Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Макс Адлер

thumb|upright|Sozialistische Idee der Befreiung bei Karl Marx, 1918
Макс Адлер (15 январь 1873, Вена – 28 июнь 1937, Вена) – австриялык философ, социолог. 

Марксизмдин социал-демократтык партиясынын ишмери. Ал философиянын материализм жана идеализм деген 2 негизги окуу бөлүнүшүн танган. Идеализм жана атеизм рухий дүйнөнүн продукциясынын келип чыгышы коомдук жаралыш жана аң-сезимдин натыйжасы деп караган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Австрия
Категория:Туулгандар 1873-жылы
Категория:Өлгөндөр 1937-жылы
Ксенофан

thumb|Ксенофан (1655).

Колофондон чыккан Ксенофан (Х.Т.ч. 565—478-ж.ченде) — байыркы грек философу. Өмүрүн саякаттап жүрүп өткөргөн акын болгон. Байыркы Грециянын жана Түштүк Италиянын шаарларын кыдырып, көп саякаттаган, өмүрүнүн акырында Түштүк Италия менен Сицилиянын территориясында пайда болгон гректердин италиялык колониясы — Улуу Грециянын шаары Элейге келип жашайт. Ушул шаарда Ионийден эмигранттар келгенден кийин элей мектеби пайда болот.

 Негизги чыгармасы — «Силлалар» 
Ксенофан өзүнүн толук калыптанып бүткөн системасын түзгөн эмес, анын поэзия түрүндө берилген көз караштарында көптөгөн карама-каршылыктар бар. Анын негизги чыгармасы — «Силлалар» («Сатиралар»). Бул китебинде ал өз заманынын «бардык акындары менен философторуна каршы» полемикалык түрдө сатиралык тургудан каршы чыгат.

Ксенофан ошол кезде үстөмдүк кылып турган көп кудайга ишенүүгө каршы чыгып, бир гана Кудай бар, ал — Аалам деп эсептеген. Мунусу менен ал пантеизм позициясында турган. Ксенофан адамдар кудайларды өздөрүнө окшоштуруп ойлоп табышат жана алардын дене-бойлоруна да өздөрүнүкүндөй түр беришет деген.

 Философиялык көз карашы 
Ксенофандын философиялык көз карашын анын төмөнкүдөй айтканы мүнөздөйт: «Бардык нерсе топурактан пайда болот жана бардыгы кайтадан топуракка айланат». Адамдын пайда болушу жөнүндө да ушундай мааниде айтат: «Анткени биз бардыгыбыз топурактан жана суудан жаралганбыз». Байыркы грек философторунун ичинен Ксенофан биринчи болуп таанымдын мүмкүнчүлүктөрү жана чектери жөнүндөгү маселени коёт. Кудай гана анык таанымга ээ, ал эми адамдардын билимдери мүмкүн болуучу натыйжалар менен гана чектелет да, адамдардын «пикирлерин» гана түзөт.

Ксенофанды көп учурда скептицизмге жол салып кеткен адам катарында эсептешет. Анын пикирлер менен билимдерди карама-каршы коюу концепциясы байыркы грек гносеологиясынын өнүгүшү үчүн чоң мааниге ээ болгон.

 Этикалык көз караштары 
Ксенофандын этикалык көз караштары утилитардык мүнөздө болгон. Ал египеттиктерге Осирис өлбөс кудай, ошондуктан аны жоктоп ыйлабагыла деп сунуш кылат. Тиран менен өтө сейрек же бал тил менен сүйлөшүүгө кеңеш берет. Ал ошондой эле спорттук мелдештер менен ашкере көп алектенбөө керек, анткени анын пайдасы жок деп эсептейт. Кара күчкө артыкчылык бербөө керек, «анткени биздин акыл-эсибиз адамдар менен жылкылардын күчүнөн алда канча жакшы». Ксенофандын утилитаризми космология маселелерине да тарайт. Ал «күн пайдалуу, ал эми айдын кереги жок» деп айткан.

Ксенофан тарабынан коюлган бирдиктүү бытие проблемасы элей мектебинин башка өкүлдөрү — Парменид, Зенон, Мелисс тарабынан бир кыйла олуттуу түрдө каралган.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Байыркы грек философиясы
Теодор Адорно

Теодор Адорно thumb|center|200px Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno Жалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Теодор АдорноТуулган жылы: 1903 - жылы 11-сентябрь Туулган жери: Франкфурт-на-Майне, Герман империясыКаза болгон жылы: 6 август 1969 (66 жашында)Каза болгон жери: Висп, ШвейцарияКызыкчылыгы: Философия, социология, культурология, эстетикалык теория, Музыка теориясы, психоанализ 

Теодо́р Лю́двиг Визенгрунд Адо́рно (нем. Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno; 11 сентябрь 1903, 6 август 1969) – немис философу, социологу жана музыка таануучусу (ФРГ–ГФР). Франкфурттук мектептин өкүлү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философтор
Категория: Батыш философиясы
Категория:Туулгандар 1903-жылы
Категория:Өлгөндөр 1969-жылы
Диалектикалык логика

Диалектикалык логика – табияттын, коомдун жана адамдын ойлоосунун өнүгүшүнүн Жалпы Мыйзамдардын үйрөтүүчү илим. Жалпы Мыйзамдар – логикалык категориялар катары каралат. Ошондуктан Диалектикалык логика диалектиканын категорияларынын илими деп эсептөөгө болот. Диалектикалык логика категориялардын бири-бири менен байланышын, өзгөрүшүн, өнүгүшүн изилдейт. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Диалектикалык материализм

Диалектикалык материализм - «Марксизмдин философиялык окуусу жана коммунисттик партиялардын дүйнөгө көз карашы» (советтик философиялык аныктамадан). Диалектикалык материализм жана анын негизги принциптери 19-кылымдын 40-жылдарында К. Маркс менен Ф. Энгельс тарабынан түзүлүп, В. И. Ленин аны андан ары өнүктүргөн. Диалектикалык материализм бирден-бир жеткилең иштелип чыккан философиялык система деп эсептелинген. В. И. Лениндин сөзү менен айтканда, марксизмдин философиясы Диалектикалык материализм немис классикалык философиясына, айрыкча, Л. Фейербахтын материализмине, филос. теориянын туу чокусуна жеткен Гегелдин улуу диалектикасына таянган. Табият таануу илимдери жаатындагы улуу ачылыштар (энергиянын сакталуу закону, клетканын ачылышы, Дарвиндин эволюциялык теориясы), коомдук өнүгүүнүн индустриялык баскычка өсүп жетилиши, тарыхый жана социалдык изилдөөлөрдүн деңгээли турмуш алдыга койгон орчундуу, түпкү болмуштук маселелерге жооп бере ала турган жаңы, чыныгы илимий теорияны иштеп чыгуу милдети дүйнөлүк коомдук ой-пикирдин алдына курч коюлган тарыхый чакырык Диалектикалык материализмди турмушка алып чыкты,делет марксизм тарыхынын баянында. Диалектикалык материализм теориясынын ырастоосуна ылайык, материя дүйнөнүн жападан-жалгыз негизи, чордону. Ал эми аң-сезим болсо, анын касиети. Дүйнөнүн кыймылы жана өнүгүшү, Диалектикалык материализм окуусу көрсөткөндөй, анын ички карама-каршылыктарынын натыйжасында, башкача айтканда карамакаршы жактардын биримдиги менен күрөшү, сандык өзгөрүүлөрдөн сапаттык түргө өтүү, танууну тануу (үч баскычтуу өнүгүү: тезис антитезис-синтез) сыяктуу бүт баарына жалпы таандык мыйзамдардын негизинде жүрүп турат. Диалектикалык материализмдин предмети жалпылык жана жекелик, маңыз жана көрүнүш, мазмун жана форма, бүтүн жана бөлүк, себеп жана натыйжа, мүмкүндүк жана чындык, зарылдык жана кокустук сыяктуу категорияларында ачылат. Диалектикалык материализмдин эң маанилүү принциби тааным теориясы: жаратылыштын өнүгүү, өсүү мыйзам ченемдүүлүктөрүнө ойлоонун (ой жүгүртүүнүн) өсүп-өнүгүү тенденцпяларынын дал келишин, болмуш менен ойломдун мыйзамдарынын бипбирдейлигин көрсөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5

Категория:Философия
Левкипп

thumb|200px|right|Левкипп
Левкипп (б.з.ч. 500—440-ж.ченде) — байыркы грек философу, Элейден чыккан. Өмүр баяны жөнүндө маалыматтар сакталган эмес. Философиянын көптөгөн тарыхчылары Левкипптин тарыхый инсан катарында жашагандыгынан күмөн санашат жана жаш Демокриттин колдонуп жүргөн экинчи автордук лакап ысмы болсо керек деп эсептешет. Бирок башка кадыр-барктуу изилдөөчүлөр тарыхта ушундай философтун жашап өткөндүгүн ырасташат. Бизге анын эч кандай эмгеги жеткен жок. Ага төмөнкү эки эмгекти таандык кылышат: «Улуу диакосмос» жана «Акыл жөнүндө».
Левкипп атомдук философияны негиздөөчү деп эсептелет. Ал материянын бөлүнбөс бөлүкчөлөрү — атом түшүнүгүн киргизет, бул атомдор боштукта кыймылдашат. Бул жагынан ал Парменидден айырмаланат. Парменид нерселерди майда бөлүкчөлөргө бөлө турган боштукту, башкача айтканда(небытие) жок нерсе дегенди тааныган эмес. Атомдор бири-биринен формалары жана көлөмү боюнча гана айырмаланышат. Алар бөлүнбөйт, өзгөрүлбөйт жана белгилүү бир сапатка да ээ эмес. Алар бири-бири менен кагылышып, жармашканда ар түрдүү заттар пайда болот. Боштукта кыймылдоо менен атомдор дүйнөлөрдүн себеби болгон куюндарды пайда кылат. Бул куюнда атомдор окшоштуктары боюнча бөлүнүшөт. Атомдордун айрым топтору кыймылдын таасири менен ысып, кеңейип, мунун натыйжасында асман телолору жаралат. Бардык жаратылыш процесстери зарылдыкка баш иет жана мыйзамченемдүү.

Левкипптин көз караштары негизинен Демокриттин көз караштары менен дал келет. Ошондуктан аларды көп учурда чогуу алып карашат жана «Левкипп менен Демокрит мындай деп эсептешет» деп айтышат.
 Колдонулган адабияттар 
Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория:Инсандар
Категория:Батыш философиясы
Категория:Байыркы грек философиясы
Гартман, Николай Фон

Гартман Николай Фон (1882–1950) – немец философу.

«Таануунун метафизикасынын негизги өзгөчөлүктөрү» (1921) аттуу китебинде Г. таануунун метафизикасын субъект-объект мамилелерин кең, онтологиялык перспективада карайт. Бул маселени Г. феноменологиянын интенционалдуулук түшүнүгүнүн жардамы аркылуу субъект м-н объектинин ортосундагы катнашты имманенттик – трансценденттик катары кароонун аркасында чечүүгө умтулган. Бул позицияга жараша таануу заты таануу процесстеринен тышкары болуп, өз алдынча реалдуу болмуш болуп эсептелинет. Ушул себептен Г-дын концепциясы реалдуу болмуш – бул трансценденталдуу субъективдик деп эсептеп, ошону м-н бирге аң сезим алкагында трансценденттүү м-н имманенттүүнүн ортосунда айырмачылыкты калтырган Гуссерлдин окуусуна окшошпойт. Ошондуктан Шелерге таянып, Г. болмуштун реалдуулугун белгилейт, бирок анын реалдуулукту спиритуалдык интерпретациялаганына макул эместигин айтат. Спиритуализм м-н келишпеген пикирлерди Г. өзүнүн «Мүмкүндүк жана чындык» (1938) деген эмгегинде модалдуулуктарды анализдейт да, Г. төмөнкү чечимге келет: мүмкүндүк негизинен бул зарылчылык, ал эми зарылчылык өз кезегинде, бул чындык. Мүмкүндүк болуп реалдуу болгон же боло турган нерсе эсептелинет, ал эми реалдуу мүмкүндүктүн чындыктан эч айырмасы жок. Чындык бул бирден бир атрибуту таасирдүүлүк болгон болмуш. Философияны болмуштун түрдүү катмарларын, дүйнөнүн кубулуштарын (органикалык эмес, органикалык, руханий) изилдөөчү илим катары карайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1882-жылы
Категория:Өлгөндөр 1950-жылы
Казимир Айдукевич

thumb|upright|Казимир Айдукевич.
Казимир (Казимеж) Айдукевич (12 декабрь 1890, 12 апрель 1963) – польшалык логик, философ. Логиканын Львов-Варшава мектебине кирген. Тилдин семантикалык теориясын иштеп чыккан. Логиканы философиялык интерпретациялоо боюнча эмгеги бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Польша
Категория:Туулгандар 1890-жылы
Категория:Өлгөндөр 1963-жылы
Гартман, Эдуард

Гардман Эдуард (1842–1906) – немец философу, иррационализм ж-а волюнтаризм агымынын өкүлү. 

Гартман Гегель м-н Шопенгауэрдин философияларын бириктирип, аны бир динамикалык метафизикага айландырып, Шеллингдин философиясынын алынган «акылдан тышкары» (бессознательное) түшүнүгүн киргизип, ошондой эле Лейбництин индивидуалдуулуктар жөнүндө окуусун ж-а учурдагы табият илиминдеги реализмди колдонуп өзүнүн системасын түзгөн. Г. спекулятивдик-индуктивдик методдун жардамы аркасында аң-сезимдин ичинен аң-сезимден тышкары жаткан (аң-сезимдин трансценденттик тарабы) акылдан тышкары нерсени аныктаганга умтулган. Адамдарда ушул акылдан тышкаркы нерсе рух дүйнөсүн түзөт. Дүйнөлүк процесстин өнүгүүсүндө акыл-эс канчалык жогору көтөрүлсө, ал ошончолук төмөнкү абалды түшүнөт: бардык каалоо, эңсөө, бактысыздыкты, азап чегүүнү алып келет, ошондуктан бакыт каалоодон баш тартуу гана абалдардын эң жакшысына – оңойлукка, бакыттын бирден бир түрү ж-а ордун баскан нерсеге алып келет. Оңойлукка жетүү үчүн адамзат үстөмдүк кылган үч иллюзиядан: жашоо-тиричиликтеги бакыттан, тиги дүйнөдөгү бакыттан, коомду оңдоо ж-а өркүндөтүүнүн аркасында жетишкен бакыттан кутулушу керек. Г. иудей ж-а христиан диндерине каршы чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1842-жылы
Категория:Өлгөндөр 1906-жылы
Аккультурация

thumb|Аккумуляциянын төрт негизги формасы: 1- сегреграция, 2- интеграция, 3- ассимиляция, 4- маргинализация
Аккультурация (англ. acculturation – билим алуу, өсүш) – адатта бир калктын маданияты өнүккөн башка бир элдин маданиятын бүтүндөй эле же жарым- жартылай кабыл алышы же ошо маданияттын таасиринде болушу. Бул терминди 20-кылымдын 30-жылдарында америкалык социологдор жана этнографтар илимге киргизген. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Категория: Батыш философиясы
Улуу чек

thumb|200px|Жогорку чектин сурөтү
Улуу чек (Тайцзи кыт. 太極, 太极 tàijí) – Кытай философиясынын тарыхындагы онтологиялык жана натурфилософиялык схемалардын (мазмундардын) негизги түшүнүктөрүнүн бири. Биринчи жолу «Өзгөрүү китебинде» (орус. Книга перемен) жолугат жана бардык кубулуштардын жана буюмдардын, нерселердин башталыш этабын, алардын келип чыгышынын жана өнүгүүсүнүн себептерин белгилеген түшүнүк болгон. 

Тайцзи терминнеоконфуциандык мектептерди түзүүдө жетектөөчү орунду ээлеген.
Мисалы:Чжоу Дунь(1017–1073)өзүнүн «Улуу чектин планын түшүндүрүү» деген чыгармасында дүйнөнүн өнүгүү процессин түшүндүрөт. Эң мурда жаратылыш чалды-куйду (орус. хаос) абалында же «улуу чектин чексиз» абалында болгон. «Улуу чектин» инң (оң) жана янң (терс) байланыштары жана да беш биринчи элементтер же стихиялар (ар кандай түрдүү кубулуштар) аркылуу болгон кыймылы бүткүл көп түрдүү реалдуу дүйнөнүн келип чыгышына алып келген. Тайцзини башка кытай философу Чжу Си идеалисттик талкууга алып, окшоштурган. 

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория: Байыркы кытай философиясы
Земарх Киликиялык

Земарх Киликиялык – византиялык элчи. 568-ж. Улуу Түрк каганы Истемиге (Дизабулга) келип, Византия менен Түрк кагандыгынын Сасанийлик Иранга каршы согуштук союзду түзүү келишимине катышкан. Ал Талас, Чүй өрөөндөрүндө, Теңир-Тоонун Актаг (Актоо) деген жеринде болгон. Анын түрк элдеринин чарбасы, турмушу, маданияты, дини тууралуу байкоолорун жана ага Истеминин кыргыздын бир күң кызын белекке тартуулагандыгын византиялык тарыхчы Менандр Протектор жазып калтырган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Зер

Зер – алтын, күмүш ж. б. кымбат баалуу кооздук заттардан зым тарткычта созулуп жасалган жипчелер; өз ара өрүлгөн, эшилген, токулган зым талчалар. Зер жипчелери менен белгилүү бир үлгү боюнча сызып алган нерселердин бетин кештелейт. Зер кештеси саймада, тигүү өнөрүндө көп колдонулат.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Алгачкы жамааттык коом

Алгачкы жамаатык коом – структурасы адамдар жамаатынын общиналык жана кандаш-туугандык формадагы алакалар менен мүнөздөлгөн алгачкы (же архаикалык) коомдук-экономикалык формация; алгачкы адамдар жаралган мезгилден тартып мамлекет пайда болгон учурга чейинки (б. з. ч. 6–5 миң жылдык) доорду өз кучагына камтыйт. 

Коллективдүү эмгек жана керектөө менен мүнөздөлөт. Көпчүлүк окумуштуулардын пикири боюнча Алгачкы жамааттык коомдун негизги ячейкасы болуп матриархат эсептелген. Кийин матриархат патриархаттагы чоң үй бүлө, андан соң коңшулук жамаат менен алмашылган. Алгачкы адамдын ишмердүүлүгү жуп, чоң ж. б. формадагы үй-бүлөлөрдөн куралган урук, уруулук, айылдык жамааттардын чегинен чыккан эмес. 

Үй-бүлөлөр адамдын тукумун уланткан жана жамааттан чарбалык, диний ж. б. ишмердүүлүктөрү менен тигил же бул деңгээлде көз каранды болгон ячейка болуп саналган. Үй-бүлөлөр экзогамдуу формада түзүлгөндүктөн, жамааттын составына кандаш-туугандаш адамдардан сырткары башка жамааттын өкүлдөрү болуп эсептелген жубайлар кирген. Үй-бүлөлүк мамилелерди жөнгө салуу жамааттар аралык байланыштарга туруктуу жана ирээттүү мүнөз берип, жамааттардын ири социалдык бүтүндүккө айлануусуна көмөктөшкөн (уруулук түзүлүш ж. б.). 

Өндүрүштүн өнүгүшү жана эмгектин коомдук бөлүнүшү жеке менчиктин, индивидуалдуу чарбанын пайда болушуна жана уруунун бай жана кулдар сыяктуу таптарга бөлүнүшүнө алып келген. Таптар аралык мамилелерди жөнгө салуу социалдык топтордун жана мамлекеттин пайда болушун шарттаган. Айрым элдерде Алгачкы жамаатык коомдун саркындылары 20-кылымга чейин сакталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Тарых
Зергерчилик

Зергерчилик – салттуу кол өнөрчүлүктө асыл темирлерден кооз буюм жасоо кесипчилик багыты. Зергерчиликтин иштөө ыкмасы (технологиясы) толугу менен элдин жашоо шартына ылайыкталган да, өзүнө гана таандык өзгөчөлүктөргө ээ болгон. Зергерлер өз алдынча устаканада узануудан башка дагы, аспап-куралдарын көтөрүп алышып оокаттуу адамдардын үйлөрүндө дагы буюмдарды шөкөттөшкөн. Зергерчиликтин негизги материалдары асыл темирлер: алтын, күмүш, жез ж. б. болгон, бирок, негизинен күмүш жана жез болуп эсептелген. Зергерчиликтин ыкмалары (күмүшкө карата) – жашытуу, эритүү, сыя төгүү, сиркелетүү (таруулатуу), чапкылоо, көркөм куюу, тердөө, тогуз төбөлөө, кертүү, согуу, эшүү ж. б. Баалуу таштарды, бермет-шуруларды темирдин бетине оюп түшүрүү, үстүнө чөгөрүү. Алтын-күмүштүн буусуна кармоо, оюп-чиймелөө ж. б. жолдору кенен тараган. Адатта асыл темирлердин бетине мүйүз, карга тырмак, кыял, бычак учу, бармак боочу ж. б. оюмдар түшүрүлгөн. Кыз келиндердин желбирөөч, сөйкө желбирөөч, сөйкө, билерик, төөнөгүч, бой тумар ж. б. у. с. кооз буюмдарын күмүш жана жезден чоюлган ичке зымдар менен эшип, өрүп, бурап кооздошчу.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ибн ал-Асир

Ибн ал-Асир (1160–1233) – араб тарыхчысы. Бир канча китептен турган «Ал Камил фи-т-тарых» («Тарыхтын толук чагылдырылышы») деген китебин жазып, Орто Азиядагы элдер жөнүндө да баалуу маалыматтарды калтырган. Мис., караханийлер мамлекети жөнүндө тарыхый фактыларды жазууда ал-Утби, Мискавейха сыяктуу окумуштуулардын эмгектерин пайдаланган. Баласагын шаарында 960-ж. көчмөндөр (кыргыздар) тарабынан кабыл алынган ислам дини, Караханийлердин мамлекетин кеңейтүү боюнча жүргүзгөн күрөштөрү ж.б. чагылдырылган. Ал негизинен Орто Азия элдеринин моңголдор басып келген мезгилге чейинки доордун тарыхын изилдеген.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Иоганн Готлиб Фихте

200px|thumb|right|Фихте, Иоганн Готлиб 
Фихте, Иоганн Готлиб (1762–1814-ж.) – немис философу. Фихте өзүнүн философиялык системасын Канттын духунда түзүүгө умтулган. Анын «ар кандай аянды сынга алуунун тажрыйбасы» деп аталган биринчи эмгеги Канттын жардамы аркылуу жашыруун ат менен жарыяланган. Фихтенын философиясындагы өз вариантын илим окуусу деп атаган. «Илим окуусунда» ал үгүттөгөн практикалык философиядагы башкы милдет адамдын эркиндиги мүмкүн боло турган шарттарды аныктап билүү деп эсептеген.

Философия болсо – бул «илим жөнүндөгү илим», ал бардык илимдер үчүн бирдей болгон түп негиз жоболорду карайт. «Сыный философиянын» башталмасы катарында «Фихте боюча» ойлоочу мен чыгат, бул менден ойломдун бардык мазмунун жана туюм сезимдерди чыгарууга болот. Бүткүл жалпы мен Фихтедей адамдардан тышкы дүйнөлүк дух катарында каралат. 

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория: Батыш философиясы
Категория: Инсандар
Фохт, Фогт Карл

200px|thumb|right|Фохт, Фогт Карл 
Фохт, Фогт Карл (1817–1895) – Немис табияттаануучусу жана философу, вульгардык материализмдин өкүлү. 1848-ж. көтөрүлүштүн катышуучусу. Фохт табигый илимдердеги материализмди, дарвинчилик, атеистик ойлорду өркүндөтүп колдоо менен бирге материя менен аң-сезимди жакындаштырып бириктирүүгө аракет кылган. Фохт чыгармалары көптөгөн европалык тилдерге которулган. 

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Категория: Батыш философиясы
Категория: Инсандар
Алдын ала орнотулган Гармония

Алдын ала орнотулган Гармония (орус. Предустановленная гармония) – гармониялуу себеп-натыйжалык байланыштардын, материалдуу жана рухий чөйрөлөрдөгү жалпы ырааттуулуктун Кудай тарабынан алдын ала аныкталып коюлгандыгын моюнга алуу.

Алдына ала орнотулган Гармония тууралуу окуу рухий жана материалдык субстанциялардын дуализмин четке кагууга аракет жасайт. Алдына ала орнотулганнын болушу тууралуу божомолдор Декарттын эмгектеринде кездешип, окказионалисттер (А. Гейклинкс, Мальбранш) тарабынан терең иштелип чыккан. « Алдына ала орнотулган түшүнүгү Лейбниц тарабынан бир аз башкача каралып, автор Ааламдагы бардык монадалардын Алдына ала орнотулган Гармония сы тууралуу окууну иштеп чыккан. Лейбництин пикири боюнча дүйнө жана анда жашаган ар бир жандык өзү үчүн ылайык өнүгөт. Бирок, бул күчтөр Кудай тарабынан жаратылып жана дүйнөдөгү эң мыкты тартипти орнотуу үчүн атайы тандалып алынган. 

Лейбництин Алдына ала орнотулган Гармония тууралуу окуусунун айрым жактары Вольф тарабынан абсурддук маанайда өнүктүрүлгөн. Вольфтун ааламдын түбөлүктүү максаты тууралуу ойлору кийин Вольтер тарабынан анын «Кандида» (1759) деп аталган чыгармасында мазакталган. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Категория: Батыш философиясы
Империализм

Империализм (лат. imperium) – бийлик. 
1. кеңири маанисинде – бир мамлекеттин күч колдонуусунун жардамы менен башка мамлекеттин аймагын кошуп алууга багытталган саясаты. Каратылып алынган өлкөлөрдү (колония) башкарууда үстөмдүк жүргүзгөн мамлекет (метрополия) мажбурлоо, диктаторлук режимге негизделген башкаруу системасын орноткон; 
2. тар маанисинде – 19-кылымдын аягы –20-кылымдын башындагы «бөлүнгөн дүйнөнү кайрадан бөлүштүрүүгө» багытталган европалык державалардын арасындагы жаңы колониялар үчүн башталган күрөш мезгилине таандык дүйнөлүк тарыхтын бөлүгү менен байланыштырылат. Дал ушул мезгилде англиялык экономист Джон А. Гобсон алгач империализм терминин колдонууга киргизген; 
3. В. И. Ленин империализмди –капитализмдин жогорку, акыркы баскычы катары мүнөздөйт. Империализмдин мүнөздүү белгилери катары – ири монополиялардын түзүлүшү, банк капиталы менен өнөр жай капиталынын биригип, финансы капиталын жана финансы олигархиясын түзүшү. Ошондой эле империализм капиталисттик мамлекеттердеги төмөнкү таптарды эксплуатациялоонун жана эл аралык аренада дүйнөнү бөлүштүрүү үчүн күрөштүн күчөшүн мүнөздөгөн, капитализмдин өнүгүүсүндөгү жогорку баскыч катары каралган; 
4. 19-к. 30-ж. Европада «Империалисттер» термини алгач Францияда пайда болгон. Наполеон империясынын жактоочуларына карата айтылган. Кийинки мезгилде Британия ж. б. өлкөлөрдүн колониалдык экспансиясынын натыйжасында, «Империализм» «колониализм» термининин синоними катары колдонулууга өткөн.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим