Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Көк кан тамырлар

Көк кан тамырлар — денедеги бардык органдар менен ткандардан чогулган канды жүрөккө алып баруучу кан тамырлар. Алар эң эле ичке капиллярдан (венула) пайда болот. Веналар улам биригип отуруп, орто жана жоон кан тамырларга айланат. Акыры дененин төмөнкү бөлүгүнөн кан жыйноочу көк кан тамырлар төмөнкү көңдөй, жогорку бөлүгүнөн кан жыйноочу кан тамырларды жогорку көңдөй кан тамырлары деп аталат.
Ал эми тамак сиңирүүчү органдардан (карын, уйку бези, он эки эли ичеги, ичке жана жоон ичеги, көк боор) кан чогулткан вена боорго куят да, дарбаза Венасы деп аталат. Боорго агып келген бул канды боор клеткалары ар түрдүү микробдордон жана уулуу заттардан тазалайт.

Веналар бардык ткандар менен органдардан чогулган көмүртек кычкылына бай, ткандар менен органдар бөлүп чыккан керексиз заттарга каныккан канды жүрөктүн оң дүлөйчөсүнө куят (кан айлануунун чоң тегереги). Бул кан жүрөктөн өпкөгө келет да, дем алуу убагында өпкө исиркектеринде кычкылтекке каныккан бул кан кайрадан төрт өпкө кан-тамырлары аркылуу жүрөктүн сол дүлөйчөсүнө куят (кан айлануунун кичине тегереги).

Кан-тмырдын капталы артериялардыкына караганда чоюлчаак, булчуң жипчелери аз.
Ошондуктан кан-тамырлар артерияга караганда чоюлгуч келип, анын ичине кан эки эсе көп батат.

 Байланыштуу макалалар 
 Артериялар

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Анатомия‎
Балдардын курак мезгилдери

Балдардын курак мезгилдери — түйүлдүктүн жана баланын өөрчүү (өсүү) мезгилдери. Баланын организминин өөрчүшү курсактагы (бойго бүткөндөн төрөлгөнгө чейин) жана төрөлгөндөн кийинки болуп 2 этапка бөлүнөт. Баланын төрөлгөндөн кийинки этабы шарттуу түрдө 6 мезгилге бөлүнөт:

 ымыркай (4 жумага чейин), 

 эмчектеги бала (4 жумадан 1 жашка чейин),
 
 наристе (1—3 жаш), 

 тестиер балдар (3—7 жаш),

 жеткинчек (7 —12 жаш), 

 өспүрүм курак (12—18 жаш).
 
 Ымыркай бала 
Ымыркай мезгилде бала айлана-чөйрөнүн жаңы, түрдүү шарттарына көнөт, балдарда гормондук криз, физиологиялык сарык, физиологиялык салмактын азайышы, жыныстык криз, тукум куума оорулар, ымыркай гемолиз оорусу, асфиксия, пиодермия жана төрөттөн кийинки жабыркоолор кездешет. Ушул кезден баланын өзүнчө тамактануусу башталат.

 Эмчектеги бала 
Эмчектеги мезгилде баланын айлана чөйрө шарттарына көнүүсү аяктайт. Бул мезгилде баланын денеси, психикасы, кыймыл-аракети, аң-сезими бат өсө баштайт. Эмчектеги балага оорунун алдын алуу — эмдөө жүргүзүлөт.
 Наристе бала 
Наристе мезгилде булчуңдар, лимфа органдары тез өсүп, балдардын кыймыл-аракети өтө күчөйт, жугуштуу оорулар менен көбүрөөк ооруйт.

 Тестиер балдар 
Мектепке чейинки мезгилде балдар коллективине барып, алардын интеллектуалдык өсүшү, кыймыл-аракети татаалданып, дене-турпаты өсө баштайт.

thumb|Мектеп окуучулары

 Өспүрүм бала 
Бул мезгилде балдар менен кыздардын жыныстык өзгөчөлүктөрү пайда болуп, эс-акылы андан ары өөрчүшү менен мүнөздөлөт.
Өспүрүм мезгилде балдардын ички секреция бездеринин функциясы тез өсөт. Бул мезгил балдардын нерв системасынын туруксуздугу менен айырмаланат, эс-акылы, түшүнүгү, ой жүгүртүүсү татаалданат. Айрым психикалык оорулар көбүрөөк кездешет. Ошондуктан ушул мезгилде балдарга бөтөнчө жумшак, этият мамиле жасоо зарыл. Баланын жашына жараша анатомиялык, физиологиялык жана психологиялык өзгөчөлүктөрүн билүү жана үйрөнүү окуу-тарбия ишин туура жолго коюуга, алардын дене түзүлүшүнүн, акыл-сезиминин туура өсүшүнө көмөк берет. 
 
Боз бала - чоңурак иштерге отун сууга жарап калган учуру 
 
Боз улан (бозой) - айыл аралап сөз тыңшап, кыздарга көз салып кала 
 
Эр жигит - Үй бүлөө күтүп калган кез 

 Шилтемелер 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Артерия

thumb|Артериялар.
Артерия (лат. arteria) — кишинин жүрөгүнөн орган жана ткандарына кычкылтекке каныккан канды алып баруучу кан тамырлар.

 Артерия 
Артериялардын жүрөктөн чыккан өтө жоон жери толто деп аталат. Толтодон ар бир органга өзүнчө артерия кан тамырлары бөлүнүп чыгат. Ал кан тамырлар бара-бара ичкерип, эң майда кан тамырларга — капиллярларга өтөт.

 Артериялардын катмары 
Артериялар негизинен үч катмардан турат. 
Анын сырткы катмары чел, 
Ортоңкусу булчуңдуу, 
Ичкиси эндотелий деп аталат.

 Артериялардын катмарынын милдети 
Бул катмарлардын ар бири өзүнчө милдет аткарат. Сырткы жана ортоңку катмарлары чоюлгуч жипчелерден жана булчуңдардан туруп, чоюлгуч келет да, бирде кеңейип, бирде тарып турат. Мындай абал ар бир органга артериялар аркылуу кандын керектүү өлчөмдө келишине шарт түзөт. Артериялардын ички эндотелий катмары өтө эле жылмакай болгондуктан, кан тез агып, анын уюп калышына мүмкүндүк бербейт. Бул катмар ар кандай оору таратуучу микробдорду, зыяндуу заттарды жок кылып, организмге керектүү иммундук заттарды пайда кылып турат. Эгерде бул катмар сезгенсе, жараланса же туз катмарлары менен капталып морт болуп калса, анда анын ичиндеги кандын уюшу, кан тамырлар ичкерип же бүтүп калышы мүмкүн. Эндотелий катмарынын мындай көнүмүш оорулары жүрөк, мээ, бөйрөк жана башка органдардын аз кандуулугуна, стенокардия, инфаркт жана инсульт ооруларына алып келет.

 Артерияларды сактоо 
Ошондуктан, артерияларды жакшы сактоо үчүн майлуу этти көп жебөө, спирт ичкиликтерин ичпөө, тамеки тартпоо зарыл. Ар дайым кыймыл-аракетте жана таза абада болуу, эмгек менен эс алууну туура уюштуруу керек.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Анатомия‎
Артериит

Артериит—(греч. ἀγγεῖον — тамыр) артерия капталынын сезгениши. Артерииттин катуу кармама жана өнөкөт түрү бар. Катуу кармамаартериия жугуштуу ооруларда (баш келте, ич келте, сепсис, грипп жана башка) кезигет. Мында артерия капталынын серпилгичтиги жана булчуң талчалары бузулат, капталга жабышкан тромб пайда болот. Ириңдүү артериит абдан коркунучтуу, анда артерия капталы чирип, айрылат же аневризмага учурайт. Өнөкөт артериит туберкулёз, котон жара, карындын жара оорусу жана башка ооруларда байкалат.
Дарылоону врач жүргүзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Гамма-глобулиндер

300px|thumb|right
Гамма-глобулиндер — кан сары суусунун белогунун курамдык бөлүгү. Анда ар кандай микроорганизмдердин оору пайда кылуучу таасирин жоготуу касиетине ээ антитело болот. 

Гамма-глобулиндер вирус, бактерия, спирохета жана жөнөкөйлөрдү өлтүрүп, бир катар жугуштуу ооруларды (айрыкча балдардын) алдын алуу жана дарылоодо маанилүү. Гамма-глобулиндерди куйганда организмде иммунитет пайда болот. Демейде гамма-глобулиндер белгилүү оору менен ооруп айыккан кишинин же атайын тийиштүү вакцина куюлган жаныбардын (көбүнчө жылкынын) канынан жасалат. Алдын алуу максатында гамма-глобулиндер оорулуу менен бирге болгон кишилердин булчуңуна куюлат. Аны куйганда оору жеңилирээк өтүп, ар кандай кабылдоолор азаят. Азыр ал сасык тумоо, вирустуу гепатит, паротит, кызылча, чечек, ичөткөк, скарлатина, көк жөтөл, күйдүргү жана башкаларга каршы колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина

de:Gammaglobulin
pt:Imunoglobina
Арахноидит

Арахноидит — мээнин же жүлүндүн тор кабыгынын сезгениши; демейде мээнин жумшак кабыгынын сезгениши менен чогуу болот.
 Арахноидит жугуштуу оору 
Арахноидит катуу кармаган жана өнөкөт жугуштуу оорулардан, мисалы, грипп, мурундун кошумча коңулдарынын, бадам сымал, кулак бездеринин ириңдүү сезгенишинен, баштын жана омуртка тутумунун травмасынан кийин, коргошун менен өнөкөт уулануунун натыйжасынан пайда болот.
 Арахноидиттин пайда болушуу 
Араноидитте тор кабык менен жумшак кабык калыңданып, жүлүн суюктугунун циркуляциясы бузулат, баш сөөктүн ички басымы жогорулап, баш ооруйт. Көрүү нервдерин каптаган кабыктын сезгенүүсүнөн көрүү начарлайт; мээнин арткы бөлүктөрүнүн арахноидитинде баш айланып, кулак начар угат, тең салмактуулук бузулат. Жүлүн дүмүрчөктөрүнүн кабыгы сезгенгенде дене, кол, бут ооруйт. Арахноидиттин диагнозу жана себептери оорулууну неврологиялык бөлүмдө абдан тыкан текшерүүдөн кийин аныкталат. Оору өнөкөткө өтөт, күчөп кеткен учурда узак убакытка баш ооруйт, көзү начар көрүп, кулагы укпай калышы мүмкүн. Арахноидиттин алдын алууда ооруларды өз учурунда дарылоо керек.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Вирилизм

Вирилизм — аялдарда эркектик экинчи жыныс белгилеринин пайда болушу (булчуңдарынын өтө өөрчүшү, үндүн өзгөрүшү, сакал-муруттун өсүшү жана башка). Вирилизм бөйрөк үстүндөгү бездин кыртышынын жана энелик бездин же аларды жөнгө салуучу системанын ар кандай оорунун кесепетинен функциясы бузулганда эркектик жыныс гормону — андрогендин нормадан ашыкча бөлүнүп чыгышынан улам болот. Вирилизмде энелик бездин функциясы начарлайт, аялдардын жыныс органынын, эмчегинин көлөмү кичиреет, этек кир цикли бузулат. Дарылоону адис врач жүргүзөт. Кээ бир учурда хирургиялык операция жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Вирилизм
Категория:Медицина
Балдардын церебралдык шалы

thumb|
Балдардын церебралдык шалы —(лат. paralysis cerebralis infantilis)- балдардын нерв системасынын жабыркашы жана эркин кыймылдын жок болушу же чектелиши менен мүнөздөлүүчү оорулар тобу.

 Оорудун башталышынын негиздери 
Балдардын церебралдык шалына балдардын бир жашка чейин ар түрдүү менингоэнцефалит менен коштолуучу вирус оорулары (кызамык, сасык тумоо жана башка) менен оорушу, эненин кош бойлуу мезгилинде оор жумуш иштеши, кайгыруусу, ичкилик ичүүсү, сүзөк жана көтөн жара оорулары менен оорушу, ошондой эле кыйын төрөттө баланын мээсине кан ауюлуу себеп болот. Бул себептер кыймыл борборун жабыркатат.
Балдардын церебралдык шалынанын төмөнкү формалары бар:

 Литл оорусу, балдардын псевдобульбардык шалы;

 балдардын церебралдык гемиплегиясы 
жана башка

Балдардын Литл оорусу көбүнчө төрөт мезгилинде мээнин жабыркашынан болот. Мында баланын колу-буту начар кыймылдайт. Ал белгилер бала төрөлгөндө эле байкалат.

Мындай балдар моюнун токтото, отура албайт. Жөлөп тургузса денеси ылдый ийилип, буту кайчылашып, тура албайт. Булчуңдары жыйрылып тургандыктан бутун бүгө же суна албайт, тургузганда таманы, согончогу жерге тийбей, бутунун учуна таянат. Колунун манжалары жумулуп, колу кырк муун же чыканак мууну тушта денени карай бүгүлүп турат. Кыймыл-аракети начар болуп, кеч басат, кеч сүйлөйт. Колунун кыймылы бутуна караганда эртерээк кыймылга келет. Оорунун оор түрүндө балдар караманча баспайт.

Балдардын псевдобульбардык шалында эмчек эмүү, жутуу, чайноо, эрин, тил, бет таңдайдын кыймылы бузулат. Бул белгилер бала төрөлгөндө эле байкалат. Бала чоңоё баштаганда сүйлөй албай, өзүнөн өзү күлөт же ыйлайт.
Балдардын церебралдык гемиплегиясы эмчектеги бала энцефалит жана менингоэнцефалит менен ооруса, чанда мээ жабыркаганда болот. Оору инфекциядан болсо, кескин башталып ысытма болот, кусат, эсин жоготот, булчуңдары түйүлөт. Оору кайсы капталы (оң же сол) жабыр тартса, ошол тарабынан кармайт. Мында бут, көбүнчө кол жабыркайт. Шал болгон буттун кыймылы колдукуна караганда тезирээк калыбына келет. Жабыркаган кол-бут соосунан ичке жана кыска болот. Баланын психикасы бузулат, талма болушу мүмкүн.

Оорунун диагнозун дарыгер коюп дарылайт. Дарылоо узакка созулгандыктан массаж, дене тарбия көнүгүүлөрүн баланын энеси үйрөнүп алганы оң.

 Оорунун алдын алуу 
Балдардын церебралдык шалынан алдын алууда кош бойлуу энелер түрдүү урунуудан, уулануудан сак болушу, түрдүү жугуштуу оорулардан өз убагында дарылануусу, туура режим менен эс алышы, витаминдүү, сапаттуу тамактануу, ошондой эле оор жумуш иштебей, катуу кайгыруудан сактануусу зарыл.

 Шилтемелер 

 Колдонулган адабияттар 

 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар‎
Дарыкана

thumb|228px|Дарыкана XIV кылымда
Дарыкана ― дары-дармек, таңгыч материал, оорулууну багуу үчүн керектүү буюм жана башка медициналык товарларды даярдоочу, сактоочу жана берүүчү мекеме. Дарыкана байыркы доордон баштап пайда болгон. Орусияда биринчи Дарыкана 1581-ж. ачылган. Дарыкана кызматкерлеринин милдетине дарылардын жарамдуулук мөөнөтүнө көз салуу, капысынан ооруп калган же кырсыкка учурагандарга врач келгенге чейин тез медициналык жардам көрсөтүү (бул максатта дары бекер берилет) кирет.
Айыл жерлерде дарыкана кызматкерлери жапайы өскөн дары өсүмдүктөрдү чогултууну уюштурат. Дарыканаларда жогорку жана орто фармацевттик билими бар кишилер иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Кыргыз Нуур көлү

Кыргыз Нуур Моңголиянын түндүк-батышындагы көл. Кыргыз району, Увс аймагы. Кыргыз Нуур аймагында кыргыздар Уйгур каганатын моюн сундурган соң, 9-кылымдын орто ченинен жашаган. Азыр да кара кыгыз (хара хыргыс), сары кыргыз (шара хырхыс) деген моңголдошуп кеткен кыргыз урууларынын урпактары жашайт. Аймактын археологиялык эстеликтери толук иликтене элек.

Кыргыз-Нордун аталышына байланыштырып, аны кээ бир окумуштуулар (В. Бартольд, Л. Кызласов) кыргыздардын байыркы мекени катары түшүнүшкөн. Буга кытай хроникаларындагы кыргыздардын ээлиги хунн ханынын ордосунан 7 миң ли батыш, Чеши өлкөсүнөн 5 миң ли түштүктө жайгашкан деген маалымат себеп болгон. 1987—2000-жылдары бул жерде археологиялык казуулар жүргүзүлүп, орто кылымга чейин гяньгунькыргыздардын жашабагандыгы далилденген. Айрым окумуштуулардын (Л. Боровкова, Ю. Худяков) пикири боюнча кыргыздардын ээлиги ДзосотынЭлисун чөлүнүн батышы, чыгыш Тянь-Шандагы Боро-Хоро тоолорунун түндүгүнөн орун алып, жужаңдардын кысымы менен 5- жана 6-кылымдын 1-жарымында гана Енисейге жылышкан.

Some sources are using different Khyargas Lake statistics values: 
Water level: 1,035.29 m
Surface area: 1,481.1 km²
Average depth: 50.7 m
Volume: 75.2 km³.

+ Water balance of Khyargas Lake(Unit of water balance: mm/year)Surface input Surface outputGroundwaterinflow-outflowRetentiontime, yearsPrecipitationInflowEvaporationOutflow 55.9 652.4 937.10+228.8 54.2 

The Khyargas Lake National Park is based on the lake. This protected area was established in 2000 and covers about 3,328 km². It also includes a freshwater Airag Lake."Mongolia", by Jane Blunden, from Bradt Travel Guides series, 2nd edition, 2008, ISBN 1-84162-178-1, p. 372"Mongolia", by Michael Kohn, 2008, ISBN 1-74104-578-9, p. 242

 References 

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Монголия
Категория:Көлдөр‎
Апараксия

Апараксия — так кыймыл-аракет жасай албоо. Мында оорулуу айрым кыймылдарды жасай алганы менен максатына жете албайт. Мисалы, колун көтөргөнү менен баш кийимин кийе албайт.
Апараксия идеялык, мотордук, конструктивдик болуп бөлүнөт.
Идеялык апараксияда оорулуу өзүнчө кыймыл жасай албайт, бирөө көрсөткөн кыймылды туурайт.
Мотордук апарпкксияда татаал кыймыл-аракетти аткаруу үчүн зарыл кыймылдарды ырааттуу аткара албайт.
Конструктивдик апараксияда буюмду анын бөлүктөрүнөн кайра кураштыра албайт. Оору мээнин чоң жарым шарынын кыртышы жабыркоодон пайда болот. Дарылоону анын себебин таап, врач жүргүзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Аппетитке каршы дарылар

Аппетитке каршы дарылар — негизинен тамакты ашкере ичкенден келип чыккан семирүүгө каршы колдонулуучу дарылар. Тамакты көп ичип, диетаны колдоно албагандарга сунуш кылынат. Мээдеги токчулук борборун козгоп, ачкалык сезимин жоготот. Гипертония оорусунда, стенокардияда, гипертиреоздо берилбейт. Бул дарылардын организмге терс таасири болгондуктан врачтын көрсөтмөсү болмоюнча кабыл алууга болбойт.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Аппендицит

Аппендицит — мөөндүн туюк учундагы өсүндүнүн (аппендикстин) сезгениши.
 Пайда болушу 
Кишинин ичегисинде демейде оору пайда кылбоочу көп сандаган ар кандай микроорганизмдер (сапрофиттер) болот. Айрым шарттарда, каткан заңдын же мите курттардын аппендиксте чогулушу же анын ичине ичегидеги чиритүүчү продуктулардын өтүшү, ошондой эле аппендикстин ийрилип тартылып калышы жана башка ичегидеги микроорганизмдердин оору козгоосуна түрткү берип, анын сезгенишин пайда кылат. Буга көбүнчө туура эмес тамактануу (белогу көп эттүү тамакты, балыктарды көп колдонуу), заңдын катышы себеп болот.
 Аппендициттин түрлөрү 
Аппендицит менен ар кандай жаштагы кишилер ооруйт. Анын катуу кармоочу жана өнөкөт түрлөрү бар.
Катуу кармаган түрүндө сезгенүү процесси аппендикстин ички көңдөй бетинен анын айланасына тарайт; сезгенүүнүн жайылышына жана аппендикстеги болгон өзгөрүүгө жараша катардык, флегмоналык, гангреналык, перфоративдик Аппендицит деп ажыратылат.
Аппендициттин гангреналык жана перфоративдик түрлөрү перитонитке алып келет. Катуу кармаган аппендицит кээде киндик тегереги же ичтин оң жагы сайгылашып ооруп башталат. Көп учурда, адегенде ич бүт ооруп, бир нече сааттан кийин ооруган жер ичтин ылдыйкы оң жагына — сокур ичеги жайгашкан тарапка кетет. Бара-бара оору катуулап, жөтөлгөндө, сол жак капталга оодарылганда күчөйт. Кээде ичтен жел чыкпай, заң катат. Айрым учурларда ич өтүшү мүмкүн. Катуу кармоочу аппендицит кабылдоосуз өтсө, бир суткадай жогоруда айтылган абалда болуп, сезгенүү процесси басаңдай баштайт. Аппендициттин белгилери акырындап тарап, оорулуунун жалпы абалы жакшырып, аппендицит өнөкөт түргө айланат. Мында сокур ичегинин тушу дайыма акырындык менен же анда-санда сайгылашып, тартышып ооруйт, оорулуунун көңүлү айланып, ичи катышы ыктымал.
 Аппендицитти алдын алуу 
Ооруну күчөтпөй же анын өнөкөткө өтүшүн күтпөстөн, ич ооруганда врачка тез кайрылуу керек. Врач келгенге чейин ооруну басаңдатуучу же ич өткөрүүчү дарыларды колдонуу, ичтин ооруган жерине ысык нерсе басуу, ичегини тазалоочу клизма жасоо өтө коркунучтуу. Анткени мындай чаралар дарттын белгилерин өзгөртүп жиберүү менен ого бетер ырбатып, өмүргө чоң зыян келтирет. Аппендицитти операция жасагандан кийин кээде айрым адамдардын өлүмгө учурашынын негизги себеби, анын өз бет алдынча дарыланып, врачка кеч кайрылышынан болот.
 Аппендицитти айыктыруу 
Аппендицитти айыктыруунун бир гана жолу бар. Ал — мүмкүн болушунча эртерээк операция жасоо.
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Таажы-2012
Балык уулоо

thumb|Индиядагы балыкчылар.

Балык уулоо — бардык жаштагы кишилер катыша ала турган активдүү эс алуунун кеңири тараган түрү. Советтик закон бардык жарандарга спорттук шаймандар менен коруктардын аймагындагы көлмөлөрдөн, атайын балык чарбасынын көлмөлөрүнөн башка бардык жерде балык уулоого укук берет. 

Балык уулоо чыдамдуулукка, сабырдуулукка тарбиялайт, организмди чыңдайт, нерв системасын тынчтантат жана ишке жөндөмдүүлүгүн арттырат. Улгайгандар жана ар кандай оору менен ооругандар балык уулоого чыгуудан мурда сөзсүз догдур менен кеңешип, балык кармоочу жерди жана мезгилди ылайыктап алуу керек. Кайырмак менен балык уулоо эң жөнөкөй жана кеңири таралган. Балыкчыларга кайыкты айдай билүү, сууда жакшы сүзүү өтө зарыл. Кышында узак убакыт бүкчүйүп отурууга болбойт, бутка суу өткөрбөс бут кийим кийүү, колду, бетти үшүк алуудан сактоо зарыл. Балыкчы — спортсмендер ар кандай мекемелердин спорт секциясынын алгачкы уюмдарына биригет. Спорттук балык уулоону жөө жүрүү жана суу туризми менен айкалыштырса болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук

es:Caladero
Апатия (ден соолук)

Апатия — айлана-чөйрөдөгү окуяларга кайдыгер, сырткы эмоциялык реакциялар билинбеген оорулуу абал. Апатияда психикалык активдүүлүк төмөндөйт. Мындай оорулуулар аз кыймылдайт, аз сүйлөйт. Бул абал кээ бир психикалык оорулууларда, ошондой эле нерв системасынын функциясы бузулганда болот.
Дарылоо апатия пайда кылган себебине жараша жүргүзүлөт. 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Анурия

Анурия—(греч. ἀν- — терс бөлүкчө жана οὖρον — сийдик) бөйрөктүн өтө начарлашынан заара бөлүнүп чыкпай, табарсыктын бош калышы. Ануриянын пайда болушуна бөйрөктүн ар түрдүү ооруга (нефроздор, нефрит) чалдыгуусу (чыныгы Анурия); бала бөйрөксүз төрөлүп же кокусунан жалгыз бөйрөгүн алып таштоо (бөйрөксүз анурия); кан көп кетүү, бөйрөк кан тамырына, аортага кан уюп калуу, шок, узакка ич өтүү же тынымсыз кусуу (бөйрөккө чейинки анурия); бөйрөк чөйчөкчөсүн же бөйрөк түтүкчөсүн таш тосуп, же заара жолдорун шишик басуу (бөйрөктөн кийинки анурия) себеп болот. 
Ошондой эле ар түрдүү ириңдүү оорулар (сокур ичегинин, өт баштыкчасынын, уйку безинин, ичегинин түйүлүшү, перитонит, сепсис жана башка) жалпы организмдин ууланышы
анурияга алып келет. 
Белгилери: зааранын жок болушу, заара менен чыгуучу уу заттардан ууланып (уремия), кусуу, баш ооруп, тил кургоо, ич өтүү, тырышуу, ак шишик басуу. Анурияда токтоосуз врачка кайрылуу зарыл. Дарылоо ануриянын түрүнө, себебине, өтүшүнө жараша болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Бальнеология

Бальнеология (лат. balneum киринүү жана логия) - медицинанын минералдуу суулардын пайда болушун, физика-химиялык касиетин, ооруну дарылоо жана алдыналуу максатында аларды колдонуу ыкмаларын изилдөөчү бөлүгү. Бальнелогиянын бальнеотехника, бальнеотерапия ж. б. тармактары бар. Минералдуу сууларда түрдүү туздар, газдар, радиоактивдүү ж. б. заттар болгондуктан, алардын дарылык таасири ар түрдүү, анткени алардын дарылык касиети химия, температуралык жана механикалык факторлоруна байланыштуу болот. Минералдуу суулар ваннага, душ, бассейнге түшүү, ичүү, кээ бир органдарды «сугаруу», ооз, тишти чайкоо, ингаляция ж. б. түрүндө колдонулат. Минералдуу суулар жүрөк-кан тамыр, нерв, боор, ичеги-карын, аялдын жыныс ооруларында, тери оорусунда кеңири пайдаланылат. Анткени, минералдуу суунун таасиринен кан менен лимфанын кыймылы тездейт, зат алмашуу күчөйт, ички бездердин иштеши, маңыз чыгаруусу жакшырат. Минералдуу сууну колдонуу врачтын көзөмөлүндө болушу зарыл. 

 Курортор 
Кыргызстан
 Жалал-Абад
 Ысык-Көл 
 Жыргалаң 
 КАЖЫСАЙ
 Арстанбаб
thumb|Гагра, Кара деңиз тарабынын көрүнүшү.
Грузия
 Гагра

 Дагы караңыз 
 Бальнеотерапия

 Шилтемелер 

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы ред. Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамл. тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук