Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Исхакийа тарикаты

Исхакийа тарикаты, Ысхакиййа тарикаты – Ортоазиялык суфийлердин накшбандия-хожаган жамаатынын бир бутагы; 17–18-кылымдарда Чыгыш Түркстанда диний-теократиялык бийликти орнотууга катышкан саясий топ. Накшбандия-хожаган ордени 15-кылымда эле пайда болуп, 17-кылымдан өзүнүн ишмердигин Чыгыш Түркстанга жайылта баштаган. 17-кылымдын башында ойроттор менен катар накшбандия жамааты Яркендеги хандык бийлик үчүн болгон жергиликтүү башкаруучулардын ички иштерине кийлигише баштаган. Жамааттын ири өкүлдөрүнүн бири Исхак Вали уулу Кожо Шади (Мухаммед Яхья) өлкөнүн башкаруучусу Махмуд ханды бийликтен кулатууга да кириптер болгон жана аймактагы өз таасирин бекемдеген. 17-кылымдын 2-жарымында алар могол хандарынан бийликти тартып алган. Бирок бийликти ээлеп алган накшбандия жамаатынын өкүлдөрүнүн ортосунда кайрадан ич ара бийлик талашкан өтө курч мүнөздөгү карама-каршылыктар келип чыккан. Натыйжада, Махдум-и Азамдын балдарынын улуусу Мухаммед Амин, кожо Ишани Калам деген ысым менен «актоолук» деп аталган кожолордун кыймылын, анын бир тууганы Махмуд-и Азамдын төртүнчү уулу Мухаммед Исхак Вали (1613-ж. өлгөн) «каратоолук» деп аталган кожолордун кыймылын уюштурушкан. Исхакийа тарикатынын өкүлү Аппак кожо Чыгыш Түркстандагы бийликти алууга жетишкен. Каратоолуктарды жактаган Кашкарды башкаруучу Исмаил хан, Аппак кожону бийликтен кетүүгө мажбур кылган. Бирок Тибеттин Далай Ламасынын кийлигишүүсү менен Жуңгар ханы Галдан Бошокту Аппакты 1678-ж. Чыгыш Түркстандагы өзүнүн наместнигине дайындаган. Аппак өлгөндөн кийин кайрадан бийлик талашуу башталып, 1720-ж. гана Цеван Рабдан каратоолуктардын өкүлү Даниель кожону 6 шаар чөлкөмүн калмактардын атынан башкарууга берген. Чыгыш Түркстандан Цин империясы басып алганга чейин, бийликте каратоолуктар турган. 1755-ж. Бурхан ад-Дин башында турган актоолук кожолор Циндердин көмөгү менен бийликке келген. Бурхан ад-Дин кыргыздардын башчысы Кубат бийдин колдоосу аркылуу каратоолуктарды бийликтен биротоло чектеткен. Көп узабай 1759-ж. Цин империясы Чыгыш Түркстанды басып алган жана аларга каршы актоолук кожолордун көтөрүлүшү башталган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ителги уя

Ителги уя – Соңкөлдүн түштүк-чыгыш тарабында Ителгиуя суусунун оң тарабында жайгашкан эрте темир дооруна таандык тектүү адамдардын көрүстөнү. Мүрзөлөрдүн диаметри 25–30 м, бийиктиги 1–4 м. Чыгыш тарабында 4 км алыстыкта жайгашкан Таштулга менен байланышта болушу мүмкүн. Казып изилденген эмес.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ит көйнөк

Ит көйнөк – жаңы төрөлгөн наристеге биринчи ирет кийилүүчү кийим. Ит көйнөк улгайган адамдардын кийими тигилген кездемеден же жыртыла элек эски көйнөктөн тигилген. Көбүнчө ак түстө болгон. Ит көйнөк деп аталган себеби, аны адегенде ырымдап итке тийгизип, анан балага кийгизген. Мындай аракет баланын ден соолугун бекем кылат деген ишенимге байланыштуу.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Иттифак

«Иттифак» – Түндүк Кыргызстанда шаардык татарлардын, буржуазия, майда буржуазия катмарларын бириктирген алгачкы уюм. Убактылуу өкмөттүн тушунда түзүлгөн. Октябрь революциясынын жеңиши менен бул уюмда бир топ өзгөрүүлөр болуп, советтерге өтө баштаган. 1918-ж. 5-мартта «Иттифактын» жалпы чогулушунда Совет бийлигин таануу жөнүндө токтом кабыл алынып, большевиктер Х. Хасанов, А.Шарафутдинов бул уюмга Пишпек уезддик советинин өкүлү катары шайланышкан. Уюм буржуазиялык элементтерден тазаланып, 1918-ж. апрелден «Иттифак» татар революциячыл совети аталган, анын төрагалыгына большевик В. Муратов шайланган. 1918-ж. сентябрда уюм таркатылып, анын өкүлдөрү Улут иштери боюнча комиссариатка кирген.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ичке-Жылга (көрүстөн)

Ичке жылга көрүстөнү – Кочкор өрөөнүндөгү Шамшы айылынын түштүк-батыш тарабында б. з. ч. 1- миң жылдыктан 14-кылымдарга таандык көчмөн уруулардын көрүстөндөрү. Дөбө коргондун бийиктиги 0,3–3 м. Дөбө жана таш мүрзөлөрдөн турат. Бир мүрзөнү казып изилдегенде колго жасалган чопо идиштер табылган. 1954-ж. А.К. Кибиров изилдеген. 11–14-кылымдарга тиешелүү чопо идиштери, ээр, үзөңгү, жаанын жебелери, жебе сала турган баштык, жарым-жартылай күйгүзүлгөн буюмдар (чий, чүпүрөк калдыктары, канжар, колодон жасалган кемер курдун тоголору) табылган. Күйгүзүлгөн буюмдардын өзүнчө чуңкурчада жайгашканы энесай кыргыздарынын сөөктү көмүү салтына окшошот.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Атомистика

Атомистика (атомизм) — материянын үзүлмө (дискреттүү) түзүлүшү жөнүндөгү окуу (атомдор, молекулалар ж. б. макробөлүкчөлөр). Материя үзүлмөлүү (дискреттүү) ж-а туташтык (үзүлбөгөндүк) биримдигинен тураарын түшүндүрөт. Атомистика жөнүндөгү окуу байыркы Индиянын философиялык агымдарында берилген. Кийинчерээк Левкипп, Демокрит, Лукреций, Эпикур ж. б. антикалык философтор толуктап ж-а бир негизге келтиришкен. Алар атомдор бөлүнгүс, чектүү ж-а эң майда бөлүкчөлөр, ал бардан жок болбойт, жоктон бар болбойт деп эсептешкен. Атомдордун аздыгынан же көптүгүнөн, салмагынан, ылдамдыгынан ж-а бири-бирине болгон жайгатуусунан заттардын Ааламдагы чексиз түрлөрү түзүлөт деп түшүндүрүшкөн. Атомистика идеясы экперименталдык табият таануу алкактарында, баарынан мурда химия м-н физикада ар тараптуу иштерди жүргүзүү үчүн кубаттуу колдоого ээ болгон. Атом түшүнүгүнүн өзү мурдагы каймана, үстүрт көрсөтүүлөрдөн арылып, химияда элементтин химиялык касиеттерин алып жүргөн ажырагыс бөлүгүн түшүндүрүп калды. Заттын бир же бир нече атомдордон турган эң кичине бөлүгүн молекула деп аташты. Атомистика табият таануунун кыйла фундаменталдуу проблемаларын чечүүгө жол ачты. Макротелолордун касиеттерин ж-а закондорун билүү м-н атомдордун ж-а молекулалардын касиеттерин, кыймылын жөнөкөй жол м-н түшүндүрүүгө боло тургандыгы аныкталды (химиялык, реакциялардын табияты, жылуулуктун молекулалык-кинетикалык теориясы. Физиканын статистикалык закондору ж. б. у. с.). Энергиянын нур чыгаруу, жутулуу процесстеринин ж-а фотоэффекттин үзүлмө мүнөзүнүн ачылышы мүмкүндүк берди, аларда болсо кванттык талаалар атомдор сыпатында каралат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Философия
Категория:Байыркы грек философиясы
Категория:Илим
Йафес

Йафес, Йафет – Библиядан ислам чөйрөсүнө өтүп, кайра иштелген санжыра боюнча адамзаттын ата-бабаларынын бири. Йафестин Хам жана Сам (иудейлерде – Сим, христиандарда – Сэм) деген бир туугандары болгон, алардын атасы Нух (Библияда – Ной) пайгамбар имиш. Адамзаттын таралышы жөнүндөгү бул санжыра кыргыздарга ислам динин кабыл алгандан соң таралган. Санжырачылардын баяндарында Йафестин улуу баласы Түрк, андан калган башка түрк тилдүү элдер тарайт имиш. Бирок бул санжыра-уламыштардын башка варианттары да кездешет. Кыргыз санжырачылары библиялык уламышты кыргыз элинин оозеки тарыхын чагылдырууда пайдаланып жүрүшөт.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Кааба

thumb|left|Кааба - мусулмандардын кыбыласы

Кааба ( «куб») – азыркы Сауд Арабиясынын диний борбору Мекке шаарындагы мусулмандар (сунниттер) зыярат кылуучу Ыйык мечиттин короосунда жайгашкан имарат. Анын узундугу 13м, туурасы 12 м, бийиктиги 15 м; пайдубалы мармардан, дубалы боз таштан тургузулган. Чыгыш тарабына Аллах асмандан жиберген деп эсептелинген «кара таш» кошо урулган. Каабанын үстүнө Курандын аяттары алтын жип менен жазылган кара жабуу жабылган. Мухаммед пайгамбар исламды жаңы дин катары жарыялаганга чейин эле Каабага жарым аралда жашаган араб уруулары зыяратка келип турушкан. Мусулмандар намаз окуп жатканда Каабаны карап («Кыбылага карап») турууга тийиш. Ажылыкка баргандар Каабаны жети айланып, анын «кара ташын» өбүшү ылаазым. Кыргыздын бай-манаптары 19–20-кылымдын башында өзүнүн таасирин чыңдоо үчүн Каабага барып, ажы болуп келүүгө аракеттенишкен. Эгемендүүлүктүн шартында Меккеге зыярат кылып, андагы Ислам маданиятына тийешелүү көптөгөн тарыхый эстеликтер менен таанышууга жакшы шарттар түзүлүп, ага баруучулардын саны улам арбып барат.

 Адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 
Категория:Ислам
Категория:Ислам тарыхы
Категория:Сауд Арабиясы‎
Казы

Казы – мусулман өлкөлөрүндө мусулман укугунун жана үрп-адаттарынын негизинде иш алып барган адам (укук таануучу). Орто кылымдарда казылар документти күбөлөндүрүүчүнүн (нотариустун) да милдетин аткарышкан, жетимдерди кароого алышкан же аларды көз салуучу адамдарга дайындашкан; граждандык, кылмыш иштери боюнча өкүмдөрдүн аткарылышын көзөмөлдөп, соттук иштерди жүргүзүшкөн ж. б. Мусулман укугунун негизинде каралган иштерге – соттун курамына Казыдан башка муфтийлер жана аглямдар киришкен. Казылыкка – жогорку катмардан чыккан жана медресени бүтүргөн, мусулман укугун өздөштүргөн, муфтийлер тарабынан кабыл алынуучу экзаменден өткөн адамдар гана хан тарабынан дайындалган. Казылар соттук функциядан башка диний кызматтарга орношууга, мамлекеттен айлык алууга акылуу болушкан. Орто Азия хандыктарында 19-кылымда казылар сот системасынын түзүлүшүнө байланыштуу:
1. Казы-калян – жогорку сот; 
2. Казы-кузат–каляндан кийинки экинчи орунду ээлеген ага сот; 
3. Казы-аскер-соту;
4. Казы-раис болуп бөлүнүшкөн.
Айрым учурда казылар үй-бүлө, дин жана мурастоо иштерин кароо менен чектелген. Египет, Тунис, Түрк ж. б. мусулман өлкөлөрүндө шарият сотторунун жоюлушу менен казы ин-ттары жабылган. Кыргызстанда жана Орто Азияда казы соттору 1927–28-ж. биротоло жоюлган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Казарман шаар чалдыбары

Казарман шаар чалдыбары – 10–12-кылымга таандык шаардын калдыгы. Нарын дарыясынын сол жээгиндеги Казарман кыштагынын жанынан орун алган. Сакталып калган дубалынын бийиктиги 3 м, бурчтарында жана борборунда мунаралары болгон. Түндүк, батыш жана чыгыш дубалдарынын узундугу 100 мге чейин жеткен. Андан табылган буюмдардын алгачкылары 15-кылымга, кийинкилери 19-кылымга туура келет. Эстеликке көңүл бөлүнбөгөндүктөн, анын билинээр–билинбес гана пайдубалы калган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Тогуз-Торо району
Казына

Казына – 1. Хан, падыша, эмир, бектердин акча жана кымбат баалуу буюмдары сакталган жай; 
2. Борборлошкон мамлекеттин убагында казына мамлекеттин финансы ресурстарынын жалпы өлчөмүн түзөт; 
3. Археологияда жерге көмүлгөн же кандайдыр бир жашырын орунга катылып коюлган алтын акча же кымбат баалуу буюмдар кенчи казына деп аталат.
Эң байыркы казыналарга соңку таш доору жана жез доорунан калган таш эмгек куралдары жана курал-жарактар, коло доорундагы казыналарга согушта колдонулуучу жана салтанат, шаан-шөкөт үчүн алып жүрүүчү курал-жарактар, кооз буюмдар, эмгек куралдары ж. б. кирген.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ажио

Ажио (ит. аggio – кундануу деген мааниде) –1) алтындын базар баасынын анын өз наркын түзүүчү кагаз акча белгилеринин санынан ашып түшүүсү; 2) акчалардын, векселдердин ж. б. баалуу кагаздардын базар баасынын алардын көрсөтүлгөн наркынан кымбаттап кетүүсү (дизажио); 3) накта товардын баасы менен товардын шашылыш бүтүмдөгү баасынын ортосундагы оң айырма; 4) акчаны алтынга, же «алсыз» валютаны «күчтүүсүнө» алмашканы үчүн алынуучу үстөк. Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Финансы
Категория:Банк иштери
Ажыратуу (укук)

Ажыртауу – жарандык укуктагы кандайдыр бир мүлктү башка бирөөнүн менчигине өткөрүп берүү; менчик ээсинин өзүнө тийиштүү мүлктү жайгаруу укугунун бир ыкмасы. Ал өз ара келишим негизинде акы алып ажыратуу (соодалашуу) жана бекер ажыратуу (сый тартуу) болуп бөлүнөт. Мыйзамда каралган айрым учурларда мүлк менчик ээсинин эркинен тышкары деле ажыратылат (м.: тартып алуу жолу менен). Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7]]

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Азчылыктын өкмөтү

Азчылыктын – парламенттардык мамлекеттерде парламентте көпчүлүктү камсыз кыла албаган партия же партиялардын коалициясы тарабынан түзүлгөн өкмөт; мында партиялар (же жетишерлик таасири бар бир партия) бул өкмөттү парламентте добуш берүү аркылуу (белгилүү шарттарда) колдоого алууга убада кылат. Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
 Категория:Финансы
Категория:Банк иштери
Эмилбек уулу Айбек

250px|thumb|right|Эмилбек уулу Айбек
ЭМИЛБЕК уулу Айбек – энциклопедист, Кыргызстандагы мыкты физик мугалимдердин бири. 1987-жылы 4-августта Нарын областына караштуу, Кочкор районунун Кочкор айылында медицина кызматкерлеринин үй-бүлөсүндө жарык дүйнөгө келген. Атасы – Ысагалиев Эмилбек, саламаттыкты сактоонун отличниги, апасы – Алиева Сүйүм, «Баатыр эне» медалынын ээси. А. Эмилбек уулу 1994-жылы мектеп босогосун аттап (К. Бай уулу жана И. Арабаев атындагы орто мектептери), 2005-жылы мектепти «артыкчылык аттестаты» менен аяктаган. 2005-жылы Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Физика жана электроника факультетине тапшырып, аны 2010-жылы «артыкчылык диплому» менен бүткөн. Учурда КУУнун аспиранты. Бир катар грамота, ардак грамота жана дипломдор менен сыйланган. 
 2008-2010-жылдары Кыргыз Республикасынын Улуттук китепканасында библиограф, 2010-жылдан бүгүнкү күнгө чейин Улуттук компьютердик гимназияда физика мугалими, Кыргыз Улуттук энциклопедиясында физика жана спорт тармагы боюнча редактор болуп эмгектенет. Жыйырмага жакын публицистикалык, онго жакын илимий эмгектердин автору.
 Эмгектери 
 Булактан тунук махабат. Ырлар жыйнагы. – Б.: Бишкек-Транзит, 2011.
 Ой жүгүртүү түшүнүгү жөнүндө. КУУнун Жарчысы. - Б., 2011.
 Физика сабагында тескери образды колдонуу. КББАнын Жарчысы. - Б., 2011.
 Менин педагогикалык философиям // Кут билим. – 2011. - 15-июль. – №26.
 Окуучулардын ой жүгүртүүсүн өнүктүрүүчү көнүгүүлөр системасын түзүү. КМУнун Жарчысы. - Б., 2012.
 Биринчи декан // Кыргыз-Туусу. - 2012. – 29-май. - №41. – Б. 10.
Категория: Инсандар
Категория: Мугалимдер
Категория: Физика
Категория: Кыргыз физиктери
Введенский Александр Иванович

Введенский, Александр Иванович (1856–1925) – орус философу. Канттын идеясын өнүктүрүп, өзүнүн философиялык системасын «Логизм» деп атаган идеалист, психолог, орус неокантчылыктын ири өкүлү. Введенский бир катар чыгармаларында (М: «эч кандай метафизикасыз психология» аттуу эмгегинде) илимий психологияны баяндоо түрүндөгү илим катарында эсептеп, аны интроспекциянын, б. а. өзүнө-өзү байкоо жүргүзүүнүн негизги методу деп караган. Введенский философиялык диспуттарда идеалисттик көз карашты жактап, материализм менен марксизмге каршы болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Туулгандар 1856-жылы
Категория:Өлгөндөр 1925-жылы
Стратон Лампаскалык

thumbnail|Аристотель жана анын шакирттери. Стратон - оң жак четинде.
Стратон Лампаскадан (б. з. ч. 269/268) – байыркы грек философу. Стратон 287/286 Афиныда перипатетиктердин мектебин башкарган. Анын 40тан ашыгы логика, этика, физика, физиология жана психология боюнча көп эмес фрагменттерде сакталган. Цицерондун айтуусу боюнча Стратон кудайлар жөнүндө түшүнүккө макул болгон эмес: теологияга каршы болуп «бардык бар нерсени жаратылыш жараткан» деп окуткан. Жылуу жана муздак дүйнөнүн баштапкы күчү деп экспериментке Аристотель салыштырмалуу өзгөчө чоң маани берген. Кээ бир багытта Стратон аритотелизмден четтеген, атомиктердин тарабына өтүп (боштукту) бөлүкчөлөрдүн ортосунда боштуктун барын эсептеген. Убакыт жөнүндөгү Аристотелдин окуусун кайра карап чыккан. Ал эсептеген ойлоонун негизинде кабылдоо жатат дүүлүктүрүү сезүү органдарынан мээге берет: жаныбарларда ойлоо бар экенин тааныган. Табият таануу илиминин өнүгүүсүнө өзгөчө таасир тийгизген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Байыркы грек философиясы
Аура (жышаан)

thumb|right|235px|Ауранын визуалдык көрүп түшүнүү сүрөтү
Аура ( – агым) – эпилепсиялык талманын жышааны ( (орус. симптому), кыска мөөнөттөгү угуу, көрүү, эмоционалдуу сезимдер, баштан өткөрүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Психиатрия
Манас (философия)

Манас (санскритче – акыл) – байыркы Индия философиясынын негизги түшүнүктөрүнүн бири; бардык менталдык болгон нерселерди камтуучу эң кеңири маанидеги акыл; сезүү органдары аркылуу кабыл алынуучу таасирлерди түшүнүүгө, б. а. ой жүгүртүүгө жана ушул таасирлерге жооп берүүгө жөндөмдүү интеллект; кабылдоо, сезим, аң-сезим, эрк; кабылдоонун жана таанып билүүнүн ички органы; анын жардамы менен ой жүгүртүү келип чыгуучу аспап (жөндөмдүүлүк), ал эми кабылдоо объектилери жан дүйнөгө таасир этет. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Чыгыш философиясы
Аффект (философия)

Аффект (лат. affectus – жан дүйнөнүн толкундануусу) – күчтүү ошол эле учурда кыска мөөнөттөгү жан-дүйнөнүн эмоционалдуу абалы. 

 Бул абал субъекттин жашоосундагы кандайдыр бир тез өзгөрүүлөрдөн улам субъекттин кыймыл-аракетин өзгөртүү менен бирге, анын ички органдарынын функцияларын да өзгөрүүгө дуушар кылат. Аффект негизинде адамдын санаасы анын ички конфликти жатат, бул адамдын максатынан, каалоосунан келип чыгат.
 
 Аффект бул аң-сезимдин таруусу, ошол эле учурда адамдын көңүлү Аффект жараткан кырдаалга жана кырдаал түрткү берген кыймыл-аракет менен түшүндүрүлөт. 

 Аффект эстен тануу, толук амнезия менен бүтөт.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Капила

250 px|right|thumb|Капила 
Капила ([хиндиде |कपिल ऋषि}}) – б. з. ч. 7-кылымдагы байыркы индиялык ойчул, санкхья деп аталган дуалисттик мүнөздөгү философиялык системанын негиздөөчүсү. Окуунун “санххья” деп аталышы (санскриптче “сан”, “саноо”, “эсеп”) космостун элементерине санак жүргүзүүгө негизделгени менен байланышкан. Капиланын окуусу ведаларга таянганы менен өз алдынча көз караштарды иштеп чыккан. Бирок, Капиланын сутралары биздин күнгө чейин сакталып калган эмес. Капила веданта менен миманса деп аталган философиялык окууларга каршы маанайдагы дуалисттик системанын автору болуп эсептелет. Анын пикири боюнча дүйнө бири-бирине көз карандысыз эки негизден турат:
1. Пуруша – дүйнөнүн акыл-эстүү башаты, ал нерселерден сырткары жашайт жана түбөлүк өзгөрбөс аң-сезим болуп эсептелет.
2. Пракрити – дүйнөнүн материлдуу негизи, дайыма өзгөрүп жана кыймылдап турган субстанция болуп саналат. 
Анын рахатты, азапты, кайдыгерликти, ошондой эле активдүүлүк менен пассивдүүлүктү пайда кылган үч акциденциясы, касиети же “гунасы” бар. Андай элементтер болуп раджас (активдүүлүк, күч, умтулуу), тамас (пассивдүүлүк, эрксиздик, караңгы) жана саттва (жарык, рух) эсептелишет. Сулуулукка, акылмандыкка жана чындыкка умтулган нерселерде саттва үстөмдүк кылса, бардык пассивдүүлүктүн, чектелгендиктин жана караңгылыктын (түшүнбөстүктүн) элементи болуп тамас эсептелет. Күжүрмөндүүлүк кубаты жана агрессивдүүлүк раджаста камтылган. Эгерде адамда саттва үстөмдүк кылса, анда ал ток пейил, сергек, сар-санаасыз, түйшүксүз өмүр сүрөт да, бактылуу болот. Раджастын адамы жашоого, байлыкка, бийликке, жыргал турмушка умтулат да, азаптын чексиз сазына батат. Тамастын адамдары түркөй, жалкоо, бардыгына кайдыгер жана көңүл кош жашайт. Пуруша менен пракритинин биримдиги аксак менен сокурдун кызматташтыгына окшош: сокур (пракрити) өзүнө жол көрсөткөн аксакты (пуруша) далысына көтөрүп жүрөт. Пуруша менен пракритинин биригүүсүнөн ааламдын улуу түйүлдүгү “махат” пайда болгон. “Махат” интеллектке ээ, анын пайда болушу менен дүйнөдөгү бардык материалдуу жана рухий элементтер жаралышкан. Мындай элементердин жалпы саны – 25. Адамдын рухий дүйнөсү эркин жана түбөлүктүү. Анын дене менен биригүүсүнүн натыйжасында азап-тозок келип чыгат. Ошондуктан, денеден бошонуу азап-тозоктон арылууга алып барат. Азаптардан кутуулунун негизги жолу болуп сезимдер менен материалдуу дүйнөнүн азгырыктарынан баш тартуу саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория:Философия
Категория:Чыгыш философиясы
Категория:Индус философиясы
Муун (философия)

Муун (орус. поколение) - философияда – тукумду улантуунун чынжырындагы белгилүү бир топко (ата-эне, балдар, неберелер); кандайдыр бир элге же маданий чөйрөгө таандык болжол менен бирдей курактагы адамдардын жыйындысы.

Баштапкы тектен, бабадан бирдей алыстыктагы туугандык мамиледе турган индивиддер тобу да муун деп аталат. Мисалы: адамда: ата-эне, балдар, неберелер удаалаш үч муунду түзөт; ата менен уулдун, эне менен кыздын ортосундагы убакыт аралыгы муун узундугу деп аталат жана ал орточо эсеп менен 30 жылга барабар. Муундун ишмердүүлүгү “коомду калыптандырган күч” (Карл Мангейм) болуп эсептелет. 

Муундун жашоосу үчүн зарыл шарттар болуп төмөнкү социологиялык кубулуштар саналышат: маданияттын мурдагы алып жүрүүчүлөрдүн ордун толуктаган маданияттын жаңы алып жүрүүчүлөрүнүн тынымсыз агымы; бир муундун маданиятынын алып жүрүүчүлөрүнүн тарыхый процесске катышуусунун убакыт боюнча чектүүлүгү; маданий жетишкендиктерди салт катары кийинки муунга өткөрүп туруунун зарылдыгы; Муундардын алмашышынын үзгүлтүксүздүгү. 

Муун түшүнүгү көркөм жана адабий стилдерде, ошондой эле саясий идеяларда кеңири талкууланат. Муундар аралык проблема деп жаңы билимдерге жана тааным ыкмаларына эскилерге караганда зор маани берүү тууралуу кеп болуп жатканда кичүү муундун улуу муунга каршы күрөшүнөн пайда болгон конфликттердин жыйындысын түшүнүшөт;

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия