Деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү

thumb|347x347px
Деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү — климаттын өзгөрүшүнө байланыштуу дүйнөлүк океандын орточо деңгээлинин узак мөөнөттүү жогорулашы. Бул көрүнүш негизинен мөңгүлөрдүн эришинен жана океан суусунун жылуулук кеңейишинен улам пайда болот.

 Себептери 
Деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү негизинен глобалдык климаттын өзгөрүшү менен байланышкан табигый жана антропогендик факторлордун жыйынтыгы болуп саналат.

 1. Мөңгүлөрдүн жана муз катмарларынын эриши 
Жер шарындагы температуранын жогорулашы тоо мөңгүлөрүнүн, ошондой эле Гренландия жана Антарктидадагы ири муз катмарларынын ылдам эришине алып келүүдө. Эриген муз океанга кошулуп, деңиз суусунун жалпы көлөмүн көбөйтөт. Айрыкча XX кылымдын экинчи жарымынан тартып мөңгүлөрдүн массасынын азайышы байкалууда.

 NASA/Sea Level Change/Overview/2. Океан суусунун жылуулук кеңейиши 
Суунун температурасы жогорулаган сайын анын көлөмү кеңейет. Бул физикалык көрүнүш жылуулук кеңейиши деп аталат. Дүйнөлүк океан атмосферадагы ашыкча жылуулуктун көп бөлүгүн өзүнө сиңиргендиктен, суунун жылышы деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнө олуттуу салым кошот. Илимий изилдөөлөргө ылайык, деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнүн олуттуу бөлүгү дал ушул факторго туура келет.

 3. Парник газдарынын көбөйүшү 
Атмосферадагы көмүр кычкыл газы, метан жана башка парник газдарынын концентрациясынын өсүшү жер бетинде жылуулуктун кармалып калышына себеп болот. Бул көрүнүш глобалдык жылуулукка алып келип, мөңгүлөрдүн эришин жана океандын жылышын тездетет. Парник газдарынын негизги булагы катары өнөр жай, энергетика, транспорт жана айыл чарба тармактары көрсөтүлөт.

 4. Жер үстүндөгү суунун океанга агышы 
Айрым аймактарда жер астындагы сууларды интенсивдүү пайдалануу жана ири суу сактагычтардын режиминин өзгөрүшү жер үстүндөгү суунун океанга көбүрөөк агышына шарт түзөт. Бул фактор деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнө кошумча таасир берет, бирок глобалдык масштабда анын салымы чектелүү деп эсептелет.

 5. Табигый климаттык өзгөрүүлөр 
Күндүн активдүүлүгү, жанар тоолордун атылышы жана океан агымдары сыяктуу табигый процесстер деңиз деңгээлине таасир тийгизиши мүмкүн. Бирок заманбап илимий консенсуска ылайык, акыркы ондогон жылдардагы деңиз деңгээлинин тездик менен көтөрүлүшү негизинен адамдын ишмердүүлүгү менен байланышкан.

 Регионалдык таасири 
Деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү дүйнөнүн ар кайсы аймактарында ар түрдүү социалдык, экономикалык жана экологиялык кесепеттерди жаратат. Айрым региондор географиялык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу бул көрүнүшкө өзгөчө алсыз болуп саналат.

 Тынч океан аралдары 
Тынч океандагы көптөгөн майда арал мамлекеттери, анын ичинде Тувалу, Кирибати жана Маршалл аралдары, деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн олуттуу коркунучка туш болууда. Бул аралдардын көпчүлүгүнүн бийиктиги деңиз деңгээлинен бир нече метр гана жогору жайгашкан. Деңиз суусунун көтөрүлүшү жээктердин эрозиясына, турак жайлардын жана айыл чарба жерлеринин жоголушуна, ошондой эле ичүүчү суунун туздалышына алып келет. Айрым арал аймактарында калктын мажбурлап көчүшү байкалууда.

 Бангладеш 
Бангладеш деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнө эң алсыз өлкөлөрдүн бири болуп саналат. Өлкөнүн чоң бөлүгү дельта аймагында жана деңиз деңгээлине жакын жайгашкан. Деңиз суусунун жогорулашы суу ташкындарынын тез-тез кайталанышына, айыл чарба жерлеринин туздалышына жана калктын жашоо шарттарынын начарлашына алып келүүдө. Илимий божомолдорго ылайык, деңиз деңгээлинин андан ары көтөрүлүшү миллиондогон адамдардын жашаган аймактарын жоготуу коркунучун жаратат.

 Европа жээктери 
Европанын жээктеги аймактарында деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү айрыкча Түндүк деңизинин жээктеринде жана Атлантика океанына чектеш аймактарда байкалууда. Нидерланддар, Германия жана Улуу Британия сыяктуу өлкөлөрдө суу каптоо коркунучун азайтуу үчүн коргоо дамбалары жана инженердик курулуштар колдонулат. Ошол эле учурда, деңиз деңгээлинин узак мөөнөттүү көтөрүлүшү жээктеги экосистемаларга жана шаардык инфраструктурага олуттуу таасир тийгизиши мүмкүн.

 Алдын алуу жана адаптация 
Деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнүн кесепеттерин азайтуу үчүн эл аралык деңгээлде алдын алуу жана адаптация чаралары колдонулууда. Бул чаралар климаттын өзгөрүшүнүн себептерин чектөөгө жана жээктеги аймактардын туруктуулугун жогорулатууга багытталган.

 Парник газдарын азайтуу 
Парник газдарынын бөлүнүп чыгышын кыскартуу деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүн жайлатуунун негизги жолдорунун бири болуп эсептелет. Бул максатта кайра жаралуучу энергия булактарын колдонуу, энергияны үнөмдөө, өнөр жай жана транспорт секторлорунда көмүртек чыгарууларын кыскартуу боюнча чаралар көрүлүүдө. Илимий изилдөөлөргө ылайык, глобалдык температуранын өсүшүн чектөө мөңгүлөрдүн эришинин ылдамдыгын азайтууга мүмкүнчүлүк берет.

 Жээкти коргоо чаралары 
Жээктеги аймактарды деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн коргоо үчүн инженердик жана экологиялык ыкмалар колдонулат. Аларга дамбаларды жана тосмолорду куруу, жээкти бекемдөө, мангр токойлорун жана жаратылыштык коргоо зоналарын сактоо кирет. Айрым өлкөлөрдө шаардык пландоодо суу каптоо коркунучу эске алынып, инфраструктура адаптацияланууда.

 Эл аралык келишимдер 
Деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү глобалдык маселе болгондуктан, аны чечүү эл аралык кызматташууну талап кылат. Бул багытта 2015-жылы кабыл алынган Париж келишими климаттын өзгөрүшүнө каршы күрөшүүнүн негизги эл аралык механизмдеринин бири болуп саналат. Келишимдин максаты — глобалдык температуранын өсүшүн өнөр жайга чейинки деңгээлден 2 °Cден төмөн кармоо жана 1,5 °C менен чектөөгө умтулуу. Мындан тышкары, Бириккен Улуттар Уюмунун климат боюнча демилгелери жана аймактык программалар деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнүн кесепеттерине адаптациялоону колдойт.

 Колдонулган адабияттар 

 Тышкы шилтемелер