Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Нарын (топоним)

Нарын — (топоним)

 кууш, тар, кысык, ичке маанисин берген түшүнүк;
 «Нарын» сөзүнүн келип чыгышы байыркы түрк тилдерине барып такалат. 📜
 Түрк элдеринде «нарын» деген сөздүн мааниси «ичке, майда, тар» дегенди билдирген.
 Наран - күңгөй, күнөстүү маанисинде. Илимпоздордун пикири боюнча бул эки түшүнүктүн тең негизи моңголчо - «нарийн» деген сөздөн пайда болгон. Кыргызстандагы Нарын дарыясынын этимологиясы да «кууш», «кысык», «тар» маанисин берет. Нарын Кыргызстандагы дарыянын, өрөөндүн, облустун, шаардын ж. б. аты. Автор: Кудайберди

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топонимдер‎
Огот

Огот - сугат үчүн сууну байлап чогултуучу көлмө.
 
Адатта ал булакка жакын, же бир арык суунун нугунда бийигирээк жерге казылат. Сугат маалында ага суу толтуруп, айылдын эли айдоо жерлерин кезектешип сугарып алат. Огот, азыр да Түштүк Кыргызстандын тоо этектериндеги айылдарында кеңири колдонулат. Огот, о. эле, Оот, ноот деп да аталат.

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Оторлоо

Оторлоо - алыскы жайыттардын тоютун туура пайдаланып мал багуу ыкмасы.
 
Малды оторлотуп багуу кыргыз элинде эзелтеден бери келе жаткан, калыптанган ыкмасы. Мурда кышкы тоют камдалбагандыктан, каат болгон жылдары жут болуп, бир топ кыйынчылыктарга дуушарланышкан. Азыр алыскы жайыттарда кыштоолор уюштурулган, кышка тоют камдалат, короо-сарай, турак жай салынган. Кыргызстан малдарын Арпа, Аксай, Суусамыр, Көгойрок, Кенесаңыракай, Ысык-Көлдүн сыртындагы жайыттарда оторлотот. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Мал чарбачылыгы‎
Сандык

Сандык - тоо капталдарындагы түзөң жер, рельефтин формасы.
 
Тоолордун структуралык түзүлүшүнө жараша жайгашат. Сандык негизинен тектон. жаракалардын багыты боюнча көтөрүлгөн байыркы пенеплен тегиздигинин калдыгы; кээде кар чеги жаткан бийикте физикалык үбөлөнүүдөн талкаланып, кар, муз жана жылып кеткен тоо көчкүлөрүнөн бошогон беттерде пайда болот. Сандык көбүнчө бүктөлүү-келки түзүлүштөгү тоолордо кездешет. 

Мис., Суусамырдагы Кишиней жана Арамза сандыктары. Сандык деңиз деңгээлинен 2000-3500 м бийиктиктерде жайгашып, аянты 2-8 гектарга жетиши мүмкүн. Адатта альп, субальп өсүмдүктөрү басымдуу, кээде корум таш, шагылдуу. Казактарда үстү тегиз, капталдары тик, башкача айтканда «сандык сымал» тоолорду «сандык тоолор» деп аташат. 

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Санташ шамалы

Санташ шамалы - Каркыра жана Түп өрөөндөрүнүн четиндеги Санташ ашуусунан Ысык-Көл ойдуңун карай соккон тоо шамалы.
 
Шамалдын ылдамдыгы секундасына 17-20 м. Чыгыш тараптан келген муздак аба массасы, көл аймагындагы жылуу абанын басымы менен температурасынын ортосундагы айырмадан пайда болот. Шамал жаан-чачындуу муздак аба ырайын алып келет. Санташ шамалы согор алдында Ысык-Көл өрөөнүндө аба басымы төмөндөп, шамал башталгандан кийин кайра жогорулайт. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Метеорология‎
Категория:Ысык-Көл облусу
Сары суу

Сары суу -
 
1) кар суусу - кыш бою топтолгон кардын эриген суусу; мөңгү менен кошо Кыргызстандагы агын суулардын негизги булагы болуп саналат. Жаз-жай мезгилдеринде кар көп эрип, дарыяларда ташкынды пайда кылат;
 
2) чополуу жана лёсстуу аймактар аркылуу агып өткөн киргилт суулар да сарысуу деп аталат, мис., Кытайдагы Хуанхэ (Сарыдарыя) дарыясы;
 
3) сарысуу - ири, жайык, башкы дарыя деген маанини да берет; ушул мааниде топоним катары Орто Азия, Казакстанда кеңири таралган, мис., Казакстандагы Сарысуу дарыялары 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топонимия‎
Саякат

Саякат - белгилүү бир аймакка илимий, жалпы таанышуу, спорттук ж. б. максатта уюшулган сапар, жүрүш.
 
Илимий саякат (экспедиция) табиятты же анын айрым компоненттерин (жер түпкүрүн, өсүмдүк жана жаныбар дүйнөсүн ж. б.), маданият жана искусство эстеликтерин, элдик чыгармачылыкты ж. б. изилдөө максатында уюштурулат. Ушуга байланыштуу саякат төмөнкүлөргө бөлүнөт: геол., ботан., зоол., археол., этнографиялык ж. б. Окуучулар жана студенттер үчүн табият, айрым райондун маданий турмушу менен тааныштыруу үчүн саякаттар (экскурсия) уюштурулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Сел

thumb|Сел (АКШ).
thumb|Сел (Жапония‎).

Сел - тоо сууларынын нугунда капысынан пайда болгон баткактуу же таштуу суу ташкыны.
 
Сел нөшөрлөгөн жамгырдан, мөңгү же кардын тез эришинен жана көпшөк кесек материалдардын жантайыңкы жерлерде нукка топтолуусунан пайда болот. Кыргызстанда сел көп болот. Мис., тоодогу көлдөрдүн табигый байламтаны жырып кетишинен Кыргыз Алатоосунун Ысыката (1952), Ала-Арча (1953) капчыгайларында, Кичи Алай кырка тоосунда (Исфайрамсай, 1966) сел жүргөн. Кичи Алай кырка тоосундагы Жал өрөөнүндө (Кызылкыя шаарына жакын жерде) нөшөрлөгөн катуу жамгырдан кийин сел пайда болуп, андагы суунун чыгымы 300- 350 м3/сек, ылдамдыгы 5 м/сек жеткен. О. эле селдер Аларча, Көгарт өрөөндөрүндө да катуу болгон. Сел жолдорду, курулуштарды, айдоо жерлерди ж. б. зыянга учуратат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Сеңир

Сеңир -
 
1) тоонун урчуктанган бийик кыры. Топонимдин бир компоненти түрүндө да кездешет, мис., Кызылсеңир (Сузак, Өзгөн районундагы кыштактардын аттары);
 
2) негизги тоо тизмегинен мойнок аркылуу бөлүнөт, бөтөнчө формасы менен айырмаланган тоо тармагы. Тик капталдуу келип, кокту-колоттору жокко эсе. Мис., Ысык-Көлдүн түндүк жээгиндеги Кессеңир; ал Күңгөй Ала-Тоонун түштүк этегинде Ысык-Көлгө эңкейиш сеңир, Ысык-Көлгө кирип турган тумшук. Көл жээгиндеги жолду тороп, жүргүнчүлөргө тоскоол болгондуктан, сеңирдин жапыз жерин оюп, кесип жол салынгандыктан бул кыр илгери эле Кессеңир, Кескенбел аталган.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топонимия‎
Сугат тармагы

thumb|Сугат каналы.

Сугат тармагы - сугат жерге суу берүүчү туруктуу жана убактылуу каналдар, куурлар.
 
Сугат тармагы жердин рельефин, геол. шартын, кабыл алынган сугаруу ыкмасын жана сугат талаасын сарамжалдуу пайдалануу талабын эске алуу менен курулат. Сугат тармактары ачык (жөнөкөй арык, темир-бетон ноолору ж. б.) жана жабык (темир бетон, бетон, асбест-цемент, полимер ж. б. курулган куурлар) болуп бөлүнөт. Куур тармактарында суу сиңип кетүүгө жана бууланууга көп чыгаша болбойт.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Айыл чарба
Категория:Каналдар
Суу башы

Суу башы, суу башаты – дарыя, агын суу, канал, арыктын башталган жери.
 
Дарыянын башы катары адатта нук салып туруктуу агым пайда болгон жер саналат. Дарыянын башатына булак, мөңгүнүн этеги кирет, саздуу жерде суу нук салып туруктуу агым пайда болгон чекиттен баштап аталат. Ал эми көлдөн башталган суунун башы көл жээги менен нуктун кесилишкен жери эсептелинет. Кээде ири дарыялардын башы катары - түрдүү ат менен аталган эки түзүүчүсүнүн кошулган жери алынат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Суу бөлгүч

thumb|upright|Суу бөлгүч (Түштүк Америка‎).
Суу бөлгүч - жер бетинде жаан-чачындан пайда болгон суу агымын эки тарапка (эки капталга) бөлгөн табигый шарттуу сызык.
 
Ал тоолуу жерлерде даана байкалып, адатта тоолордун кырына туура келет. Түздүктөрдө ал көбүнчө тегиз, билинбеген жончо түрүндө болот, мис., Инд дарыясы менен Гангдын суу бөлгүчү. Тынч океандык алап (Тынч океан менен Атлантика океанына куйган дарыялар) менен Атлантикалык алапты (Атлантикага жана Түндүк Муз океанга куйган дарыялар) бөлүп турган капталдар жер шарынын башкы (негизги) суу бөлгүчү деп аталат. Ошондой эле к. Айыртоо макаласын.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Суу деңгээли

Суу деңгээли - дарыя, көл сууларынын бетинин кандайдыр бир шарттуу горизонталдык бетке (бул салыштырмалуу суу деңгээли) карата алынган салыштырмалуу бийиктик.
 
Агын суулардын деңгээли негизинен суунун чыгымына, нуктун деформациясына, бөгөттөрдүн пайда болушуна, туюк суу мейкиндиктердин (көлдүн, суу сактагычтын) деңгээли - суу балансынын элементтеринин ортосундагы катышка, шамалдын таасирине, сейши кубулуштарына ж. б. байланыштуу өзгөрөт. Жыл ичинде деңгээлдик өзгөрүүлөр климатка жараша болуп, көлдөрдө бир нече смден 2-3 мге чейин, чоң дайраларда 5-12 м болот.

 Байланыштуу макалалар 
 Деңиз деңгээли

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Сууну керектөө

Сууну керектөө - суу ресурстарын суу объекттеринен бөлүп алып чарбада пайдалануу.
 
Бөлүп алынган суу негизги суу объектисине кайра кошулбайт же булганып жарым-жартылай келет. Өнөр жайда пайдаланган суунун саркындыларын кийин тазалоодон өтмөйүнчө пайдаланууга болбой калат. Андай сууларды табигый суу булактарына да кошууга болбойт. Сугат жерлерден чыккан суулар да булганч болуп экинчи пайдаланууга жараксыз болуп калат. Суу керектөөгө айыл-кыштактардын, шаардын калкын камсыз кылган суулар, завод, фабрикаларда керектелген, сугатка пайдаланган суулар кирет. 

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Суунун тартылуусу

Суунун тартылуусу, межень - агын суунун (дарыя суусунун) жыл ичинде суусу эң азайган мезгили.
 
Мындай деңгээл адатта 10 күндөн бир нече айга созулушу мүмкүн. Суу тартылуу мезгилиндеги дарыялардын негизги булагы болуп жер астындагы суулар гана калат. Мелүүн жана жогорку кеңдиктерде кышкы жана жайкы тартылуу болуп бөлүнөт. Кышкы тартылууга муз пайда болуу кубулуштарына байланыштуу межень, жайкы тартылууга - алабында суу запасы түгөнгөн мезгил кирет. Кыргызстандын дарыяларынын суусунун эң тартылган маалы кыш мезгилине туура келет. 

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Суу сактагыч

thumb|Суу сактагыч
Суу сактагыч — дарыя нуктарын (өрөөндөрүн) же оёң жерлерди бөгөп, суу топтоо үчүн курулган жасалма көлмө.
 
Адатта, суу сактагыч чарбанын сууга болгон муктаждыктарын (калкты суу менен камсыз кылуу, сугат ж.б.) камсыздоо жана дарыя агымын жөнгө салуу (мис., ГЭСтердин иштөөсү, кеме каттоосу үчүн суу деңгээлин бир калыпта кармап туруу) максатында курулат. Аянты бир нече гектардан бир нече миң км2ге чейин, тереңдиги 100 мге чейин же андан ашык да болот. Жер шарында 30 миңден ашык суу с. бар (1996), алардын суусунун жалпы көлөмү 6 миң км3 ден ашык. 

Суунун көлөмү боюнча дүйнөдөгү эң чоң суу сактагыч ― Братск (Орусия , көлөмү 169,3 км3) ал эми аянты боюнча ― Вольта (Ганада, аянты 8480 км2). Кыргызстанда Токтогул (Нарын дайрасында, көлөмү 19,50 км3), Киров (Талас суусунда, 550 млн м3), Ортотокой (Чүй суусунда, 470,0 млн м3), Төрткүл (Исфара суусунда, 90,0 млн м3.), Чилисай (Исфара суусунда), Найман (Кыргызата суусунда, 39,5 млн м3.) ж.б. суу саткагычтар бар.

Булактар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Суу чыгымы

Суу чыгымы - убакыт бирдиги ичинде агымдын кыймылдуу туурасынан кесилиш аянты аркылуу агып өткөн суунун көлөмү.
 
Суу ресурсунун жана дарыя режимин мүнөздөөчү эң маанилүү көрсөткүч. Дарыялардын, каналдардын агымдары м3/сек, ал эми чакан агын суу, булак, скважинадан чыккан агымдар л/сек бирдиктери менен көрсөтүлөт. Суунун агымына үзгүлтүксүз байкоо жүргүзүүнүн (чыгымын аныктоонун) негизинде дарыялардын суткалык орточо, максималдык жана минималдык чыгымдары, ошондой эле суу агымынын көлөмү аныкталат 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Сүмбүлө жылдызы

Сүмбүлө жылдызы - Арабакеч топ жылдызындагы эң жарык жылдыз.
 
Кыргыздар асманда жаңы жылдыздын пайда болушу - Сүмбүлөгө, эзелтен дыйканчылык өнүккөн Кыргызстандын түштүгүндө күзүндө суунун муздашын Сүмбүлөнүн чыгышына байланыштырган. Алар «Суунун башына Сүмбүлө тууптур; тараза чыкса таң суур, Сүмбүлө тууса (чыкса) суу суур (муздаар)» деп айтышкан. О.эле кыргызда «Сүмбүлөнүн чыгышы менен мал семирет», «Сүмбүлөнүн суусун ичип калган жемиш кышта жакшы сакталат» деп айтылат. Арабакеч топ жылдызы августтун 2-декадасында түндүк-чыгыштан, күзүндө зениттен, кыштын ортосунда батыштан көрүнөт.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Астрономия‎
Категория:Кыргыз таануу
Сырт

Сырт —
 
1) деңиз деңгээлинен бийик жайгашкан тегиз же ой-чуңкурлуу аймак. Мис., Ысык-Көлдүн сырты; ал палеозойдо пайда болгон тоолордун узак мезгил ичинде (палеозойдун аягынан олигоцендин аягына чейин) талкалануусунан пайда болгон байыркы тегиздиктердин калдыгы (пенеплен). Тоо жаралуу мезгилинде кенен жантайыңкы бүктөлүш түрүндө көтөрүлгөн. Борбордук жана Ички Теңир-Тоодогу өрөөндөрдүн капталдарында сырттар кайнозойдун тектери, айрым учурда антропогендин мөңгү-таштары менен капталып, эрозия процесстери менен тилмеленген. Сырт рельефи Кыргызстанда Жогорку Нарын, Сары-Жаз, Аксай, Арпа, Кичи Нарын, Орто-Сырт, Үчкөл, Ак-Шыйрак, Үзөңгүкууш ж. б. өрөөндөрдө кеңири сакталган. Сырттардын көп бөлүгү деңиз деңгээлинен 3000 мден өйдө жатат. Рельефине жараша ландшафттары да аркыл: бийик тоолуу тундра, суук чөл, шалбаа, саз, шалбаалуу талаа, кургак талаа, жарым чөл жана чөл ландшафттары учурайт. Сырттын басымдуу бөлүгү негизинен жайлоо, кар аз түшкөн ыктоо жерлери кыштоо катары пайдаланылат.
 
2) сырт жак, тоонун ары жагы деген түшүнүк, кийин геогр. терминге айланып кеткен. Адатта, бийик.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Ташкөмүр

thumb|Таш көмүр.
Ташкөмүр - өсүмдүктөрдүн ташка айланган калдыктарынан пайда болгон чөкмө түрүндөгү каралжын катуу зат.
 
Негизинен энергетикалык отун катары, химиялык сырьё жана кокс, газ алуу үчүн пайдаланылат. Күйүүчү массасында 75тен 97%ке чейин көмүртек болот. Күйгөндө 30,1-36,6 МДж/кг жылуулук бөлүп чыгарат. Түрдүү калыңдыктагы катмар түрүндө жатат. Карбон, пермь, юра мезгилдеринде пайда болгон тоо тектерде кеңири таралган. 

Дүйнөдөгү ири таш көмүр бассейндери: Донбасс, Кузбасс (Украина, Россия). Пенсильвания, Аппалачи (АКШ), Жогорку Силезия (Польша), Рур (Германия) ж. б. Кыргызстанда Ташкөмүр, Жыргалаң, Көкжаңгак ж. б. таш көмүр кендери бар. Топоним катары да кездешет, мис., Ташкөмүр шаары.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Геология
Категория:Кен байлыктар
Ташкындоо жана тартылуу

Ташкындоо жана тартылуу - Айдын жана Күндүн тартылуу күчтөрүнүн натый-жасында океан (деңиз) деңгээлинин мезгил-мезгили менен өзгөрүп турушу.
 
Ушул эле күчтөрдүн натыйжасында Жер тулкусунда (башкача айтканда жердин катуу катмарында) да деформация («жер ташкыны») жүрөт, атмосфера басымы өзгөрүп турат («атмосфера толкуну»). Айдын ташкын пайда кылуучу күчү Күндүкүнөн 2,2 эсе күчтүү болгондуктан ташкындоо жана тартылуу процесстери көбүнчө Айга байланыштуу. Ташкын негизинен 4 типке бөлүнөт: жарым суткалык (суткасына 2 жолу көтөрүлүп, кайра пастайт), аралаш, суткалык. Ташкындын өлчөмү, мүнөзү Жер, Ай, Күндүн өз ара аракеттенүүсүнө гана эмес, ошондой эле деңиздин геогр. абалына, тереңдигине, жээк сызыгынын формасына да байланыштуу. Океандын ачык мейкиндигинде ташкын адатта 1 мдей, жээктерге жакын 18 мге чейин (Атлантика океанынын Фанди булуңунда) болот. Ташкын-тартылуудан Дүйнөлүк океанда ташкын агымдары пайда болот. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Тогоол

Тогоол - Үркөр менен Айдын бири-бирине маңдайлашкан маалы; маңдай-тескей абалы.
 
Кыргыздар ушул учурдан баштап ай эсебин алышкан. Ай менен Үркөр ар бир айда (Ай эсеби боюнча) бир жолу тогошот. Жылдыз айынын узактыгы 27,32 суткага, ал эми синода айыныкы, б. а. жаңырган айлардын аралыгындагы убакыт 29,53 суткага барабар. Ошого байланыштуу Ай менен Күндүн тогошуусу ар бир (ай эсеби боюнча) айда түрдүү күндөргө туура келет, башкача айтканда мурдагыдан 2,21 сутка эрте кездешет. Мис., өткөн айда 9-күнү тогошсо, кийинки айда 7-күнү кездешет. Ошого байланыштуу кыргыздар тогуз тогоол, жети тогоол, беш тогоол д.у.с. деп бөлүшкөн. Ошол эле убакытта, кыргыздар, тогоол сөзсүз так сандагы күндөргө туура келээрин да аныкташкан 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Убакыт
Тоңголок

Тоңголок -
 
1) жер бетинде жаан же туман тамчыларынын 0°Сден кыйла төмөнкү температурада тоңушунан пайда болгон тыгыз муз катмары. Кара тоңголок, каткалаң деп да аталат. Тоңгон муздун калыңдыгы бир нече смге жетет. Тоңголок учурунда бутактар сынып, зым үзүлүп, айдоо зыянга учурайт.
 
2) Жер бетинде ала шалбырт болуп турган мезгилде түнкүсүн болгон сууктан эрип турган ылай, баткактын убактылуу тоңушу (кара тоңголок).

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Метеорология
Тоңдурма

Тоңдурма, коңтормо — жайында-күзүндө айдап, кышында тоңдурулган жер.
 
Келээрки жылы жаздык эгин айдоо үчүн пайдаланылат. Мында ным, айыл чарба өсүмдүгүнө сиңимдүү азык-зат көп топтолуп, отоо чөп, өсүмдүк зыянкечтери, өсүмдүктөрдүн илдет козгогучтары жоголот. Эрте жазда айдоо жумуштарын жеңилдетет. Тоңдурма айдалганда, айрыкча кургакчыл аймактарда эгиндин түшүмү жогорулайт. Коңтормо деп да аталат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ботаника‎
Тоо

thumb|К2 (Чогори, 8611 m).
Тоо - деңиз деңгээлинен миңдеген метрге көтөрүлүп, өтө тилмеленген, жер кыртышы бүктөлүү жана келки-бүктөлүү структурасы менен айырмаланган жер бетинин зор бөлүгү.
 
Кыргыздар тоолорду өлчөмүнө, бийиктигине жана түзүлүшүнө жараша кырка тоо, ала тоо, теңир тоо, опол тоо, токол тоо деп аташкан. Жер бети боюнча жүздөгөн, миңдеген километрге созулуп, туурасы да жүздөгөн километрге жетет. Мис., Теңир-Тоонун уз. 4200 кмден ашык, туурасы 300-450 кмге жакын, бийиктиги 7439 мге жетет (Жеңиш чокусу). Дүйнөдөгү эң узун тоо - Анд (9000 км), эң бийик тоо Гималай (Жомолунгма чокусу 8848 м). Тоолор өлчөмүнө, түзүлүшүнө, пайда болгон жашына жараша - тоо кырчоосуна, тоо системасына (генезиси жана геол. өнүгүү тарыхы жалпы бир болгон кырка тоолордун жыйындысы, мис., Чоң Кавказ, Урал ж. б. тоолор), тоо өлкөсүнө, кырка тоолорго бөлүнөт. Алар бири-биринен тоо аралык ойдуңдар, өрөөндөр менен бөлүнүп турат. Пайда болушу боюнча шарттуу түрдө төмөнкүлөргө ажыратылат: тектоникалык тоолор - бүктөлүү же бүктөлүү-келки структуралуу келип, бир нече километр бийиктикке көтөрүлүп, рельефти пайда кылуучу түрдүү процесстери жана терең тилмеленүүсү менен өзгөчөлөнөт; эрозиялык тоолор - үстүнкү бети плато сымал, горизонталдык геол. структурадагы, кийинки тектон. (неотектон.) көтөрүлүүлөргө дуушарланган, дарыялардын жана убактылуу аккан агын суулардын өрөөндөрү менен тилмеленген тоолор; жанар тоо тоолору - жанар тоо конустары, бийик көтөрүлгөн лава катмарлары ж. б. Тоо рельефинин негизги элементтери: тоо чокулары, кырлары, байыркы түздүктөрдүн калдыктары (тайпаң жондор), тоо капталдары, дарыя өрөөндөрү.
 
Тоолуу аймакта болуучу маанилүү экзогендик процесстер: үбөлөнүү, эрозия, нивация, мөңгү процесстери, материалдардын каптал боюнча оошуусу ж. б. Жеринин бетинин түзүлүшү боюнча бийик тоо, орто бийик тоо, жапыз тоо рельефтерине ажырайт. Тоолуу аймактардагы ландшафттын негизги закон ченемдүүлүгү - бийиктик алкактуулук (бийиктик зоналуулук). «Тоо» термини Орто жана Борбордук Азия, Казакстан, Башкыртстан, Дагстан, Алтай, Түштүк Сибирь ж. б. жерлерде, башкача айтканда Балкандан Таймырга чейин тау, таг, даг, туу түрүндө кеңири таралган. Көптөгөн геогр. аттардын курамына кирет; мис., Каратоо, Тескей Ала-Тоо, Иле Ала-Тоосу, Керметоо, Күмүштак, Алтындаг ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Тоо аралык ойдуң

Тоо аралык ойдуң - туш тарабынан дээрлик бийик тоолор менен курчалган тектон. депрессия.
 
Узундугу ондогон, кээде жүздөгөн, жазылыгы ондогон кмге жетет. Негизинен тектон. төмөн ийилүүдөн пайда болот. Түзөң жерлердин кеңири аймакты ээлеши, көбүнчө жетишээрлик ным менен камсыз болушу, күрдүү топурагы айрым тоо аралык ойдуңдарда (айрыкча кургакчыл аймактарда) эзелтен эле дыйканчылыктын өнүгүшүнө, аны менен кошо цивилизация очокторунун пайда болушуна шарт түзгөн, мис., Фергана ойдуңу. 

Кыргызстандагы тоо аралык ойдуңдарга - Ферганадан сырткары, Ысык-Көл, Талас, Кетмен-Төбө, Суусамыр ж. б. ойдуңдар кирет. Аталган объектилерди кыргыздар өрөөндөр деп да аташат; чаткал, чуңкурчак, чуңкурдук деген да маанилери бар.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Тоо көлдөрү

thumb|Тоо көл.
Тоо көлдөрү - тоолуу аймакта негизинен тектон. кыймылдан, мөңгүнүн аракетинен же бөгөттөн пайда болгон көлдөр.
 
Тектоникалык көлдөргө дүйнөдөгү эң ири көлдөр - терең жаракалардын (рифт өрөөдөрү) кеңейишинен пайда болгон көлдөр (мис., Байкал, Таньганика, Ньяса ж. б.), синклиналдык ийилүүлөрдөгү көлдөр (мис., Ысык-Көл); мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөргө - морена, төр (көлтөр) көлдөрү (Кыргызстандын аймагында кеңири таралган), бөгөт көлдөрүнө тоо өрөөндөрдүн кууш жерлерин көчкү жүрүп, бууп калышынан пайда болгондор (мис., Памирдеги Сарез көлү, Кыргызстандагы - Сарычелек к өлү ж. б.) кирет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Тоо өлкөсү

Тоо өлкөсү - жер бетинин бийиктиги кескин өзгөргөн, тегерегиндеги түзөң аймактардан кыйла көтөрүңкү (жүздөгөн, миңдеген мге чейин) жайгашкан зор аймагы.
 
Адатта тоо өлкөсү жогору көтөрүлүү кыймылы үстөмдүк кылган тектон. өнүгүүнүн бир этабында түзүлөт. Кээде бир нече миң км аралыкка чейин созулуп, татаал конфигурацияны түзөт. Тоо аралык ойдуңдар, дарыя өрөөндөрү менен бөлүнгөн тоо тизмектерден жана кырка тоолордон турат. Морфологиялык жактан бийик тоолуу (альп формасындагы рельеф), орто бийик тоолуу жана жапыз тоолуу рельефке бөлүнөт. Жер кыртышынын деформациялуу мүнөзүнө жараша тектоникалык тоолордун ичинен бүктөлүү, бүктөлүү-келки, келки тоолоруна бөлүнөт 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Тоолор