Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жыранты

Жыранты — топоним. Манас баштаган кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчкөндө “Жыранты менен Аңырты, Жык толтуруп жайнатып, Жылдырып жылкы айдатып” (Сагымбай Орозбаков, 2. 158) басып өткөн жерлердин бири. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жыргалаң (топоним)

Жыргалаң (топоним) — топоним. Орго канды жеңгенден кийин Манастын колу өргүгөн жердеги өзөн (Сагымбай Орозбаков, 2. 92). Географиялык реалияда Ысык-Көл кылаасындагы азыркы Жыргалаң суусу.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Жырынта

Жырынта (моңг. жирн, жирен — алтымыш) — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, калмактын малчы чалы. Козу издеп жүрүп талаада козу кайтарып жүргөн Манас баш болгон кыргыз балдарга жолугат. Манас анын от тутантып алганга оттугун сураса балдарды киши ордуна көрбөй, оройлук кылып тилдеп оттугун бербей коёт. Ачуусу келген Манас Ж-ны атынан оодарып, оттугун кисеси менен кошо тартып алат (Саякбай Каралаев, 1. 66).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Зооморфтук образ

Зооморфтук образ (гр. zoon — жаныбар morphe — форма, образ, көрүнүш) — кудайларды, пирлерди айбанат кебетесинде элестетүү. Зооморфизм антроморфизмден мурда пайда болгон; айрым учурларда гана тең өнүккөн. Адамдардын жаратылыш кубулуштары жөнүндөгү түшүнүктөрү алгач негизинен зооморфтук формада болуп, антроморфтук элеске кийинчерээк өткөн жана 3. о-дар да антроморфтук образдардан мурун түзүлгөн (к. Антропоморфтук образ). Алгач зооморфтук формадагы образдардын баары эле антропоморфтук формага өтө бербейт. "Манас" эпосунда да 3. о-дарды учуратууга болот. Башкы каарман Манастын алп кара куш, ажыдаар, бөрү, жолборс жана башкалар жаныбарлар колдоп жүргөндө ага эч кимдин алы жетпейт, ок өтпөйт, найза тешпейт:

Кара чаар кабылан

Капталында чамынып,

Чолок көк жал арстан

Жан жагында камынып.

Бет алдында сур жолборс,

Пендеде мындай жан болбос (Саякбай Каралаев, 1. 148).

Ажыдаар — жыланы

Артынан сойлоп калгандай,

Көсөө куйрук көк бөрү —

Көкжал эрдин жөкөрү

Көтүнөн ээрчип алгандай,

Асман жаккы айбаты

Алп кара куш арбайып

Асмандан бутун салгандай (Сагымбай Орозбаков, 2. 186).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Зубун

Зубун (моңг. зуу — “жүз”) — "Манас" эпосунда калмактардын уруу, топ, бөлүк, аскер бөлүгү маанилеринде айтылат: “Зубун-зубун калмактар, Эр өлгөн айылга барыптыр” (Сагымбай Орозбаков, 1. 154); “Майданга Манас барыптыр, Аны көрүп акырын, Зубундап ураан чакырып, Сайкал жөнөп калыптыр” (СО. 2. 60).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Зымын

Зымын — топоним. Манас өзү катылган Шоорукка каршы элди курап кошун топтогондо айтылган аймактардын бири (Сагымбай Орозбаков, 2. 207). Айтылышы азыркы Өзбекстандын Замин районуна үндөш.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Илебин

Илебин — кейипкер. Алма-Коюрду жердеген калмак каны. Орго канга жардамга барган И. аламан урушта Бакайдын колунан өлөт. Каны жок калмактар каршылык көрсөтө албай, жарашмак болуп, И-дин агасы Чыңша байдын кызы Буудабек сулууну баш кылып тартуу тартышат (Сагымбай Орозбаков, 2. 74, 88—89, 127). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Илең

Илең — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кытай балбаны. Манас Кошойго жолукканы кеткенде каптап келген көп кол менен Акбалта, Кутубий экөө согушуп калганда Кутубийдин найзасынан өлгөнүн Акбалта Манаска айтат (Саякбай Каралаев, 1. 134). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Ильина Лидия Александровна

Ильина Лидия Александровна (1915, азыркы Рязань облусунун, Михайлов шаары) — кыргыз совет графикачысы, Кыргыз ССРинин эл сүрөтчүсү (1963).

Москва көркөм сүрөт институтун бүтүргөн (1939). Кыргызстанда 1939-жылдан иштейт. 1947-ж. окутуучусу В. Фаворскийдин таасири менен "Манас" эпосуна кайрылган. Ал өзүнүн гравюраларындагы кыргыз улуттук оюмдарында эпостогу көрүнүштөрдү же эпизоддорду гана чагылдырбастан, баатыр-каармандардын образын да ачып берген. “ Алмамбет — Манастын баатыры”, “Бакай — Манастын баатыры” жана башкалар гравюраларында бет маңдайынан жайгаштырылган баатырлардын тулкулары кагаздын тегиз бетине өзгөрүлбөгөн абалда ишке ашырылган. Ал "Манас" темасына 1972-ж. кайрадан кайрылып линогравюра техникасында “Эпос”, “Манасчы” серияларын жараткан. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1971).

Кыргыз ССР Жогорку Советинин (6—7-шайл.) депутаты. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Ималай

Ималай, Ымалай — топоним. Эпостун "Манас" баатыр өзү катылган Шоорук канды жеңип, Акылай деген кызын тартууга алганы” окуясында: “Күн чыгышы Ималай, Шолорду да жердеген Шооруктун эли бир далай” (Сагымбай Орозбаков, 2. 203),— деп Шоорук кандын эли И-ды жердегени айтылат. Географиялык реалияда Гималай — жер шарындагы эң бийик тоо системасы; Тибет тайпак тоосу (түндүгүндө) менен Инд-Ганг түздүгүнүн (түштүгүндө) аралыгында.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Инжи

Инжи — "Манас" эпосунда кымбат баалуу таштын аты: “Инжиден сайып тиш кылып Жыргатчудай иш кылып” (Сагымбай Орозбаков, 1. 178). И. кыргыз лексикасына тарыхый маданий карым-катнаштардын негизинде кытай тилинен кирген. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Ирен

Ирен — топоним. "Манас" эпосунда ааламдын түбү катары сүрөттөлүп, Алоокенин буйругу боюнча Каракандын балдарынын бири айдалып барган жер (Сагымбай Орозбаков, 1. 35). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Испара

Испара — топоним. Эпос боюнча Манастын бабаларынын жери (Сагымбай Орозбаков, 2. 151). Географиялык реалияда Кыргызстан менен Тажикстандын аймагындагы Исфара чөлкөмүнө дал келет. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Ит-Ичпестин Ала-Көл

Ит-Ичпестин Ала-Көл — топоним. "Манас" эпосунда бирде: “Уркун, Эртиш эки суу Калмактын жайы мына бу, Ит ичпестин көлү бар” (Сагымбай Орозбаков, 3. 260),— деп айтылса, экинчи бир учурда Ала-Көл делет. Мисалы бала чакта ойноп кетип, атасы Жакып аны Үч-Арал жолунан издеп “Алыскы жолго салганбы, Шумурай, Ала-Көл кетип калганбы?” (Сагымбай Орозбаков, 1. 216—217),— деп айтылса, Радлов жазып алган вариантта Ит-Ичпестин Ала-Көл деген толук формасында “Баатыр Манас тентеги Ит-Ичпестин Ала-Көл Ит агытып, куш салган” (Радлов жазып алган вариант, 166),— деп кездешет.

“Манастын” кийинки жазылган варианттарында бирде Ала-Көл, бирде Ит-Ичпестин көлү деп берилсе, революцияга чейинки Радлов жазып алган вариант менен Валиханов жазып алган эпизоддо Ит-Ичпестин Ала-Көл деген толук формасы берилет. Валиханов жазып алган эпизоддо төмөнкүдөй айтылат: 

Андан ары чыккамын 

Ит-Ичпестин Ала-Көл 

Суу түбүнө түшкөмүн 

Кырк кулактуу мыс кармап 

Алып чыгып бергемин (Валиханов жазып алган эпизод, Кол жазмалар фондусу, 5187инв 64-б.). Ала-Көл аттуу көл “Мажму ат-таварихте” Жолой менен Манас урушкан эпизоддо эскерилип кетет (“Мажму ат-таварих”, В. Ромодиндин котормосу. Кол жазмалар фондусу, 5154-инв., 68-б.). “Манастан” тышкары кыргыз эпикалык чыгармаларында Ит-Ичпестин Ала-Көл, аттуу көл Жаныш-Байыш, “Эр-Төштүк”, “Жоодарбешим” эпосторунда да кездешет. 

Географиялык реалияда Ит-Ичпестин Ала-Көл Казакстандын чыгышындагы көл.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN 5-89750-013-4

Категория:Көлдөр‎
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Манас эпосундагы топонимдер
Каапыр

Каапыр (арабча кьафир — динсиз) — ислам динин тутпаган элдин жалпы аталышы. Бардык варианттардагы окуяларда эскерилет. Эпос боюнча кыргыздар жана ага канатташ калктар, уруулар мусулман катары каралса, душмандар — кытай, калмак, ойрот, маңгул жана башкалар К. деп аталат. К. диний-этникалык жалпы ат катары колдонулуп, тяш боор, кара мүртөз, өзүмчүл адамдар да К. аталган. К. өзүнүн диний маңызынан ажыратылып, “акылсыз”, “эссиз”, “түркөй”, “ыймансыз” маанисинде да колдонулат. Мисалы, кытайдын эр Жолою өз жылкычыларына “ат минбеген каапырлар...” деген ачуу сөз айтат (Сагымбай Орозбаков, 4. 313). Байбичеси Чыйырдыны бай Жакып: “Эсирген кандай каапырсың?” (Сагымбай Орозбаков, 1.19),— деп жемелейт. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Каар аяр

Каар аяр — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак аяры жана Култаңдын атасы экендиги гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2.33).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кабандар

Кабандар — топоним. Манас баатырга өзү катылган Шоорук кан анын каарына чыдабай 60 миң колу менен качып баратып эки күн, эки түн басып өткөн жол (Сагымбай Орозбаков, 2.215). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кабыке

Кабыке — кырк чоронун бири. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда гана Каратүлөө, Кабыке делип кырк чоронун катарында саналат (Сагымбай Орозбаков, 2. 420).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кабыл

Кабыл — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Манастын Каныкейге үйлөнүшүндө Атемирдин үч уулунун бири экени гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 384). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кадообай

Кадообай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Ошпурдун айлында жашаган кыргыз. Жакып Манасты Ошпурга бергенде, К-дын баласы Чегебай экөөлөп козу кайтарсын дейт (Сагымбай Орозбаков, 1. 111). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кадырбай

Кадырбай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, жедигер элинин баатыры. Жедигер эли Канчорону кан көтөргөндө ал отурган килемди Кыяс, Төлөбай, К. үчөө көтөрүп келет. Семетей кайып болгон согушта Төлөбай экөөнү Күлчоро өлтүрөт (Курама варианты, “Семетей”, 310—311). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Кадырсейит

Кадырсейит — эпиозоддук кейипкер, сабаттуу адам (молдо). Бээжинге казатка бараткан колдун тизмесин Кадырсейитке окутса, Тазбаймат Манасты унутуп койгон болот (Сагымбай Орозбаков, 3. 170). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Казат

Казат (арабча газават, — ыйык согуш) — ислам дини үчүн мусулмандардын жүргүзгөн ыйык согушу. “Манаста” салттуу түрдө поэтикалык термин катары кеңири колдонулат. Эпостогу: “Калдайдын уулу капырга Кан Коңурбай баатырга, Казат кылсак кантет” (Сагымбай Орозбаков, 4. 58),

Аттанып чыкты кан Манас 

Кырк чоросу кашында, 

Бээжинге казат кылам деп, 

Элүү эки жашында (Саякбай Каралаев, 2. 83), 

Калың казат көп кыргын, 

Дагы тарткан сүрөткө (Саякбай Каралаев, “Семетей”, 1. 221),— деген саптардан К. өзүнүн түпкү маанисинде колдонулгандыгын баамдоого болот. Ошондой эле К. эпосто диний мааниде эмес жөнөкөй эле кадыресе “согуш”, “уруш”, “кан майдан”, “чабуул” деген мааниде колдонулгандыгын төмөнкү саптар айкын далилдейт: “Казат десе камданып, Каршы жоого чыкчусу” (Сагымбай Орозбаков, 2.150), “Казатка барды деп жүрсөң, Калгандын камын жеп жүрсөк, Казат деп мурун барыптыр” (Сагымбай Орозбаков, 2. 155), “Казаттын жолун билбеген Капилет өскөн калктыр” (Сагымбай Орозбаков, 2. 203). “Манаста” кеңири колдонулган бул термин эч кандай түпкү маанисине семантикалык жактан туура келбейт. Эпосто эпикалык термин катары гана колдонулган. Ошондуктан, диний катмарларды көбүрөөк киргизген деп эсептелип жүргөн Сагымбай Орозбак уулунун вариантында да салттык түрдө айтылып келаткан “Чоң казат” деген эпикалык термин ага синонимдик маанидеги “Чоң чабуул” деген термин менен аталат. Ал эми:

Казат үчүн камданып, 

Кан Коңурдун каарына 

Калкы чоочуп таңданып (Сагымбай Орозбаков, 4. 230), 

Чоң казат деп атанып, 

Ушу болгон чоң кыргын 

Каканчалуу Бээжиндин 

Даңзасына катталып (Саякбай Каралаев, 2. 214),— деген саптардан К. түпкү диний маанисинен башкача колдонулганы байкалат. Себеби, “каапыр” деп эсептелген эл “мусулман” элине дин үчүн ыйык согуш (казат) жасабагандыгы түшүнүктүү. Бир диндеги элдер да бири-бири менен дин үчүн согушкан эмес. Демек, К. термини эпоско кийин гана айтуучулар тарабынан колдонулган. Эпосто жылкы жөнүндө:

Эркегинин баарысын, Нээти казат караткан, Ургаачысын ар качан Ак түлөөгө тараткан (Сагымбай Орозбаков, 2. 19),— деген саптар көп учурайт. Мындан жоокерчилик заманда жылкыны жогору баалоочулук, атты ар дайым согушка минүүгө даяр кармап турганы байкалат. Ал эми "Манас" деп тикти казатын” (Сагымбай Орозбаков, 1. 191),— дегендей саптар да бар. Мындагы “казатты” “кастар” деген мааниде гана кабылдоо керек.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Казгара

Казгара — Калкамандын байгеге чапкан күлүгү. Көкөтөйдүн ашында байгеге чабылганы эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 3. 268). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Каз Моюл

Каз Моюл — этноним. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Көкөтөйдүн ашына чакырылган элдердин арасында айтылат. “Какандын шаарын каралап, Каз моюл журтун аралап, Жетиген жакка барбасын” (Сагымбай Орозбаков, 3. 12).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Кайнар-Кашат

Кайнар-Кашат — топоним. Көкөтөйдүн ашындагы эр эңишке балбандарын салган элди К.-К., Үч-Башатта конок күткөн (Сагымбай Орозбаков, 3. 256). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Кайнатма Кара Дары

Кайнатма Кара Дары — "Манас" эпосунда чагылдырылган дарынын энчилүү аты. К. К. Юдахиндин кыргызча-орусча сөздүгүндө К. к. д — апийим деп божомолдонот. “Манаста” көбүнчө башка дары-дармектердин катарында айтылат: “Кайнатма кара дарыдан Баягы кайран катын Каныкей Жарасына салды эми” (Саякбай Каралаев, 2. 226). Эпосто К. к. д. жарат менен сыныкка колдонулган дары катары айтылган: “Кайнатма кара дары бар, Канатын азыр бүтүрчү Канча дары баары бар” (Сагымбай Орозбаков, 2. 298). К. к. д. аты айтып тургандай кайнатылып (же эритилип) туруп жаратка же сыныкка сүйкөлгөн. Мындай сапатына караганда К. к. д. мумияга жакындап кетет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кайып Даң

Кайып Даң — "Манас" эпосунун кейипкери. Калмак кандарынын бири (даң — калмактарда акимдик титул). Манастын аялы Карабөрктүн атасы К. д. Манас менен урушуп колго түшүп, элдешип, кызын Манаска берет да андан наркы окуяларда кыргыздар тарабында болот (Сагымбай Орозбаков, 2. 10, 11, 13, 31, 94, 95, 346). Саякбай Каралаевдин варианты нда Карабөрктүн атасы Кайып кан делет (Саякбай Каралаев, 2. 43).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кайырдин

Кайырдин, кайрыдин (арабча гайру-д-дин; “гайр” — башка чоочун, жат же тангыч — “сыз” мүчөсү катары) — 1) исламга жат, башка дин. Мусулмандар бир гана динди туура, акыйкаттуу эсептегендиктен, мунун өзү “динсиз”, “кудайсыз” деп да түшүндүрүлөт. “Манаста” чылгый динсиз “Чынмачын” деп айтылат ("Манас", 1. М., 1984, 150-б.). Ал эми “Кашына келди калдайдын Кайрыдиндин баарысы” (Сагымбай Орозбаков, 3. 233) — деген саптарында К. каапыр маанисинде кытайларга карата колдонулган. 2) ыймансыз, адамкерчиликсиз, каапыр (киши). Фольклордо кыргыздар К. сөзүн диний мааниде эле эмес адебинен ксаган адам маанисинде да көп пайдаланган. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Какан

Какан, Каканчын, Каканчы — кытай императору (түрк тилдеринде кахан — кандардын каны, иранча чин — кытай өлкөсү). "Манас" эпосунда өтмө маанде кытай өлкөсү, кытай калкы катары да айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Алмамбет баатыр чалгынга жөнөр алдында Кытайдын көптүгүн Манаска айтканда: “Какан кала, Чынмачын, Казалдаган Чоң-Бээжин” (Сагымбай Орозбаков, 4. 216),— деп эскерилет. Кандардын Манаска барып жолугушканында:

Байкаймын кытай баш журтун,

Чынмачын менен Каканды

Жыйылып мынча келген соң

Чыгарыңар капамды (Сагымбай Орозбаков, 4. 58),— деп айтылат.

Негизги варианттардагы көптөгөн окуяларда катышып, кыргыздын эпикалык душманы катары берилет. “Какандын журту кара курт, Кайнаган кытай калың журт” (Сагымбай Орозбаков, 4. 323(7 Ошондой эле байыркы түрк элдеринин фольклорунда К. жана Чын адатта Кытайды билдирет. К. К. Юдахиндин кыргызча-орусча сөздүгүндө да К. титул жана кытай мамлекетинин синоними катары түшүндүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кактелки

Кактелки — Абыкенин байгеге чапкан күлүгү. Алмамбеттин келишине арнап өткөрүлгөн тойдогу ат чабышта марага он төртүнчү болуп келет (Сагымбай Орозбаков, 2. 341). “Семетейде” Абыкенин окуяларына байланыштуу айтылат. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Какшаал

Какшаал — топоним. Кыргыздар жашаган жерлердин бири. Кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчкөндө Аксы, Шаа сууларын кечип өтүшөт да, малга карап Какшаалды таянып сегиз айча туруп калышат (Сагымбай Орозбаков, 2. 161, 162). Анжыяндан качкан Алооке Какшаал аркылуу өтөт (Саякбай Каралаев, 1. 201, 216). Географиялык реалияда Кыргыз Республикасы менен КЭРдин аймагында түштүк-чыгыштан түштүк-батышка карай созулуп жаткан кырка тоо системасы жалпысынан К. деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кеген

Кеген — Кыргызстан менен Казакстандын чек арасында жайгашкан тарыхый аймак жана. "Манас" эпосундагы кан Кошой Тоо Теңшер менен кармашкан жер. Башка эпизод дордо да эзелтен кыргыз-казак мекендеп келе жаткан жер катары көп эскерилет. Географиялык реалияда Алматы облусунун түштүк-чыгышындагы жер, өзөн.
 thumb | 220x124px | right | Кеген ооданы, Казакстан.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кеймен

Кеймен — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. "Манас" эпосунда бирде шаа (Сагымбай Орозбаков, 2. 78, 79, 88, 96), бирде дуу-дуу (Сагымбай Орозбаков, 2. 100, 101) деп сүрөттөлөт. Манастын Орго кан менен урушунда душман тараптын башчысы катары катышат.

Кеймен — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Манаска каршы аттанган Шоорук кандын колунун ичинде К. аярдын да бар экендиги айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 203).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Келдике

Келдике — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Каңгай уруусунун мыктыларынан. Аскер башчысы. Манас менен барып Тейиш кандын тоюна катышат. Манас Орго канды жеңгенден кийин Акунбешимге каршы жоого аттануу кеңешине да чакырылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 68, 94).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Келеме шарып

Келеме шарып (арабча келаму-шариф, калем — сөз, сүйлөм; шариф-ыйык) — эпостун негизги варианттарында эскерилген ислам дининин уютку китеби Курандын элестүү аталыштарынын бири (мисалы, келамул-керим — кайрымдуунун сөзү жана башкалар). К. ш. Манаста «куран» терминине синоним катары кеңири пайдаланылат. Убадалашуунун өтө олуттуу түрү — ант берүү маалында Манас жана анын ишенимдүү жөкөрлөрү, чоролору, талапкерлери, насаатчылары тарабынан К. ш. кармалган. Адатта К. ш. кармоо жөрөлгөсү кыргыздын мусулман динин кабылдаганга чейинки «ак буудай унун (нанын) чайноо», «колун канга малуу», жоокердик курал менен касам ичүү (кылыч мизин кармап же жалап, аккелтени оозанып жана башкалар) сыяктуу жөрөлгөлөрү менен тыгыз байланышта ишке ашкан.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу