Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Канчылаш модуляция

Канчылаш модуляция - ионосферада радио толкун таралганда байкалуучу кубулуштардын бири.
 
Канчылаш модуляция учурунда абдан кубаттуу радио толкундун күчтүү электр талаасы ионосферанын электрондорунун кыймыл ылдамдыгын өзү модуляцияланган жыштыкка өзгөртүү (дүүлүктүрүү) менен ионосферанын ошол дүүлүккөн аймак аркылуу өтүп жаткан башка радио толкундарын амплитудалык модуляцияланууга дуушар кылат. 

Бул кубулуш Люксембург- Горький эффекти деп да аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Кайталанма өндүрүш

Кайталанма өндүрүш - (воспроизводство) - үзгүлтүксүз уланып, кайталанып, жаңырып туруучу өндүрүш процесси.
 
Материалдык байлыкты, жумушчу күчүн, өндүрүш мамилелерин кайта-кайта өндүрүүнү камтыйт. Кайталанма өндүрүш түрдүү тарыхый шартка жараша ар кандай болот. Өндүрүш процесси өзгөрүлбөй кайталанса, жөнөкөй Кайталанма өндүрүш, улам арбытылып кайталанса, кеңири Кайталанма өндүрүш деп аталат.
 
Жөнөкөй Кайталанма өндүрүш капитализмге чейинки коомдорго таандык.Капитализм учурунда материалдык байлыктар гана эмес, капитал менен кошумча нарк да кайра-кайра өндүрүлүп турат. Кошумча нарк алуу жана пайда табуу далбасасы, конкуренция капиталисттерди өндүрүш процессии бир калыпта гана өөрчүтө бербей, улам кеңейтип өөрчүтүүгө аргасыз кылат. Капит. коомдо жумушчу күчү да кайра өндүрүлүп отурат, б. а. жалаң кызмат акысы (айлыгы) менен гана жан баккан жалданма жумушчулар күнүмдүк оокаттын айынан кара күчүн капиталистке кайра-кайра сатууга мажбур болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Өндүрүш
Кайталанбас процесс

Кайталанбас процесс — белгилүү багытка гана карай өзүнөн өзү жүрүүчү физикалык процесс.
 
Кайталанбас процесстерде система баштапкы абалына өзгөрүүсүз кайрылып келиши мүмкүн эмес. Аларга төмөнкүлөр кирет: диффузия, жылуулук өткөргүчтүк, жылуулук диффузиясы, илээшкек агым, газдын боштукта кеңейиши ж. б.
 
Бардык Кайталанбас процесстер тең салмаксыз процесс болуп эсептелет. Кайталанбас процесстер тең салмаксыз процесстердин термодинамикасы жана тең салмаксыз процесстердин теориясынын жардамы менен изилденет.
 
Кайталанбас процесстердин термодинамикасы ар түрдүү. Кайталанбас процесстер үчүн тең салмаксыз абалдын параметрлерине көз каранды системада энтропиянын болушун аныктоого мүмкүн, ошондой эле параметрдин өзгөрүшүн көрсөтүүчү теңдемелерди (мисалы, диффузиянын, жылуулук өткөргүчтүктүн теңдемелерин) алууга болот.
 
Кайталанбас процесстердин статикалык теориясы мол. турактуу чоңдуктар аркылуу кинетикалык коэффициенттердин туюнтмасын алууга мүмкүндүк берет. Бардык реалдуу физикалык процесстер кайталанбайт жана алар туюк системада жүргөндө энтропия көбөйөт.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Кайноочу катмар

Кайноочу катмар - бүртүктүү чубурма материалдар аркылуу өтүүчү газ же суюктук агымынын (суюлтуучу агенттин) аракетинен ал катуу материалдын бөлүкчөлөрүнүн бири бирине карата интенсивдүү которулушуучу катмары
 
Бул абалда катмар кайноочу суюктукту элестетип, анын кээ бир касиеттерине ээ болот да, кыймылы гидростатика законуна баш нет. Бүртүктүү материал менен суюлтуучу агенттин ортосунда тыгыз аракеттин болушу Кайноочу катмарды химиялык өнөр жай аппараттарында колдонууга мүмкүндүк берет. Химиялык процесстерди жүргүзүүдөн башкалар газ менен суюктукту адсорбциялоо, жылуулук алмашуу, катуу материалдарды кургатууда ж. б. пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Кайноо реактору

Кайноо реактору - активдүү зонасы кайнап турган жылуулук ташыгыч менен муздатылуучу ядролук реактор.
 
Кайноо реакторунда жылуулук ташыгыч катары кайнак суу керектелет. Кайноо реактору реактор иштеп чыгарган буу турбинага туз жиберилүүчү атом электр станциясынын бир контурлуу схемасында пайдаланылат. Суу кайнаган убакта активдүү зонада жылуулуктун кеп бөлүнүп чыгышы бул зонада жогорку кубаттуулукту алууну камсыз кылат.
 
Кайноо реактору корпустуу жана каналдуу болуп айырмаланат. Корпустуу реактордо кайнап жаткан суу жайланткыч болуп да эсептелет, ал эми каналдуу реактордо суу жайланткыч блогунун ичине жайгаштырылган каналдардын ичинде кайнайт. Буу-суу аралашмасын ажыратып болуу реактордун корпусунда же барабан-сепаратордо иштелет. Сепарацияланган (ажыратып бөлүнгөн) суу азыраак суу менен аралаштырып, активдүү зонанын бууланткыч бөлүгүнө жиберилет да, анда кайрадан кайнатылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Каиров Иван Андреевич

Каиров Иван Андреевич - (14(26). 12. 1893-ж. т., Рязань 29 октябрь 1978) - советтик педагог, эл агартуу ишмери, пед. илимд. доктору, проф.
 
 РСФСР ПИАнын анык мүчөсү (1944), анын президенти (1946 -67), СССР ПИАнын анык мүчөсү (1968).
 Социалисттик Эмгектин Баатыры (1963).
 1917-жылдан КПСС мүчөсү.
 Москва мамлекеттик университетинин математикалык факультетин бүтүргөн (1917). 
 1925-30-ж. советтик жетекчи кызматтарда иштеген.
 1929-48-ж. Москва жогорку окуу жайларынын пед. кафедраларынын башчысы.
 1942- 50-ж. «Советская педагогика» журналынын баш редактору.
 1949-56-ж. РСФСР эл агартуу министри.
 Каировдун жетекчилиги жана катышуусу менен пед. институттар жана университеттер үчүн педагогика боюнча окуу китептер жазылган.
 Партийный 19- жана 22-съезддеринде КПСС БКнын мүчөлүгүнө кандидаттыкка пгайланган.
 СССР Жогорку Советинин (3-6-шайл.) депутаты.
 Үч Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Казып чыгаруу блогу

Казып чыгаруу блогу –
1) жер астында кенди казуу жолу менен иштетүү учурунда ар түрдүү иштетүү системасынын комплексин колдонуу үчүн бөлүнгөн кендин даярдалган кабат чегиндеги участкасы. Казып чыгаруу блогу узундугу жана бийиктиги, запасы жана бир суткада (же бир айда) казылган көлөмү менен мүнөздөлөт.

2) Көмүрдү жер астында казуу жолу менен иштетүү учурунда адамдарды, материалдарды жана аспаптарды көтөрүп түшүрүү жана забойлорду шамалдатуу үчүн өткөрүлгөн стволдор менен ачылган шахта талаасынын бөлүгү.

3) Кенди жер үстүндө иштетүү учурунда бир экскаватордун. иштеши үчүн даярдалган тектирдин узатасынан алынган бөлүгү.
 
Анын узундугу иштеп жаткан экскаватордун ташуу жолунун шартына жараша болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Курулуштар
Каз пияз

thumb|Gagea granatelli.
Каз пияз – лилия гүлдүүлөр тукумундагы уруу.
 
Бийиктиги 5- 20 (30) см болгон, пияз түптүү көп жылдык чөп.
Гүл коргону сары, жашылыраак, кээде агыш, 6 жалбыракчадан турат. Евразиянын мелүүн зоналарында 100дөй түрү кездешет.

Азияда Каз пияздын 90дон ашык түрү бар, көбүнчө Кавказ жана Орто Азияда таралган. Кыргызстанда 20 түрү өсөт. Алардын ичинен жиптей, оюкчалуу, назик, Хомутов Каз пиязы кеңири таралган. Жайыттарда анын көп түрүн мал жейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Казбек казынасы

Казбек казынасы – коло, күмүш жана темирден жасалган буюмдар тобу.
 
Бардыгы 200дөй буюм. Аскер- Грузин жолунун боюндагы Казбек станциясынын (азыркы Грузиянын Казбеги айылы) аймаынан 1877-ж. Г. Д. Филимонов тапкан.
 
Күмүш табактар жана койдун фигурасы б. з. ч. 6-5-кылымдагы ахеменилер искусствосунун стилинде жасалган. Казбек казынасынан табылган коло идиштер, төөнөгүчтөр, темир кылычтар, найзалар ж. б. бир топ буюмдар кобан маданиятынын кийинки мезгилине таандык. Кавказдын байыркы урууларынын диндик көз караштарын үйрөнүүдө Казбек казынасынын мааниси өтө зор

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Тарых
Казан турбина блогу

Казан турбина блогу - буу казанынан, турбинадан жана жардамчы түзүлүштөрдөн турган буу установкасы.
 
Казандан алынган буу турбинадан жогорку басымдуу цилиндрге келип, андан өтүп, кайра казандын ортолук буу ысыткычына түшөт. Бул экинчи жолу ысытылган буу турбинанын орточо басымдуу цилиндрине, андан кийин төмөнкү басымдуу цилиндрге өтөт да, акырында конденсаторго келип сууга айланат. Суу андан насос менен жогорку жана төмөнкү басымдуу жылыткыч аркылуу казанга сордурулуп киргизилет.
 
Казан турбина блогу бир же эки казандуу болушу мүмкүн. Жалгыз казандуусу пайдаланууга оңой жана үнөмдүү. Эки казандуунун артыкчылыгы - бир казан иштен чыкса, блоктун экинчи казаны жарым кубаттуулук менен иштей беришинде.
 
Казан турбина блогунун бир канча технологиялык процесстери блоксуз электр станцияларынын технологиялык процесстеринен кескин айырмаланат. Мисалы, Казан турбина блогунун казаны жана турбинасы бир убакта ишке киргизилет. Бул болсо турбинанын, буу жүргүчтүн ж. б. ысыш шартын жакшыртат да, алардын пайдалануудагы үнөмдүүлүгүн жогорулатат. Электр станциясынын казаны, турбинасы жана бардык жардамчы жабдуулары бир убакта ремонттолот. Жылуулук энергетикасынын кубаттуулугун жогорулатуу негизинен конденсациялык турбиналуу ири блокторду куруу жолу менен ишке ашырылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория: Казандар
Казан очогу

Казан очогу - казандагы сууну бууга айландыруу үчүн отун энергиясын жылуулук энергиясына айландырууга ылайыкталган казан установкасынын бөлүгү Отунду күйгүзүү ыкмасына карата Казан очогу катмардуу, факелдуу жана куюн түрүндө болуп бөлүнөт.
 
Катмардуу Казан очогунда катуу отун астынан аба менен үйлөтүлүп металл торчонун үстүндө күйөт. Мында отундун берилиши, абанын үйлөтүлүшү механикалаштырылган. Өндүрүмдүүлугу 35 r/с. Факелдуу Казан очогунда отко чыдамдуу кирпичтен тургузулган жана ички бети суу жүргүч түтүктөрдөн турган очокто отун берилер замат күйөт. Өндүрүмдүүлүгү 50 т/с. Куюн түрүндөгү Казан очогунда жагылуучу отунду толук күйгүзүүгө мүмкүндүк берүүчү анын цилиндр формасындагы камерасында аба (газ) куюну түзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Казандар
Казан агрегаты

Казан агрегаты - отун күйгөндө бөлүнүп чыккан жылуулуктун эсебинен буу же ысык суу алууга ылайыкталган түзүлүштөрдун комплекси
 
Казан агрегатынын негизги бөлүктөрү:
1) отун күйүүчү очок камерасы; очоктун ичиндеги ысык газ менен анын ички беттеринде жайгашкан суу, буу журуүчү түтүктөр ортосунда нурдук жылуулук алмашуу болгондуктан күйүү продукциясынын температурасы 1000°Сден 130-170°Сге чейин азаят;
2) күйүүдөн бөлүнүп чыккан жылуулукту кабыл алгыч түзүлүш жайгашкан газ жүргүч (буу ысыткыч, суу экономайзери жана аба ысыткыч).
 
Казан агрегаты атайын каркаска орнотулуп, жылуулук ысырап болбосун үчүн атайын материал менен шыбалат жана изоляцияланат. Ал турбиналарды буу менен жабдуу үчүн жылуулук электр станциясында жана кемелердин казан установкаларында колдонулат; өндүрүштүк жана турак жай имараттарын жылытуучу казандарда буу жана ысык суу алууда пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория: Казандар
Казаков Матвей Фёдорович

Казаков Матвей Фёдорович (1738- 26. 10(7. И). 1812) - орус архитектору, 18-кылымда орус классицизмине негиз салгандардын бири.
 
Москвадагы Д. В. Ухтомскийдин архитектура мектебинде окуган (1751-60).
1763-67-ж. Тверде иштеп, шаар планын түзүүгө катышкан жана Екатерина И үчүн Жол (кербен) сарайын курган.
1768- 74-ж. В. И. Баженов менен Кремль Чоң дворецинин долбоорун түзгөн.
Ошондой эле классикалык форма жана пропорциянын негиздерин өздөштүрүп, чыгармачылыгында колдонгон.

Ал курган Кремлдеги Сенат двореци (1776-87), Университет (1786-93), Голицын (1796-1801), Павлов (1802-07) ооруканалары - классикалык архитектуранын мыкты үлгүлөрү.
 
Казаков имараттын ички бөлүгүн да чебер кооздогон. Москвадагы Союздар үйүнүн колонналуу залы ж. б. буга мисал.

Казаков 1800-04-ж. Москванын генералдык планын түзүүгө жетекчилик кылган.
Ал Москванын бүтүндөй келбетин жаңыртуу багытында иштеп, дасыккан архитекторлорду тарбиялаган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Кадар Янош

Кадар Янош (26. 5. 1912-ж. т., Риека – 6 июль 1989) - венгр жана эл аралык коммунисттик, жумушчу кыймылынын ишмери, ВЭРдин мамлекеттик жана саясий ишмери.
 
 Айыл чарба жумушчусунун үй- бүлөсүнөн.
 17 жашынан жумушчу кыймылына катышкан.
 1931-жылдан Венгр коммунисттик партиясынын (ВКП) мүчөсү.
 Кадар хортичил фаш. режимдин (1919-44) мезгилинде компартиянын легалсыз иштерине активдүү катышкан.
 1941-42-ж. ВКП- нин Пешт обкомунун мүчөсү, 1942-ж. ВКП БКнын мүчөсү, 1943-ж. анын секретары.
 Революциячыл иштери үчүн нечен жолу камалган.
 Венгрияда антифаш. кыймылды уюштурушкан.
 Өлкө хортичил-фаш. үстөмдүктөн бошонгондон кийин (1945, апр.) ВКП БКнын Саясий бюросунун мүчөсү, Убактылуу улуттук чогулуштун депутаты.
 1945-48-ж. партиянын Будапешт шааркомунун секретары.
 1946- 48-ж. ВКГ1 БКнын ген. секретарынын орун басары, 1948-50-ж. Венгрия эмгекчилер партиясынын (ВЭП) ген. секретарынын орун басары.
 Кадар 1951-ж. жалаа боюнча камалып, 1954-ж. акталган. 1956-жВЭП БКнын, анын Саясий бюросунун мүчөсү жана секретары.
 Венгриядагы контрреволюциячыл козголоңдун (1956) мезгилинде Венгр революциячыл жумушчу-дыйкан өкмөтүн жана Венгр жумушчуларынын партиясын кайра түзүүнүн демилгечиси болгон.
 1957-жылдан Венгрия социалисттик жумушчу партиясынын (ВСЖП) биринчи секретары. ВЭРдин Мин. Советинин (1961-65) председатели.
 ВЭРдин Социалисттик Эмгектин Баатыры (1962), Советтик Союз. Баатыры (1964), «Элдердин ортосунда тынчтыкты чыңдаганы үчүн» эл аралык Лениндик сыйл. лауреаты (1977).
 Ленин ордени менен сыйланган (1972).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Кагат чириги

Кагат чириги - кызылча сактоо мезгилинде грибок жана бактерия пайда кылуучу коркунучтуу илдет.
 
Илдетке чалдыккан кызылчада адегенде ак, кийинчерээк боз же кызгылтым, солуй баштаганда кара көк так пайда болот. Ткандардын ичи жумшарып, көбүнчө карарып кетет. Айрым грибок менен бактерия спирттүү ачытманы пайда кылып, продуктулардын жытын бузат. Кагат чириги майда, эски кызылчага көп зыян келтирет. Вегетация мезгилинде кызылчанын минерал заттар менен начар азыктанышы, мурда илдеттен, зыянкечтен жабыркашы, үшүк уруу, солуу ж. б. бул илдетти күчөтөт. Мындай кызылча пайдаланууга жараксыз болот.
 
Күрөшүү чаралары: Кагат чиригине туруктуу сортту эгүү, жогорку агротехниканы колдонуу, үшүктөн, солуудан жана механикалык кокустуктардан коргоо, кызылчаны туура сактоо ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Оорулар
Кавернометрия

Кавернометрия (Латын тили caverna - көңдөй жана ...метрия) - бургулануучу скважина тереңдеген сайын анын диаметринин өзгөрүшүн көрсөтүүчү график (кавернограмма) алына турган өлчөөлөр.
 
Скважинанын диаметрин өлчөөнү советтик илимпоз С. Литвинов биринчи сунуш кылган (1935). Казуу учурунда жемирилип, урап кеткендиктен топурактуу, кумдуу, туздуу ж. б. тектерде скважинанын диаметри бургунукунан чоң болот. Суу сиңирүүчү тектерде скважинанын диаметри бургунукунан аз болот. Себеби кээ бир тектер сууга көөп, скважинанын ички бетинде топурактуу катмарды пайда кылат. Кавернограмма менен скважинанын геол. түзүлүшүн аныктоо үчүн геофиз. методдордун маалыматтары пайдалапылат да, бургулөө учурунда скважинанын абалын байкап турууга мүмкүн болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Кавернометр

Кавернометр - кабелге байланып скважинанын ичине түшүрүү менен ошол бургуланган скважинанын диаметрин аныктоочу прибор.
 
Кавернометрдин механикалык жана ультраүн негизинде иштей туган түрлөрү бар. Өлчөөчү түзүлүшү бар механикалык Кавернометр көп пайдаланылат.

Скважинанын диаметри езгөргөнде ага пропорциялаш реостаттын каршылыгы да өзгөрөт. Бул каршылык скважинанын башталышында өлчөнөт да, анын түбүнө чейинки бийиктиги боюнча диаметринин өзгөрүштүн көрсөтүүчү ийри сызык алынат. Скважина приборунун карама-каршы жагына жайгаштырылган белгилүү багыт боюнча иштөөчү эки электр акустикалык өзгөрткүчтүү гидролокациялык түзүлүш ультраүн Кавернометри деп аталат. Өзгөрткүчтүн ар бири алмак- салмак иштеп, ультраүн термелүүлөрүн чыгарып жана кабыл алат. Жер бетинде ультраүн толкундары чыгарылган убакыттан тартып алардын скважинанын капталына урунуп кайра келгендеги убакыты Кавернометр менен өлчөнөт.
 
Мына ушул процесстин негизинде скважинанын диаметрин мүнөздөөчү ийри сызык алынат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Терминдер
Каверна

Каверна (лат. caverna - үңкүр, көңдөй) - дене органдарында ткандын бузулушунан жана чиришинен пайда болгон көңдөй.
 
Тышкы чөйрө менен байланышпаган Каверна жабык, байланышса, ачык деп аталат.
Каверна ириңдөө-чирүү процессинен жана өпкө, бөйрөк, боор ооруларынын өзгөчө түрүнөн (туберкулёз, ириңдүү оорулар, эхинококк) пайда болот

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Медицина
Кавальери принциби

Кавальери принциби - эки нерсенин көлөмдөрүнүн бирдейлигин билгизүүчү принцип.
 
Негиздери бир тегиздикте жаткан эки нерсенин негиздеринин аянттары жана негизинин тегиздигине параллель тегиздиктер менен кесилишкендеги тиешелүү туура кесилиштеринин аянттары барабар болсо, анда мындай эки нерсенин көлөмдөрү барабар. Кавальери принциби италян математиги Б. Кавальеринин (1635) ысымында аталат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Кабриолет

Кабриолет –
 
1) жеңил автомобилдин үстү ачылма болуп жумшак кендирден жасалган кузовунун аталышы. Кузовунун капталдарында эки эшиги бар «кабриолет-купе» жана 4 эшиктүү «кабриолетседан» түрүндө болот. Ушундай кузовдуу жеңил автомобилди ысык климаттуу өлкөдө пайдалануу ыңгайлуу.
 
2) Бир ат чегилген эки дөңгөлөктүү чүмкөлүп ачылма жеңил араба.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Машина
Кабошчулар

Кабошчулар - 1413-жылдагы Париждеги элдик көтөрүлүштүн катышуучулары.
 
Кабошчулар көтөрүлүштүн жетекчилеринин бири (Кабош деген ат менен таанылган) Симон Лекутельенин атынан аталган. Көтөрүлүштүн чыгышына Жүз жылдык согуштун (1337-1453) мезгилиндеги салыктын көбөйүшү жана кем акыл король Карл VI убагында феодалдар ортосундагы жаатташып бийлик талашуу себеп болгон.
Кабошчулар кыймылында кол өнөрчүлөр менен шаардык кедейлер негизги роль ойногон. 

Кабошчулар кыймылынан пайдаланган шаардын мүлктүү катмарлары өкмөттөн мамлекеттик аппаратты тартипке келтирүүчү орто заар админ.-финансылык реформанын кабыл алынышына жетишкен. Бул реформа 1413-ж. 26-27-майда парламент тарабынан Кабош ордонансы деп аталган. Ал төмөнкү катмарлардын кызыкчылыгын көздөбөгөндүктөн, көтөрүлүш улана берген.
 
Эл массасынан корккон феодалдар өз ара ынтымакка келишип, көтөрүлүштү 1413-ж. августта аёосуз баскан, сентябрдын башында Кабош ордонансы жоюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Көтөрүлүштөр
Каблуков Иван Алексеевич

Каблуков Иван Алексеевич (21. 8 (2. 9. 1857-5. 5. 1942) - советтик физ,- химик, СССР ИАнын ардактуу мүчөсү (1932; корр. мүчө, 1928), РСФСР- дин илимге эмгек сиңирген ишмери (1929), Москва университетинин эмгек сиңирген проф. (1910).
 
 1880-ж. Москва университетин бүтүргөн.
 Ал химияны В. В. Марковниковдон окуган.
 1881-жылдан Петербург университетинде А. М. Бутлеровдун жетекчилиги менен оксиметиленди алуунун жаңы жолун изилдейт.
 1885-жылдан Москва университетинин приватдоценти, 1899-ж. Москва айыл чарба институтунун, 
 1903-ж. Москва университетинин проф. болуп шайланган. 

Каблуков суусуз эритмелердин электр химиясы боюнча маанилуу иштерди жүргүзгөн. Ал (В. А. Кистяковский менен бир мезгилде) илимге иондордун солъватациясы жөнүндөгү түшүнүктү киргизген. Орг. бирикмелердин изомерлик молекулаларынын жылуулук пайда кылуусу бирдей эмес экендигин 1-жолу көрсөткөн (1887).
 
Крымдагы Саки көлүнүн тузунан бромду алуу методун иштеп чыккан. Химиянын тарыхы боюнча да кеп иштеген.
Ленин ордени жана Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Каберне-фран

Каберне-фран – жүзүмдүн француз сорту.
 
Түшүмдүүлүгү каберне совиньонго Караганда төмөнүрөөк. Кыргызстандын Чүй өрөөнүндө өстүрүлөт. Сорт илдеттерге туруктуу. Мындан шарап-шампан ж. б. даярдалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Сорттор
Каберне совиньон

Каберне совиньон - жүзүмдүн француз сорту.
 
Кыргызстанда өстүрүлөт. 3-жылы мөмөлөйт. Алдыңкы чарбаларда гектарынан 8-9 т түшүм жыйналат. Мындан сапаттуу шарап даярдалат. Илдетке, суукка туруктуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория: Сорттор
Кабель орноткуч

Кабель орноткуч - кабелди жерге жана суу астына орнотуучу механизм. Жумушчу органынын конструкциясы боюнча Кабель орноткуч тилгичтүү, ротордуу жана гидравликалык болуп бөлүнөт.
 
Биринчи эки Кабель орноткуч кабелдерди негизинен кургак жерлерге, үчүнчүсү суу астында орнотууда колдонулат. Тилгичтүү Кабель орноткучтун негизги жумушчу органы - эки тилгичи. Биринчиси алдына орнотулуп, экинчиси тилгичке туш келүүчү жыгач тамырларын кесүү, жер бетин жумшартуу жана таштан тазалоо жумуштарын аткарат. Экинчи тидгичи тереңд. 1,5 м келген кабель арыкчасын казат.Тилгичтүү Кабель орноткучту атайын трактор сүйрөйт. Ал бир сменада 5 км кабель трассасын жүргүзөт. Ротордуу Кабель орноткучта кабель орнотулуучу арыкты өзү жүрүүчү ротордуу экскаватор казат, ага чиркелген арабача кабелди сүйрөйт. Анын негизги жумушчу органы - диск же жер тилүүчү тиштүү дөңгөлөк. Өндүрүмдүүлүгү бир сменада 1 км. Гидравликалык Кабель орноткуч суу түбүнө кабель орнотот. Кемеге орнотулган насостун жардамы менен суунун түбүндө арыкча казылат. Кабель түтүк менен түшүрүлүп, казылган арыкчага тартылат. Мунун өндүрүмдуүлүгү саатына 10-30 м.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Механимздер