Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Фотография аппараты

Фотография аппараты, фотоаппарат, фотокамера - нерселердин сүрөттөлүшүн алуучу оптика-механикалык түзүлүш. Фр. ойлоп табуучу Жозеф Нисефор Ньепс ойлоп тапкан (1820).
 
Негизги түйүндөрү: жарык өткөрбөс камера; жарыкты сезгич материал (фотопластинка, фотоплёнка) же электр-оптикалык датчик (бергич); сезгич элементке сүрөттөлүштү түшүрүүнү камсыз кылуучу объектив; затвор (бекиткич), объективдин жапкычы, айрым цифралык (сан ариптик) Фотография аппаратында болбойт (анын функциясын электроника аткарат), көрүнүштү дааналоочу механизм; көрүнүш издегич, фотоплёнканы жылдыруучу механизм, кассета, синхрондуу контакт, фотоэкспонометр, автоматтык коё бергич (түшүргүч, ылдамдаткыч) Фотография аппараты чоң форматтуу, кууш плёнкалуу болот. Арналышына жана пайдалануу шартына жараша Фотография аппараты ышкыбоздук, адистик, атайын болуп бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Фотография
Фото искусствосу

Фото искусствосу — көркөм чыгармачылыктын бир түрү.
 
Ал турмуштагы көрүнүштөрдү фогпографияда чагылдыруунун ар кыл мүмкүнчүлүктөрүн пайдалануудан улам өнүккөн. Фото искусствосу көркөм маданиятта бөтөнчө орунду ээлейт. Бул анын илимдин (физика, химия, оптика) жана техниканын жетишкендиктеринин негизинде келип чыгып, тарыхтагы тунгуч «техникалык» искусство болгондугу менен түшүндүрүлөт. 20-кылымдын ортосунда техникалык искусствонун кинематография, телекөрсөтүү, радио, дизайн сыяктуу жаңы түрлөрү пайда болуп, Фото искусствосу чыгармачылыктын өзүнчө тармагына айланган. Фото өнөрүнүн түрү катары документ Фото искусствосу (плакат, китеп жасалгалоо, реклама ж. б.) кенири өнүккөн. Сүрөтчүлөр өзүлөрү биринчилерден болуп фото сүрөттү фиксаждоочу жаңы «техникалык» каражаттарды пайдаланган. Фотографияны ойлоп табуучулардын бири Л. Ж. М. Дагер живопись чыгармаларын имитациялоо (б. а. тууроо) аркылуу бир нече фотогр. сүрөттөрдү чыгарган. 

Живопись чыгармаларын имитациялоо 19-кылымда пикториализм багытынын жаралышына өбөлгө түзгөн. 19-кылымдын 2-жарымында натурадан тартылган фотографиялар турмуштук материалдарды таасын чагылдырып, ал репортаж фотографиянын өнүгүшүнө жол ачкан. Фотографиядагы илимий жана техникалык жаңы жетишкендиктер (фотоаппараттын жаңы түрлөрү, фотоматериалдардын фабрикада даярдалышы, адамды, нерсени кыймылдагы абалында кыска экспозицияда тартып алууга мүмкүндүк берүүчү затворлордун ойлонуп чыгарылышы ж. б.) Фото искусствосун жаңы багытка бурду.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Фотография
Фотоакустикалык кубулуш

Фотоакустикалык кубулуш - оптикалык нурлануулардын таасири аркылуу чөйрөдө үн толкундарынын пайда болушу.
 
Фотоакустикалык кубулуштун негизги механизми фототермиялык, электрон-деформациялык, тескери пьезоэффекттери, электр-стрикция эффектиси ж. б. менен тыгыз байланышта. 

Мис., электр-стрикция эффектиси менен байланышкан Фотоакустикалык кубулуш дайыма оптикалык нурлануунун жыштык спектрин өзгөртүү менен коштолот. Бул учурда түшкөн жана чачыраган толкундардын жыштыктарынын айырмасына барабар болгон жыштыктагы гиперүндүү толкундар чөйрөдө дүүлүгөт (күчөйт). Фотоакустикалык кубулуш кубаттуу лазер нурунун катуу заттарга тийгизген таасиринин механизминде чоң роль ойнойт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фото...

Фото... (гр. phos (photos) - жарык) - татаал сөздөрдүн башкы тутумдаш бөлүгү;
 
1) нерсенин жарык же жарык нурунун жардамы менен иштешин, ишке ашуусун (мис., фотолюминесценция, фотосерпилгичтик);
 
2) фотографияга тийиштүүлүгүн (мис., фотоплёнка, фотокөргөзмө, фотоэлемент) туюнтат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Фотография
Фортепиано

thumb|Фортепиано жана пианино.
thumb
Фортепиано, фортепьяно (италянча forte - катуу, piano - акырын; нем. hammerıdavier, klavier) - кылдуу урма клавиштүү музыкалык аспап.
 
Фортепианонун алгачкы үлгүсүн 1709-11-ж. Италияда Б. Кристофори өркүндөткөн. 18кылымдын башында Ж. Мариус (Франция), К. Г. Шрётер (Германия) да алгачкы үлгүлөрүн жасашкан. Россияда Ф. 1818-20ж. К. Вит жана И. А. Тишнер өңдүү музыканттар да Ф-нун үлгүлөрүн жасап көрүшкөн. Клавесин менен клавикорд үнүнүн бийиктиги менен айырмаланат. Ф-нун эки түрү (рояль жана пианино) бар. Фортепианонун педалы, турпаты ж. б. тетиктери өркүндөтүлөт. Анын диапазону музыкада колдонулуучу үндөрдү көбүрөөк (8 октавада) камтыйт. Фортепианодо учуна кийиз капталган жыгач балкачалар кылды урганда үн чыгарат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Музыкалык аспаптар
Форталеза

Форталеза - Бразилиянын түндүк-чыгышындагы шаар.
 
Сеара штатынын адм. борбору. 1612-ж. негизделип, 1726-жылдан шаар. Атлантика океанындагы орточо Калкы 2,6 млн (2010; агломерациясы менен 3,5 млн). Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. 

Соода жана финансы-банк бизнеси өнүккөн. Кеме куруу, фармацевтика, нефть ажыратуу, тамак-аш, жеңил, текстиль, булгаары буюмдар, бут кийим өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк да жакшы жолго коюлган. ЖОЖдор, музейлер, театр бар. Мурисипе маягы, Форталеза собору, Ирасем статуясы сакталган. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Бразилия
Форстерит

Форстерит (англ. коллекционер Я. Форстердин ысмынан аталган) - минерал, оливиндер тобундагы магнийдин силикаты, Mg2Si04.
 
Кошундусу Fe. Түссүз, ак, жашыл же боз түстүү, айнектей жылтырайт, катуулугу 7, тыгыздыгы 3,275 г/см'\ морточо Күкүрт к-тасында эрийт. Форстериттин тунук түрү хризолит деп аталат. Ультранегиздүү магма тоо тектерин түзүүчү минерал, кээде контакттык метаморфизмде, ошондой эле терм метаморфизминин доломитинде, магнезийлүү скарнда, мрамордо кездешет. Авгит, плагиоклаз, магнетит, хромит ж. б. менен чогуу учурайт. 2013-жылга карата, Гренландиядан Антарктидага чейин 800дөн ашык жерде Форстерит табылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Формула

Формула (лат. formyla - түр) математикадa - кандайдыр бир маалыматты ичине камтыган (туюнтма, барабардык же барабарсыздык түрүндөгү) ар кандай символикалык жазуу.
 
Мис., x3+y3<z, 3-4=12; Татаал сүйлөмдөрдү Ф-нын жардамы менен кыска же ыңгайлуу түрдө жазууга болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Формат

Формат (лат. formo - форма берем) –
 
 полиграфияда даяр басылманын же басма барак үлүшүнүн өлчөмү. Ал терилген саптын узундугун жана анын тилкесинин узундугун мүнөздөйт;
 басма кагазынын Форматы - кагаздын ортосунун жазылыгы же басма барактын узуну менен туурасы (см менен);
 фотографиялык сүрөттөлүштүн Форматы - объективдин сүрөттөлүш талаасынын ичине сыйуучу тик бурчтук же квадрат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Терминдер
Формальдегид

Формальдегид (лат. formika - кумурска альдегиди) - түссүз, кескин жыты бар газ, айлана чөйрөнү булгоочу кеңири тараган зат.
 
Анын негизги булагы - химиялык жана металлургия өнөр жай, курулуш материал жана полимер өндүрүшү, автомобиль транспортунан бөлүнгөн түтүн ж. б. Дүйнө жүзүндөгү шаарлар боюнча алганда Формальдегиддин жылдык орточо концент. 5-10 мкг/м3, бирок Париж шаарында (автомагистраль тушунда) 41120 мкг/мРоттердамда 7,4 мкг/м3, Германиянын шаарларында 7-12 мкг/м3, Италияныкында - 7,1 мкг/м3, Лож-Анжелесте (АКШ) 18,5 мкг/м3, Токиодо (Япония) 8,5 мкг/м3 ж. б. Формальдегиддин жогорку концент-сы курулуш материалдары сакталган кампалардын абасында, жаңы курулган көп кабаттуу үйлөрдүн бөлмөлөрүндө, тамеки тарткан жайларда болот. Ал жерлерде көрсөткүч 160-240 мкг/ж3ге жетет. Агын сууларга иштетилген коммуналдык жана өндүрүш суулары, алар менен кошо уулуу (токсиндүү) заттар кошулат. Булар аллергендик, мутагендик, сенсибилизациялык, канцерогендик касиетке ээ. Алар көзгө, дем алуу ж. б. органдарга терс таасир тийгизет, к. Булгоочу заттар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Форвардэйшн

Форвардэйшн - биржадагы абал (ситуация).
 
1) биржадагы абал, мында мөөнөтүндө тапшырылган товардын баасына караганда колдогу товардын баасы төмөн болуп, тапшыруу мөөнөтү узарган сайын жогорлайт;
 
2) мөөнөттү жылдыруу милдетин мойнуна алган адамга брокер тарабынан төлөнчү сыйлык.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Форвард

Форвард (англ. forwart - алдынкы, алга) - контракт түзүлгөн күндөн эки күн кечикпей жүргүзүлгөн оперативдүү эсептешүү формасы.
 
Демейде, форварддык бүтүм (контракт, келишим) валюта курсунун туруксуздугунан улам пайда болуучу чыгымдарды болтурбоо максатында банк же соода - өнөр жай фирмасы тарабынан жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Фонтан

Фонтан (лат. fontis - кайнар булак) архитектурадa - суунун жогору атылышы же төмөн жылжып агып түшкөн сууга айланта салынган кооз курулма.
 
Ал негизги имараттын тегерегине көрк берүү жана абаны салкындатуу үчүн курулат. Фонтан байыртан эле архитектура менен скульптураны шайкеш ала жүргөн көркөм образдарды түзүүнүн каражатына айланган. Байыркы Фонтандар (кооздолгон кудуктар, булактар) түрдүү композицияда ишке ашырылып шаарлардын, парктардын көркүн чыгарган. Фонтан Байыркы Римде (Помпей ж. б.), о. кылымдарда Батыш Европанын шаарларында, чыгыш өлкөлөрүндө (Түркия, Иран, Индия ж. б.) кеңири таралган. Азыркы Фонтандар заманбап техникалар менен жабдылып, кечкисин ар түрдүү түстө жарыктандырылып, аянттарды, парктарды көркүнө чыгарып турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Архитектура
Фонотека

Фонотека ( - тыбыш жана - сактоочу жай) - үн жазууларынын (музыкалык, адабий, документ, окуу ж. б.) белгилүү системага салынган жыйымы; үн жазууларын жыйноо, иштеп чыгуу, сактоо жана пайдалануу иштерин тейлөөчү мекеме же анын бир тармагы.
 
Анын мамлекеттик, коомдук жана жеке Фонотека деген түрлөрү бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Фонон

thumb|Жогоруда 1D-тордогу узундук акустикалык фонондор көрсөтүлгөн. Бул алты ар кандай фонондун амплитудасы (y) окшош, бирок толкун узундугу төмөнкү молекулалык бийиктиктин өсүшүнө барабар: Z = 2, 2.4, 3, 4, 6, жана 12. Алардын жыштык катышы (wk) алардын табигый жыштыгы (z) боюнча 0,52 ден 2,00 wk/zге чейин.
Фонон (гр. phone - үн) — кристаллдар атомунун (ионунун) жана молекуласынын термелүү кыймылынын кванты (квази бөлүкчө).
 
Орус окумуштуусу И. Тамм тарабынан киргизилген. Кристалл атомунун ортосундагы өз ара аракеттешүүсүнүн негизинде, алардын термелүүсү толкун түрүндө тарайт жана квазитолкундук вектор (k) менен мүнөздөлөт. Квант механикасына ылайык Фонондун энергиясы e=h(k), квазиимпульсу p=hk формуласы менен аныкталат. Мында, h — Планк туруктуулугу, со — термелүү жыштыгы. Фонон бири-бири менен, башка квази бөлүкчөлөр (электрон, магнон ж. б.) менен, кристаллдын статикалык дефекттери (ваканция, дислокация ж. б.) менен өз ара аракеттенишет.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фонолит

Фонолит - тоо тек; нефелиндүү сиениттин порфир структурасындагы эффузия түрү.
 
Курамынын 40-60% ин жегичтүү талаа шпаттары, фельдшпатоиддер, түстүү минералдардан - пироксен (10-20%), амфиболдор (10% ке чейин) түзөт. Анын трахиттүү, нефелиндүү жана лейциттүү түрлөрү бар. Өнү боз, көгүш боз, жашгылт боз жана күрөң. Бардык континенттерде жана айрым аралдарда сейрек кездешет. Ф-тен калий туздарын, алюминий кычкылын алууга болот, ошондой эле курулуш материалы да болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Фонограф

Фонограф ( - үн жана - жазуу) - граммофон пластинкасынан үндү кайра угузуучу механикалык аппарат; үндү жазуучу жана угузуучу биринчи прибор Фонографты америкалык Томас Алва Эдисон ойлоп тапкан (1877). Көтөрүп жүрмө варианты - патефон. Ал 20-кылымдын 50-жылдары электрофон менен алмаштырылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фон Нейман

Фон Нейман, Джон Фон Нейман (28. 12. 1903, Будапешт - 8. 2. 1957, Вашингтон) - венгерамерикалык математик.
 
Ал кванттык физикага, кванттык логикага, функционалдык анализге, көптүктөр теориясына, информатикага, экономикага ж. б. илимдин тармагына салым кошкон. Айрыкча Фон Нейман заманбап комльютерлердин архитектурасын түзүүчү (Фон Нейман архитектурасы деген аталышта), кванттык механикага операторлор теориясын колдонуучу (Фон Нейман алгебрасы), ошондой эле клеткалык автоматтар үчүн концепция жана оюндар теориясын түзүүчү, Манхеттен долбооруна катышуучу катары белгилүү. Фон Нейман 6 жашында 8 орундуу сандар менен оозеки амал аткарып, атасы менен байыркы грек тилинде сүйлөшкөн. Ал 23 жашында математика илимдин доктору болгон (Будапешт).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фонвизин Денис Иванович

Фонвизин Денис Иванович (3 (14). 4. 1744 же 1745, Москва - 1 (12). 12. 1792, Петербург) - орус жазуучусу, агартуучу.
 
Орус социалдык комедиясына негиз салгандардан. Ак сөөк үй-бүлөдөн. 1755-62-ж. Москваунтине караштуу гимназияда окуган. «Шумпай түлкү» (1762) жана «Кызматкерлериме арноо» (1763-66) деген тамсилдери аркылуу сатирик катары таанылган. «Бригадир» (1769) аттуу содиалдык-турмуштук комедиясында орус ак сөөктөрүнүн француз маданиятына кылган кошоматчылыгын сатиралык мүнөздө ачып берген. «Кемпай» (1783) сатиралык комедиясында дворяндык тарбияны, билим берүү системасын ашкелерелеп, кийинчерээк лакапка айланган помещик-крепостниктер Простаков менен Скотининдердин жана Митрофанушканын образдарын түзгөн. Ф-дин чыгармалары реалисттик орус адабиятына таасир тийгизген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фомоз

Фомоз - өсүмдүктүн Phoma уруусундагы мите козу карын козгоочу илдети.
 
Капуста, картошка, сабиз, кызылча Ф-у көп кездешет. Илдеттүү өсүмдүктөргө кургак, чуңкур так, кара, кийин бозомук так жана жик түшүп, сактоодо чирийт. Илдет үрөн, өсүмдүк калдыгы, топурак аркылуу жугат. Каршы күрөшүү чаралары: капуста үрөнүн 48-50”С температурадагы сууга 20 мин салып ысытуу; эгүү алдында илдеттүү үрөндү алып таштоо; үрөндү ууландыруу, өсүмдүк калдыгын жок кылуу; туура которуштуруп айдоо; илдеттен таза үрөн эгүү, фунгицид чачуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Фольклористика

Фольклористика - фольклор (эл чыгармачылыгы) жөнүндөгү илим.
 
Фольклористикада калайык жараткан (оозеки көркөм чыгарма, ыр, музыка, хореография, драма ж. б.) коллективдүү чыгармачылык изилденет. Европада Фольклористиканын жанданышына 18-кылымдын агартуучуларынын иш-аракети түрткү болгон. Россияда Фольклористиканын жаңыча иштелишине 19-кылымдын революциячыл демократтарынын фольклорго карата көз карашы таасир тийгизген. 19-кылымда жана 20кылымдын башында жаралган дүйнөлүк Фольклористикадагы негизги багыттар: миграциялык теория (Т. Бенфей), антропологиялык мектеп (Э. Б. Тайлор), этнопсихол. мектеп (В. Вундт), география-тарых (финн) мектеби (Ю. жана К. Крундар). Россиядагы Ф-нын ири өкүлдөрү: A. Н. Афанасьев, Ф. И. Буслаев, Н. Веселовский, П. В. Киреевский, A. Н. Пыпин ж. б. 20-кылымда фольклордо социологиялык изилдөө кеңири тарап, ал Россияда тарыхый мектеп (В. Ф. Миллер) деп аталган. Фольклористикадагы идеалисттик тенденциялар 20-кылымда батыш европалык ар кандай мектептер менен америкалык Ф-да айрыкча күчтүү болгон. 1950-жылдардын ортосунан тартып дүйнөлүк Фольклористикага мүнөздүү багыт структурализм (К. Леви-Строс) болгон. Кыргыз Фольклористикасынын тарыхы советтик доордон башталат. Ага чейин Ч. Валиханов, В. В. Радлов, Д. Алмаши, Б. В. Смирнов сыяктуу илимпоздор кыргыз фольклорунун, айрыкча «Манастын» айрым үлгүлөрүн жазып алып, өз пикирлерин айткан. 

Революциядан кийин эл чыгармаларын жазып алуу, изилдөө колго алынган. Фольклордук чыгармаларды эл арасынан жыйноо, жазып алуу ишине зор эмгек сиңиргендер: К. Мифтакое, Ы. Абдрахманов, A. В. Затаевич. Кыргыз Ф-сынын өнүгүшүнө зор салым кошкондор: К. Рахматуллин, М. Вогданова, М. Ауэзов, П. Фалев, Е. Поливанов, В. М. Жирмунский, Б. М. Юнусалиев ж. б-дын «Манас» (к. Манас таануу) баштаган фольклордук чыгармалар боюнча илимий эмгектери бар. Эл чыгармалары өз алдынча жыйнак болуп чыгып жатат. «Эл адабияты» деген серия менен 1996-2003-ж. ичинде КР УИАнын мурдагы Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борборунун илимий кызматкерлери тарабынан, А. Акматалиевдин жалпы редакциясы астында 40 томдук деп пландаштырылган китептердин 30 тому жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Илимдер
Фольбортит

Фольбортит (россиялык палеонтолог А. Фольборттун ысмынан аталган) - сейрек минерал, жездин суулуу ванадаты, Си3Ү207(0Н)2-2Н20.
 
Уран-ванадий кендериндеги экинчи ирет пайда болгон минерал. Жашыл түстүү, анча тунук эмес, айнектей, момдой, седептей же майланышкансып жылтырайт. Катуулугу 3,5, тыгыздыгы 3,53,8 г/см3, к-тада жана жалынга кармаса эрийт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Фолкнер Уильям

Фолкнер Уильям (25. 9. 1897, Миссисипи штаты, Нью-Олбани - 6. 7. 1962, Миссисипи штаты, Оксфорд) - америкалык жазуучу. Оксфорд университетинде окуган.
 
Аскердин кайгылуу тагдыры жөнүндөгү «Аскер сыйлыгы» (1926), Түштүктүн жер ээлеринин жакырланышын сүрөттөгөн «Желимчелер» (1927), «Сарторис» (1929), «Уу-чуу жана жаалдвшуу» (1929) сыяктуу романдардын автору. Анын «Өлүм төшөгүндо» (1930), «Ыйык жай» (1931), «Августтагы жарык» (1932), «Пилон» (1935) романдарында бурж. цивилизациянын кемчиликтерин көрсөтөт. «Зордукчулар» (1948) романынданегрлердин кордукталышын айыптап, «Насыят сөз» (1954) романында согуштун жүзүн ачат. «Кыштакча» (1940), «Шаар» (1957), «Адеми үй» (1959, үчилтик) деген романдарында АКШдагы капиталисттик мамилелердин калыптанышын сүрөттөп, коммунисттердин образын ачык көрсөтөт. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1949).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фолкленд согушу

Фолкленд согушу (1982) - Фолкленд а-дарына (Аргентинада Мальвина деп аталат) көзөмөл жүргүзүү үчүн Улуу Британия менен Аргентинанын ортосунда чыккан согуш.
 
Фолкленд а-дарын 1690-ж. англ. деңиз саякатчылары, 1694-ж. француздар ачкан. Улуу Британия жана Аргентина мамлекеттери бири-бирине ачык согуш жарыялабаганы менен эки өлкө тең өз максаттарын ишке ашыруу үчүн согуштук аракеттерди жүргүзүшкөн. 1833-ж. Улуу Британия Мальвина а-дарын басып алып, аргентиналыктардын (19-кылымдын башынан бул аралдарды Аргентина өзүнө тиешелүү деп эсептеген) нааразылыгын пайда кылган. 

Натыйжада 1982-ж. 2-апрелде Мальвина а-дарына аргентиналык десант түшүрүлүп, кыска убакытка созулган согуштан кийин анда жайгашкан британ горнизонун багындырган. Бул окуядан кийин аралдарды тез арада кайтарып алуу максатында Түштүк Атлантикага британ аскер-деңиз бирикмеси жөнөтүлгөн. Ошондой эле БУУнун Коопсуздук совети аралдардан аргентиналык куралдуу күчтөрүнүн чыгып кетишин талап кылган резолюция кабыл алган. Улуу Британиянын коргоо министри 1982-жылдын 12-апрелинде Фолкленд а-дарын курчоого алып, Аргентинанын соода флотун чөктүрүү жөнүндө чечимин жарыялаган. Фолкленд а-дарында согуштук аракеттер 1982-жылдын 1-майында башталып, британ авиациясы менен согуштук кемелери Аргентина аскерлерин бомбалап, алардын «Генерал Бельграно» крейсерин чөктүргөн. Согуштун жүрүшүндө британ авиациясын Атлантика океанынын борбордук бөлүгүндөгү Вознесения а-нда жайгашкан америкалык согуштук база каржылаган. Согушта Аргентина чоң жоготууларга учураган. 649 жоокер өлүп, 11000 аскер колго түшкөн. 100 самолёт жана вертолёт, бир нечелеген согуш техникалары талкаланган. Согуш Улуу Британиянын жеңиши менен аяктаса да, бирок бүгүнкү күнгө чейин Фолкленд а-дары эки өлкөнүн ортосундагы талаш аймак бойдон калууда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Согуштар