Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Февраль революциясы

Февраль революциясы (1917) - Февраль буржуазиялык-демократиялык революциясы, Февраль төңкөрүш ү - Петрограддагы окуялар жана Орусияда жеке бийликтин кулашы, башкаруунун республикалык формасынын орношу; революциянын социалисттик этабына өтүүгө шарт түзгөн экинчи орус революциясы.
 
Февраль революциясы 1917-ж. 18-февралда (3-мартта) Путилов заводунун жумушчуларынын иш таштоолорунан башталып, 2-(15) мартта Николай IIнин тактан баш тартуусу, Убактылуу өкмөттүн түзүлүшү менен аяктаган. Өнөр жайларды согуш тартибине келтирүү, ишканалардын жабылышы, массалык жумушсуздук, а. ч. өндүрүшүнүн начарлоосу, азык-түлүк кризиси жана кызыл кулактык, азык-түлүктүн жетишсиздиги жана кымбатчылык, элдин социалдык абалынын оордошу, баанын өсүшү жана инфляция, согуштагы жеңилүүлөр, ички карама-каршылыктардын курчушу, саясий кризис, согушка жана өкмөткө каршы социалисттик партиялардын агитациялары ж. б. большевиктер башында турган жумушчулар, солдаттар жана дыйкандар массасын революцияга көтөргөн. 26-февралда Петрограддагы жумушчулардын нааразылык чыгуулары жалпы саясий стачкага айланган (Февраль революциясы башталган). Бийликтегилер демонстранттарга каршы курал колдонуп, аларды түрмөлөргө камаган. 27-февралда саясий стачка куралдуу көтөрүлүшкө чейин өскөн. Жумушчуларга Павлов, Преображенский жана Волын полкторунун солдаттары кошулуп, көтөрүлүшкө чыккандар Петроградды дээрлик ээлеп алган. Өкмөттүк маанилүү мекемелер элдин колуна өткөн. Түрмөлөрдөн саясий камактагылар бошотулган. Элдик бийликтин органы катары Жумушчу жана солдат депутаттар совети түзүлгөн. 28-февралда Мамлекеттик думанын Убактылуу комитетинин мүчөлөрү Убактылуу өкмөттү уюштурууну жарыялап, революцияны басып, жеке бийликти сактап калууга умтулган. 2-мартта Николай II тактан баш тарткан. 1917-ж. 3-мартта Убактылуу өкмөт түзүлүп, өлкөдө кош бийлик орногон. Убактылуу өкмөт империалисттик саясатка, элге каршы иш жүргүзгөн. Февраль революциясы пролетариаттын бийлигин орнотуучу социалисттик революциянын жеңиши үчүн зарыл болгон коомдук-саясий өбөлгөлөрдү түзгөн. Февраль революциясы тарыхта биринчи жолу империализм доорундагы женишке жеткен элдик революция катары тарыхка кирген. Жеке бийликти кулатып, демократиялык республиканы орнотту. Өлкөнүн коомдук-саясий турмушунда демократиялык эркиндиктерди, жарандардын тең укуктуулугун ж. б. алып келди.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Петербургский исторический клуб

Категория:Революциялар
Фаялит

Фаялит (Азор аралдарынын бири Фаял а-нын атынан) - оливин тобундагы минерал, Fe2Si04.
 
Курамынын 10% ке чейинкисин форстериттүү компоненттер түзөт. Кошундусу Мп. Күрөң, сары же кара түстүү, айнектей жылтырайт, тунук, катуулугу 6,5, тыгыздыгы 4,39 г/сж‘. Кычкыл жана щелочтуу эффузия тоо тектеринде, темирге бай метаморфдошкон чөкмөдө, граниттүү жана диабаздуу пегматиттерде ж. б. тектердин арасында, ошондой эле жасалма техникалык продукты - шлакта кездешет. Туз к-тасында эрийт. Темир кенташы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Фация

Фация (лат. facies - түспөл, сырткы көрүнүш) –
 
1)ландшафт таанууда-эң жөнөкөй табигый-аймактык комплекс. Анын литол. курамы бирдей, рельефи, микроклиматы, топурак, өсүмдүктөрү окшош болот;
 
2) биогеографияда - байыр алуу шарты менен бири-биринен азыраак айырмалаган бир биотоптун чегиндеги участкалар;
 
3) геологияда - чөгүндү топтолуу чөйрөсүнүн бардык өзгөчөлуктөрүн (динамика, химиялык режим, орг. дүйнө, тереңдик ж. б.) камтыган физикалык-географиялык шартисти Ошондой эле белгилүү бир физикалык-географиялык кырдаалда пайда болгон тоо тек же чөгүндү (мис., деңиздик Фация, континенттик Фация). Терминди илимге алгач швейцариялык геолог А. Гресли (193841) сунуштаган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Фауна

thumb|Фауна (Австралия).
Фауна ( - Рим мифологиясындагы токой жана талаа кудайы) - белгилүү аймакта жашоочу жаныбар түрлөрүнүн жыйындысы.
 
Тигил же бул аймактын Фаунасы тирүү Фауналык комплекстерден түзүлөт. Фауналык комплекстер тундра, тайга, токой, талаа, чөл, жарым чөл ж. б. болуп бөлүнөт. Талаа зонасынын Фаунасы талаа Фауналык космополиттеринен жана комплекстеринен ж. б-дан түзүлөт. Ар бир Фаунада теги ар башка жаныбарлар (автохтондор, аллохтондор) же башка жерден келген (имигранттар) түрлөр жашайт. Кандайдыр бир аймактын Фаунасынын калыптанышы ал жердин рельефине, климатына, физика-географиялык шартына (чөл, тоо, чоң дарыя ж. б.) байланыштуу болот. Жердин тарыхында көптөгөн Фауна айлана-чөйрөнүн кескин өзгөрүшүнөн алмашып турган. Мындай алмашуу жаңы түрлөрдүн таралышын шарттаса, экинчи жагынан мурдагы түрлөрдүн саны азайып жана тукум курут болушуна алып келген. Фаунаны изилдөөдө белгилүү аймактын жаныбарлар түрү аныкталып, толук тизмеси түзүлөт. Азыркы Фаунада 1 500 000ден кем эмес түр болушу мүмкүн. 

Жыл сайын 10 000дей жаңы түр ачылып, сыпатталып жазылат. Фаунаны үйрөнүү жаныбарлардын санын жөнгө салуу, байырлаштырууда жана табиятты коргоодо мааниси чоң.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Зоология‎
Фаулз Джон Роберт

Фаулз Джон Роберт (31. 3. 1926, Лей-он-Си, Улуу Британия - 5. 11. 2005, Лайм-Реджис, Улуу Британия) - англиялык жазуучу, романист, эссеист.
 
Адабияттагы постмодернизмдин белгилүү өкүлдөрүнүн бири. 13 жашынан 18ге чыкканга чейин Бедфорддогу мектепте окуган. 1950-ж. Оксфорд университетин бүткөн. Франдиянын Пуатьедеги университетинде, Гредиянын Спетсаи аралындагы коллежде, 1954-63-ж. Лондондун ыйык Годрик коллежинде иштеген. 1952-60-ж. бир нече роман жазган. 1963-ж. ага дароо эле атак-даңк алып келген психологиялык триллер жанрындагы «Коллекционер» романын жарыялаган. 1964-ж. философиялык ой-толгоолорго толгон «Аристос», 1965-ж. «Сыйкырчы» романдары жарык көргөн. «Француз лейтенантынын аялы» (1969), «Даниэль Мартин» (1977), «Мантисса» (1982), «Курт» (1985) ж. б. романдардын, «Kapa жыгачтан жасалган мунара» (1974) повестинин автору. «Момолой чычкандын ийиндери» (1998) аттуу адабият темасына арналган эссеистикасы да бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фасциолез

Фасциолез - малдын фаециола мите курттары козгоочу «боор курт ылаңы».
 
Фасциолез менен көбүнчө кой, эчки, уй, ал эми жылкы, эшек, чочко, төө, коён, элик, бугу ж.б. сейрек ылаңдайт. Фасциолез адамга да жугуп, катуу ооруга дуушар кылышы мүмкүн. Малдын, көбүнчө боорунда, өт жолдорунда, сейрек өпкөдө, жүрөктө, лимфа түйүндөрүндө, уйку безинде мителик кылат. Анын өөрчүшү үчүн акыркы (а.ч. малы жана киши) жана аралык (үлүлдөр) ээси болушу керек. Жетилген фасциола көптөгөн жумуртка тууп, алар заң менен сырткы чөйрөгө чыгат. Ылаңдын букма (инкубациялык) мезгили 5-6 жума. Фасциолез кой-эчкиде курч жана улаарып, ал эми мүйүздүү ири малда улаарып, башка жаныбарда улаарган жана тымызын (жашыруун) өтөт. Ылаң малдын дене температурасы көтөрүлөт, жүдөйт, тоют жебейт. Кээде ичи өтсө, кээде ичи катат, бир нече күндө мал тез арыктайт. Фасциолез улаарып өткөндө ылаңдаган койлор начар оттоп, үлдүрөп калат, малдын алкымы жана төшү шишийт, жүнү үрпөйүп, жыдый баштайт. Малды лабораториялык изилдөө жана союлган малдын боорунан жетилген курт табуу менен диагноз коюлат. Кепшөөчү малды дегельминттөө үчүн гексихол (гексахлорпараксилол), ацемидофен, дертил, урсовермит (рафоксанид), фасковерм ж. б. сунуш кылынат. Алдын алуу жана күрөшүү чараларына үлүлдөрдү жоготуу, агын сууларга, булактарга, көлчүктөргө көк таштын 1:5000 өлчөмүндөгү эритмеси, аммиак селитрасы 1 га жерге 2-4 ц өлчөмүндө чачылат. Ылаңды азайтуу үчүн жайыттарды которуштуруп пайдалануу чоң мааниге ээ. Фасциолез мал чарбасына чоң зыян келтирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар
«Фархад менен Ширин»

«Фархад менен Ширин» - (же «Хосров менен Ширин») - көпчүлүк Чыгыш элдеринин фольклору менен адабиятындагы эпикалык поэма.
 
Трагедиялуу сүйүү баяны. Түрдүү версиялары бар. Анын каармандары 6-7-кылымда жашаган тарыхый адамдар: ирандык Хосров Парвиз II (591 628-ж. башкарган) жана анын жары Ширин. Фирдоуси «Шах наме» поэмасына Хосров менен Шириндин сүйүүсү жана өлүмү жөнүндөгү аңгемени киргизген. Мында Фархад жөнүндө эч сөз болбойт. Аны тарыхчы Балами эскерет, ал эми акын Агажи Фархаддын атын Биеутун аскасы аркылуу канал салуу жөнүндөгү элдик легенда менен байланыштырат. Низами Ганжеви мезгилсиз каза болгон жароокер жарына арнап «Хосров менен Ширин» (1180-81) дастанын жазган. Мындабаш кейипкер Ширин өлкөнүн башкаруучусу Хосровдо да жок сапаттар, касиеттер менен мүнөздөлөт. Ширинге ашык болгон Фархад анын талабы боюнча асканы көзөп арык сала баштайт. 

Хосров кызганычтан улам Фархадга Ширин өлдү деген кабар берет. Муну уккан Фархад кайгыдан көз жумат. Хосров өзү да трагедиялуу өлүмгө учурайт. Низамиде Фархад экинчи катардагы фигура болсо, элдик варианттарда ал негизги каарман катары сүрөттөлөт. Навоинин «Фархад менен Ширин» дастанында (1484) Фархад оң каарман, Хосров залим башкаруучу катары көрсөтүлөт. Вайыркы легенданын негизинде азербайжан акыны С. Вургун «Фархад менен Ширин» (1941) жана түрк акыны Назым Хикмет «Сүйүү легендасы» аттуу драмаларды жаратышкан. Назым Хикметтин драмасы боюнча «Менин сүйүүм, менин кайгым» аттуу фильм (1979, реж. А. Ибраимов) тартылган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Поэмалар
Фаренгейт шкаласы

Фаренгейт шкаласы - нормалдуу атмосфералык басымда муздун эрүү чекитинен суунун кайноо чекитине чейинки температуранын 180 бөлүккө бөлүнгөн шкаласы.
 
Бул шкаланын бир бөлүгү 1°F деп эсептелет. Муздун эрүү чекити үчүн 32°F, кайноо чекити үчүн 212°F кабыл алынган. Д. Г. Фаренгейт сунуштаган (1924). Ф. ш. АКШда, Англияда колдонулат. Цельсий шкаласына t=5/9(t^-32°F) формуласы аркылуу өтүүгө болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фарватер

Фарватер (голланд тилинен varen - сүзүү жана water - суу) –
 
1) Дарыянын нугундагы кеме жүрүүгө ыңгайлуу (терең) тилке;
 
2) Ачык суу мейкиндигиндеги навигациялык жактан коопсуз өткөөл. Атайын белгилер менен белгиленип коюлат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Фараон

thumb|Тутмос III (Луксорда).

Фараон — Байыркы Египет падышасы; 22-династиядан же б. з. ч. 16-кылымдан падыша наамы.
 
Алгачкы мааниси египеттиктерче «пер-о» (чоң үй), башкача айтканда «падыша сарайы» дегенди түшүндүрөт. Байыркы Египет ишеними боюнча Фараон күндүн уулу, Гора кудайынын шумкар кебетесиндеги көрүнүшү жана Осиристин мураскору катары эсептелген.

Булактар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Байыркы Египет
Фарадей саны

Фарадей саны - нерсенин электр-химиялык жана физикалык касиеттеринин катышын аныктоочу фундаменталдык физикалык чоңдук.
 
Авогадро туруктуулугу (Na) менен элементардык электр зарядынын (е) көбөйтүндүсүнө барабар: F=NAe= =96485,33 Кл-моль_1. Электролиз кубулушунун негизги закондорун ачкан М. Фарадейдин урматына аталган. Фарадей саны күмүштүн электр-химиялык эквивалентин өлчөөнүн негизинде аныкталган.
 
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фарадейдин электролиз мыйзамдары

Фарадейдин электролиз мыйзамдары ― электролиздин сандык мыйзамдары.
 
Бул мыйзамдарды Майкл Фарадей 1836-жылы аныктаган.

 Жазылышы 
m=kq= =(A/Fn)q, мында k - электродго бөлүнүп чыккан заттын электр-химиялык эквиваленти, А жана п - мол. масса жана ошол заттын иондук валенттүүлүгү, FФарадей саны.1-мыйзам: электролиз кезинде электродго бөлүнүп чыккан заттын массасы электролит аркылуу өткөн электр санына түз пропорциялуу. 2-мыйзам: түрдүү заттын е - эквивалентин электролиздөө үчүн бирдей сандагы электр заряды (к. Фарадей саны) жумшалат. Фарадеи мыйзамдары заттардын химиялык эквивалентин так аныктоо, электр тогу менен кычкылдандыруу жана калыбына келтирүү реакцияларын изилдөөдө ж. б-да колдонулат.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Майкл Фарадей

Майкл Фарадей (22. 9. 1791, Лондон - 25. 8. 1867, ошол эле жер) - англиялык физик-экспериментчи жана физикалык-химик, электр-магнит талаасы жөнүндөгү окуунун негиздөөчүсү, Лондон королдук коомунун мүчөсү (1824), Петербург ИАнын чет өлкөлүк ардактуу мүчөсү (1830).
 
Электр-магниттик индукция кубулушун ачып банкрот болгон(1830), электр кыймылдаткычынын 1-моделин жасаган. Өз алдынча билим алган. 1813-ж. Король институтунда иштей баштап, 1825-ж. анын директору, 1827-жылдан проф. болгон. Алгачкы трансформаторду жасап, токтун химиялык аракетин, электролиз законун, диамагнетизм, парамагнетизм кубулуштарын ачып, илимге ион, катод, анод, электролит, диэлектрик ж. б. терминдерди киргизген. Фарадейдин ысмы менен электр сыйымдуулук бирдиги (Фарада), Фарадей закону (Фарадей мыйзамдары), туруктуу чондук (к. Фарадей саны) деп аталган

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фанерозой эону

Фанерозой эону (гр. phaneros - чыныгы жана zoe - жашоо, жашоо тиричилиги) - Жердин геологиялык тарыхынын эң ири этаптарынын бири.
 
Ага палеозой, мезозой жана кайназой замандары кирет. Мындан 570 млн жыл мурун башталып, азыркыга чейин уланууда. Терминди америкалык геолог Ж. Чедвик сунуштап, Жердин бүт геологиялык тарыхын криптозой эону жана Фанерозой эону деп экиге бөлгөн (1930). Фанерозой эону жандыктардын калдыктарынын көптүгү менен айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геология
Фам Ван Донг

Фам Ван Донг (1.3. 1906, Түштүк Вьетнам, Куангнам провинциясы - 29. 4. 2000, Ханой) - саясий жана мамлекеттик ишмер, Вьетнамдын премьерминистри (1955-87).
 
Ханой коллежинде окуп жүргөндө эле революциялык күрөштөргө катыша баштаган. 1925-ж. Вьетнам революциячыл жаштарынын шериктештигине кирген. 1930-жылдан Вьетнам коммунисттик партиясынын мүчөсү. 1929-36-ж. Француз колониячылары тарабынан түрмөдө отуруп, андан Франдияда Элдик фронт бийликке келгенден кийин бошотулган. 1941-ж. Вьетнамдын (Вьетминь) көз карандысыздыгы үчүн Күрөш лигасын уюштургандардын бири. 1941-45-ж. Түндүк Вьетнамда революциячыл базаларды түзүугө катышкан. 1945-жылдан Вьетнамды боштондукка чыгаруу Улуттук к-тинин мүчөсү. Август революциясынан (1945) кийин Вьетнам Демократиялык Респ-нын (ВДР) Убактылуу өкмөтүндө министр, 1946-жылдын аягынан 1949-ж. чейин ВДР өкмөтүнүн жана Вьетнам эмгекчилер лартиясы БКнын Борбордук Вьетнамдагы өкүлү, 1949-55-ж. ВДРдин премьер-министринин орун басары жана аны менен бирге 1954-жылдын августунан 1961-ж. чейин ВДРдин тышкы иштер министри, 1955-76-ж. ВДРдин премьер-министри, Түштүк Вьетнам менен бириккен соң, Вьетнам Социалисттик Респ-нын Министрлер советинин төрагасы (1976-87) болуп иштеген. 1951-жылдан Вьетнам эмгекчилер партиясы (1976-жылдан Вьетнам КП) БКнын Саясий бюросунун мүчөсү. 1954-ж. Инди кытай проблемасы боюнча Женевадагы сүйлөшүүлөрдө Вьетнам делегациясын жетектеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фальцовкалоо

Фальцовкалоо (нем. falzen - бүктөө) –
 
1) дептер, китеп, журнал ж. б-ларды жасоодо, ошол кагазды 1-4 жолу ырааттуу бүктөө ыкмасы;
 
2) жука темир материалдардын, б. а. тунуке темирлердин четтерин бүктөө аркылуу жик чыгарып, ошол жик аркылуу бириктирүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Фалес теоремасы

Фалес теоремасы - элементардык геометриянын кесиндилердин пропорционалдуулугу жөнүндөгү теоремаларынын бири.
 
Бул теорема төмөнкүчө айтылат: эгер бурчтун бир жагына чокусунан баштап өз ара конгруэнттүү фигураларды ченеп койсо жана ал кесиндилердин учтары аркылуу бурчтун башка жагы менен кесилишкенге чейин параллель түз сызыктарды жүргүзсө, анда экинчи жагында да өз ара конгруэнттүу кесиндилер пайда болот. Бул теореманы грек математиги Фалес Милетский (б. з. ч. 4-к.) далилдеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Теоремалар
Файрвол

Файрвол (англиялык firewall), брандмауэркомпьютерде тармактык туташтырууну коргоочу атайын программа.
 
Ал көптөгөн шарттарда кирүүчү же чыгуучу трафиктерди (көлөмдүү маалыматтарды) чектейт (блокировкалайт). Башка тармак менен туташтырууда, мис., интернет аркылуу жаңы программа менен өз алдынча жаңыланууга тыюу салат. Башка тармакты туташтырууда, мис., керексиз туташтыруудан, жаңы программа менен камсыз кылуудагы айрым жаңылыштыкты пайдаланып, вирустун кирип кетүүсүнөн сактайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Файлды конверттөө

Файлды конверттөө - компьютерде (же алып жүргүчтө) файлды бир форматтан (калыптан) башка форматтагы файлга өзгөртүү.
 
Файлды конверттөө колдонмо программалык жабдыктар менен ишке ашат жана алар файл атамасынын чекиттен кийинки кеңейтилиши болгон үч тамга менен таанылат. Мис., Microsoft Word менен түзүлгөн документтердин атында чекиттен кийин турган кеңейтилиши doc болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Файз

Файз, Файз Ахмад Фаиз (13. 2. 1911, Сиалкот - 20. 11. 1984) - пакистан акыны, сынчы жана коомдук ишмер.
 
Урду жана панжаб тилдеринде жазган. 1935-42-ж. Сиалкот жана Армитеор коллежинде окуган. Файздин лирикасы бийик жарандык пафосто жазылып, көп ырларында курч саясий маселелер көтөрүлгөн. Ал казал, касыйда, марсийа жанрларынын чебери болгон. «Муңдуу кайрыктар» (1941), «Шамал чабыттары» (1952), «Зындан ырлары» (1957), «Ташкабасылган кол» (1963), «Синай өрөөнү» (1971) ж. б. поэтикалык жыйнактардын, ошондой эле адабий сын макалалардын да автору. Айрым ырлары кыргыз тилине которулган. Лениндик сыйл. лауреаты (1962).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фазотрон

Фазотрон (фаза жана ...трон), синхроциклотрон - заряддалган оор бөлүкчөлөрдүн (протон, нейтрон, ион ж. б.) циклдик ылдамдаткычы.
 
Мында магнит талаасы бир тектүү жана убакыттын өтүшү менен туруктуу болот, ал эми ылдамдануучу электр талаасынын жыштыгы өзгөрөт. Фазотрондон энергиясы 1 МВте протондорду алууга болот. Алар Фазотрондо жандырылган спираль түрүндө кыймылдашат. Фазотрон медицинада кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Александр Фадеев

thumb

Фадеев Александр Александрович (11.(24). 12. 1901, азыркы Калинин обл. Кимры - 13. 5. 1956, Москва) - орус совет жазуучусу, коомдук ишмер.
 
1908-жылдан Ыраакы Чыгышта жашап, 191219-ж. Владивосток соода окуу жайында окуп жүргөндө эле большевиктерге ыктаган. 1918-20-ж. жарандык согуштун катышуучусу. 1921-24-ж. Москва тоо-кен академиясынан окуп, 1924-26-ж. Краснодар менен Ростов-на-Донуда партиялык кызматта иштеген. Чыгармалары 1923-жылдан жарыялана баштаган. 1924-ж. «Ташкын» повести жарык көргөн. Ыраакы Чыгыштагы партизан кыймылын сүрөттөгөн «Талкалоо» романы (1927; кыргызчасы - 1957; аты уйкаш фильм - 1931) зор кызыгуу жараткан. «Акыркы удэгелик» романында (1-4-бөлүмү, 1929-40, бүтпөй калган) партиялык турмуш баяндалган. Улуу Ата Мекендик согуш жылдары элдин каарман күрөшү жөнүндө очерк, макалаларды жазып, «Ленинград коргонуу күндөрүндө» (1944) деген чыгармасын жарыялаган. Жаштардын уюмунун эрдиги тууралуу «Жаш гвардия» романын (1945, СССР мамлекеттик сыйл., 1946; 2-редакциясы - 1951; кыргызчасы - 1954, 1955; аты уйкаш фильм - 1948) жазып, алардын каарман образдары аркылуу социалисттик жаркын идеалды чагылдырган. Ф-дик чыгармалары дүйнө элдеринин тилдерине, а. и. кыргыз тилине да (3. Бектенов, У. Абдукаимов) которулган. Эки Ленин, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фагоциттер

Фагоциттер - жаныбар менен кишинин бириктиргич ткандарынын фагоцитозго жөндөмдүү атайын коргоочу клеткалары.
 
Омурткасыздарда фагоцитозду амёбоциттер ишке ашырат. Сүт эмүүчүлөрдө кан микрофагдары, ретикул эндотелий системасынын клеткалары ж. б. активдүү Ф. болуп эсептелет. Нейтрофилдер майда бөлүкчөлөрдү (бактерияларды), ал эми макрофагдар чоңураак бөлүкчөлөрдү сиңирип алууга жөндөмдүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
Фабрика

Фабрика (лат. fabrica - мастерской) ― машина тутумун колдонууга негизделген өнөр жай ишканасы.
 
Экономикалык жактан алганда Фабрика менен заводдун айырмасы деле жок. Орусияда негизинен көп учурда Фабрика деп жеңил жана тамак-аш өнөр жай аталат.

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Ф

Ф, ф – кыргыз алфавитиндеги жыйырма бешинчи тамга; кириллицанын тыбыштык мааниден тышкары 500 деген сандык маанини билдирген «ф» («ферт») тамгасынан келип чыккан.
 
Аны менен орус тилинен жана башка тилдерден кабыл алынган сөздөрдөгү эринститутишчил, жылчыкчыл, шыбышчыл үнсүз «ф » тыбышы туюнтулат. Кыргыз тилинде «ф» тамгасы айрым тууранды жана сырдык сөздөрдө, ошондой эле кээ бир энчилүү аттарда гана колдонулат. Кыргыздын төл сөздөрүндө колдонулбайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Алфавит