Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ethernet тармагы

Жарышып жетүүчү тармак үчүн IEEE 802.3 стандарты. Ethernet тармагы жолчо (шина) же жылдызча тоположисин колдойт жана CSMA/DC (Carrier Sense Multiple Access with Collision Detection) жетүүнү башкаруу методун байланыш линиялар боюнча трафикти уюштурууда колдонулат. Тармак түйүндөрү коаксиалдуу же була-оптик кабелдер аркылуу байланыш түзүлүүгө тийиш. Берилиштер өлчөмү өзгөрмөлүү болгон кадрлар түрүндө жиберилет, алар башкаруучу жана даректик маалыматты, ошондой эле 1500 байтка чейинки берилиштерди камтууга жөндөмдүү. Ethernet стандарты жогорку жыштыктагы модулациасыз берилиштерди секундуна 10 мегабит (10 миллион бит) ылдамдыкта жиберүүнү камсыз кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Таажы-2012
FAQ

thumb|FAQ
FAQ, F.A.Q. (акроним Frequently Asked Question(s) –көп кайталанган суроолор, алар мындай деп окулат - «фак», «фэк», «фэкс», «эф-эй-кью»). 

Кандайдыр бир багыт боюнча дайыма берилген суроолорго жоопту камтыган тармактык файл.

Usenetте документ телеконфренция кызматтары аркылуу автоматтык түрдө убакыттын регулярдык интервалында жаңы колдонуучуларды маалымдоо үчүн жиберилип турат.

FAQ болсо көп учурда суроолор тизмесин камтып колдонуучулар тобуна башка катышуучулар берген жооптор негизинде FAQ файлын калыптоо менен коштолуп таратылат.

FAQ ды колдонуу эки жактан өзүн жакшы көрсөтө алды. Биринчиси жалпы талкууланып жаткан багыт боюнча каткабарды жиберүү кыйынчылыгын жеңилдетет, экинчиси көпчүлүк FAQ тар тез-тез жаңыланып турат жана башка булактардан табууга кыйын болгон маалыматтар булагы катары кызмат кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. ISBN 9967-14-014-3, 2004-ж.

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
FAT файлдык систем (FAT file system)

Файлдарды жайгаштыруу жадыбалы – файлдарды иреттөө жана аларды башкаруу үчүн MS-DOS жана Windows иштетүү системдеринин тобу колдонгон файлдык систем болот. Windows FAT же FAT32 файлдык систем үчүн томду калыптоодо түзгөн берилиштер структурасын билгизет. Windows жайгаштыруу жадыбалында ар файл жөнүндөгү маалыматтарды камтыйт жана зарыл болгон учурда керектүү файлды алып чыгууга мүмкүндүк берет. 

 Кошумча маалымат 
 FAT32 файлдык систем (FAT32 file system) 

 Колдонулган адабияттар 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Программалоо
FAT32 файлдык систем (FAT32 file system)

FAT файлдык системинин туундусу. FAT32 кластерлердин кичине өлчөмүн колдойт, бул болсо дисктик мейкиндикти эффективдүү пайдаланууга мүмкүндүк берет.
 
 Кошумча маалымат 
 FAT файлдык систем (FAT file system)
 
 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Программалоо
Датаграм

(Datagram-Детаграмм, пакет данных). Берилиштердин бир пакети (же бирдиги) болуп жеткирүүгө керек болгон маалыматтарды камтыйт, атап айтканда бул маалыматка тармак боюнча пакеттерди коммуттоо менен жеткирилүүчү жердин дареги ж.б.лар кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Технология
Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Илим
Карчыга сымалдуулар

Карчыга сымалдуулар (Accipitridae) - күндүзгү алгыр куштардын бир тукуму.Бул тукумга кирген куштар: 
 Карчыгалар (алгыр куш) (лат. Accipiter); карчыганын эркеги - чүйлү, ургаачысы - куш, тынар
 кыргый (лат. Accipiter nisus), эркеги - чыбый кыргый, ургаачысы - кыргый 
 туйгун, тунжур - карчыга сымалдуулардын эң алгырлары
 мукур кыргый
 кулаалы 

 Куш мүнүшкөрчүлүктө 
Куштун кырааны тоодон каз, куу алат. Түлөк куш кыйды, акылдуу болот. Куштун жашы 7-8ден өтпөстөн өмүрү кыска болот. Кушту буктурмага үйрөтүп салганы көп болгон. Кандай куш болсо да, кекилик, чил, кыргоолду ала берет. Кушту алтыдан он эки күнгө чейин таптап салууга мүмкүн, жемине жылкы, кой этин жана алдырган илбесиндин этин берет. Муздак бербестен, бүткүл жемин жылуу берет. Куш артыкча учкул болуп, ушул куш көбүнчө тегеректен чыгат. Куштун кырааны сындуу, мүрүсү калың жүндүү, барак төштүү болуп, тик олтурат. 

 Колдонулган адабияттар 
Алдашев А. А. "Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү". - Б.: «Кыргызстан - Сорос» фонду, 1998, ISBN 9967 - 11 - 027 - 9

 Шилтемелер 
 

Категория:Канаттуулар
Категория:Алгыр куштар
Категория:Мүнүшкөрчүлүк
Уул балага карата тыюулар

thumb|right
Уул балага карата тыюулар/Айрым тыюулардын тикеден – тике уул балдарга же кыздарга тиешелүү экендигин унутууга болбойт. Маселен, эркек бала жүккө отурбайт, келинчеги сепсиз келет деп коюшат. Ал эми жаздыкка отурса артына сыздоок чыгат деп айтышат. Баланы боюңду карыштаба, боюң өспөй калат деп эскертишет.

Жоокерчилик замандарда “Балаңын акылы жок болсо да, бою узун болсун” деген сөз чыккан. Чыйратып жаткан аркандын алдынан өтпөйт, бою өспөй кыска болуп калат деген тыюу ошол замандарда пайда болушу мүмкүн. Андай ишеним бирөөнүн бутун тебелеген балага да тиешелүү. Найза сунуп, кылыч чапкан согушта узун бойдун артыкчылыгы бардыгына шек жок. Анткен менен “ Теректей бой бергенче, теменедей акыл берсин” деп, адамдын акылы, өнөрү жогору коюлган. 

Бою өтө эле узарып кеткен өспүрүмдү нан жапкан жеңче менен үч жолу башына чаап, ырымдап койгон. Эркек баланын кашына осмо койбойт, багы көгөрбөй калат деп тыят. Элдик ишеним боюнча, уул балага осмо койсо, кийин ал түрмөгө түшөт имиш же дагы бир жаман иштерге туш болот экен. Эгер кыздар жаш баланын кашына ойноп жатып осмо коюп коюшса, ал баланын башын үч жолу тандырга тыгып ырымдап кайтарат.
Балага тыюу салган ырымдардын бири – бул тагасына кол тийгизбөө. Тагасын ургандын колу калтырап калат деген ишеним бар. Элде жигиттин үч журту – ата журту, тага журту, кайын журту болот деп айтылат.

Жогорудагы ишеним эненин төркүндөрүнө - тага журтка болгон сыйды, урматты билдирип турат. Эненин төркүндөрүн сыйлоо – бул энени сыйлоо дегендик эмеспи. Мындай сыйдын жообу – бул тага журттун жээнге карата болгон мамилеси. Кыздын балдарын анын төркүндөрү өзгөчө кадырлашкан. Жээн жерде отурбайт, антсе тагасы кембагал болуп калат дешкен. Тага журтунан жээни каалаган нерсесин сурап алууга укуктуу болгон. Ошол себептүү “Жээн келгенче жети бөрү келсин” деген сөз чыккан.
 Адабият 
А.Мурзакметов “Кыргыз ырым жырымдары” \-Ош-2005 \- ISBN 9967-08-112-0
 Категория:Ырым

Категория:Тарых 

Категория:Кыргызстан

Категория:Коом
Категория:Маданият

 Интернеттик шилтемелер
Жоолук таштамай

Оюнчулардын саны 10—20 киши.

 Оюн өткөрүлүүчү жер; аянтча, талаа, спорттук бөлмө.

 Оюнда колдонулуучу каражат — жоолук,

 Оюнга даярдануу. Жетекчи шайланат да, калган оюнчулар тегерек болуп отурушат. Оюн жетекчиси жоолукту ороп алып тегеректин сыртында турат.
 Оюндун баяны 
Жетекчи отургандардын артынан айланып басып жүрүп жоолукту билдирбей бирөөнүн артына таштап салып, айланып жүрүүсүн уланта берет. Эгерде артына таштаган жоолукту отурган оюнчу байкабай калса, жетекчи кайрадан келип жоолукту алып, байкабай калган кишинин жонуна жоолук менен ура баштайт. «Таяк» жеген оюнчу отургандардын артынан тегеренип жүгүрүп качып, кайрадан өз ордуна келип отурууга шашат. Эгерде качкан оюнчу жетекчиге жеткирбей жана урдурбай качып келип ордуна кайрадан отурса, оюн жетекчиси өз ордунда калып, оюнду улантат. Эгерде жетекчи качканды кубалап жетсе, алар ролдору менен алмашышып оюн кайрадан башталат. Эгерде артына ташталган жоолукту отурган оюнчу байкап калса, ал жоолукту тез алып жетекчини кубалап жетип, жоолук менен жонуна урууга аракеттенет. Оюн жетекчиси болсо ага жеткирбей айланып качып бошоюн орунга келип отурууга аракеттенет. Жетекчи, кубалаган оюнчудан кача албай калса кайрадан өз ордунда калат. Жеткирбей качса, кубалаган оюнчу, оюн жетекчисин ордуна калып оюнду кайрадан баштайт. Токмок жебей өз ордуна келип отурган оюнчу жеңүүчү болот.
 Оюндун эрежеси 
Катышуучулар баштарын артка буруп кароого, бир бирине айтууга, оюн жетекчисине качып бараткан оюнчулардын баштарын, беттерине урууга жана өтө катуу урууга болбойт.

Оюнга методикалык көрсөтмө. Айтып койгон оюнчулар кезексиз оюн жетекчисинин ролун аткарат, Оюнчулар буттары менен малдаш куруп отуруп, анда-санда арт жактарын колдору менен сыйпалап коюуга болот.

Оюндун педагогикалык мааниси. Оюнда күч, ылдамдык, шамдагайлык тарбияланат, жүгүрүү ыкмаларын бир нерсеге көңүл коюуга, байкоого үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 

Категория:Оюндар
Ат секиртмей

Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн талаада, ипподромдо өткөрүлөт.

Оюнга даярдануу. 
Оюнчулар аттарына минишип турушкандан кийин, ат секиртип кетчү жерди тандашып, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.

Оюндун баяны. Оюнчулар кезектери менен аттарын бир аз күүлөнтүшүп чабышып келишкенден кийин белгиленген аңдан секиртип өтүүгө аракеттенишет. Оюн, оюнчулар каалашкан убакытка чейин уланышы мүмкүн. Андан аттарын секиртип өткөн оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.

Оюндун башка түрлөрү. Эшек секиртмей, топоз секиртмей, качыр секиртмей, өгүз секиртмей, төө секиртмей.

Оюндун эрежеси. Бир убакытта бирден ашык оюнчулар аттарын секиртүүгө, бир бирине тоскоолдук кылууга, оюндун кезегин жана шартын бузууга болбойт,

Оюндун педагогикалык мааниси. Оюнда шамдагайлык тарбияланат, чечкиндүүлүккө, аттарды башкарууга, тең салмакты сактоого. үйрөтөт. 
Оюндун алдында атка ээр токулат. Ээрдин бекем токулушуна коз салуу керек.

 Колдонулган адабияттар 
Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. - Ф. 1993, ISBN 5-65500669-3 

Категория:Кыргыз эл оюндары
Категория:Кыргыз таануу
Кийим-кечеге тиешелүү тыюулар

Кийим-кечеге байланышкан тыюулар. Бир катар тыюулар баланын кийген кийими менен байланышат. Балага көйнөк тигип кийгизгенде, анын этегин бүкпөйт. Мындай жөрөлгө өмүрү узун болсун, бала бүгүлбөсүн үчүн жасалат. Жаңы көйнөк кийгизгенде, “баланын көйнөгү чирик, өмүрү тирик болсун” же “кийимиң күзгө жетсин, өзүң жүзгө жет” деген тилек айтып, бетинен өөп кийгизет. Жаш адам желбегей жамынбайт деген тыюу бар. Бул элге кесепети тие турган жорук катары саналат. 

Эгерде бир жеңин кийип алса өзүнө тиет. Ошондуктан элге кусуру тийбеш үчүн эч болбосо бир жеңин кийип алуу керек экен. Муну тилибиздеги “Жалгыз желбегей жамынсаң жаныңа жаман, эки желбегей жамынсаң элиңе жаман” деген макал да тастыктап турат. Желбегей жамынууга болгон тыюуну элдик ишеним ата – энесинен ажырап калат деп түшүндүрөт. Чынында эле аза күткөн адам желбегей жамынат, себеби жакыны өлгөн адамга көңүл айтканы келгендер ала келген кийим – кечесин сөөк ээсинин үстүнө желбегей жаап коюшат. Кийимди кийип туруп тигүүгө (айрылган, үзүлгөн жерин ) да болбойт. Антсе акылын кошо тигип алат деген сөз бар да, эгер тигүү зарыл болуп калса, оозуна жип тиштеп алуу сунуш кылынат. Мындай ишти жакырчылыкка тартат деп да жоруйт. 

Илгери бир бай өзүнүн дүйнөсүн батыра албай кыйналгандан бирөөнөн: “Малым короого, зерим сандыкка батпай айлам кетти. Эмне кылсам болот?”, - деп кеңеш сураса, ал: “Кийимиңди чечпей туруп тиккин” деп үйрөтүптүр. Ошентип тигип жүрүп томаяк болуп калган экен деп, эл оозунда айтылып калган. Чечпей туруп тиксе, кепинге окшоп калат деп, ошол суук көрүнүш менен да байланыштырылат. Кийимди тескери кийбейт, бирок тескери кийип алса, каргыш өтпөйт деп коюшат. Ал эми жолго чыкканда билбей тескери кийип алса, жолу болот деп жорулат. Адашып тескери кийип алса, үч күнгө чейин чечпеген шарты бар. Тескерисинче, жол жүрөрдө үйдөн кийимин алмаштырып, чечкен кийимин тескери боюнча таштап, иреттебей калтырып кетсе, жолу болбойт, иши жүрүшпөйт деп эскертет.

Түнү жатканда шымды башка жаздабайт, себеби көргө баштайт деп коюшат. Жолго баштайт деп бут кийимди кое берсе болот экен. Ээн талаада жатканда өтүктү башка жаздап жатса шайтан башына келип: “Бул бут жагы турбайбы” деп адашып кетип калат деген сөз дагы бар. Дагы бир маалымат боюнча, уктап жаткан адамдын башына бут кийимин коюп болбойт, себеби , учуп келген жан (адам уктаганда жан мурдунан учуп чыгып, бүт дүйнөнү кыдырат экен, ошол жандын көргөндөрү түш болуп кирет деген ишеним бар) адамдын мурдуна эмес, башка жаздалган өтүктүн, маасынын кончуна адашып кирип кетип, өлүмгө учурайт дейт. Бут кийимдин бир тарабын кийип, бирөөсүн чечкен бойдон калтырып басса, уул болсо аялы, кыз болсо күйөөсү ууру болуп чыгат деп коюшат.

 Адабият 
 А.Мурзакметов “Кыргыз ырым жырымдары” -Ош-2005 - ISBN 9967-08-112-0

 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Ырым
Категория:Тарых
Категория:Кыргызстан
Категория:Коом
Категория:Маданият
Адышева Тенти

Адышева Тенти — кыргыздын кыраан кызы. Ал 1920-жылы Тоң районунда дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган.1984-жылы Бишкек шаарында көз жумган.
Чыгармаларында акын Ата Мекен, туулган жер, мезгил, өмүр сыяктуу темаларга кайрылып, өз учурундагы коомдук-саясий турмуш окуяларына үн кошуп турган. Эски жана жаңы заманды, элдин турмушунда болуп жаткан өзгөрүүлөрдү көбүнесе кыз-келиндердин тагдырлары аркылуу чагылдырат. Патриархалдык коом шартында кыргыз аялдары нечен кылымдар бою эзилген абалда өмүр өткөрүп келишкен. Алардын эркиндикке чыгып, тең укуктуулукка жетишине, адамдык жана аялдык бактыга ээ болушуна Октябрь революциясы жол ачкан.

 Билими 
Айылдык мектепти толук бүтө электе, 1931-жылы Фрунзедеги медициналык техникумдан атайын келген кишиден окуй баштайт. Окуунун отличниги катары комсомулдун Х съездине делегат болуп шайланып, Москвага барат. 

 Эмгектери 
Техникумду бүткөндөн кийин 1938-жылы ЛКСМ БКнын секретардыгына дайындалат. Андан бир нече жылдан кийин Фрунзе шаардык Биринчи май райондук Аткаруу комитетинин Председатели, "Кыргызстан аялдары" журналынын партиялык бөлүмүнүн башчысы болуп иштейт. Ушул жылдар аралыгында Кыргыз Мамлекеттик университетинин тил, адабият факультетин сырттан окуп бүтүрөт. 
1956-1979-жылдарда автордук укукту коргоо боюнча Бүткүл Союздук агентствосунун кыргыз бөлүмүнө жетекчилик кылып, ошондон пенсияга чыгат.

 Чыгармалары 
"Акын" деген алгачкы ыры (1947), "Заманам", "Жарык дүйнө", "Ак пейил адамдар үчүн", "Ой толгоо", "Менин күнүм", "Тандамалар" аттуу поэтикалык китептери окурмандарга таанымал. Ошондой эле "Жаңылдын элеси", "Өмүр жолу", "Жүрөктөгү так" сыяктуу поэмалары жогорку баага татыган. "Кеткендердин айылында", "Адам кызык", "Токто десем", "Ойнобо", "Алтымыштан ашкандарга", "Ысык-Көл", "Көк жайык", "Сары-Челек", "Эне-жер" аттуу ажайып чыгармалары жарыяланган.

 Сыйлыктары 
Кыргыз маданиятына сиңирген эмгеги үчүн Т.Адышева "Ардак белгиси" ордени "Эмгектеги каармандыгы үчүн", "В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100-жылдыгынын урматына" медалы, Кыргыз ССРинин Жогорку советинин грамоталары менен сыйланган. Ошону менен Т.Адышевага "Кыргыз ССРинин эл акыны" деген ардактуу наам ыйгарылган. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Маданият
Категория:Адабият теориясы
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Филология
Категория:Инсандар
Мари-Софи Джермен

thumb|Мари-Софи Джермен.
Мари-Софи Джармен - (01.04.1776.-27.06.1831.) француз математиги, философ жана механик.

 Өмүр баяны 
Зергер атасынын китепканасында окуган. Өз алдынча кичинекейинен эле математик Монтуклдун өмүр жолуна кызыккан. Ата-энеси "кызга ылайыктуу кесип эмес" деп кашы чыгышканына карабай, изилдөөсүн улантып, көрүнүктүү окумуштуулар: Аламбер, Фурье, Гаусс менен кат аркылуу байланышып турган. Кээ бир учурларда эркектин ысымы менен чыгууга мажбур болгон. Өмүрүн илимге арнап турмушка да чыккан эмес.

 Эмгектери 
Өзүнүн ысымы менен аталган бир канча формулаларды чыгарган. Ферманын теориясынын "биринчи көрүнүшү" Софи Джармен жөнөкөй сандар үчүн далилдеп чыккан. Ал боюнча жөнөкөй n саны жана 2n+1 саны да жөнөкөй. 1808-жылы Парижде жүрүп, "Mémoire sur les vibrations des lames élastigues" аттуу эмгегин жарыкка чыгарган.

 Сыйлыгы 
Илимдер академиясынын сыйлыгына татыктуу болгон.

 Колдонулган адабият 
 Шоокум журналы. №3 20-март 2008-жыл.

 
Категория:Франция окумуштуулары‎
Категория:Математиктер‎
Категория:Физиктер‎
Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1776-жылы
Категория:Өлгөндөр 1831-жылы
Сырдыбай уулу, Бердике

Бердике баатыр, Бердике Сырдыбай улуу (18-к-дын ортосу, азыркы Талас р-ну, Бешташ капчыгайы- 18-дын аягы, Анжиян ш.)- түндүк (аркалык) кыргыздардын Жунгар хандыгына каршы күрөшүн уюштуруучулардын жана жетекчилердин бири. 
Саруу уруусунун алакчын уругунан. Кушчу, жетиген урууларынын башчысы Эр Солтоной, Итим баатыр, солто элинен Жайыл менен Кошой, саяктардын эр Садыр, сарбагыштан Атаке баатыр ж. б. менен бирдикте кыргыз жергесин жунгарлардан бошотууда айрыкча таанылган. Санжырачылардын айтуусуна караганда, Бердике баатыр жоого киргенде жайдак ат минип, кылыч чаап, айбалта соккон. Жогоруда аталган баатырлар менен Талас өрөөнүнөн, Чүйдөн, Кеминден баскынчыларды сүрүп, Ысык-Көлдүн тескейин бошотушкан. Бердике баатыр үч жыл көл боюнда туруп, хан Бердике аталган. Бердике кийин Таласка келип кокон бийи Эрденеге каршы аттанган. Ушул жортуулунда Бердике баатырды Анжиянда Эрдене бийдин тыңчылары ууланган жебе менен капысынан атып өлтүрүшкөн. 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы. Энциклопедия.-Б., 2003-ж. 
 Аттокуров С. Кыргыз санжырасы.-Б., 1995. 145-147 б.б. 
 Осмонов Ө. Ж. Кыргызстан тарыхы (байыркы доордон биздин күнгө чейин).-Б., 2008 

Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Манас эпосу, Энциклопедия

Кыргыз элинин кеңири белгилүү өзгөчө зор көлөмдөгү баатырдык эпосу. Кыргыздардын көптөгөн кылымдар бою өз билгендери менен табылгаларынын алгылыктуулары, басып өткөн жолу менен башынан кечирген окуялары жөнүндөгү маалыматтардын орчундууларын дээрлик бүт чогулткан казынанын милдетин аткарып, элдин ыйык тутуп, укумдан-тукумга сактап, улам толуктап келе жаткан улуу мурасы, эл турмушунда мааниси, орду боюнча улуттук сыймыгы катары баалануучу чыгарма. «Манасты» Жалпы дүйнөлүк илимде кабыл алынган салтка ылайык эпос деп атоо жана ага таандык өзгөчөлүктөрдү «эпос» илимий термининин мыйзамдык талаптарына ылайык кароо туура.

Жанрдык белгиси боюнча «Манас» - баатырдык эпос. Эпосто кыргыз фльклорунун көптөгөн жанрлары да синтездештирилген, бири-бирине жуурулушуп, эпостун мазмунуна сиңиштирилген. Кошoктордон, насаат ырлардан тартып, санат-насыяттарга, макал-лакаптарга, жөө жомоктордун түрлөрүнөн тартып уламыш, мифтерге чейин эпостон табууга болот. Mазмунунун өзгөчө кеңдигине карабастан, «Манас» - жогорку көркөмдүккө ээ чыгарма, анын окуялары композициялык бир бүтүндүккө баш ийип турат. Бардык окуяларды бириктирип турган кызыл сызык – Манас баатырдын өмр жолу жана баатырдык иштери. Эл ишениминде «Манас» деген оор ысымды бала көтөрө албайт, эгер ошол атка татыктуу болбосо, наристе жаш курагында эле чарчап калат делген. «Манастын» негизги окуялары, сюжеттик линиялары менен элдин тааныш болушу, чыгармадан бир нече сап ырды жатка билбеген кыргызды табуу кыйын экендиги эпостун эл арасында кеңири белгилүү экендигинин далили.

«Манаска» болгон элдин ушундай өзгөчө мамилесинен улам дүйнөдө теңдешсиз зор көлөмдүү көркөм чыгарма түзүлгөн. өзү сыяктуулардын ичинде көлөмү боюнча бул дүйнөдө «Манаска» теңдеш эпос жок. Манасчы Саякбай Карала уулунан жазылып алынган эпостун үч бөлүмүнүн жалпы көлөмү 500553 сап ыр. Бул көлөм гректердин «Иллиадасын» (15693 сап) менен «Одиссеясын» (12110 сап) бирге кошкондогу (27803 сап ыр) көлөмүнөн 20 эседей көп. «Манастын» ошол бир эле варианты илимде узак убакыт эң көлөмдүү эпос эсептелип келген инди элдеринин «Махабхаратасынан» (200 000 сап ыр) эки жарым эсе чоң. Бүгүн илимге «Манас» эпосунун түрдүү көлөмдөгү жетимишке жакын варианты белгилүү. Чыгарманын илимге белгисиз тексттерин эл арасында иликтеп таап, азып алуу иштери улантылууда.

 Шилтемелер 
 Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995

Категория:Манас эпосу
Категория:Фольклор
Категория:Илим изилдөө институту
Манастын чакмак ташы, энциклопедия

Манастын чакмак ташы 
Нарын чөлкөмүнүн Солтон-Сары жайлоосундагы аска – Манас баатыр чоролору менен чакмак таш (топ таш) ойноп жатып, бирөөнү түшүрүп жиберип таппай калган экен. Ошол чакмак таш ушул аска деген уламыш эл ичинде айтылат. 
 Шилтемелер 
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995

Категория:Манас эпосу
Категория:Фольклор
Категория:Нарын өрөөнү
Категория:Солтон-Сраы жайлоосу
Категория:Уламыш
Категория:Чакмак таш
Бумын каган

Бумын каган дастан каганthumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Бумын каганТуулган жылы: белгисизТуулган жери: АлтайИшмердүүлүгү: уруу башчысы 
Бумын каган - туулган жылы белгисиз 553-жылы өлгөн - Түрк каганатынын негиздөөчүсү. Ашина уруусунун башчысы.
6-кылымдын ортосунда Алтайдагы түрк урууларынын союзун Ашина уруусунун чыккан Бумын башкарган. Бумын жакшы жоокер жана мыкты дипломат болгон. 
545-жылы жуан-жуандар менен душмандыкта болгон Түндүк Кытай мамлекеттеринин бири менен дипломатиялык мамиле түзүлгөндөн кийин Бумындын кадыр-баркы көчмөндөр арасында кыйла өскөн. Адегенде Бумын тектеш урууларды бириктирүүнү чечкен. Уруулардын арасынан эң эле жакыны Теле уруусу болгон жана алар дагы жуан-жуандардын эзисүнөн кутулуу үчүн өз алдынча чыгууну чечет. Бирок Бумын Теле уруусунун ниетинтүшүнүп өзүнүн армиясын Алтай тоосунун капчыгайына жайгаштырган. Кол алдында калган Теле уруусу Бумындын камарагына өткөнгө макул болушат. Ошентип 546-жылы Теле уруусу (кытай булактарында 50000 боз үй) келечектеги Түрк мамлекетинин составына кирген. Теле уруусунун отряддары түрк аскерлерин кыйла күчтөнткөн. 
Бумын Борбордук Азияга үстөмдүк кылуу үчүн жуан-жуандардын каганы Анахуандын (520-552-ж.ж. башкарган) атаандашы болуп калган. 552-жылы жуан-жуандардын аскерлерин талкалаган. Түрктөрдүн жетекчиси Бумын жуан-жуандардын жогорку титулу "каган"ды алган. Ал эми өзүнүн байтактасын Монголиядага Орхон дарыясынын жээгине көчүргөн. Ошентип Бумын-каган жуан-жуандардын державасынын чалдыбарында пайда болгон жаңы мамлекетти - Улуу Түрк Каганатын башкарган. 
Бумын-каган өз элине көз карансыздыкты алып бергенден кийин 553-ж. көз жумган. Ал эми ордуна такка баласы Кара Ысык-Каган олтурган.
Улуу Түрк Каганатынын түзүлүшү дээрлик бардык түрк элдеринин кийинки тагдарына чоң таасир тийгизген. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биздин Кыргызстан: байыркы мезгилден 19-кылымдын аягына чейин. Популярдуу тарыхый энциклопедия.-Б., 2004. 78-79 б.б. 
 Гумилев Л.Н. Древние тюрки.-М., 1965 
 Өмүркул Кара уулу. Көөнө түрктөр тарыхы.-Б., 1994 
 Осмонов О. Дж. История Кыргызстана ( с древнейших времен до наших дней).-Б., 2005 
Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Кыргыз тарыхы