жашыл кофе

Жашыл кофе - биз ичип жүргөн кадимки эле кофенин жашыл түстөгү чийки кези. Ал дайыма болуп келген, бирок буга чейин бул азыкка суроо-талап жок болгондуктан, эч ким деле ага маани берчү эмес. 2012-жылы Америкалык Скрантон Университети табигый жашыл кофе адамдын денесиндеги майларды эритүүчү эң натыйжалуу каражат экендигин изилдеп чыккан. Анткени, жашыл кофенин курамында хлорогендик кислота бар. Андай болсо эмне үчүн кадимки биз ичип жүргөн кофе адамды арыктатпайт деген суроо туулушу мүмкүн. Көрсө, чийки кофени кууруу маалында андагы хлорогендик кислотанын өлчөмү кескин түшүп кетет экен. Ошол эле 2012-жылы бир эле учурда бир канча мамлекет тарабынан жашыл кофеге илимий изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Изилдөөчүлөр жашыл кофенин даны организмдеги ашыкча майларды жок кылуу менен бирге терибиздин өңүн калыбына келтире жана жашарта ала турган сапаттуу косметологиялык каражат экенин аныкташкан. Анткени, жашыл кофенин курамындагы хлороген кислотасы адамдын ачка болуу сезимин жоготуп, ичегидеги микрофлораларды жок кылат. Ал эми кофеин зат алмашууну тездетип, организмдеги ашыкча майлардан арылтат.

 Жашыл кофенин ден соолукка пайдасы 

- Теринин картаюусун жайлатат;

- кандагы канттын деңгээлин азайтат;

- иммунитетти көтөрүп, организмдеги шлактарды айдап чыгат; 

- баштын кан айлануу системасын жөнгө салат;

- астма оорусуна каршы пайдаланылат;

- боордун циррозунда керектелет;

- атеросклероздун алдын алат;

- мигрень оорусунан сактайт.
 
 Жашыл кофе космето­логияда 
Жашыл кофе адамдын ички органдарын тазалап, арыктатып гана койбостон сырткы келбетине да жакшы таасирин тийгизет. 
Жашыл кофе бетке түшкөн бырыштардын алдын алат;
Жашыл кофенин данынын курамындагы май чачтын түптөрүн бекемдеп, өсүшүн тездетет. Чачка көрк берип, аны жылтыратып коёт;
Жашыл кофе экзема, псориазды дарылоодо да колдонулуп келет; 
Курамында жашыл кофенин экстракты бар пенка, гелдер терини тазалап, жумшартып коюучу артыкчылыкка ээ болот;
Кургак терини нымдап, ысык-сууктан коргойт.

 Жашыл кофенин зыяндуу жактары барбы?

Жашыл кофени да башка азыктар сыяктуу эле чеги менен колдонуу зарыл. Чегинен чыгып кеткен шартта ал терс таасирлерин тийгизе баштайт. Анткени, мунун курамында кофеин көп. Дал ушул себептен ал кан басымды да көтөрөт, андыктан, кан басымы жогору адамдар жашыл кофени пайдаланууда абайлоосу кажет.

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.lady.kg/node/422

Категория:Кофе
ГМО

ГМО - генетикалык-модификацияланган организмдер. Учурда товардын сырткы көрүнүшүн жакшыр­туу максатында дээрлик ар бир мамлекет генетикалык-модификацияланган азыктарды өндүрүп келет. Азыркы учурда ГМО-нун зыяны жок деп эсептелет. 

Азыкта ГМО бар экенин кантип аныктоого болот?

1. Генетикалык-модификацияланган азыктар бузулбайт жана аларга чымын-чиркей, курт-кумурска жолобойт. Эң негизгиси бардыгы бирдей формада жана идеалдуу болот. Ошондуктан базарга барганда сүрөттөгүдөй жылтылдап турган азык­тардан алыс болуңуз.

2. Генетикалык-модификацияланган жашылчаларды, өсүмдүктөрдү кескенде формасын жоготпойт жана шире бөлүп чыгарбайт.

Генетикалык-модификацияланган компоненттерди камтыган азыктарды өндүргөн фирмалар:

Kellogg’s (Келлогс) жүгөрүнүн куурулган түрү жана тез даяр болуучу эртең мененки тамактарды өндүрөт.

Nestle (Нестле) шоколад, кофе менен бирге ымыркайлардын азыктарын өндүрөт.

Unilever (Юнилевер) балдардын азыктарын, майонез жана тамак-ашка куюучу ар кандай суюктуктарды чыгарат.

Heinz Foods (Хайенц Фудс) тамак-ашка куюучу ар кандай суюктуктарды жана кетчуптарды чыгарат.

Hershey’s (Хёршис) шоколад жана алкоголсуз суусундуктарды өндүрөт.

Coca-Cola (Кока-Кола) Кока-Кола, Спрайт жана Фанта суусундуктарын чыгарат.

McDonald’s (Макдональдс) тез арада даяр болуучу тамактануу түйүндөрүн камсыздайт.

Danon (Данон) йогурт, кефир, быштак жана ымыркайлардын азыктарын өндүрөт.

Similac (Симилак) наристелердин азыктарын чыгарат.

Cadbury (Кэдбери) шоколад , какао чыгарат.

Mars (Марс) Марс, Сникерс, Твикс сыяктуу шоколаддарды өндүрөт.

PepsiCo (Пепси-Кола) Пепси, Миринда, Севен-Ап суусундуктарын чыгарат.

Эскертүү: алган азыгыңызда “ГМОсуз” деген жазуу болгонуна карабай курамында:

 Е-153, Е-161c,

 E-160d, E-308-9,

 E-471, E-472a,

 E-473, E-475,

 E-476b, E-477, 

 E-479a, E-570, 

 E-572, E-620,

 E-621, E-622,

 E-633, E-624,

 E-625, E-951

белгилери көрсөтүлсө анда ал азык генетикалык-модификацияланган организм болуп эсептелет.

Интернеттеги шилтемелер

http://www.lady.kg/node/331
Ширеңке

thumb|Күйүп жаткан ширеңке
Ширеңке — күйүүчү материалдан жасалган талчалар, от чыгаруучу зат.

Тарыхы
Химик Бертолле XVIII кылымдын соңунда өрт химиялык реакциянын натыйжасында пайда болоорун далилдеген. Эгерде, талчага хлорноватисталык кычкыл калийди куйса от чыгаары аныкталган. Ошентип дүйнөнүн туш тарабында ширеңке чыгаруу түйшүгү башталган. Акыры Шапсель аттуу адам 1812-жылы өзү күйө турган ширеңкени ойлоп тапкан. Шапселдин ширеңкелери сера менен бертоль тузу жана киновардын кошулмасынан чыккан суяктук талчанын башына тамызылып жасалган. Андан кийин да ширеңкенин күйө турган сапатын өркүндөтүү багытында изденүүлөр токтогон эмес. Биринчи "зыянсыз ширеңкелерди" 1851-жылы швециялык бир тууган Лундстремдер чыгарышкан. Мындан улам фосфорсуз шереңкелер узак убакытка чейин "швециялык" деп аталып келген.

Категория:Швеция
Айдын жарыгы (тасма 2016)

"Ай жарыгы" — 2016-жылы Америкада жарык көргөн бойго жеткендик тууралуу драма. Сценарийдин автору жана режиссеру Барри Жэнкинс. Тасма Тарелл Элвин Маккрейнинин "Ай жарыгында кара балдар көк көрүнөт" аттуу басылып чыгарылбаган автобиографиялык пьесасынын негизделген. Башкы ролдорду ойногондор Треванте Роудс, Андре Холлэнд, Жанэл Моне, Эштон Сандерс, Жаррел Жером, Наоми Харрис жана Махершала Али. 

Тасма башкы каармандын жашоосундагы үч баскычты баяндайт. Анын сексуалдык жана өзүнүн ким экендиги тууралуу кыйынчылыктарга кабылып, анын натыйжасында физикалык жана эмоционалдык жапа чеккенин ачып берет. "Ай жарыгы" АКШнын Флорида штатынын Майами шаарында 2015-жылдын башында тартыла баштаган. Премьерасы Теллюриде кинофестивалында 2016-жылдын 2-сентябрында болгон. A24 компаниясы тарабынан жайылтылган тасма АКШда ошол эле жылдын 21-октябрынан тарта кинотеатрларда көрсөтүлө баштаган. 1.5 млн долларлык бюджет менен тартылган тасма дүйнө жүзү боюнча 55 млн доллардан ашык каражат топтой алган.

"Ай жарыгы" жарык көрөөрү менен киносынчылардын көңүлдөрүнөн түнөк тапкан. 74-Алтын глобус сыйлыгын тапшыруу аземинде беш категория боюнча наамга көрсөтүлгөн тасма "Эң мыкты тасма — драма" номинациясын утуп алган. Ошондой эле, тасма Оскарга сегиз номинация боюнча көрсөтүлүп, "Эң мыкты тасма", "Экинчи пландагы эң мыкты эркек актер" (Махершала Али) жана "Эң мыкты ылайыкташтырылган сценарий" (Женкинс менен Маккрейни) сыйлыктарын жеңип алган.

"Ай жарыгы" бардык актердук топ кара терилүү кишилерден турган алгачкы тасма жана алгачкы ЛГБТ тасмасы. Ошондой эле өлкө ичиндеги эң аз киреше алып келген экинчи кинотасма (Оору баскычтан кийинки) болуу менен Оскардын "Эң мыкты тасма" сыйлыгына утуп алууга жетишкен. Тасманын монтажеру Жои Макмиллон монтажы үчүн Оскарга көрсөтүлгөн алгачкы кара терилүү аял (Нат Сэндерс менен бирге монтаждаган), ал эми Али Оскарды утуп алган алгачкы мусулман актер болуп калган.

 Сюжети 

 Каармандарда 
 Махершала Али
 Наоми Харрис
 Жанель Монэ
 Треванте Родес
 Эштон Сандерс
 Андре Холлэнд
 Жарель Жером
 Шилтемелер
 

Категория:АКШ тасмалары
Ситора Ахмедова

Ситора Ахмедова — 1992-жылы, 17-февралда Өзбекстандын Ташкент шаарында төрөлгөн.Өзбек актерисасы жана ырчысы. Якуб Ахмедовдун кенче кызы.

Өмүр баяны
Ситора чыгармачыл инсандардын үй-бүлөсүндө бой жетип. Жаш кезинен тарта чыгармачылык чөйрөгө жакын өсүп калат.Ал эки жашында „Тамаша“ балдар бий тобуна катыша баштаган. Жети жашынан Юнусабад районундагы музыка мектебинде скрипка жана фортепиано бөлүмүндө окуган.«Ташкент мамлекеттик чет эл тилдери университеттин» окуп бүтөргөн. 
Дискографиясы
 Ырлары N Кыргызча аталышы Түпнуска аталышы1~Pain2 Мекен Vatan3 Вотти-вотти Votti-votti4 Досум Dugona5~Zor etay6ЖүркөктөрдөсүңYiroqlardasan7КелKel8Күйүп калбаKuyib qolma9~Lazgi10МенсиздикMensizlik11Менин тагдырымМоя судьба12РоббимRabbim13Сүйүү бул жашооSevgi bu hayot14Жуучулар( - ).Түзмө-түз которулушу жуучулар.Кыздын колун сурап барган топ.Sovchilar15СурхандариячаSurxondaryocha16ТашкентToshkent17~Xotira18Сенсиздик (feat Айнура Абдуллайева)Sensizlik (feat Aynura Abdullayeva)19КүйүнөмүнAchinaman20~Bevafo yor21Жомок жашооErtak hayot22Мейли-мейлиMayli-mayli23Неге андайNega unaqa24АпакемOnajon

Тасмаграфиясы
Тасмалары № Жылы Кыргызча аталышы Түпнуска аталышы Каармандык ролу12007Ар дайым жеңишFaqat g'alaba 22005Кайдасың, МахабатQaydasan, muhabbat3Өзү үйлөнбөгөн жуучуO'zi uylanmagan sovchi42015Айрылуу 2Ayriliq 2

Булактар
 muz.uz
Шилтемелер
Ааламдын модели

Ааламдын модели - Биздин кылымдын башталышында. Эйнштейн И.Ньютондун бүткүл дүйнөлүк тартылуу теориясын жалпылоочу жалпы салыштырмалуулук теориясын ачты. 

А.Эйнштейндин теориясынын негизинде советтик математик А.А.Фридман бүткүл ааламдын математикалык моделин түздү. Бул модель азыркы илимий космологиянын башталышы болду. Фридман тартуу күчүнүн аракетиндеги ааламдагы заттар тынч абалда болбойт. Аалам кеңейүү абалында же кысылуу абалында болот деген. 

Азыркы мезгилдеги илимде ааламдын үч модели белгилүү. 
 Мейкиндик – убакыт координаты боюнча чексиз кеңейүүгө дуушар болуучу ааламдын ачык модели. 
 Мейкиндик жана убакыт боюнча чектелген ааламдын жабык модели. Бул модель боюнча аалам белгилүү өлчөмгө чейин кеңейип (чектелип), андан соң кысылуу менен алмашылат. 
 Эки моделдин ортосундагы абалда болот. Мында мейкиндиктин ийрилиги нөлгө барабарланып аалам чексиз кеңейет, андан кийин кеңейүү ылдамдыгы кескин азаюу менен акырында нөлгө барабар болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ааламдын жылуулук өлүмү

Ааламдын жылуулук өлүмү — Ааламдагы энергиянын бардык түрү акыры жылуулук кыймылынын энергиясына өтөт, ал Ааламдагы заттарга бирдей бөлүштүрүлөт, андан кийин алардагы бардык макроскопиялык процесстер токтолот деген жалган тыянак. 

Бул тыянакты Р.Клаузиус (1865) термодинамиканын 2-башталышына негиздеген. 2-башталышка ылайык ар кандай физикалык система башка системалар менен энергия алмашпаса, анда ал система өтө ыктымалдуу теңсалмактуу абалга ― энтропиялуу максимум абалга умтулат. Мындай абал Ааламдын жылуулук өлүмүнө алып келет. Азыркы космология пайда болгонго чейин Ааламдын жылуулук өлүмү жөнүндөгү тыянакты жокко чыгаруу боюнча көп аракеттер жасалган. Алардын ичинен эң эле белгилүүсү Больцмандын (1872) флуктуация жоромолу. Анын негизинде Аалам дайыма теңсалмактуу изотермалык абалды сактап, кокустук закону боюнча бул жерде же экинчи бир башка жерде бул абалдан четтейт. Ал сейрек болгондо чоң аймакты камтыйт да, четтөө даражасы чоң болот. Азыркы космология Ааламдын жылуулук өлүмү жөнүндөгү тыянактын ката гана эмес, баштапкы жасалган аракетти жокко чыгаруулардын туура эмес экенин далилдеди. Анткени бул жерде эң маанилүү физикалык факторлор, анын ичинде оордук күчү эске алынбаган. Оордук күчүнүн негизинде заттардын бир тектүү изотермалык ыктымалдуу бөлүштүрүлүшү болбогондуктан, энтропиянын максимумуна туура келбейт. Ааламдын туруктуу эместигин байкоолор көрсөттү. А. кеңейип, баштапкы кеңейүүсүндө бир тектүү болгону менен бара бара оордук күчүнүн натыйжасында айрым объектилерге бөлүнүп, галактиканын топтошуулары, галактикалар, жылдыздар, планеталар пайда болду. Бул процесстер табигый түрдө өтүп, энтропия өсүү менен термодинамиканын закондорун бузбайт. Аалам дайыма статикалуу катышат.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аба (физика)

Аба (физика) Жердин атмосферасын түзгөн газдардын аралашмасы. Аба суудан 400 эсе жеңил. Кургак абанын 78,08%ин азот (N2), 20,95%ин кычкылтек (О2), 0,94%ин инерттик газдар жана суутек, 0,03%ин көмүр кычкыл газы (СО), аз өлчөмдө озон (О3), аммиак (NH3), метан (CH4), күкүрттүү газ (SO2) ж. б. ээлейт. 

Орточо молекулалык массасы - 29 а.б. (атом бирдигине) барабар, 0˚С де абанын басымы деңиз деңгээлинде 101325 Па (1 атм же 760 сым. мам. мм) болуп нормалдуу абалды түзөт. Бул абалда 1 л абанын массасы 1,2928 г; суюк абалында кайноо температурасы 83 К. Сынуу көрсөткүчү - 1,00029; критикалык температурасы - 140,7˚С, критикалык басымы - 3,7 МН/м2; диэлектрдик өткөрүмдүүлүгү - 1,000059. Абада азоттун, кычкылтектин жана инерттүү газдардын концентрациясы туруктуу. Көмүр кычкыл газы, азот кычкылдарынын, күкүрттүү газдардын концентрациясы шартка жараша өзгөрүп турат. Абанын жылуулук сыйымдуулугу, илээшкектиги жана жылуулук өткөрүмдүүлүгү басымга жана температурага көзкаранды.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Абал диаграммасы

Абал диаграммасы (фазалык диаграмма же теңсалмактуулук диаграммасы) - термодинамикалык системанын теңсалмактуу абалын мүнөздөөчү чоңдуктардын: басым р, көлөм V, температура Т, системанын курамы xi, чыңалыш (электр же магнит талаасынын), тыгыздык ж. б. арасындагы көзкарандылыктын чиймедеги сүрөттөлүшү. Термодинамикалык системанын абалы зат бир түзүүчүдөн (компоненттен) турса, анда Абал диаграммасы өз ара тик багытталган үч координата октору (р,V,Т) түзгөн мейкиндиктеги үч өлчөмдүү фигура болот. Абал диаграммасы р, Т окторунун тегиздигинде берилген. Тегиздиктеги Абал диаграммасы талаа (тегиздиктин бөлүгү), сызык жана чекит менен сүрөттөлөт. 

Абал диаграммасы боюнча ар кандай процесс учурунда заттын башка абалга өтүү багыты аныкталат. Мис., абалы 1-чекит менен сүрөттөлгөн затты турактуу басым астында ысытып, 2-абалга которсо, анда бул зат катуу абалдан суюктукка жана андан газга өтөт. Эгерде бул затты 3-абалынан 4-гө өткөрсө, анда катуу зат түз эле газга айланат. Бул кубулуш сублимация делет. Көпчүлүк заттардын үчилтик чекиттеги басымы атмосфералык басымдан төмөн болгондуктан, бул заттар катуу заттан газга өтүүдөн мурда суюктукка айланат. Мис., суу үчүн Рүч =4,58 сым.мам.мм., ал эми атмосфералык басым - 760 сым.мам.мм кургак муз (СО2) үчүн Рүч=5,11атм. Ошондуктан бул зат атмосфералык басым астында катуу заттан газга гана өтөт да, эч качан эрибейт.

Буулануу сызыгы ҮК К чекитинде үзүлөт. К чекити критикалык чекити деп аталат. Критикалык абалда суюктук менен газдын ортосундагы айырмачылык жоюлат.

Бир нече кристаллдык түзүлүшкө ээ болгон бир түзүүчүдөн турган заттардын абалынын диаграммасы татаал жана бир нече үчилтик чекиттери болот. Мис., суу катуу абалында жети түрдүү кристаллдык түзүлүшкө ээ.

Эгер зат эки түзүүчүдөн турса, анда анын диаграммасы адатта температура (Т) - курам (концентрация X) тегиздигинде берилет. Мындай термодинамикалык системалар кош эритмелер же куймалар делет.

Абал диаграммасы химия өнөр жайында, металлургияда жана жаңы материалды алууда кеңири колдонулат. Абал диаграммасын түзүү үчүн термдик жана рентген анализдери, микроскоптук изилдөөлөр, электр өткөрүүчүлүктү жана катуулукту өлчөө ж. б. ыкмалар колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика