Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Андакул, ашуу

Андакул ашуу — Академик Адышев кырка тоосунун Эркеч (түштүк) жана Сарала зоо (түндүк) тармактарынын кошулган жериндеги ашуу. Деңиз деңгээлинен 3986 м бийикте. Андакул (чыгыш) жана Бүлөөлү (батыш) өрөөндөрүн байланыштырган жол өтөт. Түндук-чыгышы бир аз жантайыңкы, жарлуу, кар-мөңгүлүү; батышы тик, кум-шагылдуу, айрым жерде өз алдынча катуу талкаланган аскалар кездешет. Палеозойдун сланец, акиташ тектеринен турат. Чыгыш капталына кар-мөңгү, альп жана субальп, батышына кум-шагылдуу альп шалбаасы жана токойлуу шалбаа мүнөздүү. Август айында жол ачылат.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.:2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору .

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Ашуулар
Категория:Тумар-2011
Макбел ашуусу

Макбел ашуусу — Кыргыз Ала-Тоосунун батышында. Кыргыз жана Казак Республикаларынын чек арасында.

Нылда жана Макбел сууларынын башталышынан орун алган. Бийиктиги 3037 м. Ашуунун бели анчалык татаал эмес, капталдары тик. Негизинен протерозойдун слюдалуу кварцит, амфиболдуу сланец, эклогит тектеринен түзүлгөн. Апрелден сентябрь айына чейин ачык. Мал ашырылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ашуулар
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Тумар-2011
Талас дарыя

thumb|Талас.
Талас – Кыргызстандын түндүк батышындагы дарыя, Талас өрөөнүндө. Узундугу 661 км, алабынын аянты 52 700 км2 (анын 9240 км2 тоолуу бөлүгүндө). Кыргыз жана Талас Ала-Тоосунан башталган Каракол жана Үчкошой сууларынын кошулушунан пайда болуп, кенен өрөөн аркылуу батыш тарапка агатда, Моюн-Кумда (Казакстан Республикасы) соолот. Жогорку агымында өрөөнүнүн жазылыгы 20 км. Ортоңку агымында салааларга бөлүнүп, майда таш кумдуу шилендилерди пайда кылат. Жээктери саздуу. Негизги куймалары: Калба, Беш-Таш, Үрмарал, Күмүштак, 
Суулу Бакайыр, Кара-Буура (сол), Кеңкол, Нылды (оң). Негизинен мөңгү, кар, булак сууларын куралат. Жылдык орточо чыгымы 32,7 м3/сек, жогорку агымында (чатынан 555 км) 15,7 м3/сек, Тараздан жогорураакта 27,4 м3/сек. Эң көп чыгымы июлда (130 м3/сек), азы апрелде(8,95 м3/сек) байкалат. Май айындакирип, октябрда тартылат. Декабрда тоңуп, мартта ачылат. Алабында жалпы аянты 120,7 км2ге жеткен 202 мөңгү бар. Сугатка пайдаланылат. Төмөнкү агымында Карабуура суусу курулган. Жээгинде Талас шаары, Көпүрө-Базар, Карой, Миңбулак, Кызыладыр, Покровка жана башка кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Кыргызстандын суулары‎‎
Категория:Казакстандын дарыялары‎ 
Категория:Тумар-2011
Өтмөк ашуусу

Өтмөк ашуусу Талас Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүндө. Түштүк жана Түндүк Өтмөк өрөөндөрүнүн жабык төрлөрүнүн ортосундагы байыркы түздүктүн калдыктарынын үстүндөгү бел. Бийиктиги 3330 м. Суусамыр өрөөнүнөн 500 м, Жогорку Талас ойдуңунан 1100 м көтөрүңкү жатат. Ашуунун түндүк капталы тик.

Рельефи татаал Үч-Кошой суусунан баштап, 20 км аралыкка жол байыркы мөңгү таштардын калдыктарын аралап бир нече чукул бурулуштар менен көтөрүлөт. Ашуудан өткөн соң 10 км жол терең тилмеленген байыркы мөңгүнүн жантайыңкы тайпак өрөөнүнө өтөт. Негизинен каледондун гранит тектеринен түзүлгөн. Төрлөрдө азыркы касаба мөңгүлөр жокко эсе. Ашуу Талас облусун Чүй, Нарын, Жалал-Абад облустары менен байланыштырат.

 Колдонулган адабияттар 
 * Кыргызстандын географиясы, Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору . Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Ашуулар
Категория:Тумар-2011
Мукур, суу

Мукур, Утур — Аксы районундагы суу. Кара-Суунун ири оң куймасы. Узундугу 34 км, алабынын аянты 297 км2. Чаткал тоосунун түштүк-чыгыш капталынан башталып, кууш капчыгай, Итагар куймасынын чатынан баштап жазы өрөөн менен агат. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2700 м, эң бийик жери 4503 м. Куралуу облусуна кирет. Жылдык орточо чыгымы 2,60 м3/сек, эң көбү май – июнда, эң азы январь – февралда байкалат. Негизинен кар, жаан-чачын жана булак сууларынан куралат. Сугатка пайдаланылат. Боюнан Авлетим, Байкашка, Терек жана башка кыштактары оруналган.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Аксы району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Чоң Үзөңгүкууш

Чоң Үзөңгүкууш — Ички Теңир-Тоонун түштүк-чыгышындагы суу, Какшаал дарыясынын сол куймасы. Узундугу 116 км (Кыргызстандын аймагындагы узуну 83 км), алабынын аянты 2880 км2. Какшаал кырка тоосунда жайгашкан. Ортоташ мөңгүсүнөн башталып, түндүккө Көгалачаптын түзөңүндө чыгышка карай агат. Котур суусу Сарычат суусуна кошулгандан баштап Чоң Үзөңгүкууш аталат. Ири куймалары: Котур (уз. 39 км), Кичи Үзөңгүкууш (35 км), Чоң Терек (27 км),Кичитерек (24 км) – сол; Чоң Туурасуу (16 км), Чоң Төөкуйрук (16 км) – оң Алабында 335 мөңгү (жалпы аянты 400,6 км2), 27 майда көл (жалпы аянты 1,3 км2) бар. Жылдык орточо чыгымы төмөнкү агымында 27 м3/сек, эң көп чыгымы 120–150 м3/сек, эң азы 3–5 м3/сек. Мөңгү кар жана булак сууларынан куралат. Өрөөнү Ат-башы жана Жети-Өгүз районунун жайлоосу.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Ат-Башы району
Категория:Жети-Өгүз району
Категория:Тумар-2011
Торайгыр ашуусу

Торайгыр ашуусу — Күнгөй Ала-Тоонун батышында. Түндүк жана Түштүк Торайгыр сууларынын башынан орун алган. Бийиктиги 3250 м. Анын айланасындагы Көлтөр чокусу 3812 м, Кызылбулак чокусу 3830 м бийиктикте жатат. Ысык-Көл жана Чоң-Кемин ойдуңдарынын таманынан салыштырмалуу бийиктиги 1600 м. Түндүк тарабынын ландшафты кооз. Жыш өскөн карагай токоюнун арасында, 2430 м бийиктикте Көлтөр көлү жайгашкан. Туристтердин жолу. Торайгыр ашуусу аркылуу Ысык-Көл районунун малы Көкойрок жайлоосуна ашырылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ашуулар
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Тумар-2011
Чуңкурчак

Чуңкурчак — Аламүдүн районундагы суу, Аламүдүн суусунун сол куймасы. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Шопоков мөңгүсүнөн башталат. Узундугу 18 км, алабынын аянты 97 км2, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2360 м. Суу жогору жагында колот аркылуу агат; ортоңку бөлүгү жазыраак. Аламүдүнгө чыга берген жери кууш келет.

Алабындагы кооз «Көгүчкөнбулак» шаркыратмасы шаардыктардын сүйүктүү эс алуучу жайы. Жылдык орточо чыгымы 0,77 м3/сек, эң көбү май – июнда, эң азы январь – февралда байкалат. Алабы жайыт. Аламүдүнгө куя беришинде балдар эс алуучу жай жана дачалар жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Аламүдүн району
Категория:Тумар-2011
Мүдүрүм

Мүдүрүм — Ички Теңир-Тоодогу суу, Ак-Сайдын сол куймасы. Узундугу 98 км, алабынын аянты 1804 км2. Какшаал тоо тизмегинин түндүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, түндүктү, андан кийин Мүдүрүм өрөөнү менен батышты, Көгарт суусу кошулган дан кийин түштүк-батышты, Балыкты кошулган соң, түштүктү карай агып, Ак-Сайга куят. Мөңгү, кар жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 12,4 м3/сек, эң чоң чыгымы июль – августта, азы январь – февралда байкалат. Майда кирип, октябрда тартыла баштайт. Ири куймалары: Балыкты (уздугу 34 км), Акбайтал (20 км), Көксуу (18 км оң), Көгарт (19 км), Тешикчап (17 км), Кеңтөр (16 км; сол). Алабынын аянтынын 13%ин (223,6 км2) мөңгү ээлейт. Жалпы аянты 1,40 км2 болгон
31 майда көл бар.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Теңир-Тоо
Чанач

Чанач Пачата суусунун оң куймасы. Чаткал кырка тоосундагы аты окшош ашуудан башталып, түштүк-чыгышка агат. Узундугу 48 км, алабынын аянты 135 км. Алабынын деңиз деңгээлинин орточо бийиктиги 2600м. Чаначтын алабы кууш келет(өрөөнүнүн узундугу 40 км,туурасы 10 км). Чанач капчыгайы аркылуу шар агып,Акбашат тоосу туштан өткөндө жайылып кетет. 10го жакын куймасы бар. Өрөөнгө агып чыккандан кийин Ак там кыштагынан 12км төмөн Пачатага куят. Негизинен кар,жаан-чачын жана булак сууларынан куралат. Эң көп чыгымы июнда(7,90 м3/сек), эң азы мартта (0,61 м3/сек) байкалат. Жылдык орточо ыгымы 1,76м3/сек. Чаначтын суусу өрөөнгө чыкканда бир нече сугат каналдарына бөлүнүп кетет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Ача-Кайыңды мөңгүсү

Ача-Кайыңды мөңгүсү – Ат-Башы кырка тоосунун түндүк капталындагы төр тибиндеги мөңгү. Узундугу 2,9 км, аянты 3,4 км2. Атбашы кырка тоосунун эң бийик чокусу Желтегирмендин (4786 м) батыш капталында (Тээк төрүндө) орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4520 м, этеги 3600 м. бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3990 м. Мөңгүнүн «тилинен» 200 м тике ылдый чакан бөгөт көл жатат. 1939-ж. көл бузулуп, сел жүргөн. Мөңгүдөн Ача-Кайыңды суусу (Ат-Башынын сол куймасы) башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Ачык-Суу мөңгүсү

Ачык-Суу мөңгүсү – Чоң Алай кырка тоосунун түн. капталында. Узундугу 8,3 км, аянты 10 км2, абляция облусунун аянты 4,1 км2. Кызылсуунун сол куймасы Ачык-Cуунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 5680 м, этеги 3700 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4100 м. Тик капталдарда жаткан фирн жана кар массасы ылдый карай жайык мульдага жылып түшүп, андан мөңгү агымы түндүк чыгышка карай жылат. Этегинин 4,1 км2 аянты мореналар менен капталган. Мөңгүдөн аты окшош суу агып чыгып, Кызыл-сууга сол тараптан куят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Ат-Башы өрөөнү

thumb|Ат-Башы өрөөнү.
Ат-Башы өрөөнү

 Жайгашкан жери 
Ички Теңир-Тоонун түштүгүндөгү тоо аралык ири өрөөн.Түндүгүнөн Нарын, Аламышык, Кара-Тоо, Байбиче, түштүгүнөн Ат-Башы, Жаңы-Жер кырка тоолору менен чектешет. Түндүк-чыгыштан түштүк-батышка карай 160 кмге созулат. Туурасы 15–27 км. Өрөөн деңиз деңгээлинен 2000–3200 м бийиктикте. Өрөөндүн таманы ортосун көздөй акырындап жапыздайт. Бул багытта чыгыштан Ат-Башы суусу, түштүк-батыштан анын ири куймасы — Кара-Коюн суусу агат. Өрөөн тектирлүү; Кара-Коюндун жогорку бөлүгүндө түп тектирлери 14кө чейин жетет. Ат-Башы менен Кара-Коюн суулары кошулган жерден 10 км төмөнүрөөк чуңкур жерлер көп кездешет. Өрөөндүн ортоңку бөлүгүндө жуулуудан пайда болгон «жетим тоолор» (Чечдөбө, Тоголок - Дөбө) бар. Ала-Мышык, Кара-Тоонун түштүк этектерине (Быткылда) чап рельефи мүнөздүү. Ат-Башы кырка тоосунун этегинде шиленди тектерден турган түздүктөр жатат. Бул жерде төртүнчүлүк мезгилдин чөкмөлөрүнүн калыңдыгы 10–20 мден ашпайт.

 Рельефи 
Рельефи каледон бүктөлүүсүнөн түзүлө баштап, герцин орогенези мезгилин де өнүккөн; бирок ургаалдуу өнүгүшү альпорогенези мезгилине таандык, анда азыркы рельефинин турпаты түзүлгөн. Ат-Башы өрөөнүндө ири геосинклиналды элестетет. Өрөөндө палеоген жана неоген мезгилдеринде пайда болгон кыргыздын кызыл түстүү комплекси менен антропогендин мөңгү, суу чөкмөлөрү бар.

 Климаты 
Климаты континенттик жана кургак. Кышы суук, январдын орточо температурасы –18,7°С, июлдуку 16,3°С. Жылдык жаан-чачыны чыгышында 300–400 мм, батышында 200–260 мм. Өрөөндү курчаган тоолордо жалпы аянты 112,1 км2 келген 255 мөңгү бар.

 Суулары 
Суулары: Ат-Башы (ири куймалары — Ача – Кайыңды, Баш – Кайыңды, Богошту, Үйүрмө, Кайнар, Балык-Суу, Жаңы-Жер, Улан, Узун-Булак, Каманды, Башача, Боронду), Кара-Коюн (куймалары - Чет-Келтебек Орто-Келтебек, Баш-Келтебек, Шырыкты, Кара-Суу). Тоо беттери коңур-күрөң, токой арасы кара жана ачык күрөң топурактуу. Ат-Башы суусун бойлото тал, байтерек, чычырканак ж. б. бадалдар, тектирлерде бетеге, шыбак (2000–2300 м), адырларда чекенде өсүмдүктөрү (2100–2500 м) өсөт. Ат-Башы кырка тоосунун этегиндеги түрдүү чөптүү шалбаалуу талаа, бийиктеген сайын карагай токою (четин, карагат, шилби, сары жыгач аралаш), субальп, альп шалбаа (3500–4300 м) алкактарына өтөт. Өрөөндүн түндүк тарабына (Нарын кырка тоосунун түштүк капталы; 3400–3500 м) жарым чөл жана талаа ландшафттары мүнөздүү.

Ат-Башы өрөөнү — мал чарбачылыгы үчүн жайлуу жер. Сугат жана кайрак жерлеринде буудай, арпа, тоют өсүмдүктөрү айдалат. Өрөөн аркылуу Бишкек-Торугарт автомобиль жолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Чандалаш

thumb|left|Чандалаш суусу.

Чандалаш - Сандалаш – Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районундагы суу. Чаткал суусунун оң куймасы.

Узундугу 94 км, алабынын аянты 1157 км2. Талас Ала-Тоосунун түштүк капталындагы көлдөн башталат. Башкы агымында «Чакмак» деген ат менен түштүккө, андан кийин түштүк батышка карай агат. 

Ири куймалары: Кара-Жаңырык, Эшек-Өлдү, Тегирмен-Сай, Чон Сандык, Кайың-Суу ж. б. Жылдык орточо чыгымы чатында 11,7 м3/сек; эң көп чыгымы июнда (30,1 м3/сек), азы мартта (2,8-2,9 м3/сек). Апрелде кирип, сентябрда тартылат. Жээгинде Коргон-Дөбө кыш. жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ала-Бука району
Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Көөлү өрөөнү

Көөлү өрөөнү - Борбордук Теңир-Тоодо, Тескей Ала-Тоо (түндүгүндө) менен Көөлү (түштүгүндө) тоолорунун аралыгында кеңирдикдик багытта жайгашкан. Аянты 844 км2. Уз. 51 км, туурасы 2–4 км. Бийиктиги 2800– 4000 м. Тепши сымал. Оң өндүрүнүн орто жана төмөнкү бөлүгү тик, нымдуу, сол капталы жантайыңкы жана кургак. Өрөөндүн жогорку бөлүгү кененирээк.

Климаты континенттик. Жылдык орто температура —1,8°С, январдыкы —19,6°С, июлдуку 10,2°С. Жылдык жаан-чачыны 308 мм. Кышында кар жокко эсе. Шамал батыштан согот. Аймагынын 30%ин мөңгүлөр каптап жатат.

Ирилери: Караколтөр, Каратөр, Ашуу- төр, Сарычат, Моло. Катаал климаттык шарттарда көп жылдык тоң катмары пайда болгон. Чоң суусу — Көөлү. Өрөөндүн ортоңку жана төмөнкү бөлүгүнүн тескей беттериндеги (2800–3000 м) каралжын то-ой топурагында шренк карагайы, тал, караган, доңуз сырты, каракыяк; сол өндүрүндөгү тоо-талаа каралжын топурагында шыбак, кылканактуу чөптөр, көдөө, төө сойгок өсөт. Субальп алкагындагы (3000–3400 м) тоо-шалбаалуу талаа жана талаа коңур топурагында доңуз сырты, каракыяк, коңурбаш, кымыздык, таран, кылкан чөп көбүрөөк; альп алкагындагы (3400–3700 м) тоо-шалбаалуу каралжын чым-көңдүү топурагында доңуз сырты, кийикот, кылканактуу чөптөр жана башка өсөт. Гляциалдык-нивалдык ландшафттарда ташка жабышкан эңилчек кездешет. Өрөөндө Ысык-Көл облусунун Ак-Суу р-нун малы кыштайт. Тоют сактоо базалары, метеостанция бар. Өрөөндүн орто бөлүгүнө чейин машина жүрүүчү кара жол салынган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Өрөөндөр
Категория:Ак-Суу району
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Мыкаачы суусу

Мыкаачы суусу — Ак-Талаа районундагы суу, Нарын дарыясынын сол куймасы. Узундугу 45 км, алабынын аянты 504 км2, деңиз деңгээлинен орточо бийиктикте 2200 м. Төөкуйрук тоосунун түндүк капталынан Кара-Суу деген ат менен башталып, Маистан өтөгүнөн өткөндө соолуп барып, кайрадан булактардан куралып, босоголуу кууш нук аркылуу Нарынга куят. Негизинен жаан-чачын, кар жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 3–4 м3/сек; эң көбү апрель–майда, эң азы январдабайкалат. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Кара-Суу, Жаңы-Тилек кыштагы бар.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ак-Талаа району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Аюу-Тапан өрөөнү

Аюу-Тапан өрөөнү — Түштүк Кыргызстандагы Жошолу өрөөнүнүн (Гүлчөнүн
алабында) бир тармагы. Узундугу- 26 км, туурасы 1–2 км. Абсолюттук бийиктиги 2800–3000 м.Өрөөн жалпы жонунан V формасында, чыгыштан батышты көздөй созулуп жатат. Аяк тарабы кууш капчыгай; тоо бет-тери корум жана шагыл таштуу. Кар көчкү көп жүрөт. Климаты континенттик. Июлдун орточо температурасы 16,2°С, январдыкы –8,6°С. Кыш эрте түшүп, кеч чыгат. Жазы жаанчыл, кыян жүрөт. Жылдык жаан-чачыны 400–450 мм. Негизги суусу —Аюу-Тапан. Түштүктү караган күнгөй беттери шагылдуу аскалардан туруп, кургак талаага мүнөздүү өсүмдүктөр өсөт; табыл гы, чие, итмурун, шилби ж. б. бадалдар, арча да кездешет. Өрөөндүн түндүктү караган беттери нымдуураак келгендиктен өсүмдүктөргө бай; мында карагай, арча, тал, четин, итмурун ж. б. өсөт. Токой тилкесинен жогору субальп жана альп ландшафттары мүнөздүү.

 Адабияттар
 «Кыргызстан географиясы.Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору».-Бишкек.2004 

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Тумар-2011
Көксуу (Батыш) өрөөнү

Көксуу (Батыш) өрөөнү - Алай өрөөнүнүн батышында. Түндүгүнөн Алай кырка тоосу, түштүгүнөн Текелик тоосу менен чектешет. Алай районунун аймагында. Өрөөн кеңдик багытка жакын 60 кмге созулат; туурасы 4–5 км. Таманынын деңиз деңгели орто бийиктиги 2500–3300 м. Курчап жаткан тоолордун өрөөндүн таманынан салыштырмалуу биииктиги 1000–1200 м. Өрөөндүн башында тепши сымал төрлөр, мөңгү көп. Ортоңку бөлүгү кууш, тоо капталдары кокту-колоттуу. Аягы Текелик суусунун чатынан Алай өрөөнүнө чейин кеңеет. Мында өрөөндүн капталдары тик, жардуу. Таманы төртүнчүлүк мезгилдин шагыл, кум, чополору менен толгон. Тоо капталдары кеңдик багытында жаткан тектоникалык жаракалар менен тилмеленген. Климаты кескин континенттик; январдын орто температурасы —14°С, июлдуку 10°С. Жылдык жаан- чачыны 300 мм. Өрөөн аркылуу Көксуу жана анын куймалары (Текелик, Корумду, Бекага, Караказык, Чоң Кочкорчу, Кызылайрык, Кочкорчу) агып чыгат. Арча токойлуу шалбаалуу талаа, субальп жана альп талаасы, шалбаа жана нивалдык-гляциалдык ландшафттары мүнөздүү. Жайыт, этеги чабынды катары пайдаланылат. Өрөөндө Чак, Кочкорчу кыш. жайгашкан.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Алай району
Категория:Өрөөндөр
Категория:Тумар-2011
Музбел мөңгүлөрү

Музбел мөңгүлөрү — Талас Ала-Тоосунун түн. капталында жайгашкан ири мөңгү. Оңдогу мөңгүсүнүн уз. 3,2 км,аянты 3,6 км2. Төр тибиндеги мөңгү. Башы деңиз деңгели. 4400 м, этеги 3450м бийиктикте жатат. Сол тарабындагы асылма өрөөн тибиндеги мөңгүнүн уз. 2,5 км, аянты 3,1 км2. Башы 4350 м, этеги 3640 м бийиктикте жатат. Ал эми мореналар менен көмүлүп жаткан мөңгүнүн «тили» 3522 м бийиктикке ылдыйлайт. Жалпы эле Кара-буура суусунун алабынын 44, мореналар ээлейт Талас Ала-Тоосундагы мореналар эң көп топтолгон жеp. Мөңгүдөн Карабууранын (Талас сол куймасы) сол курамы Шамалдысай суусу башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2
 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 

Категория:Мөңгүлөр
Категория:Тумар-2011
Ак-Буура, заказник

Ак-Буура заказниги – Кара-Суу районунун аймагындагы аңчылык заказниги. Ак-Буура суусунун жайылмасын ээлейт. Ош шаарынан жана Папан суу сактагычынан түштүк тарапта.

Заказник 1975-ж. кыргоол, чил жана кекилик уялоочу аймакты коргоо максатында уюшулган. Аянты 10 миң га. Ош шаарынын жанындагы, Ак-Бууранын жайылмасынан 2 га жер Ош облустук аңчылык инспекциясына берилип, балык өстүрүүчү көлмөлөр курулган.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Заказниктер
Категория:Кара-Суу району
Категория:Тумар-2011
Кожо-Ашкан

thumb|Кожо-Ашкан
Кожо-Ашкан, Кожашкан — Баткен районундагы суу, Сохтун оң куймасы. Узундугу 57 км, алабынын аянты 1060 км2. Жылуу-Суу жана Гөөмүш сууларынын кошулушунан пайда болуп, түштүк-батышты карай агат. Гөөмүш Куруксай тоосунан, Жылуусуу Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталат. Алабынын деңиз деңг. ортчо бийиктиги 3200 м. Жогорку бөлүгү кууш капчыгай аркылуу агат. Өзөнүндө шар-кыратма жана босоголор кездешет. Негизинен кар (65%), мөңгү жана булак сууларынан куралат. Жылдык ортчо чыгымы 4,56 м3/сек. Эң көп чыгымы июнь–июлда, азы мартта байкалат. Май айында кирип, ноябрда тартылат. 15 куймасы бар, ирилери: Тилбе (14 км), Арчабашы (18 км), Жылуусуу ж.б. Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Кожашкан, Шудман, Зардалы кыштагы жайгашкан.

 Дагы караңыз 
 Кожо-Ашкан өрөөнү
 Кожо-Ашкан корукчасы

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Баткен району
Категория:Тумар-2011
Ортоташ мөңгүсү

Ортоташ мөңгүсү — Борбору Теңир-Тоодогу өрөөн тибиндеги ири мөңгү. Какшаал тоо тизмегинин түн. капталында, Чоң Үзөңгүкууштун башталышында жайгашкан. Уз. 13,3 км, жалпы аянты 23,0 км2. Башы деңиз деңгели 5200 м, этеги 3940 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4570 м, абляция облусунун аянты 5,5 км2. Мөңгүдөн Котурсуусунун (Чоң Үзөңгүкууштун алабы) биркурамы башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2
 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 

Категория:Мөңгүлөр
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Ак-Суу, заказник

Ак-Суу заказниги – Москва районундагы аңчылык заказниги.

Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында. Жарташ, Карагер, Бултуке сууларынын алабын камтыйт.
Аянты 7,0 миң га. Азайып бараткан тоо эчки, улар, кекиликтерди коргоо жана көбөйтүү максатында 1975-ж. уюшулган.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Заказниктер
Категория:Москва району
Категория:Тумар-2011
Чычкан (дарыя)

Чычкан — Талас Ала-Тоосунун түштүк капталындагы Түз ашуусу чендеги майда булактардан башталган суу, башы Туюктөр аталат. Жогорку агымында жайык, ортоңку жана төмөнкү бөлүгүндө кууш өрөөн аркылуу агып, Токтогул суу сактагычына куят. Узундугу 78 км, алабынын аянты 1290 км2. Чычкан өрөөнү токойлуу келип, Кыргызстандагы кооз жерлердин бири. Өрөөнүндө гидрометеорологиялык жана көчкүнү изилдөөчү станциялар болгон. Жылдык орточо чыгымы 19 м3/сек. Эң көп чыгымы июнда (72,7 м3/сек), азы мартта (0,80 м3/сек) байкалат. Апрелде кирип, сентябрда тартылат.

Ири куймалары: Ит-Агар, Арым (оң), Балачычкан, Терисай (сол). Сугатка пайдаланылат. Чатына жакын Токтогул шаарчасы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Токтогул району
Категория:Тумар-2011
Оттук мөңгүсү

Оттук мөңгүсү — Тескей Ала-Тоонун түштүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Сарыжаздын алабында. Уз. 3,2 км,аянты 3,5 км2. Башы деңиз деңгели. 4200 м, этеги 3800 м бийиктикте жатат. Кар чегининбийикт. 3900 м, абляция облусунун аянты,6 км2. Мөңгүдөн Сарыжаздын оң куймасы Оттук башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Нарын өрөөнү

Нарын өрөөнү - Нарын дарыясынын алабындагы өрөөндөр тизмеги; Жогорку Нарын өрөөнү, Ортоңку Нарын өрөөнү, Тогуз-Торо ойдуңу, Кетмен-Төбө өрөөндөрү кирет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Нарын дарыясы
Категория:Тумар-2011