Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Иосиф Вейдемейер

Иосиф Вейдемейер (1818–1866) – немис революционери Америка Кошмо Штаты менен Германияда марксизмди таратууга эмгек сиңирген, жумушчу кыймылынын ири өкүлү. 

1852-ж. «Революция» аттуу журналды негиздеген

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Инсандар
Веналык ийрим

Веналык ийрим – логикалык позитивизм деп аталган кыймылдын уюштуруучусу жана идеялык негизин түзгөн топ. 

Веналык ийрим 1922-ж. Вена университетинин алдындагы философия кафедрасында Шлик тарабынан уюштурулган семинардын негизинде пайда болгон. Веналык ийрим бир кыйла «илимий философияны» өнүктүрүүнү көздөгөн жаш илимпоздорду бириктирип, алардын иш аракеттери позитивдик багытка ээ болгон. 

Веналык ийримдин ири өкүлдөрү Карнап, Ган жана Нейрат «Илимий дүйнө түшүнүү, «Веналык ийрим» аттуу манифести жарыкка чыгарышкан. 30-жылдарда Австрияны фашисттик Германия басып алгандан кийин ишмердигин токтоткон. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Вивекананда

Свами Вивекананда (бенг. স্বামী বিবেকানন্দ, хинди स्वामी विवेकानन्द; төрөлгөндө берилген аты — Нарендрана́тх Да́тта; 12 январь 1863, Калькутта, Бенгалия—4 июль 1902, Калькуттага жакын Белур чиркөөсү) – Индияда гана эмес, Америка, Азия жана Европа өлкөлөрүндө индиузмдин реформаланган формасын пропагандалоого активдүү катышкан ойчул, диний реформатор жана коомдук ишмер. 

Рамакришнанын активдүү тарапкери катарында, ал 1897-ж. «Рамакришнанын миссиясы» деп аталган диний-реформатордук коомду уюштуруп, аны Индияда динди жандандыруунун борборуна айландырган. Вивекананда адамзатты «куткаруунун» жалгыз каражаты катарында коомдун, өткөндүн рухий-диний тажрыйбасына кайрылуу деп эсептеген. Ал айрыкча Индия элинин улуттук үрп-адатына, салт-санаасына чоң маани берген. 

Вивекананда индиузмдин философиялык негизи болуп веданта деп эсептеп, аны Европалык философияга жакындаштырууга аракеттенген. Азыркы коом, Вивекананданын ою боюнча – «вайшьевдин» өкүмчүлүгү, ал эми келечеги болсо «шудранын өкүмчүлүгү» болуп, сословиелерди элдештирүүсүн үгүттөгөн

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория:Индус философиясы
Категория:Инсандар
Леопольд фон Визе

Леопольд фон Визе (2 декабрь 1876, Глац — 11 январь 1969, Кельн) – немис социологу, формалдуу социологиянын ири өкүлү жана тарапкери. Визенин ою боюнча социологиянын максаты-социалдык кубулуштардын жалпы формаларын изилдөө, андыктан анын теориясынын негизин «мамилелердин социологиясы» деген тезис түзгөн. 

 Коомдо 
Коом Визе боюнча – абстракция, андыктан коомдо белгилүү бир процесстерди чагылдырган адамдар аралык мамилелер гана жашайт. 

 Философия жана Социологияда 
Ал эми философия менен социологияда кабыл алынган эл, улут деген түшүнүктөр. Визенин теориясы боюнча – абстрактуу топ; мамлекет, чиркөө болсо – абстрактуу коллектив. Визенин идеясы буржуазиялык социологияга белгилүү таасир тийгизген. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Социология
Категория:Туулгандар 1876-жылы
Категория:Өлгөндөр 1969-жылы
Жергиликтүү кеңештер

Жергиликтүү кеңештер – тийиштүү аймакта жашаган жарандар тарабынан жалпы, тең, тике жана жашыруун добуш берүү менен калк тарабынан 4 жылга шайланган жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын өкүлчүлүк органдары. Жергиликтүү депутаттарды шайлоо процессинин жүрүшү Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын негизинде аныкталат. Биздин өлкөдө жергиликтүү Кеңештердин үч деңгээли бар: баштапкы, базалык жана облустук. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 92-статьясында белгиленгендей: жергиликтүү өз алдынча башкаруу жергиликтүү кеңештер аркылуу ишке ашырылат. Жергиликтүү кеңештердин бардык деңгээлдери юридикалык жак болуп эсептелет да өзүнүн компетенциясына кирген бардык суроолорду өз алдынча чечүүгө укуктуу. Чет өлкөлөрдө жергиликтүү өкүлчүлүк органдардын бир нече түрлөрү бар. Эреже катары жергиликтүү өкүлчүлүк органдар төмөнкү жана ортоңку деңгээлдерде түзүлөт. Төмөнкү деңгээлде – бул айыл башчылары – Польшада солтыс, Болгарияда Индонезияда жана Таиландда айылдык жана шаардык кварталдардын башчылары. Өзбекстанда айыл менен кыштактардын, шаардык махаллалардын төрагалары (аксакалдары) жана алардын кеңешчилери, Казакстанда маслихаттар жана башка.
 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9

Категория: Саясат таануу
Гальтон, Фрэнсис

thumb|200 px|Фрэнсис Гэлтон
Фрэнсис Гальтон (англ. Francis Galton; 16 февраль 1822 — 17 январь 1911) – англис психологу жана антропологу; евгениканын негиздөөчүсү.

Гальтон өзүнүн дене жана рух сапаттары боюнча ийгиликтүү тукум жаралган жана начар муундарынын жаралышынан алдын ала сактануу шарттарын окуп-изилдеген. Анын биологиялык эволюционизмдин негизинде белгиленген тукум куучулук эрежесине (Гальтондун эрежеси) ылайык, салыштырмалуу жогору жана эң жогорку таланттуулуктун кээ бир учурунда, бир түрдүү индивиддердин чектен чыгуусу максимумдун жогорку маанисинин тегерегинде өйдө-ылдый болуп турат. 

Психикалык сапаттарды диагностикалоо максатында Гальтон лабораториялык изилдөө тажрыйбасында кеңири таралган бир катар аспаптарды, көптөгөн илимий методикаларды иштеп чыгарган. 

Гальтон индивидуалдык айырмачылыктарды аныктоо үчүн тесттерди колдонуу идеясын сунуш кылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Окумуштуулар‎
Империя

thumb|Рим империясынын картасы.
Империя (латын тилинен келген imperium – бийликке ээ, кубаттуу, күчтүү) –
 Байыркы Римде – шайлоолордо, мыйзамдарды кабыл алууда, согуш жарыялоодо жана тынчтыкка келишүүдө, жогорку сотто көрсөтүлгөн элдин жогорку мамлекеттик бийлиги;
 байыркы римдик магистр – падышалардын, Рим республикасында – консул, претор, диктатор, протопретор, шаардык жана преториандык префект жана цензорлордун жогорку полномочиеси. Жогорку мамлекеттик бийлик аларга же шайлоо аркылуу же өзгөчө мыйзам менен берилген. Диктатор Рим республикасында император жогорку даражасын алган; Империянын полномочиелеринин республикалык мүнөзүнүн жоюлушу менен анын жогорку даражасы бийликке ээ болоору менен Римдик императорлоруна өмүрлүк кылып берилген; алардын Империясы тарабынан. Рим көзөмөлдөгөн аймактын бардыгына таркалган; # Императордун бийлиги таркаган аймак; 
 Император титулун алган же династиялык жол аркылуу ага ээ болгон адам башкарган мамлекет;
 Метрополия – колония, борбор – провинция, борбор – улуттук республикалар жана чет жакалар мамилесинин негизинде катуу борборлошкон бийликтин астында гетерогендик этно-улуттук жана администрациялык-аймактык бирикмелерди бириктирген саясий система. Бардык маанилеринде Империя түшүнүгү жер-жерлерде борбордук бийликти катуу колдонуу менен байланышка.

 Байланыштуу макалалар 
 Византия империясы

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9

Категория: Саясат таануу
Ин жана Ян

thumb|Ин жана Ян.
Ин жана Ян – байыркы Кытай натура философиясы негизги түшүнүгү. Конфуцийдин «Өзгөрүүлөр» китебинде «ян» жана «ин» аркылуу жаратылыштагы жарык менен караңгыны, катуу менен жумшакты, пассивдүү менен активдүүнү, муздак менен ысыкты, аял менен эркекти жана башка ушул сыяктуу бирине-бири каршы жана бирине-бири өтүп туруучу күчтөрдү белгилешкен. Ин жана Ян бирдиктүү башталыш болгон – Ци түшүнүгүнөн эки чети катары түшүндүрүлөт жана анын өнүккөн этабы «беш стихияга» туура келет (дарак, от – ян; жер – нейтралдуу; темир, суу — ин). Неоконфуций окуусунда Ин жана Ян — жаратылыштагы токтоп туруунун жана кыймылдын көрүнүштөрү катары берилген. Ин жана Ян жөнүндөгү түшүнүктөр Кытай медицинасы, химия, музыка жана башка илим тармактарынын теориялык негиздерин иштеп чыгууда кеңири колдонууга ээ болгон.Инь-Ян символунун мааниси жана принциптери

 Байланыштуу макалалар 
 Дуализм

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Кытай философиясы‎
Инсан

Инсан, саясаттагы инсан – 1) өзүнө тиешелүү интеллектуалдык, эмоциялык, эрктик жекече белгилери жана сапаттары бар адам ; 2) адам мамилелеринин жана аң-сезимдүү ишкердүүлүктүн субъекти катары ; 3) адамды коомдун мүчөсү же калктын бөлүгү катары мүнөздөөчү социалдык маанилүү белгилердин туруктуу системасы. Саясаттагы инсан төмөнкүлөрдү камтыйт: инсандын саясий баалуулуктарга багыт алуусунда жана саясий жүрүм-турумунда көрүнүүчү жекече социалдык, биологиялык, психика-физиологиялык жана руханий сапаттар; адам тарабынан саясий мамилелерге кандайдыр бир социалдык топтун таптык, этностук, кесиптик, конфессиялык, демогр. жана башкалар өкүлчүлүк кылуусу; жаран катары, коомдук саясий уюмдун мүчөсү катары белгилүү бир социалдык саясий статуска ээ болгон салыштырмалуу өз алдынчалык жана ар кандай деңгээлдеги активдүүлүктүн, ишмердүүлүктүн бүтүндүгү. Инсан саясаттын субъектилеринин алгачкысы болуп эсептелет. Саясий субъект катары инсан коомдогу саясий процесстерге жана саясий бийликке таасир тийгизүү менен төмөндөгүдөй негизги түрлөрдөн турат: саясатты танган, саясий процесстерден четтеген жана өзүнүн саясатка катышуусуна терс мамиле кылган адам пассивдүү инсан; саясатка болгон кызыкчылыгы аз, ага кээде эле катышкан же анын маанисин жакшы түшүнбөй туруп, үстүртөдөн сындаган инсан жаран коомдук уюмдун мүчөсү; коомдук кыймылдын катышуучусу, саясий практиканын чөйрөсүнө катышкан, шарттуу түрдө кошулган инсан коомдук, коомдук-саясий ишмер, саясий ишмердүүлүктү өзүнүн негизги иши кылып алган профессионал саясатчы; саясий жетекчи, эң жогорку деңгээлде уюмдашкан, идеялык, формалдык же формалдык эмес лидер. Инсандын саясатка катышуусу анын саясий билими, маданияты жана саясий социалдашуусунун даражасы менен шартталат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

 
Категория:Этика түшүнүктөрү
Категория:Дин
Категория:Инсан психологиясы
Интерпелляция

Интерпелляция (лат. interpellatio – сөздү бөлүү, сотко даттануу, доо, талап) – бир катар чет мамлекеттерде (негизинен парламенттик башкаруудагы) депутаттардын бир тобунун өкмөткө же айрым министрге багытталган алар жүргүзүп жаткан ички же тышкы саясат боюнча, болбосо кандайдыр бир конкреттүү маселе жаатында түшүнүк берүү тууралуу талабы. И. оозеки жана адаттагы жазуу жүзүндөгү суроо-талаптардан баарыдан мурда киргизүү жолжобосу жана укуктук натыйжалары менен айырмаланат. Өкмөттүн (министрдин) И-га жообу кошумча суроолор менен гана коштолбостон, ага ишеним көрсөтүү тууралуу жалпы талаш да жаратуусу ыктымал.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Инфляция

thumb|380px|Инфляция 2019
Инфляция (англ. inflation) акчанын жүгүртүү каналдарын эл чарбасынын реалдуу керектөөсүнөн ашыкча кагаз акча менен толтуруу жана коомдук кайталап өндүрүү процессинин бузулушу менен шартталган баасыздануусу. Инфляция акча жүгүртүү мыйзамынын иштешинин бузулушун билдирет жана баанын ачык жана жашыруун өсүшүнөн көрүнөт. Инфляция таралуу чөйрөсүнө жараша төмөндөгүдөй түрлөргө бөлүнөт:

1.жергиликтүү (бир өлкөнүн ичиндеги), 2.глобалдык (дүйнөлүк);

Мүнөзүнө жараша: гиперинфляция (айына 40%тен жогору), таскактаган (ыкчам жана секириктүү), жылма (жай темитеги), баскычтуу (бир кылка эмес), импорттолгон. Инфляция ички жана тышкы себептерден улам пайда болот. Ички себептер: 1) өкмөттүк чыгымдардын өсүшүнө байланышкан мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы; 2) мамлекеттин өндүрүштүк эмес (өзгөчө аскердик) чыгымдарынын жогорку деңгээли; 3) экономиканы өнүктүрүүнүн циклдик мүнөзүнүн белгиси болуу менен макрожана микро деңгээлдердеги диспропорция (к. Экономикалык цикл). Тышкы себептер: 1) өз өлкөсүнүн чек арасын кесип өтүп, башка өлкөлөргө экспорттолуучу товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө монополиялар тарабынан баанын кескин көтөрүлүшүнө түрткү болгон сырьёну, нефтини импорттоого баанын көп эсе өсүшү менен коштолгон дүйнөлүк структуралык кризистер (сырьёлук, энергетикалык жана башкалар); 2) улуттук валютаны чет өлкөлүк валютага банктардын алмаштыруусу кагаз акчанын кошумча эмиссиясына керектөөнү пайда кылып, акча жүгүртүү каналын толтурушу.
Категория:Экономика 
Категория:Каржы 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Аялдар кыймылы

Аялдар Кыймылы – агартуу доорунда боштондукка чыгаруу идеялары менен пайда болгон демократиялык кыймыл. 1791-ж. Француз жазуучусу Олимпия де Гужи жазган «Аялдар, гражданкалардын укугунун Декларациясы» – Аялдар кыймылынын биринчи идеялык манифести болуп саналат. Де Гужи аялдарды толук укуктуу граждандарга кошуп саноону талап кылган. Ошондуктан, де Гужи, анын колдоочулары, «феминизм» кыймылы деп аталып калган. ХХ к. 70-ж. неофеминисттик (нео-жаңы) кыймыл күчөйт. Алар укугун коргоп, аялдарды бийлик структурасына келүүсүн, патиархалдык мамилелердин калдыгын жоюуну талап кылуу күчөгөн. Азыркы Аялдар кыймылынын негизги максаты – эркек менен аялдын өз ара макулдашкан, тең укуктуу мамилеси.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9 
 

Категория:Саясат тануу
БИЙ (кызматкер)

БИЙ – көчмөн жана жарым көчмөн түрк элдеринде уруу башчысынын мансап наамы же даражасы; дубанды, аймакты бийлеген. XIX к. аягы ХХ к. башында кыргызда Бий – уруу (урук) башчысы болуу менен бирге саясий, акимдик, чарбалык жана соттук милдеттерди да аткарган; Бийдин даражасы мурас катары атадан балага өткөн. ХIХ к. биринчи жарымында Бий мансабы орто жана майда манаптарга, каада-салтты жакшы билген барктуу феодал, төбөлдөргө өтө баштаган. 1856–60-ж. Россия падышачылыгы Түркстандагы башкаруунун тартиби жөнүндө чыгарган Жоболорго ылайык, казылар соту менен бирге үч баскычтуу Бийлердин соту уюштурулган. Бийлердин соту үч жылдык мөөнүткө шайланган. Айылдык Бий, болуштук Бий болуп бөлүнгөн. Мезгил-мезгили менен Бийлердин жыйындары өткөрүлүп турган. Совет бийлигинин орношу менен Бий жана бийлерге байланыштуу башкаруу институттары толугу менен жоюлган. Жүздөгөн жылдар бою кыргыз коомуна, элдин каада-салтына кирип калган жана элдин талабын бир кыйла канааттандырган Бий институту бүгүнкү күндө аксакалдар соту формасында кайрадан жандандырылууда.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9 
 
Категория:Саясат тануу
Брейн-Дрейн

thumb|upright|Альберт Эйнштейн (1933-жылы, АКШда Эйнштейн, жөөт болгонунан улам Германияга кайткан жок.)
Брейн-Дрейн ( мээ жана чыгуу, агуу) – турмуш деңгээли төмөн өлкөдөн илимий, илимий-техникалык, гуманитардык жогорку квалификациялуу адистердин жашоо деңгээли жогору өлкөлөргө кетүүсү.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9
 

Категория:Саясат тануу
Инфократия

Инфократия – маалымат бийлиги. «Коомду малыматташтыруу авторитардык агымдарды күчөтүп, акыр аягы диктатурага алып келбейби» – деген маселе жаңы олуттуу саясий проблемалардын бирине айланды. Көп сандаган жана ар түрдүү маалыматтарга борборлоштурулган көзөмөл орнотсо болот, анткени маалыматтардын чоң жана кичине банктары жана базалары компьютердик телекоммуникациялык түйүн аркылуу бири-бири менен байланышта турат. Компьютердик түйүндөн пайдаланганда, бир жагынан, ар бир жаран жөнүндө так маалымат алуу, ал эми экинчи жагынан эл массасын ары-бери калчоо жөндөмдүүлүгү тездик менен өсүүдө. Башкаруучу чөйрө өзүнө керектөөлөрдүн баарын билген, ал эми калгандары эч нерсе билбеген абал түзүлүп калышы да мүмкүн. Көпчүлүк тарабынан маалыматты чогултуу аркылуу алынган саясий бийлик тикелей турмушка ашырылбайт, ал мыйзам чыгаруучу жана өкүлчүлүк бийликтерди азайтуу жана аткаруучу бийликти күчөтүү аркылуу жүрөт деп маалымат сферасындагы өнүгүү тенденциядарынан улам болжолдоого болот. Ушундай жол менен түзүлгөн бийлик жүргүзүүчү элита өзүнчө бир «Инфократия». болуп калышы мүмкүн. Мында бийликтин булагы, негизи элитанын калк алдындагы сиңирген эмгеги эмес, маалыматтарды пайдалануунун чоң, кеңири кеңири мүмкүнчүлүктөрү болуп калат.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9
Категория: Саясат таануу
Ички саясат

Ички саясат – саясаттын субъектилеринин (таптар, социалдык катмарлар, улуттар, партиялар, коомдук кыймылдар, саясий лидерлер) ортосундагы мамилелердин сферасы. Бийликти жеңип алуу, кармап калуу жана пайдалануу Ички саясаттын эң башкы маселеси. Ички саясатта мамлекеттин экономникалык, саясий кубатына жана саясий лидердин харизматикалык жана диний авторитетине таянган бийлик структуралары аркылуу ишке ашырылат. Батыш өлкөлөрдө Ички саясатты улуттук саясат деп аташат. Ички саясаттын төмөндөгүдөй түрлөрү бар: социалдык, улуттук, маданий. Ички саясаттын негизинде тигил же бул принциптер (социалдык адилеттүүлүк, этатизм, фундаментализм, эталитаризм) жатат. Ички саясий максаттарды ишке ашыруу тынчтык жолу менен же зордук-зомбулук каражаттарын колдонуу менен жүргүзүлүшү мүмкүн. Мамлекет бул учурда, адатка ылайык, кеңири мүмкүнчүлүктөрдө пайдаланат: экономикалык рычагдар жана жеңилдиктер; жаңы жумушчу орундарын түзүүгө жана адистерди кайра даярдоого каражаттарды бөлүү жолу менен калкты иш менен камсыз кылууну жөнгө салуу; пропагандалык жана репрессивдик каражаттар; паспорттук, визалык, бажылык режим жана башка. Ички саясат маселелерди чечүү методдору коомдогу саясий бийликке мамлекеттин монополиясы менен шартталат.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9

Категория: Саясат таануу
Саясий ишмердүүлүк

thumb|right|250px|ИшмердүүлүкСаясий ишмердүүлүк – саясий активдүүлүктүн негизги түрү. Ишмердүүлүк саясий турмуш чөйрөсүндө объект менен субъектти каршы коёт жана ошол эле убакта аларды бириктирип турат. Ишмердүүлүк структурасында өзүнө ишмердүүлүктүн максатын, каражатын, процессин, алдын-ала айтылган жана реалдуу натыйжаларын камтыйт. Ишмердүүлүктүн негизи болуп, акылга салып кабыл алынган максат чыгат. Максат менен каражаттын ортосунда дал келүү болушу зарыл. Эгерде ишмердүүлүктүн максаты тоталитаризмди жеңил, демократияны орнотуу жана бекемдөө болсо, каражаттар демократтык эмес болушу мүмкүн эмес. Ишмердүүлүктүн эффективдүүлүгү анын нравалык багыт алуусунун даражасы баалуулуктарды жана саясий кызыкчылыктарды чагылдыруунун толуктугу менен аныкталат. Ишмердүүлүк саясаттын субъекттерин (коом, топ, инсан, биримдик, уюмдар) классификациялоого ылайык өзүнүн спецификасына ээ. Ишмердүүлүк милдеттүү түрдө өзүнө максатка умтулуу жөндөмдүүлүгүн, жалпы эрктин, башка субъекттерден айырмаланган субъекттин ички руханий дүйнөсүнүн биримдигин уюштуруу жана чагылдыруу механизмин жана ошондой эле белгилүү физикалык түр эмес, уюштуруу структурасын камтыйт. Бул кандайдыр-бир кызыкчылыктарга жараша уюшулган кыймыл (экологиялык, согушка каршы ж. б.) саясий партия, клуб болушу мүмкүн. Татаал саясий субъект тарыхый болуп саналат. Түрдүү саясий мезгилдин чегинде ал өзүнүн субъектүүлүгүнүн сапаттарынын бөлүгүн жоготушу мүмкүн. Алар башка саясий мезгилдин чегинде кандайдыр-бир бөлүгү же толугу менен калыбына келет. Ишмердүүлүк өзүндө эки негизги багытты камтыйт. Биринчисинде саясий, курсту иштеп чыгуу, экинчисине саясий чечимдерин иш жүзөгө ашыруу тийиштүү. Ишмердүүлүк бир катар деңгээлдерде жүзөгө ашырылат. Англиялык саясат таануучу Дж. Понтон жана П. Джил төрт деңгээлди бөлүп карашат. Алар: 1. жергиликтүү маселелерди чечүү маселеси (турак жай шарттары, мектептер, коомдук транспорт ж. б.). 2. Региондун чегинде уюштуруу план топтору жана ассоцияциялар субъектиси катары чыккан локалдык деңгээл. 3. Ишмердүүлүктө жайылтуунун башкы сферасы болуп улуттук деңгээл чыгат. Ишмердүүлүктүн субъектилеринин арасында–ресурстарды бөлүштүрүүнүн негизги институту катары улуттук мамлекет. 4. Улуттук мамлекеттер жана түрдүү транснационалдык уюмдар Ишмердүүлүктүн субъектиси болгон эл аралык деңгээл. Ишмердүүлүк теориялык жана практикалык болуп бөлүнөт. Анын биринчи түрү социалдык-саясий өнүгүүнүн концепциясын иштеп чыгуу, саясий платформаларды жана программаларды түзүү менен байланышкан. Ал илимий-аналитикалык мүнөздө болжолдойт. Практикалык ишмердүүлүк мамлекет, саясий структура, жарандар тарабынан саясий курстун иш жүзөгө ашырылышынан турат. Ишмердүүлүктүн эки түрү тең айрым өлкөлөрдүн жана эл аралык улуттук тажрыйбаны пайдаланууга негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9
Категория: Саясат таануу
Истон, Дэвид

thumb|right|Истон, ДэвидИстон Давид (1917) – канадалык саясат таануучу. Саясат таанууда биринчилерден болуп системалык ыкманы колдонгон.

Истондун трилогиясы: «Саясий система» (1953), «Саясий анализ үчүн концептуалдык структура» (1965), «Саясий турмушту системалык анализдөө» (1965) – бул системалык анализди саясат таанууда пайдаланууга кийирген зор салым. Истондун саясий анализ методу эки артыкчылыкка ээ. Биринчиси, саясий система – бул анын структураларынын өз ара аракеттеринин жөн гана системасы эмес, бул дайыма өзгөрүп туруучу, жашап туруучу, динамикалык система экендигине негизги көңүлдү бургандыгында. 

Истонду өтүп жаткан процесстерди анализдөө кызыктырган. Ал саясий системанын структураларынын системасын тынымсыз жашап турушун камсыз кылуудагы ролу жөнүндөгү маселени койгон. Истон саясий системаны өз ара аракеттер катары аныктайт. Ошол өз ара аракеттердин жардамы менен коом авторитеттүү түрдө бөлүштүрүлөт жана анын негизинде коомдун мүчөлөрүнүн ортосундагы конфликттерге жол берилбейт.
Кайсы саясий система болбосун, аны жашап турат деген көз караш менен карап, Истон системанын кирүүсүндөгү жана чыгуусундагы жашоонун көрсөткөн күчтөрүн өлчөөдө «кибернетикалык принципти» колдонгон. Анын «кирүүсүндө» – жарандык суроолору жана талаптары, ал эми «чыгуусунда» – бийликтин чечимдери жана аракеттери болот. Экинчи артыкчылыгы, Истондундун эң сонун стандартташтырылган жана логикалык концептуалдуу структурасы ар кандай саясий системаларды салыштырмалуу анализ жүргүзүүгө жардам берет.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9
Категория: Саясат таануу
Демагогия

Демагогия (байыркы грек. δημαγωγία «элди башкаруу; элге жагынуу»)– сөз жүзүндө элдин таламын талашымыш болуп, иш жүзүндө башка максатты (жакшы көрүнүү же башка мүдөө үчүн) көздөгөн иш-аракет. Демагогия көшөкөрдүк түшүнүгүнө жакын. Калктын көйгөйлөрүн, муктаждыктарын реалдуу суроо-талаптарын алдын ала билип алып, ошолорду ишке ашыруу керек деген ураанга жамынып, өзүнүн (топтун) социалдык же саясий максатын көздөгөн ач көздүк аракеттери менен белгилүү болгон, өзүнүн накта жүзүн, чыныгы максаттарын жашырган көшөкөр саясатчылар демагогиянын «чеберлери» да болушат. Алар калпты чындай кылып айтууга, жарамсыз нерсени кооздоп, жарактуу кылып көрсөтүүгө, көз көрүнөө алдоого, элдин ишенимине кирип, аны өз максатына кыянаттык менен пайдаланууга өтө маш келишет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Саясат
Категория: Саясат таануу