Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сөз өзгөртүү

Сөз өзгөртүү мучолорудеп ар бир маани берүүчү сөздүн парадигма б-ча өзгөрүшү аталат.
 
Сөз жасоодон айырмаланып Сөз өзгөртүүдө сөздүн түпкү лексикалык мааниси өзгөрбөйт, б.а., бир эле сөз ар түрдүү грамматикалык формада жолугуу мүмкүнчүлүгүндө болот. Сөз өзгөртүү тилде атайын мүчөлөрдүн жардамы менен ишке ашат. Алар сөз өзгөртүүчү мүчөлөр деп аталат. Аларга жөндөмө, таандык, жак мүчөлөрү кирет. Кээде көптүк сандын мүчөсү да киргизилип жүрөт. 80-жж. чейинки кыргыз тилинин айрым грамматикаларында Сөз өзгөртүү мүчөлөргө азыркы форма жасоочу деп эсептелген мамиле, ыңгай, чактын мүчөлөрү, чакчыл, атоочтук, кыймыл атоочтун мүчөлөрү, сан атоочтун -нчы мүчөсү, сын атоочтун (-омук, -ыш, -гылт ж.б.) мүчөлөрү, -ыраак мүчөсү, зат атоочтун кичирейтип эркелеткендикти билдирген (-ча, -чак, -ке) мүчөлөрү киргизилип келген. Мунун негизги себеби мүчөлөр функциясына карай айрым окумуштуулар тарабынан экиге гана бөлүнүп (сөз жасоочу, сөз өзгөртүүчү болуп) каралса, айрымдары тарабынан үчкө (сөз жасоочу, сөз өзгөртүүчү, форма жасоочу деп) туура бөлүнүп жүргөндүгүндө.
 
Сөз өзгөртүү мүчө жалганган сөзүнүн лексикалык маанисин өзгөртө албай, жеке грамматикалык маанисин жана формасын гана өзгөрткөнү менен, алар, эң негизгиси, сүйлөмдөгү сөздөрдү өзара байланыштырууда синтаксистик каражат катары кызмат аткарышат. Мис., Апам менен айылга бардым деген сүйлөмдөгү жолуккан -ым, -га -ым мүчөлөрүн алып салсак, сөздөр синтаксистик жактан өз ара байланышпай, айтылып жаткан ой ыраатын жоготот. Демек, Сөз өзгөртүү мүчөлөрү кепке ырааттуу мүнөз берүү үчүн колдонулат. Ал эми бир сөздүн түрдүү грамматикалык формалары сөз формалары деп аталат. Мис., Кыз деген сөздүн жөндөмө, таандык, жак боюнча өзгөргөн түрлөрү сөздүн сөз формаларын түзөт. Демек, бир эле сөзгө сөз өзгөртүүчү түрдүү мүчөлөрдү жалгоодон ар башка сөздөр түзүлбөстөн, бир сөздүн ар түрдүү формалары гана түзүлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сөз жасоо

Сөз жасоо –
1) тилдеги үлгүлөргө жана моделдерге ылайык туунду же татаал сөздөрдү жасоо.
2) Тил илиминде туунду жана татаал сөздөрдүн жасалуу, кызмат аткаруу, түзүлүш, классификацияланыш аспектилерин изилдеп үйрөнүүчү бөлүм.
 
Сөз жасоо номинация процессин жүзөгө ашыруу менен, сөздүк составды толуктоонун жана ар башка сөз түркүмдөрүнүн ортосундагы байланыштын негизги каражаты болуп эсептелет. Жаңы аталыштарды жаратуу жөнүндөгү окуу катары Сөз жасоо ономасиологиянын бир бөлүгү болуп эсептелет. Ал туунду жана татаал сөздөрдү динамикалык ("сөздөр кантип жасалат") жана статикалык ("сөздөр кантип жасалган") аспектилерде, диахрондук жана синхрондук карым-катышта изилдейт.
 
Колдонулган формалдык каражаттарга жараша Сөз жасоо сөз жаратууга аффикстер жана преффикстер аркылуу, сөз бириктирүүгө толук маанилүү эки же андан көп бирдиктер аркылуу, конверсияга (сөздөрдүн бир сөз түркүмүнөн экинчисине өтүүсү аркылуу), аббревиацияга (сөздөрдү кыскартуу аркылуу жаңы сөз жасоого) бөлүнөт. Формалдык каражаттардын жардамы менен жаңы сөз жасоо кээде деривация деп да аталат.
 
Сөз жасоо теориясынын калыптанышы бир нече этаптан турган:
 1) морфологиялык этапта анын минималдуу бирдиги катары морфема каралып, бардык Сөз жасоо көрүнүштөрү морфология аркылуу түшүндүрүлгөн;
 2) структуралык-семантикалык этапта туунду сөздүн структурасы жана семантикасынын карым-катыш маселеси борбордук орунда туруп, Сөз жасоо маанисин аныктоого жана анын табиятын түшүндүрүүгө аракет жасалган. 

70-жж. тартып С.Ж-ну үйрөнүүдө 3 багыт орун алат: 
 1) синтаксистик (трансформациялык) - түрдүү дериваттардын семантикасын жана структурасын түрдүү синтаксистик конструкциялар аркылуу түшүндүрүү же баштапкы синтаксистик конструкциялардын дериватка айлануусу (мис., Ал түрк тилдерин изилдейт жана Ал – түрколог); 
 2) ономасиологиялык - Сөз жасоону сүйлөөчүнүн номинативдик иш-аракетинин же номинация теориясынын көзкарашынан изилдөө; 
 3) функционалдык-семантикалык - кепте жана текстте туунду жана татаал сөздөрдүн жасалышын, семантикасын, функциясын изилдөө.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сөз бириктирүү

Сөз бириктирүү – эки же андан ашык уңгуну (негизди) бириктирүүгө негизделген сөз жасоо ыкмасы.
 
Сөз бириктирүүнүн натыйжасында татаал сөз же ком-позит пайда болот. Сөз бириктирүү тилдеги бирдиктердин айкашуусунун морфологиялык жана синтаксистик ыкмаларынын ортосундагы аралык абалды ээлейт. Татаал сөздөрдүн айрым түрлөрү структурасы боюнча сөз айкаштарына жакын болуп, бүтүндөй сөздөрдүн комбинациясынан турат. 

Татаал сөздөргө бүтүндүк белгилери мүнөздүү: 
 1) 1-компоненттин грамматикалык маанисинин жоголушу (Мис., кыркаяк – 1-компоненти сан атооч болсо да, татаал сөз зат атоочту билдирет); 
 2) компоненттердин жайгашуусунун белгилүү бир тартиби (темир жол жана жол темир); 
 3) бир негизги басымдын болушу: бака жалбырак; 
 4) морфологиялык өзгөчөлүктөр; 
 5) татаал сөздүн бирге же дефис аркылуу жазылышы.
 
Татаал сөздөр составындагы компоненттеринин өзара байланышына карай 2 түргө бөлүнөт: 
 1) тең байланыштагы – тең укуктуу компоненттердин комбинациясы; 
 2) багыныңкы байланыштагы - компоненттердин бири синтаксистик жактан негизги роль ойнойт, башка компоненттер ага көз-каранды болот. Компоненттердин байланышуу жолдору боюнча Сөз бириктирүү 2 ге бөлүнөт: а) Сөз бириктирүү уңгулардын жана негиздердин фонетикалык эч кандай өзгөрүүгө учурабай биригиши, б) уңгулардын фонетикалык жактан өзгөрүүгө учурап биригиши.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сөз айкашы

Сөз айкалышы — багыныңкы байланыштын ыкташуу, таандык, башкаруу жолдору аркылуу байланышкан толук маанилүү эки же андан көп сөздөрдүн грамматикалык жана маанилик жактан биригүүсү аркылуу пайда болгон синтаксистик конструкция.
 
Грамматикалык жана семантикалык жактан багындыруучу сөз Сөз айкашынын негизги түгөйүн, багыныңкы сөз - анын көзкаранды (багыныңкы) түгөйүн түзөт. Негизги түгөйүнө карай Сөз айкашы субстантивдик (негизги сөз - зат атооч), адективдик (негизги сөз - сын атооч), этиштик жана тактоочтук болуп бөлүнөт.
 
Сөз айкалышы номинативдик каражат катары кызмат кылып, негизги түгөй предмет, кубулуш, процесс, сапат-белгини билдирсе, ал эми багыныңкы түгөй толуктоочу, тактоочу, конкреттештирүүчү милдет аткарат (Мис., билимдүү адам, аппак кар, кош бойлуу аял). Сөз айкашы сөздөрдүн категориялык белгилерине негизделген грамматикалык үлгүлөр боюнча түзүлөт. Мис., "билимдүү адам", "аппак кар" Сөз айкаштары "сын + зат" модели боюнча түзүлгөн. Сөздүн башка сөздөр менен айкашуу мүмкүнчүлүктөрү жана жолдору ошол сөздүн грамматикалык белгилеринен жана лексикалык маанисинен көзкаранды (билимдүү адам, адамдын эмгеги, адамга айт ж.б.).
 
Сөз айкалышы мүнөзү боюнча эркин жана туруктуу болот. Эркин Сөз айкашыда аны түзгөн түгөйлөрдүн бардыгы өзүнүн лексикалык маанисин жоготпойт, элементтердин ортосундагы синтаксистик байланыш жандуу болот (баканга илүү) ал эми туруктуу Сөз айкалышында компоненттердин биринин же бардыгынын лексикалык өз алдынчалыгы абдан начарлап же жоголуп кетет (бакан ооз). Тилде туруктуу Сөз айкалышынынын санын эсептөөгө болот, ал эми эркин Сөз айкалышы чексиз санда.
 
Сөз айкалышы номинативдик бирдик катары кабарлоочу бирдик болгон сүйлөмдөн айырмаланып, модалдуулук, убакыт, жак, интонация сыяктуу синтаксистик категорияларга ээ эмес. Ошол эле учурда Сөз айкалышы сүйлөмдүн курамында орун алып, аны менен тыгыз байланышта турат. Сөз айкалышы менен татаал сөздөрдү айырмалай билүү керек. Татаал сөздөрдүн бардык түгөйлөрү биригип бир лексикалык маанини билдирет, анын түгөйлөрүнүн ордун 

ISBN 978-9967-464-70-4

Категория:Лингвистика
Сөз

Адамдын ойлоосунда заттардын жана көрунүштөрдүн жалпы жана маанилүү касиеттерин, белгилерин, байланыш-катыштарын чагылдырган түшүнүктөр пайда болот. Бул түшүнүктөр тилде сөз аркылуу туюнтулат, башкача айтканда, ар кандай тушүнүктөр аталышка ээ болот. Демек, сөз - бул түшүнүктүн аты. Бирок дайыма эле түшүнүк менен сөз бири-бирине туура келе бербейт. Бир эле сөз бир түшүнүктү да, бир нече түшүнүктү да туюнтат. Ошондой эле ойлоонун формасы катары түшүнүк жалпы адамзаттык болсо, тилдин бирдиги катары сөз- улуттук көрүнүш. Ошондуктан бирдей эле түшүнүктөр ар башкача.

 Сөздүн мааниси жана анын типтери 
Сөз - ар бир тилге мүнөздүү семантикалык, фонетикалык, грамматикалык белгилерге ээ болгон, заттар, кубулуштар, окуялар ж.б. жөнүндөгү түшүнүктү атап берүүчү негизги семантика-структуралык бирдик.

Сөзгө лексика-семантикалык бүтүндүк бөлүнүп турган, кепте даяр материал катары кайрадан колдонуучулук белгилер мүнөздүү. Фонетикалык жактан тыбыштык кубулуштардын биригишип, тыбыштык бүтүндүк түзүшү, морфологиялык жактан морфемалык, семантикалык жактан маанилик бүтүндүк түзүшү, структуралык жактан айырмаланып тургандык сөздүн негизги белгилери болуп эсептелет. Сөздүн лексикалык жана грамматикалык маанилери өз ара айырмалуу. Сөздүн жеке керт башына тиешелүү болгон, атап берүү кызматын аткарган мааниси лексикалык мааниси болуп, ал эми формалдык жактан грамматикалык формалар аркылуу түзүлүп, пикир алышуу каражатын түзгөн маани грамматикалык маани деп аталат. Сөздөр айтуу жагынан лексема, маңыздык жагынан семантема деп ажыратылат.
 
Тиешелүү даражада грамматикалык формалар Сөз формаларын түзөт. Муну менен Сөздүн тубаса жана туунду формалары пайда болот. Семантикалык жана грамматикалык белгилерине жараша адам аң-туюмунун сөздүк эквиваленти катары бир сөз түркүмүнө тиешелүү болот, грамматикалык маанилерди түзөт (мисалы: зат атоочко тиешелүү затты, кубулушту, окуяны атоо менен, жак, сан, жөндөмө категориялары аркылуу өзгөрүүчү белгилери бар).
 
Сөз маанилерине жалпы улуттук аң-сезимдеги таанып-билүүчүлүк батырылат, калыптанган түшүнүк чагылдырылат. Структуралык планда бир же бир канча морфемалардан туруп, сүйлөм куруу каражаты үчүн кызмат аткарат.
 
Сөз лингвистикада ар тараптан изилденип келет жана адамдардын аң-сезиминде стихиялуу түрдө жашайт. Лингвистикадагы изилдөөлөрдө айтуунун (фонетикалык жана грамматикалык структура) жана маанилик маңыздык (лексикалык, грамматикалык мааниси) тарабы аныкталып келген. Тил илиминдеги иликтөөлөрдө жогорку эки аспект ар тараптан, ар кандай мезгилде, түрдүү багытта изилденген.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Синхрония

Синхрония (грек. synhronos - бир учурга дал келген) –
 
 1) тилдин бир учурдагы өзара карым-катышында өзара шартташкан тилдик системалык элементтеринин абалы, пикир алышуу мезгилинде реалдуу чындыктын бир учурунда колдонулуучу тилдик фактылардын жыйындысы; тилдин өнүгүш мезгилин изилдөөдө кандайдыр бир шарттуу түрдө атайын бөлүп караган үзүндү учуру;
 2) тилди изилдөөнүн белгилүү бир абалында үйрөнүү, б.а., тилдик фактыларды мезгилдик же тилдик өзгөрүүнүн системасы катары кароонун ыкмасы. Ушундан улам «синхрондук лингвистика» термини «статистикага» же «сыпаттама лингвистика» деген термин «диахрондук лингвистикага» каршы пайда болгон.
 
Тилди Синхрондук изилдөөнүн максаты - аны система катары изилдөөнүн принциптерин аныктоо, тилдин туруктуу жана кыймыл учурундагы абалын, динамикалык жана статикалык абалындагы системалык бирдиктерди жана эрежелерин тактоо. Тилдин өнүгүү законченемдеринин азыркы гана абалын карабастан, белгилүү бир учурдагы тарыхый шартын (тилдин кыска мөөнөттөгү же узак учурдагы өнүгүшүн) да изилдеп, аныктайт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Синтетизм

Синтетизм (синтез) (грек. sunthesis - биригүү, түpзүлүү) - тилдин типологиялык-структуралык жактан бир сөз ичинде бир канча морфемалар аркылуу лексикалык, сөз жасоо, сөз өзгөртүү жолу менен түзүлүшү.
 
Синтетизм түшүнүгү морфологиялык формаларда уңгунун грамматикалык категория менен байланышкан форманттарында кеңири учурайт, грамматикалык категория болуп саналат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Синтаксистик конструкция

Синтаксистик конструкция — сөздөрдүн (сөз формаларынын) синтаксистик бирдик катары каралган тизмеги; бүткөн ойду билдирген айтым.
 
Синтаксистик конструкция синтаксистеги кеңири түшүнүктөрдүн бири, ал түрдүү мүнөздөгү синтаксистик түзүлүштөрдү камтыйт:
 1) түзүлүшү боюнча минималдуу, б.а., түгөйлөрдүн минимумунан турган конструкциялар (жөнөкөй сөз айкаштары);
 2) татаал конструкциялар (татаал сөз айкаштары, сүйлөмдөр);
 3) аралаш конструкциялар (жөнөкөй конструкциялардын биригүүсүнөн пайда болгондор, обочолонгон түшүндүрмө мүчөлүү же атоочтук, чакчыл түрмөктүү сүйлөмдөр, тике бөтөн сөздөр). Синтаксистик конструкцияга парадигмалык өзгөрүүлөр мүнөздүү. Кээде бир өңчөй мүчөлөр Синтаксистик конструкция катары каралат.
 
Синтаксистик конструкция түшүнүгү абстракттуу тилдик моделге карата да, ошол модель боюнча уюшулган тилдик конкреттүү бирдикке карата да колдонулат. Буга ылайык, Синтаксистик конструкция предикативдик жана предикативдик эмес, минималдуу жана татаалдашкан түрдөгү, эркин жана эркин эмес (фразеологиялык), активдүү жана пассивдүү түрдө болушу мүмкүн.
 
" Синтаксистик конструкция " термини сөз айкашынан жана сүйлөмдөн кичине бирдиктерге карата колдонулбайт, мис., сөз айкашы болбогон синтагмалар, өзүнчө сүйлөмдү түзө албаган сөз формалары.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Синтагматика

Синтагматика –
 1) Тил системасын изилдөө аспектилеринин бири; ага ылайык реалдуу кеп агымында же текстте тилдик бирдиктердин өз ара айкашып, удаалаш жайгашуусунун натыйжасында келип чыккан өзгөчө, синтагмалык байланыштары талдоого алынат; тилди үйрөнүүнүн бул аспектиси парадигматикага каршы коюлат;
 2) тилдик бирдиктердин ортосундагы байланыштын сызыктуу планын туюндурган "кептин же тексттин синтагматикалык планы" түшүнүгүнүн синоними; мында синтагматика бирдиктердин кепте же текстте бир мезгилде жүзөгө ашуусун иликтөөгө алат;
 3) синтагма жөнүндөгү окуу же тилдик бирдиктердин "горизонталь боюнча" байланыштарынын синтагмалык типтери жөнүндөгү окуу.
 
Синтагмалык байланыштар тилдин түзүлүшүнүн бардык деңгээлдеринде орун алгандыктан, азыркы тил илиминде фонетикалык. фонологиялык, морфологиялык, лексикалык ж.б. синтагманы бөлүп кароого болот.
 
Кепте (текстте) тилдик бирдиктерди синтагмалык талдоо эки башка ба-гыт боюнча жүргүзүлөт: биринчиси валенттүүлүк анализинин методикасы жана тилдик бирдиктердин айкашуу касиеттери менен байланышта болсо, экинчиси дистрибутивдик анализдин методикасы менен байланышта. Синтагмалык анализ тилдик удаалаштыктарды мүчөлөштүрүү жана алардын курамын аныктоо ыкмаларынан; бир бирдиктин башка бирдикке таасир этүүсүн же алардын өзара байланышын аныктоонун өзгөчө жолдорунан турат.
 
Синтагматика менен парадигматика логикалык принциптери боюнча бири-бирине каршы коюлат: синтагма үчүн логикалык коньюнкция принциби, б.а., "жана жана" байланышы же реляция мүнөздүү, парадигматикага логикалык дизьюнкция принциби, б.а., "же-же" байланышы же корреляция тиешелүү.
 
Синтагматика менен парадигматиканын салыштырмалуу аныктамасы тил илиминдеги эң татаал теориялык маселелердин бири болуп эсептелет жана алар тилдин бардык катмарларында орун алат. Синтагмалык жана парадигматикалык байланыштар тилдин түзүлүшүнүн бардык деңгээлдеринде орун алгандыктан, тандалып алынган бирдикке жараша тиешелүү дисциплинанын бөлүгү катары каралат (фонетикалык, фонологиялык, морфологиялык синтагматика) да, берилген деңгээлдеги синтагмалык байланыштарды сыпаттоого багытталат.
 
Синтаксисте Синтагматика өзгөчө мааниге ээ, себеби Синтагматиканын эрежелери синтаксистин бардык чөйрөсүнө тиешелүү. Мында Синтагматика синтаксистик конструкцияларда бирдиктердин өзара айкашуу эрежелеринин жыйындысы болуп эсептелет. Сөз синтагмалык да, парагдигмалык да мүнөзгө ээ бирдик болгондуктан, анын Синтагматикалык мүнөзүн изилдөө да маанилүү. Сөздүн Синтагматикасын сыпаттоо анын лексикалык маанисин аныктоонун негизги аспектиси болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Синонимия

Синонимия (грек. synonymia - атташ) - тилдик семантикалык бирдиктердин толук же жакын маанилеш келиши.
 
Синонимия тилдин лексикалык, фразеологиялык, грамматикалык, сөз жасоо системасына мүнөздүү.
 
Тилдеги кеңири тараган Синонимиян түрү - лексикалык Синонимия Синонимдин семантикалык маңызы - анын лексикалык маанисинин көлөмүнүн эквиваленттүүлүгүндө (адам - киши), анын маанилеринин сема катары дал келишинде (эшик - каалга). Мындай салыштыруу аркылуу маанилик окшошуу Синонимди толук жана толук эмес деп ажыратууга шарт түзөт. Адам да, киши да дээрлик бардык учурда семантикалык жактан дал келет, айрым коомдук аталышта адам активдешет. Эшик жана каалга дайыма бирин бири алмаштыра албайт, зат катары алмаштырып, эшикти жап, каалганы жап деп айтыла берет, бирок ич менен тышты бөлүп турган аралык катары толук дал келе бербейт, эшикке чыгып кетти дейт, каалгага чыгып кетти дебейт.
 
Синонимдеш сөздөр семантикалык жактан бирдей же жакын болуу менен, бир эле сөз түркүмүнө тиешелүү болуп, сүйлөм тизмегинде бирдей милдет аткарат. Булардын маанилик жакындыгын айгинелейт. Синонимия тилде өтө көп тараган семантикалык системаны түзөт. Ар бир синонимдик тизмектердин негизги маани топтоочу семасы доминант деп аталат. Ал эми синонимдердин жалпы маанилик топтому Синонимдик уя деп, анын ичинен өтө жакын семантикалык талааны түзүп турган Синонимдин топчосу катар деп аталат. Синонимдер текст түзүүдө атайын стилдик кызмат аткаруу менен, көркөм эмоционалдык баалоочу-нарктоочу негизди пайда кылат. Синоним стилдик ыкмада "жогорку", "нейтралдык", "карапайым" деп бөлүштүрүүгө негиз берет. Синонимдердин бир контекстте катары менен колдонулушу Синонимиядик градация деп аталат:
 
Кош, жан эркем, кош дейсиң деп таарынба,
 
Мени күтпө, мени эстебе, сагынба.
 
Синонимдик градация тексттеги ойду даана, көркөм, так, эмоционалдуу ачып берүү үчүн кызмат кылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Семасиология

Семасиология (грек. тилинен semasia – маани, маңыз жана logos – сөз, окуу) – тил илиминин заттардын, кубулуштардын атын туюндуруучу, сөздүн, сөз айкашынын лексикалык семантикасын үйрөтүүчү, изилдөөчү бир тармагы.
 
Семасиология көпчүлүк учурда атоону изилдөөчү тармак катары ономасиологияга каршы коюлат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сегментация

Сегментация ( — бөлүк) — тилде ар кандай кызмат аткарууда айтымдын бирдиктерге, тыбыштык жана маанилүү бирдиктик деңгээлге жиктелиши.
 
Биринчи учурда сегментация ар кандай деңгээлдеги фонетикалык бирдиктин, айтымдагы тыбыштык узундук бирдиктердин — фонема, муун, сөз, синтагма, айтым (фраза) белгилери катары, экинчиде лингвистикалык ар кандай деңгээлдердеги бирдиктердин андан да майда бөлүктөрдөн тура тургандыгын далилдөө үчүн ажыратуу (ассоциативдик талдоо) ыкмасы катары каралат.

Булактар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сан категориясы

Сан категориясы - грамматикалык категория.
 
Ал заттардын, о.э. кыймыл-аракеттердин жалгыз же көп экендигин билдирет. Сандар жекелик жана көптүк түрдө турат. Жекелик сан бир текке, бир класска кирүүчү нерселердин ичинен кандайдыр бирөөнү туюндурат. Көптүк сандын жардамы менен бир өңчөй нерселердин сан жагынан көп болушу туюнтулат (мис. эгинден мол түшүм алынды). Зат атооч сөздөр сүйлөмдө жекелик жана көптүк түрдө колдонулат. Жекелик сан заттын жалгыз экенин билдирсе, көптүк сан эки же андан ашык экендигин билгизет да, -лар мүчөсүнүн жардамы аркылуу уюшулат.
 
Кыргыз тилинде -лар мүчөсүнүн он эки варианты бар: - лар, -лер, -лор, лөр, -дар, -дор, -дер, -дөр, -тар, -тор, -тер, -төр
 
(мис., окуучу - окуучулар, адам - адамдар, дос - достор ж.б.).
Айрым учурда көптүк маани синтаксистик жол менен да берилет
 
(мис., көп бала, мол түшүм алынды). Кээ бир сөздөр -лар мүчөсүз эле көптүк маанини туюндурат (мис., эл жыйынга чакырылды, мал жайлоого айдалды ж.б.).

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Сан атооч (лингвистика)

Сан атооч (лингвистика) - турмуштагы сандык зарыл түшүнүктөрдү билдирүүчү сөздөр.
 
Байыркы доорлордо эле адам баласынын турмушунда буюмдарды эсептөөнүн, санды жана аларды атай турган сөздөрдү колдонуунун зарылчылыгы келип чыккан. Мындай зарылчылык тилде сандык түшүнүктөрдү белгилөөчү сөздөрдүн – Сан Атоочдун пайда болушуна алып келген.
 
Сандык түшүнүктү билдирүүчү сөздөр негизги сөздүк фондуга кирүүчү башка сөздөр сыяктуу эле өтө туруктуу келет.
 
Башка сөз түркүмдөрүнөн өзүнө тиешелүү болгон белгилер менен айырмаланат:
 
1. Семантикасы боюнча абстракттуу сандык түшүнүктөрдүн атын, заттын санын, иретин билдирет.
 
2. Морфологиялык жактан Сан атоочтун өзүнө гана мүнөздүү болгон сөз жасоочу мүчөлөрү бар. Бөлчөк сандын жасалыш жолдору да сан атоочторго гана мүнөздүү болгон морфологиялык белгилерге жатат.
 
3. Синтаксистик функциясы жагынан Сан атоочторго. негизинен, аныктооч-тук, баяндоочтук, бышыктоочтук милдетти аткаруу мүнөздүү. Мындан сырткары, ээлик, толуктоочтук милдетти да аткара алат.
 
Сан атоочтор маанилериндеги айрым өзгөчөлүктөрүнө ылайык алтыга бөлүнөт: эсептик сан, иреттик сан, жамдама сан, чамалама сан, топ сан, бөлчөк сан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Салыштыруунун даражалары

Салыштыруунун даражалары - бул апамдын корсотуучу даража болуп эсептелет

Кыргыз тилинде даража категориясы сын атоочторго жана тактоочторго мүнөздүү. Сапаттык сын атоочтор туюнтуучу белгинин кадимки нормада, андан басаң же анча-мынча, болбосо өтө эле айырмалуу экендигине жараша жай даражада (ак), басаңдатма даражада (агыш), салыштырма даражада (агыраак), күчөтмө даражада (аппак) болушу мүмкүн. Ал эми тактоочтун даражалары кыймыл-аракетке тиешелүү белгини көрсөтүп, жай даражада (эрте), салыштырма даражада (эртерээк), күчөтмө даражада (эң эле эрте) болушу мүмкүн. Сын атоочтун да, тактоочтун да жай даражаларынын формалдык көрсөткүчү жок, ал эми басаңдатма, салыштырма, күчөтмө даражалар аффикстердин жардамы (кыпкызыл, бозомук,
 
жашыраак, тезирээк) жана аналитикалык жол (эң жаш, өтө кызыл, чымкый көк, абдан кеч, араң-араң, ага караганда, бул өтө эле чоң) менен жасалат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Ритм (лингвистика)

Ритм (лингвистика) (грек. rhuthmos – иреттүүлүк, бирдейлик) - структура жана текст жа-ратуучу, экспрессивдик-эмоциялык функция аткарган окшош жана бирдей өлчөмдөгү кептик бирдиктердин үзгүлтүксүз кайталануусу.
 
Кептик Ритм - жаратылыштагы фундаменталдуу мыйзам ченемдүүлүктөрдүн бири. Көркөм тексттин (ыр жана кара сөз түрүндөгү) эстетикалык жактан уюшулушунун негизи болуп эсептелет. Даанараак ыр түрүндөгү тексттерде байкалат.
 
Ритмдин бирдиктери болуп кара сөздө ритмикалык топ - синтагма, ырда тыбыш, муун, ритмикалык топ, сап, строфа эсептелет. Негизги бирдиги - ритмикалык топ, ал басым түшкөн бир муундан жана анын тегерегиндеги басымсыз муундардан турат. Эки же андан ашык басымдуу муундардан турган татаал ритмикалык топтор да кездешет. Ритмикалык топ ыргактуу кыймыл-аракет аркылуу биригет. Ритмдин жаралышында тилдик бардык каражаттар: тыбыштык, интонациялык, синтаксистик, лексика-семантикалык ж.б. катышат.

Конкреттүү тексттин Ритмнин өзгөчөлүктөрү тексттин жалпы идеясына көзкаранды. Ритмикалык кыймылдар аритмикалык кыймылдардын фонунда жүзөгө ашат. Ырда Р. метрика менен байланышта, бирок аны менен дал келбейт. Кептик Р. толук изилдене элек.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика