Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кеп этикети

Кеп этикети - коомдо пикирлешүүчүлөрдүн кептик баарлашуусун уюштуруу, алардын социалдык ролдоруна жана бири-бирине карата пози-цияларына ылайык баарлашуусун колдоо, официалдуу жана официалдуу эмес чөйрөлөрдөгү өз ара мамилесин жөнгө салуу үчүн иштелип чыккан баарлашуу формулаларынын системасы.
 
Кеп этикети, кеңири маанисинде этикеттин семиотикалык жана социалдык түшүнүктөрү менен байланышта болуп, баарлашуунун тигил же бул регистрин тандап алууда жөнгө салуучу роль ойнойт. М.: "Сиз" же "сен" деп, аты-жөнүн атап же башка номинациялар боюнча кайрылуу, айыл же шаар чөйрөсүндөгү баарлашуу өзгөчөлүктөрү, улуу муундар же жаштар арасындагы баарлашуу жолдору ж.б. Тар маанисинде Кеп этикети кайрылуу, көңүл буруу, таанышуу, учурашуу, коштошуу, кечирим суроо, ыраазычылык билдирүү, куттуктоо, кеңеш берүү же суроо, өтүнүч, чакыруу, сунуш кылуу, макул болуу, жактыруу, боор ооруу, көңүл айтуу, комплимент, каалоо-тилек айтуу кырдаалдарында сылык түрдө баарлашуунун функционалдык-семантикалык бирдиктеринин системасын түзөт. Кеп этикетинин коммуникативдик стереотиптери баарлашууга жаңы логикалык мазмун берүү үчүн эмес, социалдык жактан мааниге ээ маалыматтарды билдирип, сүйлөөчүлөрдүн максаттарын аткаруу, тилдин негизги функцияларын манифестациялоо үчүн кызмат кылат.
 
Кеп этикетинин функциялары тилдин коммуникативдик функциясына таянуу менен өз ара байланыштуу атайын функциялардан түзүлөт: контакт түзүүчү (фатикалык), адресатка багытталуучу (коннотативдик), жөнгө салуучу, эркти билдирүүчү, түрткү берүүчү, көңүл буруучу, адресатка жана баарлашуу абал-чөйрөсүнө карата мамилени, сезимди билдирүүчү функциялар.
 
Кеп этикетинин тематикалык жана синонимдик катар формулаларынын система-лык уюшулушу семантикалык деңгээлде турат. Кеп этикетинин бирдиктеринин синонимдик катарынын байлыгы түрдүү социалдык белгидеги коммуниканттардын түрдүү мүнөздөгү социалдык карым-катышы менен шартталган. Айрым бирдиктер бир гана чөйрөдө колдонулуу менен, социалдык символизмдин белгилерине ээ болот.
 
Кеп этикети функционалдык-семантикалык универсалий болуп эсептелет. Ошентсе да ал узуалдык кептик жүрүм-турум, каада-салт, жөрөлгөлөр, конкреттүү аймактын жашоочуларынын вербалдык эмес коммуникациясы менен байланышкан улуттук спецификага ээ. Кеп этикетинин формулалары көп сандагы фразеологизмдерди, макал-лакаптарды камтыйт. Индивиддер арасындагы кайрылуулардын формасы да улуттук мүнөзгө ээ.
 
Кеп этикети социолингвистика, этнолингвистика, прагмалингвистика, стилис-тика, кеп маданияты менен байланышта изилденет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Кеп темпи

Кеп темпи (итал. tempo, лат. tempos - убакыт) – кептин элементтерин: тыбыш, муун, сөздү айтуунун ылдамдыгы.
 
Ал секундуна айтылган тыбыш, муун, сөздөрдүн санын эсептөө же алардын орточо узундугу аркылуу аныкталат. Кеп темпи аныктоо, баарынан мурда, айтылган кепти кабыл алууда үндүүлөрдүн биринен кийин биринин айтылыш убагын же муундун орточо узундугун кабыл алуу негиз болот. Ошондуктан Кеп темпи интонациянын бир компоненти экендиги талашсыз. Айтуунун аягында Кеп темпи жайлатуу анын интонациялык бирдигин түзүүнүн каражатына айланат. Кеп темпи маанилүү же маанисиз нерселерди айтууда, мааниси жагынан өтө маанилүү кептин бөлүгүн айтууда (бүтүндөй синтагма же айрым сөз) кеп жай, түшүнүктүү, так айтылат. Ал эми анчалык мааниге ээ болбогон кептин бөлүгү (мисалы, киринди сөз) ылдамдатылган темпте сүйлөнөт. Кеп темпинин артыкчылыгы ар бир жеке кишинин сүйлөө өзгөчөлүгүнө, эмоционалдык абалына, пикир алышуунун жагдайына жана сүйлөөсүнүн стилине байланыштуу болот. Кеп темпи кептик бирдиктеринин узундугунан, тагыраак айтканда, сөз менен синтагма канчалык узак (узун) болсо, тыбыштын (муундун, сөздүн) орточо узундугу ошончолук кыска болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Кеп маданияты

Кеп маданияты - бул термин, негизинен, сүйлөшүүнүн, жаза билүүнүн негиздерин, сапаттарын, теориялык жагдайларын, категориялык талаптарын, нормаларын изилдеген илимдин аталышын туюндурат.
 
1. Объективдүү тарыхый көзкараш боюнча, Кеп маданияты - тигил же бул доордо жашаган коомдун кебинин ал-акыбалын изилдеген филологиялык илимдин бир бөлүгү.
2. Нормалаштыруу, теске салуу (регуляциялоо) көзкарашы боюнча, Кеп маданияты - адамдардын ортосунда пикир алмашууну канааттандыруу үчүн тилди колдонуунун эрежелери, өбөлгө - принциптери жөнүндөгү филологиялык илимдин бир тармагы. Т.а., Кеп маданияты- бул кептин нормативдүүлүгү.
 
Кеп маданияты сүйлөшүүнүн коммуникативдик сапаттарынын жыйындысын, системасын изилдөөчү илим деген да көзкараш бар. (Б.Н.Головин, С.Ж.Мусаев). Сүйлөшүүнүн коммуникативдик сапаттарына: анын тууралыгы, тазалыгы, түшүнүктүүлүгү, образдуулугу, адептүүлүгү, орундуулугу, таасирдүүлүгү кирет. Кеп маданияты мына ушул маселелерди изилдейт. Кеп маданияты адамдардын сүйлөшүү маданиятын жанa алардын жалпы эле маданиятын, адеп-ахлагын, ички жан дүйнөсүн өнүктүрүү максатын көздөйт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Кеп агымы

Кеп агымы - айтымдардын тыбыштык удаалаштыгы; мааниси жактан байланышкан синтаксистик элементтерден турган интонациялык бирдиктерге (синтагмаларга) ажырайт.
 
Кеп агымын жиктештирүүнүн: 
 1) сүйлөмдүн синтаксистик түзүлүшү менен, 
 2) сүйлөөчүнүн айтылып жатканга карата мамилеси менен шартталган 2 тиби бар. Жиктештирүүнүн 1-тиби милдеттүүлүк мүнөзүнө ээ, анын бузулушу Кеп агымы түшүнүүнү кыйындатат (Жазуучу келе албай калгандыктан, жолугушуу болбой калды). 2- тиби милдеттүү мүнөзгө ээ эмес, вариантттары болушу ыктымал (Жазуучу келе албай калгандыктан, жолугушуу болбой калды же Жазуучу келе албай калгандыктан, ң жолугушуу ң болбой калды).

Кеп агымын синтаксистик жиктештирүү синтагмалык жиктештирүү менен дал келе бербейт, маселен, жөнөкөй сүйлөм эки синтагмадан турушу ыктымал, ал эми татаал сүйлөмдө бир гана синтагма болушу мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Кемтик сүйлөм

Кемтик сүйлөм - толук сүйлөмдөр менен катышта туруп гана сүйлөмдүк касиетке ээ болгон сүйлөм. М: - Сен кайда бардың ? -
Шаарга. Катуу жел жүрсө, калдайган боз топурак учат. Жол боюндагы зым карагайлар шамалдын күчүнөн күңкүрөнүшөт.
 
Кемтик сүйлөмдөр адам турмушундагы кандайдыр бир информацияны баса көр-сөтүү функциясын аткарат. Б.а., Кемтик сүйлөмгө семантикалык акцент түшүрүлүп айтылат. Ошондуктан Кемтик сүйлөм өзүнчө бөлүнүп, обочолонуп жазылат. Мис., - Ким үчүн эмгектендим?- Келечек үчүн.
 
Кемтик сүйлөм интонациялык жактан башка сүйлөмдөрдөн айырмаланат. Оозеки сүйлөшүүдө Кемтик сүйлөм интонация аркылуу ажырым айтылат, Жазууда Кемтик сүйлөм графикалык ыкма менен бөлүп жазылат.
 
Кемтик сүйлөм грамматикалык табияты боюнча үчкө бөлүнөт:
 
 1) Ээнин зоонасында уюшулган Кемтик сүйлөм 
 2) Баяндоочтун зоонасында уюшулган Кемтик сүйлөм 
 3) Айкындооч мүчөлөрдүн зоонасында уюшулган Кемтик сүйлөм
 
Кемтик сүйлөм семантика - структуралык өзгөчөлүктөрү боюнча дагы бир нече түрлөргө бөлүнөт: өксүк Кемтик сүйлөм баяндоочсуз Кемтик сүйлөм , диалогдук Кемтик.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Катафора

Катафора - текстте али айтыла элек информация жөнүндө алдын-ала кеп кылуу, баяндалып жаткан окуя бүтө электе андан ары эмне болоору тууралуу алдын-ала билдирүү, алдыга кайрылуу деген маанини туюндурат.
 
Негизинен, тексттеги информациянын андан ары өнүгүшүнө негиз болгон интеграциялык каражат. Маселен, текстте кеп боло турган окуя жөнүндө алдын-ала кабар, комментарий берилет да, ал кабар тексттин кийинки уландысында чечмеленет. Тексттеги ойдун уландысы, динамикасы, кыймылы жана андан кийинки этабы ушинтип башталат. Мис., окумуштуу С.Жигитов "Күн тууду" деген икаясында тексттин үзгүлтүксүз кыймылын минтип түзгөн:
 
"...Бир сапар күндүз кое берсек, ал (ит) биздикине келаткан карыя бабабызды байкатпай куду май куйрук туштан каап алды. Чапандын калыңдыгына баракелде, иттин тиши чалдын этине өтпөй калыптыр. Ошо жолу Түмөн Жолборсту байлап алып эси-көөнүнөн кеткис кылып аябай сабады. А деле пейли бузулган итке сабак болбоптур. Ал кийин райондук милициянын начальнигине асыла кетпедиби" .
Алды сызылган синтаксема - Катафоралык синтаксема. Бул Катафоралык синтаксемадан кийин Жолборс милициянын начальнигин кантип капканы, анын ким экени, анын күлкүгө, шылдыңга кантип кириптер болгону жөнүндө окуя уланып кетет. Бул тексттин уюшулушунун Катафоралык жолу, Катафоралык интеграциясы болуп саналат. Мындай жол тексттин бирдиктеринин бекем семантика-структуралык байланышын, баяндоонун үзгүлтүксүз кыймылын түзөт.
 
Ар кандай синтаксема, синтаксемалык структура Катафоралык функцияны ат-карышы мүмкүн. Биз аны тексттин жалпы мазмунунан гана байкайбыз. Мис., "Бирок, ошондон көп өтпөй үчөөбүздүн ортобузда мен түшүнбөгөн кызык окуялар башталып, акыр аягы чатак менен бүтсө болобу. Кептин баары Ажике жеңем самоор коюп, бизге түшкү чай берем дегенден башталды окшойт..." Андан кийин ошол чатактын чоо-жайы жөнүндө "Мунабия" аңгемесинде баян берилет. Бул - тексттин уюшулушунун бир механизми, ыкмасы. Көрүнүп тургандай, Катафоралык каражаттар текстте семантикалык динамиканы туюндуруп, текстти интеграциялоочу функцияны аткарат. 

Катафоратекстте астыртан сөз чыгарып, андагы баяндын андан ары уланышына шарт түзөт. Ошентип, текстте семантикалык, структуралык, коммуникативдик бир бүтүндүк, бир монолит түзүлө баштайт. Пикир алышууда информацияны туюндурууда мындай биримдик өтө зарыл. Катафоралык каражаттар текстти интеграциялоочу төмөнкүдөй функцияны аткарат: -тексттеги информациянын андан ары өнүгүшүнө негиз болуп, ойдун уландысын, динамикасын, кыймылын жана кийинки этабын көрсөтөт; - тексттин бирдиктеринин ортосундагы семантикалык, структуралык байланышты, баяндоонун континуумун, үзгүлтүксүз кыймылын уюштурат; - текстте информациялык борбордун эволюциясын көрсөтүп турган каражат катары тексттин коммуникативдүүлүгүн түзүүгө катышат; - чаржайыт өңдөнүп, текстте чачылып, темадан четтеп бараткансыган баянды теске салат; - баяндоонун мезгилдик жана мейкиндик алкакта ээн-эркин болушун шарттайт ж.б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Какшык лексикасы

Какшык лексикасы - шылдың, мыскыл, келеке кылуу максатында мактап, ашыра баалап же өтмө мааниде айтылган сөз. Мис., Ооба, балдарың кыйын эмеспи... Мында "кыйын"
 
деген сөз өз маанисинде эмес, какшык иретинде өтмө мааниде (жакшы эмес деген мааниде) колдонулду.
 
Какшык лексикасы кон-текстте гана так аныкталат. Какшык лексикасы башка сөздөрдөн интонациясы, басымы, айтылыш манерасы боюнча айырмаланат. Ушул фоностилистикалык белгиси, мааниси аркылуу биз Какшык лексикасы сүйлөшүүдөн байкайбыз. "Кер какшык" деген туюнтма "кыйкым таап, шылдыңдоо", "келекелөө" сыяктуу маанини туюнтат. Мында тескери сүйлөгөн, тетири сөздүүлүк да бар. Какшык лексикасы колдонулуш өзгөчөлүгү чектелүү. Алар көбүнчө көркөм стилде көркөм образ түзүү үчүн эстетикалык максатта колдонулат. О.э. турмуш тиричилик сүйлөшүү стилинде жана публицистикалык стилдин айрым жанрларында кездешет. Ал эми иш стилине, илимий стилге Какшык лексикасы мүнөздүү эмес.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Ички флексия

Ички флексия – флективдүү тилдердеги морфемалык грамматикалык түзүлүштүн өзгөчөлүктөрүнүн бири.
 
Үндүүлөрдүн сөз өзгөртүүчү жана сөз жасоочу маанилерге ээ болуу менен, өз ара кезектешүү - алмашуусу. Мындай көрүнүш, негизинен, индоевропа тилдеринин грамматикалык системасында, айрыкча, герман тилдеринде кеңири кездешет. Ички флексия сөздөрдү жана формаларды айырмалоонун бирден-бир көрсөткүчү болуп эсептелет. Кыргыз тилинде Ички флексия аз да болсо кездешет. Уңгуга айрым мүчөлөр уланганда уңгунун баштапкы формасы өзгөрүп, бузулуп кетет: Мен - мага - маа, сен - сага -
саа, ал - ага - аа ж.б.у.с.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Ички кеп

Ички кеп –
 
1) кептик иш-аракеттерди "мээде" пландаштыруу жана көзөмөлдөө; бул маанисинде Ички кеп ой жүгүртүүгө окшош болуп, анын реализацияланышынын бир формасы катары каралат.
 
2) иш-аракетин пландоо максатында адамдын үн чыгарбай, ичинен өзү менен өзү сүйлөшүүсү;

3) кеп айтымынын жаралышынын фазасы катары сүйлөөнүн ички программасы. Ички кептин бул түрү пикирлешүү менен, алгачкы экөө ой жүгүртүү менен байланыштуу. Кеп актысынын фазалык структурасы жөнүндөгү теория Л.С.Выготский тарабынан иштелип чыгып (1932), советтик психолингвистикада өнүктүрүлгөн. Бул теорияга ылайык кептин жаралышы бири-бирине удаалаш келүүчү этаптардан турат: интенция, жүйө (мотив), ички программалоо жана реализация. Ички кеп айтымдын семантикалык схемасын чагылдыруунун каражаты катары, ички сүйлөшүү катары кептин башка түрлөрүнөн каражаттары боюнча айырмаланат: ички сүйлөшүүдө табигый тил колдонулат; башка түрлөрүндө - предметтик маанилердин белгилүү тартипте уюшулган системасы - универсалдык-предметтик код, образ жана схемалардын коду пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Интерференция

Интерференция ( – өзара, жана ferio – тиешелүү, жакындайт) - кош тилдүүлүктөгү тилдер системасынын байланышы. Алар башка тилди үйрөнүүдөн жаралат да, ошол тилдин системасы менен нормасынан четтеп, ката катары кабылданат.
 
Интерференция - эки тилде сүйлөгөн адамдын тилинде башка тилдеги сөздөрдүн акцент болуп калышы же эне тилдин таасири астында экинчи тилдин нормасынын жана грамматикалык туура системасынын бузулушу катары мүнөздөлөт. Ал туруктуу же туруксуз болушу мүмкүн. Интерференция тилдин бардык бөлүгүнө мүнөздүү, бирок фонетикада көп байкалат. Интерференциянын негизги булагы болуп карым-катыштагы тилдердин типологиялык айырмачылыгы жана башка тилдеги сөздөрдүн таралуусу, ар түрдүү фонемалык составы, фонемалардын позициялык эрежелериндеги өзгөчөлүк, алардын айкашы, айырмалуу интонациялар, дифференциалдык жана интегралдык белгилер, грамматикалык категориялардагы айырмачылыктар ж.б. эсептелет. Интерференцияпайда болуш механизми боюнча фонологиядагы өзгөрүүлөргө окшош. 

Тектеш тилдердеги аралашкан тыбыштар (субституттар) интерференцияда диафоникалык тыбыштар деп аталышат. Ал эми эне тилдеги тыбыштар экинчи бир тилдеги тыбыштар менен алмашса, диафон деп аталат. Ушул сыяктуу кубулуштар морфологияга да, лексикага да тиешелүү. Ошондуктан диаморфия жана диасема байланышы жөнүндө да сөз кылууга болот. Мурда пайда болгон Интерференция тил системасында субстрат жана суперстрат түрүндө кала берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Инверсия (лингвистика)

Инверсия (лингвистика) (лат. inversio – которуштуруу, орун алмаштыруу)
 
 1) кеңири маанисинде: сүйлөм мүчөлөрүнүн көнүмүш орун тартибинин бузулушу, өзгөрүшү;
 2) тар маанисинде: сүйлөм мүчөлөрүнүн орун тартибинин синтаксистик байланыштардын өзгөрүүсүнө жана сүйлөмдү актуалдуу жиктеш-тирүүгө байланышпаган өзгөрүүсү.
 
Инверсия кеңири маанисинде да жана тар маанисинде да сөздү (сөздөрдү) маанилик жана эмоционалдык жактан бөлүп көрсөтүүнү шарттайт, б.а., Инверсия -сөздөрдүн стилистикалык жактан нейтралдуу (бейтарап) орун тартибинин бузулушу.
 
Мында рема темадан мурда келип калат: Кандай сонун жаз жамгыры. Инверсия поэтикалык кепте, өзгөчө, ырларда муун өлчөмүн, уйкаштыкты, камсыз кылуу үчүн кеңири колдонулат:
 
Ай чыкты тептегерек алтын табак, Шыбырайт камыш башы айга карап (Р.Шүкүрбеков). Айрым учурларда Инверсия стилистикалык максатты да аркалайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Инвариант (лингвистика)

Инвариант (лингвистика) - (лат. invariantis-өзгөрбөөчү) - бир эле маани-мазмунду (бир эле бирдикти) анын конкреттүү модификациялары-варианттарынан айырмалап-жалпылоо үчүн колдонулган абстракттуу белгилөө.
 
Инвариант объектинин варианттардан түзүлгөн классынын жалпы белгилерин чагылдырат, өзүнчө объект катары жашабайт. Бир түрдүү объектилер классынын аталышы катары Инвариант сөз формасында гана болот. Мис.: тилдеги Инвариант фонетикалык жактан окшош, функционалдык жактан дал келген тыбыштар. "А фонемасы" же " К фонемасы» деген айтылыштар өздөрүнүн конкреттүү реализациясы - варианттарга карата инвариант болушат. "А фонемасын" айтууга аракет жасоо менен, биз анын өзүн эмес, варианттарынын бирин " а..." айтабыз.
 
Инвариант түшүнүгү – тилдик материалды иреттөөнүн классификациялык каражаты. Тилдин бардык бирдиктери варианттардын көптүгү түрүндө жашайт. Тилдик бирдиктердин варианттуулугу бүткүл тилдик системанын варианттык-инварианттык түзүлүшүнө негиз болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Илептүү сүйлөм

Илептүү сүйлөм - күчтүү эмоцияны билдирип, илептүү интонация менен айтылган сүйлөм.
 
Кыргыз тилинде Илептүү сүйлөм эмоцияны, психикалык абалды билдирүүчү сүйлөм катары жай, суроолуу, буйрук сүйлөмдөрдүн базасында уюшула берет. Мындай сүйлөмдөрдө кабарлоо+эмоция, суроо+эмоция, буйруу+эмоция маанилери биримдикте болот.
 
Илептүү сүйлөмдү аныктоодо интонация маанилүү роль ойнойт. Анын тутумундагы сезимди билдирүүчү сөз өзгөчө көтөрүңкү тон менен, басым коюлуп айтылат: Жер, дүйнөнүн бардык булуң- бурчунда адам баласын баккан жер, сен айткын!
 
Кыргыз тилинде Илептүү сүйлөмдү уюштуруучу лексикалык-грамматикалык каражаттар болуп түрдүү сезимди билдирүүчү сырдык сөздөр, каратма сөздөр, интонация ж.б. эсептелет. Илептүү сүйлөмдүн аякталган чегинде айтылыш максатына ылайык илеп белгиси жана илеп, суроо белгилери катар коюлат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Изафет

Изафет - бири аныктоочтук, экинчиси аныкталгычтык катышта турган эки зат атоочтун айкашынан уюшулган атоочтук сөз айкашы.
 
Мындай аныктоочтук катыштагы сөз айкаштары түркологияда, анын ичинде Кыргыз тилинде да "изафет" деп аталат. Бул термин түркологияга араб грамматикасынан кабыл алынган – "отношение" и "дополнение" ("катыш" жана "толуктоо") деген маанини берет. Изафеттик сөз айкашынын биринчи компоненти дайыма илик жөндөмөдөгү же атооч жөндөмөдөгү зат атоочтордон болот: баланын көйнөгү, мектеп багы, темир дарбаза ж.б., экинчи компоненти таандык мүчөлүү же ансыз деле уюшулат. Ушуга ылайык изафеттин 3 түрү бар:
 
 Изафет I - биринчи, экинчи компоненти тең атооч жөндөмөдөгү зат атоочтон болот, өз ара ыкташып байланышат: күмүш кашык, түлкү тебетей, жыгач көпүрө ж.б.
 Изафет II - биринчи компоненти илик жөндөмөсүнүн мүчөсү түшүрүлүп айтылган зат атоочтон, экинчи компоненти III жакка таандык формадагы зат атоочтон болот: музыка үнү, шаар калкы, кыргыз адабияты ж.б. 
 Изафет III -биринчи компоненти илик жөндөмөдөгү зат атоочтон, экинчи компоненти III жакка таандык формадагы зат атоочтон болот: койдун жүнү, мектептин имараты, булактын суусу ж.б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Идиолект

Идиолект (грек. idios - өздүк, өзгөчө + (диа)лект) - белгилүү бир тилде сүйлөгөн адамдын кебине мүнөздүү болгон формалдык жана стилистикалык өзгөчөлүктөрдүн жыйындысы.
 
Идиолект "диалект" термининин модели боюнча түзүлүп, тилдеги аймактык жана социалдык өзгөчөлүктөрдү эмес, жеке индивидуалдуу өзгөчөлүктөрдү көрсөтөт. Идиолекттар мааниде, жеке адамдын кебинин спецификалык бөтөнчөлүктөрү; бул аспектиде Идиолект поэтикада (кептин же стилдин жеке жана жалпы мүнөздөмөсүн аныктоо үчүн) жана нейролингвистикада (афазиянын түрлөрүн жана мүнөзүн аныктоо үчүн) иликтенет. Ал эми кеңири маанисинде Идиолект – жеке адамдын белгилүү бир тилди колдонуусунда ошол тилде жаралган тексттердин жыйындысындагы өзгөчөлүк, тигил же бул тилдин (адабий тил, аймактык же социалдык диалект) көрүнүшү катары анын структуралык, нормалык жана узустук жалпы жана спецификалык белгилерине ээ болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Идеограмма

thumb|upright=0.5|Идеограмма.
Идеограмма - ( - түшүнүк, – белги, тамга,) жазуу белгиси, бүтүн сөз. Идеограмма деген термин менен кошо логограмма деген термин дагы колдонулат.
 
Белгилүү бир тилдин фонемалык составын чагылдырбастан, бүтүндөй бир түшүнүк, идеяны билдирүү үчүн колдонулган сүрөт же иероглифтик шарттуу белгилер жана алардын системасы.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жумшаруу

Жумшаруу - бир сөз ичинде же эки сөздүн аралыгында каткалаң тыбыштардын үндүүлөрдүн таасири менен жумшарып айтылышы. Кыргыз тилиндеги Жумшаруу, негизинен, каткалаң к, п тыбыштарына байланыштуу. Жумшаруу, т.а., к, п тыбыштарынын жумшарып айтылышы бир нече түрдүү болот.
 
1. К, П тыбыштары менен аяктаган сөздөргө үндүү тыбыш менен башталган мүчө уланганда ал тыбыштар жумшарып айтылат, жазууда да ошол түрүндө жазылат. Мис: кап+ы – кабы, кап+ың
 
– кабың, ээк+ым – ээгим, ак+ар – агар, тик+уу – тигүү, сеп+уу
 
– себүү, жээк+ы – жээги, жап+уу – жабуу, азап+ым – азабым, тарак+ым – тарагым, кабак+ың – кабагың ж.б.
 
2. Эки сөздүн аралыгында, т.а., жанаша айтылган сөздөрдүн мурдагысы К,П тыбыштары менен аяктап, ага удаа келген сөз үндүү тыбыш менен башталса же мурдагы сөз үндүү менен аяктап, кийинки сөз ошол эле каткалаң тыбыштар менен башталса к,п тыбыштар жумшарып, г,б болуп айтылат. Мис: агала (ак ала), агуй (ак уй), боегалдык (боек алдык), кебук (кеп ук), алагарга (ала карга), малагөк (мала көк), берегой (бере кой), ботогөз (бото көз) ж.б.

3.Удаа айтылган эки сөздүн биринчиси жумшак үнсүз (з,р,л,м,н) менен аяктап, кийинкиси каткалаң К тыбышы менен башталса, ошол каткалаң тыбыш көпчүлүк учурда жумшарып айтылат, бирок жазууда өз алдынча турганда кандай айтылса, ошондой боюнча жазылат. Мис: жазгелди - жаз келди,
 
каргетти - кар кетти, колгой - кол кой, сенгел - сен кел, камгөрдү - кам көрдү, Айгерим - Айкерим, Эсенгул - Эсенкул ж.б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жөнөкөй сөз

Жөнөкөй сөз - тутумунда негизги морфемадан бирөө гана болгон сөз.
 
Ал морфемалык составы (курамы) жагынан төмөнкүдөй өзгөчөлүктөрдүн биринде болот: а) бир гана эркин уңгудан турат: киши, эл, бак, эки, кара, көк, биз, сен, жаз, тур, тез, күз, күн, ай д.у.с.
 
б) бир эркин уңгу жана бир же бир нече көмөкчү морфемалардан түзүлөт: бак+чы, ой+луу, бий+чи+лер,
 
иш+те+ген+ дик+тен, милдет+тен+дир+ил+ ген+дик+тен д.у.с.
Ж.С. башка сөздөн жасалгандыгына же жасалбагандыгына карата тубаса сөз (же уңгу сөз) жана туунду сөз болуп бөлүнөт.
 
Тутумундагы негизи тубаса уңгу болгон сөз тубаса сөз деп аталат. Мис., окуу, кач, кыял, китеп ж.б. Эгерде Жөнөкөй сөздүн тутумунда бир негиз жана ага сөз жасоочу мүчө уланып турган сөз болсо, ал туунду сөз деп аталат. Мис., окуу, качкын, кыялкеч, китепкана ж.б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика