Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Рабия Абдыбекова

Абдыбекова Рабия Уз. 1920-ж. Тоң районундагы Ак-Терек айылында төрөлгөн.
 
Салттуу өнөрчүлүгү бычмачылык-тикмечилик жана саймачылык боюнча бааланат. Ал эндик жасоо, шакар кайнатуу, терини колдо иштетүү, ышкын түптөө, кийиз боёо, жошо жасоо боюнча айлакер уздардан аталат. Анын ичинен тон, ичик, өпкө кап жасоо ыкмалары үлгү болот. Жаңы союлган койдун терисин жайып, бир аз кургатып, чалгы менен челдейт. Ашатуу үчүн айран, жарма, улпак кошуп, ага туз салат. Жайып кургатып, анан сууга жүн жаккы бетин самындап жууйт. Эки адам бучкагынан кармап силкет. Илип кургатат.' Өңдөө алдында чийге (көбүнчө оролгон чийге), таарга, кийизге омоктуу кылып терини таңат. Бор сээп улам кырат. Уз борду Ак Теректин боз чаптарынан казып келип, аны койдун коргоолунун хоруна көөмп бышырганда ал аппак болуп упурайт (чийки кезинде бор тиш-тиш көк жалтаң болот). Боёо үчүн ышкын түптү кеч күздө тоодон казып келет. Кабыгын кырып, кертип-кертип сергектей кургатат. Аны жыгач сокуга жанчат. Анан теринин бетин жибитип, ага чыланган ыигкын түптү текшилеп жабат. Ороп коёт. Боёк бир топ күндө сиңет. Тери бетин кырып, кургатып, жылаңаяк тебелетет, ийлейт, бурап-толгоп тартат, тиштетет. Анан бычып тиге баштайт. Рабиянын уктулган кийизди боё ыкмасында да өз алдынчалыктар бар. Ал чие деген кызыл чөптүн тамырын кайнатын боёк жасайт. (Мындай өсүмдүк Тоң, Жети-Өгүз аймактарында арбын өсөт). Уз жапайы карагаттын кабыгын кургатып, кайнатып сары боёк жаратат. Муну менен чебер жүн ж. б-ларды боёгон. Ал ышкын түптү да жүн боёк кылат. Боёктун корушун уз таасын туя билет. Уздун шырдактарында «мүйүз оюмдары» басымдуу түшөт да «аламычсыз» борбордук оюм менен жээк оюм жалпы оюмда берилет. Уз азыр Жети-Өгүз районундагы Чоң-жаргылчак айылында жашайт. Өмүрдөшү Шакир жыгаччы.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Абдуллаева Арзыкан

Абдуллаева Арзыкан (туулган, өлгөн жылдары белгисиз) Кийиз буюмдарынын чебери.
 
Аксы районундагы Караван айылында жашаган. Ал көбүнчө шырдамал жасап, айыл ичинде оймочу катары белгилүү болгон. Мында уз буюм жээгине шырдак оюмдарын «жарым кыял оюмунан» төптөштүрө берип, ортолук оюму ак милте менен «ит куйрук оюму» чагарактала түшүп, табакчалардын төрт бурчунан «ачкыч оюмунун» алдынан «карга тырмак оюму» «чагарак оюму» менен биригип, анын жарымы колтук оюму болуп көрүнүп, ал табакчаларды «ит куйрук оюму» кашкайта бөлүп турат. Кийизи койдун күзгү кылчык кара жүнүнөн калың уютулуп, узак убакыт урунууда бышык болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Абдирашитов Темиркан

Абдирашитов Темиркан Ат жабдыктарынын чебери. 1968-ж. Кемин районундагы Жол-Булак айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. Он жылдан бери устакерчиликти туруктуу кесип тутат. Ал чоң аталары Өмүрзак уулу Мажит зергердин, анын байбичеси Зарыл өрүмчүнүн, жездеси, Исраилов Исланбек устанын таасирин жана нускаларын алган. Темиркан ат жабдыктарын түгөлү менен кармайт. Ээрди талдан, теректен тандайт. Кыйын келген жердик жыгач жарылып кетпеши үчүн эки учуна уйдун жаңы жампасын сыйпап, көлөкө жайда кургатып, туюк чабат. Ал жүгөн, көмөлдүрүк, басмайыл («хаз тандай өрүм» аралаш), куюшкан жасоодо ак кайышты булгаарыга беттей чийдей кайыш өзөх коюп, кол кайык аркылуу жүзөгө ашырат. Ага чабылган шөкөттөрү нускоочусу Исланбек устаныкына үндөшөт. Камчы жасоодо көбүнчө «жылан боор өрүмүн», «терме өрүмүн» 8-10-12-14-16 тал көк аркылуу өрөт. Көбүнчө торпоктун терисин сууга бастырса же кленкага оросо 3-4 күндө чылгый теринин жүнү жыдыйт. Аны көлөкөлүү түз жерге керип кургатат. Нымдуу турушу үчүн кийиз астына бастырат. Четинен тиле баштайт. Темиркандын өнөктөшү Акматов Айбек (1970-ж. Сокулук районундагы Кызыл-ТУу айылында төрөлгөн) бүтүндөй ат жабдыктарына узанууну үйрөнүп чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Рабия Абакирова

Абакирова Рабия Өрмөкчү. 1945-ж. Кочкор районундагы КумДөбө айылында төрөлгөн.
 
Дүкөнчү, саанчы болуп эмгектенген. 1985-жылдан «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк бирикмесинин Кочкордогу чеберканасынын үйдөн уздануучусу. Кайын энеси Коңурбай келини Зулайканын нускасын алган. Ал 80 кулач аркан эшкен, 20 кулач өрмөк куруп, бир эле өрмөктөгү эриште ондогон терме көчөттөрүн жараткан чыгаан уздардан болгон. Рабия узчулукту бычмачылыктан баштап, кийинчерээк өрмөкчүлүккө, шырдакчылыкка назар таштаган. Ал сызма согуунун чебери, аны күзүктөөдө жарын-жартылай көркөм көчөт түшүрөт. 19 жуп жипти эриш кылып алып жараткан кооздуктарынын четине «чагармак көчөтүн» салат. Ага 7 жип алынат. Уз жасаган буюмдарына «жолборс тырмак оюмун» жүз ачаар кооздук катары карайт. Ал кийиз буюмдарын да арбын кармайт. Кочкор өрөөнүнө таандык жалпы оюмду негиз кылып, «мүйүз оюмдарын» борбордук оюмга, «жолборс тырмак оюмун», «бадам оюмун», «жарым кыял оюмун» жээк оюмуна түшүрөт. Эки шырдактык кийизди беттей оюп алат. Жашыл, кызыл боёкторду арбын пайдаланат. Рабия шырдактарын эндүү жасап, көркөм оюмдарды үзүл-кесилсиз алып эки жеринен «аламыч» түшүрөт. Нускасын үй-бүлөсүнө берүүдө. Кыздары - Бактыгүл, Чынаркүл, Гүлзат, Жаңыл, Жылдыз, келини - Жумалиева Айгүл өрмөк согот, терме терет. Ала кийиз, шырдакка көркөм оюмдарды кыйыштырат. Курак буюмдарын да жасашат. Уз азыр Кочкор районундагы Чекилдек айылында жашайт. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Терме таар буюмдары жана курак көлдөлөңдөрү үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин, Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамоталары; 1990-ж. «Нооруз» майрамына карата «Элдик чеберлердин кароо-сынагы». Боз үйү үчүн Биринчи даражадагы диплом.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Аалыбай уулу Бешкүрөң

Аалыбай уулу Бешкүрөң Уста. 1924-ж. Кочкор районундагы Комсомол айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. Мүнүшкөр, уста катары кыргыз адабияты менен искусствосунун 1958-ж. Москвада өткөн II декадасынын катышуучусу. Ат жабдыктарын кармоо ыкмалары башкалардан анча айырмаланбаган менен ал кара темирдин уузун айлакер билет, азуулуу капкан жасоонун чыгааны. Капкан чарасынын жумурусун 0,2 дм тереңдикте иет да, капкандын серперине 7 смдей жука темирден өз өлчөмүндө алат. Жаагын жарым болоттон таңдайт. Негизи буюмдун тээги жыгачтан жасалат, бирок түшкөн жырткыч чайнап коё тургандыктан, уста аны темирден жасайт. Аны ысытып иет да, өлчөмүндөгү курч темирден кесип жаакка бекитет. Капкан чабылганда тизе бою (жарым метр) өйдө секирет. 

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Чач түшүү

thumb|upright|Чач түшүү (Патрик Стүарт‎, 2004-жыл).
Чач түшүү - чачтын кескин суюлушу же баштын айрым жеринин (же бүтүндөй) такырланышы.
 
Кары кишилерде Чач түшүү алардын жаш өзгөчөлүгүнө жараша теринин өзгөрүлүшүнө байланыштуу жана чачтын агаруусу сыяктуу эле физиологиялык көрүнүш. Эрте Чач түшүү бардык эле курактагы адамдарда кезигет. Ал өзгөчө ден соолуктун бузулушуна байланыштуу болот. Мында чач, каш, кирпик, сакал, мурут жана колтук жүндөрү түшөт. Мындай Чач түшүүгө негизинен себорея оорусу себеп болот. Өзгөчө балдарда айрым жугуштуу оорулардан (грипп, безгек, дизентерия жана башкалар) кийин, витамин жетишсиздигинде (өзгөчө А, С, В1, В6), ичеги-карын, боор, калкан бездин, нерв системасынын өнөкөт ооруларында байкалат. Өтө чарчоодо, уйку качууда, окуучуларда экзамен учурунда чач күчөп түшөт. Аялдарда чачты катуу тартып байлаганда, чачты асемдеп тараганда чач көбүрөөк түшөт. Эркектерде эрте Чач түшүү көп байкалат, адегенде маңдай жана төбө чачы, кийинчерээк чачынын баары түшөт. Мындай Чач түшүү көбүнчө бир туугандарда байкалат жана баш терисинин тукум куума өзгөчөлүгүнө (калыңдыгы, кан менен камсыз болушу) байланыштуу болот. Айрым учурда чач тегерек болуп такырайып түшөт. Ага нерв, эндокрин системасынын бузулушу, организмдин жалпы уулануусу (тиштин чириши, тонзиллит, гайморит жана башкалар өнөкөт инфекциядан) себеп болот. Анда капысынан 15-20 тыйындын көлөмүндөй тегерек так байкалат. Такыр жер улам чоңоёт. Айрым учурда чачтын баары түшүп, баш бүт такыраят. Оорунун мындай формасы өнөкөт түрүндө өтөт жана оңой менен айыкпайт. Айрым учурда дарыны узакка пайдалануудан, чачты туура эмес күтүүдөн да чач түшөт.
 
Оорунун алгачкы белгилери билинери менен врачка кайрылуу керек. Дарылоо Чач түшүүнүн себебине жараша жүргүзүлөт. Адатта Чач түшүүгө себеп болгон негизги ооруну таап дарылаганда чач калыбына келип өсө баштайт. Жеткиликтүү, витаминдүү (өзгөчө А, С, В) тамактануу, ден соолукту чыңдоо, убагы менен сейилдөө, таза абада эмгектенүү, чачтын калыбына келүүсүнө, туура өсүүсүнө түрткү берет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Чач агаруу

thumb|upright|Чач агаруу.
Чач агаруу - пигменттердин жоголушунан чачтын туруктуу түссүздөнүшү.
 
Ал организмдин картайышы менен коштолот. 35-40 жаштагы адамдардын чачы анда-санда агара баштайт. Бирок айрым учурда жаштарда да пайда болот. Адегенде саамай чач, кийин бүт баштагы чач агарат, кийинчерээк каш, кирпикти ак басат. Улгайган кезде чачтын толук агарышы физиологиялык көрүнүш болуп эсептелет. Ал эми жаштардын чачынын агарышы нерв системасынын, ички секреция бездеринин ишинин бузулушу, витамин жетишсиздигинен, аз кандуулуктан, катуу чарчоодон, катуу кайгыруудан болушу мүмкүн. Чачтын эрте агарышы тукум куума да болуп, жакын туугандардын арасында кездешет. Агарган чачты калыбына келтирүүгө болбойт. Бирок косметикалык максатта өсүмдүктөн алынган (басма, хна, көк жаңгактын кабыгы) же химиялык боёктордун жардамы менен боёсо болот. Мындан сырткары калыбына келтиргичтер колдонулуп, бирок анда коргошун болгондуктан көпкө пайдаланууга болбойт. Мындай калыбына келтиргичтер кош бойлуу аялдарга, бөйрөгү ооругандарга, бала эмизген энелерге сунуш кылынбайт.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Чач оорулары

Чач оорулары - Май безинин функциясынын бузулушу чачты өзгөртүү менен териде майлуу же кургак какачты пайда кылат.
 
Ал себорея оорусунун белгилеринин бири. Чачтын өсүү жана алмашуусунун бузулушу ар кандай себептерге байланыштуу болуп, чачтын түшүшүнө же тескерисинче, өтө жайылып өсүп кетишине (к. Гипертрихоз) алып келиши мүмкүн. Оор жана тар баш кийим, кеп чачты такай кийип жүрүү чачтын түшүшүн күчөтөт. Ачык тийген күндө, күн суукта да баш кийимсиз көпкө жүрүүгө болбойт, себеби чач кургап, сынат жана түшөт, ал эми төмөнкү температура теринин үстүңкү кан тамырларын кысып, чачка керектүү азык заттын келиши азаят. Сакал, мурутту туура эмес алганда түк кайрылып калып, этке кире өсөт да, сезгенүүнү пайда кылат. Кээ бир теринин мите козу карын ооруларында (микроспория, трихофития, таз) чач жабыркап, анын структурасы бузулат. Чачтын бардык ооруларында врачка кайрылуу зарыл.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар‎
Сигналдык система

Сигналдык система - убактылуу нерв байланыштары, алардын функцияларынын негизинде, сырткы жана ички чөйрөнүн таасирине ылайык организмдин ыңгайлануусун жөндөгөн нерв процесстеринин системасы.
 
Сигналдык система жөнүндөгү окууну И. П. Павлов иштеп чыккан. Ал физиологияга биринчи жана экинчи сигналдык система түшүнүгүн берген. Сигналдоо принциби жөнөкөй жаныбарларда да бар, бирок эволюциялык өөрчүүгө ылайык алар татаалданып кеткен (к. Жогорку нерв иши). Сигналдык система түшүнүгү шарттуу рефлекстер теориясынын борборунан орун алат. Жогорку нерв иши эволюциялык жогорку баскычында жайгашат да, ал тиричиликке керектүү факторлорду жаратылыштагы көп кездеше турган агенттерден иргеп, сигналдык системага айландырат. Мисалы, электр лампасын күйгүзгөндөн кийин дайыма тамак берилсе, башкача айтканда лампаны күйгүзүү тамактануу менен шайкеш келсе, анда лампанын күйгөнү шарттуу сигналга айланып, организмди тамактанууга камдайт (шилекей агат, карындын зили чыгат жана башкалар), ал эми тамактануу процесси - шартсыз сигнал. Айтылган шарттуу жана шартсыз сигналдар айбандардын баарында кездешет да, алар бир гана Сигналдык системаны түзүп, биринчи Сигналдык система делет. Ушундай эле сигналдар адамда да бар. 

Бирок социалдык, коомдук өнүгүүнүн натыйжасында ал өз ара пикир алышууга мажбур болгон. Аларда алгачкы учурда жаңдоо, ишарат кылуу жана башкалар белгилер, андан кийин сөз айтуу, сүйлөшүү мүмкүнчүлүктөрү түзүлгөн. Ой жүгүртүү, нерселерди абстракциялоо шартынан пайда болот. Натыйжада адам эки Сигналдык системага (биринчи жана экинчи Сигналдык система) ээ. Биринчи Сигналдык система биологиялык факторлорго негизделсе, экинчиси биологиялык жана социалдык факторлордун жыйындысы болот. Экинчи Сигналдык система адамга гана таандык, ошондуктан анын жетилүүсүн балдардын жашына жараша байкоо жүргүзсө болот: 3 жашка чейин биринчи Сигналдык система үстөмдүк кылат, ушуга байланыштуу алар чөйрөнүн конкреттүү таасирлерин жакшы кабыл алат. 4-5 жашта 2- Сигналдык система үстөмдүккө өтөт, ушул мезгилде балдар айрыкча сүйлөөк келип, татаал сүйлөмдөрдү түзүүгө, аны түшүнүүгө толук мүмкүнчүлүгү болот. Сигналдык системалардын структуралык жана функциялык негизи болуп рецепторлор (чөйрөнүн таасирине дүүлүгүп, ал күчтөрдү нерв импульсуна айландырат), сезгич нервдер (нерв импульсун мээге жеткирет), мээнин ар кандай борборлору (мээнин кабыкчалары, анын ичиндеги нейрондор тобу) эсептелет. Сигналдык системанын акырында керектүү кыймыл-аракет иштелет. 

Адамдын экинчи Сигналдык системанын бузулушу сүйлөбөй калуу (афазия), сөздү түшүнбөө (агнозия), айланасындагы буюмдардын маанисин билбөө (апраксия) жана башкалар клиникалык өзгөрүүгө алып келет. Ошондой эле биринчи жана экинчи Сигналдык системанын айкалышпаганы адамдык сапатты төмөндөтүп, ар кыл психикалык ооруларды (шизофрения, невроздор жана башкалар) пайда кылат.

 Байланыштуу макалалар 
 Нерв системасы

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Анатомия
Сеп алдырма дарылар

Сеп алдырма дарылар - борбордук нерв системасына тынчтандыруучу таасир берүүчү дарылар.
 
Негизинен аларга синтезделген (мисалы, бромиддер) же өсүмдүктөрдөн (мисалы, мышык тамыр, дүлөй чалкан) алынган түрдүү каражаттар кирет. Алар невроздорду дарылоодо колдонулат. Бромиддер организмде бром иондоруна бөлүнүп, борбордук нерв системасында тормоздоо процесстерин күчөтөт, козголуу менен тормоздоо процессинин өз ара байланышын кайра калыбына келтирип, жөнгө салат. Анда кишинин туталанып, капаланганы жоголуп, уйкусу оңолот. Бромиддер менен дарылоо оорулуунун жогорку нерв ишинин тибине жараша жүргүзүлөт. Бул дарылар организмден жай бөлүнүп чыгат. Көп убакыт колдонуудан бромизм пайда болот. Анда кишинин уйкусу келип, эси начарлап, сабыры суз болот, териде майда темгил чыгат, жөтөлөт, конъюнктивит болот, мурун бүтөт. Бромизмдин белгилери пайда болсо, дары ичүүнү токтотуу зарыл.
 
Мышык тамырдын препараттары (тундурма экстракт, маңыз) бромиддерге окшош таасир берет. Мышык тамырдын таасир этүүчү негизги заттары - изовалериан жана валериан кислоталары. Мышык тамырдын препараттары ички органдардын спазмын жоготот. Ошондуктан бул дарылар жүрөк бат кагып жана ички органдардын спазмы менен мүнөздөлгөн невроздорду дарылоодо колдонулат. Мындай ооруларда корвалолду да берсе болот. Сеп алдырма дарылар врачтын сунушу боюнча гана колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Дарылар
Сезгенүүгө каршы дарылар

Сезгенүүгө каршы дарылар - сезгенүү реакциясын басаңдатуучу каражаттар. Алар этиологиялык жана патогенездик таасир берүүчү болуп бөлүнөт.
 
Биринчи тобуна антибиотиктер, сульфаниламид дарылары жана башкалар химия терапиялык каражаттар кирет. Булар негизинен белгилүү бир микроорганизмдердин өсүп-өөрчүшүн токтотуп, сезгенүүгө каршы өзгөчө таасир берет. Экинчи тобуна бөйрөк үстүндөгү бездердин гормон препараттары (негизинен глюкокортикоиддер) кирет. Глюкокортикоиддерден кортизон, гидрокортизон, преднизолон жана башкалар белгилүү. Алар сезгенген жердин кан тамырларынын өткөргүчтүгүн азайтат жана сезгенүүнү пайда кылган агентке каршы туташтырма ткандын реакциясын басаңдатат.

Аларды көп убакыт колдонсо, табигый гормондордун синтезделиши басаңдайт. Бул дарыларды ичпей токтотуп койсо бөйрөк үстүндөгү бездердин жетишсиздигинин белгилери пайда болот. Ошондуктан, глюкокортикоиддер менен дарылоону врач гана жүргүзөт. 

Кальций туздары да сезгенүүгө каршы таасир берет. Кээ бир дарылар (куруштуруучу заттар, кан тамырды тарытуучу дарылар, адсорбциялоочу заттар) сезгенүүгө каршы жергиликтүү таасир берет. Алар сыртынан сыйпоочу дары майлар, көзгө, мурунга тамчылатуучу эритмелер түрүндө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Дарылар
Санитария-эпидемиологиялык станция

Санитария-эпидемиологиялык станция (СЭС) - санитария-эпидемиологиялык кызматтын адистештирилген негизги комплекстүү мекемеси.
 
Алгачкы СЭСти ата мекендик окумуштуу Ф. Ф. Эрисман Москва жана анын айланасындагы санитария-эпидемиологиялык абалды изилдөө үчүн уюштурган. Ал өзүнө тиешелүү аймакта мамлекеттик санитариялык көзөмөлдү, жугуштуу, мите жана кесип ооруларын алдын алуу жана жок кылуу, чөйрөнү булгануудан сактоо чараларын ишке ашырат. Бул максатта СЭСте дезинфекция жасоочу аппарат жана техника менен жабдылган лабораторияларда квалификациялуу врачтар, орто медициналык кызматкерлер иштейт. Анда санитария-гигиеналык, эпидемиологиялык жана дезинфекциялык жана башкалар бөлүмдөр болот.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Санитариялык агартуу

Санитариялык агартуу ― калктын ден соолугун сактоо жана чыңдоо, ошондой эле жалпы санитариялык маданиятын жогорулатуу максатында медициналык жана гигиеналык билимге үйрөтүү, туура эмгектенүү, эс алуу, тамактануу тартиби жөнүндө билимди таратуу, түрдүү оорулардын пайда болуу себептери жана ага каршы күрөшүү жолдорун элге тааныштыруу саламаттык сактоо боюнча закондоруна ылайык саламаттык сактоо мекемелери жана уюмдары маданий, илимий жана эл агартуу мекемелери, уюмдары менен бирдикте, Кызыл Крест жана Кызыл Жарым Ай коомдорунун активдүү катышуусу менен элди илимий медициналык жана гигиеналык жактан окутуу милдеттендирилген.
 
Санитариялык агартуу иштерин жүргүзүү медициналык кызматкерлердин милдети. Санитариялык агартуу ишинде медициналык кызматкерлердин лекция жана аңгемелери, ошондой эле медициналык билимдерди элге таратууга массалык информация (басма сөз, радио, кино, телекөрсөтүүлөр) кеңири колдонулат. Азыркы мезгилде ден соолуктун элдик университеттери кеңири тарады. Алар санитариялык-агартуу, маданият үйлөрүндө, медициналык окуу жайларда түзүлөт. Аны уюштуруу жана жетектөө иштеринде «Билим» коому катышат. 

Санитариялык агартуу үйлөрүнүн райондук, шаардык, областтык жана республикалык бөлүмдөрү түзүлгөн. Санитариялык агартуу үйлөрү саламаттык сактоонун негизги милдеттеринин жана иш-чараларынын негизинде коомдун жана элдин сунушун, каалоолорун эске алуу менен Санитариялык агартуу иштеринин планын түзөт. Санитариялык агартуунун багыты жана темасы мекеменин адистештирилишине, профилине, оорулуулардын составы жана калктын ооруга чалдыгуу деңгээлине жараша болот. Санитариялык агартууда жүрөк-кан тамыр, шишик, туберкулёз ооруларынан алдын ала сактанууга көңүл бурулат. Ошондой эле анда эмгекти жана эс алууну туура, рационалдуу уюштуруу, тамактануу тартиби, денени чыңдоо, эне жана баланы коргоо жана башкалар проблемалар маанилүү орун ээлейт. Азыркы убакта сергек жашоого үгүттөө, башкача айтканда физкультура жана спортко катышууга чакыруу, алкоголь ичүүгө, тамеки, наша тартууга каршы күрөшүү боюнча үгүт-насыят иштери жүргүзүлүүдө.

Булактар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Полидактилия

thumb|Полидактилия.
Полидактилия (көп манжалуулук) - өсүү кемтиги; бутта же колдо ашыкча манжа пайда болуу.
 
Тубаса кемтиктердин арасынан Полидактилия көп кездешет. Полидактилияга манжалардын эки ачаланып кетиши жана теринин манжага окшошуп калышы да кирет. Алты манжалуулук көп кездешет. Көбүнчө бир аякта 12 - 13 манжадан ашык кездешпейт. Кошумча манжа адатта алакандын же бут кетменинин сырткы же ички жээгинен орун алат да, көпчүлүк учурда кошумча манжа жетилбеген болот. Полидактилияны дарылоодо хирургиялык жол гана колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет энциклопедиясы Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Оорутпоо

thumb|Оорутпоо.
Оорутпоо - хирургиялык операцияларда, травмаларда, кээ бир ооруларда, ошондой эле дарылоо жана диагнозду аныктоо үчүн болгон аракеттерде оору сезимин болтурбоо же анын алдын алуу.
 
Анын акыл-эстен ажыратып жалпы Оорутпоочу (наркоз) жана белгилүү жерди (жергиликтүү) Ошондой ыкмалары бар. Оорутпоонун ачылышы хирургиянын тез өнүгүшүнө түрткү берди. Илгертен эле кишилер кокустаганда, хирургиялык операция жасаганда Оорутпоого аракеттенишкен. Ал үчүн операция жасала турган дененин айрым бөлүгүн муздатышкан, оорулууларга алкоголь ичимдиктерин ичиришкен, кээде оору сезимин азайтуу максатында канды эсинен танганга чейин агызышкан. 

1846-ж. наркоз ачылгандан тартып толук Оорутпоого мүмкүн болду. Мурда колдонуп келген наркоздун терс жактары болуп, кээде өмүргө коркунуч келтирген. Ошондуктан жергиликтүү Оорутпоонун ар кандай ыкмалары колдонулган. Анын өнүгүшүнө ата мекендик окумуштуулардын, айрыкча А. В. Вишневскийдин эмгеги чоң. Ал жергиликтүү Оорутпоонун эң жөнөкөй методун иштеп чыккан. Операциянын мүнөзүнө жараша жергиликтүү -Оорутпоонун ар кандай жолу колдонулат. Мисалы, көзгө, ооз жана мурун көңдөйлөрүнө майда операция жасоодо, тишти сууруганда, манжаларга жасалуучу жана башкалар операцияларда колдонулат. 

Операцияда кесиле турган дене бөлүгүнүн сезимин жоготуу үчүн новокаин эритмеси ийне менен ткандардын ар кандай тереңдигине куюлуп, жергиликтүү анестезия кеңири пайдаланылат. Кийинки мезгилде практикалык жактан коркунучсуз наркоз иштелип чыгып, жергиликтүү анестезия аз пайдаланылат. Ал тез бүтүүчү операцияда же организм наркозду көтөрө албаган учурда колдонулат.

 Байланыштуу макалалар 
 Анестезиология

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина