Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жалпы сунуш

Жалпы сунуш - өндүрүүнүн жалпы көлөмү менен экономикадагы баалардын деңгээлинин ортосундагы байланышты чагылдырат.
 
О. э. жалпы сунуш - бул баалардын ошол учурдагы деңгээлинде фирмалар жана үй чарбалары рынокко чыгарууга даяр жыргалчылыктар менен кызмат көрсөтүүлөрдүн жалпы саны экендигин айта кетүүгө болот. Фирмалардын чыгарышынын көлөмү, албетте, алардын товарларына жана кызмат көрсөтүүлөрүнө рынокто белгилене турган бааларга жараша болот.

Макроэкономикадагы сунуш продуктунун баасы (Р) менен болжолдонгон продуктунун (Ү) санынын ортосундагы түз пропорционалдуу көз карандылыкты чагылдырат. Сунуштун деңгээлине продукциянын баалары жана өндүрүш факторлоруна сарптоолор таасирин тийгизет. Жалпы сунушту өз-өзүнчө кыска мөөнөттүү мезгилде жана узак мөөнөттүү мезгилде кароо керек. Бул өндүрүш факторлорунун санынын өзгөрүүлөрүнүн таасиринин зор мааниси менен түшүндүрүлөт.
 
Окумуштуулар жалпы сунуштун демейдегидей ар башкача, бир нече түрүн көрсөтүшкөн. Ийри сызыктын үч участогун бөлүп көрсөтүүгө болот. Горизонталь же Кейнс кесиндиси жалпы сунушту кыска мөөнөттүү мезгилде (SRAS) чагылдырат. Өзүнүн ысымы менен аталган бул участоктун горизонталдык мүнөзүнө Кейнс төмөнкүдөй түшүндүрмө берген. Ал чөгүү мезгилиндеги, б.а., өндүрүш факторлорунун кыйла запасы болгон кездеги экономиканы карап чыккан, ошондуктан кыска мөөнөттүү мезгилде жумушсуздардын кошумча санын жана өндүрүштүн башка факторлорун тартуунун эсебинен баалардын деңгээлин жогорулатуусуз эле реалдуу улуттук өндүрүштү көбөйтүү мүмкүн деген.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Жалданма эмгек

Жалданма эмгек - өндүрүш каражаты жок жумушчулар капиталисттерге аргасыз өз жумушчу күчүн сатып, жалданып иштеши.
 
Алар жалдоочуларга кошумча нарк түзөт. Социализмде жумушчу күчүн жалдоо бул эмгекке укуктуулукту жүзөгө ашыруу формасы, кызматкерлерди коомдук кайталанма өндүрүшкө план ченемдүү тартуу ыкмасы болуп саналган. Аралашма экономикада бул эки системанын жакшы жактары айкалыштырылууга тийиш.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Дүң эмгек акы

Дүң эмгек акы - мындай акы менчик формаларына көз каранды эмес бардык категориядагы чарбалык бирикмелерди камтыйт.
 
Бул эмгек акы фондусун (эмгекке төлөөнүн фондусу) жана эмгекке төлөө фондусуна жана жумушчулардын, кызматкерлердин фондусуна кирбеген бир жолку берилүүчү сыйлык жана эмгек акы түрүндөгү башка кирешелерди (эмгек келишими боюнча каралган пайдада кошулууну киргизгендер), кооператив кызматкерлеринин эмгек акысын төлөө, аскер кызматкерлеринин жабдууларынын, тармактарынын жана жалдангандардын эмгек акысын төлөө, комиссиондук, чайлык төлөмдөрдү камтыйт.
 
Социалдык камсыздандырууга ишканалардын жана уюмдардын анык чегерип төлөп берүүлөрү төгүмдөрдөн турат да, алар ишканалар, уюмдар тарабынан мамлекеттик социалдык камсыздандыруу үчүн жасалат. Бул төлөмдөр пенсияларды, жөлөк пулдарды төлөө калкты туристтик-курорттук жайларда тейлөө үчүн каражаттардын негизги булагы болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9

Категория:Экономика
Дифференциалдык рента

Дифференциалдык рента - жер рентасынын бир түрү; чарба объектиси катары жер монополиянын карамагына өтүшүнөн пайда болот.
 
Орто жана мыкты жерге (күрдүүлүгүнө же ыңгайлуу жайгашышына жараша) каражатты бирдей сарптоо менен эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн айырмасынан (1-Д. р.) же бир эле жерге кошумча капитал жумшоодон түшкөн (2-Д. р.) кошумча пайда болуп саналат. Д. р-нын булагы - айыл чарбасында пайда болуучу кошумча нарк. 

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Дисконттоо

Дисконттоо - бир катар жылдын экономикалык көрсөткүчтөрүн убакыт мезгилине карата салыштырылуучу түргө алып келүү; чыгымдын баштапкы суммасын же акыркы жыйынтыгын дисконттоо коэффициентинин жардамы менен аныктоо методу.
 
Ал банктык жана камсыздандыруу операциялар жаатындагы экономикалык маселелерди чечүүдө, о. э. статистикалык эсептөөлөрдө, анализдөөдө, инвестициянын экономикалык натыйжалуулугун аныктоодо, экономикалыкматематикалык методдорду пайдалануу менен көрсөткүчтөрдү эсептөөдө кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Дивиденддер

Дивиденддер (лат. dividendus бөлүштүрүлө турган) - пайданын акционерлерге жыл сайын бөлүштүрүлө турган бөлүгү.
 
Дивиденд - компаниянын же ишкананын пайдасынын, компаниянын акцияларын кармоочу, алуучу үлүшү. Кармоочуда акциялар канчалык көп болсо, акциянын ээлик кылуучусу (акционер) компаниянын пайдасынын ошончолук чоң үлүшүн алышы мүмкүн жана рента экономикалык түрткү берүү кызматын аткарат.
 
Тактап айтканда, акцияларынын санына жараша акционерлерге бөлүнүп берилүүчү акционердик коомдун таза кирешесинин жалпы суммасынын бир бөлүгү. Алардын жалпы көлөмү алынган пайдадан салыктардын, өндүрүштү кеңейтүүгө которуулардын, облигациялар боюнча пайыздык төлөөлөрдүн резервин толтуруу ж.б. суммасын алып таштагандан кийин аныкталат. 

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Джини коэффициенти

Джини коэффициенти - кирешелердин абсолюттук барабардыгынан же абсолюттук барабар эместигинин иш жүзүндө чектөө даражасын мүнөздөөчү көрсөткүч.
 
Эгер бардык граждандарда кирешелер бирдей болсо, анда Джини коэффициенти нөлгө барабар болот, эгер бүткүл киреше бир гана адамга топтолсо, анда коэффициент бирге барабар болот. Ошентип, коэффициенттин мааниси нөл менен бирдин ортосунда болот. Анын мааниси бирге канчалык жакын болсо, коомдогу кирешелер ошончолук барабар эмес бөлүштүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Денационализация

Денационализация - коомдоштуруунун натыйжасынан уламкы мамлекеттик менчикти (өнөр жай ишканасы, банк, жер, акция ж. б.) жеке менчик катары бирөөнүн карамагына өткөрүп берүү.
 
Монополияны мамлекеттик финансылоонун бир түрү. Денационализация (менчиктештирүү) - мамлекетке тиешелүү ишканаларды, унаа каражаттарды, турак үйлөрдү ж. б. сатуу же өткөрүп берүү жолдору менен анын менчигинен четтетүү. (к. Приватташтыруу).

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Демографиялык кырдаал

Демографиялык кырдаал Кыргыз Республикасында жүргүзүлгөн талдоо республикадагы демографиялык кырдаал төмөнкүлөр менен шартталгандыгын көрсөттү: 
 төрөттүн турукташуусуна тиешелүү тенденция, өлүмгө дуушар болуу деңгээлинин бир азыраак төмөндөшү, энелер менен эркектердин өлүмүнүн себептеринин структурасынын өзгөрүлүшү, жашоонун узактыгынын кыскарышы жана калктын генофондусунун начарлашы; 
 тышкы миграциянын жалпы деңгээлинин төмөндөшү; 
 эмгекке жарактуу курактагы калктын кетип жатышынын өтө жогорку үлүшү; * республиканын ичиндеги миграциялык көчүп-конуулардын күчөшү жана чаржайыттагы;
 азыркы социалдык-экономикалык жана саясий кризистерди мамлекеттик жөнгө салуунун жетишсиз изилденген механизми.
 
Демографиялык процесстердин абалын, тенденцияларын жана алардын себептерин талдоо социалдык-экономикалык кризистин кесепеттерин азайтуу максатында республиканын өкмөтүнүн демография саясатын иштеп чыгышынын жана турмушка ашырышынын зарылдыгын ырастайт.
 
Атап айтканда, төмөнкүлөрдүн аткарылышы зарыл: демографиялык саясаттын артыкчылыктарын аныктоого багытталган чаралардын системасын иштеп чыгуу.
 
Кыргызстандын калкынын полиэтностук курамынын шартында бул артыкчылыктар ар түрдүү этностук топтордун демографиялык өзгөчөлүктөрүн эске алууну камсыз кылуу боюнча чараларды камтууга тийиш; 
 республикалык мыйзамдардын Кыргызстандын дүйнөлүк шериктештикке кошулушун жеңилдете турган эл аралык укук нормаларына шайкеш келишинин максатында укук базасын өркүндөтүү; 
 калктын республиканын ичинде көчүпконушунун процессин мамлекеттик деңгээлде женгө салуу.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Дебре Джерард

Дебре Джерард (АКШ) - жалпы экономикалык тең салмактуулук теориясы боюнча иштери үчүн 1983-ж. Нобель сыйлыгын алган.
 
Дебре 1921-жылы Францияда төрөлгөн. Ап Нобель сыйлыгын отуз жылдан ашык мезгил экономиканын негизги проблемаларынын үстүндө иштеген математик катары алган. «Эрроу-Дебрө модели» тең салмактуулукту так ченөөгө мүмкүндүк ачкан. Жалпы тең салмактуулуктун теориясын өнүктүрүүдө Дебрө экономикалык талдоолордун жаңы методдорун иштеп чыккан. 

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Гудвил

Гудвил - компаниянын атынын наркын кардарлардын базасын, коллективдин моралдык ж. б. пайдага түрткү болуучу факторлорду өзүнө камтыйт.
 
Бир жагынан «Гудвил» материалдык эмес актив болуп эсептелгендиктен ал жоюлуу наркына ээ эмес, бухгалтердик тартипке ылайык белгилүү бир убакыттын аралыгында чыгышталат. 

Караңыз: Going-Concern Value, Liquidation.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Кепилдик милдеттенме

Кепилдик милдеттенме
 
1) белгилүү бир милдеттенмелердин аткарылышын кепилдеген жазуу жүзүндө инсанга берилүүчү күбөлүк. Мисалы, бир инсандын экинчи инсанга берген гарантиялык катында ал өзүнчө экинчи инсан жиберген товарды белгилүү мөөнөткө жана белгилүү суммада төлөө милдетин мойнуна алат. Кепилдик милдеттенмени үчүнчү инсан да бере алат. Алсак, үчүнчү инсан экинчи инсанга, биринчи инсан экинчи инсандан карызга алган акчаны мөөнөтүндө кайтарып берет деген мазмундагы кепилдик милдеттенмени бериши мүмкүн. Эгерде биринчи инсан экинчи инсанга акчасын кайтарып бербесе, анда биринчи инсанга үчүн кепил болгон инсан үчүнчү инсанга карызды кайтарып берүүгө милдеттүү;
 
2) Сатып алуу-сатуу, жеткирип тапшыруу контракты жөнүндөгү келишимдин шарттарына жеткирилүүчү, сатылуучу товардын сапатынын ылайык келгендигин күбөлөндүрүүчү (ырастоочу) документ. Кепилдик милдеттенме машиналардын, жабдуулардын өзүлөрүнө тийиштүү пайдаланууларды ишенимдүү иштешин кепилдөөгө тужурумдалган (белгиленген);
 
3) Банктар тарабынан кардарларга белгилүү бир комиссиялык сыйлыктар үчүн берилүүчү кепилдиктин бир түрү. Кепилдик милдеттенме сатуучуга насыя берген жеткирип-тапшыруучуну банк камсыздандыра тургандыгын билгизет. Төлөй турган карызын кечиктирип же өткөрүп жиберген учурда банк өзү төлөөгө милдеттүү. Тапшыруучу же таап келүүчү сатып алуучунун насыя жөндөмдүүлүгүнө ишене албаса кепилдик милдеттенме талап кылат. Кепилдик милдеттенме, эреже катары, кат түрүндө берилет.

 Булактар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Векселдерди дисконттоштуруу

Векселдерди дисконттоштуруу (векселдерди эсепке алуу) - карыздардан кутулуу мөөнөтү келгенче банктын векселдерин сатып алуу жөндөмдүүсү.
 
Векселдин ээси кутулуу мөөнөтү келгенче аны банкка өткөрүп берет, ал эми банк процентин кармап калуу менен вексел боюнча көрсөтүлгөн милдетиндеги сумманы төлөп берет.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Бюджеттик тутум

Бюджеттик тутум — экономикалык байланыштарга, мыйзамдуу нормаларга негизделген жана ага өз алдынча бөлүк болуп кошулуучу бюджеттердин (республикалык, жергиликтүү) жыйындысы.
 
Бюджет системасынын сапаты өлкөнүн социалдык-экономикалык түзүлүшүнө, ал эми аны уюштуруу мамлекеттин формасына, административдик түзүлүшүнө байланыштуу болот. Бюджет системасынын бирдиктүүлүгүн төмөндөгүлөр камсыздайт:
 
 бирдиктүү мыйзамдык базасы жана бюджет документинин формасы;
бирдиктүү бюджет классификациясы (кирешелердин жана чыгымдардын милдеттүү түрдөгү топтоштурулушу);
 бюджеттердин жогоркусунан тартып, төмөнкү деңгээлине чейинки зарыл статистикалык жана бюджеттик маалыматтарды берип тургандыгы жана бирдиктүү акча системасы.
 
Бюджеттердин өз алдынчалыгы кирешенин менчик булактарынын болгондугу жана алардын пайдалануу багыттарын аныктоо укугу менен камсыз кылынат. Бюджеттердин бардык деңгээлдеринде балансталышы бюджеттик-финансы саясатынын зарыл шарты болуп саналат.

 Булактар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Бюджетти бөлүштүрүү

Бюджетти бөлүштүрүү - Төмөн жактагы маалыматтар 2010-жылга чейинки ресурстук бөлүштүрүүнү белгилейт.
 
Алар салык саясатындагы өзгөрүүлөр мезгилинде бюджеттин бул булагы кеңейүү менен көлөмү өсө тургандыгын камтыйт. Андан тышкары, кезектеги ресурстардын жана өнүгүү бюджети менен жеке инвестициялардын салыштырма өзгөрүшүн мүнөздөйт. Келечекте экономиканын өсүшү негизинен жеке инвестицияларды көбөйтүүгө салмагын салат.
 
Сырткы карыздардын деңгээлинин жогорулугу бюджеттин тартыштыгын акырындык менен кыскартууну мажбурлоодо. Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы 2000-ж. ИДПга карата 8,9% түзгөн болсо, 2001-ж. ал көрсөткүч - 5,5%ке чейин, 2004-ж. - 3,0 жана 2010-ж. - 1,2%ке чейин төмөндөгөн. Бюджеттин тартыштыгын мындай кыскартуунун негизги максаты, жеке секторго өсүштүн финансылык эркиндигин көбүрөөк берип, алардын инвестициялык мүмкүнчүлүктөрүн төмөндөтпөй кармап калууда турат. Ошол эле учурда мамлекеттик керектөөлөр 2010жылга ИДПнын 13,4%ке чейин көтөрүлөт.
 
Бул мамлекеттин билим берүү, саламаттык сактоо жана социалдык жактан коргоо боюнча милдеттерин жигердүү аткарууга негиз болот. Бюджеттин тартыштыгын кыскартуу өкмөт тарабынан салыкты реформалоо, аны жыйноону жакшыртуу менен бюджеттин кирешелерин көбөйтүү жана негизсиз жеңилдиктерди жоюу, элдин жакыр катмарына социалдык жактан коргоону адрестүү жасоо жолу менен бюджеттик чыгымдарды азайтуу ыкмалары менен жетишилмекчи.
 
Ошентип, республикалык бюджеттин финансылык ресурстарынын негизги көлөмү кезектеги мамлекеттин ички чыгымдарына жумшалып, экономиканын өсүш милдеттери жеке менчик секторуна акырындык менен ыйгарылууга багыт алынды.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Бьюкенен Джеймс

Бьюкенен Джеймс М. (АКШ) - (экономикалык жана саясий чечимдерди кабьш алуу теориясынын негиздерин өркүндөткөндүгү үчүн Нобель сыйлыгына татыган) 1986-ж. Ал 1919-жылы Теннеси штатында Мерфрисбородо төрөлгөн.
 
 Негизги билим алуусу Теннеси университетине байланыштуу.
 1962-ж. Тиллок менен бирликте «Макулдашуу эсеби» аттуу эмгегин жарыялайт. 
 Бьюкенен экономикалык чечимдерди саясий жана * экономикалык илимдердин аралашма ыкмаларын колдонуу менен кабылдаш керектигин изилдеген.
 Бьюкенен азыркы жалпы кабылданган пикирлерге карама-каршы келген жыйынтыктарды негиздейт.
 М., саясатчылар менен коомдук уюмдар өздөрүнүн жеке кызыкчылыгын гана көздөөрүн далилдеп, «алар негизинен жалпыга ылайыксыз экономикалык чечим кабыл алышат» деген жыйынтыкка келген.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Бухгалтерия эсебинин счёттору

Бухгалтерия эсебинин счёттору - бухгалтердик эсебинин объектилерин экономикалык жактан топтоштуруу, каражат абалын, жумшалышын, булактарын, чарбалык иштин жүрүшү учурунда жазып туруу жана тез контролдоо ыгы.
 
Синтетикалык (башкы) жана аналитикалык (жардамчы) счёт болуп айырмаланат. Б. э. с. жумшалышы жана түзүлүшү боюнча (негизги, жөндөөчү, операциялоочу, натыйжа жана баланстан тышкаркы), о. э. экономикадагы мазмуну (чарба кара жатынын, каражат булагынын, ишинин счёттору) боюнча бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Борборлошкон пландуу (командалык) экономикалык система

Борборлошкон пландуу (командалык) экономикалык система — Жогорку профессионалдуу деңгээлдеги инженерлерди, экономисттерди, компьютер боюнча адистерди, өнөр жайынын өкүлдөрүн камтыган — «пландоочулар» деп аталган адамдар, борборлошкон экономиканын системасы үчүн пландарды түзгөн жана иш жүзүнө ашырган саясий лидерлерге консультация беришкен.
 
Саясий лидерлер жиберген, ошол эле пландоочулар, товарларды жана кызмат өтөөнү кимдер аларын аныкташат. Эмгек акынын, процент нормасынын, пайданын жана рентанын деңгээлин белгилөө менен товарларды ким аларын алар түз эле айтышат. Акыркы убакытка чейин мындай экономикалык системанын өлкөлөрү мурунку СССР, Кытай, Албания ж.б. социалисттик өлкөлөр болгон.
Биздин Кыргызстан да бул системаны башынан өткөргөн.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Бирдик баа коюу

Бирдик баа коюу - конструктивдик элементтин же курулушка байланышкан жумуш түрүнүн (1 куб метр темир бетон, 1 куб метр шыбак иштери ж.б.) бирдигин акчалай түрүндөгү түз чыгымдарын аныктоочу сметалык норматив.
 
Бул жумушчулардын негизги эмгек акысын, материалдын, буюмдардын конструкцияларын, машиналарды жана механизмдерди ишке чегерүүнү камтыйт.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Беккер Гэри

Беккер Гэри (АКШ) - (микроэкономикалык талдоонун чөйрөсүн кеңейткендиги үчүн) 1992-жыл. 1930-жылы Норвегияда Поттстаун шаарында төрөлгөн.
 
Беккер «Адам капиталы» (1964-жыл) аттуу китебинде, мектепте жана өндүрүштө окутуу, үйрөтүү менен адам капиталынын түзүлүшү түптөлөрүн жалпы теориясын берген.
 
Бул экономикалык ой жүгүртүүдөгү төңкөрүштүн башталышы эле. Ал «үй-бүлө жүрүш-турушуна экономикалык мамиле» (1976) жана «үй-бүлө жөнүндө трактат» (1981) аттуу чыгармаларында үй-бүлөнү, чечим кабыл алуучу бир нече адамдан турган өндүрүштүк бирдик катары карап, үй-бүлөнүн эски концепциясынан баш тарткан. Бул Беккердин «үй-бүлөлүк жаңы экономикалык теориясы» эле.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Банктарды топтомдоо

Банктарды топтомдоо - банк операциясы менен активинин көпчүлүгүн улам азайып бараткан ири банктарга чогултуу.
 
Өнүккөн, индустриялдуу өлкөлөрдө Б. т. өндүрүш менен капиталды топтоо негизинде ыкчам темпте жүрөт. Мис., 1970-ж. Францияда бардык активдин 80%и 10 банктын үлүшүнө туура келген. Банк монополиясы чыгып, өнөр жай монополиясы менен тыгыз бириккендиктен финансы капиталы жана финансы олигархиясы пайда болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Банк терминалы

Банк терминалы - финансы-кредиттик мекемелердин кардарларын тейлөөгө каралган терминал.
 
Терминалдын атайы программалык камсыздоосунун жардамы менен финансы кредиттик мекеменин кызматкери башкы компьютер менен байланышты түзөт. Ал, ошол терминалдын кардарларынын счётторунун абалына көз жүгүртүүгө жана ошол счёттор боюнча транзакцияларды жүргүзүүгө билдирмелерди жөнөтүүгө мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Байыркы жана классикалык экономикалык теориянын өкүлдөрү

Байыркы жана классикалык экономикалык теориянын метотору- Байыркы дүйнөнүн философтору жана экономисттери Ксенофонт, Платон, Аристотель жана башкалар экономикалык теорияга көп салым кошушкан.
 
Ксенофонттун (б. д. ч. 430-344-ж.ж.) айткандарында «үй чарбасын» илим катары талдоого алгандыгы даана байкалат. Анын чыгармаларында эмгекти бөлүштүрүү, товар жана акча жөнүндөгү аныктамалар чагылдырылган. Байыркы дүйнөнүн дагы бир эң залкар ойчулу Аристотель (б. д. ч. 384-322-ж.ж.) адамдардын коомдо жашоого табигый умтулушу үй-бүлө, айыл-кыштак, кийин мамлекетти түзүүгө алып келет деп эсептеген. Аристотель экономика менен хрематистиканы ажырата билген, ал экономика деп жашоо үчүн зарыл болгон байлыктарга, үйгө жана мамлекетке ээ болуу искусствосун түшүнгөн. «Нукура байлыкты» максат кылып койгон экономиканын чектери болот.
 
Ал «нукура байлык» деп жакшы жашоого гана жетиштүү болууга тийши болгон керектөө нарктарынын жыйындысын түшүнгөн. Аристотель: «Хрематистиканын максаты баюу гана болуп эсептелет» - деп санаган. Аны жүзөгө ашыруу үчүн чек ара болбойт, анткени ал акчага негизделет. Товар жана товар алмашуу тууралуу айтуу менен, алмашуу учурунда «пропорционалдык теңдештик» болууга тийиш деп эсептеген.
 
Анткени теңдештик болбогон жерде, «алмашуу» да болбойт, б. а., алмашуу процессинде буюмдардын теңештирилиши гана эмес, адамдардын да теңештирилиши болот. Ал товардык баалардын өбөлгөсү товарлардын алмашуу наркы болуп саналат, акча товарларды өлчөнүүчү нерселерге айландырат деп эсептеген. Ислам идеологиясынын байыркы алгачкы булагы Куран болуп эсептелет, анын эң алгачкы тексти 644646-жылдарга тиешелүү. Куран жеке менчикке, кол тийгистиктин башатында турган, анда башка бирөөнүн менчигин уурдоого тыюу салуу айтылган. Анда уурулук, эч аёосуз жазаланышы керек экендиги баса белгиленген. Куранда турмушта материалдык байлыктарды адамдардын ортосунда бөлүштүрүүдөгү теңсиздиктин болушу Кудайдын ырайымдуулугу катары каралган.
 
Бул адамдардын жөндөмдүүлүгүндөгү жана ресурстарга ээ болуудагы айырмалыкка байланыштуу. Ошону менен катар Куранда муктаж болгондорго материалдык жардам көрсөтүү идеясы ар түрдүүчө үгүттөгөн Куран топук кылууга чакырат, байлар өзүн өзү тыюуда эрдик көрсөтүшүп, жардылар өзүнүн менчигин, мүлкүн, байлыгын урунууда үнөмдүү оор басырыктуу болуулары тийиш делет.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика