Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Термоэлектрондук катод

Термоэлектрондук катод (термокатод) – электрондорду ысытып нурландыруу жолу менен чыгаруучу электр-вакуумдуу жана газ-разряддуу куралдардын катоду (к. Термоэлектрондук эмиссия). 

Термоэлектрондук катод нурлануу тогу I, чыгаруу жумушу Ф, жашоо узактыгы t, температурага көзкаранды болуучу ысытуунун салыштырма кубаттуулугу, нурлануу жана пайдасыз ысытууга кеткен жоготуулардын Q кубаттуулугу менен мүнөздөлөт. Катодго шыбалган активдүү зат чоң жана буулануунун ылдамдыгы аз болсо, Термоэлектрондук катоддун жашоо узактыгы көп болот. Жумушчу токтун ысытуунун кубаттуулугуна болгон катышы Термоэлектрондук катоддун натыйжасы деп аталат. Термоэлектрондук катод түз жана кыйыр ысытылуучу Термоэлектрондук катодго айырмаланат. Термоэлектрондук катод төмөнкүдөй түрлөргө бөлүнөт: түздөн-түз ысытууга ылайыкталган жана сырттан ысытууга ылайыкталган катод.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термоэлектрондук өзгөрткүч

Термоэлектрондук өзгөрткүч (термоэмиссиялык өзгөрткүч) - термоэлектрондук эмиссия кубулушунун негизинде жылуулук энергиясын электр энергиясына түздөн-түз өзгөртүүчү түзүлүш. 

Термоэлектрондук өзгөрткүчтүн иштеши төмөнкү процесске негизделген: катоддон электрондор «бууланып», электроддор арасындагы аралыкты учуп өтөт да, аноддо «конденсацияланат»; сырткы тизмекте ток агымы пайда болот, ошентип пайдалуу жумуш аткарылат. Термоэлектрондук өзгөрткүчтүн ПАКы 20%тен ашат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Термоядролук реакциялар

Термоядролук реакциялар – жеңил атом ядролорунун өтө жогорку температурада ((~108 К) жана андан жогору) оор ядролорго биригүү реакциялары. 

Энергиянын бөлүнүп чыгышы менен коштолот. Термоядролук реакциялар көп энергиянын бөлүнүшүнө байланыштуу астрофизикада, ядролук жана колдонмо физикада өтө маанилүү. Термоядролук реакциялар – жеңил ядролордун синтезделиш реакциясынын негизги түрүнүн бири. Эки ядронун биригиши үчүн (мис., эки дейтерийдин ядролору кошулуп гелийдин ядросуна айланышы үчүн) аларга потенциал тосмодон өтө ала тургандай энергия берүү зарыл. Ушул шартта дейтерийдин ядролору кулондун түртүлүү күчүн жеңип, ядролук күч аракет эткен аралыкка жакындашат. Кагылышкан ядролор өтө чоң энергияга ээ болушу зарыл. Ал энергия тездеткичтерде, жылдыздардын түпкүрүндө, атомдук жарылууда же күчтүү газ разряддарда алынат. Башка түрдөгү синтездик Термоядролук реакциялар өтө жогорку басымда кулондук түртүлүү тосмонун бузулушунун (бийиктигинин кичирейүүсүнүн) негизинде жүрөт. Мындай синтездик Термоядролук реакцияларнын ылдамдыгы температурага эмес, заттардын тыгыздыгына көзкаранды. Термоядролук реакциялар Күн ж. б. жылдыздардын энергиясынын негизги булагы. Мындай реакцияда энергиянын бөлүнүп чыгышы көмүртек-азоттук (Х.Бете, 1939-ж.) же протон-протондук (Бете жана Кричфильд, 1938-ж.) цикл менен жүрөт. Биринчисинде көмүртек катализатор болуп, анын саны туруктуу калат да, төрт суутектин ядросунан гелийдин ядросу түзүлөт. Протон-протондук циклде төрт суутектин ядросунан гелийдин бир ядросу көмүртектин катышуусусуз түзүлөт. Жасалма Термоядролук реакциялар практикада натыйжалуу масштабда термоядролук же суутектик бомбалардын жарылуусунда ишке ашырылат. Мындай жарылууда жер титирөөнүн энергиясына чамалаш өтө чоң энергия бөлүнүп чыгат. Башкарылуучу Термоядролук реакцияларын ишке ашыруу менен адамзат практикалык жактан энергиянын түгөнбөс мол запасына ээ болот. Ошондуктан акыркы жылдарда туруктуу иштеген башкарылуучу Термоядролук реакцияларды иш жүзүнө ашыруу үчүн илимий изилдөөлөр кеңири жүргүзүлүүдө. Термоядролук реакциялар учурунда көп энергиянын бөлүнүп чыгышы астрофизикада, ядролук жана колдонмо (прикладдык) физикада негизги ролду ойнойт. Мындан сырткары жылдыздар системасындагы процесстерде химиялык элементтердин ядролорунун синтезделиши негизги мааниге ээ.

Ад.: Арцимович Л.А. Управляемые термоядерные реакции. 2-изд. – М.: 1963.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Техникалык термодинамика

Техникалык термодинамика – термодинамиканын бөлүмү; ал термодинамиканын закондорунун жылуулук техникасындагы тиркемелерине арналган. 

Техникалык термодинамиканын негизги проблемаларына: жылуулук кыймылдаткычтарынын жана түзүлүштөрүнүн (установкаларынын) теориясын иштеп чыгуу; жылуулукту электр энергиясына түз өзгөртүү ыкмаларын иштеп чыгуу; заттын жылуулук техникалык касиеттерин изилдөө; жылуулук алмашуу процесстерин изилдөө ж. б. кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тиймектүү чыңалуу

Тиймектүү чыңалуу – нерселердин өз ара тийиштүү аянттарында механикалык деформациялануу учурунда пайда болуучу чыңалуу. 

Жөлөктөрдүн, тиштүү дөңгөлөктөрдүн, согулуучу нерселердин бекемдигин эсептөөдө Тиймектүү чыңалуунун мааниси чоң. Тиймектүү чыңалуу тиймек аянтчасында жана анын айланасында бир калыпта эмес бөлүштүрүлөт. Кысылуучу нерселердин бекемдигин аныктоочу чыңалуулардын максималдуу жанымалары тиймек аянтчасынан алысыраак (жерде) орунда пайда болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тилкелүү спектрлер

Тилкелүү спектрлер – молекулалардын жана кристаллдардын оптикалык спектрлери. Молекулалардагы электрондук өтүштө же кристаллдардагы зоналык өтүштө пайда болот. Абалы түрдүү заттар үчүн түрдүү болгон кең (жазы) спектр тилкелеринен турат (к. Молекулалык спектрлер).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Токамак

Токамак («магнит чыгырыктуу түйүн камерасы» деген сөздөрдүн кыскарганы) – жогорку температуралуу плазманы алуучу жана кармап туруучу түйүн (тор) түрүндөгү туюк магниттүү тоскуч. 

Токамак башкарылма термоядролук синтез (БТС) проблемасынан келип чыкты. Токамак тибиндеги изилдөө иштерин Л.А.Арцимович 1956-ж. И.В. Курчатов атындагы Атомдук энергия институтунда (АЭИ) баштаган. Токамак магнит талаасы түйүндүү плазмадагы ток түзгөн талаа (Нω), чыгырыктардын тогу түзгөн талаа (Нγж-а түйүндүү негизги огу боюнча жайланышкан зымдардан түзүлгөн талаанын (Н⊥) суммасынан турат. Суммалык магнит талаасынын күч сызыктары спираль формада жана түйүндүн ичинде бир канча катмар туюк магниттик беттерди пайда кылат. Эгерде Шафранов-Крускал чени Нϕα/НϕR > 1 аткарылса, анда Токамактагы плазма магнит-гидродинамикалык жактан туруктуу, мында R – түйүндүн чоң радиусу, α-плазма оромунун туурасынан кесилиш радиусу. Плазманы теңсалмакта кармап туруу үчүн Н⊥≈Нωα/R болуш керек. Плазма өзү аркылуу өткөн токтун таасиринде ысыйт. Анын температурасын дагы жогорулатуу үчүн өзгөрмө электр-магниттик талаалар жана тез кыймылдоочу нейтрал атомдордун агымы пайдаланылат.

1968-ж. АЭИ Т-4 түзүлүшүндө алгач квазитуруктуу физикалык термоядролук реакция алынган. Кийинки муундагы Т-15 түзүлүшүндө плазманын параметрлери термоядролук реактордукуна жакындашты.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Ток таразасы

Ток таразасы (ампер-тараза) – ток күчүнүн бирдигин – амперди аныктоочу эталондук прибор. 

Ток таразасынын иштеши тараза ташынын жардамы менен токтуу 2 өткөргүчтүн (соленоиддин) электр-динамикалык өз ара аракеттешүүлөрүн теңсалмактандырууга негизделген. Сырткы соленоид кыймылсыз, ал эми ички соленоид кыймылдуу болот. Ток таразасы магниттик эмес материалдардан жасалат. Мамлекеттик алгачкы үлгүнүн Ток таразасы аныктаган ток күчүнүн мааниси – 1,018646 А.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Толкундун жутулушу

Толкундун жутулушу – толкундун өзүнүн тараган чөйрөсүндө же таралуу жолундагы тоскоолдуктар менен өз ара аракеттешүүнүн натыйжасында толкун энергиясынын башка түрдөгү энергияларга айланышы. 

Ар бир толкундун түрүнө жараша анын жутулуу мүнөзү ар башка болот. Эгер толкун электр-магниттик болсо, анын жутулушу Бугер законуна баш иет: I = I0exp(−kλl). Мында I − чөйрөдөн өткөндөн кийинки толкундун интенсивдүүлүгү, I0 − чөйрөгө түшкөн толкундун интенсивдүүлүгү, k − жутуу коэффициенти λ толкун узундугуна көзкаранды, l – чөйрөнүн калыңдыгы. Бардык толкундардын түрү үчүн чөйрөдөн өткөн толкун интенсивдүүлүгү экспоненсиалдык түрдө азаят.

Толкундун жутулушун «логарифмалык сызгычта (шкала)» көрсөтүү кабыл алынган, б. а. непер/м же дб/м чен бирдигинде ченелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Толкундун интерференциясы

Толкундун интерференциясы ― когеренттүү толкундар кошулганда аларды жыйынтыктоочу толкундун амплитудасынын күчөшү же басаңдашы. 

Эгерде когеренттүү эки толкун фазалары менен дал келишсе жыйынтыктоочу толкундун амплитудасы чоңоёт, ал эми фазалары карама-каршы келсе — кичиреет. Бул интерференция кубулушу толкундун бардык түрлөрү үчүн мүнөздүү. Эгерде көп когеренттүү толкундар кошулса, анда жыйынтыктоочу толкундун амплитудасы ар бир кошулган толкундун амплитудасынын геоме-триялык суммасына барабар (суперпозиция принциби). Толкундун интерференциясынын эң жөнөкөй түрү — жыштыктары, термелүү багыттары бирдей болгон когеренттүү эки гармоникалык толкундан кошулушу. 

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Толкун оптикасы

Толкун оптикасы – физикалык оптиканын бөлүмү, мында жарыктын толкундук табияты байкалган кубулуштардын жыйындысы изилденет. 

Жарыктын таралышынын толкундук мүнөзү жөнүндөгү көзкараш 17-кылымдын 2-жарымында Х.Гюйгенстин эмгектеринде чагылдырылган. Аны Т.Юнг, О.Френель, Д.Араго ж. б. өнүктүрүшкөн. Анын натыйжасында жарык интерференциясы, жарык дифракциясы кубулуштарын түшүндүрүүгө, толкун узундугун өлчөөгө ж. б. мүмкүнчүлүк түзүлгөн. 19-кылымдын акырында Ж.Максвелл жаңы Толкун оптикасын. –жарыктын электр-магниттик теориясын түзгөн. Ал теориянын жардамы менен бир катар кубулуштар, мис., жарык поляризациясы оңой эле түшүндүрүлөт. Жарыктын электр-магниттик теориясына электрондук теориянын моделдик көзкарашын кошумчалоо менен жарык дисперсиясын ж.б. эффекттерди түшүндүрүүгө мүмкүнчүлүк түзүлгөн. Толкун оптикасынын чегин андан ары кеңейтүү салыштырмалуулуктун атайын теориясынын идеяларын колдонуунун натыйжасында болду. А.Эйнштейндин квант теориясын өнүктүрүшү жаңы корпускулалык оптика – квант оптикасынын түзүлүшүнө алып келди. Ал болсо жарыктын электр-магниттик теориясын толуктап, жарыктын дуализми жөнүндөгү көзкарашка туура келет (к.Корпускулалык-толкундук дуализм).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Толкун узундугу

Толкун узундугу – толкундун мейкиндиктик мезгили, б. а. бирдей термелүү фазасында болушкан гармоникалык таралма толкундун жакын жайгашкан эки чекитинин ортосундагы аралык же тынч турган толкундун жакын жайгашкан эки түйүнүнүн ортосундагы эки эселенген аралык. 

Т. у. (λ) термелүү мезгили (Т) жана фазалык ылдамдык (ϑф) менен төмөнкүчө байланышкан: λ=(ϑф) Т.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Толук тутулуулар

Толук тутулуулар – Күн жана Айдын тутулушунда байкалат. 

Ай Жердин көлөкөсүнө толугу менен кирсе, анда Ай толук тутулат. Айдын толук тутулушунун фазасы Ай Жердин көлөкөсүнөн чыкканга чейин созулат. Айдын толук тутулушунун фазасында көрүнбөй калбастан, ал кызгылт түстө болот. Ал эми Жерге Айдын көлөкөсүнүн тилкеси түшкөндө ошол орунда Күндүн толук тутулушу көрүнөт. Тилкенин диаметри 250 км ден ашпайт, ошондуктан Күндүн толук тутулушу бир убакта бар болгону Жердин аз гана бөлүгүнөн көрүнөт. Жердин Ай менен Күндөн болгон аралыктары бир аз гана өзгөргөндүгүнүн натыйжасында Айдын көзгө көрүнүүчү бурчтук диаметри Күндүн диаметринен бирде чоң, бирде кичине, бирде ага барабар болуп турат. Биринчи учурда Күндүн толук тутулушу 7′40″га чейин созулат. Үчүнчү учурда көз ирмегенчелик убакытка, ал эми экинчи учурда Ай Күндү толук тосуп калбагандыктан биз алкак түрүндөгү тутулууну көрөбүз.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тормоздук нурлануу

Тормоздук нурлануу – атомдук ядронун жана атомардык электрондордун электр талаасы менен аракеттешүүсүнүн натыйжасында заряддалган бөлүкчө-лөрдүн чачырашынан (тормоздолушунан) пайда болгон электр-магниттик нурлануу. 

Жеңил бөлүкчөлөр – электрондор жана позитрондор үчүн маанилүү. Тормоздук нурлануунун фотондорунун спектри үзгүлтүксүз жана электрондун баштапкы энергиясына барабар мүмкүн болгон максимум энергияда үзүлөт. Электрон затта айрым бир критикалык энергиядан (εo) жогорку энергияда кыймылдаганда көбүнчө Тормоздук нурлануунун эсебинен тормоздолот. Мис., коргошун үчүн εo≈10МэВ, аба үчүн εo≈200МэВ. Тормоздук нурлануу квант электр-динамикасында кыйла так аныкталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Торричелли боштугу

Торричелли боштугу – үстү жабык идиштеги суюктуктун үстүндөгү абасыз мейкиндик. 

Эгерде бир башы туюк, узун, ичке, айнек түтүк сымап менен толтурулуп, бир идишке көмкөрүлсө, сымап түтүктөн толук агып кетпейт. Түтүктүн ичинде сымап мамычасы жана анын үстүндө абасыз боштук калат. Сымап мамычасынын салмагын тышкы атмосфера басымы теңсалмакта кармап турат. Бул кубулушту биринчи жолу 1643-ж. Э.Торричелли түшүн-дүргөн. Деңиз деңгээлинде сымап мамычасынын бийиктиги 760 мм. Бул 1 атмосфералык басым.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Туннель эффекти

Туннель эффекти – толук энергиясы потенциалдык барьердин бийиктигинен кичине болгон микробөлүкчөнүн бул барьерден өтүп кетүүсү. 

Туннель эффекти кванттык табиятка ээ кубулуш, мындай кубулуш классикалык механикага ылайык орун алышы мүмкүн эмес.

Туннель эффекти аныксыздыктар катышынын негизинде түшүндүрүлөт (к. Кванттык механика). Эгерде классикалык бөлүкчөнүн энергиясы ε потенциалдык барьердин бийиктиги Vдан кичине болсо (ε<V), бөлүкчө потенциалдык барьердин ичинде боло албайт, анткени бул учурда бөлүкчөнүн кинетикалык энергиясы терс, ал эми анын импульсу p – жалган (мнимый) чоңдук болуп калат (m – бөлүкчөнүн массасы). Бирок микробөлүкчө үчүн мындай тыянак туура болбойт; аныксыздыктар катышына ылайык, бөлүкчөнүн барьердин ичиндеги мейкиндиктик абалын так аныктаган учурда, анын импульсун так аныктоого мүмкүн эмес. Ошондуктан классикалык механиканын көзкарашынан алганда тыюу салынган аймакта микробөлүкчөнү табуунун ыктымалдуулугу нөлдөн айырмалуу. Тиешелүү түрдө бөлүкчөнүн потенциалдык барьерди “көзөп” өтүшүнүн анык бир ыктымалдуулугу пайда болот. Ушул себептүү Туннель эффекти орун алат. Барьерди көзөп өтүүнүн ыктымалдуулугу – Туннель эффектинин физикалык мүнөздөмөлөрүн аныктоочу башкы фактор.

Туннель эффектинин атомдук физикадагы мисалы катары атомдун күчтүү электр талаасында автоиондошуусун жана күчтүү электр-магниттик толкундун талаасында иондошуусун келтирүүгө болот. Радиоактивдүү ядролордун а-ажыроосунун негизинде Туннель эффекти жатат. Термоядролук реакциялар Туннель эффектисиз жүрмөк эмес. Туннель эффекти кубулушуна мисалдар катуу нерсенин физикасында өзгөчө көп кездешет: автоэлектрондук эмиссия, эки жарым өткөргүчтүн (контакттык) тийишүү катмарындагы кубулуштар, Жозефсон эффекти ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Турактуу магнит

Турактуу магнит – магниттөөчү талааны четтеткенден кийин да чоң магнит индукциясын сактоого жөндөмдүү болгон, алдын ала магниттелген ферромагниттик же ферримагниттик материалдан жасалган белгилүү формадагы (мис., така, өзөк түрүндө) буюм. 

Турактуу магниттер электр-техникада, радио-техникада, автоматикада турактуу магнит талаасынын автономдуу булагы катары кеңири колдонулат. Турактуу магнит Fe, Co, Ni, Al негиздеги куймалардан, гексагоналдык ферриттен ж. б. жасалат. Турактуу магнит жасоо үчүн сейрек кездешүүчү SmCo5 тибиндеги металлдардын ферримагниттик интерметаллдык бирикмелери эң жакшы материал болуп саналат. Турактуу магнитин өтө жогорку магниттик касиеттерине (сапаттарына) жетишүү үчүн маанилүү шарт болуп анын алдын ала магниттик каныгуу абалына чейин магниттелиши эсептелет. Дагы бир маанилүү шарт – убакыттын өтүшү менен Турактуу магниттин магниттик касиеттеринин өзгөрбөшү, магниттик эскирбеши. Магниттик эскирүүгө жөндөмдүү материалдардан даярдалган Турактуу магнит атайын иштетүүдөн (термикалык, өзгөрмө магнит талаасы менен ж. б.) өткөрүлөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Туруктуу абал

Туруктуу абал – физикалык системанын абалын мүнөздөөчү бардык чоңдуктар (түрдүү учурда түрдүүчө) убакыттын өтүшү менен өзгөрбөсө, анда системанын абалы Туруктуу абал деп аталат. 

Квант механикасында энергиясы белгилүү бир мааниге ээ болгон (ж-а убакыттын өтүшү менен өзгөрбөгөн) абал Туруктуу абал деп аталат. Эгерде Туруктуу абалды мүнөздөөчү чоңдуктар убакыттын өтүшү менен жай өзгөрсө, системанын мындай абалы квазитуруктуу делет. Термодинамикадагы Туруктуу абал жөнүндө (к. Ачык системалар, Пригожин теоремасы).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тутандыруучу потенциал

Тутандыруучу потенциал – газда өз алдынча разряддын башталышы үчүн керек болуучу, электроддордун арасындагы эң кичине потенциалдар айырмасы. 

Өз алдынча разряд электроддордун арасындагы аралыкта жүрүүчү иондошуу процесстеринин жана оң иондор катодго жетип, андан электрондорду согуп чыгаруусун шарттаган электрондук эмиссиянын эсебинен кармалып турат. Бул процесстердин ин-тенсивдүүлүгү электроддордун арасындагы потенциалдар айырмасынын чоңоюшу менен өсөт. Тутандыруучу потенциал ар бир заряддалган бөлүкчө өзү «жок болуп кеткенге» чейин өзүндөй эле бөлүкчөнү жарата алышы үчүн иондошуу процессинин интенсивдүүлүгү жетиштүү болгон потенциалдар айырмасына барабар. Тутандыруучу потенциалдын чоңдугу газдын табиятына жана P басымына, электроддордун материалына, формасына, бетинин абалына жана алардын арасындагы d аралыкка көзкаранды. Бир тектүү электр талаасында Тутандыруучу потенциал электрондордун арасындагы газдын атомдорунун жалпы санына, б. а. Pd көбөйтүндүсүнө көзкаранды (к. Пашен закону). Тутандыруучу потенциалдын чоңдугуна а түгүл системаны түзүп турган негизги газга өтө аз сандагы аралашмалардын кошулушу, о. эле катоддун бетинде башка тектеги атомдордун жука катмарынын пайда болушу да күчтүү таасир тийгизет. Сырткы иондоштургуч факторлордун (мис., радиоактивдүү нурлануунун) разряддык аралыктагы же электроддордун беттериндеги аракети Тутандыруучу потенциалды төмөндөтөт (к. Газдардагы электр тогу).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Туташ спектр

Туташ спектр (үзгүлтүксүз спектр) − энергиянын бөлүштүрүлүшү нурлануунун жыштыгы ν га көзкаранды болгон ϕ(ν), же толкун узундугу λ га көзкаранды болгон f(λ) үзгүлтүксүз функциясы менен мүнөздөлүүчү электр-магниттик нурлануу спектри. Т. с. үчүн ϕ(ν) [же f(λ)] функциясы ν жыштыктын (же λ нын) жетишээрлик кең диапазонунда аз өзгөрөт жана ушунусу менен сызыктуу, о. эле тилкелүү спектрлерден айрымаланып турат (сызыктуу жана тилкелүү спектрлер үчүн ϕ(ν) жыштыктын ν=ν1, ν2,, ν3, … дискреттүү маанилеринде ачык байкалган максимумдарга ээ, мында максимумдар спектрдик сызыктар үчүн өтө кууш, ал эми спектрдик тилкелер үчүн кеңирирээк). Көзгө көрүнүүчү жарыкты спектрдик приборлордун жардамы менен ажыратууда Туташ спектр үзгүлтүксүз тилке (визуалдык байкоодо же фотокаттоодо) же жай өзгөрүүчү ийри (фотоэлектрдик каттоодо) түрүндө алынат. 

Туташ спектр нурланууда жана о. эле жутулууда байкалат. Туташ спектрге мисал катары абсолюттук кара нерсенин Планк нурлануу закону менен туюнтулган, жыштыктын кеңири диапазонун камтыган жана энергиянын үзгүлтүксүз бөлүштүрүлүшү менен мүнөздөлгөн нурлануу спектрин кароого болот.

Квант теориясына ылайык Туташ спектр жок дегенде бирөөсү деңгээлдердин үзгүлтүксүз удаалаштыгына таандык болгон энергия деңгээлдеринин эки көптүгүнүн арасындагы кванттык өтүүлөрдө пайда болот. Туташ спектрге суутектин атомунун башкы кванттык саны n дин маанилери ар түрдүү болгон дискреттүү энергия деңгээлдери менен ионизация чегинен жогору жайгашкан энергия деңгээлдеринин үзгүлтүксүз көптүгүнүн ортосундагы өтүүлөрдө (эркин-байланган өтүүлөр) алынган спектр мисал боло алат; жутулууда Туташ спектр суутек атомунун иондошуусуна (электрондун байланган абалдан эркин абалга өтүүлөрү), нурданууда – электрон менен протондун рекомбинациясына (электрондун эркин абалдан байланган абалга өтүүлөрү) туура келет. Тормоздук нурланууга (ага карама-каршы процесс – жутулууга) туура келүүчү жана үзгүлтүксүз энергиялуу ар башка эки зонанын ортосундагы өтүүдө да Туташ спектр пайда болот. Ал эми ар башка эки дискреттүү энергия деңгээлдеринин ортосундагы өтүүдөн сызыктуу спектр пайда болот.

Көп атомдуу молекулалардын Туташ спектрлери бири бирине жакын жаткан дискреттик спектр сызыкчаларынын өтө жыштыгынан улам алардын бири бирине кабатталып калышынан да пайда болот. Мындай учурда колдонулуучу спектрдик аспаптардын ажыратуу жөндөмдүүлүгүнүн начарлыгынан сызыктуу жана тилкелүү спектрлердин сызыктары жана тилкелери бири биринен бөлүнбөстөн, алынган спектр Туташ спектр түрүндө болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Туташ чөйрөнүн механикасы

Туташ чөйрөнүн механикасы – газдардын, суюктуктардын, плазманын жана деформацияланган катуу нерселердин кыймылын жана теңсалмактуулугун үйрөтүүчү механиканын бөлүмү. 

Туташ чөйрөнүн механикасы негизги божомолдору: заттын молекулалык (атомдук) түзүлүшүн эске албастан аны үзгүлтүксүз туташ чөйрө катары караганда жана бир эле убакта анын бардык мүнөздөөчүлөрү (бөлүкчөлөрдүн тыгыздыктары, чыңалуулары, ылдамдыктары ж. б.) чөйрөдө үзгүлтүксүз бөлүштүрүлгөн деп эсептегенде турат. Бул божомолдор теориялык жана эксперименталдык изилдөөлөрдө каралуучу бөлүкчөлөрдүн өлчөмүнө салыштырмалуу молекулалардын өлчөмдөрү өтө эле кичине болгондугунун негизинде, үзгүлтүксүз функциялар үчүн жакшы иштелип чыккан жогорку математиканын аппараттарын Туташ чөйрөнүн механикасында колдонууга жол берет.

Туташ чөйрөнүн механикасында ар кандай туташ чөйрөнү окуп-үйрөнүүдө: 1) механиканын негизги зкондору катары алынган чөйрөнүн кыймылынын же теңсалмактуулугунун теңдемеси; 2) массанын сакталуу законунун натыйжасы болуп саналган чөйрөнүн үзгүлтүксүздүк теңдемеси; 3) энергиянын сакталуу закону эске алынат. Туташ чөйрөнүн механикасы физиканын жана техниканын түрдүү тармактарында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика