Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Химиялык үбөлөнүү

Химиялык үбөлөнүү, химиялык талкалануу - тоо тектердин химиялык курамы өзгөрүп, туруктуу жаңы минералдардын пайда болушу.
 
Ашыкча же орточо нымдуу келген жылуу аймактарга мүнөздүү. Мис., нымдуу тропикалык токой зоналарында бул процесс максималдык чекке жетет. Ал эми, жылдык орточо температурасы 0°Сдан төмөн келген уюлдук облустарда, ариддик аймактарда жана физикалык үбөлөнуу материалдары тез жылышып кеткен тик капталдарда Химиялык үбөлөнүү кескин төмөндөйт. Алгач, физикалык үбөлөнүү процессинде талкалангандыктан суу оңой сиңген жана дисперсиялуулугу жогopy (к. Дисперсиялык система) тоо тектер Химиялык үбөлөнүүгө көбүрөөк учурайт. Тереңдеген сайын, суунун курамындагы көмүр к-тасы, кычкылтек жана эриген заттар азаят. Ага байланыштуу, Химиялык үбөлөнүүнүн жүрүшү начарлай баштайт. Курамындагы кычкылтек түгөнгөн тереңдиктен баштап үбөлөнүү да токтойт. Ал тереңдик 20-30 -мге чейин жетет. Эгерде, тоо тектер жаракалуу келсе, суу химиялык активдүүлүгүн жоготпостон, бир топ тереңдикке чейин тез сиңип, бир нече жүздөгөн метр тереңдиктерде да Химиялык үбөлөнүү процесстери жүрөөрү байкалат. Химиялык үбөлөнүүнүн негизги факторлору - кычкылтек, көмүр кычкыл газы, суу (айрыкча туздуу, к-талуу жана жегичтүү суу), ошондой эле орган. к-талар. Алардын таасиринен кычкылдануу, гид раттануу, эрүү, гидролиз, карбонатташуу жана калыбына келүү реакцияларынын натыйжасында Химиялык үбөлөнүү процесси жүрөт. Кычкылдануу процесси курамында темирдин (III), маргенецтин бирикмелеринен турган минералдар бар тоо тектеринде күчтүү жүрөт. 

Мис., магнетиттин кычкылдануусунан сырткы чөйрөгө туруктуу келген гематит жаралат (4Fe304 + 02 > >6Fe203). Сульфиддер кычкыл чөйрөдө туруксуз келип, акырындап сульфаттар, оксиддер жана гидроксиддер менен аралашат. Мис., пирит кычкылданып, темирдин сульфатына, андан кийин темирдин кычкылынын сульфатына өтсө, акырында лимонит пайда болот (FeS2 + m02 + nH20> > FeS04 > Fe2(S04)3 > Fe203-nH20). Эрүүкурамында көмүр к-тасы же орган. к-талар бар сууда тоо тектердин эриши. Хлориддер (натрий тузу (галит же ашкана тузу) жана калий тузу (сильвин) ж. б.), сульфаттар (ангидрит, гипс ж. б.) жана карбонаттардан (акиташ, доломит ж. б.) түзүлгөн чөкмө тоо тектери сууда интенсивдүү эрийт. Эрүү процессинен кийин бүтүн катмар ичинде ар кыл көндөйлөр пайда болот. Жер кыртышынын теңинен көбү алюмосиликаттар жана силикаттардан тургандыктан, Химиялык үбөлөнүүлөрдүн ичинен эң кеңири таралганы жана маанилүүсү болуп гидролиз эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Химиялык түзүлүш теориясы

Химиялык түзүлүш теориясы - молекуладагы атомдордун жайгашуу тартиби, байланышы, өз ара таасири жөнүндөгү теория.
 
1861жылы орус окумуштуусу A. М. Бутлеров сунуш кылган. Анын негизги жоболору төмөнкүдөй:
 1) молекуладагы атомдор валенттүүлүгүнө жараша белгилүү тартипте байланышын, бул байланыш молекулалардын химиялык түзүлүшүн мүнөздөйт;
 2) заттардын химиялык жана физикалык касиеттери алардын сан жана сапаттык курамына, ошондой эле химиялык түзүлүшүнө көз каранды;
 3) белгилүү бир реакцияда молекула бүт бойдон өзгөрбөстөн айрым гана бөлүктөрү өзгөрөт;
 4) молекуладагы атомдордун реакцияга жөндөмдүүлүгү алардын молекуладагы кайсы атом менен байланышкандыгына жараша өзгөрөт;
 5) курамы бирдей органикалык молекулалардын түзүлүшү ар түрдүү болсо, ар түрдүү касиетке ээ болот (к. Изомерия).
 
A. М. Бутлеров заттардын химиялык касиетин билип туруп, алардын мол. түзүлүшүн, тескерисинче заттардын түзүлүшү белгилүү болсо, алардын химиялык касиеттерин алдын ала билүүгө мүмкүн экендигин айткан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Химия-термиялык иштетүү

Химия-термиялык иштетүү металлдарды - металл тетиктердин бет катмарынын химиялык курамын, структурасын жана касиетин өзгөртүү үчүн химиялык активдүү чөйрөдө металлды ысытуу.
 
Тетиктин бетинин бекемдигин, ошондой эле кадимки жана жогорку температурада, агрессиячыл чөйрөдө бетти бузулуудан сактоо үчүн Химия-термиялык иштетүү колдонулат. Мындай иштетүүдөн кийин металлдын бет катмарынын касиетин олуттуу өзгөртүү үчүн металл кошумча термиялык иштетилет. Химия-термиялык иштетүүдө сырткы чөйрөнүн курамына жараша металлдардын бет катмарлары элементтерди сиңирип же бөлүп чыгарат. Өндүрүштө көмүртеги аз болотту цементтөө, б. а. көмүртекке каныктыруу кеңири колдонулат. Ал машина тетиктеринин катуулугун, жешилүүгө туруктуулугун жана бекемдигин жогорулатат. Циандоо да цементтөөдөй кеңири таралган. 

Циандоодо болот көмүртек менен гана эмес, азотко да каныктырылат. Азоттоштурулган көмүртектүү жана атайы легирленген болоттун бет катмарынын катуулугу, дат басууга жана жешилүүгө туруктуулугу жогорулайт. Химия-термиялык иштетүүнүн бир түрү - диффузиялык металлдаштыруу да кеңири таралган. Химия-термиялык иштетүүдө металлдардын температурага туруктуулугун жогорулатуу үчүн алюминийге (алитирлештирүү), катуулугун жана дат басууга туруктуулугу үчүн кремнийге (силициялоо) каныктырылат. Өнөр жайда татаал куймаларды, таза металлдарды да Химия-термиялык иштетүү жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Химиялык согуш

Химиялык согуш - химиялык куралдарды (биологиялык же ууландыруучу, шал кылуучу, терини ириңдетүүчү, муунтуучу ж. б.) колдонуу менен адамзатты массалык түрдө кыргынга дуушар кыла турган согуштун түрү.
 
Алгач 1-дүйнөлүк согушта (1914-18), кийинчерээк Вьетнам согушунда (1950-ж. аягы -1975) колдонулган. X. с-ту болтурбоо үчүн эл аралык Женева токтому (1925), конвенциясы (1993) кабыл алынып, уюму негизделген (1997, штаб-квартирасы Гаагада).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Категория:Согуштар
Химиялык минерал сырьёлору

Химиялык минерал сырьёлору - химия өнөр жайында пайдаланылуучу материалдар.
 
Химия өнөр жайынын продукциясы эл чарбасынын көп тармагында (авиакуруудан баштап айыл чарбасына чейин) пайдаланылат. Ага жараша Химиялык минерал сырьёлору да ар түрдүү келет. Алсак, акиташ курулушка керектүү силикат буюмдарын же асфальт-бетон иштерине керектелүүчү минерал ундарын жасоо үчүн пайдаланылат. Химиялык сырьёдон Кыргызстандын аймагында барит (Арсы, Табылгыты жана Түндүк), бор (Чал-Куйрук - Ак-Жылга, Боз-Эмчек - Каба-Сай, Күмүштак), нукура күкүрт (Чаңгыр-Таш, АчыкТаш жана Кум-Төр), күкүрттүу колчедан, табигый туз (Чоң-Туз, Желди-Суу, Кетмен-Төбө, Тунук-Туз), целестин (Чопо-Бел, Кара-Бак, Жийде-Булак, Топурак-Бел) кендери бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Химиялык булгоо

Химиялык булгоо - каралган мөөнөттө кандайдыр бир заттардын бир нече жылдык орточо көрсөткүчүнөн ашыкча болушун көрсөткөн чөйрөнүн табигый химиялык касиетинин өзгөрүшү; айлана-чөйрөгө химиялык заттардын кириши.
 
Учурда табигый чөйрөдө 7-8 млн химиялык зат бар.
 
Жылына 250 миң жаңы кошулмалар пайда болууда. Химиялык заттардын көпчүлүгү канцерогендик жана мутагендик касиетке ээ. Алардын 200 түрү (бензол, асбест, пестициддер, бен(а)пирен, оор металл (сымап, кадмий, коргошун, түрдүү боёгуч заттар, тамак-ашка даам-татымал максатында кошулуучу заттар ж. б.)) өтө кооптуу, к. Айлана-чөйрөнү булгоо, Булгоо.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Химиялык байланыш

Химиялык байланыш - химиялык жактан туруктуу болгон молекула, кристаллдар, комплекстер ж. б. заттарды түзүүнү шарттаган атомдордун өз ара тартылуусу.
 
Химиялык байланыш өз ара аракеттенишкен атомдордун электрондук катмарынын кайра түзүлүшү менен ишке ашат. Атомдордогу мындай өзгөрүү заттардын физикалык жана химиялык касиеттеринин өзгөрүшүнө алып келет. Атомдун валенттүүлүгү коңшу атом менен түзгөн байланыш санын көрсөтөт. Химиялык байланыштын негизгилери - иондук жана коваленттик байланыштар. Иондук байланыш бири биринен өтө айырмаланган атомдордун ортосунда, бир атомдон экинчи атомго валенттүү электрондордун өтүшүнөн пайда болот. Коваленттик байланыш химиялык жактан бири биринен айырмаланбаган же өтө аз айырмаланган атомдордун ортосунда болуп, атомдордун тышкы катмарында электрондордун жалпыланышынан пайда болот. Булардан тышкары суутек байланышы, металлдык байланыш ж. б. белгилүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Химиотерапия

Химиотерапия - оору козгоочу микробдор менен мителердин тиричилигин жана шишиктердин өсүүсүн басаңдатуучу дары-дармектер менен дарылоо.
 
Химиотерапия медицинанын өз алдынча багыты катары 20-кылымдын башында пайда болгон. Немец окумуштуусу П. Эрлик микробго каршы таасир этүүчү мышьяк бирикмелерин синтездеп, аны айрым жугуштуу жана мите ооруларын дарылоодо колдонгон. Химиотерапия микробго жана шишиктерге каршы касиети бар жаңы дарыларды табуу жана анын таасир этүү механизмин изилдейт. Дары заттар оору козгогучтарды белгилүү кондентр-да гана өлтүрөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Медицина
Химера сымалдар

Химера сымалдар, химералар (Chimaeriformes) - туюк баштуу балыктар түркүмү. Юра мезгилинен белгилүү. Денеси жумуру. уз. 60 с.мден 2 мге чейин жетет.
 
Куйрук жагы ичке. Алдынкы жон сүзгүчү учтуу шиштүү; терисинде түрпүсү жок, жылмакай. Үстүнкү жаагында 2 жуп, астынкысында 1 жуп тиштери бар. Тумшугу келтек, эркегинин маңдайы менен курсак жагында учтуу өсүндүсү бар. Деңиздин тереңинде жашайт; аз кыймылдуу. Ийне тирилүүлөр, моллюскалар, рак сымалдар, балыктар менен азыктанат. Жумурткасын деңиз түбүнө чоң, мүйүз капсулаларга таштайт. Алар Атлантика жана Тынч океандарынын жылуу сууларын мекендейт. Азыр жашаган 3 тукуму, 6 уруусу, ЗОдай түрү бар. КМШ өлкөлөрүндө 1 түрү - Европа химерасы кезигет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Балыктар
Хименко Андрей Максимович

Хименко Андрей Максимович (7. 12. 1915, Россия империясы, Омск губерниясы, Атбасар уезди, Елизаветовка кыш. (азыркы Казакстан, Ак-Кайын району) - 6. 10. 1944, Магнушевск плацдармы, Подосье кыш. (азыркы Польша)) - Советтик Союз. баатыры (1945).
 
1927-ж. Фрунзе шаарына көчүп келип, 1941-ж. чейин «Союзпечать» агенттигинде иштеген. 1941-ж. Кызыл Армиянын катарына чакырылып, Улуу Ата Мекендик согушга (194145) Түндүк-Батыш, Түштүк-Батыш, З-Украина, 1-Беларус фронтторунда салгылашкан. 1944-ж. 2-августта Осембор кыштагына (Польша) жакын жердеги фашисттердин гарнизонуна карата чабуулда ротага командачылык кылган жана жеке өзү душмандын ондон ашык солдаты менен офицерин жок кылган. Анын ысмы Петропавловск шаарынын көчөлөрүнүн бирине берилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хийумаа

thumb|Хийумаа.
Хийумаа, Хиума, Даго - Балтика деңизинин Моонзунд архипелагындагы арал.
 
Эстониянын аймагында. Аянты 965 км2. Бийиктиги 54 мге чейин. Кызыл карагай токою өсөт. Балык ууланат, мал багылат. Хийумаада Кярдла шаары жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар
Категория:Эстония
Хизб ут-Тахрир аль-Ислам

thumb | 220x124px | right | Хизб ут-Тахрир туусу.
thumb
Хизб ут-Тахрир аль-Ислам (ар. «Ислам боштондук партиясы») — панисламизм багытындагы диний уюм; ислам саясий партиясы.
 
1953-жылы Чыгыш Иерусалимде Такиуддин ан-Набхан негиздеген. Орто Азия, Германия жана Россия мамлекеттери Хизб ут-Тахрир аль-Исламды террористтик уюм деп эсептеп, Россия аймактарында анын ишине тыюу салынган. АКШ бүгүнкү күнгө чейин Хизб ут-Тахрир аль-Исламды терроризмди колдогондордун катарына кошпойт. 1977-жылы Такиуддин ан-Набхан өлгөн соң, бул уюмду палестиналык Абдул Кадим Заллум, 2003-жылдан Ата Абу Рашта жетектейт. Уюмдун максаты — ислам мамлекетин (халифат) түзүп, ислам шариятындагы акыйкат жашоону калыптандыруу. Жакынкы Чыгышта жана Түндүк Африкада (Египет, Сирия, Марокко, Тунис, Судан, БАЭ, Йемен, Кувейт, Палестина, Иордания, Ливан, Ирак, Түркия), Түштүк жана Түштүк-Чыгыш Азияда (Бангладеш, Пакистан, Малайзия, Индонезия) жана Австралияда уюмдун филиалдары, 1995-жылдан Өзбекстанда, ошондой эле КМШ мамлекеттеринин (Тажикстан, Кыргызстан, Казакстан, Азербайжан, Украина, Беларуссия жана Россия) аймактарында уюмдун топтору активдүү иш жүргүзгөндүгү белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Саясий партиялар‎
Категория:Кыргызстандын саясий партиялары
Категория:Уюмдар
Категория:Ислам
Хеппенинг

Хеппенинг (англ. happening) - художник катышып, бирок ал тарабынан толук башкарылбаган иш-аракеттерди, окуяларды же кырдаалдарды билдире турган заманбап искусство формасы.
 
Хеппенингде импровизация, сценарий деген болбойт. Хеппенингдин милдеттеринин бири - художник менен көрөрмандын ортосундагы ажырымды жөнгө салуу. Хеппенингдин негиздөөчүсү - Жон Кейдж (1952). Кокустуктар жөнүндөгү элестерге ылайык Хеппенингдерди адатта «спонтандык сюжетсиз театралдык окуялар» деп аташат. Термин 1958-ж. Кейждин окуучусу Аллан Капроу тарабынан сунушталган. Ал көркөм искусстводогу салттуу принциптер менен бир өнчөйлүктөн баш тарткан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Искусство
Хемосинтездик организмдер

Хемосинтездик организмдер - органикалык бирикмелерди хемосинтездин негизинде иштеп чыгуучу автотрофтуу организмдер.
 
Ага күкүрттүү бактериялар (океандын рифт зоналарындагы организмдер үчүн азык болгон заттарды алуу үчүн күкүрттүү суутекти кычкылдандырат), нитрификациялоочу бактериялар (аммиакты нитрит жана нитраттарга айландырат), темир-бактериялары, суутек бактериялары ж. б. кирет. Бул организмдер тобу биосферадагы химиялык элементтердин биогеохимиялык айланышында өзгөчө мааниге ээ.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
Хемоген чөкмөлөрү

Хемоген чөкмөлөрү – деңиз жана көлдөрдүн түбүндө химиялык жол менен пайда болгон чекмө тоо тектер.
 
Нымдуу климат өкум сүргөн жерлердеги туздуу деңиздерде жана тузсуз көлдөрдө темир, марганец кенташтары, бокеит, фосфорит, пелитоморфтуу акиташ, доломит, яшма ж. б. пайда болот. Кургак климаттуу аймактардагы туздуулугу жогору болгон көлдөрдө түрдүү туз чөгүндүлөрү топтолот. Суусунун туздуулугу 15% ке чейинки көлдөрдө доломит тоо тектери, 1520%түү көлдөрдө гипс, магнезит, целестин, 25%тен жогору галит, силвин, карналлит, полиганит, кианит ж. б. туздар пайда болот. Мындагы туз катмарларынын аянты ондогон юи2ден жүздөгөн кмгге, калындыгы бир нече лден жүздөгөн мге чейин жетет. Кыргызстанда Хемоген чөкмөлөрү бардык геологиялык мезгилдерде кездешет. Алар менен темир (Жетим-Тоо), марганец, акиташ, доломит, туз жана гипс кендери байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Чөкмөлөр
Хельсинки конференциясы

Хельсинки конференциясы, Хельсинки жыйынтыктоочу актысы, Xельсинки кеңешмеси (1975) - Европа жана Түндүк Америка мамлекет башчыларынын 1975жылдын 30-июлунан 1-августуна чейин Хельсинкидеги өткөргөн конференциясы; Европадагы кызматташтык жана коопсуздук боюнча кедешме (ЕККК).
 
Хельсинки конференциясы үч этапта өткөн: алгач Хельсинкиде (1973, 3-7-июль), андан кийин Женевада (1973, 18-сентябрь - 1975, 21-июль) жана кайрадан Хельсинкиде. 1975, 30-июль -1-август Европадагы кызматташтык жана коопсуздук боюнча кенешменин негизги жыйынтыктоочу этабына 35 мамлекеттин башчылары (а. и. НАТОнун бардык мүчөлөрү, Варшава келишим уюмунун катышуучулары ж. б.) катышкан. Кеңешме Экинчи дүйнөлүк согуштан кийинки чек аралардын бузулгустугу, экономиканын өнүгүшү, илимий-техникалык кызматташтык, ошондой эле Батыш жана Чыгыш өлкөлөрүнүн ортосундагы мамилелердин коопсуздугу ж. б-га жетишүү жөнүндө Варшава келишиминин катышуучуларынын (социалисттик мамлекеттердин биримдиги) сунушу (1965) боюнча чакырылган. Хельсинки конференциясында эл аралык укук, аскердик-саясий, экономикалык, гуманитардык багытта Европадагы кызматташтык жана коопсуздук боюнча кеңешме (ЕККК) түзүлүп, жыйынтыктоочу актыга 35 мамлекет башчылары кол койгон. Европадагы кызматташтык жана коопсуздук боюнча кеңешмеге катышкан мамлекеттердин кийинки жолугушуулары Белградда (1977), Мадридде (1980), Оттавада (1985), Парижде (1990), Будапеште (1994) өтүп, 1995 жылдын 1-январынан Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюму (ЕККУ) аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Конференциялар
Хелицералуулар

thumb|Nymphon hispidum.
Хелицералуулар (лат. Chelicerata) - омурткасыздардын муунак буттуулар тибинин типчеси. Уз. 0,05 ммден 1,8 ммге чейин (казылып алынгандары) жетет.
 
Башы менен 6 сегменттүү көкүрөгү биригип, баш-көкүрөк бөлүгүн түзөт. Курсагы 12 сегменттен турат. Баш-көкүрөгүндө 6 жуп буту (хелицералары) - оозунун алды жагында, арт жагында педипальдтар (тинтүүрлөрү) жана 4 жуп басып жүрүүчү буттары бар. Курсагында түрүн өзгөрткөн буттары (бакалоор, өпкө, ж. б.) болот. 2 классы (меростомалар, жөргөмүш сымалдар), 54 миң азыркы жана бир нече мин казылып алынган түрү белгилүү.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Жаныбарлар
Хейфиц Иосиф Ефимович

Хейфиц Иосиф Ефимович (4. (17). 12. 1905, Минск - 24. 4. 1995, Санкт-Петербург) - советтик кино режиссёр жана кинодраматург.
 
СССРдин эл артисти (1964), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1975). Ленинград экрандык искусство техникумун жана искусство тарых институтунун киноф-тин (1928) бүтүргөн. Режиссёрдук ишин 1928-ж. баштаган. Фильмдеринин көбүн А. Зархи менен бирге тарткан («Чак түш», 1931; «Балтика депутаты», 1936; «Өкмөт мүчөсү», 1940 ж. б.). 1945-ж. «Япониянын талкаланышы» документалдык фильмине жетекчилик кылган. X. «Чоң үй бүлө» (1954), «Румянцевдин иши» (1956) ж. б. фильмдерди коюп, советтик кино искусствосунун өнүгүшүнө зор салым кошкон. Анын фильмдерине белгилүү артисттер И. С. Саввина, A. В. Баталов, А. Д. Папанов, О. И. Даль, В. С. Высоцкий, Л. В. Максакова, A. Н. Роговцева, E. А. Коренева, С. Ю. Садальскийж. б. тартылган. 197186-ж. СССР Кинематографистер союзунун биринчи секретары болгон. «Тентиген автобус» (1989) драмалык тасмасы анын акыркы тарткан фильми. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1941, 1946). Эки Ленин, 2 Эмгек Кызыл Туу, Эл достугу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хейердал Тур

thumb|Thor Heyerdahl (1967)

Хейердал Тур (6. 10. 1914, Ларвик -18. 4. 2002, Алассио, Италия) - норвег илимпозу, саякатчы жана жазуучу. Осло университетинде окуган (193338).
 
Экинчи дүйнөлүк согуш мезгилинде Норвег каршылык көрсөтүү кыймылына катышкан. 1947-ж. 5 жолдошу менен «Кон-Тики» калкыма салы менен Тынч океанды кесип, Перудан Туамоту архипелагына сүзүп өткөн. 1953-ж. Галапагос а-на, 1955-56-ж. Пасхи, Рапа-Ити жана Маркиз а-на экспедиция уюштуруп, археологиялык изилдөөлөрдү жүргүзгөн. 1969 жана 1970-ж. «Ра» жана «Ра-2» папирус кайыгы менен Марокконун батыш жээгинен Американын жээгине карай экспедицияга чыккан. Хейердал 1978-ж. «Ра-2» экипажын кайра чогултуп, байыркы шумерлердин Месопотамиядан дениз жолу аркылуу Африка ж. б. жерлер менен катташуу мүмкүндүгүн далилдеш үчүн «Тигрис» кайыгы менен Перс булуңунан Карачи (Пакистан) шаарына, андан Аден булунуна сүзүп келген. Бул экспедицияларга советтик врач Ю. А. Сенкевич да катышкан. Эфиопия-Сомали согушуна байланыштуу АКШнын согуш кемелери менен самолёттору көп жүргөндүгүнө нааразылык катары Баб-Эль-Мандеп кысыгына жакын жерде «Тигристи» өрттөп жиберип, X. жана экипаж мүчөлөрү мекендерине кайткан. Хейердалдын саякат, экспедициялар жөнүндө жазган кызыктуу жана романтикага бай илимий-көркөм китептери элге кеңири белгилүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Хейденстам Карл Густав Вернер фон

thumb|1916
Хейденстам Карл Густав Вернер фон (6-июль 1859, Швеция, Эрбери лени, Ульсхаммер - 20-май 1940, Швеция, Эстергётланд) - швед жазуучусу.
 
«Эндимион» (1889) романы Жер Ортолук Деңизге арналган. «Зыяратка баруу жана жер кезген жылдар» (1900) ырлар жыйнагында, «Ганс Алиенус» (1892) романында эстетикалык жана индивидуалисттик тенденциялар сезилет. Кийинки «Ырлар» (1895) жыйнагы өз өлкөсүнун баатырдык тарыхына болгон сый-урматты билгизип, Швециянын биринчи акыны катары көрсөтөт. Бул теманы толугу менен андан ары улап, «Карл ХПнин аскерлери» (1897-98), «Ыйык Биргиттанын зыяраты» (1901), «Фолькунгдардын дарагы» (1905-07), «Шведдер жана алардын жол башчылары» (1908-10) аттуу улуттук патриоттук циклдеги романдары бар. 1915-ж. X. «Жаны ырлар» аттуу акыркы, үчүнчу лирикалык ырлар жыйнагын жарыялаган. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1916).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Швеция
Категория:Инсандар
Хвольсон Даниил (Иосиф) Абрамович

Хвольсон Даниил (Иосиф) Абрамович (21. 11(3.12). 1819, Вильнюс - 23. 3 (5.4). 1911, Петербург) - орус чыгыш таануучу-семитолог, гебраист жана арабисти, тарыхчы, лингвист.
 
1855-ж. Лейпцигде философия илимдин доктору даражасын алган. Петербург университетинин проф. (1855-94). Петербург ИАнын мучө-корр. (1858) жана ардактуу мүчөсү (1908). Бреславль жана Лейпциг университеттеринде окуган (1844-48). 1858-жылдан Духовный академияда библиянын тарыхы, археологиясы жана еврей тили боюнча сабак берген. Араб, еврей жана сирия жазууларынын, а. и. Кыргызстандан табылган 13-14-кылымда жазылган несториан-түрк эпиграфикалык эстеликтерди алгачкылардан болуп изилдеген (1886-97). Ассириология, чыгыш эпиграфикасы, байыркы еврей тилинин грамматикасы жана фонетикасы боюнча эмгектери жарыкка чыккан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар