Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Динлиндер

Динли́ндер [Dingling (丁零), Чилэ (敕勒), Телэ (鐵勒)] — Борбордук Азиядагы байыркы көчмөн уруулардын бири. Этнонимдин чечмелениши тууралуу бир нече пикир (мисалы, гаочэ – "бийик арабачандар" же тэлэ, чилэ, чжилэ ж. б.) айтылса да, тарыхый эмгектерде негизинен динлин деген аталуу колдонулат. Динлиндер жөнүндө алгачкы кабар Кытай тарыхында болжол менен б. з. ч. 186-ж. чейин жазылган «Ши-цзида» («Тарыхый жазмалар») жана б. з. ч. 49-ж. жазылган «Хань тарыхында» кезигет. Булардан тышкары үзүндүлөр түрүндө «Вэй-лио», «Хоу Вэйшу» династиялар тарыхынан да динлиндер тууралуу кыскача маалымат алууга болот. Бир нече маалымат булагы алардын тили хунндардыкына (сюнн) окшош экенин, ана-мынча гана айырма болгонун белгилейт. Мындай маалыматтардын негизинде, көпчүлүк окумуштуулар (мисалы, В. В. Бартольд, Л. Н. Гумилев, С. В. Киселёв, К. Г. Менгес ж. б.) европеоид («ак түстүү») расасындагы динлиндер Ортоңку Енисейди (Минусинск крайы) жердеп турган жана б. з. ч. II–I-кылымда азыркы Батыш Моңголия – Тыва аймагында жайгашкан монголоид тибиндеги кыргыздар (гяньгундар) хунндардын (гунн) кысымына байланыштуу түндүккө жылып, ассимиляцияланууга учурап, кыргыздар динлиндердин келбетин, ал эми динлиндер кыргыздардын аты менен тилин кабыл алып, натыйжада енисей кыргыздары жаралган деген пикирди колдошот. Бирок, ар кайсы мезгилде жазылган кытай хроникаларын бир-бирине салыштыруу аркылуу динлиндер тууралуу азырынча бир беткей, так жыйынтык чыгаруу мүмкүн эмес. Мисалы, «Вэй-лио» же «Саньго чжи» («Үч хандыктын тарыхы») тарыхында усундардын (Тянь-Шань) батышы, Кангюйдун (Сыр – Аму-Дарыянын ортоңку агымы) түндүгүндө дагы бир динлиндер жайгашканын, алар Түндүк деңизинин (Байкал) түштүгүндө жашаган динлиндер эмес экени баса белгиленген. Мындай маалыматтар азыркы Чыгыш жана Борбордук Казакстандын батыш жагында дагы бир динлиндер жашаганын көрсөтөт. Б. з. 487-жылдары 12 уруудан турган динлиндердин конфедерациясы түзүлүп, анын башында бир туугандар Афучжило жана Цюнци турган. Динлиндер тууралуу акыркы кабар моңголдордун Саян-Алтайды басып алышы (12-к.) менен аяктайт.

 Колдонулган адабияттар 

 Киселёв С.В., Древняя история Южной Сибири, М., 1951.
 Кюнер Н.В., Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока, М., 1961. 
 «Материалы по истории сюнну (по китайским источникам)», М., 1968. 
 Бартольд В.В. Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана, Б., 1996.
 Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002. 
 Пьянков И.В. Проблема динлинов. //Вопросы археологии Казахстана. Вып. 3. А., 2011. С. 411–418.
Жети-Суу

thumb|260 px|Жети-Суу

Жети-Суу – Орто Азиядагы тарыхый-географиялык аймак. Чыгышынан Жуңгар Ала-Тоосу, батышынан Жети-Жол-Коңур тоолору, түндүгүнөн Балкаш көлү, түштүгү Иле Ала-Тоосуна чейинки жерлерди камтыйт. Тарыхый даректер жана айрым илимий изилдөөр боюнча Жети-Суунун аталышы ушул аймактагы жети өзөнгө байланышкан деген пикир басымдуулук кылат. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркант, Ак-Суу, Бөйөн, Кара-Тал жана Кел-Сууну атаса, экинчилери Баскан, Сарканттын ордуна Аягөз менен Илени кошот. В. В. Бартольд Иле дарыясынын түндүк-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл-Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын киргизген. Ал эми А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркант суусун көргөзөт. Орто Азиянын Россия империясына каратылышы менен 1867-ж. Түркстан генерал-губернаторлугунун алдында Жети-Суу (Семиречье) облусу түзүлүп, ага Ысык-Көл (кийин Каракол), Токмок (кийин Пишпек) уезддери карап, облустун чек арасы Курагаты (Корготу) жана Чүй суусунун оң жак жээги менен өткөндүгүнө байланыштуу, бул облуска караган жерлер жалпысынан Жети-Суу деген аталышка ээ болгон. Батыш (Рим, Византия ж.б.) менен Чыгышты (Кытай, Индия) байланыштырган Улуу Жибек жолуна байланыштуу Жети-Суу аймагы байыркы доордон бери стратегиялык мааниге ээ болуп, кээ бир учурда гүлдөгөн маданиятка жетишкен. Б. з. ч. 7–4-кылымдарда сак уруулары (кытайча, сэ) жашаса, б. з. ч. 2-кылымда аларды юечжилер сүрүп чыгып, Кушан державасы түзүлгөн. Б. з. ч. 1-кылымдан б. з. 4-кылымынын башына чейин усундар; 4–6-кылымда жужаңдар мекендеп турган. 6-кылымда Жети-Суу Түрк кагандыгынын (581-ж. Батыш жана Чыгыш Түрк кагандыктарына бөлүнгөн), 8-кылымдын башында Түргөш кагандыгынын, 766-ж. карлуктардын Суябды басып алышы менен алардын ээлигинде калган. 9–10-кылымдарда жазылган араб-перс тилиндеги эмгектерде Жети-Сууда негизинен жикилдер менен кыргыздар (хырхыс) турганы эскерилет. 10–11-кылымда Караханиддер мамлекети курулуп, 1129–30-ж. аны кидандар каратып алган. 1218-ж. Чыңгыз-хан басып алып, көп өтпөй Чагатай улусу, 14-кылымда Хайду негиздеген мамлекетке, 15-кылымда Моголстанга карап калган. 16-кылымдын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгүнө (Иле дарыясынын чыгышы) Казак хандыгы ээ болгон. 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 50-жылдарына чейин Жуңгар хандыгынын (1635–1758) кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин Олуя-Атадан Илеге чейин солто, чекир саяк, сарыбагыш уруулары көчүп келип, жайгаша баштаган. 19-кылымдын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак Кокон хандыгынын ээлигине өтүп, бир нече чептер курулган. 1860-жылдагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши менен Жети-Суу аймагы акырындап падышалык Россиянын колониясына айланган. 1924–25-ж. ишке ашкан Орто Азиянын улуттук-мамлекеттик бөлүнүшүнөн кийин Жети-Суу Кыргызстан менен Казакстандын курамында калган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; 
 Румянцев П. П. Уезды Джетысу. А., 2000. 

Категория:Кыргыз тарыхы
 Категория:Тарых
Мамлекет

Мамлекет – 1) укук теориясында коомду уюштуруунун белгилүү ыкмасы, баардык коомго таралуучу, анын ырасмий өкүлү катары чыгуучу жана аргасыз кылуу каражаттары менен чараларына таянган саясий тутумдун, жалпы саясий бийликти уюштуруунун негизги катышы. Коомду башкаруучу тутум катары ички түзүмгө, өзүнүн ыйгарым укуктарын ишке ашыруучу атайын органдарга – М. механизмдерине жана аппаратка ээ; 2) конституциялык укукта бийликтин ырасмий органдарынын (өкмөт, парламент, соттор ж. б.) жыйындысы, бир өлкөнүн же башка аймактык-саясий бирдикте ошол органдардын (префектери, комиссарлары ж. б.) жергиликтүү агенттери (өкүлдөрү) менен аракеттенүү; 3) эларалык укукта эларалык мамилелердин негизги субъекти. Өзүнө уюмдашкан саясий бийликти жана белгилүү аймактагы калкты камтыйт. Негизги аныктоочу белгиси эгемендүүлүк болуп саналат. 

Мамлекет-бул бийликтик саясий мекеме,озунун башкаруу жана мажбурлоо аппаратына ээ,озунун территориясына укук-тартибин киргизет.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Симметрия

right|thumb|«Витрувиандык адам» Леонардо да Винчи (1490, Академия Галереясы, Венеция)
Симметрия (грек. symmetria – өлчөмдөш) – борбордун же ортоңку чийиндин эки жагына жайгашкан бөлүктөрдүн өлчөмүнүн бири-бирине дал келиши, бирдейлиги. Ошондой эле ар-түрдүү нерселердин жана кубулуштардын, процесстердин алардын составы, түзүлүшү менен байланыштуу болгон өзгөчөлүгү. 

Симметрия көбүнчө геометриялык элементтерге (сызык, чекит, тегиздик) белгиленет. С-нын төмөнкүдөй түрлөрү бар: октуу же аксиаль симметриясы (медуза, флокстун гүлү), тегиздиктеги жана октуу же актиноморф Симметриясы (көпөлөк), чекиттүү же көп октуу (радиоляриялар), эки жактуу же билатэраль симметриясы (куш, киши, омурткалуулар) 

Табиятта ассимметриялуу (Мисалы: көптөгөн өсүмдүктөрдүн жалбырактары), дисимметриялык биообъектилер 20-кылымдын 70-жылдарында ургаалдуу изилденген. Биообъективдин Симметриясы жөнүндөгү окуунун пайда болушу алардын касиеттери жана кызматы тууралуу, ошондой эле тиричиликтин келип чыгышы жана мааниси жөнүндөгү түшүнүктөрдү тереңдетүүгө мүмкүндүк берет. 

Азыркы кезде табият таанууда Симметриянын мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Синапс

thumb|Синапс.
Синапс (грек. synapsis – байланыш, биригүү) – кыймылдуу абалдагы клеткалардын ортосундагы сигналды өзгөртүү жана бири-бирине өткөрүү кызматын аткаруучу атайын байланыштын түрү. 

Аткарган кызматы боюнча Синапс козголтуучу (клетканын иштешин күчөтүүчү) жана басаңдатуучу болуп экиге бөлүнөт. Синапс бул синапс жылчыгы менен бөлүнгөн синапстын учунан жана анын тушундагы мембранадан турат. Алардан байланышы химиялык, электрдик же электр-химиялык жол менен жүрөт. Синапстын учуна медиаторлорго толгон ыйлаакчалар жайгашкан. Нерв импульсу Синапстын учуна жетип, андагы мембрананын электр кубатын өзгөртөт анан кальций иондорунун өткөргүчтүгүн көбөйтөт да, ыйлаакчалардан жылчыкты көздөй медиаторлор бошоп чыгып, алар Синапстын учуна тушташ жайгашкан мембранага таасир этет. Электр механизмдүү синапстарда синапс абдан тар, жылчыгы жок болгондуктан, ток синапстын учунан анын тушундагы клеткага түз таасир этет. 

Мындай Синапстарда кичине молекулалуу бирикмелерди клетканын цитоплазмасынын биринен экинчисине өткөрүүчү каналдар болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Анатомия‎
Категория:Зоология‎
Массалык маданият

Массалык маданият – индустриялык жактан өнүккөн коомдун шарттарында кеңири тараган маданият болмуштарынын өзгөчөлүктөрүн, «массалык коомдун» продуктусун чагылдыруучу түшүнүк. Жекече жана коомдук аң-сезимге тиешелүү таасир көрсөтүүчү жана анын продуктуларына суроо-талапты камсыз кылуу үчүн зарыл болгон жарыяларды түзүүчү массалык коммуникация каражаттарынын кеңири бутактанган тармагы жана керектөөнүн уюштурулган индустриясы менен мүнөздөлөт.

Массалык маданияттын негизги социалдык милдеттери: адамдарды коомдук мамилелердин колдонулуудагы системасына интеграциялоо; алардын көңүлүн реалдуу турмушка проблемалуу ой жүгүртүүдөн көңүл ачуучу массалык продукцияларды көрүү менен кабыл алууга, эмоциялык эс алууга жана элестетип ойноого буруу.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Маданият социологиясы
Категория:Маданият таануу
*
Интенция

thumb|Интенция
Интенция (лат. intentio – умтулуу, максат коюу, далалаттануу, тенденция) – аң-сезимдин, ой жүгүртүүнүн кандайдыр бир предметке бурулушу. Интенция түшүнүгү орто кылымдагы схоластикада, Брентано, Гуссерль өңдүү философтордун окууларында, неотомизмде кеңири пайдаланылган. Кара, Интенционалдуулук.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,

Категория:Философия
Математикалык логика

Математикалык логика – логикада математиканын формалдуу методдорун жана математикалык ой жүгүртүүлөр менен далилдөөлөрдүн логикалык изилдөөлөрүн колдонуунун натыйжасында түзүлгөн билимдер тармагы. Математикалык логикада логикалык процесстер логикалык эсептөөлөр сыяктуу формалдаштырылган тилдерде аларды чагылдыруу аркылуу изилденет. Математикалык логикада логикалык эсептөөлөрдүн формалдуу түзүлүшүн изилдөө менен катар эле эсептөөлөр жана алардын интерпретациясы менен моделдери болуп кызмат кылуучу мазмундуу тармактарынын ортосундагы катыштарды кароо милдети да турат. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Материянын кыймылынын формалары

Материянын кыймылынын формалары – Материалдык объектердин өз ара аракеттенишүүсүнүн жана кыймылынын негизги типтери. Ар бир телого бир нече Материянын кыймылынын формалары мүнөздүү. Материянын кыймылынын формалары илимий классификациялоодо төмөнкүлөрдү эске алуу зарыл: 

1.Материалдык объекттер – кыймылды алып жүрүүчүлөрдүн спецификасы;

2.Белгиленген кыймыл формасына мүнөздүү жалпы закондордун болмушу; 

3.Материянын тарыхый өнүгүүсүнүн жана кыймылынын эң жөнөкөй формасынан татаал формасына чейинки законченемдүүлүк. 
Бул талаптарга ылайык Материянын кыймылынын формалары үч негизги тобу бөлүп каралат: 
1.Органикалык эмес табияттагы;
 
2.Жандуу табияттагы; 

3.Коомдогу. 
Органикалык эмес табияттагы материянын кыймылынын формалары мейкиндиктеги жылышуулар, элементардык бөлүкчөлөрдүн жана талаалардын – электро-магниттүү, гравитациялык, кыймылдары; жана башка. Жандуу табияттагы материянын кыймылынын формалары – организмдеги зат алмашуу, бүткүл биосферанын Жердин жаратылыш системалары жана коом менен өз ара аракеттенүүсү, байланышы жана башка кирет. Коомдогу материянын кыймылынын формалары – адамдардын аң-сезимдүү ишмердүүлүгүн көп жактуу көрүнүштөрү жана башка камтылат. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Системалык мамиле

Системалык мамиле, Ырааттуу байланыш мамилеси (грек. бөлүктөрдөн түзүлгөн, бириктирилген) изилденүүчү нерсени (объект) белгилүү бир ыраатта (системада) караган атайын – илимий таанып-билүүнүн жана социалдык турмуштун методологиялык багыты. 

Системалык мамиле адатта, өз ара бири-бири менен байланышкан элементтердин биримдиги жана бүтүндүгү түшүндүрүлөт, белгилүү структурага ээ. Система түшүнүгү антикалык доордо ой жүгүртүү жана билимди уюштуруунун жалпы принциптеринде философиялык изденүүлөр катары пайда болгон.

Платон: «Бир бүтүн нерсе бир эле мезгилде бүтүндүк жана бөлүкчөлөр да, биримдик жана көптүк да...» – деген. 

Анын ою боюнча, көптүктүн биримдиги гана таанып – билүүнүн бутасы боло алат. Система 19-кылымга чейин таанып-билүү – методологиялык мааниге ээ болсо, 19-кылымдан баштап онтологиялык жана натуралисттик көз караш пайда болгон. Анда ырааттуулук Система – нерсени таанып-билүү касиети, ал эми билимдин ар түрдүү катмарларынын ортосундагы байланыш-нерсенин өзүндөгү байланыштардын гана катталышы деп каралат. Бул байланыштар материалдуубу? Элемент деп эмнени эсептөөгө болот? Ырааттуу байланыш өзгөрүп – өнүгөбү? Ырааттуулуктун Система тарыхый окуя, өнүгүштөр менен кандай байланышы бар?, ж. б. суроолор пайда болгон. 20-к. инженердик ыкма жана технологиянын өнүгүшү Ыраатуулук байланышты өздөштүрүүнүн жаңы жолдорун ачты. 

Азыр Ыраатуулук байланыш жөн гана изилденбейт, а долборлонот, түзүлөт. Ошол эле кезде уюштуруу – башкаруу маселелерин да чечет. Система термини кесипчиликтин бардык тармактарында колдонулууда. 

Тарыхый жактан Система тууралуу эки көз караш калыптанды: 
1) Онтологиялык же натуралисттик (элементтер, байланыш, структура – нерсенин өзүндөгү «табигый» касиеттердин чагылышы).
2) Таанып-билүүчүлүк – методологиялык (ырааттуулук нерселердин, көрүнүштөрдүн өзүндөгү касиеттер аркылуу эмес, белгилүү бир максатты көздөгөн иш-аракеттер, ой жүгүртүүнү уюштуруу аркылуу ишке ашат). 

Салттуу көз караш боюнча Ыраатуулук байланыштын касиети, бүтүндүгү, ички биримдиги анын түзүлүшү (структурасы) аркылуу аныкталат

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Медитация

thumb|Бакчада ой жүгүрткөн адамМедитация (лат. meditatio – ой жүгүртөм, ойлоном) – адамдын психикасын өтө терең бир жерге топтогон абалга алып келүүгө багытталган акыл аракети. Психологиялык аспектте медитация өтө эмоциялык көрүнүштү жана реакция жасоонун олуттуу төмөндөшүн четтетүүнү болжолдойт. Медитациялануучунун соматикалык абалы, бул учурда алсыздангандык, ал эми анын акыл маанайы көтөрүлгөндүк жана айрым аша кечүүчүлүк (тышкы обьекттерден жана айрым ички толгонуулардан) менен мүнөздөлөт. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Беррес Фредерик Скиннер

Беррес Фредерик Скиннер (англ. Burrhus Frederic Skinner; 1904 жылы Жалган Курандын 20 да — 1990 Баш Оона айынын 18де) – америкалык психолог, азыркы бихевиоризмдин көрүнүктүү өкүлү. 

Психология ар кандай өбөлгөлөр, реакциялардын ортосундагы сыртынан байкалуучу мыйзам ченемдүү байланыштарды сыпаттоо жана ал реакцияларды бекемдөө менен гана чектелиш керек деп эсептөө менен, жаңы бихевиоризмчилерге каршы чыккан. Ал организм реакцияны өзү бекемдеп, андан кийин гана тышкы өбөлгөлөр (стимул) жаңы реакцияны пайда кылат деген «оперант-тык» («операция») окуу концепциясын тартуулаган. Скиннер операнттык жүрүм-турумду, бир катар өзгөчөлөнгөн ыкма жана приборлорду сунуш кылуу менен, адегенде жаныбарлар аркылуу (үйрөнгөн) изилдеген. Адам менен жаныбарлардын жүрүм-турумундагы окшоштуктар тууралуу оюна таянуу менен, ал өзүнүн концепциясын кепти (речти) өздөштүрүүгө, психотерапияга жана мектепте окутууга да жайылтып, программалаштырып окутуунун демилгечилеринен болгон. 

Анын адамдын жүрүм-турумун башкаруу аркылуу коомду кайра түзүү жөнүндөгү операнттык бихевиоризми көптөгөн сын пикирлерди жараткан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Психология
Категория:Инсандар
Категория:Окумуштуулар
Согуш

thumb|Көльн, 1945-ж. (Экинчи дүйнөлүк согуш).
Согуш – мамлекеттердин же таптардын ортосунда белгилүү бир саясий же экономикалык максатка жетүү үчүн болгон куралдуу күрөш; таптар менен мамлекеттердин саясатынын зомбулук «куралдары» менен улантылышы. 

Маркстык окуу таптык коомдун экономикалык формациясына гана тиешелүү коомдук-саясий көрүнүш деп эсептейт. Ал алгачкы коомдук түзүлүш ыдырап, таптык коомдун келип чыгышы менен пайда болгон. Согушка мазмунуна жараша мүнөздөмө берилет. Мисалы: адилеттүү согуш же адилетсиз согуш, диний согуш ж. б.

 Дагы кара 
 Жарандык согуш
 Биринчи дүйнөлүк согуш
 Экинчи дүйнөлүк согуш
 Улуу Ата-Мекендик согуш

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Факт

Факт (лат. factum – жасалган, ишке ашкан) – иштелген деген маанини билдирет. 

1) Чындыктын, окуянын, жыйынтыктын синоними. 

2) Логикада жана илимдин методологиясында Факт эмпирикалык окуунун формасы катары теорияга жана гипотезага каршы коюлат. 

Илимде фактордун жыйынтыгы теориялардын жаралышына эмпирикалык негиз болот. Теорияны жана гипотезаны текшерүүдө Факт чоң роль ойнойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат тануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Билим берүү
Факторлор теориясы

Факторлор теориясы – социологиялык позитивдик концепция, батышта жана россияда 19-кылымдын аягынан баштап белгилүү боло баштаган. 
Факторлор теорияснын башкы өзгөчөлүктөрү – социологияда монизмдин четтелиши, тең укуктуу факторлордун (экономика, религия, мораль, техника, маданият ж. б.) тарых менен коомдун механикалык карым-катышы. Бул концепция адамдын эркиндигин курал катары кызмат кылат жана адам өзүнүн тагдырын жаратат деген пикирге алып келет. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Социология
Категория:Философия
Фальсификация

Фальсификация (лат. falsificatio, falsifico жасалма) 

а) жөнөкөй мааниде: жасалма, 

б) логикада ж-а илимдин методологиясында: гипотезанын реалдуу чек арасынын кыскарышы. 

Бул жерде гипотеза кээ бир фактыларга каршы коюлат. Гипотеза иш жүзүндө далилденсе, бул али гипотеза чындык деп айтууга болбойт, ал далилденген деп айтса болот. Теориянын ар бир жасалма текшерүүсү аны жоготууга болгон аракет. Бир сөз менен айтканда Фальсификация жалган айтуу жасалма аракет б.а. жасалма нерселер. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Илим (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Илим
Фантазия

Фантазия (грек. phantasia – психикалык образ, элестетүүдөн жаралган кыял) – 
элестетүүнүн өзгөчөлүгүн, күчтүүлүгүн билдирген эс тутум, ой-жоруу, кыялдануу. 
Фантазия (грекче phantasia — кыял) — чыгармачыл, кыялдануу, чындыктан четтеп кетүү, ойдон чыгаруу. Фантазия адам баласынын ой жүгүртүү өзгөчөлүгүнө таандык касиет. Адам баласы табияттын сырларынын мыйзам ченемдерин үйрөнүп, өздөштүрүүнүн бийик деңгээлине жеткен кезде дүйнөнү так таанып, даана чагылдырууга өбөлгө түзөт. В. И. Ленин «эң бир так илимде да фантазиянын ролун танууга болбойт» деген да илимий ой жүгүртүү менен фантазиянын баштапкы байланышынын ролун баса белгилеген. Ал эми адамзаттын өнүгүшүнүн эң алгачкы этабында Фантазия чындыктан алыс турат да, табияттын ар кандай кубулушун туура түшүнүүгө кедерги болот. Ошонун натыйжасында дин, мистика, идеализм сыяктуу ар түрдүү түшүнүктөр жарала берет. Алгачкы доордун адамдарынын тотемизм, анимизм, ата-баба, табият культу, магиялык көз караш (ар кандай кудайларга, ыйык күчкө ишенүү жана башкалар) сыяктуу түшүнүктөрүндө да фантазиянын ролу чоң. Элдик оозеки чыгармачылыкта фантазия сюжет куруучу элемент катары кызмат аткарат (жомоктор менен эпостордо кереметтүү, сыйкырдуу фантастикалык сюжеттер менен мотивдер), же көркөм мотив, деталь катары көрүнөт (мисалы, «Манаста» партогенез — алма жегенден кийин Чыйырдынын боюна бүтүшү; «Эр Төштүктө » баатыр жер астынан Алпкаракушка минип жер үстүнө чыгышы; Кызыр келип Манастын чекесинен сылап бата берет).
 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Илим (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Манас эпосу
Категория:Илим
Категория:Воображение
Категория:Образ
Табият

thumb|Сары Челек,Жалал-Абад областы
Табият

 Кең маанисинде бүткүл дүйнөнү, андагы түзүлүштөрдүн көп түрдүүлүгүн чагылдырган философиялык түшүнүк; материя, универсум, аалам түшүнүктөрү менен бир катарда пайдаланылат. Табият аң сезимден сырткары жана ага көз каранды болбой жашаган объективдүү реалдуулук. Анын баш-аягы жок, убакыт жана мейкиндик боюнча чексиз, тынымсыз кыймылдап жана өзгөрүп турат. Ошол себептен философияда табият түшүнүгү нерсенин алгачкы маңызын (өзөгүн) да, адам тарабынан жаратылбаган нерселердин жыйындысын да белгилөө үчүн колдонулат. 
Табият таануу илимдеринин объектиси.
Тар мааниде тирүү организмдердин жана адам коомунун жашоосу үчүн зарыл болуп эсептелген табигый шарттардын жыйындысы; мындай маанидеги табият биосфера деп аталатат. Табият Өзүнүн келип чыгуусу жана жашоо-тиричилиги боюнча адам табияттын бир бөлүгү болуп саналат. Адам коомунун пайда болушу Табияттын келбетин маңыздуу түрдө өзгөрткөн. 

Табияттын объективдүү мыйзам ченемдүүлүктөрүн таанып билүү, ага атайы түзүлгөн эмгек куралдары жана каражаттарынын жардамы аркасында таасир берүү аркылуу адамдар адам коому үчүн зарыл болуп эсептелген материалдык жыргалчылыктарды алуу максатында табияттын заттары менен энергиясын пайдаланышат.Ошентип, жашоо-тиричиликтин табигый чөйрөсү «экинчи Табият» деп аталган жасалма нерселер менен толукталат.

«Экинчи Табият» деп табиятта даяр түрүндө кездешпеген жана коомдук өндүрүштүн процессинде түзүлгөн нерселердин жыйындысы аталат. Бирок, Табиятты активдүү түрдө өзгөртүп түзүү менен адамдар Табияттын ажырагыс бир бөлүгү бойдон кала беришет. Адамдар Табиятты Табияттын мыйзамдарына ылайык, табигый күчтөр менен процесстерди пайдалануу аркылуу гана өздөрү каалаган багытта өзгөртө алышат. Коом менен табияттын өз ара алакасынын деңгээлинин негизги көрсөткүчү болуп өндүргүч күчтөрдүн мүнөзү эсептелет. Азыркы шарттарда Табиятты коргоо, коомдун өндүрүш ишмердүүлүгү менен биздин планетадагы глобалдуу жаратылыш процесстеринин рационалдуу айкалышынын проблемасы өзгөчө курч мүнөз күтүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Табият
Категория: Жаратылыш
Социалдык институт

Социалдык институт (орус. Социальный институт) – коомдук турмуштун маанилүү чөйрөлөрүндөгү адамдардын ишмердигин көзөмөлдөгөн жана жөнгө салган коомдун нормаларынын, эрежелеринин жана талаптарынын жыйындысы.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Социология