Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Арка (архитектура)

thumb|Арка.
Арка (латынча arcus - дого, ийри) - имараттардын, дубалдардын аралыгын түркүктөр, колонналар, пилондор аркылуу бириктирип турган таяныч. Арка - имараттардын архитектуралык маанилүү элементи, конструкциянын тосмолоруна жана стилдин талаптарына ылайык өзгөрүп турат. 19-кылымдын 2-жарымында арка жаңы өркүндөтүлгөн архитектуралык формалар менен металлдан курулган. Мындай жаңы архитектуралык мүмкүнчүлүк 20-кылымда темир-бетон аркаларынын пайда болушуна алып келген. Алар чоң имараттарда, көпүрөлөрдө, спорттук курулуштарда жана метро станцияларынын интерьерлеринде колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Архитектура
Аркароту

thumb|Dracocephalum moldavica.
Аркароту (Dracocephalum) — өсүмдүктөрдүн эрин гүлдүүлөр тукумунун уруусу, көп жылдык чөп. Тамыр-сабактуу, сабактары 10-30 см, төрт кырдуу, тик же жерге төшөлүп өсөт. Жалбырактары узун же кыска саптуу. Түндүк Америкада, Азияда, Европада кеңири таралган. Кыргызстанда 16 түрү өсөт. Аркароту — балдуу өсүмдүк. Нектары тунук, түссүз, лимон жыттуу, канттуулугу 60%га жетет. Айрым түрлөрү дары-дармек алуу жана кооздук үчүн өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Арктика

thumb|Арктика
Арктика (грекче arktikos - «түндүк» деген мааниде) - Жер шарынын түндүк уюл аймагы. Евразия менен Түндүк Америка (Гренландиянын түштүгү менен Лабрадор жарым аралынан башка) материктеринин түндүк четин, дээрлик Түндүк Муз океанды аралдары менен (Норвег деңизинин чыгышы менен түштүгүнөн башка), ошондой эле Атлантика жана Тынч океандарынын жакын жаткан бөлүктөрүн камтыйт. Арктиканын түштүк чеги тундра зонасынын түштүк чегине дал келет. Аянты 27 млн км2дей; айрым учурда Арктиканын түштүк чеги катары Түндүк уюл тегереги алынат (анда Арктиканын аянты 21 млн км2). Евразиялык Арктиканын кургактык бөлүгү негизинен түзөң, айрым жерлери (айрыкча аралдары) тоолуу. Эң бийик жери Кола жарым аралындагы Хибин тоолору, 1191м. Түндүк Американын материктик бөлүгүндө күдүрлүү бөксө тоолор (бийиктиги 400-700 м) көп аянтты ээлейт. Эң бийик тоолор Гренландиянын чыгышында (Арктиканын эң бийик жери Гунбьёрн чокусу, 3700 м). Түндүк Муз океан шельфтерин четки деңиздер (Баренц, Карск, Лаптевдер, Чыгыш Сибирь, Чукот, Бофорт, Баффин) ээлейт. Мында материктен бөлүнүп калган аралдар (Түндүк жер, Жаңы сибирь, Франц-Иосиф жери, Канадалык Арктика архипелагы) жайгашкан. Океандын терең бөлүгү - Арктика бассейни. Арктиканын табияты жай айларындагы (орточо температурасы 0°Сге жакын) төмөнкү радиациялык балансасы (жылдык орточо температурасы 0°Сден төмөн), муздардын (аянты 2 млн км2ден ашык), көп жылдык тоңдун, Арктика чөлү менен тундранын басымдуулугу менен өзгөчөлөнөт. Деңиз акваториясындагы муздун аянты кышында 11 млн км2дей, жайында 8 млн км2дей. Россиялык Арктиканы өздөштүрүүдө Түндүк деңиз жолунун мааниси зор. Деңиз фаунасына балыктын 150 (сом, корюшка, треска сымалдуулар, май канаттар), деңиз сүт эмүүчүлөрүнүн 17 түрү (кит, морж, түлөн) кирет. Аралдарында жана кургактыкта ак аюу, түндүк уюл түлкүсү, түндүк бугусу жашайт. Азыркы эл аралык укукта Арктиканы 5 секторго бөлүү белгиленген. Ал секторлордун негизин Россия, АКШ (Аляска), Канада, Дания (Гренландия) жана Норвегиянын түндүк чегаралары, капталдарын меридиандар, чокусун түн. уюл түзөт. Ар бир сектордо жайгашкан бардык жер жана аралдар жакын жаткан мамлекеттердин курамына кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

 
Категория:Дүйнө макроаймактары
Түндүк полярдык тегереги

thumb|Гренландия.
Арктика алкагы - Жердин эң түндүгүндөгү географиялык алкак. Арктиканын басымдуу бөлүгүн ээлейт. Алкактын чеги эң жылуу айдын (июль же август) 5°С изотермасы боюнча жүргүзүлөт. Алкакка радиациялык баланстын терс же бир аз оң мааниси, арктика аба массасынын үстөмдүк кылышы, узакка созулган уюлдук түн, абанын жана океан суусунун үстүнкү катмарынын муздактыгы мүнөздүү. Алкактын кургактагы бөлүгүндө муздуу же таштуу арктикалык чөл ландшафты үстөмдүк кылат; айрым жерлеринде тундра да кездешип калат. Түндүк муз океандын басымдуу бөлүгү муз менен капталган.

 Арктикалык климат

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Климат
Категория:Арктика
Арктика бассейни

thumb|Арктика бассейни.
Арктика бассейни, Уюл бассейни - Түндүк Муз океандын терең бөлүгү. Түндүгүнөн Евразия менен Американын материктик тайыздыктарынын чети жана Нансен босогосу менен чектешет. Аянты 5,3 млн км2дей, эң терең жери 5449 м. Суу астындагы Гаккель, Менделеев, Ломоносов кырка тоолору Арктика бассейнин суу астындагы Нансен, Макаров, Амундсен, Канада чуңкурдуктарына бөлөт. Буурул түндөр жана күндүн горизонттон төмөн турушу, абанын температурасынын төмөндүгү (январда -30°Сден -34°Сге чейин, июлда 0°Сге жакын) калыңдыгы 3 м калкыма муздун (көп жылдык муз) жыл бою турушуна шарт түзөт. Арктика бассейниндеги суу жана муздун циркуляциясы Атлантика жана Тынч океандары менен суу алмашып турушуна (натыйжада Арктика бассейнинин туздуулугу бир калыпта турат; 30-32%о ) жана шамалга байланыштуу. Арктика бассейнинде туруктуу агымдын жана калкыма муздун суткалык орто ылдамдыгы 2-4 км, фитопланктондун 70, зоопланктондун 80дей түрү бар. Арктика бассейнинин чет жакаларын, деңиз арстаны, түлөн, ак аюу мекендейт. 1937-жылы Арктика бассейниндеги уюлга жакын жеринде И. Д. Папаниндин жетекчилиги менен муз үстүндө калкып жүрмө «Түндүк уюл» («СП-1») станция уюшулган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Арктика
Уюлдук климат

thumb|Арктикалык климат.
Уюлдук климат - Арктикага жана Антарктида мүнөздүү дайыма суук өкүм сүргөн климат. Ал негизинен Күн кыйгач тийип, анын радиациясынын аз өлчөмдө түшүшүнүн жана түбөлүк муздардын илебинин таасиринен пайда болот. Абанын температурасы жалпысынан 0°тан төмөн болуп, анын төмөнкү чеги 50°ка жетет. Туман, булут каптап, бороон болуп турат. Жаан-чачын аз өлчөмдө (100-200 мм), негизинен кар аралаш майда жамгыр түрүндө түшөт. Жылуу күндөр уюлда бир ай, деңиз жээктеринде 2-3 ай гана болот. Уюлдук кеңдиктердин көп жерлеринен антициклон үзүлбөйт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Климат
Категория:Арктика
Арктикалык раса

thumb|эскимос (1917).
Арктикалык бетин түзүлүшү (эскимос бети) - [Монгол бетини|монголоид бетин түзүлүшү] курамындагы кичи бетин түзүлүшү. Евразиянын (Камчатка, Чукотка) түндүк-чыгыш зонасында, Түндүк Америкада (Аляска, Түн. Канада) жана Гренландияда (эскимос, алеут, чукча, коряк, ительмендер) кеңири тараган. Арктикалык бетин түзүлүшү Американоиддик бет, Чыгыш Азия (ыраакычыгыш бетин түзүлүшү) тынч океандык монголоиддер жана Азия (түндүказия бетин) аймактарындагы монголоиддердин аралашуусунан пайда болгон өткөөл бет. Алар булчуңдуу келип, түндүказиялык монголоиддерден шыңга бойлуу, денелери каратору, беттери жайык, эриндеринин калыңдыгы менен айырмаланат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Расалар‎
Арктикалык чөл зонасы

thumb|Гренландия.
Арктикалык чөл зонасы - арктика алкагындагы кургактыктын эң түндүгүндөгү табигый аймагы. Гренландиянын көп бөлүгүн, Түндүк Муз океандын аралдарын, ошондой эле материктин көп жылдык тоң тараган түндүк чет жакаларын ээлейт. Муздуу жана суук, таштак чөл ландшафты басымдуу; айрым жерлеринде бирин-серин эңилчектер жана жапыз өскөн чөп өсүмдүктөрү кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Арктика
Категория:Чөлдөр‎
Арктика фронту

thumb|Арктика фронту (Arctic Front).
Арктика фронту - арктика абасы менен уюлдук абанын аралыгындагы атмосфералык тилке. Түндүк кеңдиктин 60-75°тарында жайгашкан. Циклондордун таасиринен түштүктү карай оошуп, мелүүн кендиктерге чейин жетет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Метеорология‎
Категория:Климат
Аркфенкция

Аркфенкция (латынча arcus - жаа жана функция), тескери тригонометриялык функциялар - берилген тригонометриялык функциялардын тескери функциялары. Синус, косинус, тангенс, котангенс, секанс жана косеканска тескери функциялар: арксинус, арккосинус, арктангенс, арккотангенс, арксеканс, арккосеканс. Алар Arcsinx, Arccosx, Arctgx, Arcctgx, Arcsecx, Arccosecx түрүндө белгиленет. Arcsinx жана Arccosx функциялары | x |1үчүн аныкталат. Тригонометриялык функциялар мезгилдүү болгондуктан, алардын тескери функциясы көп маанилүү функциялар болушат. Бул функциялардын бир маанилеш негизгилери төмөнкүчө белгиленет: arcsin x, arccosx, ... Тактап айтканда, arcsinx функциясы Arcsinx p функциясынын - — < arcsin x < — шарты орун ала тургандай негизи болуп саналат. Ушул эле сыяктуу, arccosx, arctgx жана arcctgx функциялары тиешелүү түрдө төмөнкү шарттардан аныкталат: 0<arc cos x<p, pp - — < arctgx < —, 0<arcctgx<p. Тескери тригонометриялык функциялар Arcsinx, ... оңой эле аrcsin x, ... функциялары аркылуу туюнтулат, мисалы, Arcsin x=(-1)n arcsin x+pn, Arccos x=± arccos x+2pn, Arctgx=arcctg+pn, Arcctg= arcctgx+pn,n=0, ±1, ±2,... Тескери тригонометриялык функциялар төмөнкүчө байланышкан:аrcsin x + аrccos x =-1< x <1, аrcsin x + аrccos x =, - ¥ < x < + ¥.
Категория:Математика
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Армян-апостол чиркөөсү

thumb|300px
Армян-апостол чиркөөсү - христиандык чиркөөнүн эң байыркысы. Чиркөөнүн мүчөлөрүн армян-григоряндар деп аташат. Анткени анын негиздөөчүсү катары Григор Агартуучуну эсептешет. 301-жылы Григордун демилгеси менен Армениянын падышасы Тиридат III христианчылыкты кабыл алган жана Армения христиан динин мамлекеттик дин деп жарыялаган дүйнөдөгү биринчи өлкө болуп калган. Армян-апостол чиркөөсүндө Кудайга тайынуу көбүнчө түн ичинде, байыркы армян тилинде жүргүзүлөт. Чиркөөнүн башында патриарх-каталикос турат. Учурда армян-григоряндардын саны 4,6 млн го жетет. Алардын көпчүлүгү Арменияда (2,6 млн), мындан тышкары АКШ, Канада, Бразилия, Россия, Грузия жана башка өлкөлөрдө бар.
Категория:Дин
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Армян жазуусу

thumb|200px|right|Армян жазуусу
Армян жазуусу — армян элинин жана чет өлкөлөрдө жашаган армяндар колдонгон жазуу. Ал 405—406-жылдарда армян епископу Месроп Маштоц тарабынан түзүлгөн. 12-кылымда эки жаңы тамга менен толукталган, азыр 39 тамгадан турат. Армян жазуусунун графикасы жазууга жеңилдетилген бир топ өзгөрүүгө дуушар болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Армения
Армян тайпак тоосу

thumb|Армян тайпак тоосу.
thumb|Арарат.
Армян тайпак тоосу - негизинен Түркияда, ошондой эле Иран менен Закавказьеде (Армения, Азербайжанда) жайгашкан. Аянты 400 миң км2дей. Лава-туфтан турган жанартоо конустары (Арарат, бийиктиги 5165 м, Себелан, Сюпхан, Арагац жана башка) бар бөксө тоолордон жана тоо аралык өрөөндөр (Арарат, Эрзурум) менен бөлүнгөн анча бийик эмес кырка тоолордон турат. Тектоникалык чуңкурдуктардын көбүнүн таманын көл (Ван, Севан, Урмия) ээлеп жатат. Климаты континенттик. Жылдык жаан-чачыны өрөөндөрүндө 150— 300 мм, тоолордо 800 мм. Талаа жана жарым чөл өсүмдүктөрү, тикендүү бадал, айрым жерлеринде токой, шалбаа өсөт. Оазистерде дыйканчылык өнүккөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Тоолор‎
Категория:Түркия
Категория:Иран
Категория:Армения
Категория:Азербайжандын географиясы
Арнемленд

thumb|Арнемленд.
Арнемленд - Австралиянын түндүгүндөгү жарым арал. Тимор жана Арафура деңиздери, Карпентария булуңу менен чулганат. Узундугу 320 кмдей, жазылыгы 460 кмдей. Кумдуктан турган плато (бийиктиги 400 мге чейин) ээлейт, ал дарыя өрөөндөрү аркылуу калдык тоо массивдерине бөлүнгөн. Өрөөндөрүнө нымдуу тропик токою, айдарым беттерине эвкалипт токою жана саванналар мүнөздүү. Уран-радий кени (РамЖангл) бар. Порту - Дарвин.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Австралия
Арпа өрөөнү

thumb|Арпа өрөөнү.

Арпа өрөөнү - Ички Теңир-Тоонун түштүк-батышындагы бийик тоо өрөөнү, жайлоошондой Түш. батышынан Фергана, түштүгүнөн Торугарт кыркатоолору, чыгышынан Ат-Башы кырка тоосунун батыш тумшугу, түндүк-чыгышынан Орток-Тоо жана түндүгүнөн Жаман-Тоо менен чектешет. Узундугу 60 км, эң жазы жери 32 км.

Өрөөн түндүк-батышты карай 3 бурчтук сымал созулуп, чыгыштан батышты көздөй эңкейиштеп жатат. Таманы деңиз деңгээли 2600-3600 м бийиктикте. Арпа суусу өрөөндү 2 бөлүккө (жантайыңкы жазы сол жана тигирээк ичке оң жээкке) бөлөт. Арпа өрөөнү - грабень-синклиналдык ойдуң. Таманы шиленди жана үбөлөндү тектердин калың катмарына толгон. Климаты катаал: жылдык орточо температурасы 5,4°С, январдыкы -23°С, июлдуку 9,3°С. Жылдык жаан-чачыны 250-280 мм. Арпа өрөөнүнө шалбаалуу жана бадалдуу талаа (3000 мге чейин), күнгөйүнө субальп жарымчөлү жана кургак талаасы (3500 мге чейин), альп талаасы, тескейине субальп талаасы жана шалбаалуу талаасы, субнивалдык (3800 мге чейин), андан жогору гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Арпа өрөөнү - Кыргызстандагы ири жайыттардын бири. Мында негизинен Ак-Талаа, Ат-Башы, Нарын райондорунун малы жайылат. Өрөөндүн чыгыш бөлүгү аркылуу Бишкек-Торугарт автомобиль жолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан географиясы.Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору».-Бишкек.2004
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Арсенопирит

thumb|Арсенопирит.
Арсенопирит (латынча arsenicum - мышьяк жана ппрпт), мышьяк колчеданы - темирдин сульфид-мышьяктуу бирикмелер тобундагы минерал. Химиялык формуласы FеAsS. Моноклин сингониясында кристаллданат. Өңү калай сыяктуу бозомук, металл сымал жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 5,5-6. Катуу нерсе менен чапкылаганда, сарымсак жыттанат. Сульфид кенташтары (рудалары) менен аралаш жолугат. Арсенопирит мышьяк бирикмелерин алууда негизги кенташ; андан кээде кобальт менен никель алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Минералдар
Артезиан суулары

thumb|Артезиан суулары (4).
thumb|Артезиан суулары.
Артезиан суулары (латынча Artesium — Франциянын Артуа деген провинциясынын атынан) - суу өткөрбөөчү катмарлардын арасында жайгашып гидравликалык басым менен жер астында жаткан суулар. Ал суулардын үстүндө жайгашкан суу өткөрбөс тоотек катмары тешилгенде, артезиан суулары өйдө көтөрүлөт. Артезиан сууларынын пьезометриялык деңгээли жер бетинен жогору болсо, суулар жер үстүнө өзүнөн өзү агып же атылып чыгып турат. Артезиан сууларын жер үстүнө чыгаруу үчүн бургулап казып, көзөнөк (көзөнөк же кудук) артезиан кудугу жасалат. Ал калкты таза суу менен камсыз кылууда, сугат иштеринде, минералдуу сууларды алууда пайдаланылат. Мындай артезиан суулары жер үстүнө чыгарган көзөнөкчөлөр Кыргызстандын Чүй, Талас, Фергана өрөөндөрүндө кеңири пайдаланылат. Артезиан суулары көбүнчө антропоген мезгилине чейинки тоо-тектерде жайгашат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:География
Артемида

thumb|upright|Артемида.
Артемида — байыркы грек мифологиясындагы кудай аял; Зевс менен Летонун кызы, Аполлондун эгизи. Алгач Артемида — түшүмдүн кудайы, жан-жаныбарлардын жана аңчылыктын, айдын ийри болсо, кийинчерээк пакизалыктын, ошондой эле амазонкалардын колдоочусу жана кош бойлуулардын пири болуп эсептелет. Аны сүрөтчүлөр, скульпторлор чыгармаларында, көбүнесе ажайып сулуу аңчы кыз катары жаа-жебелери же айдын пири катары башында жарым ай, колунда факели менен чагылдырышкан. Байыркы Рим мифологиясында Артемиданы Диана деп беришет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Грек мифологиясы‎
Аруба

thumb|Аруба.
thumb
Аруба - Нидерланддын өзүн-өзү башкаруучу аймагы. Кариб деңизинин түштүк бөлүгүндөгү арал Вест-Индияда. Кичи Антил аралынын архипелагынын түштүк-батышында жайгашкан. Ылымта аралдар тобуна кирет. Ичке кысык аркылуу (туурасы 29 км) Венесуэладан бөлүнөт. Аянты 193 км2. Калкы 69,9 миң (2004; калк батыш жээгинде жыш отурукташкан); калкынын 75%ке жакыны европалыктар менен кариб индейлеринин аралашуусунан пайда болгон метистер. Ошондой эле папьяменто (креол тилинде сүйлөйт), голланддар (5%), вест-индиялык креолдор (Латын Америкасынан чыккандар), кытай, еврейлер да жашайт. Негизинен католик (82%), калгандары протестант (9%), мусулман жана башка диндерин тутат. Административдик борбору - Ораньестад шаары. Расмий тили - нидерланд тили. Акча бирдиги - аруба гульдени. Арал жанар тоодон пайда болуп, шуру (коралл) рифтери менен курчалган. Жеринин бети негизинен тегиз, аскалуу дөңсөөлөр да кездешет. Бийиктиги 188 мге чейин (Яманота тоосу). Тайыз булуңдары бар. Климаты субэкватордук. Айлык орточо температурасы 27°С. Жылдык жаан-чачыны 600 мм. Дарыялары жок. Кактус, ксерофиль дарагынын бир нече түрү, бадалдар өсөт.

 Экономикасы 
Ички дүң продукциясын киши башына бөлүштүгөндө 28 000 доллардан (АКШ) туура келет (2002). Экономикасынын негизин туризм (жылына 600 миң турист келет; 2001-жылы 899 млн доллар киреше берген) түзөт. Жагымдуу климаты менен кооз пляждары жана таза суусу туристтерди өзүнө тартат. Офшордук банк бизнесинин мааниси зор. Нефть ажыратуу (Синт-Николастагы завод, жылына 21 млн о) өнөр жайы, тиричилик товарлары өндүрүшү, тамеки, суусундук заводдору бар. Электр станциялары мазут менен иштейт; 2002-жылы 807,7 млн кВтН электр энергиясы өндүрүлгөн. Көркөм колөнөрчүлүк өнүккөн. Сууну тузсуздандыруучу дүйнөдөгү эң ири завод иштейт. Аймагынын 10,5% гана иштетилет. Климатынын кургактыгына байланыштуу тикенектүү өсүмдүктөр (негизинен фармацевтика үчүн алоэ) жана жашылча (сугарылма) өстүрүлөт. Кой, эчки асыралат. Балык кармалат, деңиз продуктулары даярдалат. Автомобиль жолунун узундугу 800 км (анын ичинен 513 км асфальтталган). Темир жолу жок. Башкы деңиз порттору: Синт-Николас, Ораньестад, Баркадера. Эл аралык аэропорту (Ораньестадга жакын) бар. Сыртка алоэ, нефть продукциясын чыгарып, сырттан нефть, азык-түлүк (малдын) алат. Чийки зат (нефть; Венесуэладан), машина курууга керектүү продукция, автомобиль, тиричилик товарларын, жерсемирткич да алат. Негизги соода шериктери: АКШ, Нидерланд, Улуу Британия.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Аралдар
Категория:Нидерланд
Архангельск

thumb|Архангельск (2005).
Архангельск — Орусыядагы шаар. Архангел облусунун административдик борбору. Түндүк Двина дарыясынын Двина булуңуна куя бериште, Ак деңизден 50 км жайгашкан. Калкы 357,7 миң (2005). Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар.

 Тарых 
1584-жылы курулган. Алгач Новоголмогоры аталган. 1556-жылдан Орусыянын курамында. 1613-жылдан азыркыча аталат. Петербург негизделгенге чейин (1703) Россиядагы жалгыз деңиз, 17-18-кылымда ири соода порту болгон. 1708-жылдан Архангельск губерниясынын борбору. Архангельcк көптөгөн уюл экспедицияларынын башталгыч пункту (В. Я. Чичагов, Ф. П. Литке, А. М. Спбиряков, Г. Я. Седов экспедицияга жөнөшкөн). Архангельcкте алгачкы таш үйлөр (1647), таш конок сарайы (1668-84) сакталган. Барокко стилиндеги Троица (1745), Ыйык Екатерина лютеран (1768), классицизм стилиндеги Мартын Исповедник (1803-06) чиркөөлөрү, М. В. Ломоносовдун, Петр Iнин эстелиги, обелиск, Жеңиш монументи, Михаил Архангелдин колодон жасалган статуясы жана башка бар. Архангельск - Түндүк-Батыш Россиянын илимий, маданий жана өнөр жай борбору. 2001-жылы Архангельск илимий борбору түзүлгөн. Он ЖОЖ (филиалдары менен; анын ичинен 6 мамлекеттик), техникалык (1929), М. В. Ломоносов атындагы Поморск (1932-жылдан), Түндүк медициналык (1932) университеттери, өлкөдөгү байыркы окуу жайлардын бири (Деңиз окуу жайы, 1781-жылы негизделген), 49 китепкана, музейлер (край таануу, сүрөт өнөрү), театрлар, филармония, мамлекеттик камералык оркестр (1993), Түндүк орус элдик хору, цирк пштейт. Архангельск - Россиядагы тактай тилүүнүн, токой-химия өнөр жайынын ири борбору. Жыгаччылык, целлюлоза-кагаз комбинаттары, гидролиз заводу бар. Кеме (Соломбала кеме верфи) жана машпна куруу (Соломбала заводу), кеме ремонттоо, балык өнөр жайлары өнүккөн. Деңиз балырларынан продукт чыгарат. Кийим-кечек («Союз», «Архпромкомбинат» жана башка), бут кийим («Северянка», «Обувь быт») фабрикасы иштейт. 19-кылымдын аягынан жыгаччылык өнөр жайынын жана жыгач экспорттоонун ири борбору.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Орусия шаарлары
Археологиялык карталар

thumb|Археологиялык карта.
Археологиялык карталар - белгилүү бир аймактагы археологиялык эстеликтердин жана алардын тизмесин, археологиялык маданияттын жайгашкан ордун, таралышын көрсөтө турган карталар. Археологиялык карталар эстеликтердин же археологиялык маданияттын айрым түрлөрү боюнча же айрым мезгилдерди, бүтүндөй бир доорду кучагына алган хронологиялык карта болуп түзүлүшү мүмкүн. Ушундай карталардын базасында жыйынтыкталган жалпы археологиялык карталар түзүлөт. Кыргызстанда кээ бир райондор боюнча археологиялык карталарды А.И. Бернштам, А К. Кибиров, П. Н. Кожемяко, Ю. А. Заднепровский жана башка адистер түзүп чыгышкан.

 Колдонулган адабияттар 

 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Археология
Категория:Картография