Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Смирнов Алексей Семёнович

Смирнов Алексей Семёнович (25. 1(7. 2). 1917-ж. т., азыркы Калинин обл., Рамешки району, Пальцево кыш.) -эки жолу Советтик Союз. Баатыры (1943, 1945), полковник (1952). 

 1941-жылдан КПСС мүчөсү. 
 Учкучтардын аскер авиация мектебин (1938) жана Липецкидеги Жогорку офицердик учуу-тактикалык курсун (1947) бүткөн. 
 Улуу Ата Мекендик согушта (1941-45) звено командиринен гвард. авиация полку нун эскадрилья командирлигине чейин жеткен. 
 Ленинград, Волхов, Воронеж, Түндүк-Батыш, Калинин, 1-, 2- Прибалтика, 3-Белорус фронтторунда 457 согуштук учуш жасап, душмандын 34 самолётун атып түшүргөн. 
 Согуштан кийин ААКта иштеп, 1954- жылдан саламаттыгына байланыштуу запаста. 
 Эки Ленин ордени, 5 Кызыл Туу, 1-дараж. Ата Мекендик Согуш, Александр Невский, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган. 

Рамешки районунун борборунда Смирновдун бюсту тургузулган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Скотт Вальтер

Скотт Вальтер (15. 8. 1771, Эдинбург - 21. 9. 1832, Абботсфорд) -англ, жазуучу. Шотландиялык ак сөөк үй-бүлөдөн. 

Эдинбург университетинен укук боюнча билим алган. 

1799-жылдан Сед-керк графтыгынын шерифи, 1806- жылдан соттун секретары. 
Адабий чыгармачылыгын романтизм талапкери катары баштаган. Скотт Вальтер тарыхый роман жанрына негиз салган. Кресттүүлөрдүн жортуулунан тартын 17-кылымдагы революцияга чейинки жана Англиянын 18-кылымдагы турмушун камтыган тарыхый романдар циклин жазган. 

«Уаверли» (1814), «Гай Мэннеринг» (1-3-т., 1815), «Антикварий» (1-3-т., 1816), «Пуритандар» (1-4гт., 1816), «Роб Рой» (1-3-т., 1818), «Эдинбург зынданы» (1818) романдарында Шотландиянын өткөндөгүсүнө кайрылып,патриархалдык уруу мамилелеринин бузулуш процессии көрсөтөт. 20-жылдары жазылган «Айвенго» (1-3-т., 1820), «Кенилворт» (1-4-т., 1821), «Нигелдин жүрүшү» (1822), «Вудсток» (1-3-т., 1826) аттуу романдарында Англиянын тарыхындагы маанилүү кырдаалдарды чагылдырат. Романдарынын акыркы тобу - «Квентин Дорвард» (1-3-т., 1823), «Роберт-Париж графы» (1-4-т., 1832) ж. б. 

Скоттун чыгармачылыгы дүйнөлүк тарыхый романдардын жана тарых илиминин өнүгүшүнө күчтүү таасир эткен.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Склеротиниоздор

Склеротиниоздор — өсүү циклинде склероцийи бар патогендүү мите козу карындар пайда кылуучу өсүмдүк илдеттери. 

Алардан күн карама, сабиз, капуста ак чириги, беде рагы өтө зыяндуу. Склеротиниоздор көбүнчө күздүк буудай, кара буудай, жер жаңгак, тамеки, картошка, пахта, жүгөрү жана коп жылдык чөптү илдетке чалдыктырат. Илдетке чалдыккан өсүмдүк соолуйт же аз түшүм берет. 

Күрөш чарасы: терең тоңдурма айдоо, кычкыл топуракты аки таштоо, себүү мезгилин туура сактоо, талаада суу чөөлмөктөтпөө, солуган өсүмдүктү тазалоо, илдеттүү өсүмдүктү чогултуп өрттөө ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Скандинавия жарым аралы

thumb|Скандинавия жарым аралы.
Скандинавия жарым аралы - Европанын түндүк-батышындагы эн ири жарым арал. 

Уз. 1900 км, туурасы 800 км ге чейин. Аянты 800 миң км. Балтика, Түндүк, Норвег жана Баренц дениздери менен чулганат. 

Скандинавия жарым аралынын материктик чеги Ботния булуңунун түндүк бөлүгүнөн Варангер-фьорд булуңуна чейин. Жарым аралда Норвегия, Швеция жана Финляндиянын түндүк-батыш бөлүгү жайгашкан. Батыш жана түндүк жээктери тик, бийик аралдар жана архипелагдар (Лофотен, Вестеролен, Магерё ж. б.) көп. Түштүк жана чыгыш жээктери жапыз, аскалуу; майда буйткалар бар. Жарым аралдын батыш бөлүгүн Скандинавия тоолору (Галлхёпигген тоосу 2469 м) ээлейт. 

Скандинавия жарым аралы плейстоцендеги муз каптоонун Европадагы ири борбору болгон. Негизинен мелүүн климат басымдуу, батышында океандык, Скандинавия тоолорунун чыгышында континенттик. Дарыялары (ирилери: Гломма, Клар-Эльвен, Турне-Эльв) жана көлдөрү (Венерн, Веттерн, Меларен) көп. Жалпы аянты 5 миң км2те жеткен мөңгүлөр бар. Аймагынын 43%тейи токой. 

Көп бөлүгүндө тайга, түштүгүндө аралаш жана жазы жалбырактуу токой өсөт. Токой алкагынан жогору (тоолорунда) тундра өсүмдүктөрү таралган. 

Жаныбарлары: багыш, түлкү, коён, лемминг ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Скандинавизм

Скандиванизм - Скандинавия өлкөлөрүн мамлекеттик, саясий, экон. жана маданий жактан бириктирүү идеясын таратуучу агым. 

Тар мааниде19-кылымдын 40-60-жылдарындагы кыймылды, кең мааниде - капитализм доорундагы бириктирүү тенденциясын көздөгөн агымды түшүндүрөт. 
Скандиванизм Скандинавия өлкөлөрүндө буржуазиянын өсүшүнөн жана чындалышынан пайда болуп, идеологиянын маанилүү элементин түзгөн. 

Скандиванизм алгач 19-кылымдын 20-30-жылдары Данияда пайда болуп, негизинен студенттер, адабиятчылар, окумуштуулар тарабынан таратылган. Швецияда Скандиванизм идеясын монархия буржуазиясы жайылткан. 
19-кылымдын 2-жарымында Скандинавия өлкөлөрүнүн буржуазиясы Скандиванизмдин саясий максаттарынан баш тарткан. Анткени ал бири бири менен атаандаш (конкуренциялык) курөш жүргүзүүгө кедерги болгон. 
1919-24-ж. Скандиванизм маданий-агартуу мүнөзгө (неоскандинавизм) өтүп, 20-кылымдын 50-жылдары Скандинавия өлкөлөрүнүн экон. жана маданий биригишин көздөгөн. 

Скандиванизм конкреттүү тарыхый шартка жараша өзгөрүүдө. 

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Скандинавия
Сицилия

Сицилия - Жер Ортолук деңиздеги эң ири арал, Италияда. Аянты 25460 км2. 

Апеннин жарым аралынын түштүгүндө жайгашып, андан Мессина кысыгы аркылуу (эң кууш жери 3,5 км) бөлүнөт. Жээктери тик, булуң-буйткалар аз. Тоолуу (Пелоритан, Неброди, Ле-Мадоние) жана дөңсөөлүү рельеф басымдуу. Түштүк-чыгышында Иблеи платосу (бийикт. 986 м), чыгышында Европадагы эң бийик аракеттеги жанар тоо - Этна (3340 м) жайгашкан. Жер титирөө болуп турат. 

Күкүрт, нефть, газ ж. б. кен байлыктары бар. Климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 400-600мм, тоолордо 1200-1400 мм. Дарыялары кыска. Күрөң жана Кызыл топурак басымдуу. Эмен, каштан, бук тонок) жана ксерофит бадалдары осот. Башкы шаары жана порту - Палермо. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:География
Категория:Европа
Категория:Аралдар
Категория:Италия
Синцзян

Синцзян - Кытайдын түштүгүндөгү дарыя. 

Уз. 2130 км, алабынын аянты 437 миң км2 (анын 11 миңи Вьетнамда). Юньнань тайпак тоосунан башталат. Көп бөлүгүндө Наньнин тоосунун түштүк чет-жакасы менен кууш өрөөн аркылуу агат. 

Түштүк Кытай деңизиндеги Чжуцзянкоу булуңуна куярда Бэйцзян жана Дунцзян дарыялары менен кошулуп, чоң (16,9 миң км2) Чжуцзян дельтасын пайда кылат. 

Жылдык орточо чыгымы Учжоу шаарында 8000 сек, эң көбү 58000 м3/сек. Апрель - сентябрда ташкындап, февральда тартылат. Сугатка кеңири пайдаланылат. Төмөнкү агымында бермет кабыгы чогулту Учжоу шаарына чейин кеме жүрөт. Дельтасында Гуанчжоу (Кантон) денизинде жайгашкан.

Колдонулган адабияттар

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:КЭР дарыялары
Сихотэ-алинь коругу

Сихотэ-алинь коругу - Сихотэ - Алинь тоолорунун чыгыш жана батыш капталдары, түштүк-чыгыш жагы Япон деңизинин жээгине чейин жайгашкан. 

1935-ж. уюшулган. Аянты 310112 га (1974). Анда кедр, жазы жалбырактуу токой басымдуу, карагай, кайың, кок карагай, эңилчек, мох ж. б. өсөт. 

Айбанаттары: кер марал, элик, горал, донуз, жолборс, аюу, сүлөөсүн, токой мышыгы, кашкулак, кундуз, булгун, суусар. 

Куштары: манкуш, чил, өрдөк, түрпүлүү суксур, уссури жана беринг кара казн, көгүш сагызган, кекташ тарсылдак. 

Жыландары: даракчы сойлоок, нардуу даракчы сойлоок, калкан тумшук ж. б. Курт-кумурсканын көп түрү жашайт. 
Суусунда таймень, ленок, хариус, ит чабак бар.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Коруктар
Сифонофорлор

thumb|upright|Physalia physalis.
Сифонофорлор (лат. Siphonophora) - ичеги көңдөйлүүлөрдүн классчасы. 

Денесинин уз. 1 смден 3 смге жетет, түссүз. Түзүлүшү өзгөргөн полип жана медузадан турган колониялуу организм. Жогору жагында жайгашкан газ (көбүнчө азот) толгон баштыкчасы колонияны тик абалда кармап, чөктүрбөйт. 

Сифонофорлордун курамындагы медуза кыймылдоо, ал оми полип тамак кармоо, эритүү жана жыныстык көбөйүү функцияларын аткарат. Личинкасы эркин сүзүп жүрүп, бүчүрлөнүү жолу менен колонияга айланат. 

Сифонофорлор тропик жана мелүүн деңиздерде жашайт. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Жаныбарлар
Сити

Сити -
1) англис тили колдонулган кээ бир өлкөлөрдөгү артыкча укукка, мааниге ээ шаар.
Улуу Британияда епископтун резиденциясы жайгашкан же королдон грамота алган шаар Сити аталган. АКШда Сити - жерг. башкаруусу бар шаар. 

2) Лондондун борбордук бөлүгү, тарыхый чордону. Сити - англ. (финансы олигархиясынын синоними. 

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Терминдер
Системотехника

Системотехника - кибернетикадагы багыт; ал информацияны кайра өзгөртүүнүн универсал каражаттары – ЭЭМ негиз кылып алынган татаал системаларды пландаштыруу, долбоорлоо, конструкциялоо жана башкаруу маселелерин изилдейт. 

«Системотехника» термини 20-кылымдын 60-жылдарында эл чарбасынын ар түрдүү тармактарын башкаруунун автоматташтырылган системасынын өнүгүшүнө байланыштуу пайда болгон. 

Системотехника татаал эксперименттик иштерди долбоорлоону, өнөр жай тармактары менен экон. ар кандай процесстерди, админ, иштерди автомат- таштырууда кенири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Информатика
Сисмонди Жан Шарль Леонар Симонд де

Сисмонди Жан Шарль Леонар Симонд де (9. 5. 1773, Женева - 25. 6. 1842, Женева) - швейцариялык экономист жана тарыхчы; майда саясий экономиянын негиз салуучуларынын бири. Женева университетинде окуган. 

Франция, Англия, Италия жана Швейцарияда жашаган. 

1833-жылдан Франц, мораль жана саясий илимдер академиясынын мүчөсү. 

Сисмонди майда өндүрүүчүлөрдүн идеологиясын жактоочу экон. романтизмди баштаган. Майда утопиялык позицияда туруп, капитализмди жана классикалык саясий экономияны катуу сынга алган. Ал биринчилерден болуп өндүрүш менен керектөөнүн ортосундагы карама-каршылыкты көргөзүп, конкуренция менен өндүрүш анархиясынын майда өндүрүүчүлөрдүн абалына кыйратуучу таасирин мүнөздөгөн, эмгекчи массаларынын жакырдануусунун күчөй тургандыгын жана капитализмде экон. кризистердин шексиз боло тургандыгын көрсөткөн. Майда товар өндүрүшүн эн туура, үлгүлүү экон. система катары эсептеген. 

Сисмондинин майда утопиялык идеялары социализм жөнүндөгү майда теориялардын негизин түзгөн

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Сирия чөлү

Сирия чөлү - Батыш Азияда; Сирия, Ирак, Иордания жана Сауд Арабиясы өлкөлөрүнүн аймагында. Аянты 1 млн км2. Түндүк - чыгышты карай 800-дөн 500 метрге чейин төмөндөгөн плато. Платонун айрым жерлеринде бийикт. 1000-1100 мге жеткен аралча тоолор көтөрүлүп жатат. Кум массивдери жана таштуу хамадалар кездешет. Климаты субтропиктик, континенттик, кургак. 

Жылдык жаан-чачыны 100 мм. Өсумдүктөрү (бадал, эңилчек жана эфемерлер, эфемероиддер) сейрек. Калкы негизинен көчмөн келип, мал чарбасына (кой, эчки, төө) кесиптенишкен.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Чөлдөр
Категория:Сирия
Синхротрон

thumb|Мичиган университетиндеги синхротрон
Синхротрон (гр. synchronos - бир убакта жана (элек)трон)-радиусу туруктуу орбита боюнча электрондорду циклдүү резонанстуу ылдамдаткыч.

Синхротрондо электрондор убакыт өткөн сайын улам күчөй турган магнит талаасында туруктуу жыштыктагы электр талаасы менен ылдамдатылат. 

Синхротрондун магнити шакекче түрүндө болуп, анын көңдөйчөсүнө электрон булаты бар вакуум камерасы орнотулат. 

Ылдамдатылуучу электрондор Синхротрондун улам күчөген магнит талаасында тегерек орбита боюнча кыймылдайт. 

Ал энергияны жогорку жыштыктуу электр талаасынан алат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Физика
Синхрондуу эсептегич машина

Синхрондуу эсептегич машина - операцияны аткарууну баштоо жана аяктоо моменти башкаруучу түзүлүштөн берилүүчү Синхрондуу эсептегич машинада операцияны аткарууга бөлүнгөн убакыт интервалы - жумушчу такт машинаны түзө баштаган процессте эле алдын ала эсептелинет. 

Андай болбогондо бардык операциялар эн узак созулган операцияга туура келген убакытта аткарылышы мүмкүн. Жалпы алганда бирдей убакытта аткарыла турган операциялар өзүнчө айрым топторго бөлүнүп, ар бир топ үчүн максимум убакыт берилет да, ага дал келүүчү жумушчу такт белгиленет. 

Конструкциясы жана схемасы боюнча Синхрондуу эсептегич машина - эң жөнөкөй; аны түзүү, иштетүү, пайдалануу жеңил Көп учурда бир эле ЦЭМ синхрондуу да, асинхрондуу да принципте иштейт. Борбордук процессор синхрондуу, четки түзүлүшү асинхрондуу иштеши мүмкүн. 

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Машиналар
Синтетикалык чайырлар

Синтетикалык чайырлар - мол массасы анча жогору эмес синтет. полимерлер. 

Аларга карбамид чайырлары, фенол-альдегид чайырлары, полиэфир чайыры, эпоксид чайыры ж. б. кирет. Полимерлөө, поликонденсация жолдору менен алынат. 
Синтетикалык чайырлар пластмасса, лак-боёк, клей өндүрүшүндө, о. эле кездеме, кагаз ж. б. иштетүүдө кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Синоптикалык карта

thumb|Синоптикалык карта (Температура).
Синоптикалык карта, аба ырайынын картасы - аба ырайына бир мезгилде жүргүзүлгөн байкоолордун маалыматы цифралар жана шарттуу белгилер аркылуу түшүрүлгөн Географиялык карта. 

Синоптикалык карта аба ырайын талдоо жана прогноздоо боюнча негизги материал катары колдонулат. Ал бүт Жер шары боюнча же анын кайсы бир аймагына түзүлөт. 

Синоптикалык карта жер бетиндеги (жер бетиндеги байкоолордун маалыматы боюнча түзүлгөн) жана бийиктеги (атмосферанын бийик бөлүктөрүндөгү байкоолор боюнча) болуп бөлүнөт. Милдетине карай Синоптикалык картанын негизи катары түрдүү масштаб жана проекциядагы бланк картасы пайдаланылат. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Метеорология
Сингенез кендери

Сингенез кендери (гр. syn-бирге жана genetos - туулган) - жанаша жаткан тоо тектер менен чогуу бир мезгилде пайда болгон кен байлыктар. 

Алар көбүнчө кабат же кабат сымал формада болуп, үстүндө жана астында жаткан тоо тектер менен бирдей багытта жайгашат. Сингенез кендери негизинен чекмо жол менен пайда болгон (кумдук, чопо, аки таш теги, таш көмүр, күйүүчү сланец, туз, фосфорит, боксит, Темир жана марганец, айрым учурда жез, уран, ванадий) кендер кирет. Магма кендеринин сингенез түрүндөгүсү аз. 

Сингенез кендери аймагында юра мезгилинде пайда болгон таш көмүрдүн (Кара- Кече, Жыргалац, Көк-Жангак ж. б.) кендери, неоген мезгилинин чопо, алевролит кабаттарынын арасындагы таш туз кабатчалары (Кочкор туз кени, Кичи-Кул кени) ж. б-лар Сингенез кендери болуп эсептелет.

Сингапур кысыгы - түндүгүнөн Малакка жарым аралы жана Сингапур а., түштүгүнөн Риау архипелагы менен чектешет. 

Малакка кысыгы аркылуу Түштүк Кытай денизи менен туташат. Уз. 110 км, туурасы 4,6-21 км. Сингапур кысыгы аркылуу Түштүк Азия менен Чыгыш Азия; Түштүк Азия менен Америка, Австралия; Чыгыш Азия менен Европа жана Африка портторун туташтыруучу маанйлүү деңиз жолдору өтөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Кендер
Синатроп организимдер

Синатроп организимдер, синатроптор (гр. syn - бирге жана anthropos - адам) - адам менен жашоосу түрдүү формада байланышкан микроорганизм, өсүмдүк жана жаныбарлар. 

thumb|Anopheles albimanus.
«Синатроп организимдер» термини патогенез (оору козгогуч) микроорганизмге колдонулбайт. Синатроп организимдердин тиричилик цикли адамдын иш-аракетинен түзүлгөн же өзгөргөн шартка ынгайланышкан. Кишинин ички жана сырткы мителери (гельминттер, кенелер, бүргөлөр, чиркейлер ж. б.) толук (эгер кишинин турак-жайында жашаса), толук эмес (турак жайдан тышкары киши жашаган аймакта кездешсе) болуп бөлүнөт. Кээ бир Синатроп организимдердин (үй чычканы, көгүчкөн, кантала ж. б.) тиричилиги кишинин жашоосу менен байланышта болуп, бардык жерге таран, космополиттерге айланган. Айрым Синатроп организимдер (майда жырткычтар, таранчы сымалдар ж. б.) киши жашаган жерлерден алыстап, айдоолордо жана өсүмдук тигилген жерлерде жашайт. Абада, деңизде жана кургакта жол катнаштын өсүшү Синатроп организимдердин кеңири таралышына шарт түздү. 

Синатроп организимдерге өсүмдүктөр да кирет, алар рудераль өсүмдүктөрү (шыпырынды ташталган жерлерде, короо-жайдын айланасында, жол боюнда өсүүчү чөптөр) деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Биология
Синай жарым аралы

thumb|Синай жарым аралы
Синай жарым аралы — Азиянын батышында, Кызыл деңиздеги Суэц жана Акаба булундарынын ортосундагы жарым арал. 

Аянты 25 мин км2. Рельефиндө бөксө тоолор (бийикт. 1850 минге чейин) жана тоолор (2637 м) басымдуу. Мунай жана марганец кендери бар. 

Климаты тропиктик, ысык. Жылына 50 дөн аз жаан-чачын жаайт. Чөл өсүмдүктөрү, кургак нуктарда тикендүү бадалдар жана жыгач өсүмдүктөрү өсөт. Калкы көчмөн, мал чарбасына (кой, эчки, тее) кесиптенген. Оазистеринде курма пальмасы, арпа, таруу, жүгөрү өстүрүлөт.

Булактар

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Египет
Симоносеки келишими

Симоносеки келишими (1895) япон-кытай согушунан (1894-1895) кийин Япония менен жеңилген Кытай ортосунда 17-апрелде Симоносеки шаарында түзүлгөн. 

Симоносеки келишими боюнча Кытай өз бийлигиндеги түпкү көз карандысыздыгын таанып, Японияга Тайвань (Формоза) аралын, Пэнхуледао аралдарын жана Ляодун жарым аралын берип, 200 млн лян контрибуция төлөгөн.

Япондорго Кытайда соода үчүн бир нече порт ачып, өнөр жай ишканаларын курууга укук берген. Бул Кытайга чет элдик капиталдын киришине шарт түзгөн. 

Келишим түзүлгөн соң Россия, Германия жана Франциянын нааразылыгынан улам Япония Ляодун жарым аралыннан баш тартып, бирок контрибуцияны дагы 30 млн лянга көбөйткөн. 

Симоносеки келишими Кытайдын жарым колонияга айланышында негизги этап болгон.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Келишимдер
Силур мезгили

thumb|Силур мезгили.
Силур мезгили (системасы), силур - палеозой заманынын 3-геологиялык мезгили. 

Жер кыртышындагы тоо тек катмарынын палеозой тобундагы ордовик системасынан кийин девон системасынан мурда турат. 

1835-ж. геолог Р. Мурчисон Улуу Британиянын (Уэльстин) аймагында өз алдынча системага 1-жолу бөлүп, жерг. силур уруусунун аты менен атаган. 

Силур мезгили 440 млн жыл мурда башталып, узактыгы 30 млн жылча созулган. Адегенде Силур мезгили эки бөлүмгө - башталышы ордовик, аягы силур же готланд деп ажыратылган. 

Кийин, 1960-ж. Копенгагенде өткөн Эл аралык геологиялык конгресстин 21-сессиясында ордовик (к. Ордовик мезгили) өз алдынча мезгил (система) катары бөлүнгөн. 
Азыркы кезде Силур мезгили 2 бөлүм, 4 яруска ажыратылат 

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Геология
Сидоренко Александр Васильевич

Сидоренко Александр Васильевич (6(19). 10. 1917-ж. т., Новониколаевка кыш., азыркы Ворошиловград обл. - 1982)- советтик геолог, мамлекеттик, партиялык, ишмер, СССР ИАнын академисянынын (1966) корр. мүчө, 1953).

 1942-жылдан КПСС мүчөсү. 
 Воронеж университетин бүткөн (1940). 
 1943-50-ж.СССР ИАнын Түркмөн филиалында кызматкер. 
 1950-52-ж. СССР ИАнын Кола филиалынын президиумунун председателине орун басар, 1952-61-ж. председатель, 
 1961-62-ж. РСФСР Мин. Советинин иш. изилдөө иштерин координациялоо боюнча мамлекеттик комитеттин председателине биринчи орун басар, 
 1962-76-ж. СССР геология министри, 
 1976-жылдан СССР ИАнын вице-президенти. Негизги илимий изилдөөлөчүлөрдүн геологиясы менен геоморфологиясына арналган.

 Партиянын 23-24-съезддеринде КПСС БКнын мүчөлүгүно кандидат. 
 СССР Жогорку Советинин (7-10-шайл.) депутаты, 
Лениндик сыйл. лауреаты (1966). 
Эки Ленин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Сидерофель элементтери

Сидерофель элементтери (гр. sideros - темир жана phileo - сүйлөм) - Д. И. Менделеевдин мезгилдик системасынын VIII тобуна (3d- 5d) кирүүчү химиялык элементтер. 

Алар- га Fe, Со, Ni, Бп, Rh, Pd, Os, Ir, Pt кирет. 

Сидерофель элементтери жер кыртышында же нукура (самородок) түрүндө (нукура платина, осмо иридийи), же жөнөкөй валенттуулукте бирикмелер турунде кезигет. 
Сидерофель элементтеринин жер кыртышында көп таралганы Fe, азы Ni менен Со, калгандары төмөнкү кларк менен мүнөздөлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Химия
Сидерит

thumb|Сидерит.
Сидерит (гр. sideritis, sideros - темир дегенден), темир шпаты - карбонаттар классына кирүүчү минерал. 

Химиялык формуласы Fe(C03), Тригонал системасында кристаллданат. Өңү саргыч, боз, бозомтук-жашыл, убөлөнуүдө күрөң тускө өтөт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 4.5: салышт. салм. 3.9. 

Сидерит гидротерм, седиментоген жана метаморфизм процесстеринде пайда болот. Үбөлөнүүдө жана кычкылданууда Сидериттен гидрогётит же гидрогематит пайда болот. Сидерит - темир рудаларынын баалуу минералдарынын бири.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Минералдар