Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Санжыра

Санжыра, көкүн – уруу, уруктардын, элдин келип чыгышы, таралышы, бөлүнүшү, тарыхы жөнүндө маалымат берген оозеки чыгармачылыктын бир түрү. Кээде бул жазуу түрүндө да учурайт. Кыргыз санжырасында мифтик, уламыштык багыты күчтүү болуп, ыр формасында (мис., Балык акын айткан вариант ), кара сөз түрүндө ( Чодо, Мусакожо ) айтылган. Б.Солтоноев, Осмонаалы Сыдык уулу, Бала ырчы, Тоголок Молдо, Талип Молдо, Актан Тыныбеков санжыраларын жазып калтырышкан. Ар элдин, уруу – уруктун, ар бир адамдын, санжырасы айтылган, өзгөчө тарыхтагы белгилүү адамдарга карата ата-тек сүрүштүрүлгөн. Санжыра тарыхка жакын, бирок аны чыныгы реалдуу нерсе – тарыхый чындык деп түшүнүүгө болбойт. Анын көркөм структурасы уламыш, легенда, кошок, арман ж.б.-ды да камтыйт. Бул жанр дээрлик дүйнөнүн көпчүлүк элдеринде айтылса да, кыргыздарда өзгөчө кеңири тараган жана өркүндөгөн. Сайф-ад-Дин Аксыкентинин 16-кылымдагы “Мажму ат-таварих” деген кол жазмасында кыргыздардын Ак уулдан тартып Аналхакка чейинки 20-23 атасынын тизмеси берилген. 19-кылымда В.Радлов, Н. Аристов, Н. Городсков, Ч. Валиханов тарабынан санжыралар жазылган. 1913 – 14-жылы Осмонаалы Сыдык уулу топтогон санжыра Уфада басылып чыккан.

Санжыра- араптардын "чажара" сөзүнөн алынган. Бизче которгондо "дарак" дегенди түшүндүрөт. Эл, уруу, урук, тууралуу ооз эки баян.
 Адыгине(бий) улуусу, 
 Тагай андан кичүүсү. 
 Саруу элдин каруусу, 
 Мундуз элдин мүдүрү.
 Саяктан чыгат саяпкер,
 Басыз болот камчысы.
 Жетиген элдин желеги,
 Черик кыргыз чебери.
 Ичкилик элге кереги,
 Бугу болот бууданы.
 Тагайдан чыгат тулпары, 
 Солтодон чыгат сопулар. 
 Тейиттен келет кокуйлар, 
 Кайыптар кыргыз кадыры. 
 Дөөлөстөн чыгат, дөө-шаасы, 
 Кытай элдин кырааны, 
 Моңолдор болот сырттаны. 
 Азык келсе аш келет 
 Аңдатпай туруп тап берет 
 Найман нагыз кыргыздар, 
 Көрүнбөгөн жылдыздар.
Топу бекитмей

Топу бекитмей- кыргыздын байыркы оюндарынын бири. Оюн тегиз жерде, мектептин спорт залында ойнолот. Оюнга 5 жаштан жогорку 15-30 оюнчу жашына жараша топтолушуп катышат. Оюнга түйүлгөн жагоо же ушул сыяктуу буюм пайдаланылат. Ал топу деп аталат. Калыс оюнчуларды тегерете тургузуп, өзү каалаган оюнчуну оюнчуларга далысын салып тургузат. Тике катар турушкан оюнчулардын бирине топуну берет. Топу алган оюнчу топуну өзү каалаган жерине: жеңине чөнтөгүнө ж.б. катат. Андан кийин калыс тескери карап турган оюнчуну оң каратып, жашырган топуну табууну сунуш кылат. Эгер ал топуну тапса топу бекиткен оюнчу, таба албаса ошол издеген оюнчу өзү оюнчуларга ырдап, бийлеп же жомок, аңгеме,куудул сөз, дастандардан, > үзүндү айтып берүүгө тийиш. Ушул аталган тапшырмалардын бирин да аткара албаса калыс табакка туз, кебек алып келип ага тосот, ал болсо табакты жыттап, уйча мөөрөгө тийиш. Андан кийин оюн кайрадан улантылат.

Пайдаланылган адабият:

Токторбаев Саты Өспүрүмдөр өюндары.
НААМЕ

НААМЕ (араб с., кат, түпкү мааниси “арноо каты” дегенге жакын )— эпистолярдык форманын бир түрү, бирөөгө жөнөтүү үчүн атайы арналып жазылат. Бул форма көбүнчө тажик- фарсы, өзбек жана башка түрк элдерине тиешелүү. Дүйнөлүк адабий прогресске өз салымдарын кошкон Хорезми, Амири, Фирдоуси, Бабурдун чыгармалары нааме формасында жазылган. Нааме бүтүн чыгарма болушу да мүмкүн, бир чыгарманын үзүндүсү болушу да мүмкүн.

 Булактар 
Ж.Шериев,А.Муратов."Адабият терминдеринин түшүндүрмө сөздүгү"
Зилина

Зилина-кыргыз жаштарынын жаңы оюндарынын бири.Оюн тегиз жерде,мектептин спорт аянтчасында,залында ойнолот.Оюнга 6-10 жаштагы 20-25 оюнчу катышат.Оюнчулар кол кармашып, тегерете турушат. >- деп бардык оюнчулар көздөрүн жумуп туруп калышат. Ким күлүп жиберсе,ошол ырдап же бийлеп берет. Ошентип, оюн улантыла берет.

Пайдаланылган адабият:

Токторбаев Саты Өспүрүмдөр оюндары.
Юмор

Юмор (анг. – суюктук) – адамдардын мүнөзүндөгү, иш-аракеттериндеги айрым көрүнүштөрдү тамашага алуу, күлкү чыгаруу. Эгер сатирада автордун идеалына карама-каршы көрүнүш сынга алынса, юмордо идеалга каршы келбеген нерселер да жеңил күлкүгө алынат. Юмор ар кандай жанрдагы чыгармаларда учурай берет. Мисалы:

Акын мында өзүнүн каарманынын мүнөзүндөгү бир көрүнүштү юмордун жардамы менен көрсөтүп жатат. Ал эми Т. Сыдыкбековдун “Тоо арасында” романынын каарманы Ыйманбай өзүнүн күлкү келтирген юмордк жүрүм – туруму менен көзгө көрүнөт. Юмор Т. Сыдыкбеков, Б. Сарногоев, К. Маликов, А. Убукеев, Р. Шүкүрбеков, М. Алыбаев, Т. Абдумомунов, К. Каимов. М. Борбугулов, Э. Ибраев, М. Турсуналиев, Ж. Алыбаев, К. Жапаров сыяктуу жазуучулардын чыгармаларында көп учурайт жана ал образдар адамдарды оң сапаттарга тарбиялоодо көмөк көрсөтөт.

 "Манастагы" юмор 
Юмор ( — тамашка, азил маанисинде) — жеңил, жайдары күлкүлүү мыскыл менен сүрөттөө ыктарынын бир түрү. Ю. сатира, ирониядан көңүл ачар күлкү чыгарып, кишиге жагымдуу таасир эткени менен айырмаланат. Ю-дун элементтери манасчылардын бардыгында бар, өзгөчө Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда арбын. Мисалы, Карабөрккө көзү түшүп калган Манас аны ала элек жатканда эле атасына күйөө бала сыяктуу ызат көрсөткөндүгү үчүн Бакай шакаба кылат. Каныкейге куда түшкөндөгү ат чабышта Манас Аккула менен эң акырында келет. Ошондо Каныкей Манаска утурлай чыгып күлкү менен какшык мүнөздө тамаша жөнөтүп: «Күлүк экен атыңыз», — деп аттан түшүрүп алат. «Манас» эпосунда кала берсе Манастын өзүн күлкү кылууга да жол берген. Манастын кырк чоросу кээде Манастын өзүн да мыскылдайт. Мындай мыскыл Семетей эпосунда да бар. Зордук менен Айчүрөктү алам деп келген Толтой Семетей эмес Күлчородон качып бара жатканда Айчүрөк мунаранын үстүнөн жайдары күлүп айрөктөп:

— деп мыскылдайт. Ю. эпосто Манастын, анын чоролорунун же душмандарынын кулк-мүнөзүнө, иш-аракетине жараша берилет.

Жакып куда түшүп Караканга барганда Жакыпты качыруу үчүн Каракан эсеп жеткис мал, дүйнө, ал гана эмес «жолборстон берсин жетини», «шерден берсин экини» деп калың салат. Манас баатыр тоо-таштагы жапайы жандыктарды Букарга сүрүп барат. Жырткыч жаныбарлар шаарды тебелеп кете турган болгондо айласы кеткен Каракан кайра жалына:

Күрөшкө түшөр алдында Кошой боюмдун курушканын жазып бергиле деп жатып берет. Анын жонуна а дегенде эле алты, анан тогуз, анан он алты киши чыгып белин тебелейт. Аны көргөн Каманбек калмактарга мындай деп барат:

Ю. эпосто каармандардын, алардын иш-аракети, кулк-мүнөзүнө жараша берилет. Алар Ороңгунун опсуздугуна, ачкөздүгүнө жараша же Кыргылчалдын жолдо жүрө албай калганы, он башы Тазбайматтын он адамдын ичинен Манасты унутуп калганы жумшак Ю. менен баяндалып күлкүгө алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Аделаида

thumb|Аделаида.
thumb|Аделаида.
Аделаида - Австралиянын түштүк бөлүгүндө жайгашкан порт шаар; Түштүк Австралия штатынын административдик борбору. Калкы 1,1 млн (2002). Торренс дарыясынын боюнда, Сент-Винсент булуңунун жээгинде, Маунт-Лофти кыркатоосунун этегинде жайгашкан. Машина куруунун жана шарап жасоонун ири борбору. Нефть ажыратуу, химия, тамак-аш, жеңил өнөр жайы, университет, обсерватория, 3 музей, анын ичинде сүрөт галереясы бар. 1836-ж. негизделип, англиялык король Уильям IV нүн аялы королева Аделаиданын урматына аталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Шаарлар‎
Категория:Австралия
Би Янху Мухаммед Айуб

Мухаммед Айуб Би Янху (Ба Янху; туулган жылы 1840-жыл деп жоромолдонот – 26.07.1882) – 1862-1877-ж. Түндүк-Батыш Кытайдагы дуңгандардын жана Чыгыш Түркстандагы мусулман калктардын цинь-манжур эзүүсүнө каршы чыгарган көтөрүлүштөрүнө жетекчи болгондордун бири, теги дунган (хуэй). 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Мухаммед Аюб Биянху (тегаты Бо Янху деп да берилет) Кытайдын Шэньси вилайетиндеги (провинциясындагы) Сианьфу кыштагында бай дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. Ата-энеси кытайлык мусулмандардан (хуэй, кыпргызча дунган) болгон. Анын атасы оодандын башчысы да болуп иштеген. 

1862-жылы дунган эли Кытайдын цин-манчжур сулалесинин эзүүсүнө каршы улуттук боштондук көтөрүлүш баштаган. 1868-жылы Би Янху көтөрүлүш жетекчилеринен болуп калган. 

Кыймыл ойрон кылынган соң, көтөрүлүшчүлөр Шэньси аймагынан батышыраактагы Ганьсу аймагына качышкан. 

Ганьсуда да көтөрүхлүшчүлөр жеңилип калганда, 1872-73-жылдардын аралыгында Би Янху өз тобу менен Чыгыш Түркстанды карай үрккөн. 

Мында ал Үрүмчүгө жакын жердеги дунгандардын чакан ээлигшине кошулуп, акыры Жетишаар мусулман мамлекетинин курамында цин-манчжур аскерлерине каршы салгылашка катышкан.

1877-жылы Кытайдын батышында ири көтөрүлүш жеңилгенде, цин-манчжур жазалоочуларынан качып, Би Янху 5 миң кишиден турган шэньсилик тобу менен Түндүк Кыргызстанга келип байырлаганга аргасыз болгон. Оболу дунган бозгундар Торугарт аркылуу Нарын жергесине, андан соң Чүй аймагына ооп келишкен. 

Анын тобунун жана ганьсулук дунгандардын өкүлдөрүнүн келиши менен Кыргызстанда дунган диаспорасы калыптана баштаган. Бозгун дунгандарга кыргыз эли кыйла жардам берген. 

Кытай-манчжур бийликтери дунган элинин бир бөлүгүн бөйдө кыргындан сактап калган Би Янхуну тирүү кармап берчүлөр же анын сөөгүн көрсөткөндөр үчүн 200 миң лан (акча) сыйлык сунуш кылгандыгы маалым.

Мухаммед Айуб Би Янху өпкөсүнө суук тийип, 1882-жылы 26-июлда Кыргызстандын түндүгүндөгү Бишкекте кайтыш болгон. 
 
 Ал тууралуу чыгармалар жана илимий китептер 
 Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. - ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет. 
 Думан Л. И., Биянху — вождь дунганского восстания 1862—1877 гг., "Записки института востоковедения АН СССР", 1939, [т.] 7. 
 Сушанло М., Дунганское восстание второй половины XIX в. и роль в нем Бай Янь-ху, Фрунзе, 1959. 
王国杰，《重新评价白彦虎──西北民族研究》，陕西师范大学，回族在線，2006年。

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://kyrgyzinfo.ru/files/topic.php?id=203 
 http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Биянху/ 
 
 
 

Категория:Кытай
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Борбордук Азия
Категория:Ички Азия
Категория:Инсандар
Категория:XIX кылым
Категория:Кыргызстан
Категория:Дунгандар
Категория:Чыгыш Түркстан
Категория:Чүй облусу
Бөрүбаев, Алтай Асылканович

100px|thumb|Бөрүбаев Алтай

Бөрүбаев Алтай Асылканович (1950-ж. Талас облусу, Талас р-ну, Караой айылы) - коомдук-саясий ишмер. 
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын терагасы (2000-жылдан). Физика-математика илиминин доктору (1991), проф. (1992). Кыргыз Респ-нын УИАнын академиги (2000). 1972-ж. КМУну бүтүргөн. КМУУда кафедра башчы, декан, проректор, Кыргыз Республикасынын билим берүү министринин 1-орун басары, Кыргыз мамл. пед. ун-тинде, КМУУда ректор. Жогорку мектептин Эл аралык илимдер академиясынын (1993), Социалдык ж-а пед. ил-нин Россия академиясынын академиги (1995), М. В. Ломоносов атн. Москва мамл. ун-тинин ж. б. жогорку окуу жайларынын ардактуу проф. Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты (1981), элге билим берүүнүн отличниги (1983), Кыргыз Респ-нын илимге эмгек сиңирген ишмери (1995), Илим ж-а техника б-ча мамл. сыйлыгынын лауреаты (1998). Геометрия ж-а топология б-ча адис. 100төн ашык ил. эмгек- тин, а.и. 3 монография, 4 окуу китебинин автору.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы энциклопедия. Бишкек - 2003ж.

 Айрым шилтемелер 
Алтай Бөрүбаев «Конституцияга ылайык бир адам эки гана мөөнөткө президент болуп шайлана алаарын» эскертти 
АЛТАЙ БӨРҮБАЕВ: «АКАЕВДИН КАЧЫП КЕТИШИ КЫРГЫЗ ЭЛИН УЯТ КЫЛДЫ» 
АЛТАЙ БӨРҮБАЕВ: БИЗДЕ РЕВОЛЮЦИЯ БОЛБОЙТ, АГА НЕГИЗ ЖОК 
АЛТАЙ БӨРҮБАЕВ: «МАМЛЕКЕТТИК БЮДЖЕТ ТУУРАЛУУ МЫЙЗАМ «БЮДЖЕТ ЖӨНҮНДӨГҮ» КОДЕКСТИН НЕГИЗИНДЕ КАБЫЛ АЛЫНЫШЫ КЕРЕК»

Категория:Инсандар
Омоним

Омонимия – (грек. homonymia – бирдей аталыш, окшош аталыш) – маанилик жактан байланышсыз тилдик бирдиктердин тыбыштык жактан бирдей айтылып окшошуп калуучулугу, айтылышы жана жазылышы бирдей, же болбосо окшош, маанилери ар түрдүү болгон сөздөр. Омонимдерди билгичтик менен пайдалануу чыгарманын таасирдүүлүгүн күчөтүп, эмоционалдуулугун арттырат.

Омонимиянын негизинде бирдей айтылып, тыбыштык жактан окшошуп калган сөздөр Омонимдер деп аталса, ушул сөздөрдү изилдөөчү тармак Омонимия деп аталат. Демек, Омонимия бир жагынан, бир тилдеги омонимдердин жалпы жыйындысын билдирсе, экинчи жагынан, тил илиминин омонимдерди изилдөөчү бир бөлүмү катары аныкталат.
 
Омонимдик карым-катышта турган тилдик бирдиктердин өзгөчөлүгүнө жараша Омонимиялексикалык жана грамматикалык болуп бөлүнөт. Лексикалык Омонимия маанилик жактан эч карым-катышсыз турган сөздөрдүн бирдей айтылып калышы аркылуу мүнөздөлөт да, ассоциативдик байланышсыз болот. Демек, тарыхый-генетикалык да, денотативдик да жактан бири-бири менен байланышпаган түшүнүктөрдү бирдей тыбыштык тизмектер аркылуу атоодон улам пайда болгон тилдик көрүнүш катары Омонимия полисемиядан кескин айырмаланат.
 
Тилде Омонимия төмөнкүдөй жолдор аркылуу пайда болот: тилдин тарыхый өнүгүү этабында фонетикалык ар кандай өзгөрүүлөрдүн натыйжасында мурда ар башкача эле тыбыштык комплекстеги сөздөр тыбыштык бирдей тизмекте, бирдей турпатта болуп калышат да, бирдей айтылат. Мис.,
 
ат – бирөөнүн ысмы, ат – жылкы, ат – мылтык ат; шак – бозонун шагы, шак – бак; буу – газ, буу – байла.
 
чет тилдерден кабыл алынган сөздөр менен төл сөздөр тыбыштык жактан окшошуп калат: карта – жылкынын ич эти, карта – ойной турган буюм, карта – атлас, жер шарынын сүрөтү, кабак – эңкейиш, кабак – кафе.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
 Расмий сайты 

Категория:Лингвистика
Категория:Тил илими
Опера

thumb|Опера.
Опера (ит.— жазма жумуш) — театр искусствосунун негизги жанрларынын бири. Мында негизги көңүл үнгө, музыкага бөлүнөт. Опера кыргыз элинде Октябрь революциясынан кийин пайда болуп, өнүгүп жатат. Мисалы: «Манас», «Айчүрөк» опералары.

Опера (итал. opera - жумуш, эмгек, иш; лат. opera - эмгектер, жасалга, чыгарма) - музыкалык - драматикалык чыгарма муунунан болуп, сценалаштырылган, музыка синтезине, сценалык аракеттерге жана сөзгө негизделген искусство түрү.

Драматикалык театрдан айырмаланып, атайын функцияны музыка аткарат, операда аракеттин жүрүшүнүн негизи болуп эсептелет. Операнын атайын негизи либретто. 

Опера сөзү чыгармадагы маанисинен мурун жаралган. Ал эми чыгармада 1639-жж. пайдаланыла баштаган. Жалпы колдонууга XVIII жана XIX кк. тарала баштайт.

 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Музыка‎
Категория:Театр‎
Оратория

thumb|upright
Оратория (ит.— сүйлөө) — драмалык сюжеттин негизинде хор жана жеке аткаруучулар үчүн жазылган музыкалык чоң чыгарма. 

 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 

Категория:Музыка‎
Өлбөс образдар

Өлбөс образдар — бир топ доорлор өтсө да өз маанисин, өз күчүн жоготпой келе жаткан, өтө жогору даражада жалпылаштырылгап образдар. Байыркы гректин мифтериндеги Прометей, кийинки Дон Кихот (Сервантес), Гамлет (Шекспир), Фауст (Гёте), Манас («Манас» эпосу) — өлбөс образдардын катарына кирет. Алардын образын ошол өздөрү жашаган белгилүү тарыхый шарттардагы иш-аракеттерди терең билген жана аны ар ким өзү жашап жаткан заман менен байланыштыра алган учурда гана терең түшүнүүгө болот. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты
Категория: Филология
Памфлет

Памфлет (англис тилинен – колдогу барак) – сатиралык адабияттын кээ бир белгилүү адамдардын же партиялардын туура эмес тартиптерине карата өтө курч публицистикалык маанайда жазылган түрү. Ал өзүнүн типтүүлүгүнүн аздыгы, тарыхый фактыларынын молдугу, полемикалуулугу жана публицистикалуулугу менен айырмаланат.
 
Саясий памфлеттер,
Адабий памфлеттер болуп маани-маңызына карап ажыратылат.

Кыргыз адабиятында К. Баялиновдун “Господин Поинтонго менин сунушум” (1984-ж.) деген памфлети белгилүү, анда автор ошол мезгилдеги саясий абалга байланыштуу Орто Азия элдери Россияга колониялык эзүүдөгүдөй эле жашайт – деген ушактын жалгандыгын курч сатира менен ачып берүүгө аракеттенет.

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты
Категория: азуучулар
Категория: Филология
Пейзаждык лирика

Пейзаждык лирика– лирикалык каармандардын жаратылыш көрүнүштөрү, жыл мезгилдери, табияттын көркү жөнүндөгү ой жүгүртүүсү. Кыргыз адабиятында А. Токомбаевдин “Ай нурунда кышкы түн”, А. Осмоновдун “Кыргыз тоолору”, Ж. Бөкөнбаевдин “Жайдын кечи” сыяктуу пейзаждык лириканын толуп жаткан мыкты үлгүлөрү бар. 

Көк асман даңгыр жолго окшойт, 

Сур булут чыккан чаңга окшойт.
 
Үңкүргө дайра киргендей,
 
Уюлгуп шамал, жел боздойт...
 
Ийрилип аккан чоң өзөн,
 
Ийнеде учук жипке окшойт.
 
Чытырман токой, калың бак,
 
Чырымтал бетте түккө окшойт.
 
Көк тиреп турган катар тоо
 
Көшүлүп чөккөн нарга окшойт.
 
Суналган чөлдө чалкар көл 

Сулууга бүткөн калга окшойт.
(Ж. Бөкөнбаев) 

Мында акын самолёт менен учуп бара жаткандагы жердин көрүнүшүнүн сүрөтүн сөз менен тартат. Пейзаждык лирика акындан көрөгөчтүктү, тил байлыгынын кеңдигин талап кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты
[Категория: Жазуучулар]]
Категория: Филология
Прозалык ыр

Прозалык ыр.

Прозалык ыр, ыргактуу проза – каармандын лирикалык туюмдары прозалык чыгармада берилип, күчтүү эмоцияга жана белгилүү бир ритмге ээ болгон чыгарма. М. Горькийдин атактуу “Бороон кабарчысы жөнүндө ыры” мына ушундай түрдө жазылган. Прозалык ырда сүйлөмдөрдүн синтаксистик түзүлүшү поэзиялык формага жакын келет. Мисалы, “Бул дүйнөдө жол азабы түгөнбөгөн мен түбөлүк жолоочумун. Сапарымдын түк чеги жок, арбыта албадым жолду да. Кечээ жүрдүм адашууну мен билбей, туңгуюкта чиеленген турмушумдун чыйырларын өзүм да таба албай барам үлгү-насыяттары Бүгүн болсо карылыктын айынан көздөрүмдүн нуру өчүп, адашамын даңгыр жолдо. Эртеңчи? Эртең да мен аракетти адашпоого жумшаймын. Анан? Анан кылчайып артыма, акырет деген түбөлүккө даярданам”.

 (Н. Каримов)

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты[Категория: Акын- жазуучулар]]
Категория: Филология
Рапсод

Рапсод (гр.— ыр токуймун) — байыркы Грецияда эл чогулган жайларда эпикалык чыгармаларды аткаруучу кишилер. Рапсоддордон көптөгөн миф, легендалар, эпикалык ири чыгармалар, алардын ичинде Гомердип «Иллиада» менен «Одиссеянын» тексттери жазылып алынган. Алар бул жагынан кыргыздын ак таңдай ырчыларына, манасчыларга окшоп кетет.
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Искусство жана маданият
Редиф

Редиф (ар.—артынан келүүчү) — ыр сабындагы уйкаштыктан кийин келүүчу сөздөр жана сөз айкаштары. Араб тилинен которгондо «артынан келүүчү» деген маанини билдирет. Редиф көбүнчө уйкашкан сөздөн кийин бир сөздүн кайталанышы, ал көбүнчө араб-парсы жана жалпы эле чыгыш поэзиясына мүнөздүү. Редиф катарында келген сөз, сөз айкашы же сүйлөмгө автор басым жасайт, чыгарманын бүткүл өзөгү менен байланышып турат.
 Булактар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Фольклор
Рифма

Рифма (гр.— өлчөм, уйкаш) — эки же андай артык ыр саптарындагы айрым тыбыштык үндөштүгү, окшошуулар уйкаштык деп аталат. Уйкаштык ыр түрүндөгү чыгармаларга мүнөздүү, ал ырдын ритмине, интонациясына, синтаксистик-лексикалык түзүлүшүнө таасирин тийгизет, ырды кара сөздөн айырмалап, ага өзүнчө өзгөчөлүк киргизет. Рифма сүйлөөчүнүн сөзүнүн таасирдүүлүгүн, угумдуулугун күчөтөт. Кыргыз эли өзгөчө оозеки чыгармачылыгында чоң маани беришкен. Макал-лакаптардан тартып, залкар океан — «Манаска» чейинки улуу мурастардын көпчүлүгүн уйкаштырып, ырга айлантышкан. Уйкаштык түзүү аябагандай зор талантты, билгичтикти талап кылат. Бардык эле уйкашкан сөздөр ыр боло бербейт. Ал үчүн чыгарманын жалпы маанисинен чыгып кетпей турган, зарыл болгон сөздөр же сөз айкаштары колдонулат. 
 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Искусство жана маданият
Категория:Фольклор
Чарпая

thumb|темирден жасалган чарпая
thumb|чайканадагы чарпаялар
Төрт буттуу секиче. Бул — аймактык бөтөнчөлүктөрү бар жыгач буюму. Коомдук жайларда, чайканаларда, же үйлөрдө турмуш-тиричилик үчүн чарпаянын мааниси зор. Мында төрт-беш адам жайынча отурат, тамак ичет, эс алат, төшөк салып уктоого да болот. Ал өзүнчө куттуу жайды элестетет. Күндөлүк жашоону канааттандырууга шартташкан бул өңдүү чоң жыгач керебет арчадан да, карагайдан да, талдан да, теректен да жасалат. Анын болжолдуу узундугу 2—2,5 м, туурасы 1,8 метрдей келет. Супанын кабелтең төрт кыр, же жумуру буту болот. Эки башы кереге көздөнүп, бул чебер муунактала кырылып, өзүнчө кооз көрүнөт.
Чарпая тактайланат, үстүнө килем, шалча, шырдак, төшөк салынат. Бул Түштүк Кыргызстанда үймө-үй бар. Чарбактын ичинде бирден-экиден чарпая күткөндөр көп. Алардын көркөмдүгү ар кандай көрүнөт.

 Маалыматтын булагы 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Чоор

thumb|upright|Чоор.
Чоор — элдик үндүү аспаптардын эң байыркысы. Үйлөмө аспаптардын түрлөрүнө кирет. Ал негизинен өрүк, карагайдан жасалат. Мурун куурайдан да, шилбиден да чоор жасалган. Аларга койдун кызыл өңгөчүн каптап, чоордун эки башы ачык болгон. Чоорду жасоо жана аны тартуу — жеринен сейрек көрүнүш. Натыйжада, чоорчулар аз. Азыр анын аягы тыйылып баратат. Үч-төрт гана үн чыгып, айрым обондор чоорго келүүчү эмес. Чоор кийин жокко чыгып баратышы төгүндөлбөйт. Мына ушуларды эске алып, аны жакшыртуу үчүн нооталык түзүлүшүнө ылайыктап кайра өзгөртүп жасоого чеберлер узанышууда. Мында аспапка үн, көрк жана форма берүү көңүлдүн башында турат. Ооздон чыккан жел түтүк аркылуу чоордон үн берүүчү тешигин үйлөнүп, жеңил үн чыгарууга мүмкүндүк түзүлүүдө. Ошондо чоордун ичиндеги «жөнгө салгыч» оңго же солго буралып, чоордогу үн берүүчү тешикти издейт. Эгерде бул жөнгө салгыч толук өз милдетин аткара албаса, анда «жардамчы жөнгө салгычтын» буроосун бошотуп, оңго же солго айлантып, же узартып, же кыскартып, чоордун үнүн издеп табууга болот.. Бул «жардамчы жөнгө салгыч» жез түтүгүнөн жасалууда. Анын узундугу 14 см, дм 8 мм болот. Мындай элдик үндүү аспап оркестрге кошулууда.

 Маалыматтын булагы 
 Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9

Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү
Категория:Музыкалык аспаптар
Категория:Кыргыз музыкасы
Романтика

Романтика — адабий чыгармачылыкта турмуштун өзгөчө көрүнгөн жактарын же каармандыкка ширелген окуялардын көтөрүңкү маанайда чагылдырылышы. Муну романтизм методу менен алмаштырбоо керек. Романтизм адабий ойлоонун өзүнчө бир формасы, принциби катары көрүнсө, романтика социалисттик реализм методунун ичиндеги турмушту көркөм чагылдыруунун өзүнчө бир ыгы, жолу. Мисалы, К. Жантошевдин «Каныбек» романында романтика өзгөчө даана байкалат Ч. Айтматовдун «Ак кеме» повестиндеги бала өзүнүн балалык романтикасы менен окурмандарга жагат. Ал өзүнүн дүрбүсүнө кайрылат, тоо, токой, таш — баары анын оюнда жандуу нерселер, алар менен сүйлөшөт, анын өзүнүн идеалы — ак кемеси бар. Кыргыз совет адабиятында мындай романтикалык сүрөттөөлөр А. Токомбаевдин, Ч. Айтматовдун, А. Осмоновдун, Ж.Бөкөнбаевдин, С. Эралиевдин чыгармаларынан көп учурайт.

 Колдонулган адабияттар 
 http://kyrgyzinfo.ru 
Категория:Искусство жана маданият