Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тониукук

Тониукук (Tonjuquq, 646-724) - саясий жана аскер ишмер; Экинчи Чыгыш Турк кагандыгынын (679-744) кол башчысы.
 
Кулпгегиндин кеңешчиси. Тониукукка арналган эстеликти 1897-ж. Тола («Torla ügüz») суусунун (Монголия) оң жээгинен E. Н. Клеменц таап, аны алгач В. В. Радлов которгон (1898). Эстеликте руникалык жазуулар жана орнаменттер менен кооздолгон мраморлор, адам кейпин чагылдырган сегиз балбал таш ж. б. турат. Руникалык жазуулар Тониукуктун түргөштпөргө, карлуктарга, кыргыздарга ж. б. каршы жүрүшүн баяндайт. Тониукук учурунда Тан империясынын борбору Чаньан шаарынан билим алган. 630-жылдан Кытайга көз каранды .болгон түрктөр, өз кагандыгын кайра калыбына келтирүү үчүн 679-ж. Тан империясына каршы көтөрүлүш чыгарган. 682-ж. Элтерис (Кутлуг) каган (682-93) башында турган түрктөр жаңы кагандык түзүп, Тониукук анын башкы кеңешчиси болуп калган. 

Кагшган кагандын (693-716) тушунда аскер башчы катары Борбордук Азияда түрктөрдүн бийлигин калыбына келтирүүгө чоң салым кошкон. 709-ж. Саян тоолору, Енисей өрөөнүндө жашаган кыргыз, чик, аздарга каршы жүрүшкө чыгып, аларды жеңип алган (к. Барсбек). Тониукуктун эстелигинде: «Табгач (Кытай) каган жообуз эле, он ок каганы жообуз эле, өзгөчө Кыргыз каганы күчтүү жообуз болду...» деп жазылган. Тониукуктун жетекчилиги менен кыргыздар, түргөштөр, кытайлар (табгачтар) Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгына баш ийдирилген. Кээ бир түрколог окумуштуулар (мис., Али У. Элёве, С. Г. Кляшторный) Тан династиясынын (б. з. 618-907) тарыхындагы (Тан-шу) түрк кол башчысы Юаньчжень менен Т. бир киши болгон деген пикирди колдошот. Мис., байыркы түрк тилиндеги «тон» жана кытай иероглифи боюнча «юань» бир зле «тун уул (улуу бала)» деген түшүнүктү билдирген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Тоннель

thumb|Тоннель

Тоннель, тешкен тоо, туннель транcпорт өткөрүү, суу агызуу, коммуникация куруу ж. б. үчүн горизонталь же жантык оюлган жер астындагы курулма.
 
Конструкциялык түзүлүшүнө жараша т. ж., метрополитен, автомобиль жолу, жөө киши үчүн жол, гидротехникалык, ГЭС., мелиорация, канализация жана суу менен жабдуу үчүн системалары үчүн курулат. Жайгашкан ордуна карата Тоннель жер астындагы, суу (мис., канал, көл) астындагы жана тешкен тоо (ашуудагы, жантайма жана дөбө жердеги) болуп бөлүнөт. Тоннельдин терендиги, уз., туурасынан кесилиш формасы жана өлчөмү Тоннелди курула турган жердин топограф., геологиялык, климат шартына жараша болот. 

Тоннелдин жасоо иши тешип казуу, тосможөлөгүч конструкцияны пайдалануу же ачык казуу менен жүргүзүлөт. Дүйнөдөгү эң ири Тоннель - Альп тоолорундагы Симплонский (уз. 19,7 км). Кыргызстанда 3200 м бийиктикте жайгашып, уз. 2800 жге жеткен Төө-Ашуу Тоннелди бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоннелдер
Тонлесап көлү

Тонлесап көлү — Камбожада. Индикытай жарым аралындагы көлдөрдүн эң ириси. Аянты кышында 2,5-3 миң км2, жайында 10 мин км2те чейин (Меконг д-сы ташкындаганда суусу толукталат); тереңдиги мезгилге жараша 1-2 мден 10-14 мге чейин өзгөрөт.
 
Жээги жапыз, саздак. Көлдөн Тонселап дарыясы агып чыгат. Балыкка бай. Деңгээли көтөрүлгөн маалда сугатка пайдаланылат. Жээгинде, көлдөгү түркүктөргө салынган үйлөрдө калк жыш отурукташкан. Тонселапка жакын жерде Ангкор шаар чалдыбары сакталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көлдөр арип боюнча
Тон (кийим)

Тон (кийим) - ашатылган, өңдөлгөн койдун терисинен жүн жагын ичине келтирип тигилген сырт кийим.
 
Аны кышкы суукта кийишкен. Тестиер балдар Тонду үч жашынан кийген. Өспүрүмдүн Тонна 6-8 койдун териси керектелип, Тондун чет жакалары жибек жип менен кештелген. Тондун тигилиши бардык жерде бирдей болгон. Ийиндери ичкерээк, жеңдери кенен, этектери жазы келип, кымтылганда кенен оролгон. Тондун сырты кээде кызыл, сары (ышкын түп), айрым учурда карага боёлгон. Тондун эски түрү териси боёлбостон, табигый өңдө жакасыз (кийинчерээк Тонго кара көрпө же саңсаңдан жака салынган түрү пайда болгон) тигилип, жээктери, этек-жеңдери эни 4-5 смдей саңсан тери же кара көрпө, ошондой эле кара баркыт же сатин менен көбөөлөнгөн. Ал эки катар ак, кара түстө болгон. Түштүк жакта андан сырткары ийинге, далыга, этектин капталдарындагы тиликтерге-жырмачтарга кара кездемеден оюлган тумарчаларды да тигишкен. Мындан сырткары кулун Тон, учасынан эки капталы ачык, тумарчаланып тигилген Тон да болгон. Кулун Тон кулундун терисинен түгү сыртына каратылып тигилген. Жалпы жондон эки чыканакка чейин жайылып түшүп турат. Тондун жакасына бир гана бүчү кадалган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кийимдер
Томсон эффектиси

Томсон эффектиси - температураcы бардык бөлүгүндө бирдей болбогон өткөргүч аркылуу ток өткөн учурда Жоуль-Ленц мыйзамы боюнча бөлүнүүчү жылуулуктан тышкары, кошумча жылуулуктун бөлүнүшү же жутулушу.
 
1856-ж. британиялык физик У. Томсон ачкан. Томсон эффектисиндеги жылуулук саны ток күчү (/), убакыт (t), температуранын айырмасы (Т^-Т^) жана токтун багытына көз каранды. Төмөнкү формула менен аныкталат: ,Q=S(rı-T2^/l. Мында, S - Томсон коэфф-и. Томсон эффектиси термоэлектрдик кубулуштардын бири.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Томск

Томск — Орусиядагы шаар. Томск облусунун акимий борбору. Томь дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 539,2 миң (2012; агломерациясы менен 728 миң). Темир жол бекети, аэропорту бар. Маанилүү илимий борборлору илимий-техникалык индустриясы өнүккөн. 
Машина куруу жана металл иштетүү, химиялык, нефть иштетүү, фармацевтика, курулуш материал, жыгаччылык, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Орусия ИАнын Сибирь бөлүмүнүн филиалы, 9 ЖОЖ (алардын ичинен университеттер), 15 ИИИ, театрлар, музейлер, эстеликтер ж. б. бар.

1604-ж. негизделип, 1629-жылдан шаар макамын алган. Шаардын атынан астероид, атомдук суу астындагы кеме ж. б. аталган. Барокко стилиндеги Воскресенье чиркөөсү (XVIII кылымдын аягы — XIX кылымдын башы), классицизм стилинде курулуштар (XIX кылым) сакталган. XVIII-XX кылымдагы жыгач жана таштан чегерилген архитектура эстеликтери менен белгилүү. Октябрь Революциясы ордендүү (1979).

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары
Категория:Сибирь
Категория:1604-жыл
Томпок облус

Томпок облус - тегиздиктеги-ар кандай эки чекити менен кошо аларды туташтырган кесиндини да толугу менен камтыган облус. 

Томпок облустардын каалагандай санынын кесилиши да Томпок облус болот. Томпок облустун бүткүл бардык же чегинин бөлүгү томпок ийри сызык деп аталат. Айлана, үч бурчтук, параллелограмм, айлананын жаасы, эллипстин же гиперболанын жаасы томпок ийри сызыкка мисал боло алат. Түз сызыктын кесиндиси да - томпок ийри сызык. Тегиздиктеги Томпок облус - чектеги ар бир чекити аркылуу таяныч түз сызыгынын, б. а. облустун чеги менен жалпы чекити бар, бирок ал облусту кесип өтпөгөн түз сызыктын өтүшү (жок дегенде бирөө) менен да мүнөздөлөт. 

Томпок облустардын төмөнкү төрт түрү бар: туюк томпок ийри сызыктар менен чектелген чектүү Томпок облус; ар бири бир гана чексиз ийри сызык менен чектелген чексиз Томпок облус (мис., парабола менен чектелген облус, бурч, жарым тегиздик); жуп түз сызыктар менен чектелген чексиз тилкелер; бүткүл тегиздик да Томпок облустун аныктамасынын шартына жооп берет. Жөнөкөй жана эң маанилүү Томпок облус томпок көп бурчтуктар болот. Эгерде чектеги чекиттер облуска тийиштүү эмес болсо, анда облус ачык облус, ал эми чектеги чекиттер облуска тийиштүү болсо, анда ал туюк облус деп аталат. Тегиздиктеги эки өлчөмдүү Томпок облус өлчөмдүү Томпок облустардын, б. а. томпок нерселердин айрым бир учуру катары каралат. Томпок нерселер теориясы 19-кылымдын аягындагы немис математиктери Г. Брунс менен Г. Минковскийдин эмгектеринен кийин өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Томпок көптүк

Томпок көптүк - евклиддик же башка вектордук мейкиндиктеги көптүк.
 
Мында каалагандай эки чекиттин ордуна аларды туташтыруучу кесиндинин бардык чекиттери алынат. Томпок көптүктүн каалагандай жообунун кесилиши Томпок көптүгү берет. Берилген Томпок көптүктөгү тегиздиктин эң кичине өлчөмү бул Томпок көптүктүн өлчөмү деп аталат. Томпок көптүктүн туюкталышынан Томпок көптүк келип чыгат. Тегиздикте Томпок көптүктүн чегинин ар бир чекити аркылуу жок дегенде бир таяныч түз сызык өтөт. Таяныч түз сызык Томпок көптүктүн чеги менен жалпы чекитке ээ, бирок бул көптүктү кесип өтпөйт. Ушул сыяктуу эле үч өлчөмдүү мейкиндикте Томпок көптүктүн чегинин ар бир чекити аркылуу жок дегенде бир таяныч тегиздик өтөт. Туюк Томпок көптүк туюк жарым мейкиндиктин чектүү сандарынын кесилиши. Туюк жарым тегиздиктердин чектүү сандарынын кесилиши томпок көп грандыкты берет. Томпок нерселер бир катар жөнөкөй фигураларды байланыштырат. Мис., ар бир томпок нерсе көлөмү боюнча эң чоң ичтен сызылган жана эң кичине сырттан сызылган эллипсоиддери үчүн бирөө гана. Шар, эллипсоид, борбордук-симметриялуу нерселер башка томпок нерселерден айырмаланып, алардын белгилери так аныкталган. Т. к-төр теориясында Томпок көптүктөр түркүмү жөнүндөгү теорема кеңири өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Томпок көп грандык

Томпок көп грандык — евклид мейкиндигиндеги чекиттердин жана шоолалардын чектүү санынын туюк томпок кабыкчасы.

Томпок көп грандык - томпок көптүктүн жекече бир түрү. Томпок көп грандыктын грандарынын саны чектүү. Томпок көп грандык тын ар бир гран кичине өлчөмдүүлүктөгү Томпок көп грандык болуп эсептелет. Грандардын граны изделүүчү Томпок көп грандыктын грандары делет. Бир өлчөмдүү грандары кырлары, нөл өлчөмдүүсү - чокулары деп аталат. Чектелүү Томпок көп грандык чокуларынын томпок кабыкчасы болот. Томпок көп грандык томпок беттер теориясында Томпок көп грандыктын чеги, кээде ушундай чектин бөлүгү деп аталат. Элементардык геометрияда атайын көп бурчтуктардан түзүлгөн көп грандыкты фигура катары аныктоо кабыл алынган, андан кийин ар бир гранынын тегиздигинин бир жагында жаткан Томпок көп грандык катары бөлүп алынган. Евклид мейкиндигинде туура беш Томпок көп грандык кезигет, алар тетраэдр, куб, октаэдр, додекаэдр, икосаэдр. Булардын касиеттери жана окшоштуктары туура көп грандыктар жана жартылай туура көп грандыктарда айтылат. Томпок көп грандыкдын грандарынын түйүндөрүнүн түзүлүшүнүн мүмкүн болгон типтери толук изилдене элек. Томпок көп грандыкты изилдөөдө Л. Эйлер, A. М. Ампер, O. Л. Коши, А. Д. Александров ж. б. зор салым киргизишкен.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Геометрия
Толук мейкиндик

Толук мейкиндик - чендик (метрдик) жана топол. түзүлүштөгү (структурадагы) мейкиндиктерге колдонулуучу термин.
 
Мейкиндиктердин толуктугунун аныктоосу алардагы удаалаштыктардын, борборлоштурулган системалардын жыйналуучулуктарына негизделет. Эгерде жетишерлик чоң п жана т номерлери үчүн хп жана хт чекиттеринин ортосундагы аралык чексиз кичирейсе, мейкиндиктеги xv х2, хп чекиттеринин удаалаштыгы фундаменттүү удаалаштык деп аталат. Ар кандай фундаменттүү удаалаштыгы жыйналган чендик мейкиндик Толук мейкиндик деп аталат. Евклид мейкиндиги, Гильберт мейкиндиги, кесиндилердеги чекиттердин үзгүлтүксүз тобунун көптүгү ж. б-лар чендик маанидеги Толук мейкиндикке мисал болот. Толук мейкиндиктеги ар кандай туюк көптүк, ар кандай компакттуу мейкиндик (компакт), сандуу түз сызык (сан огу) Толук мейкиндик болот. Толук болбогон Евклид мейкиниктерин Толук мейкиндикке толуктоого болот. Чендик маанидеги кандайдыр бир Толук мейкиндикке гомеоморфтуу болгон мейкиндик топол. маанидеги Толук мейкиндик деп аталат. Топол. группанын мейкиндиги, жакындык мейкиндиги, чыныгы сандардын бардык удаалаштыктарынын мейкиндиги, п - өлчөмдүү куб, гильберт кубу, интервалдагы иррационалдык сандардын мейкиндиги топол. Толук мейкиндик боло алат. Толук мейкиндиктердин түз көбөйтүндүсү, Толук мейкиндиктин удаалаштыктарынын көбөйтүндүсү, Толук мейкиндиктин эсептүү сандагы ачык көптүктөрүнүн кесилиши, чектелген үзгүлтүксүз функциялардын мейкиндиги Толук мейкиндик болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Толтуруучу комплекс

Толтуруучу комплекс тоо-кен ишинде — кен казып алуудан пайда болгон жер астындагы боштуктарды толтурууну механизациялаштыруучу жабдуулар менен курулуштардын жыйындысы.
 
Ал өз ичинен: гидравликалык, пневматикалык жана катырып Толтуруучу комплекс деп бөлүнөт. Гидравликалык Толтуруучу комплекске майдалап-сорттоочу орнотмо, андан чыккан материалды топтоочу бункер жана аларды өлчөм менен коё берүүчү механизм, суу менен камсыздоо системасы, толтуруучу материалды суу менен аралаштыргыч, аралашманы боштукка жеткирүүчү куур, толтуруучу материалды кургатуу жана суу менен иштөөнү башкаруу механизми, автоматтык жана дистанттык башкаруу системасы кирет. Пневматикалык Толтуруучу комплекске топтоочу бункер жана өлчөм менен коё берүүчү түзүлүшү бар майдалап-сортточу орнотмо, ташуу каражаты, пневматикалык толтуруу машинасы - жүктөө аппараты, ташуу жана бөлүштүрүү куурлары, автоматтык башкаруу системасы кирет. Катырып Толтуруучу комплекс толтурулуучу скважинага же стволго жакын курулуп, катуучу материал менен үзгүлтүксүз камсыздап турат. Ал өз ичинен куйма жана катуу материал менен толтуруу болуп бөлүнөт. Куйма Толтуруучу комплекске инерттүү материалдарды даярдоочу жана топтоочу бункери бар майдалап-сортточу орнотмо, камдаштыруучу компоненттерди даярдоо үчүн бункер жана майдалоочу жабдуу, өлчөм менен коё берүүчү жана аралаштыруучу түзүлүш, пневматикалык үйлөө жана тазалоо механизми бар толтуруу кууру, автоматтык башкаруу системасы кирет. Катуу материалдар менен толтурууда боштукка даяр аралашма эмес, анын айрым компоненттери механикалык, пневматикалык же гидрологиялык жол менен ташылып келип, толтурулуучу мейкиндиктин өзүндө аралашма даярдалат. Механикалык транспорт менен ири материалдарды ташып келүүгө болот. Бирок, бул ыкма менен горизонталдык катмарда жайгашкан кенди казуудан пайда болгон боштуктун үстүн жакшы тиретүү мүмкүн эмес.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Толкун функциясы

Толкун функциясы кванттык механикада-эң кичине объектинин (мис., электрон, протон, атом, молекула) жана жалпы эле каалагандай кванттык системанын (мис., кристалл) абалын толук аныктоочу чоңдук.
 
Кичине объектилердин абалын Толкун функциясы аркылуу баяндоо статистикалык, б. а. ыктымалдык мүнөзгө ээ.
 
Эгерде Толкун функцияснын координаталарга жана убакытка көз карандылыгы берилсе, анда Толкун функциясынын модулунун квадраты |\|/(х, у, г, t)|2 бөлүкчөнүн убакыттын t моментинде координаталары х, у, г болгон чекитте болушунун ыктымалдыгын аныктайт. Ошондуктан Толкун функциясын айрым учурда ыктымалдыктын амплитудасы деп аташат. Толкун функциясы микрообъектилердин толкундук касиеттеринин болушун да көрсөтө алат. Толкун функциясы үчүн суперпозиция принциби туура аткарылат. Эгерде система yı; ф2 ж. б. түрдүү абалдарда болуп калса, анда жыйынтыктоочу Толкун функциясы ар биринин суммасына барабар. Бирдей микробөлүкчөлөрдөн турган система үчүн Толкун функциясынын симметриялуулук касиети мүнөздүү. Бул касиет бөлүкчөлөрдүн жалпы ансамблинин статистикасын аныктайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Толгонуу

Толгонуу,
 
1)материалдар каршылыгында – өзөк, вал ж. б-дын деформациясы; мында сырткы айлануу моменттеринин (кош күчтөрдүн) таасиринде туура кесилиштер өз ара толгонот. Толгонуу тегерек өзөктөрдө - жаныма жана нормалдуу чыңалууну пайда кылат. Толгонуу эркин жана кысылган болуп бөлүнөт;
 
2)математикадa - экинчи тартиптеги ийрилик - мейкиндик ийриликтин тийишип турган тегиздиктен четтөө чени. Йири сызыктын М чекитиндеги Толгонуусу мындайча аныкталат: N - ийри сызыктагы Мге өтө жакын болгон өзгөрмө чекит, ал эми Р - бурчу М жана N чекиттеринде ийри сызыкка тийип турган тегиздиктердин ортосундагы бурч. N чекити М чекитине чексиз жакындаган кезде P/As катышынын предели (мында As бул MN жаасынын узундугу) ийри сызыгынын М чекитиндеги Т-су деп аталат: о= Иш - . х->0 As 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Толбухин Фёдор Иванович

thumb
Толбухин Фёдор Иванович (16. 6. 1894, Россия империясы, Ярослав губерниясы, Андроники кыш. - 17. 10. 1949, Москва) - Советтик Союз. Маршалы (1944), Советтик Союздун Баатыры (1965, өлгөндөн кийин).
 
Жогорку командачылар курамынын курсун (1927, 1930), Фрунзе атындагы Аскер академиясын (1934) бүтүргөн. Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда (1914) аскерге чакырылып, 1915-жылдан Түштүк-Батыш фронтунда рота, батальонго командалык кылган. Жарандык согушта Түндүк жана Батыш фронтунун аткычтар дивизиясынын командиринин кенже жардамчысы болуп, Кронштадт козголонун (1921) басууга, ак финндерге каршы согуштарга катышкан. Аткычтар корпусунда штаб начальниги (1934-37), Украинадагы аткычтар дивизиясынын командири (1937-38), Закавказье аскер округунда штаб начальниги (1938-41), Закавказье (1941), Кавказ (1941-42), Крым фронтторунун (1942) штаб начальниги. Сталинград аскер округунда аскер командачысынын орун басары (май-июль 1942), Сталинград фронтунда 57-армиянын (1942-43), Түндүк-Батыш фронтунда 68-армиянын (февраль-март, 1943). Түштүк (20. 10. 1943-жылдан 4-Украин фронту) жана З-Украина фронтторунун командачысы (март, 1943-май, 1944). Румыния, Болгария, Югославия, Венгрия, Австрияны бошотууга катышкан. 1943 ж. сентябрдан Болгарияда Союздук контроль комиссиясынын төрагасы, Румыния менен Болгарияда турган Түштүк аскер бөлүгүнүн башкы командачысы, 1947-жылдан Закавказье аскер округунун командачысы. СССР Жогорку Советинин II чакырылышынын (194649) депутаты. 2 Ленин, Жениш, 2 Кызыл Жылдыз, Ыйык Анна, Ыйык Станислав ордендери менен сыйланган. Югославиянын Элдик Баатыры, Болгар Эл Респ-нын Баатыры (өлгөндөн кийин).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Токту сурамай

Токту сурамай - кыргыз элинин байыркы оюндарынын бири. Оюн тегиз жерде, мектептин спорт залында, аянтчасында ойнолот.
 
Оюнга 13 жаштан жогорку 20-30 оюнчу катышат. Калыс оюнчуларды эки топко бөлүп, топ башчыларын дайындайт. Оюнчулар өздөрүнүн топ башчылары менен бирдикте уул балдар өздөрүнө Буудайык, Шумкар, Бүркүт ж. б., кыздар Ак кептер, Булбул, Лира ж. б. жашыруун аттарды коюшат. Калыс эки топтун оюнчуларын 10-15 м аралыкта бетме-бет кылып катарга тизип тургузат. Эки топтун аралыгына чек ташталып, ал «өзөн» деп аталат. Калыс топ башчыларына таяк кармаштырат. Оюнду биринчи баштоо укугуна ээ болгон топтун бир оюнчусу өзөндүн жээгине басып келет да: Эй эл-журт, бул агып жаткан эмне? - дейт. Экинчи топтун өкүлү: Ал биздин өзөн, деп жооп берет. Биринчи топтун оюнчусу: Мунун кечүүсү кайсы жеринде? - дейт. Экинчи топтун өкүлү: Эр азаматка бардык эле жери кечүү. Ошондон кийин биринчи топтун өкүлү ал өзөндөн бир буту менен оромпой тээп же аттап өтөт. Экинчи топко келгенде ал топтун өкүлү: Сага эмне керек, эмне издеп жүрөсүң? - деп сурайт. Биринчи топтун оюнчусу: Үйүмө конок келип калды эле, токту сурап жүрөм, дейт. Экинчи топтун өкүлү: Андай болсо тандап ал, бирок көзүн басып тур, дейт. Биринчи топтун оюнчусу экинчи топтун оюнчуларынын арасына келип, өзү каалаган оюнчуларды сенсиң деп, өзү каалагандай атты атап чакырат. Эгер биринчи топтун оюнчусу экинчи топтун оюнчусунун жашыруун атын туура таап алса, аны өз тарабына алып кетет. Эгер таппай калса куру кол кайтат. Андан кийин оюндун кезеги экинчи топко берилет. Экинчи топтун оюнчусу да биринчи топтун оюнчусундай эле иш жасайт. Ошентип, оюн улантыла берет. Оюндун акырында кайсы топтун оюнчулары өздөрүнө атаандаш топтун оюнчуларын көп алып кетсе, ошол топ утат. Бул оюндун төмөнкүдөй түрү да бар. Мында оюнчулар эки топ болуп, маңдай-тескей олтурушат. Бир топтун өкүлү экинчи топко келип токту сурайт. Ал олтурган оюнчуларды колтугунан көтөрүп, салмактуусун тандайт. Тандаган «токтусун» өз тобуна көтөрүп кетет. Ал оюнчу эч каршылык көрсөтпөшү керек. Кезек менен улам бир оюнчу келип, токтулардын эң оорун тандап кете берет; Бир топтун оюнчусу экинчи топко барып, бир оюнчунун көзүн эки алаканы менен басып туруп, өз тобундагы бир оюнчусунун жашыруун атынан айтып чакырат. Ал келип көзү басылган оюнчуну чекеге чертет да, кайра өз ордуна барып олтурат. Көздү басып турган оюнчу көзү басылган оюнчудан: Күзгүбү же таракпы? - деп сурайт. Ал оюнчу күзгү десе көзүн алаканы менен акырын сылайт, тарак десе бек сыдырып кетет. Андан кийин көзү басылган оюнчу, берки топко келип өзүн ким чекеге черткенин табышы керек. Туура тапса аны өз тобуна кошуп алат, таба албаса өзү ошол топто калат. Ошентип, оюн ушул тартипте улантылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Оюндар
Токтоткуч

Токтоткуч тормоз - машинанын жүрүү ылдамдыгын азайтуучу механизм же түзүлүш.
 
Мех. (алардын ичинен пневматикалык же гидравликалык) жана электр энергиясы менен кыймылга келтиргичтүү болушу да мүмкүн. Тормоздоо адатта сүрүлүү күчү же магнит талааларынын өз ара аракеттениши менен ишке ашырылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Токтосунов Асан

Токтосунов Асан (22. 1. 1930-ж. т., Чүй району, Ак-Бешим айылы - 15. 5. 2014, Бишкек) - биолог, биологиялык илимдин доктору (1974), профессор (1975), КР УИАнын корр. мүчөсү (2000).
 
КМПИни бүтүргөн (1952). Кыргыз ССР ИАнын Зоология жана паразитология институтунда кенже (1955-59), улук. (1959-63) илимий кызматкер, КМУда доцент (1963-88), 1988-жылдан зоология кафедрасынын башчысы. КРдин илимге эмгегин сиңирген ишмери (1995). Эмгектери негизинен Кыргызстандагы кемирүүчү жаныбарлар, алардын чарбалык мааниси, Теңир-Тоонун шартында амфибия жана сүт эмүүчүлөрдүн микрофизиологиялык бөлүнүпгү, экологиясы ж. б. маселелерге арналган. Даңк медалы менен сыйланган. «Кыргызстандын жаратылышы» аттуу түстүү окуу фильмин түзгөн. Омурткалуу жаныбарлардын экологиясы, экологиялык дитогенетика жана жалпы биология боюнча адис. бОтан ашуун илимий эмгеги, алардын ичинен 4 монография, 1 окуу китеби бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар