Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Финндер

Финндер (өздөрүн суомалайсет деп аташат) - финн-угор эли, Финляндиянын негизги калкы.
 
Ошондой эле АКШ, Швеция, Канада, Россия, Австралия, Улуу Британия, Эстония, Норвегияда да жашашат. Жалпы саны 5430 миң киши, а. и. Финляндияда 4,9 млндон ашык (2010). Финн тилинде сүйлөйт. Динге ишенгендери - лютерандар. Финндер этноними алгачкы жолу Птолемей географиясында кездешкен. Финндердин этностук негизин 8-кылымда азыркы Финляндия аймагына жер которуп келип, жергиликтүү саам калкы менен ассимиляцияланган байыркы прибалтика-финн уруулары түзгөн. Швеция бийлигинде болуп, 1809-1917-ж. Россия империясынын курамына кирген. 19-кылымдын экинчи жарымында Финндер улутка айланган. Финндер Октябрь революциясынан (1917) кийин өзүнчө мамлекет болуп бөлүнгөн. Салттуу кийимдери майрамдык-символикалык мааниде бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. Аялдары - саймаланган көйнөк, ак сарафан, юбка, жеңсиз кофта, башына чепец кийип, алжапкыч тагынышат, Эркектери - көйнөк, тизеге чейин ыштан, желет, күрмө, кафтан кийишет. Тамак-ашы негизинен дан, сүт, балык.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери

Категория:Арктика элдери

Категория:Финн-угор элдери
Финкель Елена Абрамовна

Финкель Елена Абрамовна (1923, РФ, Алтай крайы, Славгород ш. - 2004, Бишкек) - медицина илимдин доктору (1969), проф. (1970), Кыргыз ССРинин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1988).
 
КРдин илимге эмгеги сиңирген ишмери (2000). КММИни (1946), ошол эле жерде аспирантураны (1949) бүтүргөн. КММИде ассистент (1949-56), Кыргызстан туберкулёз ИИИде лабор. башчысы (1956-86), Кыргызстан экология жана жугуштуу ооруларды алдын алуу ИИИде лабор. башчысы, (1986-91), 1991-жылдан Кыргызстан туберкулёз ИИИде микробиология лабораториясынын башчысы болуп иштеген. Мед. микробиология боюнча адис. З00дөй илимий эмгеги, а. и. 9 монография, 11 ойлоп табуусу, 9 окуу китеби жана окуу куралы бар. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Каржы жана насыя

Каржы жана насыя ― экономикалык жана акча мамилелеринин чарбалык процесстерин жөнгө салуучу механизм болуп эсептелет.
 
Ишкерлердин, менчиктештирүүнүн, уюмдардын жана акционердик коомдордун өнүгүшүнүн натыйжасында каржы жана насыялык каражаттар башкаруунун ролу жогорулап, каржы жана насыянын иш-аракетинин функциялык теориясын үйрөнүүнүн зарылдыгы көбөйөт. Алардын иш-аракети каржы жана насыя институттар аркылуу ишке ашат. Каржы жана насыя институтка каржы операцияларды жүргүзгөн мамлекеттик жеке жана коммерциялык уюмдар кирет. 

Негизги каржы жана насыя институттар катары банктар, каржылык компаниялар, инвестициялык фонддор, сактык кассалар, пенсиялык фонддор ж.б. эсептелет.

 Булактар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Фильчаков Михаил Иванович

Фильчаков Михаил Иванович (1. 7. 1910, азыркы РФ, Саратов обл., Пугачёв району, Любицк кыш. - 16. 9. 1987, Астрахань ш.) - Даңк орденинин толук кавалери.
 
1932-33-ж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1939-ж. Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарына келип, 1942-ж. кайрадан Советтик Армиянын катарына чакырылган. Улуу Ата Мекендик согушта (1941-45) 57гвардиялык аткычтар дивизиясынын 170-гвардиялык аткычтар полкунун 120-мм миномёттор батареясында кызмат кылып, Түштүк-Батыш, З-Украин, 1-Белорус фронтторунда согушкан. 1944-ж. 19-майда Днестр дарыянын оң өйүзүндөгү салгылашууда душмандын 8 аскерин жок кылып, согуш плацдармын коргоодогу көрсөткөн эрдиги үчүн 3-даражадагы Даңк орденине татыктуу болгон. 1945-ж. 6-февралда азыркы Костшрш шаарына (Польша) жакын жерде душмандын эки танкын талкалап, бир офицерин туткунга алганы үчүн 2даражадагы, 1945-ж. 16-апрелде Зеелов дөңсөөсүндө (Германия) душмандын ондогон солдатын жана танкага каршы батареясы менен 3 пулемётун жок кылуудагы каармандыгы үчүн Фильчаков 1-даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Согуштан кийин Астрахань шаарындагы моделдүү-жыгач жасоо бирикмесинде слесарь болуп иштеген. 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фильтрация

Фильтрация, сaрыгуу-
 
1) тоо тектердеги майда көңдөйчөлөр аркылуу суюктуктун (суу, нефть) же газдын (аба, жаратылыш газы) чыпкаланып өтүшү;
 
2) каналдардын, суу сактагычтардын ж. б. гидротехникалык курулмалардын түбүнө, капталына суунун сиңип, коромжуга учурашы;
 
3) тазалоочу курулмаларда ыпылас суулардын атайын кум кабаттарынан өткөрүлүп тазаланышы ж. б. Чыпкалоо коэффициентинин бирдиги см/сек, м/сек же м/сутка менен ченелип, чоңдугу тоо тектердин физикалык-механикалык касиетине, суюктуктун же газдын минералдык курамына, температурасына көз каранды.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Фильм

Фильм ( — плёнка) — плёнкада ырааттуу жайгаштырылып, бир сюжетке бириктирилип, экранда көрсөтүүгө арналган фотосүрөттөрдүн (кадрлардын) жыйындысы; кино чыгармасы.
 
Азыркы кинематографиядагы Фильмдин түрлөрү: көркөм, телефильм, мультипликация, хроника-документ, илимий, окуу, ышкыбоздор, жаныбарлар дүйнөсү. Фильм ошондой эле жанрдык-темалык белгилерине карата (тарыхый, комедия, детектив ж. б.) жана чагылдырылышына жараша үнсүз, үндүү, кара-ак, түстүү, кең экрандуу, панорамалуу, полиэкрандуу учурда заманбап 3D, 4D форматтагы көрсөтүү узактыгына карай толук метраждуу, кыска метраждуу деп бөлүнөт. Ал эми атайын Ф-ге микрофильм, текстфильм, реклама, сувенир ж. б. кирет. Фильмдин көбүн адистештирилген киностудияда чыгармачыл коллектив жана техникалык адистер экранга алып чыгат. Ф. коюуда кинотехника, түс берүү каражаттары, павильон, аянтчалар пайдаланылат. Илимий, техникалык жана окуу максатындагы Фильмдерди көбүнчө илимийизилдөө институттардын, окуу жайлардын лабораториялары чыгарса, ышкыбоздор Ф-ин клуб, ишкана, окуу жайларга караштуу ышкыбоздордун киностудиялары жана айрым ышкыбоздор чыгарат.

Булактар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кинематограф
Филлоксера

thumb|Филлоксера.
Филлоксера, жүзүмч ү филлоксера ( Planch, syn Daktulosphaira vitifoliae ; гр. phallon - жалбырак жана xcrys - кургак) - өсүмдүк бити түркүмчөсүндөгү курт-кумурска; жүзүмдүн коркунучтуу зыянкечи.
 
Карантин чектелет. Денеси сүйрү, өнү саргыч жашыл, уз. 0,8-1,2 жм, көзү кызыл, тумшугу учтуу, сайып соргучу бар. Тамырчы жана жалбыракчы Филлоксера өтө зыяндуу. Түштүк аймактарда 6-8, түн-тө 4-5 жолу тукумдайт. Филлоксеранын шилекейинде гидролиздөөчү ферменттер болот. Алар соргон тамырдын ткандары ферменттердин таасиринен өсүп, жооноёт, кабыгы жарылган жерге бактерия, козу карын кирип, чиритет. Мындай жүзүм мөмө байлабайт, 5-10 жылдан кийин куурайт. Каршы күрөшүү чаралары: жүзүмдү гексахлоран, бромметил суспензиясы менен дезинфекциялоо ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Курт-кумурскалар
Филлит

thumb|Филлит.
Филлит (гр. phyllon - жалбырак) - метаморфизм процессинен толук кристаллдашып, өтө жука кабырчыктарга айланган тыгыз тоо тек.
 
Сырт түспөлү чополуу сланецке окшош, бирок андан катуулугу жана тыгыздыгы (орточо тыгыздыгы 2,7 г/см3), ошондой эле курамында слюданын бардыгы менен айырмаланат. Бекемдиги 50240 МПа. Өңү көгүш, жашыл, күрөң, кара. Курамын серицит, хлорит, биотит, кварц, талаа шпаттары ж. б. түзөт. Жука кабатчаларынын беттеринде көбүнчө серициттин минералдары арбын топтолгондуктан, жибек сымал жылтылдап турат. Айрымдары металлдай жылтырайт. Курулушка керектүү баалуу материал. Имараттарды кооздоодо пайдаланылат. Байыркы платформалардын жогорку структуралык кабатында жана бүктөлүү тоо аймактарынын чет зоналарында таралган. Улуу Британия, Германия, Россия, АКШ, Франция, Финляндия ж. б. өлкөлөрдө ири кендери бар.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Геология
Филиппин деңизи

Филиппин деңизи Тынч океанда. Батышында Япон, Тайвань, Филиппин а., чыгышында суу астындагы кырка тоолор жана Идзу, Огасаваро (Бонин), Кадзан (Волкано), Мариана а., түштүк-чыгышында Яп жана Палау а. менен чектелет. Аянты 5726 км2. Эн терең жери 10 265 м (Филиппин кобулу).
 
Деңиз аркылуу Түндүк пассат жана Куроеио агымдары өтөт. Суунун үстүнкү бетинин температурасы түндүгүндө 15-20°С, түштүгүндө 27-29°С. Туздуулугу 34,3%о. Балык кармалат. Кит союучу базалары. Негизги порттору: Нагоя, Йокогама (Япония), Апра (Гуам а.) 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Деңиздер
Филипов Николай Андрианович

Филипов Николай Андрианович (1927-ж. т., РФ, Оренбург обл., Александров району, Каликино айылы) - техника илимдин доктору (1990), проф. (1995).
 
Ленинград авиац. прибор куруу интун (1952), СССР ИАнын Электроника институтунун аспирантурасын (Ленинград, 1956) бүтүргөн. Кыргыз геологиялык башкармалыгында барсканчы, Кыргыз ССР ИАнын Энергетика жана суу чарбасы институтунда кенже илимий кызматкер, Автоматика институтунда лабор. башчысы, ФПИде улук илимий кызматкер, доцент, 1993-жылдан КТУда проф. Телемеханика, байланыш тармагы боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 3 монография, 26 ойлоп табуусу жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Филдинг Генри

Филдинг Генри (22. 4. 1707, Сомерсетшир, Гластонбериге жакын Шарпем-Парк - 8. 10. 1754, Лиссабон) - англис жазуучусу.
 
Англис агартуучул адабиятынын ири өкүлү. чыгармачылыгын акын («Маскарад», 1728), драматург («Дон Кихот Англияда», 1734; «Пасквин», 1736 ж. б.) катары баштаган. «Маркум Улуу Жонатан Уайльддын омүрү» (1743) романында Англиянын өкмөт башчыларын сындаган. «Жозеф Эндрус менен досу Абраам Адамстын окуяларынын баяны» (1742), «Таштанды бала Том Жонс баяны» (1749) романдары агартуучул реалисттик романдардын мыкты үлгүлөрүнөн. Ф-дин чыгармалары дүйнөлүк адабиятка, айрыкча Ч. Диккенс менен У. Теккерейдин сынчыл реализмине чоң таасир тийгизген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Филатова Лидия Георгиевна

Филатова Лидия Георгиевна (15. 2. 1919 азыркы Чүй обл., Токмок ш. - 2008, Бишкек) - биология илимдин доктору (1961), проф. (1961).
 
КМПИни бүтүргөн (1941). КММИде лаборант. 1954-жылдан СССР ИАнын Кыргызстандагы филиалында кенже, улук илимий кызматкер. КМУнун адам жана жаныбарлардын физиологиясы кафедрасында улук окутуучу, доцент, проф., кафедра башчысы болуп иштеген (1955-95). Адамдын жана жаныбарлардын тоо шартында гипоксия жана адаптациясы боюнча адис. 130дан ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монография, 2 методикалык көрсөтмөсү жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Филатов Владимир Петрович

Филатов Владимир Петрович (15(27). 2. 1875, Михайловка кыш., азыркы Пенза обл. - 30. 10. 1956, Одесса) - советтик офтальмолог жана хирург, СССР МИАнын (1944) жана УССР ИАнын (1939) акад. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1950).
 
1897-ж. Москва университетинин мед. ф-тин бүткөн. 1911-ж. Новороссийск университетинин (Одесса) мед. ф-тиндеги көз оорулар кафедрасынан проф. жана башчысы, ошондой эле 1936-50-ж. Эксперименттик офтальмология институтунда (1965-жылдан Филатов атындагы көз оорулар жана ткань менен дарылоо илимий изилдөө институту) директор. Пластикалык хирургияга чоң салым кошкон. Ф-дун көздүн тунук кабыгынын (роговицанын) трансплантациясы боюнча эмгектери дүйнөгө белгилүү. Ткань менен дарылоо методун иштеп чыгып, анын негизинде биостимуляторлор жөнүндө окууну түзгөн. ССР мамлекеттик сыйлыгынын (1941), СССР ИАнын И. И. Мечников атындагы алтын медалын алган (1951). Төрт Ленин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фикрет Түркмөн

Фикрет Түркмөн (4. 7. 1946-ж. т„ Түркия, Йозгат обл., Богазлыдан району, Абдиллу айылы) - фольклорист, филология илимдин доктору (1974), КР УИАнын (1997), Казакстан ИАнын ардактуу академиги (1999), Чүй университетинин ардактуу проф. (1998).
 
1965-ж. Эрзурум шаарындагы Ататүрк университетин бүтүргөн. 1965-68-ж. Кония шаарындагы эркек балдар лицейинде мугалим, 1968-ж. Ататүрк университетинде илимий кызматкер, 1969-72-ж. Стамбул университетинде докторант, 197476-ж. Сорбанн университетинде (Франция) фольклористика боюнча билим алган. 1978-ж Ататүрк университетинде окутуучу, 1983-жылдан Измир шаарындагы Эге университетинде окутуучу. Фикрет Түркмөн К. Жусуповдун кара сөз түрүндө жазылган «Манас» дастанын түрк тилине которгон. «Манас» эпосу Анадолу уламыштары» сыяктуу 21 китептин, 150дөн ашык илимий макаланын автору. Түркмөнстандын эл аралык Мактымкули сыйлыгынын лауреаты (1996). Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фиксация

Фиксация, фиксациялоо (фр. fixer - бекемдөө) - сүрөт технологиясында - сүрөт материалдарынын кээ бир бөлүктөрүн, көп учурда көмүрдү бекемдөө үчүн сүрөттүн үстүнкү бетине жүргүзүлүүчү ишти билдирет.
 
Сүрөттүн үстүнкү бетин пульверизатордун жардамы менен бекемдегичтер же фиксативдер (курамында клей жана чайыр көбүрөөк болот) менен бекемдөө. Бул учурда сүрөт түсүн өзгөртүп, бир аз карарып, көмүр менен пастель өздөрүнүн бозомтук баркыт сымал жумшактыгын жоготот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Искусство
Физиологиялык акустика

Физиологиялык акустика, биоакустикa - акустиканын адам жана жаныбардын үн кабыл алуучу жана үн чыгаруучу органдарынын түзүлүшүн жана иштөөсүн үйрөтүүчү бир бөлүгү.
 
Физиологиялык акустиканын ыкмалары физикалык, психофизиол., ошондой эле механикалык, электрдик жана математикалык моделдештирүү түрүндө болушу мүмкүн. Физикалык ыкмада биологиялык табияттагы үн атайын аппараттар менен анализделет жана үндүн чөйрөдөн рецептордук клеткаларга же үн чыгаруучу түзүлүштөн чөйрөгө өтүүсү изилденет. Ал эми экинчи ыкмада, адам жана жаныбардын үнгө карата жооп бериши каралат. Адамдын үн чыгаруу органынын аткарган кызматын физикалык жактан талдоо, сөздөрдү синтездөө маселелерин чечүүдө, машина менен адамдын байланышын камсыз кылган түзүлүштөрдү жаратууда ж. б. чоң мааниге ээ болот. 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Акустика
Чуңкурчак өрөөнү (Чандалаш)

Чуңкурчак өрөөнү (Чандалаш) - Чандалаш кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталында.
 
Чаткал д-нын оң куймасы Чуңкурчак суусунун өрөөнү. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 1770 мден 2350 мге чейин. Рельефи адыр-күдүрлүү. Өрөөндүн айланасы, дөбөлөр менен курчалган. Алардын арасындагы көптөгөн чуңкурчактардын айрымдарын чакан көлдөр ээлейт. 

Тоонун түбүндөгү эки кенен чуңкурчак (Бакмал, Жаныш-Көл) соолгон көлдөрдүн орду, алардан ылдый (2170 м бийиктикте) Ак-Көл, Сүйрү-Көл, Камышты-Көл, Коголу-Көл, Кечик-Көл, Казандуу-Көл сыяктуу топ көлдөр тизилип жатат. Булардын уз. 50-60 мден 350 мге чейин. Жээктеринде түрдүү өсүмдүктөр өсөт: бак дарак (терек, кайын, тал, ит мурун ж. б.), камыш, жекен, өлөң чөп, өйдөрөөк жерлерде аюу чачы, буйра шашыр, чайыр, арча ж. б. 

Жайыт; рекреациялык жактан да пайдаланылууда. Жайкысын Ак-Көлдүн жээгинде балдар эс алуучу жай ачылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өрөөндөр
Чунцин

Чунцин, Юйчэн, Басянь - Кытайдын борбордук бөлүгүндөгү шаар.
 
Сычуань провинциясында. Янцзы д-нын боюнда жайгашкан. Калкы 4,8 млн (2010; шаар айланасы менен 7,8 млн). Шаардын айланасы борборго баш ийген өз алдынча адм.-айм-тын бирдикти (калкы 32 млн) түзөт. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Янцзы д-ндагы порточо Кытайдын ишкер бөлүгү. Машина куруу (мотоцикл, скутер, автомобиль) өнөр жайынын ири борбору. Кеме куруу, электроника (телевизор ж. б.), текстиль (жибек, кебезкездеме), тамак-аш, металлургия, химиялык, нефть ажыратуу өнөр жай ишканалары иштейт. Ири металлургия комбинаты аллюминий өндүрөт. Жогорку технологиялуу өндүрүшү (маалымат) өнүккөн. Университет бар. 1937-46-ж. Кытайдын убактылуу борбору болгон. «Хунъяньцунь» музейи, «Гэлэшань» мемориал комплекси, цитадель ж. б. тарыхый-маданий эстеликтер сакталган. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Чуна

thumb| alt=A.| Ангара бассейни.
Чуна (жогорку агымында Уда) — Орусиядагы Краснояр крайы менен Иркутск облусундагы дарыя. Бирюса дарыясы менен биригип Тасеева дарыясын түзөт (Ангаранын сол айрыгы). 
 
Узундугу 1203 км, алабынын аянты 56,8 миң км². Чыгыш Саяндан башталып кууш өрөөн, төмөн жагында Орто Сибирь бөксө тоосу аркылуу агат; трапптар аркылуу аккан бөлүгүнүн нугунда босоголор көп. Орточо чыгымы, 300 м3/сек. Октябрь-ноябрда тоңуп, апрельмайда ачылат. Ортонку агымында кеме жүрөт. Сал агызылат. Уданын боюнда Нижнеудинск ш. жайгашкан. Чуна бассейндин жалпы аянты 16,5 км² болгон 550 көл бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:РФ дарыялары
Категория:Краснояр крайынын дарыялары
Чумиза

Чумиза (Setaria italiea ssp. maxima) - дан өсүмдүктөр тукумунун кылкандуулар уруусундагы бир жылдык эгилме өсүмдүк, Чумизанын сабагы түз, жумуру, бийиктиги 25 слгден 2-мге чейин.
 
Жалбырагы жазы. Тасмадай. Ton гүлү машак сымал. Мөмөсү - тоголок, сүйрү данча. Кургакчыл, жылуу жерде жакшы өсөт. Эрте, маалында жана кеч бышуучу сорттору бар. КМШ өлкөлөрүнөн Беларусия, Украинада, Орто Азия республикасында, Казакстанда эгин жана тоют катары эгилет. Тоют үчүн жер буурчак, беде ж. б. чанактуу өсүмдүктөр менен аралаш айдалат. Чөбү 8-10 см бийик өскөндө чабылат. Гектарынан 250-300 дден көк чөп, 15-30 цден дан алынат. 100 кг көк чөбүндө 67,5 тоют бирдиги, 3,4 кг синимдүү белок, 100 кг кургак чөбүндө 55,1 тоют бирдиги, 3,4 кг сиңимдүү белок болот. Жакшы силостолот. Даны - малдын бардык түрү, үй куштары үчүн баалуу тоют.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Чулым-Түрк тили

Чулым-Түрк тили - чулумдардын тили.
 
Түрк тилдерине кирет. Обь д-нын куймасы болгон Чулым суусунун жээгине, Новосибирск аймактарына тараган. Эки диалектиден турат: төмөнкү чулым жана орто чулым. Чулым-Түрк тилине бир муундуу жана эки муундуу сөздөрдө созулма үндүүлөрдүн болушу; чыгыш жөндөмөнүн -дын/тын; келер чактын -лык формалары; учур чактын бардык формалары үчүн атоочтук мүнөздөгү бирдиктүү тангыч форма; буйрук ыңгайды туюндуруучу байыркы -гыл аффикси мүнөздүү. Жазмасы жок, турмуш-тиричиликте гана колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тилдер
Чукча тайпак тоосу

Чукча тайпак тоосу - Чукча жарым аралында, Чукча автономия округунун борбордук бөлүгүндө.
 
Түндүк Муз жана Тынч океандарынын алабына кирген дарыялардын суу бөлгүчү. Эң бийик жери 1887 м. Өтө тилмеленген жапыз жана орто бийик тоо массивдеринен турат. Уз. 450 кмдей. Түндүгүндөгү кырка тоолору гранит жиреп чыккан кумдук, сланец тоо тектеринен түзүлгөн: түштүгүндө жанар тоо чөкмөлөрү басымдуу. Калай (Валькумей), сымап (Пламенный), таш көмүрдүн (Беринг) кендери бар. Тоо тундрасы, арктика чөлү басымдуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Чукчалар

Чукчалар (өздөрүн лыгъоравэтльат, луораветлат деп аташат) - РФтеги аз сандуу эл, Чукотка АОнун жергиликтүү калкы.
 
Ошондой эле Камчатка крайында (1 469), Саха Республикасында (670), Магадан областында (285) да жашашат. Жалпы саны 15 908 киши, а. и. Чукотка АОдо 12 772 (2010). Чукча жана орус тилинде сүйлөшөт. Дини - православие жана шаманчылык. Ч-дын этностук негизин коряктар, керектер, алюторлуктар, ительмендер жана эскимостор түзөт. Ч. ж-де орус тарыхый маалыматтарында 17-кылымдын 40-жылдарында алгачкы жолу эскерилет. Алар тундралык (көчмөн бугучу) Чукчалар жана жээктик (деңиз аңчысы) Ч. болуп бөлүнүшөт. Чукчалардын салттуу анчылык куралы - гарпун, найза, кайыш тор, 19к-дын 2-жарымынан атма куралдар колдонулат. Азыркы мезгилде Чукчалардын негизги кесиби - бугу чарбачылык, жапайы айбандарды асырап өстүрүүчүлүк. Турак-жайы - морж жана бугу терисинен цилиндр үлгүсүндө жасалган, ажыратылма чатыр-яранга, алачык. Салттуу кийимдери негизинен нерпа жана бугу терисинен тигилет. Эркектери тизеге чейин тигилген, катталган узун көйнөк-кухлянка, тар ыштан, кыска мех бут кийим кийип, белине кур курчанат. Аялдары мех комбинезон (керкер), кышкысын катталган, жайкысын жалаңкат, мех бут кийим кийип, кооздуктарды тагынышат. Чукчалардын негизги тамак-ашы - эт (бугу, тюлень, кит), өсүмдүк тамыры жана жалбырактары, деңиз капустасы, ат кулак, моллюскалар жана жер-жемиштер. Тунгус жана юкагирлерден айырмаланып, Чукчалар балык жешпейт. Суусундук катары чай тибиндеги чөп кайнатмасы колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дүйнө элдери
Категория:Арктика элдери

Категория:Палеоазиат элдери
Чукча жарым аралы

Чукча жарым аралы, Чукотка Азиянын түндүк-чыгышында.
 
Магадан облусунун аймагында. Аянты 49 мин км2. Чукча деңизи, Беринг кысыгы, Беринг деңизинин Анадырь булуңу менен чулганат. Жээктери булуң-буйткалуу: түндүгүндө Колючи колтугу, түштүк-чыгышында Мечигмен түштүк-батышында Крест булуңу жайгашкан. Түндүк-чыгыш чети - Дежнёв тумшугу деп аталат. Жарым аралдын көп бөлүгүн Чукча тайпак тоосу ээлейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аралдар