Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чардактар

thumb|Creagrus furcatus.
Чардактар (лат. Laridae) - куштардын маарак сымалдар түркүмүнүн тукуму.
 
Дене уз. 20 смден 80 смге жетет. Айрымдарынын тумшугу ичке, түз, чандасыныкы жоон, ачык түстө, бир аз ийилген. Канаты узун, суу үстүндө узак убакыт учуп жүрөт. Буттары кыска манжалары сүзгүч жаргакчалуу, сууда жакшы сүзөт, чумкуйт. Жүнү калың, сууланбайт. Түсү көбүнчө ак, боз, кара. Моногамдар. Уясын көбүнчө көл, суу жээгинде, жарга, кээ бири даракка, ийинге салат. 1-4 жумурткасын эркек, ургаачысы кезектешип басып чыгарат. Ч-дын 3 тукумчасы (накта Ч., чабакчылар жана суу жирегичтер), 82 түрү бардык жерде таралган, КМШ өлкөлөрүндө 20, Кыргызстанда 6 түрү кездешет. 

Балык, суу омурткасыздары, айрымдары кемирүүчүлөр, курт-кумурскалар менен азыктанат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Канаттуулар
Чаплыгин методу

Чаплыгин методу - дифферендиалдык теңдемени жакындатып интегралдоо методу. С.А. Чаплыгин (1919) сунуш кылган.
 
Чаплыгин методу дифференциалдык барабарсыздык жөнүндөгү төмөнкү Чаллыгин теоремасына негизделет. Эгер у'(х)= болсо жана а{х) менен и(х) функциялары и'(х) - f(x, u)>0, x/(x)-f(x, д)<0 (хй<х<х^), и(х(1)=ь(х)=у0 дифференциалдык барабарсыздык барабарсыздыктарын канааттандырса, анда (х0, у0) чекиттери аркылуу өтүүчү y'(x)=f(x, у) дифференциалдык тендемесинин у(х) чыгарылышы и(х) менен ь(х) функцияларынын ортосунда болот. С. А. Чаплыгин i/"1f(x, у, уг ..., у,п~')) = 0 теңдемеси үчүн ушул теореманын аткарыларын далилдеген. Ч. м. Ньютон методунун жалпыланышы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Чапкы

Чапкы - табигый жана эгилме чабындынын чөбүн чабуучу машина.
 
Өзү жүрмө, асма же чиркеме түрлөрү бар. Тракторго асма же өзү жүрмө Чапкы көп колдонулат. Негизги тетиктери: тракторго асылма же өзү жүрүүчү шасси, рама, кескич аппараттары менен аны көтөрүп, түшүргүч механизм, кабина жана кыймылга келтирүүчү механизм. Анын негизги жумушчу органы - кескич аппараты. Кескич аппаратынын санына жараша бир же көп чапкылуу болуп айырмаланат. Көбүнчө өзү жүрмө 5 чапкылуу (СКП-10), чиркеме 3 чапкылуу (КТП-6,0), асма 3 чапкылуу (КМБ-6) жана жарым асма 2 чапкылуу (КДП-4) Ч-лар пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Чапек Карел

Чапек Карел (9. 1. 1890, Мале-Сватонёвице - 25.12. 1938, Прага) - 20-кылымдагы белгилүү чех жазуучусу жана драматург.
 
1915-ж. Прага университетин бүткөн. Чыгармалары 1907-жылдан жарыялана баштаган. «R. U. R» (1920), «Макропулостун амалы» (1922) деген социалдык фантастикалык пьесалар менен сатиралык аңгемелеринде бурж. коомдун карама-каршылыктарын чагылдырган. «Гордубал» (1933) повестинде «кичинекей адам» тагдырын көрсөткөн. «Саламандралар менен согушуу» (1936) фантастикалык романы, «Ак оору» (1937), «Эне» (1938; Кыргыз академиялык драма театрында коюлган, 1974) пьесаларында адамгерчиликсиздикти, фашизмдин расалык теориясын сатиралык мүнөздө чагылдырган. Чыгармалары социалдык фантастиканын өнүгүшүнө таасирин тийгизген. Анын чыгармалары боюнча кинофильмдер тартылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Василий Чапаев

Чапаев Василий Иванович (28. 1. 1887, Россия империясы, Казан губерниясы, Чебоксары уезди, Будайка кыш. - 5. 9. 1919, Урал обл., Лбищенск кыштагына жакын жер (азыркы Батыш Казакстан обл., Чапаев кыш.)) - жарандык согуштун баатыры.
 
Биринчи дуйнөлүк согуштун (1914-18) катышуучусу. 1917-ж. Солдаттар советинин депутаттыгына шайланып, ошол эле жылы ноябрда Николаевск (Самара губерниясы) шаардык ревкомунун чечими менен 138-полктун командири, декабрда Кызыл гвардиячылардын комиссары жана Николаевск гарнизонунун начальниги болуп дайындалган. 1918-ж. Чапаев бир нече жолку дыйкандар көтөрүлүшүн басууга катышып, ошол эле жылы ноябрда генштабдын академиясына жиберилген. 1919-ж. өз каалоосу менен Чыгыш фронтуна чакырылып, 25-аткычтар дивизиясынын командирлигине дайындалган. A. В. Колчактын армиясына каршы согушта курман болгон. СССРдин көптөгөн шаарларына (Ленинград, Самара, Бузулук, Белебей ж. б.) эстелиги орнотулуп, музейлер ачылган. Чапаев тууралуу көркөм фильм (реж. С. Эйзенштейн, 1934) ж. б. мультфильмдер тартылып, адабий жана документалдуу китептер жазылган. Үч жолу Георгий крести жана Кызыл Жылдыз ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чаң соргуч

thumb|Чаң соргуч
Чаң соргуч — бөлмөнү, кийимди, килемди ж. б. чаңдан тазалооочу аба соргуч түзүлүш.
 
Чаң соргуч дубалды актоодо, жыгач, металл буюмдарын сырдоодо, абанын нымдуулугун сактоодо жана өсүмдүктөргө ар кандай дары чачууда да пайдаланылат. Чаң соргуч негизги тетиктери пластмаcса же металл корпуска бекитилген коллектордуу электр кыймылдаткычтан жана борбордон четтөөчү желдеткичтен турат. Чаң соргучтун пол тазалагыч, кол менен иштетилме, автомобиль үчүн жана щёткалуу түрлөрү бар.

 Булактар 

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Үй-тиричилик буюмдары
Чаңдашуу

thumb|Чаңдашуу.
thumb
Чаңдашуу - өсүмдөктөрдө - чаңдыктагы чаңчанын энеликтин чаң алгычына (жабык уруктууларда) же түз эле урук бүчүргө (жылаңач уруктууларда) келип түшүшү.
 
Чаңдашуудан кийин аталык жыныс клеткалар - спермийлер энелик клетканы уруктандырат. Уруктанган энелик клеткадан түйүлдүк өөрчүйт. Жабык уруктуулардын Чаңдашуусу эки түрдүү (кайчылаш Чаңдашуу жана өзүн өзү чаңдаштыруу) болот. Бир гүлдүн чаңчасы ошол эле өсүмдүктөгү экинчи гүлдүн же башка өсүмдүктүн гүлүнүн энелигинин чаң алгычына келип түшсө, кайчылаш Чаңдашуу, ал эми гүлдүн аталыгынын чаңчасы ушул эле гүлдүн энелигинин чан алгычына келип түшүшү өзүн-өзү чаңдаштыруу деп аталат. Өзүн-өзү чандаштыруудан пайда болгон муунга эненин гана тукум куугуч белгилери берилет, ал эми кайчылаш Чаңдашууда муунга ата жана энеден келген тукум куугуч белгилери өтөт. Өзүн-өзү чаңдаштыруучу өсүмдүктөрдүн гүлдөрү эки жыныстуу жана аталыктары менен энеликтери бир мезгилде жетилип, чаңчалар чаң алгычка оной түшөт. Кайчы Чаңдашуу шамал (анемофилия), чымын-чиркей (энтомофилия), канаттуулар (орнитофилия), суу (гидрофилия) аркылуу ишке ашат. Шамал аркылуу көбүнчө дарак, бадал жана дан өсүмдүктөрү чаңдашат. Гүлдүү өсүмдүктөрдүн көпчүлүгү чымын-чиркей аркылуу чаңдашат. Чымын-чиркей кызыл тазыл, жыттуу гүлдөргө нектар жана чаңчалар үчүн учуп конуп жүрүп, чаңчаларды денесине жабыштырып таратат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ботаника
Чаңдаткыч

Чаңдаткыч - кургак күкүм сымал пестициддерди чачуучу машина; аппарат же жасалга. Өсүмдүктү илдет козгогуч менен зыянкечтен коргоо жана гозого дефоляция жүргүзүүдө колдонулат.
 
Чаңдатуу шартына жана чачылуучу жердин аянтына жараша ранецтүү Чаңдаткыч, кол Чаңдаткычы., тракторго асма Чаңдаткыч болуп айрмаланат. Трактордун кубат берүүчү валы аркылуу иштейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Чанша

Чанша - Кытайдын борбордук бөлүгүндөгү шаар.
 
Хунань провинциясынын адм. борбору. Сянцзян д-нын боюндагы порточо Калкы 2,3 млн (2010). Жолдор тоому. Т. ж. түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Кытайдын түштүгүндөгү ири өнөр жай борбору. Көмүр казып алынат. Жеңил, тамак-аш (май, ун, эт, чай), түстүү металлургия, жогорку тактыктагы жабдуулар, станок куруу, химиялык, Кагаз, кебез-кездеме, келеп жибин түрүү жана кездеме токуу өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк (а. и. карапа буюмдарын жасоо) өнүккөн. Индустриялуу-технолиялык улуттук парк, табигый маданий эстеликтер, музей ж. б. бар. Кытайдагы эң байыркы (анын ордундагы тургун жай б. з. ч. 5-кылымдан белгилүү) ш-дын бири.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Чанчунь

Чанчунь - Кытайдын түндүк-чыгышындагы шаар.
 
Цзилинь (Гирин) провинциясынын адм. борбору. Калкы 2,8 млн (2010; агломерациясы менен 3 млн). Жолдор тоому. Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Кытайдагы автомобиль кураштыруунун ири борбору. Трактор, т. ж. вагондору жана сүрөт тартуучу камераларды өндүрүүчү борбор. Жогорку технологиялуу өндүрүштөрү, медицина, фармацевтика, жаңы конструктордук материалдарды өздөштүрүү, илимий-изилдөө жана тажрыйба-конструктордук иштеп чыгууларды жүргүзүү өнүккөн. Машина куруу, химиялык, жыгаччылык, тамак-аш, электроника, биотехнолиялык, энергетика, медицина, текстиль ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. 

Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Кытай ИАнын филиалы, 50дөй ИИИ-лер, улуттук лабораториялар, ЖОЖдор (а. и.Чанчунь университети), музейлер (а. и. Маньчжоу-го император ак сарайы) бар. Будда монастыры, Ыйык Тереза католик собору, Ляо династиясына таандык пагода ж. б. сакталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кытай
Чан Кайши

thumb|Чан Кайши

Чан Кайши, Чун Чэн Чан (пиньинь Jiâng Jiâshi - Цзян Чжунчжэн (31. 10. 1888, Цин империясы, Чжэцзян провинциясы.
 
Фэнхуауезди, Сикоу деген жер - 5. 4. 1975, Тайван)) - Кытайдын саясий жана аскер ишмери. 1920-ж. гоминдан партиясынын мүчөлүгүнө кабыл алынып, Кытайды япон баскынчыларынан бошотуу күрөшүнө катышкан. Улуттук революциялык армиянын командачысы (1925-27), 1927-ж. апрелде Чан Кайши төңкөрүш жасап, өлкөдө диктатордук режим орноткон. Гоминьдан партиясынын учурунда лидери Сун Ятсен өлгөндөн кийин (1925), Кытайда президенттик жана куралдуу күчтөрдүн башкы командачысынын бийлигин жеке өзүнө ыйгарып (1927-49), өзүн генералиссимус атаган (1937). 1930-34-ж. ККПга каршы Түндүк Кытайда бир нече жолу жүрүш уюштуруп, 1937-45-ж. япон интервенциясына каршы ККП менен аргасыз келишим түзгөн. Япония капитуляциялангандан кийин (2-сентябрь, 1945-ж.) ККП менен коалиция болуудан баш тарткан. Натыйжада жарандык согуш башталып, элдик-боштондук армиясы континенталдык Кытайды бошоткондон кийин (1949) Чан Кайши өз аскери менен Тайвань аралына качкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Чандар Кришан

Чандар Кришан (19. 11. 1913, Вазирабад - 7. 3. 1977, Бомбей) - инди жазуучусу. 1934-ж. христиандык коллежди бүткөн.
 
Чыгармачылыгы 1930-жылдан башталган. Чыгармаларын негизинен урду тилинде жазган. Ал 20дан ашык роман, З0дан ашык аңгемелер жыйнагын чыгарып, сатиралык чыгармалардан турган сценарийлерди да жазган. «Женилүү» (1958, кьфгызчасы - 1970) аттуу алгачкы романын романтикалык маанайда реалисттик нукта жараткан. «Талаа ойгонгондо» (1951) повести социалисттик реализмдин таасиринде жазылган. Чыгармалары карапайым элдин турмушуна арналат. «Чыккынчы» повести менен «Биз жапайыларбыз» (1949) новеллалар жыйнагынын, «Эшектин окуялары» (1958-65) аттуу сатиралык үчилтигинин, «Дадар көпүрөсүнүн балдары» (1958), «Кагаз кайык» (1966), «Мен эскерчү чынарлар» (1968) повесттеринин автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чана тебүү

thumb|Чана тебүү
Чана тебүү — кышкы оюн-зоок.

 Чана тепмей 
Кыргыз эл оюндарынын бири. Карда жана музда жылгаяктап жүрүп ойнолуучу оюндардын катарына кирет. 

Тартиби
Оюнчулардын саны 3—5 киши.
Оюн чоң дөбөдө өткөрүлөт.
Оюнда чаналар колдонулат.

 Оюнга даярдануу 
Оюнчулар дөңгө чыгышып, оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны. Оюнчулар кезектери келгенде, бирден чанааларга отурушуп, колдору менен катуу түртүнүшүп, алыстыкка тайгаланып барууга аракеттенишет. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Чанада алыстыкка тайгаланып барган оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.

Оюндун башка түрлөрү
Чанада отурган оюнчуну түртүп, алыстыкка тайгалантуу, чанада отурушуп, колдор менен түртүнүшүп алыстыкка тайгалануу.

Эрежеси
Колдор менен бир жолудан ашык түртүнүүгө, бир бирине жардам берүүгө, тоскоолдук кылууга, мурдагы тайгаланган оюнчу, тайгалануучу жерди бошотмоюнча, тайгаланууну баштоого, оюндун кезегин бузууга болбойт.

Оюндун педагогикалык мааниси. Оюнда күч, шамдагайлыкка тарбияланат, туруктуулукка, тең салмактуулукту сактоого, чечкиндүүлүккө үйрөтөт.

 Чана спорту 
Чана спорту — спорттун кышкы олимпиялык түрү; чана менен атайын трассада өтө тез түшүү.
 
Спорттун бул түрүндө 1 (салмагы 22 кг) жана 2 (салмагы 26 кгта чейин) орундуу чана (ийкем, ыкчам жана керме боосу бар) менен атайын жасалма (муз төшөлгөн) же табигый жол менен түшөт. Алгач скелетон (башты алдын көздөй каратып жатуучу), кийин бобслей (кол менен башкарылуучу оор чана), акыры тобоган (азыркы спорттук чананын түрү) колдонулган. Спорттук чананын тайгаланчу бөлүгүнүн калыңдыгы 15 см, уз. 124-150 см (кишинин боюна жараша). Спортсмен чанага чалкасынан жатып, чананын тайгаланчу бөлүгүнүн ийилген жеринен керме боосу менен башкарат. Чана спорту боюнча алгачкы мелдеш 1883-ж. Швейцарияда өткөрүлгөн, ага 8 өлкө катышкан. Чана спортунун Эл аралык федерациясы 1957-ж. негизделген. Чаналардын чоңдугу федерация кабыл алган эрежелерге ылайык жасалат. Чана спорту 1964-ж. Олимпиялык оюндардын программасына кирген, 1955-жылдан дүйнөлүк чемпионатп өткөрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 "Кыргыз эл оюндары" китеби Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3

Категория:Спорт
Категория:Оюндар
Чалов Павел Иванович

Чалов Павел Иванович (2. 6. 1923, ж. т. Казак ССРи, Семипалатинск (бүгүнкү Семей) обл., Жар ма району, Черниговка айылы - 2003) - геофизик, Кыргыз ССР ИАнын корр. мүчөсү (1977), техника илимдин доктору (1970), проф. (1972).
 
Казак мамлекеттик университетин бүтүргөн (1954). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Кыргыз ССР ИАнын илимий кызматкери (1958-60). 1960-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Физика жана математикалык институтунун радиометрология лабор-сынын уюштуруучусу жана жетекчиси. 1994-жьшдан КР УИАнын президиумунун кеңешчиси. Негизги илимий эмгектери ядролук геофизикага жана ядро-физикалык анализдөө методуна, ядролук геохронология методдорун изилдөөгө арналган. Ал В. В. Чердынцов менен бирдикте уран234 жана уран-238дин табигый бөлүнүш кубулушун ачкан. 200дөн ашык илимий эмгектин, а. и. 6 монография жана 5 ойлоп табуунун автору. Кызыл Жылдыз ордени жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чалкан (журнал)

«Чалкан» - мурдагы Кыргызстан КП БКнын саясий-сатиралык журналы.
 
1955-ж. уюшулган. Айына бир жолу чыгып келген. Тунгуч редактору А. Токомбаев болгон. «Чалканда» бюрократ, формалист кишилерди, өндүрүш пландарын, милдеттенмелерин аткарбаган, коомдук мүлккө кайдыгер караган жетекчилерди ж. б-ларды сындаган сатиралык, юмордук чыгармалар, какшыктар, тамсилдер жарыяланган. 

«Чалкан чакканданкийин», «Табам-чагам», «Коптүн көзү көрөгөч», «Калк айтса, калп айтпайт» ж. у. с. рубрикалардын негизинде фактыга таяп жазылган фельетондор, публ. макалалар, иллюстрациялар, юмордук жана сатиралык сүрөттөр, эл аралык темадагы карикатуралар ээлеп турган. 1996жылдан финансылык себептерге байланыштуу чыкпай калган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кыргыз гезиттери‎
Категория:1955-жыл
Чалгыч

thumb|right|220px|Чалгычтар.
Чалгыч — ашкана буюму.

Улуттук суусундуктарды (максым, жарма, уй кымыз ж. б.) даярдоодо талкан чалуу жана аралаштыруу, ошондой эле каймак, жемиш ж. б. азыктарынан мусс, крем ж. б. жасоодо колдонулат. Чалгыч талдан тандалып жасалат, учу эки ача болот. Азыркы учурда Чалгычтын заманбап түрлөрү (миксер ж. б.) чыгарылууда.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ашкана буюмдары
Чала бадал

Чала бадал (Suffrutex) - көп жылдык өсүмдүктөр.
 
Жер үстүндөгү сабагынын төмөнкү бөлүгү жыгачка айланып, бир нече жылга сакталат, ал эми сабактын жогорку бөлүгү жыл сайын куурап, ошонусу менен бадалдан айырмаланат. Чала бадалдын бийиктиги 80, кээде 150-200 смге жетет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Чаковский Александр Борисович

Чаковский Александр Борисович (13(26). 8. 1913, Санкт-Петербург - 17. 2. 1994, Москва) - орус совет жазуучусу, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1973).
 
1938-ж. М. Горький атындагы Адабият институтун бүткөн. Чыгармалары 1937-жылдан жарыялана баштаган. «Бул Ленинградда болгон» (1944), «Лида» (1945) жана «Бейпил күндөр» (1947) аттуу лирика-публ. үчилтигин жазган. 1949-ж. «Бизде эбак таң аткан» романы жарык көргөн (1950, СССР мамлекеттик сыйл.). «Өмүрдүн бир жылы» (1956), «Биз тандаган жол» (1960) романдарында жана «Алыскы жылдыздын жарыгы» (1963) повестинде советтик коомдун моралдык-этикалык проблемалары чагылдырылган. 5 китептен турган «Блокада» (1968-75; Лениндик сыйл., 1978) романында Ленинград үчүн болгон салгылаш, советтик жоокерлердин моралдык-саясий артыкчылыктары көрсөтүлөт. 1978-80-ж. «Жеңиш» романынжазган (СССР мамлекеттик сыйл. 1983). «Колукту» (1966), «Бүтпөгөн портрет» (1984), «Нюрнберг элестери» (1990) ж. б. чыгармалардын автору. Ал публицист катары да белгилүү. Айрым чыгармалары кыргыз тилине которулган («Блокада», которгон А. Кангелдиев; «Жениш», которгон Т. Мияшов, Т. Сулайманов, «Колукту», которгон М. Сагынов ж. б.) жана экрандаштырылган. Төрт Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, Октябрь Революциясы ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чакалай

Чакалай - сырткы көрүнүшү, пайда болуу себептери, өтүүсү түрдүү тери ооруларынын жалпы аты.
 
Чакалайда териде ыйлаакчалар, тактар, кабыкчалар ж. б. пайда болуп, дүүлүгүп кычышат, кабыгы сыйрылып түлөйт. Медицинада айрым тери ооруларынын эки
-аты катары колдонулат. Мис., экзема - суулуу Чакалай, псориаз - кабырчыктуу Чакалай, трихофития - үбөлөнмө Чакалай. ж. б.
 
Чакалай малдa - Trichophyton уруусуна кирген мите козу карындар козгогон жугуштуу ылан. Ылан козгогучтары сырткы чөйрөдө бир кыйла туруктуу. Алар дартка чалдыккан малдын жүнүндө 6-10 жылча, кыкта жана чылада 3-8 айга чейин, топуракта 140 күнгө чейин сакталат. Ультра кызгылт-көк нурлар, кислоталарды таасир этүү жана кайнатуу тез жугушсуздандырат. Чакалай менен жаныбарлардын бардык түрлөрү жашына карабастан ылаңдайт. Инфекция козгогучунун булагы - ылаң жана ылаңдап айыккан мал. Букма (жашыруу) мезгили 7-40 күн. Ылан малдын терисинде (көбүнчө көздүн тегерегинде, моюнунда) бозомук түстөгү, карттанган дөмпөкчөлөрдүн пайда болушу жана ошол жерлердеги жүндүн кыркылып түшүшү менен мүнөздөлөт. Кычыткы пайда болот, айласыздан акырга, мамыга кашынат, аларды ылан козгогучтары менен булгайт. Диагноз клиникалык белгилердин жана лабор. изилдөөлөрдүн негизинде коюлат. Ылаңдап айыккан малда узакка созулган, туруктуу иммунитет пайда болот. Дарылоодо майда жаныбарларга гризеофульвинди жемге кошуп (суткалык дозасы 40 мг/кг массасына) берет. Теридеги жарааттарды фунгициддик шыбалмалар (нитрофунгин, 10% түү салицил к-тасы ж. б.) менен дарылайт. Алдын алууда вакциналоо, ошондой эле фермада вет.-санит. эрежелерди так аткаруу керек.
 
Чакалай өсүмдүктө - мите козу карындар пайда кылуучу өсүмдүк илдети. Өсүмдүктүн жалбырак, мөмө жана өркүндөрүнүн сырткы ткандары бузулат. Чакалай менен алма, алмурут, кызылча, чие, цитрус өсүмдүктөрү жана картошка жабыркайт. Кыргызстанда алма менен алмуруттун Чакалайы бардык жерде кезигет. Мында алма менен алмуруттун жалбырагы солуп эрте түшөт, өркүндүн кабыгы көөп, жарылып кетет. Илдет күчөгөн мезгилде (жаан-чачындуу жылдары) мөмө-жемиш түшүмүнүн 6-25% и зыянга учурайт. Картошканын Чакалайы да бардык жерде таралган. Чакалайдын бул түрүн актиномицеттердин ар кандай түрлөрү пайда кылат. Мында картошканын сыртында тегерек, катуу, бир аз томпок сөөлчөлөр пайда болот. Чиенин Чакалайында мөмөсү чүрүшүп солуйт. Цитрус өсүмдүктөрүнүн Чакалайы ошол өсүмдүктөр өскөн аймактарда таралган. Чакалай өсүмдүктөргө чоң зыян алып келет. Каршы күрөшүүдө илдетке чалдыккан жалбырактарды жоготуу, илдетке туруктуу сортторун өстүрүү, күзүндө же жазында (бүчүр алганга чейин) 3-4%түү бордо суюктугу, цитрус өсүмдүктөрүнө фунгицид чачылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Оорулар
Чайкана

Чайкана ― чай жана тамак-аш ичилчү жай.
 
Борбордук Азияда жана Чыгыш өлкөлөрүндө кеңири таралган. Чайкана көбүнчө серече, бастырмача түрүндө курулат.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тиричилик
Чай чөп

Чай чөп (Hypericum) - өсүмдүктөрдүн чай чөптөр (же клузиялар) тукумунун уруусу.
 
Чөп жана бадал сымал. 300-400 түрү бар. Көбүнчө мелүүн жана субтропик алкактарда өсөт. КМШ өлкөлөрүндө 50, Кыргызстанда 1 уруунун беш түрү бар. Көзөнөкчөлүү Чай чөп көп тараган. Ал - көп жылдык дары өсүмдүгү. Сабагынын бийиктиги 3080 см, жылмакай жумуру келип, эки капталы кырлуу, сабагынын уч жагы бутак, жалбырактуу. Жалбырагы карама-каршы же сабакты курчай жайгашкан. Гүлү сары, жалгыздан же чатырча топ гүлү татаал калканча же шыпыргы топ гүлгө чогулган. Мөмөсү - үч уялуу, көп уруктуу чанак. Көбүнчө шалбаалуу жерлерде өсөт. Айрым түрү - отоо чөп. Көбү - дары өсүмдүгү. Кургатылган сабак, жалбырагында эфир майы (0,1%), өңдөөч зат (10%), аскорбин к-тасы (9,3-13,5 мг), каротин (55 мг%) бар. Медицинада куруштуруучу, микробго, күйүккө каршы, ошондой эле бүйлөнү бекемдөөдө, теринин ириңдүү жарасын дарылоодо пайдаланылат. Көп түрлөрү кооздук үчүн өстүрүлөт. Дары жасоо үчүн гүлдүү, жалбырактуу сабагы жыйналат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр