Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Арпа, тоо

thumb|Арпа.

Арпа-Тоо – Ички Теңир-Тоонун түштүк-батышындагы кырка тоо. Арпа өрөөнүн Алабуга – Нарын өрөөнүнөн бөлүп, кеңдик багытта созулуп жатат. Батышында Фергана тоо тизмегине туташат. Узундугу 110 км, туурасы 16 км. Орточо бийиктиги 4000 м, эң бийик чокусу 4737 м. Тоонун түштүк капталы тик, кыска түндүгү айдөөш-жантайыңкы. Чыгыш тарабын (Бешталаа, Ортосырт) кайнозойдун борпоң тектери каптап жатат. Тоонун морфо структурасы – горст-антиклиналь, түштүк жана түндүк этектери тектон. жаракалар менен чектешет.

Арпа капчыгайы (Кептеш) Жамантоонун батышынан өтүп, аны Фергана тоо тизмегинен бөлүп турат. Тоо девондун аягы – карбондун башталышында пайда болгон, калыңдыгы 1300 мге чейин жеткен акиташ теги, доломит, кумдук, сланец, конгломерат, пермдин 1000 м калыңдыктагы слюдалуу жана полимиктүү кумдук, чополуу сланец тектеринен турат. Ортоңку бөлүгү жана түндүк капталдары мөңгүлүү. Тоонун түштүк капталынан Сокурбулак, Кожогул, Бураначап, Үчарча, Жамандаван, Кошчапсуу, Арпанын кашкасуусу, Борлуу, Миңбугу, Кызкоргон (Арпанын оң куймалары), түндүгүнөн Ичкашкасуу, Сырткашкасуу (Алабуганын куймалары), башталат. Күнгөй беттерине субальп жана альп талаасы, тескей беттерине токой аралаш шалбаалуу талаа жана альп шалбаасы, 3600 мден жогору нивалдыкгляциалдык ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын тоолору‎ 
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Таажы-2012
Арчалы, тоо

Арчалы, тоо – Балгарт өрөөнүнүн түштүгүндөгү тоо, Кичи Нарын суусунун алабында. Узундугу 28–30 км. Орточо бийиктиги 4000– 4200 м, эң бийик жери 4412 м. Тоо бети аскалуу, чыгыш жагы (Айкөл, Жаманечки) бийик, батышы жапыз, структурасы боюнча Капкаташ кырка тоосу менен кошулат. Түзүлүшү боюнча горст-антиклиналь. Негизинен гранит жана кумдук, акиташ тектеринен турат. түндүк бети мөңгүлүү. Тоо капталындарынын этегинде талаа өсүмдүктөрү басымдуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Тоолор‎
Категория:Тумар-2011
Кетмен-Төбө өрөөнү

Кетмен-Төбө өрөөнү —Манас ата убагында эле айтылчу экен Кетмен-добо деп, Кетмен-Добо ороонуно тарыхты изилдей келсек б.з.ч 1мин жыл мурун Сако-усундар байырлаган жер экенин тарых изи корсотуп турат, Изилдей келсек Токтогулдан Бишкекти коздой кетип бара жатканда жолдун он бетинде Арал айылынын баш жагынан баштап илгерки таш доорунун ииздери турат , ташка чегилген байыркы жашоону чагылдырып элик, теке, улак, ат устундо найза кармаган адам, ж.б. у.с корунуштор коп 1970-жылдары археологтор келип изденишкен анда мындай жыйынтык чыгарып Кетмен-Добо ороонуно б.з.ч 1 жыл мурун болгон элдер алар кимдер, алар Сако-усундар Сактар менен усундар аралашып жашашкан. Терен изилдеп келгенде азыркы Токтогул шаары б.з.ч сактарлардын борбор шаары болгон, далилдер бар тарыхта алгач андан кийин башкы кочодо (Абди Суеркулов) кочосундо жолдун он бетинде тундуктон туштукту коздой аллея бар ошол аллеянын асты сактарлардын соогу жатат, аны ошол убакытта бак олтургузуу иштери журуп жатканда элдер байкашат жержи казып бак олтургузганда сооктору болсо азыркы б.з типтуу адамдарга дал келбейт. Ички Теңир-тоодогу тектон. өрөөн. Түндүгүнөн Талас жана Суусамыр, батыш жана түш.-батышы-нан Узун акмат, Атойнок тоолору, түштү-гүнөн Фергана, түш.-чыгышынан Көги-римтоо кырка тоолору менен чектешет. Аян-ты 8170 км2. Басымдуу бийикт. 800–1200 м. Таманынын уз. 50 км, туурасы 22км. К.ө-нүн таманы жалпысын анба тышты карай бираз жантаныңкы келип , конус шилен-дилери — пролювий , делювий түз-дүктөрүнөн жана дарыя өрөөн үнүн тектир-челеринен турат. Өрөөн майдаагын суу-лардын өзөндөрү ,сайлар, кокту-колоттор (тереңдиги 5–10 м) менен тилмеленген.Су-гаткан алдарынын нуктары көп. К. ө-ндөпа леоген, неоген жана төртүнч үлүк мезгил- дерин деп айда болгон калыңдыгы 2 кмге жеткен чөкмө тектер палеозойдун тоо тек-терин жаап жатат. Өрөөн тектон. түзүлүшү боюнча кең дик багытын дагы асимметриялуу гра бен-мег оси нклин аль. Ал неоген мезги-линдеги тоо пайда болуу процессинде Талас — Фергана тектон. жараканы бойлой кысымдын күчөшү нөн пайда болгон. Кен байлыктарынын негизгиси — неогендин көл чөкмөлөрүндөгү таш туз катмарлары (Кетмен-Төбө кени). Климаты кескин континент-тик, июлдун орт. темп-расы 24°С, январды-кы—14°С. Жылдык жаан-ча чыны 376 мм. Ири суулары: Карасуу, Чычкан, Узун акмат, Торкен. Эң ири көлү—Карасуу (аян- ты 3,88 км2). К.ө-нө боз топурактагы эфер-мерлүү-шыбактуу жарым чөл (800–1300м бийиктикте), бозомтук-коңур топ урактуу шыбактуу-кылкан актуу курга к талаа (1300–2000 м); кара коңур топурактуу кыл- канактуу дүйүм чөптүү талаа жана токой-шалбаалуу талаа (2000 –2800 м), суб альп жана альп (3200–3500 м), шалбаасы, аска-зоокалуу, кар-мөңгүлүү гляциалдык-ни-валдык (3500 мден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. Өрөөндүн 284км2 аян-тын Токтогул суу сактагычы ээлейт.т

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:өрөөндөр
Категория:Тумар-2011
Чоң Кызыл-Суу өрөөнү

Чоң Кызыл-Суу өрөөнү - Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы өрөөн, капчыгай. Тескей Ала-Тоонун негизги суу бөлгүчүнөн (4 800 м бийиктиктен ) башталып, Ысык-Көлдүн жээгиндеги жантайыңкы түздүккө (1 700 мге) чейин созулуп жатат. Аянты 307 км2. Төржагы айрыктарга бөлүнүп, мөңгүлөр менен бүтөт. Өрөөндүн таманы капчыгайга кире бериштен тартып, улам жогорулаган сайын (2600 м бийиктикке чейин) кууштайт. Андан жогору кеңейип, тепши сымал өрөөнгө өтөт. Капталынан куйган куй маларынын өрөөндөрү да тепши сымал. Алардын чаты негизги өрөөндүн таманынан салыштырмалуу 150–200 м. бийиктикте. Бийик бөлүгү кем-бийге чейинки мезгилде пайда болгон тоо тектерден түзүлгөн. Климаты мелүүн континенттик. Январдын орточо температурасы — 10,5°С, июлдуку 9,6°С. Жылдык жаан - чачыны 625 мм. Жалпы аянты 44,3 км2ге жеткен 46 мөңгү бар. Өрөөн аркылуу Чоң Кызылсуу агат (анын тоодон чыгабергендеги чыгымы 4,7м3/сек). Кургакчыл талаа, шалбаалуу талаа, шалбаалуу бадалдуу токой, субалып жана алып, шалбаасы андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафттар мүнөздүү. Өрөөндө Кыргыз Республиканын ИАнын Тяньшань физикалык география станциясынын стационары бар. Кара баткак мөңгүсүндө эл аралык программа боюнча жыл бою байкоо жүргүзүлөт. Капчыгайдын оозуна жакын минералдуу жылуу булак чыгат. Чоң Кызыл-Суу орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ысык-Көл облусу
Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Тумар-2011
Ат-Ойнок тоо кыркасы

Ат-Ойнок тоо кыркасы — Батыш Теңир-Тоодо. Кара-Суу (оң), Кара-Кулжа сууларынын (Узун-Акматтын оң куймасы) жана Нарындын төмөнкү куймаларынын (Ит-Сай, Аксай-Башы, Токтобек-Сай, Томатерек жана башкалар) ортосунда. Талас Ала-Тоосу менен Чаткал кырка тоосу тутумдашкан жерден түштүк-чыгышка карай (Нарын дарыясына чейин) 70 кмге ийилип жатат; туурасы 16 км, Орточо бийиктиги 3300 м, эң бийик жери 3896 м. Тоонун суу бөлгүчү тик, аскалуу, ортоңку бийик бөлүгүндө байыркы мөңгүнүн калдыктары – тепши сымал өрөөндөр, төрлөр, мореналар кездешет. Түндүк капталы кыска, терең тилмеленген тар капчыгайлуу келип, Кара-Кулжа суусуна тик түшөт. Түштүк жана түштүк-чыгыш капталдары жазыраак, капчыгайлуу, тарамдашкан жарлуу тоо тармактарын түзүп, Кара-Сууга (оң) жана Нарын дарыясына акырындап эңкейиштейт. 

Ортоңку девондун, карбондун 1700 мге чейинки калыңдыктагы кумдук, алевролит, сланец, акиташ, конгломерат тектеринен турат; алар кеңдик багыттагы тектоникалык жаракалар менен бөлүнгөн. Тоодон Кара-Кулжа, Узун-Акмат, Кара-Суу (оң), Нарын дарыясынын көптөгөн куймалары башталат. Түндүк капталында аянты 4–5 км2 келген көл бар. Ландшафты бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт: жарым чөл жана талаа (2200 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа (2400 мге чейин), жаңгак-жемиш токой аралашкан бийик чөптүү шалбаа (2800 мге чейин), карагай, ак карагайлуу шалбаа (3000 мге чейин), субальп, альп шалбаасы (3600 мге чейин), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт; жаңгак жана ар кандай мөмө-жемиштер жыйналат. Кооз табиятын рекреацияда кеңири пайдаланууга болот.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо‎
Ачаташ, Тоо

Ачаташ, Тоо - Молдотоо тизмегине кирет. Соң-Көл өрөөнүнүн түштүк-чыгышында. Узундугу 30 км. Орточо бийиктиги 3800–3900 м, эң бийик чокусу 3980 м. Палеозойдун чополуу сланец, кварцит, акиташ жана кычкыл тоо тектеринин интрузияларынан түзүлгөн. Тоонун ортоңку бийик бөлүгү мөңгүлүү. Мөңгүлөрдөн Каратал, Аккудук, Кайыңды, Үчбулак суулары (Нарындын алабы) башталат. Ачаташ тоонун түндүк этегинде жана нымдуу батыш капталдарында (3100–3500 м бийиктикте) субальп жана альп шибери, айрым жерлеринде карагай өсөт. 3600 мден жогору кар, мөңгүлүү. түштүк бети каксоо. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Ачыкташ, Тоо

Ачыкташ, Тоо – Чоң Алай кырка тоосунун түндүк тармагы. Ачыкташ жана Туюксуу сууларынын (Кызылсуунун сол куймалары) аралыгында дого сымал түштүктөн түндүккө 21 кмге созулуп жатат. Туурасы 6 км. Орточо бийиктиги 4500–4700 м, эң бийик жери 5920 м. Тоонун кыры жана Чоң Алай кырка тоосуна тутумдашкан жери мөңгүлүү. 

Түндүктү карай жапыздайт. Капталдары кыска, терең капчыгайлуу. Пермь жана триас мезгилдеринин конгломерат, кумдук, гравелит, туф, чополуу сланец тектеринен турат. Кар-мөңгүлүү жана тоо субнивалдык ландшафты басымдуу; альп шалбаасы менен талаа өсүмдүктөрү да кездешет. Жайыт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 

Категория:Кыргызстандын тоолору‎‎
Категория:Тумар-2011
Ашуутөр, тоо

Ашуутөр тоосу - Тескей Ала-Тоонун чыгышын улап, Меридиан кырка тоосуна такалат. Кыргыз Республикасы менен Казакстандын чек арасы боюнча созулуп жатат. Узундугу 32 км, туурасы 8 км. Орточо бийиктиги 5000 м, эң бийик жери 6637 м (чыгышында). Ашуутөр жана Сарыжаз өрөөндөрүнөн салыштырмалуу бийиктиги 1000–2500 м. Ашуутөр тоо – асимметрия түзүлүштөгү антиклиналдык тоо. түштүк капталы кыска жана тик; тепши сымал өрөөндөрүнүн төрү касаба зоокалуу. түндүк капталы узун, жантайыңкы. Кырларында байыркы түздүктөрдүн калдыктары бар. Төртүнчүлүк мезгилдин байыркы мөңгүлөрдүн борбору болгон. 

Тоо төмөнкү карбондун акиташ теги, кум, шагыл, порфирит, диабаз жана башкалар тектерден түзүлгөн. Тоодо Ашуутөр (3933 м), Көкжар (3009 м), Каскатөр (3529 м) сыяктуу ашуулары бар. Мөңгүлүү (айрыкча чыгыш бөлүгү); ирилери: Семенов, Ашуутөр жана башкалар 3000–3200 м бийиктикте кара-күрөң топуракта доңуз сырттуу шалбаа, андан жогору күрөң топурактагы шалбаалуу талаа өсүмдүктөрү, 3400–3600 мден жогорку кар, мөңгүлүү зонада жаздык сымал өсүмдүктөр өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Тумар-2011
Бабата кырка тоосу

Бабата кырка тоосу – Тескей Ала-Тоонун батышында. Түндүгүнөн Кочкор, түштүгүнөн Базартурук жана Төлөк өрөөндөрү менен чектешет. Узундугу 45 км, Орточо бийиктиги 4100– 4300 м, эң бийик жери Бабата чокусу (4400 м). Палеозойдун кристаллдык жана гранит тоо тектеринен турат. Рельефи татаал, 4000 мден жогору нивалдык-гляциалдык формалар мүнөздүү. Капталдары тик (35–40°), батышы аскалуу. Чыгыш бөлүгү басаңдап, Карагатты, Сандык тоолоруна өтөт, борбордук бөлүгү мөңгүлүү. Тескей капталынан бир нече майда суу (Кошкөл, Бөрүлүбулак жана башкалар) агып түшүп, Узунбулак суусуна куят. Бөгүлмөбулак жана Көлбулак өзөндөрүндө бөгөлмө көлдөр бар. 
Батышы ичкерип, Кызарт белине барып такалат. Түзүлүшү боюнча кыска горст-мегантиклиналь. түндүк этегинен тектоникалык жарака өтөт. Муз доорунда тоонун үстү ири муз калканы менен капталган. түштүк капталы каксоо, талаа чөптөрү (бетеге, шыбак жана башкалар) өсөт; чыгышындагы коктулары майда бадалдуу. түндүк беттерине талаа (2600–3200 м), субальп шалбаалуу талаа (3200–3600 м), альп шалбаа (3600– 3800 м), субниваль (3800–4200 м), нивалдыкгляциалдык ландшафттары (4200–4400 м) мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Манас (чоку)

thumb|Манас чокусу.

Манас чокусу — Талас Ала-Тоосунун эң бийик жери. Бийиктиги 4482 м. Талас Ала-Тоосунун батыш бөлүгүнүн түндүктү көздөй кеткен тармагында жайгашкан жылаңач чоку. Капталдары өтө тик, кар- мөңгү токтобойт. Палеозойдун сланец, акиташ теги, кумдук тоо тектеринен турат. Түш.-чыгыш капталындагы мөңгүдөн Күркүрөө суусу башталат. Чокуга алгачкы жолу 1933-ж. москвалык альпинист Э. С. Левин чыккан.

 Манас чоку 
 Топоним, Иле Ала-Тоосунун ортолук бөлүгүндөгү Талгар тоосунан башка өзүнчө турган тоо, чоку. Казакстандын Алматы обласынын аймагында. 1855-жылы топограф капитан Е.П. Ворониндин өлчөөсү боюнча Манас Чокусунун бийиктиги 10667 фут (3251,2 м). Кийинки маалыматтар белгисиз.
 Топоним, Казакстан менен Кыргызстандын чек арасындагы, Кыргыз Ала-Тоосунун күн батыш жак кырындагы тоо. Нылды (Талас суусунун оң куймасы) суусунун башында. Бийиктиги 3820 м. Талас шаарынан 25 км түндүктө. Манас, Семетей жердеген Кеңкол өрөөнүнүн башы ушул Манас Чоку тоосуна барып такалат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN 5-89750-013-4

Категория:Манас эпосундагы топонимдер‎
Категория:Ала-Тоо
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Байбиченин соорусу, Тоо

Байбиченин соорусу, Тоо – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк-чыгыш четиндеги тоо. Чыгыштан батышка 18 кмге созулат, туурасы 3–5 км. Орточо бийиктиги 1700–2000 м, эң бийик жери 2254 м. Түзүлүшү боюнча горст-антиклиналь. түштүк капталы тик жана чолок, түндүгү жантайыңкы. 

Үстү жон сымал келип, байыркы денудациялык рельефтен турат. түндүк бетин жана жонун шалбаалуу талаа, чыгыш жана түштүк капталдарын кургак талаа ландшафттары ээлейт. Түндүгүндө Бөрүбай, түштүгүндө Желаргы өрөөндөрү жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Байбиче-Тоо

thumb|Байбиче-Тоо
Байбиче-Тоо — Ички Теңир-Тоодогу Кара-Тоонун уландысы болгон тоо кыркасы. Орто Нарын жана Атбашы өрөөндөрүн бөлүп турат. Узундугу 140 км, туурасы 13 км. Орточо бийиктиги 3890 м, эң бийик жери 4337 м. Палеозойдун акиташ, сланец жана гранит тектеринен турат. 

Түзүлүшү боюнча горст-антиклиналь. Чыгыш тарабы кууш коктулуу. Тоону кесип өткөн антецедент капчыгайлары (Карабук, Актал, Учкун, Терек) бар. Кыры тайпак, мөңгү жок. түндүк-чыгыш капталдарынын айрым жерлеринде токой (карагай, бадал), колотторунда субальп өсүмдүктөрү (3100–3300 м), түштүк күнөстүү беттеринде бетеге, шыбак, доңуз сырты өсөт. Малга жайлуу. Байбиче-Тоо аркылуу Баетов кыштагынан Орто-Сыртка авто жолу өтөт.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Байдулу тоосу

Байдулу тоосу - Ички Теңир-Тоодо. Капкаташ тоосуна уланып, Кумбел ашуусунан батышты карай Карүңкүр (Оттук суусу) капчыгайына чейин созулуп жатат. Каракужур, Солтонсары өрөөндөрүн Оттук, Онарча өрөөндөрүнөн бөлүп турат. Узундугу 56 км, туурасы 11 км, Оттук кыштагы тушта 30 кмге чейин. Орточо бийиктиги 3790 м. эң бийик жери 4167 м (Онарча чокусу). Ортоңку бөлүгүн Солтонсары өрөөнү кесип өтөт. 

Батыш жагы жапыз, аскалуу. түндүк капталы кыска, тик, түштүк (Оттук өрөөнүнө караган бети) узун, жантайыңкы. Этеги адырлуу. Өрөөн, кокту-колоттуу. Бийигирээк чыгыш бөлүгүндө тоонун тескей тарабы тескерисинче жантайыңкы күнгөйү тик. Жондорунда жана капталдарында тегиз, тайпак жерлер бар. Байыркы муз каптоолордун издери байкалат. Негизинен девон менен карбондун чаар жана кызгылт кумдук, конгломерат, сланец, мергель, алевролит, акиташ тектеринен түзүлгөн. Аларды жогорку карбондун гранит-диорит, гранит-сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоонун тектон. ички структурасы – анын кыры менен жарыш багытта жайланышкан Байдулу синклиналы. 

Ал түндүгүнөн Акташ, түштүгүнөн түштүк Соңкөл – Көкташ тектон. терең жаракалары менен чектелген. Кен байлыктары: шеелит (Кумбел, Карүңкүр), кобальт (Музтөр), вольфрам. түндүк капталдарына түркүн чөпдоңуз сырттуу субальп (2800–3100 м бийиктикте), альп шалбаасы (3200 мден жогору), күнгөй беттерине бетегелүү талаа, түркүн чөп-бетегелүү шалбаалуу талаа (2500–3200 м), бетеге-доңуз сырттуу субальп (3200–3500 м), альп шалбаалуу талаа (3500 мден жогору), 3800 мден өйдө бийик кырларга нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Тоонун күнгөй тарабындагы терең кууш өрөөндөрдү жана Онарчага караган беттеринде суйдаң карагай токойлору, бадалдуу черлер бар. Жайлоо; күнгөй бетиндеги ыктоо жерлери кыштоо катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо‎
Категория:Тумар-2011
Көл алматы, ашуу

Көл алматы ашуусу, Ала-Тоосунда , Көл Алматы (Чоң Кеминдин оң куймасы) жана Чоң Алматинка сууларынын башынан орун алган. Бийиктиги 3520 м. Ашууда соңку рифейдингн, гранит-диорит, тоналит, кварцтуу монцонит, интрузия тектери жатат. Кыргызстан менен Казакстандын Алматы облусунун малчылары Чоң Кемин өрөөнүнө мал ашырат. Ашуу июнь айында ачылып, ноябрда жабылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Ашуулар‎
Категория:Тумар-2011
Байтактоо, тоо

Байтактоо, Тоо – Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы. Баткен өрөөнүнүн түштүк тарабында кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 1600– 1700 м, эң бийик жери 1936 м. Кыры тайпак, капталдары тик жана кыска. Бор мезгилинин кызыл түстүү конгломерат, кумдук, гипс, акиташ тектеринен турат. Кургак талаа, жарым чөл ландшафтары басымдуу. Жайык капталдарына кайрак эгин айдалат; чөп чабынды жана жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Найман суу сактагычы

Найман, суу сактагыч Ноокат районунун аймагында, Көкжар кыштагынан 5—6 км түштүгүрөөктө жайгашкан. 1963-жылы курула баштап, 1968-жылы ишке киргизилген. Суу сактагыч Кыргыз-Ата, Чиле-Сай,Косчан, Шаң-Кол, Апшыр-Сайдан суу алат. Сыйымдуулугу 39,5 млн м3, узундугу 8 км, жазы жери 2 км, терең жери 37,6 м, суу толгондогу аянты 4,23 км2. Араван районундагы Төөмоюн талаасынын 6 миң га жери сугарылат. Суу өткөрүү мүмкүнчүлүгү 15,2 м3 /сек болгон канал чыгарылган. Плотинанын узундугу 265 м, туурасы 6 м, эң бийик жери 40,5 м. Суу толтуруу жана сугатка чыгаруу иштери автоматташтырылып, телемеханикалаштырылган.
 Адабият 
Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2
Мамлекеттик энциклопедия борбору
 Интернеттеги шилтемелер 
Категория:Суу сактагычтар
Категория:Түштүк Кыргызстан
Категория:Борбордук Азия
Мамбеталиев, Көкөбай

Мамбеталиев Көкөбай thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Мамбеталиев КөкөбайТуулган жылы: 1913 Каза болгон жылы: 1976 Туулган жери: Дөң-Алыш айылы, Кочкор району, Нарын, КыргызстанКаза болгон жери: Дөң-Алыш айылы, Кочкор району, Нарын, КыргызстанӨлкө: КыргызстанИшмердүүлүгү: Педагог, мугалим

Көкөбай Мамбеталиев (1913-1976) - педагог, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1968), Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1964).

 Алгы сөз 
Көкөбай агайдан Кызыл-Дөбө орто мектебинде окуп жүргөн кезимде сабак алып калдым. Агайдын жылуу жүзү, окуткан сабактары, айткан акыл кептери али эсимде турат. Агайдан окуп чыккандар орто жаштан өтүп, асты улгайып калышты. Агай тууралуу маалымат Нарын облусунун энциклопедиясында бар. Бирок агай тууралуу Интернетте эчнерсе жок экен.

Көкөбай агай тууралуу Нарын облусунун энциклопедиясында мындай маалымат бар.

thumb|Зоологиялык музейден көрүнүш.

 Кыскача таржымалы 
Туулганы - 1913, Кочкор району, Дөң-Алыш айылы - өткөнү 1976, ошол эле жер. Педагог. 

 Наамдары, сыйлыктары 
 Социалисттик Эмгектин Баатыры (1968),
 Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1964).
left|thumb|:Жалпетеков Абдразак менен Мамбеталиев Көкөбай
 Ишмердиги 
1951-жылы Каракол шаарындагы Мугалимдер институтунун табият-географиялык факультетин бүтүргөн. 1930-36-жылдары өз айлындагы, 1937-41-жылдарда Сузак, Кара-Суу райондорундагы мектептерде, 1941-61-жылдарда Кочкор районундагы Кызыл-Дөбө, Талаа-Булак мектептеринде мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, директор, 1961-76-жылдарда Талаа-Булак орто мектебинде биология мугалими болуп иштеп, анда зоология музейин уюштуруп, 1000дей экспонат жыйнаган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери, медалдар менен сыйланган. Ысымы Талаа-Булак орто мектебине ыйгарылган.

right|thumb|Зоологиялык музейден көрүнүш.
Талаа-Булак орто мектебинин Аймак таануу музейи абдан кызык. Музейди Социалисттик Эмгектин баатыры Көкөбай Мамбеталиев көп жылдык эмгеги менен түзгөн. Музейде Кыргызстандын жаныбарлар дүйнөсү чагылдырылган. Музей республикалык Зоологиялык музейден калышпайт, андан да дурус десе болот. Музей азыркы убакта толук жаңыртылган.

 Агай тууралуу ар кыл баалар 
Көкөбай агай эч качан, эч кимге жаман айтпаган өтө сылык адам болгон. Сабакка келатканда ушундай ачык жүз менен жайдары абалда келээр эле.

thumb|Зоологиялык музейден көрүнүш

 Адабият 
 Ал тууралуу китептер, макалалар 
 IBSN

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://todo.selyam.net/docs/78/index-82508.html 

Категория:Кыргызстан
Категория:Биология
Категория:Зоология
Категория:Музейлер‎
Категория:Тумар-2011
Категория:Туулгандар 1913-жылы
Категория:1976-жыл
Категория:1964-жыл
Категория:1968-жыл
Категория:Педагогдор
Категория:Агартуучулар
Балыкты тоосу

Балыкты тоосу - Ички Теңир-Тоодо, Соңкөл тоосунун батышында. Жумгал жана Соңкөл өрөөндөрүнүн аралыгынан орун алган. Жумгал р-нун аймагында. Узундугу 24–25 км, туурасы 8–10 км. Орточо бийиктиги 2800–3000 м, эң бийик жери 3400 м. Жону тайпак түзөң. Чыгыш капталы кыска, Соңкөл өрөөнүнө акырындап жантаят, батышы узун, Жумгал өрөөнүн карай бир аз тигирээк түшүп, кокту-колот, майда капчыгайлар көп. Тоо ордовик жана карбондун кумдук, сланец, порфирит, туф, акиташ тектеринен түзүлгөн. Негизинен субальп, альп шалбаалуу талаа жана шалбаа ландшафтары басымдуу. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Баткен облусунун тоолору
Категория:Тумар-2011
Базартурук, суусу

Базартурук - Жумгал районундагы суу, Жумгал суусунун сол куймасы. Узундугу 34 км, алабынын аянты 270 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3100 м, эң бийик жери 4155 м (Кызарт кырка тоосунда). Соң-Көл тоосунун түндүгү, Кызарт тоосунун түштүгү жана түндук капталдарынан суусу чогулат. Суу кууш колот аркылуу агып, Соң-Көл, Килемче суулары кошулгандан кийин Базартурук деп аталып, Кызарт суусуна кошулат. Жылдык орточо чыгымы 2,80 м3/сек, эң көбү май–июнда, эң азы февралда байкалат. Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Базартурук, Карачий кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: 2004 ISBN 9967-14-006-2 
 
Категория:Кыргызстандын суулары‎ 
Категория:Жумгал району
Категория:Тумар-2011