Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ат-Башы тоо кыркасы

thumb|Ат-Башы тоосу.

Ат-Башы тоо кыркасы ― Кыргызстандын түндүгүндөгү Ички Теңир-Тоонун түштүк бөлүгүндөгү тоо кыркасы.

Ат-Башы тоо кыркасы түндук-чыгыштан (Кынды ашуусунан) түштүк-батышка (Түз ашууга чейин) 140 кмге созулуп жатат. Туурасы 30 кмге чейин жетет. Орточо бийиктиги 4280 м, эң бийик жери 4786 м (Жел-Тегирмен чокусу).

Тоо кыркасы түндүк-чыгыштан түштүк-батышка карай улам бийиктеп, Терек-Суунун тушунан кайра жапыздайт. Капталдарында суу өрөөндөрү, суу жеп кеткен кокту-колоттор, жыбыт-жылгалар көп. Кырка тилкелеринде чакан мөңгүлөр кездешет. Бул тилкеде мөңгүнүн аракетинен пайда болгон рельефтин формалары – тепши сымал өрөөндөр,төрлөр бар. Шоңшойгон шиш чокулары, тоо тектеринин сыныктарынын эшилмелери кеңири таралган.

Тоо кырканын негизин кембрийге чейинки жана кембрий, силур, девон, таш көмүр, пермь мезгилдеринде пайда болгон тоо тектер (гнейс, сланец, конгломерат, кумдук, акиташ теги, мрамор, туф, порфирит) түзөт.
Тоо аралык ойдуңдар менен суу өрөөндөрүндө төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон аллювий жана морена тектери топтолгон. Итрузия тоо тектеринен габброди абаз, диорит, гранитдиорит, гранит жана сиениттер бар. Аталышы анти - клинорийи – кырка тоонун тектон негизги структурасы. 

 Кен байлыктары 
Сымап (Таш-Рабат, Шырыкты, Акбейит), коргошун, никель, мрамор, курулуш материалдары жана башка. Неотектоникасы боюнча горст-мегантик-линаль.

Байыркы музкап тоонун издери Ача-Кайыңды, Четкелтебек, Богошту, Баш-Кайыңды, Таш-Рабат, Шырыкты сууларынын төрлөрүндө кездешет. Ат-Башы кырка тоосунда жалпы аянты 106,2 км2 келген 149 мөңгү бар. Анын 52,8 км2 түндүк капталында. Ирилери: Кош-Караташ, Мустабас, Ача-Кайыңды, Туюк-Богошту. 

Ат-Башы өрөөнүнүн Ак-Сай жайлоосуна мал ашуучу ашуулар бар: 
Жолбогошту (3 907 м бий иктикте), Үйүрмө (380 1 м), Ташрабат (3968 м), Жеңичке (4063 м). 
Түштүк капталы негизинен субальп, альп, талаа (3600–3900 м), бийик субнивалдык, нивалдык (3900–4300 м), түндүк бети тоолуу талаа (2400–2700 м), тоолуу шалбаа (2700–3000 м), токой
(карагай ж. б., 2900–3400 м), субальп, альп шалбаасы (3400–3800 м), субниваль жана ни - валь (3800–4300 м) ландшафтуу; батыш тарабында каксоо келип, тоолуу талаа, субальп, альп ландшафт алкактары мүнөздүү. 

АТОЙНОК КЫРКА ТООСУ Батыш Теңир-Тоодо. Карасуу (оң), Каракулжа сууларынын (Узунакматтын оң куймасы) жана Нарындын төмөнкү куймаларынын (Итсай, Аксайбашы, Токтобексай, Тома терек ж. б.) ортосун да . Талас Ала-Тоосу менен Чаткал тоо кыркасы тутумда шкан жерден тү ш.-чыгышка карай (Нарын д-на чейин) 70 кмге ийилип жатат; туурасы 16 км, орт. бийикт. 3300 м, эң бийик жери 3896 м. Тоонун суу бөлгүчү тик, аскалуу, орто оң кубийик бөлүүн дө байыр.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Семенов, чокусу

200px|thumb|right|Семенов чокусу.
Семенов чокусу - Сары-Жаз кырка тоосунун эң бийик жери. Кырка тоонун чыгыш бөлүгүндө, Кыргызстан менен Казакстандын чек арасында жайгашкан. Бийиктиги 5816 м. Силурдун аягында, девондун башталышында пайда болгон чөкмө жана аларды жиреп чыккан интрузия тоо тектеринен түзүлгөн. Кырка тоонун бул бөлүгүндө зор мөңгү жатат. Түндүк-батышында Семёнов мөңгүсү жайгашкан. Чоку П. П. Семёнов Тянь-Шаньскийдин ысымынан аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Чокулар
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Казакстан
Категория:Тумар-2011
Ак-Терек-Каба, өрөөн

Ак-Терек-Каба, өрөөн Түштүк Кыргызстанда. Кара-Үңкүр суусунун оң куймасынын өрөөнүн ээлейт. Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк этегинде, түндүктөн түштүктү карай 32 кмге созулуп жатат. Туурасы 3– 4 км. Деңиз деңгээлинин бийиктиги- 1600–1800 м.Өрөөн жалпы жонунан V формасында болуп, тектоникалык кыймылдан жана эрозиядан пайда болгон. Өрөөн аркылуу 16 км өйдө карай этек тоолуу рельеф басымдуулук кылат. Сол жагында байыркы денудациялык түздүктөр бар. Улам жогорулаганда өрөөн куушурулат. Кыска жана терең кокту-колоттор, кургак сайлар көп. Таманы кууш; эки тектир даана байкалат. Суу жээктери тик жардуу, жогору жагы аскалуу. Тоо беттерине борчук аскалар мүнөздүү. Т өмөн жагы неогендин, төрү палеозойдун кумдук, чопо, акиташ тектеринен түзүлгөн. Климаты мелүүн континенттик. Июлдун орточо температурасы 20,1°С, январдыкы –2,6°С. Жылдык орточо жаан-чачыны 901 мм. 

Өрөөн аркылуу Каба (сол куймасы — Актерек) суусу агат. Өрөөндүн ландшафты өтө кооз. Суу жээгиндеги жайылмаларда тал, терек, долоно, четин, шилби, итмурун ж. б., тоо капталдарында мисте өсөт. Улам жогорулаган сайын мисте, ак чечектүү токой түнт мөмө-жемиш жана жаңгак токою менен алмашат. 

Жаңгак токоюнун арасында жапайы алма, алмурут, алчанын 3 түрү, карагат, айвансари, бүлдүркөн сыяктуу жер жемиштер, ошондой эле долоно, акчечек, аккайың, четин, ыргай, шилби, итмурун, табылгы ж. б. өсөт. Өрөөндө Өзбек-Каба, Кыргыз-Каба, Жай- Терек кыштагы жана Кыргыз УИАнын Биология институтунун Ак-Терек байкоо жүргүзүүчү пункту бар.

 Адабияттар 
 "Кыргызстан географиясы.Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору Б.2004

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Тумар-2011
Торайгыр

Торайгыр – Ысык-Көл өрөөнүндөгү суу. Узундугу 30 км, алабынын аянты 175 км2. Күнгөй Ала-Тоонун батыш бөлүгүнүн түштүк капталдарынан башталып, Торайгыр кыштагынан 2 км түштүгүрөөктө көлгө жетпей соолот. Жалпы узундугу 90 км болгон 22 куймасы бар; ирилери–Түзашуу (10 км), Күүлдөк (13 км), Кызылбулак (13 км). Кар (90 %) жана жамгыр (10 %) сууларынан куралат. Апрель–август айларында кирип, сентябрь–мартта тартылат. Көп жылдык орточо чыгымы 0,83 м3/сек, май айында суусу мол болуп, орточо чыгымы 1,40 м3/сек,январь–марттарда суусу тартыш келип, орточо чыгымы 0,45 м3/секга жетет. Байкалган эң көп чыгымы 44,4 м3/сек. Айрым жылдары кышкысын соолуп калат. Суусу дээрлик сугатка пайдаланылгандыктан, андан 2,30 м3/сек суу өткөрүүчү 3 канал чыгарылган. Боюнда Торайгыр кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Ой Кайыңды суусу

Ой Кайыңды суусу — Жумгал районундагы суу, Көкөмерендин сол куймасы. Узундугу 33 км, алабынын аянты 235 км2. Музтөр деген ат менен Жумгал кырка тоосунун түштүк капталынан башталат да, Жумгал жана Ой-кайың тоолорунун аралыгы менен агып, Көкөмеренге куят. Ортоңку бөлүгүндө жайык, Көкөмеренге кошуларда кууш өрөөн менен агат. Жылдык орточо чыгымы 1,5–2,8 м3/сек, эң көп чыгымы июнь–июлда, азы февралда байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октябрь – мартта тартылат. Ири куймалары: Талдысуу, Туурасуу, Түзашуу, Акташ, Кошбулак (оң), Басады, Боронду (сол ). Сугатка пайдаланылат. Боюнда Тунук кыштагы жайга шкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Жумгал району
Категория:Тумар-2011
Көлү көк

thumb|Көлү көк.
 
Көлү көк, Көл-Үкөк - Кочкор өрөөнүндөгү суу, Чүй дариясынын оң куймасы. Тескей Ала тоонун батыш бөлүгүнүн түндүк капталынан башталат.

Узундугу 37 км, алабынын аянты 75,8 км2. Суучогултуучу аймагынын деңиз деңгелинен орточо бийикт. 3000 м.

Негизинен кар жана мөңгү сууларынан куралат. Көлү көктүн 28 куймасы бар. Июль айында ташкындап, февралда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 0,9 м3/сек. Алабында жалпы аянты 1,4 км2 ден ашык көлдөр, 14,9 км2 келген мөңгүлөр бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Төлөк (дарыя)

Төлөк - Төлөк–Жоонарык суусунун сол куймасы.Узундугу 43 км, алабынын аянты 382 км2. Кызарт тоосунун чыгыш капталынан башталат.Жогорку агымында Кашка суу аталып,капталдары тик,кууш өрөөн аркылуу агат.Ири куймалары: Калмак ашуу, Музтөр, Кең суу, Көксай (оң), Чолой (сол). Негизинен мөңгү (20%),кар (14 %),булак (62 %) сууларынан куралат.Жылдык орточо чыгымы 2 ,09м3/с ек. Эң көп чыгымы июнь–июлда (7,81м3/сек),эң азы декабрда (0,53 м3/сек) байкалат.Май айында кире баштап, августта тартылат.Сугатка пайдаланылат.Жээгинде Төлөк кыштакта жайгакан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Карабуура, капчыгайы

Аталышы Карабуура капчыгайы thumb|center|200pxЖалпы маалымат Жайгашкан жери Талас областы Узундугу 60 км Терең жери 3 км Деңиз денгээлинен бийиктиги 3000 м
Карабуура, капчыгайы - Талас Ала-Тоосунун түндүгүнүн капталында, Карабуура (Таластын оң куймасы) суусунун алабында узундугу 60 км, эң жазык жери 2–3 км, кууш жери 0,5– 1 км. Таманынын ооз тарабы 1400 м, төрү 3000 м бийиктикте жайгашкан. Капчыгай суу эрозиясынын натыйжасында пайда болуп, V сымал. Таманы Шилбилүү суусунун чатына чейин төртүнчүлүк мезгилдин борпоң тектерине толгон. Гранит, гранит диорит интрузия тектеринен турган капчыгайдын бийик бөлүгү терең тилмеленген. Кургак талаа жана талаа, сейрек арча-бадалдуу шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Капчыгай аркылуу Талас жана Чаткал өрөөндөрүн туташтырган автоунаа жолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргыз таануу
Категория:Талас облусу
Категория:капчыгайлар
Категория:Түндук Кыргызстан
Категория:Тумар-2011
Кара-Үңкүр жана Оттук капчыгайы

Аталышы Кара-Үңкүр жана Оттук капчыгайы thumb|center|200pxЖалпы маалымат Жайгашкан жери Нарын областы Узундугу 35 км Терең жери 3 км Деңиз денгээлинен бийиктиги 3000 м
Кара-Үңкүр жана Оттук капчыгай ички Теңир-Тоодо. Нарын районунун аймагында. Соң-Көл жана Байдулу тоолорунун ортосунда, Кара-Үңкүр жана Оттук суусу аккан багытта түндүктөн түштүккө карай 35 кмге созулат. Таманынын эң жазы жери (Оттук кышнын түндүгүндө) 2–3 км, кууш жери 400–600 м. Таманынын эң жапыз жери 2450 м, бийик жери 3000 м бийиктикте. Капчыгай карбондун сланец, акиташ теги,кон- гломерат тектерин суу жеп, үбөлөнүүсүнөн пайда болгон. Негизинен V сымал капчыгай. Капчыгай аркылуу Бишкек—Торугарт авто жолу өтөт. 

Фергана өрөөнү өзүнүн бай дыйканчылык маданияты менен байыртадан эле даңкы чыгып келген. Кубаттуу дарыялардын артериялары: Нарын, Кара-Дарыя жана алардын кошулушунан жаралган Сыр-Дарыя өрөөндү кеңдик багытта кесип өтөт. Түркстан кырка тоолорунан агып түшкөн тоо суулары — түштүктө Куршаб, Ак-Буура, Араван, Исфайрам, Сох, Исфара ж.б., Фергана тоо кыркаларынан агып түшкөн суулар — чыгышта Кара-Үңкүр, Көгарт; Чаткал тоо кыркаларынан агып түшкөн суулар — түндүктө Касан, Патша-Ата ж.б. суулар тоо этектериндеги түздүктөрдүн күрдүү жерлерин сугарып, өрөөндүн борпоң топурактуу кыртышында ар түрдүү өсүмдүктөрдүн бай түшүмдүүлүгүн камсыз кылып турган. Бул жер адам багып өстүргөн өсүмдүктөргө гана бай болбостон, Ферганага канатташ жаткан тоолуу капчыгайлар менен өрөөндөрдө, баарынан мурда Кетмен-Төбөдө, Алайда жана Чаткалда байыртадан көчмөн малчыларды өзүнө тарткан эң бай жайлоолор да орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

 интернеттеги шилтемелер 
БАЙЫРКЫ ФЕРГАНА 

Категория:Капчыгайлар
Категория:Нарын облусунун капчыгайлары
Касан-сай

thumb|Касан-сай.
Касан-сай — Чаткал кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталынан башталган суу. Ала-бука районун аймагында. Узундугу 75 км, алабынын аянты 17 80 км2.

Жогорку агымында Чаткалды сай аталып, өрөөнү кууш. Касан-сай кыштагынын четинде түштүктү карай агып, Нарын дариясына жетпей сугатка бөлүнүп кетет. Өрөөнүндө Ортотокой суусу курулган (1947). Ортоңку жана төмөнкү агымы адырлуу ойдуң менен агып, Төрөкоргон кыштагынан арысалааларга жана каналдарга бөлүнөт.

Ири куймалары: Терек, Өрүктү жана 
Ала-Бука. Төмөнкү агымында Кукумбай, Чуст, Ак-сай ж.б. каналдар курулган. Жылдык ортчо чыгымы 11,7 м3/сек, эң көбү июнда(53,1 м3/сек), эң азы мартта (2,16 м3/сек) байкалат. Апрелде кирип, октябрда тартылат. Жээгинде Касан-сай, Төрөкоргон, Каттаган, Кукумбай кыштагы жайгашкан.

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Ала-Бука району
Категория:Өзбекстандын географиясы‎
Категория:Тумар-2011
Кичи-Нарын капчыгайы

Аталышы Кичи-Нарын капчыгайы center|200pxЖалпы маалымат Жайгашкан жери Теңир-Тоодо Узундугу 45 км Терең жери 2 км Деңиз денгээлинен бийиктиги 2490 м
Кичи Нарын капчыгайы ички Теңир-Тоодо жайгашкан. Капкаташ, Нура, Жетим тоолору менен курчалат. Нарын районунун аймагында орун алган. Капчыгайдын узундугу Балгарт жана Жылаңач сууларынын кошулушунан Кичи Нарындын чатына чейин 45 км. Таманынын жазылыгы баш жагында 500–700м, орто жеринде 1,5–2,0 км, төмөнкү бөлүгүндө 2,5–3,0 км; эң кууш жери 200–300 м (Сарыкүнгөй жана Жол жакшы суулары куйган аймакта); деңиз деңгээлинен бийиктиги 2350–2490м. Капталдары Борду, Сарыкүнгөй жана Жолжакшы, Чыргайлы (оң куй малары), Кашка-Суу, Оорук-Там, Ат-Жайлоо, Калмакашуу]], Улан (сол куймалары) суулары жана алардын кокту-колоттору менен тилмеленген. Чоң Нарынга чыга берген жеринде бир нече тектир бар (айрымдарынын туурасы 800 мге чейин). Капчыгайдын таманынан тоолордун кырына чейинки салыштырмалуу бийиктик 1500–2000 м. Таманы палеоген, неогендин конгломерат, кумдук, алевролит ж.б, капталдары девон менен ордовиктина акиташ теги, доломит, сланец, кумдук тоо тектеринен түзүлгөн. Аларды айрым жерлерде гранит, гранитди оритинтрузиялары жиреп чыккан. Климаты континенттик, январдын орточо темпрасы – 19°С, июль айында 10°С, жылдык ортосу жаан-чачыны 350 мм. Талаа (2500 м бийиктикке чейин), бадал аралашкан шалбаалуу талаа (2500–2600 м), андан жогорусу бальп жана альп шалбаалуу талаа жана шалбаа ландшафттары басымдуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Нарын облусунун капчыгайлары
Категория:Теңир-Тоо
Кашка суу

thumb|Кашка суу-1.

Кашка суу — Ак-Талаа районун аймагы аркылуу аккан суу, Арпанын оң куймасы. Арпанын Ала-Тоосунун түндүк-батыш капталынан башталат. Узундугу 33 км, алабынын аянты 243 км2. Алабынын деңгелинен ортчо бийиктиги 3350 м. 12 куймасы бар. Жылдык ортчо чыгымы 3,0 м3/сек. Эң көбү июль–августта, эң азы январда байкалат. Мөңгү, кар жана жамгыр сууларынан куралат.

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Ак-Талаа району
Категория:Тумар-2011

Кашка-Суу (А-Арчанын оң куймасы)
Куртка капчыгайы

Аталышы Куртка капчыгайы thumb|center|200pxЖалпы маалымат Жайгашкан жери Нарын областы, Ак-Талаа району Узундугу 33 км Терең жери 3 км Деңиз денгээлинен бийиктиги 2600 м

Куртка капчыгайы — Молдо тоонун түштүк капталында Ак-талаа районунун аймагында орун алган. Куртка суусунун аккан багыты боюнча түндүктөн түштүккө 30–33 кмге созулат. Таманынын жазы жери 2–3 км, кууш жери 400–600 м; деңиз деңгээлинен 1800–2600 м бийиктикте жатат. Турпаты V сымал. Капчыгай суу эрозиясы менен аккумуляциясынын тыйжасында карбондун кумдук, сланец, конгломерат тектерин жеп, үбөлөнүшүнөн пайда болгон. Таманында төртүнчүлүк мезгилдин чөкмө тектери жокко эсе. Капчыгайга талаа, шалбаалуу талаа (2300 мге чейин), токой аралашкан шалбаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Капчыгай аркылуу Ортоңку Нарын жана Соң-Көл өрөөндөрүн туташтырган авто жолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын капчыгайлары‎
Категория:Ак-Талаа району
Категория:Тумар-2011
Кегети

thumb|Кегети.
thumb|Кегети.
thumb|Кегети.
Кегети - Чүй районунундагы суу. Кыргыз Ала тоосунун түндүк капталынан башталып, Чүй дарыясынана жетпей сугатка бөлүнүп кетет. Узундугу 55 км, алабынын аянты өрөөнү 290 км2. Башжагында токойлуу кууш өрөөн менен агып, өзөнүндө шагыл-таштар, босоголор бар. Тоодон чыга бериште өрөөнү кеңейип, салааларга бөлүнүп кетет. Жылдык ортчо чыгымы 2,34 м3/сек.

Эң көп чыгымы июлда, эң азы февралда байкалат. Декабрда тартылып, май айында киребаштайт. Ири куймасы– (17 км). Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Кегети, Акбешим ж.б.кыштак жайгашкан.

 Дагы караңыз 
 Кегети өрөөнү
 Кегети шаркыратмасы

 Колдонулган адабияттар 
...

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Чүй району
Категория:Тумар-2011
Көк-Суу

thumb|Көксуу-1
thumb|Көксуу-2
Көк-Суу — тоодогу мөңгүлөрдөн, көлдөрдөн, булактардан башталган көк кашка тунук суу. Дарыя, көл, жер, айыл-кыштак аттары түрүндө да Кыргызста ндын аймагында кеңири таралган. 

 Көк-Суу (чыгыш) – Алай району аймагы аркылуу аккан суу. Чыгыш Кызыл-суунун алабына кирет. Алайкуу кырка тоосунан башталат. Узундугу 80км, алабынын аянты 976 км2. Жогорку агымында кууш өрөөн аркылуу агат. Өзөнү ичке келип, көптөгөн босоголор кезигет. Ортоңку агымында өзөнү кеңейип барып Кызыл-сууга куят да андан кийин чыгышты (Кытайды) карайа гат.

 Алай өрөөнүндөгү суу, Кызыл-суунун оң куймасы. Узундугу 65км, алабынын аянты 1105 км2. Алай кырка тоосунун түштүк капталындагы Абрамов мөңгүсүнөн башталып, капчыгайлуу өрөөн аркылуу түштүктү карай агат. Ири куймалары: Асан коргон, Тегерек, Музбел, Кулжабашы (оң), Ойбала, Дүңгүрөмө, Карабел (сол). Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Жылдык ортчо чыгымы 10–12 м3/сек. Эң көп чыгымы июль-августта, азы февраль-мартта байкалат. Апрель–сентябрда кирип, октябрь–мартта тартылат. Боюнан Жарбашы, Кочкорчу кыштагы орун алган.

 Дагы караңыз 
 Көк-Суу тоосу
 Көк-Суу мөңгүсү
 Көк-Суу, Алай району

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Топонимдер‎
Категория:Тумар-2011
Социализм

300px|thumb|right
Социализм (латын тилинде:socialis) - бийликке жана өндүрүш учун керектелчү бардык жол-жоболорго калктын же коомдун эгемендик кылган саясий идеология. Латин тилинде социализм "коомдук" деген маанини берет.
Cоциализмдин идеологиясы – көпчүлүктүн бирге аракеттенишине, коллективизмге үндөйт.

 Булак 
 «Ленинчил Жаш», 13 ноябрь, 1990 ж.

 
Категория:Коомдук кыймылдар
Категория:Саясий кыймылдар
Категория:Саясий идеологиялар
Категория:Экономикалык идеологиялар
Категория:Экономикалык системалар
Карабел Тоосу

Карабел Тоосу – Түркстан тоосунун түндүк тармагы. Баткен районунун аймагында, Кишемиш (Исфара) суусунун алабында түштүктөн түндүккө карай 23 чакырымга созулуп жатат. Туурасы 5–7 чакырым Орточо бийиктиги 3800–4500 м. Эң бийик жери 5398 м (Боец чокусу).

Тоонун кыр бөлүгүндө байыркы мөңгүнүн издери сакталган; азыркы мөңгүлөр (Кишемиш мөңгүсү) да кеңири аймакты ээлейт. Капталдары (батыш жана чыгыш) өтө тик, аска-зоокалуу. Силур, девон мезгилдеринин кумдук, сланец, доломит жана мраморлуу акиташ тектеринен турат. Тоонун түндүк бөлүгүндө нивалдык-гляциалдык, субнивалдык суук чөл алкактары басымдуу; түштүгүнө жапалак арчалуу субальп талаа жана альп шалбаалуу талаа алкактары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Баткен облусунун тоолору
Чалкуйрук өрөөнү

Чалкуйрук өрөөнү - Кичи Алай кырка тоосунун чыгышында, Акбуура суусунун алабында жайгашкан. Актөркоргон жана Сарыкой тоолорунун аралыгында. Бир нече майда өрөөндөрдөн (Чалкуйрук, Жол-чырак, Каракол, Кашкасуу, Сарыгой жана Калтабоз) турат. Узундугу 40 кмден ашык, туурасы 1–3 км, айрым жерлерде 5–6 км. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2600 м. Төмөнкү бөлүгү кууш капчыгайлуу келип, тик аскалуу беттер, бийик жарлар, корумдар мүнөздүү. Ортоңку бөлүгүндө байыркы мореналар, жер көчкүлөр, тепши сымал түздүктөр, быткылдар кездешет. Жогорку бөлүгүндө байыркы жана азыркы мореналар, талкаланып тегизделген тоо кырлары, кум-шагылдуу жалпак беттер басымдуу. Сууларынын төмөнкү бөлүгүндө шаркыратмалар, бөгөттөр кездешет. Кышы суук, ызгаардуу, жайы салкын. Январдын орточо температурасы —10...—15°С, июлдуку 15—16°С, жылдык жаан-чачыны 450— 500 ммге чейин. Негизги суулары: Сарыгой, Калтабоз, Жолчырак, Каш-касуу, Чалкуйрук. Тоо-күрөң жана каратопурактуу. Талаа, токойлуу талаа, токойлуу шалбаа ландшафттары басымдуу.

 Колдонулган адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ош облусу
Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Тумар-2011
Туура суу

Туура суу — Улакол–Тескей Ала-Тоонун түндүк капталынан башталган суу. Узундугу 46 км, алабынын аянты 593 км2. Туурасуу жана Улакол сууларынын кошулушунан түзүлүп, Ысык-Көлгө куят. Жылдык орточо чыгымы 3,1 м3/сек, эң көп чыгымы 73,4 м3/сек, эң азы 1,16 м3/сек. Май айында кирип, июнда ташкындайт, сентябрда тартыла баштайт. Жээгинде Караталаа кыштактары жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Теңир-Тоо
Карагайлы-Тоо

Карагайлы -Тоо – Талас Ала-Тоонун түндүк тармагы. Каракайың жана Бешташ сууларынын аралыгында түндүк-батыштан түштүк-чыгышка 24 кмдей созулуп жатат. Туурасы – 7км. Орточо бийиктиги 3300–3700м, эң бийик жери 3839м. Кыры аска-зоокалуу, капталдары тик, капчыгай, кокту-колоттуу. Негизинен соңку рифейдин биотиттүү гранит, гранитдиорит интрузиия тектеринен турат. Талаа (1700–1800 м бийиктикке чейин), көк карагайлуу токой, шалбаалуу-талаа (1800–2800м) субальп жана альп шалбаасы жана
шалбаалуу талаа(2800 – 3300м), андан жогору субнивалдык суук чөл, гляциалдык- нивалдык ландшафт зоналары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
* Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: 2004 ISBN 9967-14-006-2 

 Интернеттеги шилтемелер 

 

 

Категория:Талас облусунун тоолору
Айрыташ тоосу

Айрыташ тоо — Алайкуу кырка тоосунун бир тармагы. Терек тоодон башталат. Узундугу 20 кмдей, Орточо бийиктиги 3600 м. Эң бийик жери 4200 м (Текетуйук). 

Палеозойдун акиташ теги, сланес жана гранит тектеринен турат. Тоонун түндүк-чыгыш капталы тик аскалуу, түштүк-батышы тайпак. Түштүктү карай бийиктеп, кырдуу жалга айланат; кар-мөңгүлүү (Текетуйук, Көкжар ж. б.) тоонун бул бөлүгү татаал, капталдары тик; беттери корум, кумшагылдуу, мореналуу. Токой (2400–2800 м), альп жана субальп шалбаалары (2500–3900 м), кармөңгүлүү (3900–4200 м) ландшапт алкактары мүнөздүү. Чөп чабынды жана жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Баткен облусунун тоолору
Шамшы, капчыгай

Шамшы, капчыгай - Кыргыз Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүнүн түндүк капталында. Чүй районунун аймагында. Узундугу 40 км, тереңдиги жогорку бөлүгүндө 800–1100 м, төмөн жагында 400–600 м. Капчыгай кууш жана тик капталдуу (35–45°). Жогорку бөлүгүндө түндүк-чыгыш багытында Көлтөр суусунун чатынан түндүккө бурулуп жазы өрөөнгө өтөт. Сол жагында негизги айрыгы Туюк капчыгайы бар. Капчыгай аркылуу Шамшы суусу агат. Капталдарында бадал, карагай, арча токою, субальп жана альп шалбаалары таралган.

Капчыгайдын баш жагында Кочкор жана Чүй өрөөндөрүн байланыштыруучу Шамшы ашуусу(3570 м)жайгашкан. Ашуудан ары тоонун түштүк капталында узундугу 20км, тереңдиги 300–500м келген кууш капчыгайда Шамшы аталат. Шамшы капчыгайы жайытка пайданылат.

 Адабият 
 [[http:www.bizdin.kg/books/item/97-kg_geo Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энцклопедия борбору. Бишкек-2004.] ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Кыргызстандын капчыгайлары
Категория:Чүй району
Категория:Тумар-2011
Акзоо тоосу

Акзоо тоосу — Борколдой тоосунун Какшаал тоо тизмегине тутумдашкан чыгыш бөлүгү. Ички Теңир тоодо, Миң Теке, Баралбас жана Бикиртик сууларынын алабында. Кеңдик багытында 20 кмге ийилип жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 4000 м, эң бийик чокусу 4780 м. 

Кыры аскалуу, түштүк капталы кыска жана тик, жалама аскалуу; түндүгү жазы — Баралбас өрөөнүнө жантайып түшөт; капчыгайлар бар. Кумдук, сланес, туп, порпирит, акиташ тектеринен түзүлгөн. Мөңгүлүү. Капталдарына субальп жана альп шалбаалуу талаасы жана шалбаа (3300 мге чейин), субнибалдык (3700 м), андан жогору нибалдык-гласиалдык ландшапт алкактары мүнөздүү. Жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Баткен облусунун тоолору