Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Махатма Ганди

thumb|250px|right|Махатма Ганди
Ганди Мохандас Карамчанд (1869–1948) – Индиядагы улуттук боштондук кыймылдын лидери, идеологу. Гандинин окуусу (гандизм) улуттук боштондук күрөштүн программасы болгон. Негизги принциптери: адамдардын ортосундагы мамилелердин чыныгы формасы – сүйүү, бул жашоонун негизги мыйзамы тынчтык жол менен, күч колдонбой күрөшкө кеңири көпчүлүк элди тартуу аркылуу максатка жетүү. Ганди күч колдонууну катуу сынга алып, күч колдонбогон коом жөнүндө концепциясын иштеп чыккан, саясатта жаңы ыкманы – граждандык баш ийбөөнү колдонууга чакырган. Ганди мамлекетти зордук-зомбулуктун биримдигинин формасы деп эсептейт. Бирок адамзаттын азыркы доорунда мамлекет зарыл экендигин танган эмес. Гандинин ою боюнча күч колдонбогон мамлекет кичинекей, өзүн-өзү башкаруучу жана камсыз кылуучу, айылдык коммуналар сыяктуу болуп, анда моралдык жана социалдык мажбурлоо бар, чечимдерди көпчүлүк кабыл алат. Бирок жеке адам же азчылык да өзүлөрүнүн аң-сезимине туура келбеген аракеттерди жасабай, граждандык баш ийбөө жолу менен саясатка каршы ачык күрөшө алат.

 thumb|180px|Ганди Түштүк Африкада (1895) thumb|180px|Мохандас Ганди жана анын аялы Кастурбай (1902) thumb|180px|Ганди 1918 жылы

 Колдонулган адабияттар 

 Ганди, Мохандас Карамчанд. Өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян. / Англ. котор. Т. Чоротегин; «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду. – Б.: Аркус бас., 2016. – 240 б., сүрөт. – («Өмүрү өрнөк инсандар» түрмөгү). ISBN 978–9967–27–953–7. (M. K. Gandhi. An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth. – Translation from English into Kyrgyz by T. Chorotegin.) – Китептик (вертикалдык) вариант.
 Ганди, Мохандас Карамчанд. Өз өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян / Англисчеден которгон Тынчтыкбек Чоротегин; котормонун ред. Т.Абдиев; адабий ред. Ж.Жапиев. – Бишкек: Аркус басмасы, 2016. – 168 бет, сүрөт. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. ISBN 978–9967–27–953-7. (2000 нуска). – Альбомдук (горизонталдык) вариант.

 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9

Категория:Саясат таануу
Категория:Инсандар
Башка болмуш

Башка болмуш (орус. Инобытие) (нем. Anderssein – башкадагы болмуш, башкача болмуш, башка формадагы болмуш) – Гегелдин диалектикасында карама-каршы формага, жаңы сапаттык абалга өтүп жаткан учурду чагылдырган категория; негизинен идеянын жаратылыштагы сезимдик нерселерге айлануусу менен байланыштуу абсолюттуу идеянын өнүгүшүндөгү белгилүү бир этап катары каралган табиятты түшүндүрүүдө колдонулган. 

Башка болмуш категориясы карама-каршылыкка өтүү процессинин статикалык учурунда кирет да, мындай өтүүнү процесстин эмес, убактылуу, өзгөрмөлүү болгон натыйжанын көз карашында мүнөздөйт. Ошол эле учурда Башка болмуш категориясында сөз болгон статикалык жана натыйжалык учурлардын Гегель «бар болмуш (орус. “наличное бытие”) – деп атаган мурдагы учур менен болгон байланыш баса көрсөтүлөт: « Башка болмуш...бар болмушка эч тиешеси жок, андан сырткары жашаган нерсе эмес, бар болмуштун моменттеринин бири болуп саналат» (Гегель. Соч., т. 1, –М. –Л., 1929, 158–159-б.). Башка болмуш категориясынын мындай өңүтү Гегелдин окуусунда «башка» түшүнүгүнөн түп-тамырынан бери айырмаланган «өздүк башка» (орус. «свое другое») түшүнүгү аркылуу чагылдырылган: «өздүк башка» – каалагандай эле нерсеге эмес, «өздүк башка» тануу (четке кагуу) катары суурулуп чыккан белгилүү бир конкреттүү нерсеге карата болгон карама-каршылыкты түшүндүрөт. 

Диалектикалык материализмде Башка болмуш категориясынын мындай өңүтү диалектикалык тануу (четке кагуу) түшүнүгү аркылуу берилет (Энгельс аны конкреттүү же анык тануу) четке кагуу деп атаган. «Башка болмуш» термини Гегелдин идеалисттик системасында көп мааниге ээ болгондуктан, ал эреже катары, диалектикалык материализмде колдонулбайт. Анткени, жогоруда белгиленгендей, ал Башка болмуш категориясынын ар кандай жактары менен өңүттөрүн мүнөздөөгө «карама каршылык», «сапаттык жаңы абал», «диалектикалык тануу (четке кагуу)» ж. б. категориялары менен алмаштырылган.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Бебель, Август

thumb|right|Август Бебель
Август Бебель (нем. August Bebel; 22 февраль 1840, Дойц, — 13 август 1913, Пассугг, Швейцария) – немис социал-демократтык партиясынын, Интернационалды негиздегендердин жана жетекчилеринин бир. 

Тарыхый материализмди жактоо менен Бебель аялзат проблемасына өзгөчө көңүл бурган. Өзүнүн «Аял жана социализм» (1879) чыгармасында аялдын социалдык орду коомдогу болуп жаткан мамилелерден көз каранды катары караган. Бебель буржуазиялык идеологияга каршы күрөшкөн, идеализмди жана динди сындаган, улутчулдук ойлорго каршы чыккан жана улуттар биримдигин колдогон.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Инсандар
Атеизм

Атеизм (а... ж-а гр. theos - кудай, б.а. кудайсыз) - табияттан тышкары күчтөрдү, диний түшүнүктөрдү ж-а Кудайды танган көз караш. Атеисттик көз караштагы ой-пикирлер алгач байыркы доордо эле Кытай, Индияда, кийин грек полисинин расмий динин тануу иретинде атеизм түшүнүгү пайда болгон ж-а ошол учурдан тартып материалдык философия м-н тыгыз байланышта өнүккөн. Европада Ренессанс доорунда атеизм кайрадан күч алган. 17-18-кылымдын агартуучулары башкалардан айырмаланып, атеист болушкан эмес, ал турсун атеизмди сындашкан. Ошол эле учурда алар салттуу христиандык ишенимди да сынга алуу м-н атеисттик маанайдын жогорулашына шарт түзүшкөн. 

19-кылымда Атеизмдин өзгөчө гүлдөп өскөн мезгили болгон. Бул учурда ал бир катар идеологиялардын, а. и. өзгөчө социализмдин ажырагыс бөлүгүнө айланып, немец ойчулу К. Маркстын окуусун улантуучулар тарабынан «илимий атеизмдин» теориясы иштелип чыккан. Октябрь Революциясынын жеңишинен кийин, 1917-жылдан тартып, алгач Советтик Россиянын чиркөөлөрүн, бара-бара жалпы эле СССРдин курамындагы республикалардын аймактарындагы бардык диний мекемелерди (мечит, медресе, тайынуу жайлары ж.б.) куугунтуктоонун теориялык базасына айланган. Батыш өлкөлөрүндө ошол мезгилде анчалык курч мүнөзгө ээ болбогон философиялык атеизм тараган. 20-кылымда атеизмдин ордуна бара-бара агностицизм бир кыйла кеңири тарай баштады. Агностиктер табияттан тышкары күчтөрдү танууга да, таанууга да негиз жок деп санашат. СССР ыдырап, анын курамындагы республикалар, а. и. КР да көз каранды эместикке жетишкенден кийин атеисттик көз караштар бир топ солгундап, диндик куугунтоолор токтотулган. Өлкөнүн баш мыйзамы - КРнын Конституциясында: ар адамга дин тутууга, расымдарга, диний ж-а атеисттик ишке эркиндик кепилденет. Ар бир адам ар кандай динди эркин тутууга же эч бир динди тутпай коюуга, диний же атеисттик ынанымдарды тандоого, аларга ээ болууга же таркатууга укуктуу (16-статья, 11-пункт) деп белгиленген.

 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Философия
Клервондук Бернард

thumb|Св. Бернард Клервоский, Георг Андреас Вассхубер.
Клервондук Бернард (1090–1153) – француз теологу. 

Өз мезгилиндеги философиялык ойлорго зор таасирин тийгизген. Ал таанып-билүү мүнөздөмөсүнө, анын негизги мыйзамдарына, диалектикалык жана формалык логиканын мамиле маселелерине көңүл бурат.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Христианчылык
Категория:XII кылым
Фридрих, Иодоль

Өмүр баяны 

Йодоль Фридрих (1849–1914) – австриялык философ, Фейербахтын антропологизмине позитивдүү баа берүү менен анын жолун улаган. Прага (1885), Нема (1895) университеттеринин профессору. 
 Идеализм 
Идеализмди, өзгөчө платонизмди, кантианчылыкты жана махизмди сынга алган да, идеализмге «физикалык чындыкты» сын көз караш менен окуп-үйрөнүүгө багыт алган «реализмди» каршы койгон (караныз: «Идеализмди сынга алуу» – Kritik des idealismus», 1920-жылы автордун көзү өткөндөн кийин жарык көргөн). Йолольдун пикири боюнча ой жүгүртүү «дүйнөнү жаратпайт, болгону эле аны «табат» жана «чагылдырат». Бирок, объективдүү дүйнөнүн аң-сезимден көз каранды болбой жашагандыгын баса белгилөө менен Йодоль анын негизинде дүйнөнүн мүмкүндүгү болуп саналган акыл-эс жатат деп көрсөткөн. Йодольдун окуусунда жаратылыш кудай эмес, дүйнө кудай тарабынан жаратылган эмес, бирок, кудай жаратылыштын түпкүрүнөн суурулуп чыгып, адамдардын жүрөгүнөн, алардын рухий дүйнөсүнөн орун алуу менен сүйүүнү жаратат. Ошол себептен Йодоль төмөнкүдөй мазмундагы «жаңы динди» негиздөөгө далалаттанган: кудай жаратылышта же андан сырткары жерде, асманда же Теңир дүйнөсүндө эмес, адамзаттын идеалдуу дүйнөсүндө жашайт. Этикада Йодль «адамзаттын динин» жактаган, башка айтканда жалпы, өзгөргүс же тубаса мүнөздөгү моралдык нормалар жок, ошол себептен моралдын негиздерин официалдуу динден издөөнүн кажети жок (“Geschichte der Ethik in der neueren Philosophie”, Bd 1–2, 1882–89, орусча басылмасы «История новой этики в новой философии»,1–2, (1896–98). Буржуазиялык реформаларды жактоо менен динге каршы жүргүзүлгөн бир катар кыймылдарга катышкан, клерикалдар тарабынан сынга алынган. Болин менен бирдикте Фейербахтын чыгармаларын басып чыгарган. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Кабанис, Пьер Жан Жорж

thumb|Пьер Жан Жорж Кабанис.

Кабанис, Пьер Жан Жорж (1757–1808) – француз философ-материалисти жана врач. Жирондисттерге жакын болгон жана алар менен бирдикте 18-брюмердеги контрреволюциячыл төңкөрүшкө катышкан. Декарттын физикасын колдонгон жана «картезиандык материализмди» иштеп чыккан француздук материалист философторунун мектебинин өкүлү болгон.

 Материя 
Материя менен адам психикасынын айкалышы тууралуу маселени материалисттик маанайда чечүү менен Кабинис аталган проблеманы чечүүдөгү бир катар механикалык жөнөкөйлөштүрүүлөргө жол берген жана ой жүгүртүү материянын физиологиялык продуктысы болуп эсептелет деген пикирде болгон. Ошондой эле ал секрециялар ашказан безинин, боордун же кулак түбүндөгү бездердин продуктысы болгон сыяктуу ой жүгүртүү да мээнин ошол сыяктуу продуктысы болуп эсептелет деген. Мындай аналогия Кабанис вульгардуу материализмдин алгачкы өкүлдөрүнүн бири катары эсептөөгө негиз болот. 18-кылымдын аягындагы илим дагы да болсо физикалык менен психикалык биримдиги тууралуу маселени диалектикалык мүнөздө чечүүгө мүмкүндүгү жок болгондуктан, Кабанисти вульгардуу материализмге киргизүүгө каршы экендиктерин билдиришет. “Rapports du physique et du moral de l”homme” (1802) деп аталган чыгармасында Кабанис кыймылды материянын ажырагыс касиети катары караган (кара: «Отношение между физическою и нравственною природою человека», т. 1, СПБ, 1865, с. 219) Ал асман телолору менен жаныбарлар дүйнөсүнүн эволюциясы тууралуу идея менен жакшы тааныш болгон; ошондой эле Кабанис адам баласы өз башынан өткөргөн « сансыз түр өзгөртүүлөр» жана «өтө маанилүү өзгөрүүлөр» тууралуу пикирдин автору болгон («Отношение между физическою и нравственною приодою человека», СПБ, 1866, с. 245). Кабанестин материализми жана атеизми андан мурда жашаган 18-кылымдагы француз материалисттеринин улуу муунундун өкүлдөрүнө караганда удаалаш жана курч мүнөздө болгон эмес. Кабанестин материализмден четтеген айрым учурлары (кандайдыр бир ички сезимталдыктын болушу жана агностикалык идеялар) кийин буржуазиялык тарых илими тарабынан Канестин материализмин жана атеизм философиясын жаңылыш четке кагууга түрткү Берген ( кара: мисалы, “La Grande Encyclopedie”, t. 8 P., 573–75) Дестоют де Траси менен бирдикте Кабенестин ишмердүүлүгү медицина менен физиологиянын өнүгүшүнө зор таасир берген. Анын окуусунун таасири астында 18-кылымдагы америкалык врач материалисттер (Купер, Реш, Бьюкекнен) өз көз караштарын өнүктү-рүшкөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1757-жылы
Категория:Өлгөндөр 1808-жылы
Какеев, Аскар

200 px|right|thumb|

Какеев Аскар (1935-жылы 10-декабрда төрөлгөн, Чүй облусу, Чүй району, Кегети айылы - 2021-жылы 25-апрелде Бишкекте каза болгон) – философия илимдеринин доктору (1991), профессор, (1992). Кыргызтандын УИАнын академиги (1993). 1958-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин биология факультетин бүтүргөн. 
 Иштеген иштери 
1958–60-жылы Кыргызстандын ички иштер министрлигинин архив фондусунда микрофото көчүрмө лабораториясында улук илимий кызматкер болуп иштеген. 
1960–63-жылы Кыргызстан ИАнын Философия жана укук институтда аспиранты, 1963-жылдан ошол эле институнда улук илимдер кызматкер. 
1968-жылдан Кыргыз мамлекеттин айыл чарба институнда философия кафедрасынын башчысы. 1980-жылдан ушул эле институтта партия комитетинин катчысы. 
1984–88-жылы Кыргызстан Компартия БКнын илим жана окуу жайлар бөлүмүнүн башчысына басар. 
1989-жылдан Кыргызстан ИАнын Философия жана укук институнун (1992-жылдан Философия институ) директору. 
1992-жылдан декабрынан Кыргыз Республиканын президенттик аппаратынын жетекчиси – мамлекеттик катчы. 
1993-жылдан Кыргыз Республиканын элге билим берүү министри. 

2000-2005-жж. Жусуп Баласагын атындагу КУУнун ректору, Кыргыз Республиканын Президентинин кеңешчиси болгон.

2005-жылдан Б.Ельцин атындагы Кыргыз Орус славян университетинде кафедра башчысы болгон.

Ал 2021-жылы 25-апрелде Бишкекте каза болгон. Бишкектеги "Ала-Арча" көрүстөнүндө жерге берилген. 

 Эмгектери 
Кыргыздын илимий иштери кыргыз элинин философиялык ой-пикир, тарыхын изилдөөгө арналган. 40тан ашуун илимий эмгектери (ошондой эле 5 монография) бар. “Ардак Белгиси” ордени жана медалдар менен сыйланган. Кыргыз Республиканын элге билим берүүсүнүн отличниги. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргызстан
Категория:Чүй облусу
Категория:КУУ
Категория:Саясат таануу
Категория:Инсандар
Неорационализм

Неорационализм– 20-кылымдын 1-жарымында Францияда жана Швейцарияда пайда болгон илимдин методологиясындагы жана философиясындагы негизги агым.
 Негизги өкүлдөрү 
Негизги өкүлдөрү – Башиар, Гонсет, Мейерсон. Айрым учурларда Неорационализмге Пиажени, Ж. Ульмону, англо-америкалык илимдин философиясы менен методологиясынын сын рационализминин, француздук структурализмдин өкүлдөрүн киргизишет. 
 Негизги уюму 
Неорационализмдин негизги уюму – «Рационалисттер союзу» 1930-жылы негизделип, бүгүнкү күнгө чейин иштеп келүүдө. Неорационализм учурдагы табият таануу илимдеринин практикасын, өзгөчө анын өнүгүшүндөгү дедуктивдүү илимдердин ролун изилдөө аркылуу жаңы илимий акыл-эсти, илимий духту түзүүнү өз милдетине айландырган. Неорационализм үчүн чыныгы рухий күч, аракеттеги акыл-эс болуп учурдагы физика жана анын фундаменталдуу ачылыштары эсептелишет.
 Неорационализм окуулары 
Неорационализм окуулары боюнча физика канчалык деңгээлде метафизикалык жана иррационалисттик көмүскө сезимдерден арылса, ал ошончолук башка илимдердин, анын ичинде философиянын өнүгүшүнө көмөк бере алат. Неорационализм биринчи дүйнөлүк согуштан кийинки илимий көз караш кризиске батып, скептикалык жана мистикалык пикирлер үстөмдүк кылып жаткан заманда калыптанган. Дал ушул заманда Неорационализм Агартуу доорунда калыптанган илимий билимдер менен бүгүнкү күндүн улануучулугун орнотууга, илимди прогрессивдүү социалдык күч катары даңазалоого, жаңы илимий рухтун адам турмушунун ар кандай чөйрөлөрүнө жайылтууга аракет кылган. Мындай милдеттердин актуалдуулугу бүгүнкү күнгө чейин курч бойдон сакталууда.

Билимдерди априордуу схеманын жардамы аркасында негиздөөгө аракет кылган классикалык рационализмден айырмаланып, Неорационализм туюунун тарыхый өзгөрүп туруучулугун эске алат жана тарыхый-илимий изилдөөлөр чөйрөсүндө диалектикалык идеяларды колдонот. 

Илимий туюунун позитивисттер тарабынан сунуш кылынган тар маанидеги эмпирикалык концепциясын четке кагуу менен Неорационализм акыл-эс менен тажрыйбанын субстанционалдуу мүнөздөгү традициалуу метафизикадан жана мистикадан сырткары жаңыча түрдөгү диалогун түзүүгө аракет кылат.
 Неорационализм негизги жоболору төмөнкүлөр: 
Неорационализм негизги жоболору төмөнкүлөр:

1) онтологиялык жобо: реалдуулуктун жалпы детерминациясы, башкача айтканда акыл мене туюлуп, баамдалып жаткан реалдуулук чегиндеги себептердин аракетин таанып билүү; 

2) гносеологиялык жобо: «рационалаштырылган» реалдуулукту же «экинчи тартиптеги реалдуулукту» акыл менен таанып билүүнүн мүмкүнчүлүгү; 

3) методологиялык жобо: кеңири мааниде түшүнүдүргөн эксперименттик методдун универсалдуу маани-маңызы; 

4) тарыхый жобо: туюудагы прогрессти жана рационалдуу ойдун коомдун турмушу менен өнүгүшүндөгү эбегейсиз зор маанисин моюнга алуу.

 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Анри Валлон

thumb|upright|Анри Валлон.
Анри Валлон (1879–1962) – франц. философ, психолог, коомдук ишмер. 

Фашизмге каршы кыймылдын активдүү катышуучусу, балдардын генетикалык психологиясы боюнча көрүнүктүү адис. 

Философиянын диалектикалык материализмине таянып, Валлон Анри. психологиядагы физиологизм менен абстрактык социологизмди четке кагып, психикага анализ жүргүзүүдө тарыхый принцибине таянган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Психология
Категория:Философтор‎
Категория:Батыш философиясы
Категория:Туулгандар 1879-жылы
Категория:Өлгөндөр 1962-жылы
Тарыхтын Философиясы

Тарыхтын Философиясы–коомдук тарыхтын маңызы жана максаты, ошондой эле анын кыймылдаткыч күчтөрү менен байланышкан маселелерди изилдейт. Ал тарых кайда бара жатат жана тарыхый процессттер эмне үчүн жүрөт деген суроолорго жооп издейт. Тарыхтын философиясынын социалдык философия менен тыгыз байланышкан.
 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Тарыхый материализм

Тарыхый материализм – марксизмдин социалдык-философиялык теориясы. 20-кылымдын ортосунан тартып К. Маркс, Ф. Энгельс, К. Каутский, Г. В. Плеханов, В. И. Ленин, А. Лабриола, А. Грамши жана башка тарабынан иштелип чыккан. Тарыхый материализм коом жана анын тарыхы тууралуу бүтүндөй бир окуунун синоними болуп саналат: анткени анда коом тууралуу философиялык билимдердин дээрлик бардык компоненттери камтылган.
Тарыхый материализмдин негизги идеясы материалдык өндүрүштүн коомдун өнүүгү өзүшүндө аныктоочу ролу тууралуу мыйзамында чагылдырылган. Анын негизги мазмунун адамзат тарыхын жалпы жана маңыздуу чагылдырган коомдук-экономикалык формациялардын концепциясы түзөт. Тарыхый материализмдин теориясында төмөнкүдөй үч өңүттү айырмалоого болот:
1) коомдун өнүгүшү табигый-тарыхый процесс болуп саналат, башкача айтканда объективдүү мыйзамдар боюнча жүрөт; 
2) тарых адамдардын ишмердүүлүгүнүн натыйжасы болуп саналат жана тарыхтын субъективдүү факторлору болуп саналган эл массалары менен инсандардын тарыхый ролунан, таптык күрөштөн, революциялардан, партиялардын жана башка коомдук уюмдардын ишмердигинен көрүнөт; 
3) коомдук прогресстин корутундусу болуп ченем, адамдын инсан катары өнүгүүсүнүн толук кандуулугу саналат. Тарыхый материализмдин өнүгүшү (бул термин 1890-жылы гана пайда болгон, ага чейин аны тарыхты материалисттик түшүнүү деп аташкан) анын негиздөөчүлөрү тарабынан начар жана өтө начар изилденген проблемалардын багыты боюнча жүргөн.

Сөз саясий-укуктук, руханий-идеологиялык факторлордун, социалдык психологиянын, ошондой эле адам, анын маңызы, коомдон алган орду, анын эркиндиги, тагдыры, инсан катары калыптануусунун мыйзам ченемдүүлүктөрү тууралуу окуулардын коомго тийгизген активдүү тескери таасири тууралуу болуп жатат. Бүгүнкү күндө тарыхый материализм социалдык философиянын негизги багыттарынын бири. Ушундай сапатта ал неомарксизм, илимий-техникалык детерминизм, социалдык позитивизм жана диний социософия менен катар жашоо укугуна ээ.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Глобалистика

Глобалистика (лат. globi – шар) – макросоциалдык системалар, алардын динамикасы, глобалдык маселелерди чечүүнүн мүмкүнчүлүгүн изилдеген илимий багыт. 

Глобалистика саясий, социологиялык, социал-философиялык ыкмалардын жыйындысы катары чыгып, төмөнкү ынанымга таянат: 
1) адам, табият, коомду бир бүтүндүк деп карап, алардын өз ара мамилесине түзүлүш мамиле кылуу; 
2) жашап турган системаны кризисте деп кароо, анткени дайыма ар кандай чатак маселелердин изилдөө алкагында болушу күтүлөт; 
3) кризисти башкарууга мүмкүн болгон проблематиканы иштеп чыгуу.

Ушулардын негизинде, Батышта глобалдуу-менеджериалдык схематизм (3. Бзежинский, К. Боулдинг, Д. Дракер, Б. Жувенель ж. б.) келип чыгат. Булар саясаттын объект жана субъектине мамиле жасоо, саясий ишмердүүлүктүн максатын, натыйжасын аныктай билүүгө чакырышат. 

Саясат адамдын турмушуна таасир бере турган түрдүү чыр-чатакты жөнгө сала турган чөйрө болуп калуусу керек. Саясий үгүт – койгон максатка жетишүү үчүн сценарий түзүүдө башталат да, керектүү маалыматты коммуникация каражаты аркылуу таратып жибере алат. 

Глобалистика көп учурда массанын жөнөкөй, теоретикалык эмес көз караштарынан, жүрүм-турумунан көз каранды. Глобалистикалык маселелер илимий-техникалык революция шартында өндүргүч күчтөрдүн абдан өсүп, өндүрүштүн кеңейиши, андан коом менен жаратылыштын ортосунда баланстын бузулушунан келип чыккан кыйынчылыктар катары каралат. Адамзат цивилизациянын тагдырына байланышкан бул маселелерди биргелешип, эл аралык масштабда чечүү керек. 

Глобалистиканын өнүгүшү илимий багыт катары үч этапка бөлүнөт: 

1-этап – 60-ж. өндүрүштүн масштабы жаратылыштын антропогендик таасирлерди толуктоо мүмкүнчүлүгүнө коркунуч туудурган деңгээлге жеткенде, ушул этапта адамзатты жок кыла ала турган каражаттар түзүлөт. 1972-ж. Рим клубу «Өсүүнүн чеги» аттуу китебин чыгарат, анда өлкөлөр, эгер табиятка мамилесин өзгөртпөсө, боло турган кырсыктар жөнүндө эскертилет. 

2-этап – 70-ж. Батышта көптөгөн структуралык кризистер глобалистиканын изилдөө маселеси болуп калды. А. Гоффлер, Э. Ласло, С. Менловиц сыяктуу окумуштуулар негиздеген. 

З-этап – 80-ж. эгерде мурдагы эки этап батыш-чыгыш, таптык, таптык эмес көз караштар болсо, бул маселеге объективдүү илимий көз караш калыптанган. Глобалистикалык маселелер менен катар аймактык маселелер да бар, аларды туура чечүү маанилүү.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия тарыхы
Категория: Байыркы латын философиясы
Категория: Батыш философиясы