Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Лантаноиддер

Лантаноиддер (лат. lantan жана грек. eidos – түспөл, көрүнүш) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа орун алган катар номерлери 58 - 71 чейинки 14 f элементтин тобунун аталышы. Л. эки топко бөлүнөт: церий тобуна – La, Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, кээде La да кирет, иттрий тобуна - Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu.

Церий тобуна кирген элементтер жеңил, иттрий тобуна кирген элементтер оор элементтер деп аталат. Л. жана касиеттери аларга окшош скандий, иттрий сейрек жер элементтер тобун түзөт. Л. менен лантан жер кыртышында м. б-ча 10-2 % түзөт. Жаратылышта Л. чогуу кездешет. Ар бир элементти өзүнчө бөлүп алуу кыйын, анткени алардын касиеттери абдан окшош. Л. жер кыртышында 180 ашык минералдар курамында болору белгилүү. Мис., церит – H3 [Ca(CeAl) 3] Si3O13, ортит – церий, иттрий бирикмелери бар, монацит - (Ce,Pr,Nd,…)PO4, иттербит – (Fe,Be)2(R)2Si2O10. Л. ичинен прометий жаратылышта жана жер кыртышында кездешпейт деп келинген. Бирок уран кендеринин курамынан прометий бөлүнүп алынган. Ал эми жасалма ыкма менен алынган прометий радиоактивдүүлүккө ээ. Л. күмүш түстүү жалтырак, ак, ийилгич, оңой иштетилүүчү металлдар. Церийден лютецийге карай, тышкы эки катмарындагы электрондор санынын өзгөрүшү көп байкалбай, ядро оң заряды акырындык менен көбөйгөндүктөн электрондор ядрого күчтүүрөөк тартыла баштайт. Бул кубулуш лантаноиддик кысылуу деп аталат. Церий тобундагы элементтер эрүү темп-расы, иттрий тобунун элементтерине караганда жогору болот. Л. хим. жактан алюминий жана цинктен активдүү келип, касиеттери б-ча щелочтуу жер металлдарына окшош болушат. Алар суу менен аракеттенип суутекти сүрүп чыгарып, эрибеген гидроксидин пайда кылышат. Абада оксиддик кабыкча менен капталат, ысытканда Ме2О3 курамындагы оксидди пайда кылат. Галогендер, галогендүү суутектер, углеводородд бор жана күкүрт менен аракеттенип тиешелүү бирикмелералынат. Фторидинен башка галогениди, нитраты, перхлораты, сууда жакшы эришет, фосфаты, карбонаты жана оксалаты эрибейт. Оксалаттары менен карбонаттары 800-9000С оксиддерин пайда кылуу менен ажырайт. Бир катар орг. заттар менен комплекстик бирикмелерди беришет. Л. (Me) конц., суюлтулган күкүрт, азот жана туз к-талары менен аракеттенип тиешелүү бирикмелерди пайда кылат: 2

Me + 6H2SO4 (конц.) =Me 2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O2 Me + 3H2SO4 (суюлт.) = Me 2(SO4)3 + 3H2

Me + 4HNO3 = Me(NO3)3 + NO + 2H2O

Башка металлдан Л. бөлүп алууда негизинен экстракция ыкмасы колдонулат. Мында хроматография (ион алмашуу) методу чогуу колдонулса өтө таза Л. алынат. Л. болот, чоюндарга ж.б. куймаларга бир аз кошулса, алардын механикалык бекемдигин, коррозияга туруктуулугун, ысыкка чыдамдуулугун жогорулатат. Л. бирикмелери айнектер атайын түрлөрүн алууда, кездеме ө.ж-ларында лак жана боёк берүүчү курамды жасоодо, дефектоскопия куралында, радиоэлектроникада, о. эле лазер нурун алууда жана рентгенодиагностикада да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Литий

thumb|Литий
thumb|Литий
Литий (лат. Lithium) ― Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 2-мезгилинин IА группа элементи, к.н. 3; ат. м. 6,639. Литий 1817-ж. швед химиги А. Арфведсон ачкан. 1855-ж. Р. Бунзен, С. Матиссендер литий хлориди эритмесин электролиздөө ыкмасы менен таза литий алган: 

2 Li+ + 2Cl- = 2 Li + Cl2

Жер кыртышынын (м. б-ча) 3,2×10-5 % түзөт. Литий грек сөзү «литос» – «таш» дегенди билдирет. Анткени ал паталит, сподумен – [LiAl(SO4)2] жана лепидолит – {[Li2KAl[Si4O10(F, OH)2]} минералдары курмынан табылган. Литий күмүш түстүү, эң жеңил, щелочтуу металлдарга кирет. Туруктуу эки: 6Li жана 7Li изотобу бар. Атомдук радиусу 157 пм; Li+ иондук радиусу 68 пм. Балкып эрүү температурасы 179°С; кайноо температурасы 1317°С. Литий бирикмелерде +1 окистенүү даражасын көрсөтөт. Абада литий кычкылтек жана азот менен аракеттенип литий оксидин жана нитридин пайда кылат. Башка щелочтуу металлдарга караганда суу менен реакцияга жай кирет. Анын гидроксиди күчтүү щелочь. Галогендер менен галогениддер LiГал, күкүрт менен сульфид Li2S, суутек менен гидрид LiH, көмүртек менен карбид берет. Ал эң көп органикалык бирикмелер жана көп куйманын курамына кирет. Анын спектри жалынды кызыл түскө боейт. Ядролук энергетикада чоң мааниге ээ. Литий-6 изотобу нейтрон менен тритийди алууда колдонулат:

6Li + 1n = 3H + 4He

Литий атомдук реактордо ядролук реакциянын жүрүшүн жөнгө салуучу стерженди жасоодо, уран реакторлорунда жылуулук алып жүрүүчү катарында, түстүү жана кара металлургияда, химиялык өнөр жайларда литий органикалык бирикмелерди алууда, ал эми анын бирикмелери силикат өнөр жайда, анын ичинде туздары медицинада кеңири колдонулат. Литий гидриди газ абалындагы суутекти тез алуу үчүн колдонулат.

 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Лютеций

thumb|Лютеций.
Лютеций (лат. Lutetium, Lu) – Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 71, ат. м. 174,97. Л. массалык сандары 151Lu, 153Lu, - 156Lu, 162Lu, 154Lu - 180Lu болгон 23 изотобу белгилүү, алардын ичинен массалык саны 175Lu жана 176Lu болгон эки изотобу жаратылышта табылган, 176Lu изотобу радиоактивдүү болуп саналат. Л. жер кыртышында таралышы 1×10-4 % барабар. 1907-ж. фр. химиги Жорж Урбен Л. анын Lu2O3 түрүндө ачкан. Л. - күмүштөй ак металл ; балкып эрүү темп-расы 16520С ; кайноо темп-расы 33270С ; бирикмелеринде окистенүү даражасы +3. Л. лантаноиддер ичинен эң оор металл. Л. хромго кошкондо хром касиети кескин өзгөргөндүгү белгилүү. Л. күчтүү калыбына келтиргич зат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Магнитохимия

Магнитохимия  - Зат хим. түзүлүшү менен анын магниттик касиетинин ортосундагы байланышты жана магнит талаасынын хим. бирикмелер реакцияга катышуу жөндөмдүүлүгүнө тийгизген таасирин изилдөөчү бөлүгү. Заттын магниттик жана хим. касиеттери ортосундагы закон ченемдүү байланышты изилдөөнү алгач 1851-ж. Ю. Плюккер баштаган. М. диамагниттик орг. бирикмелер кеңири изилденген. Аны 1910-ж. фр. химиги П. Паскаль жүргүзгөн жана М. терминин киргизген. Бул бирикмелер молекулалык магниттик кабылдоочулугу (cм) мол-ны түзгөн атомдун магниттик кабылдоочулугу (cа) суммасына барабар: cм =h а.а+l мында l — атомдор ортолук байланыштын жаратылышына көз каранды болгон түзөтүү. Бул жобону диамагниттик орг. эмес иондук кристаллдар үчүн Я. Г. Дорфман 1961 -ж. иштеп чыккан. Өлчөнүп алынган магниттик кабыддоочулукту кошуучулук жобосу б-ча эсептелген кабылдоочулукка салыштыруу менен мол-нын хим. түзүлүшүн, атомдор өз ара байланышын, комплекс түзүүнү жана башка аныктоого болот. М. парамагнитиктер изилдөөдө алардын эксперименттен алынган магниттик моментин (mэкс) теориялык жактан эсептелген магниттик моментине (mтеор) салыштырып молекуланын хим. түзүлүшү аныкталат: mэкс =( m пара .T) 1/2 мында mпара — парамагниттик зат магниттик кабылдоочулугу, Т — абсолюттук темп-ра. хтеор чоңдугу жалпы учурда молекуланын 8-факторуна жана кванттык сандарына көз каранды. Парамагнитиктер азыркы М. X. Бете (1929) жана Дж. Ван Флек магнетизм теориясына таянат. Бул теория б-ча, мис., координаттык бирикмелер мол-ларынын парамагнеттик касиети алардын жупталбаган электрондору, кристаллдык (лигандык) талаанын чыңалышы жана симметриясы менен аныкталат. mэкс чоңдугунун темп-ралык көз карандылыгы б-ча металл окистенүү өлчөмүн, комплекстер ичиндеги жана иондор аралык өз ара байланыштын жаратылышын, мейкиндиктеги түзүлүшүн жана координаттык сфералары симметриясын билүүгө болот. Парамагниттик кабылдоочулук диамагне-тике караганда алда канча чоң болгондуктан М. ыкмалары ферромагнетиктер кошундусун табуу үчүн колдонулат. М. зат хим. теңдештигине, андагы ар кандай кубулуштар кинетикасына, хим. реакциялар механизмине магнит талаасынын тийгизген таасирин изилдөө чоң мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Магний

thumb|Магний.
Магний (лат. Magnesium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIА группа элементи. К.н. 12. Ат. м. 24,312. Жаратылышта Магнийдин туруктуу 3 изотобу белгилүү: ²⁴Mg (78,6%), ²⁵Mg (10,11%), ²⁶Mg (11,29%). Жасалма Магнийдин 3 радиоактивдүү изотобу бар. 1808-ж. Деви магнезий анализдөө үчүн аны жогорку температурада эритип электролиздөөдөн жаңы элемент алган, аны магний деп атаган. Алынган металл таза эмес болгон. Таза магний 1829-ж. алынган. Магний – ак, күмүш түстүү, өтө жеңил металл, эрүү температурасы 651 °С; кайноо температурасы 1107 °С, тазалыгы 99,9 %, тыгызд. 1,739 г/см³. Магний жер кыртышынын массасы б-ча 2,10 % түзүп, көптүгү жагынан элементтер арасында 6-орунда турат. Магний 200 жакын минералдар курамында кездешет. Өндүрүштө магний 3 минерал: магнезит, доломит жана карналиттен алат. М. деңиз сууларында туз түрүндө кездешет. Мис., ар бир кубометр деңиз суусунда 4 кг магний болсо, жер шарындагы сууда орто эсеп менен 6•10¹⁶ т болот. Магний өсүмдүктөр хлорофиллинин курамында болуп, өсүмдүк өсүшү үчүн керек татаал орг. заттар (крахмал, кант ж.б.) фотосинтездөөгө катышат. Ошондуктан М. болбосо хлорофилл, хлорофилл болбосо жашоо болбойт. Хлорофилл курамында магний саны 2 % жетет. Эгерде жер шарындагы өсүмдүк курамындагы магнийди эсептесек анын массасы 100 млрд. т болот. Магний жаныбарлар бардыгында бар. Эгерде кишинин массасы 60 кг болсо анын 25 г магний болуп саналат. М. алуунун эки ыкмасы бар: Кургатылган MgCl2 же карналлитке аз өлчөмдө натрий, калий, кальций туздарын кошуп 720-750 °С эритип электролиздөө (электролиттик). Экинчиси доломитти же MgO көмүр, кремний, алюминий жардамы менен калыбына келтирүү (металлотермиялык). 

 MgO + C ->[t{°}] Mg + CO
 2MgO + CaO + Si ->[t{°}] CaSiO3 + 2Mg

Алынган металл таза болбогондуктан аны 2-3 жолу вакуумда сублимациялоодо тазалыгы 99,999 % жетет. Бирикмелерде магний дайыма II валенттүү, өтө активдүү, абада тез окистенгендиктен, металлды андан ары сактоочу жука кабыкча MgО менен капталат. Бул кабыкча 350 °С чейин гана туруктуу. Температура 600-650 °С жеткенде магний күйүп, М. оксидин (MgO), азот менен нитридин (Mg3N2) пайда кылат. М. суутек, галогендер же күкүрт, SO2, N2S менен ысытууда гидрид, галогенид жана сульфид пайда кылат. Магний башка элементтер менен болгон бирикмелери да бар. М: Mg2Si, Mg2Si2, Mg3P2, Mg3As2, Mg3Sb2. Буларга кислоталар эритмелери менен таасир эткенде газ түрүндөгү уулуу заттар бөлүнүп чыгат (силан, фосфин, арсин жана стибин). Концент. күкүрт кислотасында же анын азот кислотасы менен болгон аралашмасында, о. эле щелочтор эритмесинде эрибейт. Бирок аммоний же NaHCO3 суудагы эритмесинде жакшы эрип комплекстүү катиондору [Mg(NH4)]2+2 пайда кылат. Магний туздары түссүз келип, сууда эрибегендери да болот. Мис., MgF2, MgCO3, Mg3(PO4)2 ж.б. Сууда эрүүчү туздарына щелочторду таасир этүүдөн магний гидроксиди чөкмө түрүндө алынат. Магний Al, Zn, Mn ж.б. куймалары жеңилдиги, бекемдиги, коррозияга туруктуулугу менен маанилүү. Магний оор машина жана самолёт куруу ө. ж-да, медицинада колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Малахит

thumb|Малахит.
Малахит (жез жашылы), жез дигидроксокарбонаты (Cu2OH)2CO3 ачык жашылдан кочкул жашыл түскө чейинки түскө ээ. Декаротивдик-көркөм буюмдарды даярдоодо, минералдык боёкторду алууда колдонулат. М. Минералы жаратылышта жез кендеринде көп кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Минералдар‎
Мальтоза

thumb|Мальтоза.
Мальтоза [4-(α-D-глюкозило)-D-глюкоза, угут канты], С 12Н22О11 ; мол. масс. 360,19; a-1,4-глюкозиддик байланыш менен байланышкан D-глюкозанын эки калдыгынан турган калыбына келүүчү дисахарид:

Суу эритмелериндеги мутаротациянын натыйжасында М. ар кандай формасынын теңдештик аралашмасы алынат. [ a] D = +130,4; М. сууда эң жакшы эрийт; суусуз пиридинде жана пиридин менен суунун аралашмасында эрийт; спиртте эрибейт. М. Феллинг эритмесин, AgNO3 аммиак эритмесин калыбына келтирип, фенилозазон, b-нафтиозазон жана башка калыбына келтирүүчү канттарга мүнөздүү туундуларын пайда кылат М. анын альдегид тобун окистендирүүдөн алынган, мальтобион к-тасын гидролиздөөдөн D- глюкоза жана D-глюкон к-тасы пайда болот. М. ферменттик гидролиз менен крахмалдан бөлүп алууга болот:

b-амилаза

(С6Н10О5)х ———® хС12Н22О11

Крахмал Мальтоза 

Синтездик ыкма менен М. D-глюкозадан алынат. М. аралык продукт катары, картошкадан спиртти алууда пайда болот. М. арак, пиво чыгарууда, тамак ө. ж.-да мальтоза патокасы түрүндө колдонулат. Тазаланган М. микробиологияда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Марганец

thumb|Марганец.
Марганец (лат. Manganum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин VIIВ группа элементи, к.н. 25, ат. м. 54,938. М. 1874-ж. Шееле тарабынан ачылган, туруктуу 55Mn бир изотобу белгилүү. Жер кыртышынын (м. б-ча) 9×10-2 % түзүп, таралышы б-ча башка элементтер арасында 11-орунда турат. Жаратылышта эркин абалда кездешпейт. Негизги минералдарынан пиролюзит (псиломелан) - MnO2, браунит - Mn2O3, гаусманит - Mn3O4, манганит - Mn2O3×2H2O, марганец шпаты - MnCO3, радонит - MnSiO3, гауэрит - MnS2 белгилүү. М. океан суусунда 10 % жакын болуп, 1500 млрд т болгон запасы бар деп болжодонот. М. көпчүлүк учурда темир рудаларында болот. Ө. ж-лык мааниси б-ча негизги орунда чөкмө кендери турат. Алар байыркы деңиздер менен көлдөр ордунда кабат-кабат жана линза сымал топтолгон. Мис., Украинада - Никополь, Грузияда – Чиатура, Кыргызстанда – Арчалы, Жанболот, Жети-Өгүз ж.б. жерлерде кездешет. М. сырткы көрүнүшү б-ча темирге окшош, түсү ак, күмүш сымал, оор, морт металл, тыгызд. – 7,4 г/см3 ; балкып эрүү темп-расы t0 1245оС; кайноо темп-расы t02150оС ; ат. радиусу 1,30; иондук радиусу Mn 2+ 0,91, Mn4+ 0,52. Ал үч аллотропиялык модификацияга ээ: a, b жана d (a 705оС чейин, (калгандары жогорку темп-рада туруктуу). Хим. жактан активдүү. Мезгилдик системадан алган ордуна жараша М. атому 7 валенттик электронго ээ жана II VII чейинки валенттүүлүктү көрсөтөт. Туруктуу окистенүү даражасы +2, +4 жана +7. Б. а. бирикмелеринде анын окистенүү даражасынын өсүшү менен к-талык касиети күчөйт. Металлдык М. абада окистеип, оксиддик жука кабык менен капталат. Жогорку темп-да кычкылтек менен күчтүү аракеттенип, MnO, Mn2O3, Mn2O7 жана MnO×Mn2O3 оксиддер аралашмасын, галогендер менен галогенид, күкүрт менен сульфид – MnS, MnS2, азот менен нитридди Mn3N2 ж.б. бирикмелерди пайда кылат. MnO – бозомук-жашыл түстөгү күкүм, сууда, щелочто эрибейт, к-таларда эрийт. Гидрооксиддери: Mn(OH)2 сууда эрибеген ак түстөгү зат, Mn(OH)4 - кочкул-күрөң түстөгү заттар, экөө тең сууда эрибейт, амфотердүү начар к-талык касиетке ээ. MnO2 – каракүрөң түстөгү зат. MnCl2 – кездеме боёочу күрөң боёк катары, MnS цинк сульфиди ZnS менен аралаштырганда караңгыда жарык берүүчү люминофорлорду жасоодо, нитраты Mn(NO3)2 фарфор боекторун алууда колдонулат. М. негизинен кара металлургияда, чоюн өндүрүүдө чоюндун балкып эрүү темп-расын төмөндөтүү жана күкүрттөн арылтууда колдонулат. М. кошулган болот сүрүүлүгө туруктуу болуп, темир жол рельстерин, таш майдалоочу машиналардын жана аскердик танк тетиктерин жасоодо колдонулат. Эгерде М. башка түстүү металлдарга кошулса, алардын куймаларынын катуулугу жогорулайт. М. жасалган реостаттын электр ток өткөрүүчү зымы – манганиндин курамында 12 % Mn, 84 % Сu, 4 % Ni болот. М. кошулган айнек кызыл түскө ээ болот. М. өсүмдүк менен жаныбардын тиричилигине өтө зарыл микроэлемент.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Марковников эрежеси

Марковников эрежеси — алкендердин галогендүү суутектерди кошуп алып; алкилгалогениддерди пайда кылуу реакциясы. Эгерде алкендердин молекуласы симметриясыз болсо, галогендүү суутектер аларга В. В. Марковников эрежеси б-ча: суутек көбүрөөк гидрогенизацияланган (суутекке бай) көмүртектин атомуна галогендин атому азыраак гидрогенизацияланган (суутекке жарды) көмүртектин атомуна кошулат. Реакциянын мындай жүрүшүн J (индукциялык) эффектиси жана карбокатиондордун туруктуулугу менен түшүндүрүүгө болот. +J эффект б-ча алкил радикалдары өзүнөн электрондук булуттарды түртөт. Натыйжада кош байланыштагы p-электрондор деформацияланып, электрондук булуттар четки көмүртек атомдорун көздөй жылышат. Галогендүү суутектер мындай молекулалар менен реакцияга киргенде оң заряддуу суутектин иону бир аз терс заряддуу көмүртектин атомуна чабуул жасап карбонил катионун пайда кылат. Андан кийин карбокатион терс заряддуу галогендин ионун тез кошуп алат.

НС1 H++Cl-

Н

| d+  

Н-С-СН=СН2 [СН 3 ® СН ¬ CH3]+ ®

|

H Cl-

———® СН3СНСlСН3

Карбокатиондун пайда болушу алардын туруктуулугу менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Менделеевий

Менделеевий (Mendelevium, Md) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи; актиноиддерге кирет, к. н. 101, ат. м. 258,0986; элемент Д.И.Менделеев урматына аталган. Туруктуу изотоптору жок. Терс электрдүүлүгү 1,2 (Полинг б-ча). Жер кыртышында, метеориттер, күндө жана космикалык нурдан табылган эмес. 1967-ж. 258Md изотобу ачылышы күтүлбөгөн жаңылык болгон, анткени анын жарым ажыроо мезгили Т1/2 =56 суткага барабар. Бул актиноиддер үчүн ат. н-лерин өсүүсү менен бул параметр кескин азайышын дагы бир жолу далилдеди: Cf - Т 1/2 = 600 жыл, Es - Т1/2 = 280 сутка, Fm - Т1/2 = 94 күн. М. 247Md - 252Md, 254Md - 250Md массалык сандарга ээ болгон 13 туруксуз изотобу бар. Туруктуулары: 258Md (Т1/2 =56 сут.), 260Md (Т1/2 =32 күн), 257Md (Т1/2 =5 с.) жана 256Md (Т1/2 =75 мин.). Көбүрөөк туруктуу болгон окистенүү даражасы +3. М. бардык касиеттерин изилдөө өтө аз сандагы 258Md менен жүргүзүлгөн. Md3+ иону LaF3 менен металлдар гидроксиди, карбонаты менен кошо чөгөт, ал эми ДАЦЭКС-50 чайыры жардамы менен иондук алмашуу б-ча бөлүп алууда сүт, лимон же a-гидроксиизомай к-талары менен фермийден мурда жуулат, трибутилфосфат менен экстракциялоого болот. Башка актиноиддер айырмаланып, Md3+ цинктин, натрийдин амальгамалары, о. эле Cr2+, Eu2+, V2+ жана Yb2+ иондору таасири менен Md2+ өтөт, Md2+ болсо, BaSO4 менен белгилүү даражада кошо чөгөт. 256Md изотобу 1955-ж. 1-жолу Б.Харви, Г.Чоптин тарабынан 253Еs a-бөлүкчөлөр менен нурлантуудан алынган. М. азырынча эч жерде колдонулбайт жана хим бирикмелери жок.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Имам

thumb|Имам.
Имам - алдыда турган адам. Бул сөз ошондой эле, жамаат менен окулуучу намазды баштоочу адамды, атактуу мусулман илимдүүсүн жана мусулман мамлекетинин башчысы болгон халифаны түшүндүрөт.

Имам (араб, башчы) — мечиттин башкаруучусу. Мусулмандарды намаз окуган учурда башкарган адам. «Имам» сөзү «тууроо үчүн үлгү» дегенди тушундурөт. Жаллы милдеттүү намаз окуу учурунда, аны жетектөө үчүн имам шайланат. Намазда 8 жашка чыккан ар бир мусулман имам боло алат. Бул милдетти аткаруу үчүн талапкер төмөндөгүдөй талаптарга ылайык келиши керек: мусулман, акыл эстүү, баралына толгон, эркек жынысынын өкулу, билимдүү жана адилеттүү болуш керек. Саясий мааниде имам амир сыяктуу эле кадыр-баркка ээ. Бардык мусулмандардын лидери болун саналат. Исламда Имамат эки түргө бөлүнөт: «имаматуль кубра» (улуу имамат, б. а. ислам мамлекетинин башкаруучусу) жана «имаматуль сугра» (намаздын жетекчиси). Имаматуль кубра бийликке жана чоң ыйгарым укуктарга ээ. Аларга адамдардын жана мамлекеттин тагдырларын чөчүүгө мүмкүнчүлүк берет. Ошондой эле имам — бул Мухаммед пай- гамбардын «халифи» (орун басары) жана диндин да тиричиликтин да социалдык турмушунун маселелеринде мамле-кеттин башкаруучусу болуп саналат. Мамлекеттердин тарыхына талдоо жүргүзүп жатып тарыхчы жана социолог аль-Маварди 1 имамга төмөндөгүдөй аныктама берген: «Имам — Пайгамбардын халифи сыңары милдетине убактылуу динди сактоо жана тиричилик нштерди башкаруу кирген кызмат». (аль-Маверди, аль Ахкамус султания.

Категория:Ислам
Мессбауэрдик спектроскопия

Мессбауэрдик спектроскопия, гамма – резонанстык спектроскопия (ГРС), – мессбауэрдин эффектисине негизделет. Ал дүүлүккөн радиоактивдүү ядронун монохроматык гамма нурлануусунун таасиринде байкалат. Нурланган зат ядросу дүүлүккөн абалга өтүүчү жыштыкка, нурлантуунун жыштыгы туура келгенде, гамма - кванттык резонанстык сиңирүү ишке ашат. Бул жыштыктын чоңдугу, электрондук курчоодогу сиңирүүчү ядро өтө күчтүү өз ара аракеттенүүсүнө жараша болот. Г. с. жардамы менен электрондук тыгыздык, анын ассиметриясы ошондой эле g-нур чыгаруусуз эмиссия жана резонанстык сиңирүү байкалуучу Fe, Sn, Eu, Zn, J ж.у.с. атомдорго жакын жайгашкан органикалык  топтор структуралык мүнөздөмөсү ж-дө маалыматтарды алууга болот. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мета-, орто-, пара-

Мета-, орто-, пара- (кыскача м-, о-, п-, гр. metа — кийин, арасында; orthos — түз, жанында, ara — каршысында) — химияда бензол шакекчесиндеги эки суутек атому орун алмашкан атомдор же атомдор топторунун өз ара жайгашуусун көрсөтүү. М. бирикмеде орун алмашкан атомдор же атомдор топтору -1,3-, орто бирикмеде -1,2-, пара бирикмеде 1,4- абалда жайгашат. Мисалы,

м-динитро- о-динитро- п-динитро-

бензол бензол бензол

Орг. эмес хим-да («орто» жана «мета») к-таларды суунун санына карата айырмалоодо колдонулат, мисалы, НРО3 — метафосфор к-тасы, Н3РО4 — ортофосфор к-тасы.

-H2O

Н3РО4 → НРО3
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Метакрил кислотасы

Метакрил кислотасы (a-метилакрил к-тасы) СН2 =С(СН 3)-СООН – мол. масс. 86,09; кескин жыттуу, түссүз суюктук, кайноо t 160,50С d420 1,01153; nD20 1,4314; Сууда, эфирде, спиртте эрийт. Бөлмө темп-расында оңой полимерленет полиметакрил кислотасын пайда кылат М. к. натрий амальгамасы менен изомай к-тасына чейин калыбына келет; иоддуу суутек менен b-иодизомай кислотасын берет; бромду кошуп алып a, b- дибромизомай кислотасын пайда кылат М. к. туундулары да полимердешүү реакциясына оңой кирет. Мисалы,

Ө. ж-да М. к. жана анын эфирлерин өнөр жайда ацетондон өндүрүлөт. Мисалы:

О. эле хлороформ менен ацетон конденсациясынан алынган заттын щелочь м-н

темпертуранын тассиринде аракеттенүүсүнөн М. К. чыгышы алда-канча көп болот:

KOH

СН3СОСН3+НССl3——® (CH3)2C(CCl2)2OH

KOH

–—® CH2 =C(CH 3)COOH

 М. к. жана анын туундулары техникалык маанилүү полимерлерди жана сополимерлерди, органикалык  айнек, каучуктар, ион алмаштыргыч чайырлар, метакрилаттар өндүрүүдө кеңири колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия