Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Атомдук кагылыштар

Атомдук кагылыштар – ядронун курамын жана түзүлүшүн өзгөртпөөчү эки атом бөлүкчөлөрү (атом, молекула, электрон же ион) кагылышуусундагы жөнөкөй аракет. 

Атомдук кагылыштар серпилгичтүү жана серпилгичтүү эмес болуп бөлүнөт. Серпилгичтүү Атомдук кагылыштарда кагылышкан бөлүкчөлөрдүн жалпы кинетикалык энергиясы мурункусундай калат – алар бөлүкчөлөргө гана бөлүштүрүлөт, ал эми бөлүкчөлөрдүн кыймылынын багыты өзгөрөт. Серпилгичтүү эмес Атомдук кагылыштарда кагылышкан бөлүкчөлөрдүн ички энергиясы жана ошого ылайык кинетикалык энергиясы да толук өзгөрөт. Ошондуктан атомдун электрондук абалы алмашат. Серпилгичтүү Атомдук кагылыштар газдардагы же начар иондошкон плазмадагы кубулуштардын берилишин аныктайт. Атомдук кагылыштардын сыналуучу бөлүкчөлөрү менен башка бөлүкчөлөрдүн чачыроо аракетинин эркин кыймылына тоскоолдук кылат. Диффузия, илээшкектик, жылуулук өткөрүмдүүлүк коэффициенттери ж. б. газдарды мүнөздөөчү коэффициентери ошол эле газдын атомунун же молекуласынын чоң бурчка чачыроосунун эффективдүү кесилиши аркылуу туюнтулат.
Бөлүкчөлөрдүн жылуулук кыймылы учурунда атом же молекулалардын чоң бурчка серпилгичтүү чачырашынын кесилиши газдын кинетикалык кесилиши деп аталат; анын чоңдугу 10^-15 см^2, ал чөйрөдөгү бөлүкчөлөрдүн эркин кыймылдоосунун узундугу менен аныкталат. Кичине бурчка серпилгичтүү чачыроосу газдагы электр-магнит нурлануусунун берилүүсүнө таасир этет. Нурланган бөлүкчөлөрдүн башка бөлүкчөлөр менен эң начар өз ара аракети да таралуучу толкунду четтетет, б. а. анын фазасын же жыштыгын жылдырат.
Атомдук кагылыштардын серпилгичтүү эмес процесстери ар түрдүү. Ар кандай лабораториялык шарттарда жана жаратылышта кездешүүчү кээ бир кубулуштарда атомдук кагылыштардын серпилгичтүү эмес түрү негизги ролду ойнойт. Мис., күндүн бетиндеги нурлануу суутектин электрондору менен атомдорунун ортосундагы чоң кагылышуулар аркылуу мүнөздөлүп, ал суутектин терс иондорун пайда кылат. Жарыктын газ-разряддуу булактарындагы негизги процесстерге электрондук кагылыштар менен атомду дүүлүктүрүүчү резонанстык лампалар, электрондор менен иондорду фоторекомбинациялоочу жогорку басымдагы лампалар кирет. Атомдук кагылыштардын түрдүү серпилгичтүү эмес процесстеринин эркин радикалдар, иондор, электрондор жана дүүлүккөн атомдор менен бирге Жердин атм-сынын көптөгөн касиеттерин аныктайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Атомдун магнит структурасы

Атомдун магнит структурасы – магнит-активдүү иондордун мейкиндиктеги мезгилдүү жайланышы жана алардын магнит моменттеринин кристаллдын ичиндеги тартипке келтирилген багытталуусу (ферро-ферри – же антиферро-магнетикте). 

Атомдун магнит структурасын домендик структурадан айрымалоо зарыл. Атомдук магнит моменттердин мейкиндикте мезгилдүү жайланышы заттын кристаллдык структурасы менен аныкталат. Моменттердин өз ара багытталуусун электр-статикалык жаратылышы бар алмашуу өз ара аракетин шарттайт, кристаллографиялык окторго карата жалпы багытын магниттик анизотропия күчтөрү аныктайт. Магниттик татаал өз ара аракеттер атомдун магнит структурасын татаалдантышы мүмкүн. Атомдун магнит структурасы менен байланышкан магниттик заттардын эки негизги классы бар: суммалык микроскопиялык магниттик моменти болгон М ≠ 0 жана М = 0 болгон заттар.

Биринчисине ферромагниттик атомдун магнит структурасы туура келет. Экинчисине антиферромагниттик атомдун магнит структурасы туура келет. Атомдор арасындагы өз ара аракеттешүүнүн татаал (алыстан аракет этүүчү) учурларында ийрилген атомдун магнит структурасы пайда болот. Атомдун магнит структурасынын толук классификациясы магниттик симметрия теориясында каралат. Кристаллдын Атомдун магнит структурасы жана физикалык (биринчи иретте – магниттик) касиеттери өз ара тыгыз байланышта болот. Кристаллдардын Атомдун магнит структурасын аныктоого магниттик нейтронография мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Атом номуру

Атом номуру (катар номур) – элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин номуру. 

Атом ядросундагы протондордун санына барабар. Атом номуру атомдун физикалык жана химиялык касиеттерин аныктайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Атом фактору

Атом фактору – изоляцияланган атомдун же иондун рентген нурларын, электрондорду жана нейтрондорду когеренттүү чачыратуу жөндөмдүүлүгүн мүнөздөөчү чоңдук. 

Түрдүү элементтердин атомдору үчүн Атом фактору айырмалуу болот. Берилген элементтердин атомдору жана иондордун Атом факторунун таблицалары болуу менен алар рентген структуралык анализде, электронографияда, нейтронографияда пайдаланылат. Атом фактору сан мааниси анын чачыроо бурчуна жана нурлануу толкун узундугуна көзкарандылыгы, нурлануунун атом менен болгон өз ара аракетинин физикалык жаратылышы менен аныкталат. Эгерде нурлануунун толкун узундугу атомдун радиусундай же андан кичине болсо, чачы-ратуу бурчу чоңойгондо Атом фактору монотондуу кичиреет, анткени бул учурда атомдун түрдүү чекиттеринен чачыраган толкундар бири биринен фазалары боюнча айырмаланышып, кээ бирлери бири бирин өчүрүшөт. Атом фактору атомдун белгилүү бир багыт боюнча чачкан нурлануусунун интенсивдүүлүгүн аныктайт. Рентген нурлануусу атомдун электрондору менен чачылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Атом ядросунун бөлүнүшү

Атом ядросунун бөлүнүшү – атом ядролорунун бир нече (көпчүлүк учурда эки) жеңил ядрого бөлүнүү процесси. 

Бөлүнгөн ядролор массаларынын чоңдугу боюнча бири бирине жакын. 1939-ж. О.Ган жана Ф.Штрасман уранды нейтрон менен бомбалаганда жегич жер элементинин ядросу (барий) пайда болорун аныкташкан. Л.Майтнер жана О.Фриш тин ядросу нейтрондордун аракетинен экиге бөлүнөрүн көрсөтүп, бөлүнүүнүн сапаттык түшүндүрмөсүн берген. 1940-ж. Г.Н.Флёров менен К.А.Петржак ядронун өзүнөн өзү бөлүнүү кубулушун ачкан. Ядро бөлүнүү формасына ээ болуш үчүн белгилүү энергияны сарптап потенциалдуу тоскоолдукту жеңүүгө тийиш. Бул энергияны ядро нейтрондон алат. Ядронун өзүнөн өзү бөлүнүүсүндө туннелң эффектисин пайда кылат. Оор ядронун массасы бөлүнгөн ядролордун массаларынын суммасынан көп. Массалардагы мындай айырма ядро бөлүнүү учурунда бөлүнүп чыккан энергияга барабар. Бул энергиянын кыйла бөлүгү бөлүнгөн бөлүктөрдүн кинетикалык энергиясына тете. Уран жана трансуран элементтери бөлүнгөндө пайда болгон энергиянын чоңдугу 200 МэВ. Бул бөлүктөр чөйрөдө тез токтотулуп, аны ысытат, анан жылуулук энергиясына айланат да ядро энергиясын пайдалануунун негизин түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ахромат

thumb
Ахромат, ахроматтык объектив, ландшафттык линза — чогултуучу жана чачыратуучу эки линзадан турган татаал линза. 

Ахромат линзалары көбүнчө дүрбүнүн объективдеринде, микроскоптордо, фотоаппараттарда, алыскы аралыкты ченөөчү куралдарда колдонулат. thumb|

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ачык системалар

Ачык системалар – чөйрөнүн заттары, о. эле энергия жана импульсу менен алмашуучу термодинамикалык системалар. 

Ачык системалардын маанилүү тибине химиялык системалар кирет. Биологиялык системаларды, тирүү организмдерди ачык химиялык система катары кароого болот.
Ачык системалардын касиеттери термодинамикалык теңсалмактуулуктун абалына жакындаштырылып каралат. Эгерде ачык системалар термодинамикалык теңсалмактуулуктан аз четтелсе, анда мындай теңсалмактуу эмес абалда да ошол эле теңсалмактуулуктун параметрлери: температура, химиялык потенциал ж. б. менен мүнөздөлөт. Тартипсиздүүлүктүн даражасын да теңсалмактуулуктукундай энтропия менен мүнөздөөгө болот. Термодинамикалык параметрлердин теңсалмактуулук маанисинен четтеши системада энергиянын жана заттардын агымына алып келет. Өзү өтүүчү процесстер системанын энтропиясын көбөйтөт. Термодинамиканын экинчи башталышына ылайык четтетилген туюк системада энтропия көбөйүү менен өзүнүн теңсалмактуу максимум маанисине, ал эми энтропиянын көбөйүшү нөлгө умтулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ачык системалардын теориясы

Ачык системалардын теориясы – системанын жалпы теориясынын багыттарынын бири. 

Бул теорияга, мис., кибернетикада каралуучу маалыматтарды иштеп чыгуу, транспорт түйүндөрүнүн системалары, электр менен жабдуу ж. б. системалар кирет. Ушу сыяктуу системалар термодинамикалык система болбосо да, жалпы учур үчүн сызыктуу эмес жана физикалык-химиялык, биологиялык ачык системалар катары окшош теңдемелер менен туюнтулат. Бардык ушул сыяктуу системалар үчүн башкаруунун жана оптималдуу аракет этүүнүн жалпы проблемалары бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аэродинамикалык күч жана момент

Аэродинамикалык күч жана момент - газ абалындагы чөйрөдө кыймылдоочу нерсеге (мис. самолетко) жасалган аракетти мүнөздөөчү чоңдуктар. 

Нерсенин бетине аракет этүүчү басым жана сүрүлүү күчтөрү аэродинамикалык күч деп аталган тең аракет этүүчү RA күчү жана аэродинамикалык момент деп аталган М моменти болгон эки түгөй күчтөр аркылуу көрсөтүлөт. Аэродинамикалык күч агымдын ϑ ылдамдыгынын вектору менен же нерсенин өзү менен байланышкан тик бурчтуу координата системасында түзүүчүлөргө ажырайт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аэродинамикалык өлчөөлөр

Аэродинамикалык өлчөөлөр – абанын (же башка газдын) ылдамдыгын, басымын, тыгыздыгын жана температурасын, о. эле абада кыймылдаган катуу нерсенин бетине таасир этүүчү күчтөрдү жана жылуулук агымдарды өлчөө. 

Авиация, ракета техникасы, турбина куруу, өнөржай өндүрүшү ж. б. газ динамикасынын алдына койгон көпчүлүк тажрыйба маселелерин чечүү үчүн эксперименттик изилдөөлөрдү талап кылат. Бул изилдөөлөрдөгү эксперименттик түзүлүштөрдө (аэродинамикалык түтүктөрдө жана стенддерде) каралган агым үлгүлөнөт (мис., берилген бийиктикте жана ылдамдыкта самолёттун учушу) жана изилденүүчү үлгүдө ашыкча күч келүү жана жылуулуктун жогорулоосу аныкталат. Моделдөө теориясы талап кылган шарттарды сактоого, модель менен экспериментте алынган натыйжаны чыныгы объектиге которууга мүмкүндүк берет. Эксперименттин маанилүү бөлүгү аэродинамикалык өлчөөлөр анын натыйжасы көпчүлүк убакытта өлчөмсүз аэродинамикалык же жылуулук алмашуу коэффициенттеринин негизги окшоштук критерийлеринин (Мах, Рейнольдс, Прандтль, Нуссельт, Струхал ж. б. сандарынын) көзкаранды катышы түрүндө алынат. Алар ушул түрүндө самолеттун көтөрүү күчүн жана каршылыгын, ракетанын жана космос кемесинин бетинин ысышын ж. б. аныктаганга пайдаланылат. Аэродинамикалык түтүктөрдө аэродинамикалык күчтөрдүн жана моменттердин чоңдугун, багытын жана таасир этүүчү чекитин аныктоо үчүн көпчүлүк учурда аэродинамикалык тараза, манометр, акселерометр колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аэродинамикалык түтүк (труба)

Аэродинамикалык түтүк (труба) - жасалма жол менен алынган аба агымынын учуучу аппараттардын моделдерине тийгизген таасирин изилдөөгө арналган түзүлүш. 

Аэродинамикалык түтүктө аба агымы кубаттуу желдеткичтердин жардамы менен пайда болот жана чоң ылдамдыкка жеткирилет. Аэродинамикалык түтүктүн негизги параметрлери: абанын жумушчу агымынын туурасынан кесилиш аянты; жумушчу агымдын ылдамдыгы жана андагы аба басымы. Аэродинамикалык түтүктүн 1-үлгүсүн 1897-ж. Россияда К.Э.Циолковский колдонгон. 1902-ж. Н.Е.Жуковский 9 м/сек ылдамдыктагы аба агымын пайда кылуучу Аэродинамикалык түтүк жасайт. Андан кийин Аэродинамикалык түтүк улам өркүндөтүлөт: анын өлчөмдөрү жана ичине орнотулуучу моделдер чоңойтулат; айлануучу абанын динамикалык басымы көбөйтүлөт; желдеткичтердин кубаттуулугу бир нече жүз миң ат күчүнө жеткирилет. Чоң ылдамдыктардын аэродинамикасында абанын жана аппараттардын ылдамдыктары Мах саны М=ϑ/а чоңдугу менен мүнөдөлөт. Ушул сандын чоңдугуна байланыштуу Аэродинамикалык түтүк негизинен 2 топко бөлүнөт: эгерде М1 болсо, үндөн тез Аэродинамикалык түтүк болот. Тышкы жалпы көрүнүшү боюнча Аэродинамикалык түтүк бири бирине окшош болгон менен конструкцияларында принципиалдуу айырмачылыктар бар.

Техниканын өсүшү учуунун ылдамдыктарын улам чоңойтууну талап кылат. Жердин жасалма жандоочулары 1-космос ылдамдыгы 8 км/сек менен учуп жүрөт (мында М>20). Ушундай ылдамдык менен учуучу нерсенин алдында пайда болгон согуу толкунунун артында абанын температурасы 10000К ден чоң болот. Ошондуктан азыркы мезгилде Аэродинамикалык түтүккө жогорку температурага чейин ысытылган газдардын агымы колдонулат. Изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн Аэродинамикалык түтүккө түрдүү куралдар пайдаланылат. Мис., аэродинамикалык тараза ж. б. Аэродинамикалык түтүктүн жардамы менен автомобиль, поезд, суу астында жүрүүчү кайыктардын оптималдуу формалары изилденет. Аэродинамикалык түтүк артиллерия менен ракеталык техникада кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аэродинамикалык ысуу

Аэродинамикалык ысуу – абанын молекулалары жогорку ылдамдыкта учкан нерсеге келип тийгенде анын бетинде тормоздолуу процесси пайда болот. 

Эгерде учуу үндөн тез ылдамдыкта өтсө, анда тормоздоо процесси согуу толкунунда пайда болот. Андан кийин абанын молекулаларынын тормоздолушу нерсенин бетине жетет, б. а. чегаралык катмарда болот. Абанын молекулаларынын агымы тормоздолгондо алардын чаржайыт кыймылынын энергиясы көбөйөт жана кыймылдагы нерсенин бетине жакын абанын температурасы жогорулайт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Байланышкан термелүүлөр

Байланышкан термелүүлөр – өз ара аракеттешкен жөнөкөй термелүү системасынан турган байланышкан системалардын эркин термелүүсү. 

Бир парциалдык системадагы термелүү башка термелүүлөргө байланыш аркылуу таасир эткендиктен Байланышкан термелүүлөр татаал түрдө болот. Сызыктуу системаларда Б. т. нормалдуу термелүүнүн суперпозициясы түрүндө болушу мүмкүн, мынaда термелүүнүн саны парциалдык системанын санына барабар. Бирок жыштыгы обочолонгон парциалдык системалардын өздүк жыштыгы менен дал келбейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Байланыш реакциясы

Байланыш реакциясы – байланыштын механикалык системанын чекитине аракет эткен күчү. 

Активдүү күчтөн айырмасы Байланыш реакциясына мурда белгисиз чоңдуктан алынат. Алар байланыштын түрлөрүнө гана көзкаранды болбостон, системага таасир эткен активдүү күчкө да көзкаранды. Кээ бир учурларда Байланыш реакциясынын багыты байланыштын түрлөрү менен аныкталат. Байланыш реакциясынын бодуракай бет үчүн эки түзүүчүсү бар: нормалдуу жана жаныма Байланыш реакциясы Булар сүрүлүү күчү деп аталат. Жалпы учур үчүн динамиканын маселелерин чыгарууда бошонуучулук принциби колдонулат, б. а. эркин эмес механикалык система эркин деп каралат. Ал үчүн кыймылдын бардык учурунда байланыштын системага койгон шарты аткарылгандай тандалып алынган чекиттерине коюлат. Бул күчтөр Байланыш реакциясы деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Баротроп кубулушу

Баротроп кубулушу – суюктук – суюктук (суюктук – газ же газ – газ) системасындагы фазалардын чоң басым жана белгилүү температурада орун алмашуусу: үстүнкү (оордук талаасындагы) кадимки шартта тыгыздыгы азыраак фаза оор болуп басырылат. 

Басым жогорулаганда фазалардын мурдагы салыштырма көлөмдөрү бирдей болуп калгандыктан Баротроп кубулушу жүрөт: мында молекулалык массасы чоң болгон компоненти көп фаза оор болуп, башка фазада чөгөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бел (БВ)

Бел (БВ) – СИдеги бирдиктердин салыштырмалуу чоңдуктардын логарифмалык (бир аттуу эки физикалык чоңдуктун) катышынын ондук логарифмасынын бирдиги. 

А.Г.Беллдин ысымынан аталган. Көбүнчө Белдин 0,1 үлүшү - децибел колдонулат. Р2=10Р1 болсо, 1 Б= = log(Р2/Р1) болот, мында Р1, Р2 - кубаттуулук, энергия ж. б. энергиялык чоңдуктар же болсо, 1 Б = =2log(F2/F1), мында F1, F2 - токтун күчү, чыңалуусу ж. б. ушуга окшогон чоңдук. Б. физиканын, техниканын көптөгөн тармактарында (акустика, радиотехника ж. б.) колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Берүүчү линиялар

Берүүчү линиялар – параллель өткөргүчтөрдөн турган, алардын узундук багыты боюнча электр - магниттик толкундар таралуучу көп зымдуу системалар.

Мындай системалардын туурасынан болгон өлчөмдөрү узундугуна караганда өтө кичине жана көпчүлүк учурларда толкун узундугунан да кичине. Берүүчү линиялар биринчи жолу 19-кылымдын 30-жылдарында телеграфта пайда болгон. Ал эми 20-кылымда өзгөрмө токтун энергиясын алыска берүүдө пайдаланыла баштады. Экрандуу (жөнөкөй коаксиалдуу кабель) жана ачык Берүүчү линиялар бар. 

Идеалдуу Берүүчү линияларда туурасынан кеткен электр жана магнит талаалары таралат. Берүүчү линиялар кесилишиндеги талаалардын бөлүштүрүлүшү сүрөттө көрсөтүлгөн. Кёп зымдуу Берүүчү линиялар N – 1 көзкарандыда эмес модалар таралат (N – зымдардын саны). Бул көп каналдуу берүүлөрдө пайдаланылат. Бардык ТЕМ-модалар жарыктын ылдамдыгындый ылдамдык менен таралат. Берүүчү линиялардагы процесстер телеграф теңдемелериде жазылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бета-бөлүкчө

Бета-бөлүкчө (β-бөлүкчө) – бета-ажыроодо атом ядросунан бөлүнүп чыккан электрон жана позитрондор. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бета-спектрометр

Бета-спектрометр – β-ажыроодо бөлүнүп чыккан электрондордун жана позитрондордун, о. эле конверсиялык электрондордун жана гамма-рентген ж. б. нурлардын заттар менен өз ара аракеттешүүсүндөгү электрондордун энергиялык бөлүнүшүн өлчөөчү прибор. 

Бета-спектрометрдин негизги мүнөздөмөсү так өлчөгөндө жана жарык күчүндө. Так өлчөгөн Бета-спектрометр каттаган электрондордун энергиясындагы аз айырманы мүнөздөйт. Энергия же импульс өзгөргөндө максимумдары бар электрондорго бөлүнөт. Максимумдун кеңдигинин электрондун энергиясынын жарымына болгон катышы Бета-спектрометрдин так өлчөгөн деп аталат. Детекторго келип түшкөн электрондордун санынын булак чыгарган белгилүү энергиядагы электрондордун жалпы санына болгон катышы Бета-спектрометрдин жарык күчү деп аталат. Бета-спектрометрдин жарык күчүнүн булактын аянтына көбөйтүндүсү жарыктануучулук деп аталат жана см2 менен туюнтулат. Жарыктануучулук канчалык чоң болсо, бета-спектрометр ошончолук сезгич болот. Бета-спектрометр заттарга карата аракети боюнча электрондордун энергиясын өлчөөчү жана электр жана магнит талаасында түрдүү энергиядагы электрондорду мейкиндик боюнча бөлүштүрүүчү спек-трометрге айырмаланат. 1-типтеги приборго иондоштуруучу камералар, сцинтилляциялык эсептегичтер, жарым өткөргүчтүү детекторлор кирет. 1-магнит Бета-спектрометрин 1912-ж. Я.Даныш жасаган. 1946-ж. Н.Свартхольм менен К.Сигбан эки ирет фокустоочу магнит Бета-спектрометрин жараткан. 1960-ж. Р.Л.Грехем, Ж.Т.Юэн, Ж.С.Гейгер темирсиз Бета-спектрометрин түзгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Беттик акустикалык толкундар

Беттик акустикалык толкундар – катуу нерсенин эркин бети же нерсе менен чөйрөнүн чеги боюнча таралуучу жана чектен алыстаган сайын басаңдоочу серпилгич толкундар. 

Беттик акустикалык толкундардын вертикаль жана горизонталь поляризацияланган эки тиби бар.
Эң жөнөкөй жана иш жүзүндө көп кездешүүчү вертикалдуу поляризацияланган беттик акустикалык толкундар Релей толкундары деп аталат. Релей толкундары вакуумда же суюлтулган газда катуу нерсенин чеги боюнча таралат. Анын фазалык ылдамдыгы мында сt - тегиз туурасынан кеткен толкундун фазалык ылдамдыгы. Релей толкундарынан башка да катуу жарым мейкиндиктин чеги боюнча таралуучу толкундар (Лев толкундары) бар. Булар таза туурасынан кеткен толкундар. Алардын фазалык ылдамдыгы катмардагы жана жарым мейкиндиктеги туурасынан кеткен толкундардын ылдамдыктарынын ортосундагы чекте жатат. Лев толкуну чачырап таралат. Кристаллдардын чегинде Беттик акустикалык толкундардын бардык типтери болот жана изотроптук катуу нерселердеги толкундарда бөлүкчөлөрдүн кыймылы татаалдайт. Пъезоэлектр касиеттүү кристаллдардын кээ бир тегиздиктеринде Лев толкундары Релей толкундарына окшош. Ал электр - үн толкундары деп аталат. Кристаллдардын айрым үлгүлөрүндө эркин чегараны бойлото кристаллдын тереңине кадимки Релей толкуну менен бир катар энергияны нурлантуучу басаңдоочу толкун таралат. Суюктуктун эркин бетинде серпилгич беттик акустикалык толкундар болбойт. Ультра жана гиперүндүү диапазондогу беттик акустикалык толкундар техникада кеңири пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Беттик иондошуу

Беттик иондошуу – катуу заттын бетинен оң жана терс иондордун жылуулуктан бууланышы. 

Тийиштүү атомдордун, молекулалардын нерсенин бетине келип түшкөн ылдамдыгы иондор менен бейтарап бөлүкчөлөрдүн бууланган ылдамдыгына барабар болсо, анда Беттик иондошуудагы иондордун эмиссиясы туруктуу болот. Беттик иондошуу катуу заттардын өздүк бууланышынан да пайда болот. Беттик иондошуунун сандык мүнөздөмөсүн Беттик иондошуунун даражасы d = ni/n0 аткарат, мында ni жана n0 – химиялык курамы бирдей учурдагы буулануучу иондор менен бейтарап бө-лүкчөлөрдүн агымы. Бөлүкчөлөр менен беттин өз ара аракеттешүү мүнөзү катуу нерсенин – бөлүкчөнүн беттик системасынын потенциалдык ийри сызык формасында сүрөттөлөт. Мындай ийри сызыктар схема түрүндө бейтарап бөлүкчө А жана оң ион Аi үчүн жогорку чиймеде көрсөтүлгөн. хP аралыгы бөлүкчөнүн беттин жанындагы теңсалмактуулук абалына туура келет, ал эми «потенциалдык чуңкурлардын» тереңдиктери жана оң иондун жана бейтарап бөлүкчөнүн буулануу жылуулуктарына барабар. Төмөнкү температурада буулануу кубулушу li жана l0 электр талаасы менен иондордун бууланышы Беттик иондошуу катары каралат. Беттик иондошуу ион булагында, бөлүкчөлөрдүн сезгич детекторлорунда, термоэлектрондук өзгөрткүчтөрдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Беттик катмарлар

Беттик катмарлар – эки фазанын (нерселердин, заттардын, чөйрөлөрдүн) тийишкен жериндеги ичке катмар. 

Бул катмардын касиеттери фазанын ички көлөмүндөгү касиеттеринен айырмаланат. Беттик катмарлардын касиеттери менен түрдүү беттик кубулуштар байланыштуу, мисс.: адсорбция, десорбция жана жарым өткөргүчтөрдөгү беттик абалдар. Беттик катмарлардын энергиясын кошулмалардын жардамы менен өзгөртүүгө болот. (к. Беттик кубулуштар).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бинокулярдуу көрүү

Бинокулярдуу көрүү – нерсени эки көз менен көрүү. 

Б. к-дө көздөрдүн көрүү октору каралган нерсенин сүрөттөлүшү эки көздүн торчосунун бирдей бөлүгүнө түшкүдөй жайгашат да, натыйжада бирдей стереоскоптук сүрөттөлүш алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика