Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сары-Жаз суусу

thumb|Сары-Жаз.

Сары-Жаз суусу – Борбордук Теңир-Тоодогу дарыя. Суусунун молдугу боюнча Кыргызстанда 2-орунда (Нарындан кийин). Семёнов мөңгүсүнөн башталып, Сары-Жаз өрөөнү аркылуу батыш тарапка агат. Оттук суусу куйгандан кийин түштүккө бурулуп Борбордук Теңир-Тоонун ири кырка тоолорун (Сарыжаз, Эңилчек, Какшаал; жана башка) кесип өтүп, Тарим түздүгүнө чыгат.

Мамлекеттик чегарадан ары чатына чейин Аксуу деп аталат. Кыргызстандын аймагындагы узундугу 197 км (жалпы узундугу 282 км), алабынын аянты 12900 км2. Ири куймалары: Эңилчек, Кайыңды, Көйкап, Жамансуу, Жаңыжер (сол), Көөлү, Теректи, Үчкөл, Акшыйрак (оң).

Кытайдын аймагында оң жагынан Какшаал, солдон Темирсуу кошулгандан кийин Жаркенд дарыясы менен биригип, Таримди түзөт. Алабынын 20,4% аянтын (2635 км2) мөңгүлөр ээлейт. Эң чоңу Түштүк Эңилчек мөңгүсү (узундугу 58,9 км, аянты 613 км2). Алабында 70тен ашык чакан көл бар, ирилери–Мерцбахер көлү (4,5 км2), Балтыр бешик (1,2 км2). Негизинен мөңгү, кар сууларынан куралат. Суусу июндун ортосунан августтун аягына чейин кирет, февралда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 137–140 м3/сек.

Суу кирген мезгилде чыгымы болжол менен мамлекеттик чегарада)1000 м3/сек. Гидроэнергия ресурстарына бай, бирок азырынча пайдаланылбайт. Нугунун эңкейиштиги 9–10 мден 25–30 мге чейин болгондуктан агымы өтө ылдам жана шар. Алабында Эңилчек жана башка кен казып алуу менен байланышкан кыштактары бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:КЭР дарыялары
Категория:Тумар-2011
Канигут үңкүрү

thumb|Канигут үңкүрү.
Канигут үңкүрү (жергиликтүү аталышы – Зауккур) – Баткен районун аймагындагы үңкүр, тарыхый рудник, табият эстелиги Сарытоонун чыгыш четинде, Самаркандык кыштагынан 18 км батыш тарапта жайгашкан Кыргызстандагы эң ири үңкүр. Үңкүрдүн аныкталган жалпы узундугу 3000мден ашык. Девон менен карбондун гипстүү акиташ тектеринде пайда болгон. Катмар аралыгынын жикке ажыроосунан жана рудалуу карст процессинин активдешүүсүнөн, ошондой эле илгери руданы иргеп алуудан пайда болгон үңкүрлөр системасынан турат. Үңкүр жергиликтүү элге байыртадан белгилүү.

Андан 9–10-кылымга таандык чырактар жана карапа идиштин сыныктары табылган; ал жөнүндөгү алгачкы эскерүүлөр Ибн-Синага (10–11-к.) таандык 1896-ж. Н. Г. Малицкий, М. С. Андреев жетектеген экспедиция, 1920-ж. М. Г. Попов изилдеген. 1930–40-ж. полиметалл кендери казылып алына баштап, кийин кайра жабылган. Үңкүрдүн археологиялык тарыхый жана спелеологиялык изилдөөлөр үчүн мааниси зор. Жарганаттардын колониясы (ири такатумшук, далдаң кулак, тик кулак жана бухара жарганаттары), чүткөр мекендейт 1975-жылдан тартып геолгия заказник.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Баткен району
Категория:Үңкүрлөр
Категория:Тумар-2011
Интернеттеги шилтемелерден пайдаланып репост жаздым
Ботогазиев Абдирасул
Ак-Чуңкур, үңкүр

thumb|Ак-Чуңкур үңкүрүнүн жанында.

Ак-Чуңкур үңкүрү – Сары-Жаз суусунун оң жээгиндеги неолит дооруна (биздин заманга чейин 6–5 миң жылдык) таандык адамдар жашаган акиташ тектүү асканын боорундагы үңкүр. Эчкилиташ аскасында, деңиз деңгээлинен 3150 м бийиктикте жайгашкан. Ак-Суу районунун аймагында. Үңкүрдүн ичи кенен, бийиктиги 2–4 м, узундугу 26 м, жазылыгы 4 м.

Үңкүр эки ярустан турат. Үңкүрдүн боорунда жошо менен тартылган теке, жыландын сүрөттөрү, ошондой эле кийинчерээк кара боёк менен түшүрүлгөн белгилер (несторий крести, тамга менен жазылган жазуулар) бар. Үңкүрдөн табылган текенин мүйүзүнүн көңдөйүндө байыркы жошо сакталып калган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Үңкүрлөр
Категория:Ак-Суу району
Категория:Тумар-2011
Ырдык

Ырдык — Тескей Ала-Тоонун түндүк капталынан башталып, Ысык-Көлгө куйган суу.

Узундугу 28 км, алабынын аянты 300 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2600 м. Акжайлоодогу көлдөн башталып, сол куймасы Кызылжар кошулгандан кийин капчыгайдан өтүп өрөөнгө чыгат. Ысык-Көлгө 2–3 км калганда Ырдык (башы Челпек аталат) аттуу оң куймасы кошулат. Алабында жалпы аянты 4 км2 келген мөңгүлөр, 0,15 км2 келген 3 көл бар. Негизинен кар, мөңгү (85%) жана жамгыр (15%) сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 1,32 м3/сек, эң көбү июнда (5,72 м3/сек), эң азы февралда (0,29 м3/сек) байкалат Сугатка пайдаланылат (андан жалпы суу өткөрүмдүүлүгү 2,66 м3/сек 6 сугат каналы башталат). Боюнда Ырдык кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Ысык-Көл облусу
Категория:Кыргызстандын суулар‎ы
Категория:Тумар-2011
Ысык-Ата

thumb|Ысык-Ата.
Ысык-Ата — Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, Чүй дарыясынан сол тараптан куйган суу. Узундугу 81 км, алабынын аянты 558 км2. Кууш капчыгай аркылуу агат да, Туюк суусу кошулгандан кийин тоо этегиндеги түзөңгө чыгат.

Ири куймалары: Быты, Көкмойнок, Туюк жана башка Алабында 4 көл (аянты 0,5 км2), 70 мөңгү (жалпы аянты 71,8 км2) бар.

Көп жылдык орточо чыгымы Юрьевка кыштагы тушта 7,06 м3/сек, эң көбү августта (45,8 м3/сек), азы апрелде (1,60 м3/сек) байкалат. Өрөөнү аркылуу Суусамырга мал ашырылат. Капчыгайдын орто жеринен минералдуу ысык суу (арашан) чыгат, анда Ысык-Ата курорту орун алган. Боюнда Карагайбулак, Сынташ, Юрьевка, Эпкин, Жарбашы, Социалчы, Жээк, Будённовка, Дмитриевка жана башка кыштактар жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Чүй облусу
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Тумар-2011
Баралбас өрөөнү

Баралбас, өрөөнү - Борбордук Теңир-Тоодо, Ак-Шыйрак суусунун алабында. Батышынан жана түндүгүнөн Борколдой, түштүгүнөн Боз-Жалпак, Ак-Зоо тоолору менен чектешет. Узундугу (Кайчы суусунун чатына чейин) 63 км, жазы жери 2 км. Деңиз деңгээлинин бийиктиги - 2900–3700 м, курчап жаткан тоолордун салыштырмалуу бийиктиги: 300–900 м.

Өрөөндүн башы эки айрыкка бөлүнөт: сол айрыгы Ыштык өрөөнү деп аталат, анын башында Ыштык ашуусу бар (3689 м бийиктикте). Өрөөндө байыркы мөңгүнүн таасиринен пайда болгон рельефтин формалары басымдуу. Баш жагында узундугу - 20 км келген тепши сымал өрөөн, андан төмөн өрөөн кеңейип, 6 тектирден турат. Бикиртик жана Кайчы сууларынын чаттарынын аралыгында (12 кмге) өрөөн кууштап терең (800–1000 м) капчыгай аркылуу Ак-Шыйрак өрөөнүнө чыгат.

Тоо негизинен девон менен карбондун татаал бүктөлүүгө дуушарланган акиташ теги, сланец, кумдук, жанар тоо тектеринен турат. Оюнда палеоген-неогендин жана антропогендин борпоң чөгүндүлөрү майда адырларды түзүп жатат.

Климаты континенттик, суук. Январдын орточо температурасы –20...–21°С, июлдуку 4–5°С. Жылдык жаан-чачыны 300–350 мм. өрөөнгө субальп, альп шалбаасы жана шалбаалуу талаасы (3400 м бийиктикке чейин), андан жогору субнивалдык ландшафттары мүнөздүү.

 Адабияттар
 «Кыргызстан географиясы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору».-Бишкек.:2004

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Коңорчо

Коңорчо Ак-Талаа районундагы суу, Алабуганын оң куймасы. Узундугу 39 км, алабынын аянты 89 км2, суу чогултуучу аянтынын деңиз деңгели ортчо бийиктиги 3150 м. Негизинен кар жана мөңгү сууларынан куралат. Жай айларында кирип, күзүндө тартылган Теңир-Тоо тибиндеги дарыялардын тобуна кирет. Июль айында кирип, жайында соолуп калат. Жылдык ортчо чыгымы 0,7 м3/сек. Боюнан Коңорчок кыштагы орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Ак-Талаа району
Категория:Тумар-2011
Көкбулак, тоо

Көкбулак тоосу – Алай кырка тоосунун түндүк тармагы. Кичи Бүлөлү жана Эркеч сууларынын (Куршабдын оң куймалары) аралыгында түштүк-чыгыштан түндүк-батышка 22 кмге созулуп жатат. Туурасы 7 км. Орточо бийиктиги 3500–3700 м, эң бийик жери 4039 м. Кыры аска-зоокалуу, батышты карай жапыздайт; капталдары кыска жана тик, терең капчыгайлары бар. Тоо силур-девондун базальттуу порфирит, диабаз, туф, кумдук жана сланец тектеринен турат. Шалбаалуу субальп жана альп талаа (3100–3700 м бийиктикке чейин) ландшафты басымдуу. Бийик бөлүгүндө гляциалдык-нивалдык ландшафт кездешет. Жайкы жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору
Категория:Тумар-2011
Көк-Дөбө тоосу

Көк-Дөбө тоосу – Тескей Ала-Тоонун түндүк тармагы. Түргөнаксуу жана Бозучук сууларынын аралыгында түштүктөн түндүктү карай 21–23 кмге созулуп жатат. Туурасы 5–6 км. Кыры аска-зоокалуу, мөңгүлөр аз кездешет; капталдары тик, майда коктуколоттуу. Орточо бийиктиги 3300–3800 м, эң бийик жери 4036 м. Палеозойдун башталышында пайда болгон гранит, гранитдиорит, диорит интрузия тектеринен турат. 

Шалбаалуу талаа (2200–2300 м бийиктикке чейин), бийик чөптүү шалбаалуу токой (2300–3000 м), субальп жана альп шалбаалуу талаа (3000–3600 м), андан жогору субнивалдык суук чөл жана гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт; токой чарбалары бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору
Категория:Тумар-2011
Актурпак үңкүрү

Ак-Турпак үңкүрү -
Баткен облусундагы Кадамжай районун аймагында. 
Актурпак кыш-на жакын жерде.

Үңкүрдүн узундугу 120м туурасы 15–20 м, бийикт. 5 мге чейин. Палеогендин гипстүү катмарларында пайда болгон. Анда зергердик селениттин ак жана кызгылт түрлөрү арбын. Аэроиондуулугу боюнча да айырмаланат (1 см3 абада 24 миң аэроион кездешет; Кочкор туз дарылоо үңкүрүндө 1 см3 абада 5 миң аэроион гана). Үңкүрдү мурда жергиликтүү эл ыйык туткан; ага байланыштуу уламыштар бар.

 Адабият 
 *Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Үңкүрлөр
Категория:Кадамжай району
Категория:Тумар-2011
Категория:Таажы-2012
Бариттүү, үңкүр

Бариттүү үңкүрү – Ноокат районундагы Төө-Моюн тоосунун түштүк капталында жайгашкан үңкүр.

Үңкүр 1940-ж. академик Д. И. Щербаков тарабынан табылган. Карбондун акиташ тектүү катарларында пайда болгон.

Эки оозу (жасалма жана табигый) бар: атайы казылган оозу 2ч2 м жана табигый оозу 1,8ч2 м, тереңдиги 18 м.

Үңкүрдү каптаган кальцит менен бариттин кристаллдары өзгөчө кызыгууну туудурат. 1940-жылдары академик А. Е. Ферсман изилдеп, анын дүйнөдө кайталангыс жерлери бар экендигин белгилеп кеткен. Азыр анын көп бөлүгү урап бузулган.

Суктанаарлык жерлери («белгилүү кристаллдары») сейрек кездешет. «Жапайы» изилдөөчүлөр кооздуктарды жоготууга чоң аракеттерди жасаган.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Үңкүрлөр
Категория:Ноокат району
Категория:Тумар-2011
Ашуу-Төр мөңгүсү

Ашуу-Төр мөңгүсү
 Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы асимметриялык өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз. 3,3 км, аянты 3,4 км2. Аламүдүн суусунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4140 м, этеги 3370 м бийиктикте жайгашкан. Кар чегинин бийикт. 3790 м. Абляция облусунун аянты 2,4 км2. «Тилинин» этегин мореналар жаап (3370 мге чейин) жатат. Мөңгүдөн Ашуутөр суусу (Аламүдүндүн башы) башталат.
 Бешкөл мөңгүсү - Тескей Ала-Тоонун түндүк капталында жайгашкан өрөөн тибиндеги арта салма мөңгү. Уз. 3,5 км, аянты 3,6 км2. Чоң Кызылсуунун куймасы Ашуутөрдүн башында. 1914-ж. чейин чыгыш жагындагы өрөөн мөңгүсү менен татаал бир мөңгүнү түзүп турган. Азыр алар морена жалчасы менен бөлүнөт. Мөңгү эң кейиштеп барып учтуу шынаа сымал ныкталган «тили» менен аяктайт. Мөңгүнүн негизиндеги жылышуу ылдамдыгы жылына 9,8 мге, төмөнкү бөлүгүндө 3,4 мге жетет. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 4500 м, этеги 3250 м бийиктикте жайгашкан. Кар чегинин бийиктиги 3850 м. Абляция облусунун аянты 1,4 км2. Мөңгүдөн Ашуутөр суусу (Чоң Кызылсуунун куймасы) башталат.
 Тескей Ала-Тоонун түш. капталындагы арта салма тибиндеги мөңгү. Сарычат суусунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн экинчи бөлүгү Кызылсуунун алабында (Тескей Ала-Тоонун түндүк капталы) жатат. Уз. 4,1 км, аянты 7,7 км2, абляция облусунун аянты 3,0 км2. Көлөмү 0,77 км3. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 4960 м, этеги 3960 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4200 м. Фирн облусу Кызыл-суу чокусунун батыш жана түндүк-батыш капталдарынан башталат. Мөңгү аркылуу Ысык-Көлгө кетүүчү ашуу өтөт. Андан агып чыккан суу Сарычат суусуна куят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Борбордук Азия
Категория:Мөңгүлөр
Категория:Топонимдер‎
Категория:Тумар-2011
Төө-Ашуу

thumb|Төө-Ашуу туннели

Төө-Ашуу ― Кыргыз Ала-Тоосунун борбордук бөлүгүндөгү ашуу. Кара-Балта өрөөнүнүн төрүндө. Деңиз деңгелинен бийиктиги 3586 м. Ашуунун Кара-Балта өрөөнү жак бети тик, аскалуу, касаба төрлөр. Ашууга көтөрүлгөн жол Абла суусунун Кара-Балтага куйган жеринен (2060 м бийиктиктен) башталып, 14 км аралыкка салыштырмалуу 1430 м бийиктикке тик каптал менен өйдөлөйт. Долон өрөөнүнөн бойлогон жол байыркы мөңгү таштардын калдыктарын аралап, 3080 м бийиктикке жетип, белче менен батышындагы жана шажаткан төрдүн таманын дагы майда көлдөргө чейин көтөрүлөт. Кошуна төрдүн башы касаба болгондуктан, жол көлдөн чыгышты көздөй бурулуп эки төрдүн ортосундагы кыска тик капталдуу тоонун кыры менен 3400 м бийиктиктен чукул бурулуштар аркылуу 200 мге өйдөлөп ашууга жетет. Ашуунун бул бөлүгүндө жолдун айрым жерлерин эшилмешагылдан сактоо үчүн бетон тосмолор курулган.

 Булактар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Ашуулар‎
Категория:Тумар-2011
Көкойрок, тоо

Көкойрок тоосу - Түндүк Теңир-Тоодо. Иле Ала-Тоосунун түштүк тармагы. Кашкасуу жана Чоң Кемин сууларынын аралыгында түн.чыгыштан түш.-батышка карай 21 кмге созулат. Орт. бийикт. 3000–3500 м, эң бийик жери 4202 м. Тоонун кыры аска-зоокалуу, мөңгүлөр бар. Капталдары негизинен тик, кокту-колоттуу. Протерозойдун башталышында пайда болгон татаал бүктөлүүлөргө дуушарланган гнейс, мигматит, слюдалуу жана графиттешкен сланецтер, кварцит, мрамор тектеринен туруп, гранит, аляскит, жегичтүү гранит интрузиялары жиреп чыккан. 

Талаа жана шалбаалуу талаа (1800 м бийиктикке чейин), бадалдуу шалбаа (1800–2800 мге чейин), субальп жана альп шалбаалуу талаасы (3300–3400 мге чейин), андан жогору нивалдык ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Тоолор‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Дөдө-Мөл, Тоо

Молдо тоонун түштүк тармагы.Чамынды жана Кайыңды Нарын сууларынын (Нарындын оң куймалары) аралыгында түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 20 кмге созулуп жатат.Ак-Талаа районунун аймагында. Туурасы 5 кмдей. Орточо бийиктиги 1700–2100 м, эң бийик жери 2767 м (Карал-Арча чокусу). Жону тайпак, Нарын капчыгайына караган түштүк-чыгыш капталы кыска жана тик (60–80°), ал эми түндүк-батышкапталы узун.Чамынды өрөөнүнө карай жантайыңкы.Тоонун бийик түндүк-чыгыш бөлүгү карбондуу кумдук,сланец,алевролит,конгломерат,кремний ,жапыз түштүк-батыш бөлүгүн еогендин конгломерат, кумдук, мергель тектеринен түзүлгөн. Кургак талаа жана талаа (1400–1500 мге чейин), шалбаалуу талаа (карагай токою бар) ландшафт алкактары басымдуу.Чабынды, жайыт катары пайдаланылат.
 Адабияттар 
[[http://www.bizdin.kg/elid/kitepter/pdf/geogr_ensclp.ptf Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.:2004

Categoru:Кыргызстан
Categoru:Илим 
Categoru:География
Categoru:Тоо
Categoru:Жаратылыш
Categoru:Түндүк Кыргызстан
Categoru:Тумар-2011
Эңилчек

Эңилчек — Борбордук Теңир-Тоодогу суу, Сары-Жаз суусунун сол куймасы. Узундугу 62 км, алабынын аянты 1739 км2, алабынын орточо бийиктиги 4380 м. Түштүк Эңилчек мөңгүсүнөн башталат. Башынан аягына чейин эни 3 км дей келген терең жана кенен капчыгай аркылуу агат. Жылдык орточо чыгымы 30 м3/сек.

Алабынын 54% (949 км2) мөңгү-муздар менен капталган. Негизинен алардын эң ирилери – Түндүк жана Түштүк Эңилчек (аянттары 203 км2 жана 613 км2) мөңгүлөрүнүн этегинде Мерцбахер көлү орун алган. Анда жылына 300–350 млн м3 мөңгү суусу топтолот. Жайдын толугунда көлгө суу батпай, муздун жаракалары аркылуу агып чыгат. Ал мезгилде Эңилчектин деңгээли көтөрүлүп, чыгымы 600–700 м3/секга чейин жетет. Майдын аягында кирип, сентябрда тартылат. Өрөөнү кышкы жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Тумар-2011
Сөөк суу

thumb|Сөөк.
Сөөк – Арпа өрөөнүндөгү суу, Жамантынын (Алабуганын алабы)сол куймасы. Узундугу 45 км, алабынын аянты 535 км2. Фергана тоо тизмегинин түштүк-чыгыш капталынан башталып чыгышты, 13–15кмден кийин түндүк-батышты карай агып, Жаманты суусуна куят. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Ири куймалары: Көкбел, Кара кол. Жылдык орточо чыгымы 2–2,5 м3/сек, эң көп чыгымы июнь–июлда,азы февраль – мартта байкалат. Апрель – сентябрда кирип,октябрь–мартта тартылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Кегети шаркыратмасы

Кегети шаркыратмасы - Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Кегети суусунун сол куймасынын капчыгайы негизги өрөөнгө кошулган жердеги акиташтуу тик кашаттан кулап түшөт. Бийиктиги 18–20 м. Өрөөн аркылуу өткөн кара жолго жакын болгондуктан туристтердин эс алуусуна ыңгайлуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: 2004 ISBN 9967-14-006-2 

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Шаркыратмалар
Категория:Тумар-2011
Жийделик, үңкүр

Жийделик үңкүрү– Баткен облусунун Кадамжай районундагы карст үңкүрү, табият эстелиги. 
Шаймерден суусунун оң жээгинде, Кадамжай шаарчасына жакын жайгашкан. 
Жалпы узундугу 180 м. Түрдүү кристаллдык жана минерал заттардын тамчылап агышынан пайда болгон формалар
мүнөздүү. 
Бир нече залы бар. Төмөнкү залында жылуу көлдөр жайгашкан. Үңкүрдү кидик такатумшук жарганаттар мекендейт. 1975-жылдан геологиялык заказник. 
 Адабият 
*Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кадамжай районунун үңкүрлөрү
Категория:Үңкүрлөр
Жеңиш, үңкүрү

Жеңиш, үңкүрү — Лабиринт тибиндеги ири термокарст үңкүрү. Ноокат р-нун аймагында, Косчан тоосунун түн. капталында, Ноокат кыштагынан 6 км түндүк тарапта жайгашкан. Үңкүрдү 1976-ж. А. Я. Жуканин жана В. В. Филипенко тапкан; 1978-ж. спелеология экспедициясы изилдеген. Карбон мезгилинин акиташ тектеринде пайда болгон. Жалпы уз. 1500 м. Геология жана спелеологиялык изилдөөлөр үчүн мааниси зор.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Ноокат району
Категория:үңкүрлөр
Категория:Тумар-2011
Тайгаккечүү

Тайгаккечүү – Чүй дарыясынын ортоңку агымындагы белгилүү кечүү. Кемин районунун аймагындагы, Тайгакташтан төмөн, Желаргы өрөөнүнүн тушундагы суунун жайылып аккан тайыз жери. Тайгаккөпүрө салынганга чейин Чүйдүн бир өйүзүнөн экинчи өйүзүнө өтүү үчүн ыңгайлуу өткөөл болгон. 1856-жылы П. П. Семёнов баштаган орус отряды дарыяны ушул жерден кечип өткөндүгү божомолдонот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кемин району
Жазы, өрөөн

Жазы өрөөнү — Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталындагы ландшафты кооз жер. Өзгөн районунун аймагында Байбиче, Торгой дөбө, Доңуз тоо, Токсон кемпир тоолору, Сурташ жана Мырзаке ашуулары аркылуу Өзгөн өрөөнү менен чектешет. Узундугу 200 км дей, туурасы 5–6 км. Өзгөн шаарынан 70 км чыгыш тарапта, Оштон 130 км. Жогорку бөлүгү Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталын кесип өткөн терең капчыгай, чатына жакын тоо этегиндеги дөңсөлүү түздүк. Климаты мелүүн континенттик. Кышы мелүүн жумшак; январдын орточо температурасы —6 °С ден —8°С ге чейин. Жайы мелүүн жылуу; июлдун орточо температурасы 14°—18°С. Жылдык жаан-чачыны 500–900 мм ге чейин. Өрөөн аркылуу Жазы суусу агат. Күңүрт күрөң, коңур жана каралжын тоо топурагы басымдуу. Өрөөндүн тоо этегиндеги бөлүгүнө жарым чөл, 1200–2600 м бийиктикке бадал, шалбаалуу талаа, 2600–3100 м ге токойлуу шалбаа жана токой, 3100–3600 м ге субальп жана альп шалбаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Ж . ө. бальнеол.баткак менен дарылоочу курортко ылайыктуу аймак. Андан Кара-Шоро минералдуу суусу жана дары баткак кени чыгат. Кара-Шоро кени Жазы өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Качаралатур жана Коңур дөбө сууларынын чаттарына жакын 2400 м бийиктикте жайгашкан. Көмүр кычкыл хлорид-гидрокарбонат натрийлүү (минералдануусу 2,4–3,1 г /л) жана көмүр кычкыл гидрокарбонат-хлорид натрийлүү (минералдануусу 5,3–15 г/л) №5 бургулоо көзөнөгүнөн чыккан суу (суткалык дебити 29,4 м3) дарылоо-суусундук катары «Кара-Шоро №5» деген ат менен бөтөлкөгө куюлуп алынат (жылына 1—1,5 млн бөтөлкө). Кыймыл (Жазытогай) дарыбаткак кени Жазы өрөөнүнүн төмөнкү бөлүгүндө, Өзгөн шаарынан 6 км түндүк батыш тарапта жайгашкан ; Өзгөндөн 6 км түндүк чыгышта Чымбай кени бар. Бул эки кендин баткагынын составы бирдей ; ылай катмарчалары бар сульфид чым көңдүү; Кыймыл кенинин запасы 234, Чымбай кениники 157 миң т. Өрөөн жайыт катары пайдаланылат. Мында климаты салыштырмалуу жылуураак; кышы жумшак (январдын орточо температурасы —4°С), жайы ысык (июлдуку 24°С); жылдык жаан- чачыны 550 мм; негизинен март – апрелде жана октябрда түшөт. Ал аркылуу Өзгөн шаарынан Кара-Шорого кетчү автожолу өтөт.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.:2004 ISNB

 Интернеттен шилтемелер 
...

Категория:Ош облусу
Категория:Өрөөндөр
Категория:Тумар-2011
Таш-Көмүр үңкүрү

Таш-Көмүр үңкүрү – мезолит мезгилине таандык археологиялык эстелик. Узунакмат тоосунун акиташ теги чыккан жеринде, Кара-Суунун (Нарындын оң куймасы) чатынан 0,5 км өйдө (сол жээгинде) жайгашкан.

Анын узундугу 14,5 м, туурасы 6,5 м (жазы жери), оозунун бийиктиги 6 м. Кире беришинде туурасы 5,5 м келген ыңгайлуу аянтча бар. Изилденген жерден (1,1 м тереңдиктен) көп таш курал, кыргыч, кичинекей пластина, урчуктуу таштар табылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Үңкүрлөр
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Категория:Нарын дарыясы‎
Категория:Тумар-2011
Чоң Аксуу

thumb|Чоң аксуу.
Чоң Аксуу – Күнгөй Ала-Тоонун түштүк капталынан башталган суу. Ысык-Көлгө куят. Узундугу 31 км, алабынын аянты 337 км2. Айлама жана Аюутөр сууларынын кошулушунан түзүлөт. Жогорку агымында байыркы мөңгүлөрдүн калдыгын (моренаны) аралап агат. Жинди суу куйгандан кийин кууш капчыгай менен өтөт. 16 майда куймасы бар; ирилери: Кашкасуу(оң), Кулаганташ, Жинди суу(сол). Мөңгү,карсууларынан куралат. Алабында 48 мөңгү (жалпы аянты 48,9 км2) бар. Көп жылдык орточо чыгымы Григорьевка кыштагынын тушунда 5,0 м3/сек, эң көбү 19,1 м3/сек, азы 1,4 м3/сек. Майдын аягында кирип, октябрда тартылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Көбүксуу

Көбүксуу - Ички Теңир-Тоодогу суу, Көкөмерендин оң куймасы. Жумгал районун аймагы аркылуу агат. Узундугу 35 км, алабынын аянты 398 км2. Куралуу аймагынын деңиз деңгели ортчо бийиктиги 2800 м. Негизинен кар жана мөңгү суулардан куралат. Көбүксуунун 52 куймасы бар. Жылдык ортчо чыгымы 9,4 м3/сек, модулу 23,6 л/сек км2. Июль айында ташкындап, февралда тартылат. Алабындагы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 2,7 км2.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Жумгал району
Категория:Тумар-2011