Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Компьен жарашуусу

Компьен жарашуусу – 1) Биринчи дүйнөлүк согушта (1914–1918) жеңилген Германия менен анын каршылаштары – АКШ, Улуу Британия, Франция ж. б. антигерманиялык коалициядагы өлкөлөр ортосунда 1918-ж. 11-ноябрда Компьен токоюндагы Ретонд станциясына жакын жерде (Франция) түзүлгөн келишим. Компьен жарашуусу боюнча Германия Европадагы өзү басып алган аймактардан куралдуу күчтөрүн алып кетүүгө милдеттендирилген. Ал эми Германия басып алган советтик аймактан анын аскерлерин чыгаруу каралган эмес. Алар советтик Россияга жана Германиядагы революциячыл кыймылга каршы күрөшүү үчүн Германия армиясынын бир бөлүгүн сактаган. Компьен жарашуусу Версаль тынчтык келишиминин (1919) түзүлүшүнө алып келген; 2) Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда 1940-ж. 22-июнда ошол эле жерде фашисттик Германия Франциянын А. Ф. Петен жетектеген чыккынчыл өкмөтү кол койгон келишим. Ал боюнча Петендин өкмөтү фашисттик Германияга каршылык көрсөтүүнү токтотуп, гитлерчилер Франциянын 2/ бөлүгүн оккупациялап, Франция армиясы менен флоту таркатылып, курал-жарак немистердин командачылыгына өткөрүлгөн. 1944-ж. гана Франция фашисттик Германиянын 4 жылдык эзүүсүнөн кутулуп, Компьен жарашуусу биротоло күчүн жоготкон. 
Категория:Европа 
Категория:Тарых

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Комсомол мөңгүсү

thumb|Комсомол мөңгүсү (2009).
Комсомол мөңгүсү - Борбордук Теңир-Тоодо. Эңилчек мөңгүсүнүн ири тармагы. Боз-Кыр кырка тоосунун түндүк капталынан башталат. Узундугу 16,0 км, жалпы аянты 70,2 км2. Башы деңиз деңгээлинен 6090 м, этеги 3800 м бийикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4200 м. Дендрит тибиндеги бутактап кеткен тоо аралык өрөөн мөңгүлөрүнүн тобуна кирет. Абляциясынын аянты 3,5 км2. Мөңгү Эңилчектин негизги «тилинин» түштүк четине ичке тилке болуп кошулуп, батышты карай агат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Комсомольск-на-Амуре

thumb|Комсомольск-на-Амуре.
Комсомольск-на-Амуре – Россия Федерациясындагы шаар (1932-жылдан). Хабаров крайынын түндүгүндө жайгашкан. Комсомольск районунун административдик борбору. Амур дарыясындагы порт. Калкы 272,3 миң (2008). Жол тоому. Темир жол бекети. Аэропорту бар.

1932-ж. Пермь кыштагынын ордуна комсомолдор курган. 1932–35 -жылдары Ыраакы Чыгыш, 1939-жылдан Хабаров крайларынын административдик борбору болгон. Ыраакы Чыгыштагы жана Забайкальедеги эң ири өнөр-жай борборлорунун бири. Кеме (1933; Ыраакы Чыгыштагы эң ири Амур кеме куруу заводу, дизель менен суу астында жүрүүчү кемелерди ремонттойт, модернизациялайт жана курат), машина куруу (мыкты авиация өндүрүш бирикмеси, Су-27, Су-33, Су-35, көп функциялуу Су-80 жана Бе-103 амфибия-самолётун чыгарат), кара металлургия («Амурметалл» бул аймактагы эң ири болот эритүүчү завод), нефть ажыратуу, «Элком» (ширетүүчү электроддор), жеңил, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Эки Жогорку окуу жайы театр, край таануу жана сүрөт музейи, А. Н. Островский атындагы китепкана (1934; 16 филиалы менен) бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Орусия шаарлары
Категория:1932-жыл
Конго дарыясы

thumb|Конго ойдуңу.
Конго, 3аир – Борбордук Африкадагы дарыя; негизинен Конго Демократиялык Республикасы, айрым бөлүктөрү Конго Республикасы жана Анголанын чек аралары аркылуу агат. Узундугу Луалабанын башатынан 4320 км; алабынын аянты (3691 миң км2) жана суусунун молдугу (орточо чыгымы 46 миң м3/сек) боюнча Африкада биринчи, дүйнөдө Амазонка жана Паранадан кийин 2–3-орунду ээлейт. Заирдин түштүк-чыгышынан, Замбиянын чегине жакын жайгашкан платодон башталып, Стэнли шаркыратмасына чейин Луалаба деп аталат. Орто бөлүгүндө Конго ойдуңу аркылуу кенен (20 кмге чейин) өрөөн менен агып, салааларды жана көлдөрдү пайда кылат. Төмөн жагында Түштүк Гвинея дөңсөөсүн терең капчыгай аркылуу жарып агат. Мында босоголор менен шаркыратмалар (Стэнли, Ливингстон ж. б.) көп. Матади шаары тушта деңиз жээгиндеги түздүккө чыгып, Банана шаары тушта Атлантика океанына эстуарийди пайда кылып куят.

Башкы куймалары: Лифура, Лувуа, Лукуга, Арувими, Итимбири, Убанги, Санга (оң), Ломами, Лулонга, Касаи (Ква), Руки (сол). Конгонун алабында Танганьика, Киву, Бангвеулу, Мверу ж. б. ири көлдөр жайгашкан. Суусу жогорку агымында ноябрь–декабрда, ортонку жана төмөнкү бөлүктөрүндө май–июнда жана ноябрь–декабрда кирет. Орточо чыгымы 46 миң м3/сек (эң көбү 75 миң км3/сек, азы 23 миң км3/сек). Жылдык орточо агымы 1450 км3. Конго океан суусун жээктен 75 км аралыкка чейин тузсуздандырат. Жылына 50 млн тга чейин шиленди агызып келет. Гидроэнергиясынын запасы 390 ГВт чамасында. Ири ГЭСтери: Ле-Маринель, Делькомюн (Луалаба), Франки (Луфирде), Инга (Конгонун төмөнкү агымында). Балык кармалат. Конгонун алабындагы суу жолунун жалпы узундугу 20 миң кмдей. Конгонун өзүндө айрым участкаларында гана кеме жүрөт. Айрым босоголуу участкалары темир жол аркылуу туташат. Жээгиндеги ири шаарлары: Букаву, Конголо, Кинду, Кисангани, Киншаса (Конго Демократиялык Республикасы), Браззавиль (Конго Республикасы); төмөнкү агымында Матади деңиз порту (Бома, Банана аванпорттору менен) жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Дарыялар‎
Категория:Ангола
Категория:Конго Демократиялык Республикасы
Категория:Конго Республикасы
Конго ойдуңу

thumb|Конго ойдуңу.
Конго ойдуңу – Борбордук Африкадагы ири ойдуң. Байыркы жана азыркы чөкмө тектерге (кумдук, чополуу сланец ж. б.) толгон Африка платформасынын синеклизасына дал келет. Таманы жайпак, диаметри 1000 кмдей. Тектирлүү плато жана бөксө тоолор менен курчалган. Конго ойдуңунун рельефи ярустук түзүлүштө. Эң жапыз (300–400 м бийикте) жана голоценде жаралган төмөнкү ярусу жазы, көбүнчө саздак келип, көптөгөн дарыялардын жайылмалуу өрөөндүү Конго ойдуңунун борбордук бөлүгүндө жалпы бир жайык аллювий түздүгүн пайда кылат. Түздүктү мезгил-мезгили менен суу каптап турат. Андан жогору бир нече деңгээлдеги антропогендик тектирлер жана плиоцен-антропогендеги тектир сымал платолор жайгашкан. Платолор четки бөксө тоолорду карай түндүк жана батышында 500 м бийиктен, түштүк жана чыгышында 1000 мден жогору көтөрүлөт. Саз жерлерди кургатуу иштери жүргүзүлүүдө. Ойдуңду Конго дарыясынын алабы ээлейт. Ысык жана нымдуу экватордук (түндүк жана түш четжакаларында субэкватордук) климат өкүм сүрөт. Айлык орточо температурасы 23–25°Сден 26–27°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 1500–2000 мм жана андан да ашык. Ойдуңду нымдуу дайыма жашыл гилея жана жалбырагы күбүлмө токой (көбү кыйылган), саздак жерлер текши каптаган. Ойдуңда жайгашкан ири Салонга улуттук паркы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Африка
Конёнков Сергей Тимофеевич

210px|thumb|
Конёнков Сергей Тимофеевич (28 (10). 6 (7). 1874, Россия империясы, Смоленск губерниясы, Ельня уезди, Караковичи кыштагы – 9. 10. 1971, ССРС, Москва шаары) — орус совет скульптору, Лениндик сыйлыктын (1957), СССР мамлекеттик сыйлыктын (1951) лауреаты. ССРС сүрөт академиясынын (СА) анык мүчөсү (1954), СССР эл сүрөтчүсү (1958), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1964). Москвадагы живопись, ийчилик (ваяние), зодчийлик окуу жайында (1892–96) жана Петербург САда (1899–1902) окуган. «Искусство дүйнөсүнүн» экспоненти жана Орус сүрөтчүлөр союзунун мүчөсү. Алгачкы чыгармаларында («Таш талкалоочу», коло, 1898, Третьяков галереясы; «Самсон», гипс, 1902, сакталбай калган) К. өз элинин оор турмушун, эркиндик үчүн күрөшүн туюнтууга аракет кылган. Москвада 1905-жылкы революцияга катышып, күрөшчүлөрдүн жалпыланган символикалуу портреттерин (“1905-жылдагы жумушчу-күрөшүүчү Иван Чуркин”, мрамор, 1906, СССР Революция музейи, Москва; “Атеист”, кумташ, 1906, Ф. В. Сычков атындагы Мордва сүрөт гал., Саранск) жараткан. 1900-жылдардын ортосунан С. Конёнков түзгөн фольклордук-жомоктук образдарды («Еруслан Лазаревич», 1913; Серпухов тарыхыйсүрөт музейи), байыркы жана Кайра жаралуу доорлорунун салтындагы телегейи тегиз адамдын жыгач тулкуларын, улуттук эстетикалык жана этикалык идеалды издөөгө байланышкан («Нике», мрамор, 1906, Третьяков галереясы) чыгармаларды жаратып, Бах, Паганини сыяктуу улуу адамдардын портреттерин сомдогон. Советтик монументтик скульптуранын башатында турган «Элдердин ынтымагы жана боордоштугу үчүн күрөштө курман болгондорго» мемориалдык тактанын автору, деген эстеликти ачууга В. И. Ленин катышкан (1918). Ал жараткан. Конёнков 1923–45-ж. АКШда жашаган. Конёнков негизинен портрет жанрында («А. М. Горький», коло, 1928, А. М. Горькийдин музейи, Москва; «И. П. Павлов», 1930; «Ф. М. Достоевский», 1933 – экөө тең гипс, Орус музейи; автопортрет, мрамор, 1954, Третьяков галереясы) иштеген. Кыргыз скульптору Т. Садыковдун чыгармачылыгына таасир берген. Лениндик сыйлыгы (1957), СССР мамлекеттик сыйлыгы (1951) лауреаты. Эки Ленин ордени жана медаль менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004

Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Арип боюнча сүрөтчүлөр
Категория:Арип боюнча скульпторлор
Кoнoк

thumb|Кoнoк.
thumb|Setaria italica
Кoнoк ( L., syn. Setaria italica (L.) P. Beauvois) – дан өсүмдүктөр тукумундагы бир жылдык чөп өсүмдүк. Эгилме жана жапайы түрү бар. Сабагынын узундугу 50–100 см. Шыпыргы сымал (машакка окшош) топ гүлдүү, чачы тамырлуу. Машагынын кыска, жумшак кылкандары бар. Даны эллипс формасында, таруунукунан майдараак (100 данынын салм. 1,5–3,5 г), саргыч, кызгылт. Кургакчылыкка чыдамдуу, жылуу, кумдак, айрыкча кара топурактуу жерде жакшы өсөт. Жапайы түрү Азия өлкөлөрүндө, эгилмеси КМШ өлкөлөрүндө – Украина, Түндүк Кавказ, Молдова, Казакстан, Батыш Сибирь, Борбордук Азияда өстүрүлөт. Морфол. жана биологиялык өзгөчөлүктөрүнө карата кайрак жерде өсүүчү накта Конок (тез бышат, кургакчылыкка чыдамдуу, анча бийик эмес) жана сугат өрөөндө өсүүчү ит Конок (кеч бышат, бийик өсөт) болуп айырмаланат. Конок тамак-ашка жана тоют катары пайдаланылат. Гүлдөгөнгө чейин чабылган көк бакалы аш болумдуу тоют, 100 кгында 17 тоют бирдиги, 1,8 кг сиңимдүү протеин, 7 г каротин болот. Гектарынан 100–250 ц көк бакал, 25–65 ц дан алынат. Даны тартылып, малга жем болот. Илдеттери: кара көсөө1ге1пп, жалбырак чүрүшү ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Консепсьон

thumb|Консепсьон.
Консепсьон – Чилидеги шаар. Био-Био облусунун административдик борбору. Калкы 404,6 миң (2009), агломерациясында 1040,6 миңирген Өлкөнүн маанилүү экономикалык борбору жана жол тоому. Консепсьондун Тынч океандагы аван порттору Талькауано жана Томе. Машина куруу, нефть ажыратуу, нефть-химиялык, текстиль, полигр., цемент, целлюлоза-кагаз ж. б. өнөр-жай ишканалары иштейт. Университетер, музейлер бар. 1550-ж. негизделген. 1818-ж. Консепсьондо Чилинин көз каранды эместиги жарыяланган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Чили
Категория:Шаарлар
Константина шаары

thumb|Константина.
Константина шаары – Алжирдин түндүкчыгышындагы шаар. Константина вилайясынын (административдик аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 659 миң (2006). Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш (ун, кант, пиво), текстиль, металл иштетүү, машина куруу өнөр-жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн негизги дан рыногу, кустардык кол өнөрчүлүк (килем ж. б. токуучулук, булгаарыдан буюм даярдоо ж. б.) өнүккөн. Ислам университети, музей бар. Эң байыртадан (Цирта) белгилүү. Шаар император Улуу Константин Iнин урматына аталган. Рим курулуштарынын калдыктары, түрктөрдүн мезгилиндеги касба, мечиттер, медреселер, мавзолейлер, Кожо Ахмеддин ак сарайы (19-кылым) сакталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Алжир
Категория:Африка шаарлары‎
Констанца шаары

thumb|Констанца (2009).
Констанца шаары – Румыниянын чыгышындагы шаар. Констанца жудецинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 320 миң (2004). Кара деңиздеги өлкөнүн башкы порту (жылына 15 млн т жүк ташылат). Эл аралык аэропорту бар.

Шаар 6-кылымда иония гректери тарабынан негизделген. Б. з. ч. 29-ж. римдиктер басып алган. Констанца 1413–1878-жылдары Осмон империясынын бийлигинин астында болгон. 1878-жылдан Румыниянын курамында. Кеме куруу жана ремонттоо, целлюлоза-кагаз, эмерек, жеңил, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Археологиялык жана сүрөт музейлери бар. Констанца – Румыниянын Кара деңиз жээгиндеги туризм борбору. Антика мезгилинин курулуштарынын калдыктары, грек жана рим некрополдору, базилика (5–6-кылымдар), мечиттер (18–19-кылымдар) сакталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Румыния
Категория:Шаарлар‎
Контрабас

thumb|Контрабас.
Контрабас – жаалуу тартма кылдуу музыкалык аспап; скрипка түркү Ж. Боттезининин контрабасы. мүндөгү аспаптардын эң чоңу жана добушу боюнча эң пасы. Узундугу 2 м чамалуу. 4 кылдуу, 3 жана 5 кылдуусу да жолугат. Адатта Контрабасты туруп ойнойт. Көбүнчө ансамблде, оркестрде, кээде жеке да ойнолот. Белгилүү кыргыз контрабасчылары: К. Төлөгөнов, М. Арсиев ж. б.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Музыкалык аспаптар
Концерт

thumb|Концерт

Концерт (өнөр көрсөтүү) (латынча concertо – мелдешем дегенден) – артисттердин алдын ала жарыяланган программа боюнча эл алдында өнөр көрсөтүүсү. Концерт түрлөрү: музыкалык (симфониялык, камералык, фортепьянолук, скрипкалык ж. б.), адабияттык (көркөм окуу), аралаш (музыкалык номерлер, көркөм окуу, спектаклдерден, балеттерден үзүндүлөр ж. б.), эстрадалык (жеңил вокалдык жана аспаптык музыкалык чыгармалар, юмордук аңгемелер, пародиялар, цирк номерлери ж. б.). Концертке бир (жеке Концерт) же бир нече аткаруучу катышат. Жеке аспаптын же оркестрдин коштоосунда үн үчүн жазылган музыкалык чыгарма да Концерт - деп аталат. 18-кылымдан Акад - деп аталган автордук концерт кеңири тараган, В. А. Моцарт, Л. Ван Бетховен ж. б. өз чыгармаларын аткарып чыгышкан. Россияда концерт 18-кылымдын 40—70-жылдарында системалуу мүнөзгө өткөн. Кыргыз академиялык симфониялык оркестри, Кыргыз эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, «Даткайым» скрипкачылар ансамбли, ар кыл музыкалык жамааттар, ырчылар ж. б. аткаруучулар тарабынан концерттер үзбөй өткөрүлүп турат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Музыка
Коңуздар

thumb|Коңуздар.
Коңуздар, катуу канаттуулар (лат. Coleoptera) – толук кубулма курт-кумурска түркүмү.

1-жуп канаты катуу чоң канатка айланып, 2-жуп учкуч канатын, көкүрөгүнүн үстүнкү жумшак бетин жана курсагын коргоп турат. Алдынкы бөлүгү (башы, көкүрөгү) арткы бөлүгү менен кыймылдуу бириккен. Жашоо чөйрөсүнө жараша формасы жана түсү түрдүүчө. Көбүнчө ачык пигменттүү, металлдай жалтырак, демейде каралжын үңкүрдө же топуракта жашоочуларында пигменти жок, ачык сары түстө. Оозу кемирүүчү. Коңуздар айрым жыныстуу, жумуртка, кээде тирүү тууйт. Көпчүлүгүнүн өөрчүшү жумуртка, личинка, куурчакча жана имаго фазаларын өтөт. Башында сезүү, көрүү органдары жайгашкан. Көкүрөгүндө басуу, казуу же кармоо, секирүү, сүзүү кызматын аткаруучу буттары бар. Алар азыктануу мүнөзүнө жараша 3 топко бөлүнөт: фитофагдар, сапрофагдар (өсүмдүк, жаныбар калдыктарын, чириндилерин жечүлөр) жана жырткычтар. Алар азыгын түнкүсүн издейт. Душмандарынан коргонуу максатында тез жүгүрүү, секирүү, бат учуу, кыймылсыз катып калуу, жыт чыгаруу ж. б. чараларды көрөт. Тукуму үчүн кам көрүп, личинкаларынын өсүшүнө керек азыктарды чогултат. Коңуздардын көп түрдүүлүгү жердеги биоценоздо олуттуу роль ойнойт. Көп түрү кыртыш түзүлүшүн өзгөртөт, санитарлар, башка курт-кумурскалардын санын жөнгө салат жана өсүмдүктөрдү чаңдаштырат. Айрымдары талаа жана токой өсүмдүктөрүнө зыян келтирет, айыл чарба азыктарын бузат. Коңуздардын 3 түркүмчөсү, 140 тукуму, 30 миң түрү бардык кургактыкта (Антрактида, Арктиканын муз зонасы менен бийик тоолордон башка), көбүнчө тропикте кездешет. Көп түрүнүн саны азаюуда. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Курт-кумурскалар‎
Коом аралдары

thumb|Таити.
Коом аралдары (îles de la Société), Жoлдoштук аралдары – Тынч океандын түштүк бөлүгүндөгү архипелаг, Полинезияда. Франциянын ээлиги. Аянты 1,6 миң км2 (эң ириси – Таити). Жанар тоодон пайда болгон. Бийиктиги 2241 мге чейин (Таити аралында). Нымдуу тропик токою басымдуу. Тропиктик дыйканчылык өнүккөн, балык кармалып, бермет чогултулат. Административдик борбору – Папеэте (Таити аралында). Лондон король коомунун атынан аталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Аралдар‎
Категория:Франция
Копетдаг

thumb|Копетдаг.
Копетдаг (түркм. Köpetdag –
"көп тоо" деп которулат) – Иран жана Түркмөнстандын аймагындагы тоо тармагы. Түркмөн-Харасан тоолорунун түндүк бөлүгү. Иран тайпак тоосунун түндүк четинде. Узундугу 650 кмдей, туурасы 40 кмдей (түштүк-чыгышында) 200 кмге (түндүк-батышында) чейин. Эң бийик жери 3117 м (Ирандын аймагындагы Хезармесжед чокусу); Түркмөнстандын аймагында 2942 м (Ризе чокусу). Копетдаг Жер ортолук деңиздик геосинклиналь кырчоосунун орто бийик кырка тоолорунун тармагына кирет. Бири-бирине жарыш созулуп жаткан кырка тоолору, жалдары жана платолору узата жана туурасынан кеткен өрөөндөр менен бөлүнгөн. Негизинен чөкмө тектерден (акиташ, мергель, кумдук, конгломерат, чопо) түзүлгөн. Карст процесси өөрчүгөн (Бахарден үңкүрү). Сымап, мышьяк, бариттин кендери бар; минералдуу жылуу булактар көп. Катуу жер титирөөлөр болуп турат (мисалы, 1948жылкы Ашхабад жер титирөөсү). Жер ортолук деңиздик типтеги субтропиктик жана кургакчыл климат өкүм сүрөт. Дарыялары агымынын көп бөлүгүндө соолуп калат. Этегиндеги түздүктөрдү жана тоо этектерин шыбак-эфемерлүү чөл, капталдарынын 500 м бийиктеги бөлүгүн кыйгак чөп-жылгындуу жарым чөл ээлейт. 1500 м бийикке чейин дан өсүмдүктүү субтропик талаасы, андан өйдө ак кылкан-бетегелүү талаа, арча жана мисте өскөн сейрек токой мүнөздүү. Копетдаг, Сюит-Хасардаг коруктары (Түркмөнстан), Тандурек улуттук паркы (Иран) бар.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Иран
Категория:Түркмөнстан
Категория:Тоолор
Коралл деңизи

thumb|Коралл деңизи.
Коралл деңизи (Coral Sea) – Тынч океандагы жартылай туюк деңиз. Австралиянын, Жаңы Гвинеянын, Жаңы Коледониянын жээктерин чулгайт. Торрес кысыгы аркылуу Инди океаны менен туташат. Аянты 4068 миң км2. Эң терең жери 9174 м. Коралл (Шуру) аралдары жана рифтери (анын ичинде Чоң Тоскоол рифи) көп. Суусунун температурасы түштүктө 19°Сден (август) 24°Сге чейин (февраль), түндүгүндө 28°Сге чейин. Туздуулугу 35,5%о. Суткасына эки жолу ташкындайт (бийиктиги 7,2 м чейин). Башкы порттору: Кэрнс (Австралия), Порт-Морсби (Жаңы Гвинея аралы), Нумеа (Жаңы Коледония аралы). 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Деңиздер‎
Коралл деңизи аралдары

thumb|Коралл деңизи аралдары.
Коралл деңизи аралдары — Коралл деңизи аралдар аймагы (расмий аталышы) Австралиядан түндүк-чыгышта 1 млн км2 аянтка чачыранды жайгашкан.

18–19-кылымдарда деңиз сүзүүчүлөр үчүн өтө олуттуу коркунуч алып келип турган. Деңиздин түбү чөккөн кемелердин кенчи жаткан жер. 1921-ж. бир аралына метеорол. станция орнотулган. 1969-ж. Коралл деңизи аралдарына Австралиянын аймагы деп жарыяланган. 1982-жылдан Лихоу жана Коринга, 1987-жылдан Элизабет жана Миддлтон Сейлор рифтери – улуттук корук. Арал Австралиянын мыйзамына баш ийет (сот бийлиги Норфолк аралында). 1969-ж. аралдын курамына аралдын түбүнөн 1880 м2 жер кошулган. Уиллс Айслет аралындагы метеорол. станцияда иштеген метеорологдордон башка туруктуу жашаган калкы жок.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Австралиянын административдик-аймактык түзүлүшү
Категория:Коралл деңизи аралдары
Категория:Аралдар
Кордильера тоолору

thumb|Кордильера тоолору.
Кордильера тоолору (испанча Cordilleras — тизмек) — Жер шарындагы эң узун тоо тармагы. Түндүк жана Түштүк Американын батыш четтери менен 66° түндүк кеңдиктен (Аляскадан) 56° түштүк кеңдикке (Оттуу Жер аралына чейин) узата созулуп жатат. Узундугу 18 миң кмден ашык, туурасы Түндүк Америкада 1600 кмге, Түштүк Америкада 900 кмге чейин. Канада, АКШ, Мексиканын, Борбордук Америкадагы өлкөлөрдүн, Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Аргентинанын жана Чилинин аймагында жайгашкан. Тынч жана Атлантика океандарынын алаптарынан суу бөлгүчү, ошондой эле климаттык чек болуп саналат. Бийиктиги боюнча Гималайдан жана Борбордук Азиядагы тоо системаларынан гана кийин турат. Эң бийик чокулары: Түндүк Америкада Мак-Кинли (6193 м), Түштүк Америкада Аконкагуа (6960 м). Кордильеранын бүт системасы экиге бөлүнөт – Түндүк Америка Кордильерасы жана Түштүк Америка Кордильерасы же Анд тоолору. Тоо пайда болуу процесстери Түндүк Америкада юра мезгилинде, Түштүк Америкада бор мезгилинин аягында башталган жана башка материктердеги тоо пайда болуу процесстери менен тыгыз байланышта болгон (мисалы, Альп бүктөлүүсүнө).

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Америка
Категория:Тоолор