Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ферроколумбит

Ферроколумбит (лат. ferrium - темир жана курамындагы ниобийдин эски аты колумбий) - минерал, Fe2+ Nb2Oe.
 
Kapa түстүү, тунук эмес, айнектей, металлдай жылтырайт. Катуулугу 6, тыгыздыгы 5,2-6,65 г/см3, морт, дарамагниттик касиетке ээ. Түркстан кырка тоосунда табылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Феррара

Феррара - Италиянын түндүгүндөгү шаар.
 
Эмилилья-Романья облусундагы Феррара провинциясынын адм. борбору. Калкы 130,5 миң (2010). Айыл чарбалуу аймактын борбору. Нефть-химиялык, жыгаччылык, айнек, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Музейлер (а. и. лапидарий, Улуттук пинакотека) ж. б. бар. 8-кылымдан эскерилет. 14711588-ж. аты окшош герцогдуктун борбору. Роман стилиндеги собору (12-18-к.), готика стилиндеги Комунале (13-15-к.) жана делла-Ражоне (14-к.) палаццолору, ренессанс стилиндеги курулуштар (д’Эсте сепили, 14-к.; Палацдо Скифаноя, 14-15-к. ж. б.) сакталган. 1995-ж. шаардын ренессанс стилиндеги салынган бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Италия
Фермион

Фермион - бөлчөк спиндүү (1/2, 3/2,...,) бөлүкчө же квази бөлүкчө.
 
Мис., кварктар (протон, нейтрон), лептондор (электрон, мюон, нейтрино). Италиялык физик Э. Ферминин ысмынан аталган. Ф-дор Ферми-Дирак статистикасына баш иет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ферми-Дирак статистикасы

Ферми-Дирак статистикасы – жарым бүтүндүү спиндерге (1/2, 3/2 ж. б.) ээ болуучу фермион бөлүкчөлөрүнүн системасына колдонулуучу квант статистикасы.
 
 
Итал. физик Э. Ферми жана англиялык окумуштуу П. Дирак тарабынан сунушталган (1925). Квант теориясында бөлүкчөлөрдүн абалы толкун функциясы менен аныкталат. Ферми-Дирак статистикасына баш ийген бөлүкчөлөрдүн толкун функциясы симметриялуу же антисимметриялуу болуп, кванттык абалдарда Паули принциби боюнча жайгашат. Ферми-Дирак статистикасы металлдардагы электрон газына, ферми-суюктугуна колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ферма теоремалары

Ферма теоремалары - 
 
1. Ферманын кичи теоремасы: эгерде р – жөнөкөй сан жана арга бөлүнбөгөн бүтүн сан болсо, анда ар_1=1 (modp). Теореманы П. Фержа (1640) аныктаган жана эркин р модулу үчүн Л. Эйлер жалпылаган.
 
2. Ферманын улук теоремасы, Ферманын атактуу теоремасы, Ферманын чоң теоремасы, Ферманын акыркы теоремасы боюнча п>2 ар кандай натуралдык саны үчүн x"+yn=zn теңдемеси х, у, г бүтүн оң сандарында чыгарылышы болбойт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ферма Пьер

Ферма Пьер (17.8.1601,Бомон-де-Ломань - 12. 1. 1665, Кастр) - француз математиги. Кесиби юрист.
 
1931-ж-дан Тулуздагы парламетке кеңешчи болгон. Бир катар белгилүү эмгектердин автору, алардын көбү 1679-ж. «Математикалык түрдүү чыгармалар» деген аталышта жарык көргөн. Ферма сандар теориясын түзүүчүлөрдүн бири, ага өзүнүн ысымындагы 2 белгилүү - улук теоремаcы жана кичик теоремасы таандык. Геометрияда Р. Декартка караганда координата методун системалуу түрдө өнүктүрүп, 2-тартиптеги сызык менен түз сызыктын теңдемесин түзгөн. 2-тартиптеги бардык ийри сызыктар конустук кесилиш экендигин далилдеген. Дифференциал эсептөөдө Ферманын экстремумду табуу эрежеси зор мааниге ээ. Ферма интегралдоону бөлчөктүү даража менен терс даражага да колдонгон. Физикада геометриялык оптиканын негизги принциптерин түзүү Ф-нын ысмы менен байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ферма (механика)

Ферма (механика) курулуш механикасында (фр. ferme, firmus - бекем) - геометриялык формасы өзгөрбөгөн өзөктүү система; расчет жасаганда анын бардык түйүндөрү шарнирдүү деп кабыл алынат.
 
Ферма негизинен курулушта (имараттарды жабууда, көпүрө салууда, суу тех. курулмаларда ж. б.), ошондой эле машина жана механизмдердин көтөрүп турма конструкциясы катары колдонулат. Ал даярдалуучу материалдын түрү боюнча металл, темир-бетон, жыгач жана айкалышкан Ферма болуп айырмаланат. Ферманын тиби имараттын же курулманын арналышына, жабуунун түрүнө ж. б. жараша аныкталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Фергусонит

Фергусонит (шотландиялык врач Р. Фергюсондун (1799-1865) ысмынан аталган) - татаал оксиддер классчасындагы минерал, иттрий менен лантоиддердин тантал-ниобаты (Ү, TR) ((Nb, Та)04).
 
Кошундулары U, Th ж. б. Курамынын 51,5% ин Nb205, иттрийдин жана оор лантаноиддердин оксиддери биригип 32,5-51,5%ин, ошондой эле кошундулары: 6,8% ке чейин Th02 жана 1-4% ин U02 түзөт. Kapa, жашгылт күрөң кристаллдары бүртүкчөлөр жана агрегат түрүндө. Метамиктик Ф. чайырдай, кристаллдык Фергусонит алмаздай жылтырайт. Катуулугу 5,5-7, тыгыздыгы 5,66,0 г/см3, морточо Радиоактивдүү. Пегматиттерде, грейзенде, ошондой эле үбөлөнүүгө туруктуу келгендиктен кен чачындысында кездешет. Иттрийдин, сейрек жер металлдардын, танталдын, ниобийдин кенташы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Ферганит

Ферганит (Фергана өрөөнүнүн атынан аталган) – минерал, LiH((U02)4(OH)4(V04)2)-2H20.
 
 Ачык сары түстө, момдой жылтырайт, жарык өтөт, катуулугу 2 - 2,5, с. салм. 3,31. Уран кендериндеги экинчилик шартта пайда болгон минерал. Чөкмө кендердин кычкылдануу зонасында, карст боштуктарында, ошондой эле карнотиттүү жана төө-моюниттүү акиташта кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Фергана фронту

Фергана фронту - жарандык согуш мезгилинде Түркстандагы басмачыларга жана ак гвардиячыларга каршы күрөш жүргүзүү үчүн түзүлгөн оперативдүү бирикме.
 

 Биринчи Согуш хронологиясы
Биринчи болуп Жалалабат шаарын согушсуз басып өзүнө караткан, Ош шаарын басып алууда алар биринчи суу менен шаарды каптатып, 30 саатта басышкан, Анжиян шаарын куурчап согушсуз алышкан, бирок Коммунисттердин гарнизону байыркы цитаделде отуруп алышкан. Ошону көрүп Ташкендде паника болуп Каспийде АНТАНТА менен согушуп аткан Казан Аткычтар полкун Ферганага жөнөтүшөт, 24 сентябрда Анжиян гарнизону менен чогу Казан Аткычтар Полку биригип Анжиянды эки жумада бошотушат. Казан Полку Ошту бошотуп, 30 сентябрда Жалалабатты бошотот. Бирок, Мадаминбек менен Монстров Гүлчө чебине качып ал жерден күч топтойт.
 Экинчи согуш 
Кашкарда жайгашкан Орус элчилигинде Успенский Иркештамга барып Монстровго жардам берем деп жолугушкан. Ошол убакытта Фергана Убактылуу Өкмөтү түзүлүп аны Мадаминбек жетектеген. Монстров аскерсиз, тамак-ашсыз калып, эмне кылаарын билбей, Совет бийлиги менен сүйлөшөт, алар ага ультиматум бергенде ал ага кол койбойт, Советтер бийлиги бул убакытта Мадаминге Монстров менен сүйлөшүп атканын жеткизишсе, Мадамин ачууланып, Монстровдун аскерлеринин артынан кууйт, 17 январда Монстров Ташкенге барып өзү Совет бийлигинин колуна түшөт да, аларга анын жанын өлтүрбөө гарантиясын беришсе аларга бүт Мадамин дин сырларын айтып берем деп, Совет бийлиги макулдашып, Монстров баарын айтып берет. Бирок Совет бийлиги сөзүн кармаган жок да, аны тамга такап атып салышат. Мадамин дагы согушуп, мартта Советтердин курчоосуна түшүп, алардын тарабына өтөт, да бундан ары жаңы термин пайда болгон «Кызыл Басмачылар». Бирок, Совет бийлиги ага ишенген эмес, Мадамин бек Совет бийлигинин курамында Куршермат, Алаяр, Хал-Кожо менен көтөрүлүш дайындап турган маалыматтар да чыккан.
 Күчтөр 
Фергана фронту советтик 3-, 4-полк, 1-Оренбург жана 1-Мусулман полкторунун негизинде (бардыгы 10 замбирек, 10 пулемёт менен куралданган 6 миң жоокер) түзүлүп, Совет бийлигине каршы козголоңго катышкан Мадаминбек, Эргеш корбашы, К. Монстров, К. Осиповдордун уюшкан колун талкалоо милдети тапшырылган. Фергана өрөөнүндөгү Анжиян, Жалал-Абад ж. б. шаарлар бошотулгандан кийин Туркстан. фронтунун башкы командачысы M. В. Фрунзенин буйругу менен Фергана фронту жоюлуп, ага караштуу аскер бөлүктөрү 2-Түркстан аткычтар дивизиясына бириктирилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Фергана
Феодализм

Феодализм ( - лен, феодалдык жер ээлөөчүлүк) - эки социалдык тапты (феодал жана дыйкандар) мүнөздөгөн социалдык саясий түзүм.
 
Феодализм түшүнүгү 18-кылымда Француз революциясынын (1789-94) алдында жаралып, «Эски тартип» (чексиз монархия, дворяндардын бийлиги) дегенди түшүндүргөн. Марксизм окуусунда Феодализм капитализмдин жаралуусун шарттоочу кул ээлик доордон кийинки коомдук-экономикалык формация катары каралат. Азыркы мезгилдеги тарых илими Ф-ди, айрым белгилери дүйнөнүн башка региондорунан кездешсе да, Батыш жана Борбордук Европада гана о. кылым доорунда өкүм сүргөн социалдык система катары карайт. Феодализмдин негизин коомдогу вассалдар менен сеньерлор, дыйкандар менен ири жер ээлери ортосундагы мамилелер аныктайт. Феодализмге рыцардык аскер уюму жана мыйзам тарабынан бекемделген уруулук юридикалык теңсиздик мүнөздүү. Феодализмдин идеологиялык-ыймандык негизин о. кылымдын маданиятын аныктап турган христианчылык түзгөн. Кыргыздар Феодализмдин өнүккөн классикалык формасын басып өткөн эмес. Кыргыздарда патриархалдык-феодалдык, патриархалдык-уруучулук коом өкүм сүргөн.

 Дагы кара 
 Феодализм түшүнүгү

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

*
Феноменология

Феноменология (гр. сөзмө-сөз - феномендер жөнүндө окуу) - философиялык дисциплина, философия илимд. бир багыты; милдеттери:
 
1) сезим аркылуу таанып-билүүнү сындоо (И. Г. Ломберг, И. Кант), философиянын калыптанышы жөнүндөгү ан-сезим формаларын тарыхый жактан изилдөө (Г. «Гегелдин Рух феномологиясы»), психологиянын психикалык феномендерин тактап (Ф. Брентано, А. Мейнонг) түшүндүргөн философиялык окуу. Тактап айтканда философиялык ой-жүгүртүүнү натурафилософиялык түшүнүктөн арылтууну көздөйт; 
2) идеологиялык философиялык багыттын принциптери (20к-дын башында Э. Гуссерль киргизген); 
Феноменологиянын милдети болмуш жөнүндөгү ар кандай ырастоолорду четке кагуу менен башынан өткөндөр жана алардын мазмунунда сакталган маалыматтарды анализдөө аркылуу спекулятивдик көз караштарды аныктоого түрткү берүү, аң-сезимдин болгон мүмкүнчүлүктөрүн интенционалдуулукка (б. а. предметке карата багыт алууга жетишүүгө) жакын турган феномениялык редукция жолу аркылуу ан-сезимдин эң башкы ийкемдүү тажырыйбасын табуу. Феноменология алгач ар кандайча айтылып, логика менен онтологияга жакын саналса да, кийин онтологиянын сапаттык касиети катары санала баштады.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Философия
Фенол-формальдегид чайыры

Фенол-формальдегид чайыры, полиметиленфенол - фенолдун формальдегиди менен поликонденсацияланышынан пайда болгон синтездик чайырлар.
 
Фенол-формальдегид чайырынын сапаты катализаторлорго жана фенол менен формальдегиддин молярдык катнашына көз каранды. Реакцияга кирген заттардын санына жана катализаторго жараша реакциядан термореактивдик чайыр - резол алынат. Резолду ысытканда поликонденсация кайрадан уланат да полимерлердин мол. салмагы чоңоюп, көлөмдүү полимерлер пайда болот. Алар эрибейт жана ысытканда жумшарбайт. Фенол менен формальдегидди поликонденсациялоодо фенол ашык болсо, процесс кичине мол. салмактуу полимер бирикмелери пайда болуу стадиясында эле токтолот. Резолдун эритиндилери түрдүү күкүмдөрдү, булаларды, кагаздарды, ткандарды ж. б. желимдөөдө колдонулат. Алардан машиналардын жана приборлордун түрдүү тетиктери, түтүктөр, кайыктардын, кемелердин, машиналардын корпустары, химиялык өнөр жайына керектүү аппараттар жасалат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Фенноскандия

Фенноскандия - Түндүк Европадагы табигый аймак.
 
Фенноскандияны Балтика, Түндүк, Норвег, Баренц, Ак деңиздер чулгайт. Скандинав, Кола жарым аралдарынын жана чектеш аймактарды (Финн булуңу, Ладога жана Онега көлдөрүн жана Ак денизди туташтырган шарттуу сызыктын түндүк-батыш тарабын) камтыйт. Аянты 1,5 млн км2дей. Рельефинде пенеплендешкен тайпак тоолор басымдуу. Ирилери: Скандинавия (эң бийик жери 2469 м, Гальхёпигген чокусу), Хибин, Норланд. Фенноскандиянын көп бөлүгүнүн климаты мелүүн (батышында деңиздик, чыгышында континенттик). Скандинавия тоосунун батыш капталдарында жаан-чачын 2000-3000 ммте чейин жааса, чыгышында 400-500 мм. Дарыяларынын суусу мол, босоголуу. Көлдөр жана саздар арбын. Аймагынын У2 бөлүгүнөн көбүн токой (тайга, түштүгүндө ара лаш жана жазы жалбырактуу токой) ээлейт. Түндүгүндө жана тоолорунда тундра өсүмдүктөрү өсөт. Темир (Швеция, Норвегия), жез, никель, апатит (РФ), хромит (Финляндия), полиметалл кендери бар. Фенноскандиянын аймагында Швеция, Норвегия, Финляндия мамлекеттери, Россиянын (Кола ж. а., Карелия) бир бөлүгү жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Европа
Фенакит

Фенакит (гр. phenax - алдамчы (кварцка окшош болгондуктан)) - сейрек минерал, бериллийдин силикаты, Be2(Si04), курамынын 4245% ин ВеО түзөт.
 
Бериллийлүү 30га жакын минералдын ичинен салыштырмалуу көп кездешкендеринин бири. Кристаллы түссүз, саргыч, кызгылт, боз же ак түстө, агрегат түрүндө. Айнектей жылтырайт, тунук. Катуулугу 7,5-8, тыгыздыгы 2,94-3 г/см3, морточо Кислотага жана жалынга чыдамдуу. 

Карбонатта, негиздүү, ультранегиздүү же кычкыл алюмосиликаттык тектерде пайда болгон гидротерм метасомат түзүлүштөрүндө флюорит, сульфид жана слюда менен чогуу кездешет. Фенакит - 2-класстагы асыл таш, берилийдин кенташы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Фельдшпатоиддер

Фельдшпатоиддер (нем. Feldspat - талаа шпаты) - тоо тек түзүүчү минералдар тобу, натрий, калий жана кальцийдин алюмосиликаттары.
 
Бул топко: лейцит, содалит, нефелин, канкринит, нозеан жана гаюин, лазурит, тугтупит кирет. Алар кремнезёмге абдан жарды жегичтүү магмада пайда болгондуктан, кремний к-тасына каныкпагандыгы менен талаа шпатынан айыр-. маланып турат. Тоо тектердин талаа шпатынын жаңы түзүлүштөрүнө байышы фельдшпатташуу деп аталат. Бул процесс щелочтуу метасамотозго байланыштуу же тоо тектерге гидротерм эритмесинин таасиринен жүрөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Фельдмаршал

Фельдмаршал (нем. Feldmarschall) - айрым мамлекеттердин армиясында кабыл алынган аскер (генерал) чини.
 
Мис., 1917-ж. чейин Россия империясында колдонулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аскер
Федерико Феллини

Феллини Федерико (20. 1. 1920, Римини - 31. 10. 1993, Рим) - итал. кинорежиссёр жана сценарист.
 
Адегенде реж. Росселинин фильмдерине сценарий жазып, неореалисттик багыттагы фильмдерди («Рим - ачык шаар», 1945 ж. б.) тартууга катышкан. Кийин «Ак шайык» (1952), «Жол» (1954, «Оскар» сыйл.), «Кабирия түнү» (1956, «Оскар» еыйл.), «Жыргал турмуш» (1959), «Сегиз жарым» (1962, «Оскар» сыйл.), «Сатирикон Феллини» (1969), «Клоундар» (1970), «Рим» (1972), Амаркорд» (1973, «Оскар» сыйл.), «Казанова» (1977, «Оскар» сыйл.), «Жинжер жана Фред» (1986), «Интервью» (1987, Москва кинофестивалынын Алтын сыйл.) ж. б. фильмдерди койгон. Ф-нин эмгектери эл аралык кинофестивалдардын көбүндө сыйлыкка татыган. 1993-ж. «Киноискусствого кошкон салымы үчүн» Оскар сыйл. ээ болгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фейсалабад

Фейсалабад (мурдагы Лайалпур)Пакистандагы шаар, Фейсалабад округунун адм. борбору (Пенжаб провинциясында). Калкы 2,9 млн (2010).
 
Жолдор тоому. Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Айыл чарбалуу аймактын (пахта, дан, бал камыш, жашылча-жемиш ж. б.) ири соода борбору. Кебез кездеме токуу, текстиль, тамак-аш, химиялык, дары-дармек, машина куруу, металл иштетүү ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. ЖОЖдор (а. и. Фейсалабад университети), театрлар, музейлер ж. б. бар. Жемиштери (алма, банан, апельсин, мандарин ж. б.) менен белгилүү. 1895-ж. негизделген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Пакистан
Фейр-плей

Фейр-плей (англиялык fair play - ак ниеттүу оюн) - спорттогу акыйкаттуулукту жайылтууга арналган этикалык жана моралдык закондор жыйындысы.
 
Фейр-плей принциптери атаандашты сыйлоо, калыстын эрежелерин жана чечимдерин сыйлоо, допинг колдонбоо, өзүн-өзү көзөмөлдөө ж. б. Фейр-плейди 1958-ж. уюшулган Спорт илими жана физикалык тарбиялоо боюнча эл аралык кенеш (ICSSPE) жетектейт. Таза оюндун идеяларын жана принциптерин, өзгөчө балдар жана жаш спортчулардын арасында жайылтуу, спортчуларды жана командаларды сыйлыктар менен сыйлоо Ф.-п-дин негизги максаты болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
Фейерверк

thumb|250px

Фейерверк (нем. Feuer - от жана Werk - иш, жумуш) - металл туздары бар пиротех. заттарды күйгүзгөндө абада пайда болгон кооз, түстүү оттор.
 
Фейерверк өнөрү б. з. ч. эле Кытай менен Индияда белгилүү болгон. Европада алгач Фейерверк Италияда даярдалган. Россияда биринчи Фейерверк 17-кылымда (1674, Устюг ш.) жагылган. Фейерверк жагууда тех. коопсуздук эрежелерин сактоо керек.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Фейгин Георгий Аронович

Фейгин Георгий Аронович (23. 4. 1929-ж. т., Наманган ш.) - медицина илимдин доктору (1971), проф. (1977).
 
Ташкент медициналык институтун (1953), ошондой эле жерде аспирантураны (1956) бүтүргөн. Ташкент обл. ооруканада иштеген (1962-64). Чита медициналык института каф. башчысы (1964-76), КММИде оториноларингология кафедрасынын башчысы (197797). 1997-жылдан оториноларингология курсун жетектеген. Оториноларингология боюнча адис. 160тай илимий эмгеги, а. и. 15 монография, 3 окуу китеби, 7 ойлоп табуусу бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Федченко мөңгүсү

Федченко мөңгүсү - Памирдин түндүк-батышында. Евразиядагы чоңдугу боюнча 3 (Кара-Корумдагы Сиачен жана Балтөрөдөн кийинки) тоо өрөөн мөңгүлөрүнүн бири.
 
Тажикстандын аймагындагы Илимдер Академиясы, Язгулем, Бийик-Зоо, Арал жана Кыз-Коргон кырка тоолорунун ортосунда түштүктөн түндүктү карай созулуп жатат. Уз. 77 км, туурасы 1700 мден 3100 мге чейин. Жалпы аянты 650 км2. Калыңдыгы орто ченинде 700-1000 м, этегинде 400-300 м. Ал 45 мөңгүдөн (ирилери: Витковский, Илимдер Академиясы, Наливкин, Бивачный) турат. 

Мөңгүнүн жогорку чеги деңиз деңгээлинен 6280 м, тили 2900 м бийиктикте. Бетинин эңкейиштиги 1,5-2,5°. Салаалап бутактанган дендрит мөңгүлөрдүн тибине кирет. Жылышуу кыймылынын жылдык орточо ылдамдыгы 150-250 м. Ф. м-ндө дүйнөдөгү эң бийик (4169 м бийиктикте) жайгашкан гидрометеорологиялык станция (академик Н. П. Горбунов атындагы) иштейт. Мөңгү 1878-ж. В. Ф. Ошанин аркылуу ачылып, А. П. Федченконун ысмынан аталган.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тажикстан‎ 
Категория:Мөңгүлөр
Федичкин Григорий Яковлевич

Федичкин Григорий Яковлевич (1917, РФ, Ростов обл., Морозов району, Покровка кыш. - 1996, Фрунзе ) - а. ч. илимдин доктору (1986), проф. (1989).
 
Россиядагы Ростов облусундагы Азов-Кара дениз а. ч. институтун бүтүргөн (1938), 1938-жылдан Челябинск облусундагы Звериноголовский районунун «Алабуга» кой чарба совхозунда башкы агроном. Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. 1943-жылдан Казакстанда иштеген. 1947-51-ж. Кыргызстандагы Ысык-Көл а. ч. техникумунда, 1952-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Жер кыртышы бөлүмүндө, 1956-жылдан Кыргызстан дыйканчылык ИИИде лабораториялык башчысы. 1961-жылдан КМУда додент, 1971-жылдан КАЧИде кафедра башчысы, кийин Топурак таануу жана агрохимия институтунда иштеген. Топурак таануу боюнча адис. 60тан ашык илимий эмгектери жарык көргөн. 1-даражадагы Ата Мекендик Согуш ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Федин Константин Александрович

Федин Константин Александрович (12(24). 2. 1892, Саратов - 15. 7. 1977, Москва) - орус совет жазуучусу, СССР ИАнын академиги (1958), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1967), Германия искусство академиясынын корр. мүчөсү (1958).
 
1914-ж. Москва соода институтун бүткөн. 1923-ж. «Ээн жер» тунгуч аңгемелер жыйнагы жарык көргөн. «Шаарлар жана жылдар» (1924; кыргызчасы - 1977) романы орус интеллигенциясынын революциядагы басып өткөн жолун баяндайт. «Бир туугандар» (1927-28) «Трансвааль», «Дыйкандар» (1927-28) повесттерин, «Европанын уурдалышы» (1933-35), «Арктур» санаторийи» (1940) романдарын, «Алгачкы кубанычтар» (1945; кыргызчасы - 1964), «Бөтөнчөжай» (1947-48; кыргызчасы - 1965; эки романы үчүн СССР мамлекеттик сыйл., 1949), «Жалын» (1961-65; кыргызчасы - 1968) үчилтшс романын жазган. 4 Ленин, Октябрь Революциясы, 2 Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары