Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Иван Болотников

Иван Исаевич Болотников (т. ж. белгисиз - 1608-ж. ө. ) - Россияда дыйкандар менен малайлардын (1606-07-жылдагы антифеод. ) ири көтөрүлүшүнүн жетекчиси.
 
Болотников боярин Телятевскийдин малайы болгон. Жаш кезинде дондук казактарга качып, татарларга туткун болуп, Турцияга кулдукка сатылган. Түрктөр немецтерден жеңилгенден кийин Болотников Россияга кайткан. 1606-ж. жайында түштүктө көтөрүлүш чыгарып, ага жетекчи болгон. Дыйкандар согушу көп жерлерди камтыган. Болотниковдун аскерлери падыша В. Шуйскийдин армиясын оор жоготууларга учуратып, 1606-ж. октябрда Москваны курчап алышкан, бирок 1606-ж. 2-декабрдагы салгылашууда жеңилип, Калугага чегинген. 

1607-ж. май айында Б-дун аскерлери Шуйскийдин армиясын талкалап, Калуганы бошотот, бирок июнда Тула шаарынд курчоодо калып, Болотников колго түшөт да, Каргополю айдалат. Ошо жерде мыкаачылык менен өлтүрүлгөн. к. Дыйкандар которулушу, 1606-07 (Иван Болотников башкарган).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Болотту газсыздандыруу

Болотту газсыздандыруу -эритилген болоттогу газды бөлүп чыгаруу. Газдар болоттун физикалык -тех. касиеттерине терс таасир тийгизгендиктен, 1950-жылдарда советтик илимпоздор А. М. Самарин менен Л. М. Новиковдун сунушу боюнча эритилген болотту куяр алдында мешсиз вакуумдук иштетүү ыкмасын колдонуп, составындагы газы эң аз таза болот алууга мүмкүн болду.
 
Бул ыкма дүйнөлүк практикада 1-жолу СССРде (1952) Енакиев металлургиялык заводунда өнөр жайлык сыноодон өттү. Мешсиз вакуумдук иштетүүнүн теориялык негизи көмүртектин кычкылданткыч жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана составындагы суутек, азот газдарын такыр азайтууга багытталган. Көмүртек менен кычкылтеги эң аз сандагы болот ийилчээк, бекем келет да, андан куймаларды жана сомдоп иштетилүүчү тетиктерди даярдоо ыңгайлуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Болотту электрдик эритүү

Болотту электрдик эритүү - электр энергиясы менен атайын меш-терде болотту эритүү процесси.
 
Болот эритүүчү 1-электрдик жаа мешин 1899-ж. франц. инженер П. Эру түзгөн. СССРде ушундай "Электросталь" заводу 1917-ж. курулган. Болотту электрдик эритүү башка процесстерге караганда жогорку температураны пайда кылып жана мештин ички чөйрөсүн нейтралдык же калыбына келтирүүчү атмосферага, кээде вакуумга айландырууга шарт түзүп, сапаттуу легирленген болотту алууга мүмкүндүк берет. Катуу шихтадан болот эритип алуу процесси электрдик жаа же индукциялык мештерде электроддордун жардамы менен жүргүзүлүп, мында 1 т болотту алууда 500-700 квт-с тан (көмүртектүү Болот ) 1000 квт-с ка (легирленген Болот ) чейин электр энергиясы жумшалат. Болотту электрдик эритүү өндүрүшүндө баштапкы материал катарында мартен же конвертер болотунун эритилген чала продукциясы пайдаланылса, электрдик жаа мештеринин өндүрүмдүүлүгү 2 эсе жогорулап, 1 т болотту алууга жумшалган электр энергиясынын саны 300 квт-с тан ашпайт. Электрдик вакуум меши Болотту электрдик эритүүдө перспективалуу болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Бонч-Бруевич Владимир Дмитриевич

Бонч-Бруевич Владимир Дмитриевич (28. 6. 1873-14. 7. 1955) - советтик мамлекеттик жана партиялык ишмер, тарых илимдин доктору.
 
1895-жылдан Компартиянын мүчөсү. 1892-ж. маркстик кружоктордун катышуучусу. 1896-05-ж. чет өлкөлөрдө жашап, В. И. Ленин менен таанышкан. "Искра" ж. б. большевиктик газеталардын активдүү кызматкери. Женевада большевиктик адабияттарды бастыруу жана жер-жерлерге жиберүү ишине башчылык кылган. 1903-05-ж. Женевада РСДРП БКнын экспедициясын башкарып, РСДРП БКнын парт, архивин, борбордук китепкананын уюштурган. Партиянын 3-съез-дин чакырууга даярдык көргөн. 

Петербургда 1905-07-жылдагы революцияга катышкан жана "Новая жизнь", "Волна", "Вперёд" газеталарында, "Наша мысль" журналында иштеген. Октябрь куралдуу көтөрүлүшүнүн убагында Смольный - Таврия дворец аймагынын коменданты, Петроград коргонуу-сунун революциячыл комитетинин мүчөсү, саботажга жана контрреволюцияга каршы күрөш жүргүзүү боюнча комитеттин председатели. 1917-20-ж. РСФСР ЭКСтин иш башкаруучусу. Кийинки жылдарда илимий иштерде болгон. 1918-жылдан Коомдук илимдер социалисттик академиясынын анык мүчөсү. Россиядагы революциячыл кыймылдын тарыхы, этногр., адабият, дин жана атеизм тарыхы боюнча бир топ эмгек жазган. 1933-ж. Мамлекеттик адабият музейинде жана 1945-55-ж. СССР ИАнын Ленинграддагы дин жана атеизм тарыхы музейинде директор. Ленин ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Бонч-Бруевич Михаил Александрович

Бонч-Бруевич Михаил Александрович (9(21). 2. 1888-7. 3. 1940) - советтик радиотехник, СССР ИАнын мүчө-корр. (1931).
 
Петербургдагы Инженерлер окуу жайын (1909), Офицерлер электр тех. мектебин (1914) бүтүргөн. 1922-ж. Москва жогорку тех. окуу жайынын, 1932-ж. Ленинград байланыш инженерлер институтунун профессор (азыр ал институт Бонч-Бруевич, атындагы ). 1916-19-зй. электрондук лампаларды түзүүнүн ата мекендик өндүрүшүн уюштурган. 1918-ж. Нижегород радио лабораториясынын башчысы. В. И. Лениндин тапшырмасы боюнча Коминтерн атындагы кубаттуу (12 кет) радио угузуу станциясын долбоорлоп, ал 1922-ж. Москвада курулган. 
1919-25-ж. суу менен муздатылуу-чу кубаттуу генератордук радио лампаны конструкциялаган жана радио-телефон станциясынын схемасын иштеп чыккан. 1924-30-ж. Бонч-Бруевичтин жетекчилиги менен кыска радио толкундардын таралышы изилденип, дүйнөдө болуп кыска толкунда иштөөчү багытталган антенна жасалган жана алыскы радио байланыштын кыска толкундуу линиясы курулган. Бонч-Бруевич атмосфера-нын жогорку катмарларынын физикасы жөнүндөгү маселелерге кызыгып, радио-жарык, ультра үн толкундары менен ионосфераны изилдеген. "Радиотехни-канын негиздери" курсунун автору.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Боор буттуу моллюскалар

Боор буттуу моллюскалар, өөк буттуу моллюск ал ар (лат. Gastropoda) - моллюскалар тибиндеги омурткасыз жаныбарлардын классы.
 
Булар 3 бөлүктөн (дене жана баш, дене көңдөйүнөн) турат. Башында ооз тешиги, сезгич жуп манжасы жана 2 көзү бар. Дене көңдөйүнүн боор бөлүгү жабышкак былжыр зат бөлүп чыгаруучу бези бар булчуңдуу органга айланган. Моллюскалар буту менен кургакта жылып, суу түбүндө катуу нерселерге жабышып жүрөт. Дүйнөдө 40 миңге жакын түрү белгилүү (алардын жарымына жакыны өлүп жок болгон). Алар океан, деңиз, көл, туздуу жана тузсуз сууда, ысыктыгы 53°С болгон кайнар булакта да жашайт, Боор буттуу моллюскалардан кооз буюмдар, музыкалык аспаптар жасалат. Кээ бир түрлөрүнөн тамак-аш даярдалат. Боор буттуу моллюскалардын ичинен айыл чарбасына зыян келтиргендери да бар (мис, жылаңач жер желимдер).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Моллюскалар
Боордун катышы

Боордун катышы, цирроз (гр. kirros - янтардуу, саргыч) - боордун иштешинин бузулушунан анын ткандарында кошумча чел өсүп, көлөмүнүн кичирейүүсүнөн пайда болгон өнөкөт оору.
 
Боордун катышында боордун лимфа жана кан айланышы төмөндөйт, кээ бир ткандарда некроз пайда болуп, боордун зат алмаштыруу функциялары начарлайт. Боордун катышына сарык, ичкиликти көп ичүү, белок жана витамин жетишпегендик, жүрөк оорусу, ар түрдүү инфекциялар себеп болот. Ооруган адам тамак иче албай, тамактангандан кийин ичи көөп, курулдал, эти кычышып, териси жана көзүнүн агы саргарып, алы кетип, арыктай баштайт жана ичине суу толуп (асцит), дем алуусу кыйындайт. Оору кабылдап кеткенде, боор өтө кичирейип, көк боор чоңоет, оорулуу кан кусат. Оорунун алдын алуу - ичкилик ичпей, витаминдүү, белоктуу тамакты өз убагында ичүү. Сарык менен ооруган адам 1-2 жыл врачтын кароосунда болуп, тамак режимин сак-тоосу зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Оорулар
Бор карбиди

Бор карбиди, В4С (туурасы В12С3) - бордун көмүртек менен бирикмелери, кара жалтырак кристаллдар, эрүү t 2360"С. Ал борду же бор ангидридин көмүр менен 2000°С ге чейин ысытуудан алынат.
 
Бор карбиди жылмалоочу жана абразивдүү материалдар катарында жана ядро техникасын-да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Борбордук нерв системасына таасир этүүчү дарылар

Борбордук нерв системасына таасир этүүчү дарылар - борбордук нерв системасына таасир этүүчү фармацевтикалык каражаттардын тобу.
 
Булар организмге аз өлчөмдө берилсе, кубаттандыруучу таасир берин бүт денени, андагы ар бир мүчөнү ритмдүү иштетет. Ошол эле каражат көп өлчөмдө берилсе, борбордук нерв системасын катуу козгоп, шал кылганга чейин барат. Буларга хим. составы түрлүү заттар, алкалоиддер, туздар жана кээ бир синтет. препарат-тар (кофеин, анын туздары; стрихнин, анын препараты; фенамин, коразол, кордиамин, көмүр кислотасы) кирет. Бул заттар борбордук нерв системасынын ар кандай абалда болушуна жараша колдонулат. 

Жалпы организм начарлаганда, узакка созулган катуу ооруларда кубаттандыруучу стрихнин препараттары-берилет. Дем алуу борборун жөнгө салуу үчүн көмүр кислотасы же карбоген, кофеин, стрихнин, коразол, кордиамин колдонулат. Кофеин препараттары жүрөк-кан тамыр системасынын иши начарлаганда да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Медицина
Борбордук якут ойдуңу

Борбордук якут ойдуңу Лена дарыясынын ортоңку, төмөнкү жана Вилюй, Алдан дарыяларынын төмөнкү агымдарынан орун алган.
 
Деңиз деңг. 75- 200 м бийиктикте. Батыштан чыгышка 550 км ге созулат.
Бардык жеринде көп жылдык тоң бар. Саз жана термокарст көлдөрү көп. Климаты - кескин континенттик, январдын орточо температурасы -38ден -43°С, июлдуку 18°С Жылдык жаан-чачыны 200- 300 мм. Ойдуңда көбүнчө ийне жана жазы жалбырактуу тайга токою өсөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тоолор
Бордос суюктугу

thumb|Жүзүм жалбырактарындагы бордос суютугу
Бордос суюктугу (Франциядагы Бордо шаарынын атынан) - өсүмдүктөрдүн грибок жана бактерия илдеттерине каршы колдонулуучу химиялык зат.
 
Бордос суюктугу пайдаланылаар күнү даярдалат. 1 кг көк ташты 90 л сууга эритип, ага 10 л жаңы өчүрүлгөн 10% дуу аки таш суусу кошулат. Бордос суюктугу жүзүм, алма, алмурут ж. б. өсүмдүктөрдүн илдетине каршы пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Борисевич Николай Александрович

Борисевич Николай Александрович (21. 9. 1923-ж. т., Минск губ., Игу-менск у., Лучной Мост с. ) - советтик физик, БССР ИАнын акад. (1969), президенти (1969). 1945-жылдан КПССтин мүчөсү.
 
Белорус университетин бүтүргөндөн кийин (1950) БССР ИАнын Физика институтунун директоруна орун басар (1955-69) жана инфра кызыл нурлар физикасынын лабораториясын башчы болгон (1955-ж-дан). Негизги илимий эмгектери газ фазасынын татаал молекулаларынын люминесценциясын, инфра зызыл спектроскопия жана квант электроника сын изилдөөгө арналган. Дүүлүккөн молекулалардын температурасын ж. б. мүнөздөмөлөрүн оптикалык жол менен аныктоо ыкмасын иштеп чыккан. 

Инфра кызыл жутулуу таякелеринин интенсивдүүлүгүнүн температурадан болгон интегралдык көз карандылыгын ачкан. Ошондой эле спек-трдин инфра кызыл зоналары үчүн дисперсиялык чыпкалардын жаңы түрлөрүн түзгөн. СССР Жогорку Советинин (7-9-шайл. ) депутаты. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1972).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Борисяк Алексей Алексеевич

Борисяк Алексей Алексеевич (22. 7(3. 8). 1872-25. 2. 1944) - советтик палеонтолог жана геолог, СССР ИАнын акад. (1929; мүчө-корр., 1921).
 
Петербург тоо-кен институтун бүтүргөн (1896). Геология комитетте иштеп, 1932-жылга чейин анын палеонтология бөлүмүн башкарган. Ленинград тоо-кен институтунун профессор жана тарыхый геологиялык кафедра башчысы (1911-30), Москва мамлекеттик университетинин палеонтология кафедрасын уюштуруучу жана анын жетекчиси (1939-42). СССР ИАнын Палеонтология институтун түзүүнүн демилгечиси жана директору (1930-44). Ал омурткалуу-лар падеонтологиясынын советтик мектебинин башында турган. Борисяктын негизги эмгектери фация менен жалпы палеонтологияны, юра мезгилинин моллюскаларын, омурткалуулар, айрыкча сүт эмүүчүлөрдүн палеонтологиясын изилдөөгө арналган. Жер тарыхын физикалык -географиялык шарттар менен органикалык тиричиликтин бирдиктүү өнүгүшү катары эсептеген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Боровинка

Боровинка - алма сорту. Мөмөсү орточо, кээде чоң да болот (80-120 г). Тоголок, түсү сары же кызгылт, ширелүү, даамы кычкыл таттуу.
 
Дарагы анча чоң эмес. Суукка чыдамдуу. 4-5 жылдыгында мөмө берет. Мол түшүмдүү, ар түбүнөн 1, 5-2 ц ден алма алынат. Россиянын борбордук райондорунда күздүк, түштүгүндө жаздык алма катарында өстүрүлөт. Ал Кыргыйдын бардык зоналарында кеңири таралган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Алмалар
Боровых Андрей Егорович

Боровых Андрей Егорович (30. 10. 1921-ж. т. ) - авиациянын ген. -полковниги (1968), эки жолу Советтик Союздун Баатыры (24. 8. 1943 жана 23. 2. 1945), СССРдин эмгек сиңирген аскер учкучу (1966).
 
1943-жылдан КПССтин мүчөсү. Аскердик авиац. мектепти бүтүргөн. Улуу Ата Мен. согушта катардагы учкучтан 157-чалгындоочу авиа-полктун командиринин орун басарына чейинки жолду басып өткөн. Б. 130 жолу аба согушуна катышып, жеке өзү душмандын 32, биргелешкен топ менен 14 самолетун атып түшүргөн. Согуштан кийин Аскердик-аба академияны (1951), Ген штабдын Аскердик академиясын (1957) бүтүргөн.

СССР Жогорку Советинин 2-шайл. депутаты. 2 Ленин ордени, 5 Кызыл Туу, Александр Невский, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар, полын. орден менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Христо Ботев

Ботев Христо (6. 1. 1849-1. 6. 1876) - болгар акыны, революционер-демократы, публициста.
 
1863-65-ж. Одессадагы гимназияда окуп, ал жерге айдалып келген Польшадагы көтөрү-лүштүн (1863) катышуучулары менен жакындашат; орус революциялык демок-раттарынын идеялары менен таанышат; болгар улуттук-боштондук кыймылына катыша баштайт. Ботевдин акындык чыгармачылыгы ушул жылдарда башталат. Ал "Гайдуктар" поэмасы, "Элегия", "Күрөш", "Хажи Димитр" ж. б. ырлары, ондогон публицистикалык жана сыя макалалары менен таанышат. Ботев - болгар адабий сынына негиз салгандардын бири. Анын эстетиканын айрым маселелери, адабият менен искусствонун коомдук ролу жөнүндө айткандары болгар алтында реализмдин бекемделишине өбөлгө түзгөн. 

Ботев Париж Коммунасын жактап, 1-Интернационалдын ишин кубаттаган, К. Маркстын эмгектери менен тааныш болгон. Түрктөрдүн эзүүсүнө каршы көтөрүлүшчүлөр отря-дын уюштуруп (1876), Бол тоосунда түрк аскерлери менен салгылашууда курман болгон. Ботев- болгар элинин улуттук баатыры.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Боткин оорусу

Боткин оорусу, жугуштуу сарык - вирус микробунун таасиринен пайда болуучу жугуштуу боор оорусу.
 
1888-ж. С П. Боткин бул оорунун жугуштуу экенин айткан. Боткин оорусу - көп таралган оорулардын бири. Бул ооруга бардык жаштагы адамдар, көбүнчө балдар чалдыгат. Оорунун пайда болушуна тазалыктын жоктугу, өздүк гигиенаны сактабоо жана элдин жыштыгы себеп болот. Боткин оорусун жугузчу булак - оорулуу адам. Анын бөлүп чыгарган микробдору айлана-чөйрөнү (суу, тамак-аш, буюмдар, кол) булгайт. Вирустар соо адамдын организмине негизинен тамак-аш, теринин сыйрылган жери аркылуу түздөн-түз канга жана начар зыянсыздандырылган шприц менен ийне сайганда, айрыкча Боткин оорусу менен ооруган донорлордон алынган канды же плазманы куйганда жана аба аркылуу жугушу мүмкүн. Оорунун инкубациялык мезгили 3-4 жума, кээде 11 айга чейин созулат. Оору кишинин тамак ичкиси келбей, алы кетет, заарасы саргарат, кээде ичи ооруйт, чыйрыгып, эти ысыйт. Кары кишилердин муундары сыздайт. Оору күчөп турган мезгилде көздүн агы, териси саргарып, боор жана көк боор чоңоёт. Ооруган адам ооруканада бир айга жакын дарыланат. Диетаны сактап, витаминдүү, углевод, белок заттарга бай тамак-аш жеп, суусунду (жемиш ширеси, глюкоза, бал кошулган суу) көп ичүү талапка ылайык. Куурулган жана туздуу тамак, ичкилик ичүүгө болбойт. Оору катуулаганда, венага глюкозанын эритмесин, кан, плазма куюу зарыл. Өттүн сезгениши байкалган учурда гана антибиотиктер берилет. Ооруп айыккан адам 6 айга чейин диспансердин байкоодо жүрөт. Боткин оорусунун алдын алууда ооруп калган кишини эрте ооруканага алып, балдар коллективин 50 күнгө чейин карантинге жабуу, турак жайда дезинфекция жүргүзүү, ич кийим, сүлгү, шейшепти, идиш-аяктарды кайнатуу, медицина аспаптарды жана шприцтерди көпкө стерилдөө керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Оорулар
Ботоя

Ботоя - комузчулардын чыгармачылыгында кеңири өнүккөн салт күү.
 
Ботоя комуздун жоон мойнунан кайрылып чертилет. Бул күү ботосу өлгөн төө жөнүндөгү уламадан чыккан. Улам жаңы үлгү, түрлөрү жарала берип, акырында салт күүгө айланган. Аларга "Чоң", "Кичине", "Кыл чоймо", "Сал моюн" ж. б. жардамчы эпитеттер же күүнү чыгарган автордун ысмы кошулуп айтылат. 

Мис, "Токтогулдун ботою", "Муратаалынын ботою" ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Күүлөр
Ботриомикоз

Ботриомикоз (гр. borys -бүртүк жана mykes - грибок) - малдын жугуштуу өнөкөт ылаңы.
 
Бул дартка көбүнчө жылкы, кээде уй, кой, чочко чалдыгат. Жылкыда бычуу мезгилинде арбын байкалат. Дартка чалдыккан мал ишке жарабай калат, дарт өтүшүп кетсе, өлөт. 

Дарттын козгогучу - Botryomyces ascoformans грибогу. Ал жарат аркылуу организмге кирет да, ал жерди сезгенди-рип, кабылдайт, шишитип, ириңдетип жиберет. Мындай жерди ысык темир менен кайрып же хирург, жол менен айыктырат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Оорулар
Бочвар Андрей Анатольевич

Бочвар Андрей Анатольевич (26. 7 (8. 8). 1902-ж. т. ) - советтик металл изилдөөчү, СССР ИАнын акад. (1946; мүчө-корр. 1939), эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1949, 1953).
 
1923-ж. Москва жогорку тех. окуу жайын бүтүргөн. 1924-жылдан Москвадагы жогорку окуу жайларда окутуучу. Негизги иштери түстүү металлдар менен куймалардын кристаллданышын, рекристаллданышын, куюу касиеттерин жана ысыкка чыдаыдуулугун, уран менен плутонийдин металлдын касиеттерин изилдөөгө багытталган. Бочвар электрдик кристаллдануунун жана куюу касиеттеринин теориясын түзүп, куймалардын ысыкка чыдамдуулугунун структуралык теориясын негиздеди. 

СССР Мамлекеттик сыйлыктарынын (1941, 1949, 1951, 1953), Лениндик сыйлыктын (1961) лауреаты. Бочвар 4 Ленин ордени, башка 4 орден жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Бөйрөктүн таш оорусу

Бөйрөктүн таш оорусу (nephrolithiasis) - бөйрөктүн ички көңдө-йүндө же тканында зааранын составдын бөлүктөрүнөн келип чыккан ташы бар өнөкөт оору.
 
Бөйрөктүн таш оорусунун белгилери Гиппократ, Галенге, персия жана араб врачтарына дайын болгон. Таш органикалык эмес жана органикалык (оксалат, урат, фосфат, карбонат, ксантин ж. б. ) туздардай турат. Бул оору балдардан картайган адамдарга чейин жолугат. Оорунун негизги себептери: зааранын тоскоолдукка учурап кармалышы, анын хим. составынын өзгөрүлүшү, бөйрөктүн сезгениши, канда кальций, фосфор туздарынын көбөйүшү, ички секреция бездеринин аткарган кызматынын бузулушу ж. б. Бөйрөктүн таш оорусунда бел жана бөйрөктүн тушу катуу ооруйт, заара өзгөрөт, дене ысыйт, оору киши кусуп, бат-бат заара кылат. Дарылоо таштын чоңдугуна, анын орун алышына жана кабылдоосуна карата дары менен же операция жолу аркылуу жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Оорулар
Бөкөй хандыгы

Бөкөй хандыгы, Бөкөй ордосу, Ички ордо - Урал менен Волга дарыялардын аралыгына Кичи жүздөн көчүп барган 5 миң казактан 1801-ж. түзүлгөн казак хандыгы.
 
1812-ж. падыша өкмөтү хан кылып дайындаган султан Бөкөй Нуралиевдин ысымынан аталган. Бөкөй хандыгынын калкы көбөйүп отуруп, 1845-ж. 20 миң түтүнгө жеткен. Бөкөй өлгөндөн кийин (1815) анын бир тууганы Шыгай (1823), кийин Бекендин уулу Жангер бийлик кылган. Феодалдык жана колониялдык эзүүгө чыдабай казак дыйкандары көтөрүлүш (1836-37) чыгарган, аны падыша аскерлери ырайымсыз баскан. 1845-ж. Жангер өлгөндөн кийин хандык бийлик жоюлуп, башкаруу орус чиновниктери башында турган "Ички ордону башкаруу боюнча убактылуу советке" берилген. 1876-ж. Бөкөй хандыгы Астрахань губерниясына кошулган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тарых
Бөктөргө

thumb|Бөктөргө.
thumb| Circus cyaneus
Бөктөргө - күндүзгү жырткыч канаттуулар түркүмүнө кирген кулаалылар уруусундагы куш.
 
Түсү боюнча эркек-ургаачысы бири биринен өтө айырмаланып турат. Евразия менен Америкада кеңири таралган. Ал Кыргызстандын бардык райондорунда кездешет. Жай күндөрү Бөктөргөнү тоо этектеринен, өрөөндөрдөн көрүүгө болот. Жайында деңиз деңг. 2800- 2900 м бийиктиктеги Суусамыр өрөөнүнө чейин барат. Күзүндө жылуу жакка учуп кетет. Бирин-сериндеп Чүй, Талас өрөөндөрүндө кыштайт. Жазында учуп келип, уясын жерге салат. Июлдун башында 3-5 жумуртканы 30 күн басып, балапан чыгарат. Бөктөргө майда омурткалуу жаныбарларды жейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Канаттуулар