Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сульфондор

Cульфондор — эки органикалык  радикал менен байланышкан, эки же үч >SО 2 тобу бар күкүрттүү органикалык  бирикмелер. Мисалы, 

О

||

R- S-R’ (R жана R’ — Аlk же Аr)

||

О

С. түссүз, жытсыз кристалл заттар. Кээ бир төмөнкү өкүлдөрү суюктуктар. LiAlH4 жe (изо — С4Н9)2АlН менен сульфидге чейин калыбына келишет. Реней никелдин таасиринде өтө кыйындык менен күкүрттү жоготуп, углеводородго чейин калыбына келет. Ароматтык С. РСl5 таасиринен АrSО2Сl чейин ажырайт, ал эми аммиактагы Nа таасиринен же NаОН менен балкытып эриткенде АrSО2Nа пайда кылат. 500-800°С > SО2 тобун жоготуп, кээ бир учурда С=С байланышын пайда кылат. С. сульфиди жана сульфоксиди окистендирүүдөн, сульфин к-таларын алкилдөө жана арилдөөдөн, каныкпаган бирикмелерге сульфин к-талары биригишинен, олефиндерге >SО2 таасир кылуудан, Н2SО4 же АrSО3Н туундулары АrН менен болгон реакцияларынан алынат. Медицинада, конструкциялык жана электр-техника тетиктерин даярдоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Сурьма галогениддери

Сурьма галогениддери сурьма галогендер бардыгы менен SbF3, SbCl3, SbBr3, SbI3 жана SbF5, SbCl5 сыяктуу бирикмелерди берет. Үч валентүү сурьма туздары кристалл түрүндө болсо, беш валенттүү сурьманыкы жагымсыз жыттуу суюк зат. С. г. ичинен SbF3,SbF5 сууда эң жакшы эрисе, башкалары гидролиз-денип, SbOCl, SbOBr, SbOI, Н3SbО4 пайда кылат. SbCl3 түссүз кристалл, туз, күкүрт к-таларында жакшы эрийт, балкып эрүү t 73,2°С, кайноо t 2210С. Сурьма рудасына Сl2 же НСl 250-300°С таасир этүүдөн SbCl3 пайда болуп бөлүнүп чыгат. Таза SbCl3 сурьмага хлорду таасир этүүдөн 2Sb+ЗСl3 =2SbCl 3 же Sb2О3 туз к-тасында эритүүдөн алынат. Сурьманын эң маанилүү туздары SbF3, SbCl3 ; булар текстиль өнөр жайында, мед-да жана таза Sb 2О3 алуу үчүн колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сурьма куймалары

Сурьма куймалары — азыркы мезгилдеги белгилүү металлдар көпчүлүгү сурьма менен ар түрдүү бирикмелер жана куймалар берет. Алардын саны 200 ашат. Ошондуктан өндүрүлгөн сурьманын 80% жакыны ар түрдүү касиетке ээ болгон куймалар, бирикмелер алуу үчүн жумшалат. Алардан подшипниктер, типографиялык ариптер, аккумулятор пластинкаларын, к-та щелочторго туруктуу идиштер, түтүкчөлөр, насостор, телефон кабелдерин жана башка жасайт. Өтө таза сурьманын алюминий, галий жана индий металлдары менен берген бирикмелери (АlSb, GаSb, InSb) жарым өткөргүч катары кеңири колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сурьма оксиддери

Сурьма оксиддери — сурьма менен кычкылтек бирикмелери: Sb2О3, Sb2О4, Sb2О5, SbО3 — түссүз кристалл, эрүү t 656°С, кайноо t 1425°С, сууда, азот к-таларында начар эрийт, туз, плавик жана ысытылган күкүрт к-таларында жакшы эрип, туздар, щелочтор менен антимониттер пайда кылат. 400-500°С ысытканда Sb2О3 окистенип, Sb204 айланат. Көмүртек, суутек сурьма оксидин 600-800°С металлга чейин калыбына келтирет. Ө. ж-нда сурьма рудасын ысытканда Sb2О3 бөлүнүп чыгат. Рудадан алынган Sb2О3 таза болбойт, ошондуктан таза сурьма (III) оксиди иониттер жардамы менен тазаланган туздары (НС4Н206Sb(ОН), SbCl3) эритмесин гидрoлиздөөдөн же таза сурьманы 800-900°С абада ысытканда алынат. Sb2О4 — ак түстүү кристалл, 1030°С ысытканда Sb2О3 айланат. Эч жерде колдонулбайт. Sb2О5 — саргыч өңдүү кристалл, 357o чейин туруктуу, 750-800°С ысытканда Sb2О4 айланат. Sb2О5 — сурьма кислотасынын ангидриди, ошондуктан щелочтор менен антимонаттар пайда кылат. Сурьмага конц. азот кислотасын таасир эткенде пайда болгон гидроксидин жогорку температурада ысытканда Sb2О5 пайда болот. С. к. Sb2О3, Sb2О5 жогорку сапаттуу оптика айнектерин, керамика, боёк, отко күйбөй турган кездемелер жана резина жасоо үчүн кеңири колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сурьма сульфиддери

Сурьма сульфиддери — сурьма менен күкурт бирикмелери: Sb2S3, Sb2S5. Сульфиддер бири-биринен туруктуулугу жагынан айырмаланат. Мисалы, Sb3S3 өтө туруктуу, ысытканда эрип, суюктукка айланса, Sb2S5-170°С эле Sb2S3 жана күкүрткө ажырайт. Сульфиддер сууда эрибейт, щелочь эритмелеринде жана күкүрттүү щелочто жакшы эрип, Na3SbS3, эгерде реакцияга күкүрт катышса, Nа3SbS4 пайда кылат. Сульфиддерин абада ысытканда, cурьма оксиддери пайда болот. Sb2S3 кристаллдык жана 2 аморфтук модификациясы бар, кристаллдык формасы жаратылышта кеңири таралган сурьма негизги минералы антимонит деп аталат. Антимонит С. с. алуунун негизги сырьёсу. Кадамжай сурьма комбинатында антимонитке бай сурьма кенин 650-800° ысытуу менен Sb2S3 алынат. Sb2S5 -ачык кызгылт түстөгү, жеңил тутануучу аморфтуу күкүм. Сурьма комбинатында Sb2S5 төмөнкү реакциянын негизинде алат:

Sb2S3+3Nа2S+2S=2Nа3SbS4

2N3SbS4+3H2SО4 =Sb 2S5+ЗNа2SО4+ЗН2S.

Орг. эмес жана физ . химимялык   институт лаб-янда С. С. (Sb2S3, Sb2S5) иониттер жардамы менен флотоконцентраттан алуунун жаңы ыкмалары иштелип чыгып, сурьма комбинатында сыноодон өткөрүлүп, өндүрүшкө киргизүүгө сунуш кылынган. С. с. резина, боёк, ширенке өнөр жайында жана жарылгыч заттар алууда кеңири колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сууну тазалоо

Сууну тазалоо – ичүүгө жана өндүрүшкө колдонууга жолтоо болгон киргилт заттан (эриген жана калкыган заттар, бактериялар, өсүмдүк жана майда жандыктар) сууну арылтуу процесси. С. т. көп процессти өзүнө камтыйт: тундуруу, түссүздөндүрүү, темир бирикмелерин азайтуу (Fe2+, Fe3+), марганец бирикмелеринен (MnO2, MnCO3), фтордон арылтуу (NaF), зыянсыздандыруу жана сууда эриген газдарды (О2, СО2, H2 S) жыт, даам берүүчү органикалык  заттар ж.б. жоготуу. Тундуруу жана түссүздөндүрүү фильтрлерде жана тундуруучу жайларда ишке ашат. Калкыган заттар кичине болсо сууну тазалоочу жайларга жиберүүдөн мурда ага коагулянттар (Al 2(SO4)3, FeSO4, FeCl3) жана флокулянттар (полиакриламид, H2SiO3) кошулат. Щелочтук чөйрөнү акиташ аркылуу түзөт. Фильтр материалдары катары кварц куму, антрацит жана мрамор күкүмдөрү, диатомит, фильтр-перлит колдонулат. С. т. бир баскычта аткарылуусу мүмкүн. Темир (Fe2+) бирикмелерин азайтуу үчүн жер алдынан алынган сууларга аба жиберүү жана чыпкалоо методдору колдонулат же сууга окистендиргичтер -Cl2, KМnO4, О3 жиберилет. Темир туздарын (Fe3+) жер үстүндөгү суулардан арылтуу үчүн коагуляция, хлорлоо же акиташтоо, ал эми марганец бирикмелерин азайтуу үчүн аба менен сууну окистендирүү, акиташтоо, Cl2, KМnO4, О3, колдонулат. Сууну зыянсыздандыруу үчүн хлорлоо, озондоштуруу, ультрафиолет нурлар менен иштетүү керек. Сууда эриген газдар СО2 жана СН4 аба менен иштетүүдө, О2-вакуумда же калыбына келтиргичтер (SO2, Na2SO3) менен таасир берүүдө кескин азайат. Н2S-окистендирүүдө же биохим. ыкма менен иштетүүдө кетет. Орг. заттар активдүү көмүр гранулу аркылуу өткөрүүдө же көмүр күкүмүн сууга кошууда азайат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Суусуз титрлөө

Суусуз титрлөө – сандык анализ методунун бири. Титрлөө суу эмес эритмеде (заттар органикалык  эриткичтеги эритмеси) жүргүзүлөт. Титрлөө суу чөйрөсүндө титрлөөгө мүмкүн болбогон бардык учурларда (диссоциация константалары жакын к-талар же негиздер аралашмасы, күчсүз к-талар туздары, сууда эрибеген заттар) колдонулат. ССI 3COOH менен HCI к-талары рК айырмалуулугу DрК=рК2-рК1 =0,5 түзүп, суу чөйрөсүндө экөөнү эритмеден толук титрлеп аныктоо мүмкүн эмес. Титрлөөдө экөө тең бир убакта нейтралдашат. Ацетон чөйрөсүндө рК=3,8 HCI ССI 3COOH 100 эсе күчтүү болуп калат. Мындай шартта эки к-таны өз алдынча табууга болот. Негиздик мүнөздөгү затты титрлөөдө титрант катары көбүнчө уксус к-тасы же ацетондогу HCIO4, к-талык мүнөздөгү заттар титрлөөдө бензол менен метанол аралашмасындагы CH3ONa же CH3OK колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Суунун шорлуулугу

Суунун шорлуулугу — курамында кальций ж-a магний туздары эрип жүрүшү менен аныкталган жаратылыш суусунун касиети. Суунун шорлуулугу карбонаттуу (кальций жана магний бикарбонаты болсо), карбонатсыз (кальций, магний сульфаты жана хлориди болсо) деп бөлүнөт. Карбонаттуу шорлуулук сууну көпкө кайнатканда жок болгондуктан, убактылуу деп аталат. Ал эми кайнагандан кийинки шорлуулук туруктуу шорлуулук деп аталат. С ш. мг/экв менен белгиленет. С. ш. казанда, жылыткыч прибордо кебер пайда кылып, жылуулук алмашууну кыйындатат. Кир жууганда Са2+ иону менен чөкмө пайда кылгандыктан, самын көп сарп кылынат. Шорлуулугу жогору сууну ичүү заара жолдорунда ташты пайда кылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Суусуздануу

Суусуздануу дегидратация — организмдеги суунун физиологиялык нормадан төмөндөшү жана жоголушу. Жаныбарлар денесиндеги суунун өлчөмү 10% азайса, ооруга чалдыгат, 25% азайса, өлөт. С. организм суу менен кошо керектүү туздарды жоготот. Киши аябай суусап, тамак сиңирүүчү бездер иштеши начарлайт, кан коюуланат, кан айлануу жана бөйрөк, жүрөк, боор жана башка органдар иштеши бузулат. Организм көп С. психикалык өзгөрүүлөргө, кээде өлүмгө учуратат. Чоң кишиге караганда жаш балдарда С. тез болот. Дарылоодо С. себебин табуу зарыл. Ал эми өнөр жайында С. көп керектүү таза заттар алууда (дегидротациялоо) колдонулат. Мисалы, этил спиртинен этиленди алуу, кээ бир туздар курамынан сууну бөлүп чыгаруу (Nа2СО3•10Н2О, Nа2В4О7•10Н2О ж.б.).
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Суутек байланышы

Суутек байланышы — ар башка молекулалар же бир эле молекула атомдору суутек атому аркылуу Х-Н . . . Ү тибинде химимялык  биригиши. С. б. заттын физ.-хим. жана структуралык касиеттерине таасир кылып, физиологиялык процессте өзгөчө чоң ролду ойнойт. С. б. суутек менен терс электрдүү элементтер атомдорунун (Сl, F, О, N жана башка) ортосундапайда болот. Мисалы, мол. аралык С. б. пайда болуу схемасы: 

Н-О + Н-O --® Н-O ... Н-О

| | | |

H H H H

Бир эле молекула курамындагы С. б. o-аминофенол молекуласы мисал боло алат. С. б. энергиясы элемент терс электрдүүлүгүнө жана анын атомунун өлчөмүнө көз каранды, С. б. түзүүгө катышкан элементтер терс электрдүүлүгү канчалык чоң, ал эми атомдор радиусу канчалык кичине болсо, пайда болгон байланыш энергиясы ошончолук жогору болот. С. б. димер, тример же полимер сыяктуу ассоциаттар пайда кылат. Мисалы, С. б. болбогондо суунун тонуу, кайноо температурасы (0°С жана 100°С) алда канча төмөн болмок.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Суутек пероксиди

Суутек пероксиди, (перокиси) Н202—суутек менен кычкылтек бирикмеси; темир даамданган түссүз, илээшкек суюктук. Эрүү t 0,43°С, кайноо t 150,2°С, тыгызд. 1,47 г/см3. Суу менен жакшы аралашат, тузду эритет. Таза С. п. туруктуу, бирок катализатор катышуусу менен сууга жана кычкылтекке ажырайт. Ал реакция шартына жараша окистендиргич да, калыбына келтиргич да касиетине ээ. Лаб-яда металл пероксидине — ВаО 2 ; Nа 2О2 суюлтулган к-талар таасир этуүдөн (төмөнкү темп-рада), өнөр жайында Н2SО4 электролиздөөдөн алынган Н2S2О8 гидролиздөө менен алынат. Анын 30% эритмеси пергидроль деп аталат. химимялык  өндүрүштө окистендиргич пероксиддер алууда сырьё, жибекти, жүндү агартууда жана мед-да колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Суутектик көрсөткүч

Суутектик көрсөткүч, рН – эритмедеги суутек ионунун концентрациясын (активдүүлүгүн) мүнөздөөчү чоңдук. Ал суутек ионунун концентрациясынын (г-ион/л ) ондук терс логарифмасына барабар: рН = -lg [H +] Кадимки температурада (220 С) эритмелер чөйрөсү рН = 7 болсо, нейтралдуу, рН > 7 щелочтук, рН < 7 кычкылдуу болот. Реакция жүрүү шартын тандап алуу же алдын ала айтуу үчүн рН мааниси химимялык , потенциометриялык ж.б. методдор менен аныкталат. С. к. маанисин так аныктоо химимялык  жана биохим. изилдөөлөрдө, ошондой эле көптөгөн ө. ж. процесстеринде, топурак сапатын баалоодо жана түшүмдүүлүктү жогорулатуу чараларын көрүүдө мааниси чоң. Мисалы: Лимон суу 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Суутек электроду

Суутек электроду – электрод беттик аянтын чоңойтуу максатында электролиз натыйжасында бөлүнүп чыккан атомардык суутек менен капталган платина пластинкасы. Аны күкүрт кислотасынын суудагы 0,1 Н эритмесине матырып, эритме аркылуу 1 атм. басым алдында газ абалындагы суутекти тынымсыз жиберет. Электрод схемасы: Pt(H2)/H+ Электроддо төмөнкү электрохим. реакция жүрөт: 2H++2e-H2. 1 атм. басымда жана барабар болсо, туз кислотасынын суудагы эритмесинде суутектик электрод потенциалы 250С нөлгө барабар.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сымап оксиди

thumb|upright|Сымап оксиди.
Сымап оксиди, НgО сымап менен кычкылтек бирикмеси, Кызыл жана сары түстөгү кристалл модификациясында болот. Сууда, спиртте эрибейт; 400°С жогорку температурада жеңил ажырайт: 2НgО ® 2Нg + О2 . Сары оксиди химимялык  жактан активдуү. Жаратылышта монтроидит минералы түрүндө кездешет. Кызыл оксиди Нg(NО 3), 400°С чейин ысытуудан, сары оксиди К2СО3 Нg(NО3)2 менен аракеттенүүсүнөн алынат. Препараттык хим-да окистендиргич, боёкторго пигмент, сары оксиди — тери ооруларына каршы колдонулуучу майлар курамдык бөлүгү катарында колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Сымап нитраттары

Сымап нитраттары, азот к-тасы туздары, — Нg2(NО3), (I); Нg(NО,)2 (II). Нg2(N03)2 сууда, көмүртек сульфидинде, аммиакта эрийт. Абада суусун жоготууга жөндөмдүү болгон дигидратты Нq2(NО3)2-2Н2О пайда кылат. Эритмеси күчтүү калыбына келтиргичтик касиетке ээ. Сымап азот к-тасы менен 45°С төмөнкү температурада аракеттенүүсүнөн алынат. Меркурометрдик көлөмдүк анализде, латунду карартууда, глазурь компоненттери катарында жана башка колдонулат. Нg(NО5)2 суу менен негиздик тузду пайда кылуучу кристаллдык зат. Кристаллгидрат пайда кылууга жөндөмдүү. Ысытылган азот к-тасы сымап менен аракеттенишинен алынат. Меркурометрдик көлөмдүк анализде; ароматтык углеводородду нитрлөөдө колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сымап сульфиди

Сымап сульфиди, НgS — сымап менен күкүрт бирикмеси. Эки модификациясы бар: кызыл минерал — киноварь, кара минерал — метациннабарит. Метациннабарит акырындык менен киноварга өтөт. Балкып эрүү t 825°С. Щелочтуу ме-таллдар сульфиддеринин эритмесинде оңой эрип, М2 [НgS 2] пайда кылат. Киноварь сымап S же К2S5 менен аракет-тенишүүсүнөн алынат. Жаратылыш киновары сымапты өндүрүүдөгү негизги зат. Жасалма жарым өткөргүчтөрдү алуу-да, катализатор катарында жана башка колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сымап хлориддери

Сымап хлориддери — сымап менен хлор бирикмелери: Нg2Сl2 (каломель) жана НgСl2(сулема):Нg2Сl2-түссүз күкүм; балкып эрүү t 525 °С, щелочь же аммиак таасиринен карарат, 383,7°С газга айланат. Суу, спирт, эфир, ацетондо начар эрийт. 400°С жарыкты узак таасир этүүдө НgС12 жана Нg ажырайт. НgСl2 Нg менен аралашмасын ысытуудан же Нg2(NО3)2 суютулган туз к-тасы менен арaкеттенишүүсүнөн алынат. НgСl2-сымап дихлориди, балкып эрүү t 280 °С, кайноо t 301,8 °С, сууда (7,4 г/л 20°С), спирт, эфир, бензол, пиридинде эрийт. Сымапты хлор менен, сымап сульфатын натрий хлориди менен ысытуудан алынат. Суудагы суюлтулган эритмеси аба жана жарыктын таасиринде Нg2Сl2 жана НСl ажырайт. Уулуу зат. С. х. тери иштетүүдө, кездемелер боёодо, органикалык  синтезде катализатор, антисептик катары жана башка колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Табигый чайырлар

Табигый чайырлар — өсүмдуктөр нормалдуу фиэиологиялык алмашуу процессинде жана аларды сактоодо бөлүп чыгаруучу заттар. Т. ч. ийне жалбырактуу (карагай, арча сыяктуу) өсүмдүктөр негизги компонентин түзөт (65%). Тропиктик өсүмдүктөр алар менен өтө бай. Сууда эрибейт; спирт, эфир, эфир майларында жана башка органикалык  эриткичтерде эришет. Т. ч. ар түрдүү класска кирген химимялык  бирикмелерден турат: 1. Резинол жана чайыр к-талары — түссүз кристаллдар; эркин түрүндө канифолдо кездешет. 2. Чайыр спирттери же резинол, ошондой эле резинотаннол; алар эркин түрүндө же эфир түрүндө кездешет. Элеми чайырынан кристаллдык резинол, мисалы, a- ж-b-амирин С30Н50 О бөлүнүп алынган. Резинотаннол түстүү аморфтук зат болот. 3. Индиференттүү заттар же резендер; алардын химимялык  жаратылышы аз изилденген. Алар конц. к-та жана щелочтор таасирине туруктуу келет. Кээ бир табигый чайырларда резендер саны көп болот, мисалы, акакта 70% жакын. Т. ч. мурда өтө кеңири колдонулуп келген, бирок кийинки мезгилдерде алар синтет. чайырлар менен алмаштырылган. Азыр да медицина, парфюмерия, өнөр жайда колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Таасир алдында жарылгыч заттар

Таасир алдында жарылгыч заттар – сүрүлүү же басым күчтөрү таасири менен жарылып, экинчи жарылууга жетишээрлик энергияны пайда кыла турган заттар (сымап, коргошун (II) азиди, коргошун (II) үч нитро-резорцинат моногидраты, тетразен). Өзүнөн өзү жарылууну пайда кылуучу заттарга кээ бир органикалык  азид, мисалы, цианур үч азид, пероксид, Ag, Pb ацетилениди, арилдиазон перхлораттары, төрт азол туунду бирикмелери кирет. Берилген заттар капсулалык детанаторлордо жарылууну пайда кылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Талаа шпаттары

Талаа шпаттары – жаратылышта тоо-тектери курамында кездешүүчү заттар группасы Т. ш. курамына алюминий жана кремний оксиддеринен башка К, Nа, жана Са оксиддери кирет. Мисалы, кадимки Т. ш. же ортоклаз формуласы K2O×Al2O3×6SiO2. Т. ш. айдагы тоотектер 50 %, магма тоотектери 60 % түзөт. Т.ш. курамы анын үч системасынын (NaAlSi3O8-KAlSi3O8-CaAl2Si3O8) компоненттери өз ара катышына карай аныкталат (б.а. Na, K, Cа, чанда Ba алюмосиликаты б-ча). Курамында кошумча катарында B,Sr, Pb, Fe, Li, Rb, Cs, Eu ж.б. болот. Структурасынын негизин Al, Si түзөт. Курамы боюнча акиташ-натрийлүү алюмосиликаты же щелочтуу (ортоклаз, микроклин,) аз санда калий-барийлүү (цельзиан, гиалофан) Т.ш. деп ажыратылат. Т.ш. курамы жана структурасы рентгенография методу менен аныкталат. Т.ш. негизинен түссүз, бирок кошумча аралашмасы болгондуктан, өңү боз, кызгылт, жашыл, каралжын келет. Катуулугу МООС шкаласы боюнча 6-6,5, салыштырма масс. 2,5-2,8. Тоо-тектеринин классификацияланышы негизин Т.ш. түзөт. Карапа, айнек, фарфор, фаянс ө. ж-да, курулушта каптоочу материал катары (лабродорит), айрым түрлөрү (амазонит, олигоклаз) кооздук таш катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Таллий

thumb|Таллий.
Таллий (лат. Thallium, Tl) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIIА группа элементи, к.н. 81, ат. м. 204,37. Т. жаратылышта эки туруктуу изотобу бар: 203 Tl (29,50%) 205Tl (70,50%) турат. Андан тышкары бир топ радиоактивдүү изотоптору белгилүү: 206Tl (Т1/2 =4,19 мин), 207Tl (Т1/2 =3,79 мин), 208Tl (T1/2 =3,1 мин), 210Tl (T1/2 =1,82 мин). Уран, торий жана актиний радиоактивдүү минералдары менен бирге кездешет. Т-ди 1861-ж. У.Крукс ачкан. Жер кыртышында м. боюнча 3 ×10-4 %. Марказит, сфалерит, вюрцит, галенит, пирит минералдары курамында кездешет. Т. – бозомтук күмүш түстөгү ак металл, абада тез окисиенет. Атм. басымда Т. металлы эки кристаллдуу модификациясы a жана b формасы бар. Жогорку басымда g формасы да пайда болот. химимялык  бирикмелери 1, 3 валенттүү. 1 валенттүү бирикмелери туруктуу келип, касиеттери щелочтуу металлдарга окшош болот. Азот, күкүрт к-таларында жакшы, туз к-тасында начар эрийт. Щелочтор менен аракеттенбейт. N 2, NH3, CO2 заттары менен реакцияга кирбейт. Галогендер менен абдан жеңил аракеттенет, ал эми күкүрт жана фосфор менен ысытканда гана аракеттенет. Т. түстүү металлдар сульфиддик тоо-тектерин иштетүүдө бөлүнүп алынат. Таллий амальгамалар даярдоодо, катализатор катарында колдонулат. Галогендери монокристаллдары оптикалык приборлор, карбонаттары оптикалык айнектер, сульфиди фото элементтер жасоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Тамчы анализи

Тамчы анализи – сапаттык химимялык  анализ методу. Сапаттык анализ негизи болгон аналитикалык реакцияларды чыпкалоочу кагаз же ак жалпак фарфор бетине реагенттерди тамчылатып кошуу менен жүргүзөт. Т. а. көбүнчө түстүү бирикмелер пайда кылуучу реакциялар колдонот. Аны чыпкалоочу кагазда жүргүзүүдө, кагаз капиллярдуулугу жана адсорбциялык касиети пайдаланылат. Реагенттер эритмелери кагазга сиңип, реакцияда пайда болгон түстүү бирикмелер кагаз капиллярлары аркылуу ар башка сорбцияланышына жараша жылып, реакция жүргөн жерден ар кандай аралыкта жайгашкан түстүү шакекчелерди пайда кылат. Ошол шакекчелер түсү боюнча аралашма курамындагы тигил же бул компонент аныкталат. Бул анализди колдонуп 50 мм3 тамчыдан 0,1-0,001 мкг затты табууга болот. Кагаздагы тактар же шакекчелер коюулугу боюнча зат концентрациясын болжол менен аныктайт. Бул метод Н.А. Тананаев тарабынан иштелип чыккан да, көбүнчө экспресстик анализде колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Тамчы тосуу методу

Тамчы тосуу методу – дисперстик агымдан (г-с), суюктуктар тамчыларын (10 мкм) бөлүү. Суюктуктар тамчылары форсункада, көбүктөр жарылганда, чаңдарды тазалоочу аппаратта, кургак буулантып айдоо, ректификация жана жылуулук берүүчү аппараттарда пайда болот. Пайда болгон тамчылар аппарата газ агымдары аркылуу учуп, тетиктерди дат басууга алып келиши мүмкүн. Ошондуктан, суюк тамчыны газ агымдарынан арылтуу маселеси атайын аппараттар аркылуу ишке ашырылат. Өндүрүштө колдонулуучу тамчы кармоочу аппараттарга: гравитациялык, инерциялык, борборго умтулуучу күчтүн негизиндеги циклондор кирет. Тамчы кармоочу аппараттар туман пайда болуусун азайтат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия