Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Поляриметрия

Поляриметрия – оптикалык активдүү заттар аркылуу өткөн жарык уюлдануу тегиздигинин айлануу бурчун өлчөөгө негизделген метод, ал эми өлчөөчү аспап уюлдануу деп аталат. Жарык булагынан чыккан нур (натрий же сымап лампасы) призма аркылуу өткөндө тегиздикте уюлданат. Уюлданган жарык изилденүүчү зат куюлган кювета аркылуу өтүп анализаторго туш келет. Эгерде эки призманын уюлдануу тегиздиги бири бирине салыштырмалуу тик бурчтукта жайгашса, анда изилденүүчү зат жок кезде, уюлданган жарык анализатор аркылуу өтпөйт. Оптикалык активдүү затты аспапка жайгаштыргандан кийин уюлданган жарык анализатор аркылуу өтпөш үчүн анализаторду оңго же солго бир аз б бурчка жылдыруу керек. Бул бурч байкалуучу оптикалык айлануу болуп саналат. Аны формула боюнча салыштырмалуу айланууга эсептейт. Мында, б – уюлдануу тегиздигинин айлануу бурчу; l – кюветтин (оптикалык активүү заттын калыңдыгы) узундугу; с - заттын % менен алынган концентрациясы; t - өлчөөлөр жүргүзүлүүчү темп-ра; l-пайдаланган жарыктын толкун уз. Көпчүлүк учурда, төмөнкү формула боюнча аныкталуучу: мол-лык айлануу колдонулат, М- зат мол. массасы.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полярографиялык анализ

Полярографиялык анализ — тынымсыз жаныланып туруучу сымап электродунда иондор (заттар) калыбына келишине негизделген электр-хим. анализ. П. а. методу 1922-ж. Я. Гейровский тарабынан сунуш кылынган. Метод зат концентрациясына түз пропорцияналдуу болгон чектүү диффузия-лык токту (1а) аныктоого негизделген. Чектүү ток мааниси полярограмма деп аталган, ток күчүнүн (I) электродго таасир эткен электрдик чыңалууга (Е) болгон көз карандылыгы ийри сызыгынан аныкталат.

Поляграфиялык толкун бийиктиги (h) зат концентрациясына пропорциялаш болот. Полярографиялык толкун ортосуна (id/2) туура келген потенциал жарым толкун потенциалы (j1/2 )деп аталат. П. а. полярографта жүргүзүлөт. Полярографиялык метод жардамы менен реактивде, куймаларда, кендерде металл кошундулары (жез, цинк, кадмий, коргошун жана башка) аныкталат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Потенциометрия

Потенциометрия – электроддук потенциал – E эритмедеги электр- химиялык реакцияга катышуучу иондор концентрациясына жараша өзгөрүүсүн өлчөөгө негизделген электр-хим. метод. Мындай көз карандылык Нернст төмөнкүдөй жөнөкөйлөтүлгөн теңдемеси менен туюнтулат:

0,058

ЕМе0/Ме+n = Е0Ме0/Ме+n + ——— lg [Me +n] n 

Мында Е0 – стандарттык потенциал, n – реакцияга катышуучу электрон саны: 0,058 – турактуу сан; С - же [ Me +n] иондор конц-сы. П. изилденүүчү эритмеге матырылган индикатордук жана стандарттык электроддон турган гальваникалык элемент түзүлүп, анын электр кыймылдаткыч күчү өлчөнөт. Ал эки электрод потенциалынын айырмасына барабар. Стандарттык электрод потенциалы турактуу чоңдук, ал эми индикатордук электроддун потенциалы аныкталуучу иондор конц-сына түз пропорционалдуу. Ошондуктан, анализденүүчү эритмедеги иондор конц-сы гальваникалык элементтеги индикатордук электрод потенциалы боюнча аныкталат. П. индикатордук электрод катарында айнек мембраналуу, хингидрон, платина жана ион тандалма, суутектик электроддор колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Потенциометриялык титрлөө

Потенциометриялык титрлөө – аныкталуучу ионго сезгич электроддук потенциялды өлчөөгө негизделет. Метод керектүү химимялык  индикатор жок кезде же аны колдонууга мүмкүн болбогон учурда пайдаланылат. Титрлөө учурунда аныкталуучу ион конц-сынын өзгөрүшүн прибор шкаласы боюнча билсе болот (рН же мВ). Алынган чоңдуктар титранттын көлөмүнө болгон көз карандылыгы боюнча титрлөөнүн ийри сызыгын түзөт, да, ал боюнча эквиваленттик чекитин жана титрлөөгө сарпталган титрант көлөмү аныкталат. П. т. көлөмдүк анализ методунда колдонсо болот. К-талык-негиздик титрлөөдө айнек жана салыштырмалуу электрод колдонулат. К-талар, негиздер диссоциация константасын аныктайт. Чөкмөгө айландырып титрлөөдө электрод катары металл жана аныктала турган иону менен жабылган электродду колдонот. Мисалы, күмүш ионунун концентрациясын аныктоодо электрод катары күмүш тузу менен жабылган күмүш зымын колдонот. Окистендирип калыбына-келтирип титрлөөдө индикатордук электрод катары платина зымы жана салыштырмалуу электрод колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Празеодим

thumb|Празеодим.
Празеодим (лат. Praseodymium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин 8-катарынын IIIB группа элементи. К.н. 59, ат. м. 140,907. П. массалык саны 121Pr, 129Pr, 130Pr,133Pr -154Pr болгон 22 изотобу белгилүү. П. жаратылышта 141Pr болгон бир гана изотобу бар. П. 1885-ж. австр. химик Ауэр Фон Вельсбах тарабынан ачылган. П. - күмүш түстүү ак металл, балкып эрүү температурасы 935оС; кайноо температурасы 3127оС; жер кыртышынын (массасы б-ча) 7×10-4 % түзөт. Ал жаратылышта монацит, бастнезит, лопарит минералдары курамында болот. П. бирикмелеринде +3 жана +4 окистенүү даражаларын көрсөтөт. П. окистенүү -калыбына келүү потенциалы –2,46 барабар. П. активдүү металл. Галогендер менен аракеттенип туздар пайда кылат. Ал эми азот, күкүрт, көмүртек, кремний, фосфор, суутек менен ысытканда аракеттенип, тиешелүү бирикмелер пайда кылат. К-талар менен аракеттенет, бирок щелочтор менен аракеттенбейт. П. түстүү металлдар куймаларына бир аз кошуудан, алардын касиеттери жакшырат. П. кошулган айнектен нурдан сактоочу көз айнектер жасалат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Пресс-порошоктор

Пресс-порошоктор — күкүм түрүндөгү, ысытып пресстөө аркылуу материалдарга айлануучу, чайыр жана материал физ. сапатын жогорулатуучу катуу заттар бирикмеси. Алынган материал (фенопласт) касиети, сапаты чайыр санына жана кошумча заттар түрүнө жараша болот. Кошумча заттар порошок түрүндө же була түрүндө болушат. Аралашмага кирүүчү кошулма-ларды бириктирүү, байланыштыруу үчүн негизинен фенол альдегид чайыры колдонулат. Мисалы, техниканын жалпы түрүнө кирүүчү, көп колдонулуучу материалдар (розетка, рукоятка жана башка) алыш үчүн жыгач уну жана фенол альдегид чайыры пайдалынылат. Жогорку температурада иштетилүүчү радиотетиктери асбест же слюданын чайыры кошулган күкүмүнөн алынат. Сууга, к-тага чыдамдуу материалды алууда фенол альдегид чайыры, графит, кокс күкүм түрүндөгү аралашмасы колдонулат жана башка П. п. алуу үчүн чайырды, кошумча заттарды майдалап туруп аралаштырат. Аралашмада чайыр саны 40-50% түзөт. Мындай аралашма 90-120°С ысытып престөө аркылуу таблеткага айландырылат. Таблеткадан буюмдар жасоо ысытып пресстөөнүн ар түрдүү методдору аркылуу жүргүзүлөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Прометий

Прометий (лат. Promethium, Pm) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 61, ат. м. 145. П-дин массалык саны 132Pm - 154Pm болгон 23 радиоактивдүү изотоптору белгилүү, алардын ичинен туруктуурагы болуп 145Pm эсептелет. П. 1947-ж. амер. изилдөөчүлөр Дж. Маринский, Л. Гленденин жана Ч. Кориэлл тарабынан ядролук реакциялар продуктуларынан 147Pm изотобу түрүндө бөлүнүп алынган. Жер кыртышында кездешпейт деп эсептелген, бирок ал жасалма ыкма менен алынгандан кийин жер кыртышында да болоору аныкталган. Бирикмелеринде П. окистенүү даражасы +3 барабар, ал эми окистенүү -калыбына келүү потенциалы –2,42. П. күмүш түстүү ак металл; балкып эрүү температурасы 1035оС; кайн. температурасы 2730оС. П. 147Pm изотобу практикада эң керектүү, анткени ал сааттын жана угуучу аппарат тетиктерин жасоодо колдонулат. 5 мг Pm2О3 – оксидинен бир жылга жете иштөөчү батарейкалар жасалат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Протактиний

thumb|Протактиний.
Протактиний (лат. Protactinium, Pa) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 91, ат. м. [231]. П. массалык сандары 216Ра, 217Ра, 222Ра – 238Ра болгон 19 изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу болуп 231Ра саналат. П. жер кыртышында өтө сейрек учурайт. П. 1917-ж. О.Ган менен Л.Мейтнер (Германия) жана Ф.Содди менен Дж.Крэнстон (Англия) деген окумуштуулар бир убакта ачышкан. П. жер кыртышынын м. боюнча 10-10 % түзөт. П. - жалтырак ачык-боз түстөгү металл; балкып эрүү температурасы 17500С; кайн. температурасы 42000С; бирикмелеринде +2, +3, +4 жана +5 окистенүү даражаларын көрсөтөт, бирок +3 окистенүү даражасындагы бирикмелери жакшы изилдене элек. П. Ра2О5 оксидин вакуумда ысытканда, ал Ра2O2 оксидине чейин калыбына келет: 2Ра2О5 ® 1500 ®  2Ра2O2 + 3О2 П. суутек, фтор, хлор менен жогорку температурада реакцияга кирет. П. оксиддери сууда, к-таларда начар эрийт. П. касиеттери толук изилдене элек.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Протон

thumb
Протон ― атом ядросу курамына кирген элементардык бөлүкчө, массасы 1 барабар, +1 оң зарядка ээ. Атом ядросу заряды протондор санына барабар. 11Р белгиси менен белгиленет. Эң жогорку энергияга чейин ылдамдатылган протондор ядролук реакцияларды ишке ашырууда пайдаланылат.
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Псевдо суюлтуу

Псевдо суюлтуу – газ жана суюктуктар катуу заттар менен куюн абалда кыймылга келип, өз ара аракеттениши. Катуу заттар күкүмдөрү газда же суюктукта фонтан абалында көтөрүлүп, термелүү же айланууга учурап, тийишүү беттерин жогорулатуусу процесстин негизин түзөт. Өнөр жайда процесс кургатуу, күйүү, адсорбция, десорбция, пиролиз, отундарды газга айландырууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Пурин

thumb|7H-Пурин.
Пурин – курамы C5H6N4, болгон, пиримидин менен имидазол шакекчелери конденсацияланган бициклдүү гетероциклдүү система:

6 N7

1N 5

8

2

N 4 N9

3 H

П-кадимки шартта 2460С балкып эрүүчү, түссүз кристалл. Ал начар негиздүүлүк, ошол эле учурда анын N-H тобу начар к-талык касиетке ээ, натыйжада П. к-талар, щелочтор менен гидролиз реакциясына оңой кирүүчү туздар пайда кылат. Ал ароматтык касиетке ээ болуп, окистендиргичтерге туруктуу бирикме. П. шакекчеси нуклеозид, нуклеотид, нуклеин к-таларынын, кээ бир алкалогиддер, антибиотиктер, витаминдер фрагменттери болуп эсептелет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Пурин негиздери

thumb|ксантин.
Пурин негиздери – негиздик касиетке ээ болгон, пурин окси - жана амин туундуры. Алар бири биринен пурин ядросундагы функционалдык топтор жаратылыштары боюнча айырмаланат. П.н. жаратылышта жаныбарлар, өсүмдүктөр жана микроорганизмдер организминде пиримидин негиздери менен бирге нуклеин к-талары, нуклеотиддер, нуклеозиддер жана өз алдыларынча кээ бир коферменттердин курамдарында кездешет. Эркин түрүндө П.н.көптөгөн өсүмдүктөр курамында, жаныбарлар боорунда, канында, сүтүндө, терилеринде ж.б. органдарында болот. П.н. ичинен көп таргандары аденин (I), гуанин (II), гипоксантин (III) жана ксантин (IV):

I R=H; R¢ =NH 2 II R=NH2 ; R ¢ =OH 

III R=H; R¢ =OH IVR=R ¢ =OH 

Нуклеин к-таларынын курамында негизинен аденин менен гуанин гана кездешип, өтө аз санда кээде алардын метил туундулары болот: 2-метиладенин, 6-метиладенин, 1-метилгуанин, 2-метилгуанин, 2,6-диметилгуанин. Пурин жаратылышта өсүмдүк курамында (чай, кофе, какао) эркин түрүндө кезигүүчү негизги туундулары болуп, метилденген ксантиндер-тиобромин, тиофиллин, кофеин эсептелет. П.н. нуклеин к-таларын, нуклеотид

ж-а нуклеозид 1н H2SO4 же 12нHClO4 жардамы менен 100оC гидролиздөөдөн алынат. Аларды cинтездик ыкмалар менен да алууга болот. П. н. синтездеп алууда баштапкы продуктулар болуп пурин жана заара к-талары эсептелет. Айрым бир таза П. н. практикада дары-дармек заттар катарында (мис, кофеин, тиофиллин, теобромин) колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Пьезоэлектриктер

Пьезоэлектриктер – электр талаасынын таасири астында кысылып деформациялануу касиетине ээ болгон кристаллдар. Биринчи жолу пьезоэлектрдик касиеттерге кварц кристаллдары ээ экендигин бир тууган Кюрилер 1880-ж. табышкан.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Радиациялык химия

Радиациялык химия — иондоочу нурлануунун таасири астында заттардагы химимялык  процесстерди изилдөөчү хим-нын тармагы. Иондоочу касиетке гамма, рентген, ультра кызгылт көк нурлар жана элементардык бөлүкчөлөр ылдамдатылган агымы, радиоактивдүү бөлүкчөлөр ээ. Р. х. процесе өтүш үчүн нурлануунун энергиясы атом жана мол-р иондоо потенциалынан чон, болушу зарыл. Нурлануулар химимялык  процесстерди козгоо касиети радиоак-тивдүүлүк ачылгандан кийин (1896-ж., А. Беккерель) белгилүү болгон. Бирок Р. х. илим катары 20-к. 40-ж. ядро реактору курулгандан кийин калыптанган. «Р. х.» терминин 1945-ж. М. Бертан киргизген. Ядро отунун бөлүп алуу, ядролук калдыктарды кайра иштетүү, радиацияга (нурлантууга) туруктуу материалды жаратуу жана башка Р. х. алгачкы милдети болгон. Р. х. андан аркы өнүгүүсү иондоочу нурлантуунун таасири астында ар кандай органикалык  жана органикалык  эмес системалар физ.-хим. касиеттеринин өзгөрүшүп, Р. х. реакциялар негизги закон ченемдүүлүктөрүн изилдөөгө багытталган. Р. х. жардамы менен биологиялык системанын нурланууга болгон сезгичтиги, нуклеин кислоталары нурлануудан бузулуу механизми, нурлануудан (радиациядан) сактап калуучу химимялык  бирикмелер талдоонун илимий негизи аныкталган жана көптөгөн жаңы материалдар (мисалы, полимерлер түрлөрү) иштетилген. Азыркы Р. х. — ядролук физ., химимялык  ө. ж., энергетика, космостук изилдөө, мед. биологиялык менен байланышкан. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Радиациялык химия технологиясы

Радиациялык химия технологиясы – нур таасири менен белгилүү сандагы активдүү беттер пайда кылып, химимялык  реакциялар ылдамдыгын чоңойтуу. Мындай шартта полимерлешүү, вулкандаштыруу, жарым өткөргүчтөрдү алуу, кир сууларды жана таштандыларды зыянсыздандыруу процесстери жүрөт. Нур булактары катары Со 60 (N=50 кВт, Е=0,5-1,5 МэВ) изотоптору колдонулат. Мындан сырткары индий-калий куймалары жана U235 колдонулушу мүмкүн.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Радий

thumb|Мария жана Пьер Кюрилер (1903).
Радий (лат. radium), – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIА группа элементи; к.н. 88; ат. м. 226,025. Массалык сандары 213Ra, 215Ra, 219Ra, 230Ra болгон изотоптору бар. Алардын ичинен a-радиоактивдүү 226Ra эң туруктуусу (Т½ =1620 жылга жакын). Р. элементин 1898-ж. Мария жана Пьер Кюрилер ачышкан. Ал өтө сейрек жана чачыранды элемент. Уран тоо тектеринин 1 т-сынан 0,34 г. Р. алынат. Жер кыртышында радий 10-10 % болот. Р. абада тез карарган күмүш сымал, ак жалтырак металл; эрүү температурасы 969 °С; кайноо температурасы 1500 °С жакын; тыгызд. 5,5 – 6 г/см3. Окистенүү даражасы +2. химимялык  касиеттери боюнча барийге окшош, бирок андан активдүү. Азот менен Ra3N2, кычкылтек менен RaO; суу менен суутекти бөлүп чыгарып күчтүү негизди; галогендер менен хлорид, бромид, йодидди пайда кылат. О. эле к-талар менен реакцияга кирет. Анын хлориди, бромиди, йодиди, нитриди, сульфиди сууда жакшы эрийт. Ал эми карбонаты, сульфаты, хроматы сууда эрибейт. Р. уран тоотектерин кайра иштетүүдө экстракция, хроматография, чөктүрүү ыкмалары жана RaCl2 эритмесин электролиздөөдөн алынат. Р. мед-да нейтрон булактарын алууда колдонулат. Ал организмге тамак менен келет да, анын 80 % сөөк ткандарында чогулат. Р. латын сөзү кыргызча «нур чыгарамын» дегенди билдирет. Радий элементинин ачылышы радиометриялык жана спектралдык анализ ыкмалары менен далилденген.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Радиоактивациялык анализ

Радиоактивациялык анализ – изилденүүчү заттын элементтик курамын ар түрдүү ядролук реакциялардын жардамы менен аныктоо методу. Изилденүүчү зат алдын ала ядролук бөлүкчө же күчтүү g-нур менен нурландырылат. Ядролук реакция натыйжасында активдүүлүгү боюнча сан жагынан аныкталуучу жана изилденүүчү үлгүдөгү тигил же бул элементтин баштапкы изотопторун эсептөөгө мүмкүнчүлүк берүүчү радиоактивдүү изотоптор пайда болот. Элемент жаратылыш курамы белгилүү болгондуктан, бир эле белгилүү изотоп аркылуу зат курамын аныктоого болот. Радиоактивдүү изотоптор пайда болуу ыкмасы боюнча Р. а. – эки вариантка бөлүнөт: радиохим. жана спектрометриялык. Радиохим.-лык вариантта үлгүнү нурландырат жана ажыроо ийри сызыгы же башка методдор менен бөлүнгөн изотоп тазалык даражасын аныктайт. Ушундай эле ыкма эталондук үлгүнү даярдап элемент сандык мааниси аныкталат. Анализ спектрометриялык вариантында нурландыргандан кийин үлгүнүн g-нурлануусунун спектрин ченейт да үлгү менен бир учурда нурландырылган эталондук зат спектри менен салыштырат. Бул g -нурлануунун энергиясы жана жарым ажыроо мезгили боюнча изотопторду идентификациялоого мүмкүнчүлүк берет. Бул вариант үлгүнү нурландыргандан кийин химимялык  ажыратуусуз эле үлгүнү анализдөөгө мүмкүнчүлүк берет. Р.а. жетишкен жагы: эң жогорку деңгээлдеги сезгичтүүлүгү, кээ бир элементтер үлгүнү ажыратуусуз эле аныктоого мүмкүнчүлүк бергендиги, хим-лык реактивдер тазалыгына жогорку талаптын жоктугу, микро-, субмикроконцентрациядагы элементтер аныктоосу жана экспресстүүлүгү. Жетишээрлик кубаттулуктагы ядролук нурландырууда үлгүнүн ажыроосу (бузулуусу), деструкцияга учурашы Р. а. кемчилигин билдирет. Колдонуу тармагы: Р.а. колдонуу тармагы өтө кеңири. Алар: жарым өткөргүчтүк техникада колдонулуучу өтө жогорку тазалыктагы заттар анализи, плазма, жаныбарлар жана өсүмдүктөр тканындагы, кан курамындагы микроэлементтер аныктоодо; криминалдык медицинада эң кичине сандагы үлгүдөн мышьякты (As), сымапты (Hg) жана башка кээ бир элементтерди аныктоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Радиоактивдүү таштандылар

Радиоактивдүү таштандылар – ядролук реакторлор иштөөсүндө жана радиоактивдүү изотоптор колдонууда, өндүрүүдө пайда болуучу колдонулбаган радиоактивдүү заттар. Ө. ж. Р.т. жоюу үчүн аларды концентрациялайт жана андан кийин атайын даярдалган жылчыксыз контейнерлерге бекитип, көп убакыт сактоочу жер алдында жайгаштырылган (радиоактивдүүлүк таралышынын коопсуздугун камсыз кылуучу) изоляцияланган сактоочу жайда сактоого жиберилет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Радиоактивдүү элементтер

Радиоактивдүү элементтер — бардык изотоптору радиоактивдүү болгон химимялык  элементтер. Р.э. технеций 43Тс, прометий 61Рm, ошондой эле элементтер мезгилдик системасынын аягындагы бардык элементгер (L = 84-103), уран 92U жана трансурандык элементтер кирет. Тс жана Рm стабилдүү изотоптору жок. Алар жаратылышта кезикпейт, жасалма ыкмасы ар түрдүү ядролук реакциядан алынат. Жаратылышта уран жана торий кезигет, радиоактивдүү изотоптору 238U, 232Тh. 238U изотобунун жарым ажыроо мезгили Т1/2 = 4,51 млрд ж., 231U - 700 млн., 232Тh изотобунуку 13,9 млрд ж. болгондуктан, жердеги пайда болгон биринчи Р. э болуп эсептелет. Баштапкы алынган Р. э. ядролору эки эсеге азайганда кеткен убакыт Р. э. жарымына ажы-роо мезгили (T1/2) деп аталат. Ал турактуу чоңдук. Ажыроо ылдамдыгы бирдиги Кюри (Кu). Практикада милликюри (1 mКu = 3,7-107С-1 ажыроо/сек); микро-кюри (1 mkКu = 3,7. 104С-1 ажыроо/сек) колдонулат. Р. э. a, b, g - нурларды бөлүп чыгаруу менен ажырайт. a-ажыроодо пайда болгон элементтер изотобу мезгилдик системада энелик ядродон эки клетка сол жакка жайгашат да массасы 4 м. а. б. азаят. b - ажыроодо баштапкы элементтен бир клетка он жагындагы элемент изотобу пайда болот да массасы өзгөрбөйт. Жасалма радиоактивдүүлүк белгилүү болгондон кийин спонтандык, протондук, эки протондук, позитрондук ажыроолор жана К жутуу ачылган. Радиоактивдүү нурлар таасири менен жүргөн химимялык  айланыштар радиолиз деп аталат. Спонтандык ажыроодо бөлүнген нейтрондор эсебинен термоядролук жарылуу пайда болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Радиолиз

Радиолиз — иондоочу нурлануу таасири менен заттар химимялык  же физ.-хим. айлануусу. Мындай айланууда зат адатта бөлүктөргө ажырайт. Мисалы, суу гидроксил радикалына жана суутек атомуна ажырайт. Ажыроо процессинде башка химимялык  же физ.-хим. өзгөрүүлөр болушу мүмкүн. Р. кубулушу химимялык  бирикмелер синтез-дөөдө, полимерлер алууда, көптөгөн радиохимиялык технологияларда жана илимий иштерде кеңири колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Радиоспектроскопия

Радиоспектроскопия – физиканын бир нече герцтен 3·1011 чейинки жыштыктагы электромагниттик спектрлер изилдөөчү бөлүгү. Р. метод зат атомунун радиотолкунду сиңирүү же бөлүү эффектисин излдөөгө негизделген. Атом радиотолкунду сиңирүүсү же бөлүп чыгаруусу кванттык мүнөзгө ээ болот да, бөлүкчө (атом, электрон, ядро) бир энергетикалык абалдан Ек экинчи энергетикалык абалга Еm өтүүсүндө ишке ашат. Электро-магниттик энергиянын квант энергиясы үчүн Бор DЕ=hJ= Ек – Еm туюнтмасы туура келет. Ошондой эле оптикалык спектроскопия сыяктуу энергетикалык деңгээлдеги ичке мол. өтүүлөр ар кандай күчтүүлүктөгү спектрдик сызыктар түрүндө берилет. Радиотолкундар диапазонунда деңгээлдин аралыгында төмөндөгүдөй өтүүлөр болушу мүмкүн: 1. Мол-нын айлантуу деңгээлинде. 2. Электрондун магниттик деңгээлинде. 3. Магниттик жана 4. Ядронун электрдик квадупольдук деңгээлинде. Ушуга байланышту Р. методдору: 1. Айлантуу (микротолкундук) спектроскопиясы (АСМ); 2. Электрондук парамагниттик резонанс (ЭПР); 3. Ядролуу магниттик резонанс (ЯМР); 4. Ядролуу квадруполдук резонанс (ЯКР) деп бөлүнөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Радиохимия

Радиохимия – радиоактивдүү заттар химимялык  касиеттерин, аларды бөлүү, концентрацияло жана тазалоо ошондой эле ядролук айлануудагы алардын абалын изиолдөө илими. Радиохим. төмөндөгүдөй 4 бөлүмдөн турат. 1. Жалпы Р.; 2. Кээ бир радиоэлементтер хим-сы; 3. Радиоактивдүү айланууларды коштоочу процесстер хим-сы; 4. Практикалык Р. Р. методикалык жактан өзгөчөлүгү элементтерди жана изотопторду алардын радиоактивдүү нурду чыгаруусу жана ядролук айлануу продуктусу боюнча аныктоо. Бул анализденүүчү заттагы тигил же бул изотоп санын жөнөкөй ыкмада гана аныктоого мүмкүнчүлүк бербестен, изотоптук жана элементтик анализди да аткарат. Изотопту аныктоо жана модификациялоону радиоактивдүү нурдануу бардык түрлөрүнүн a-, b-, g- кванттар электрондун конверсиясынын активдүүлүгүн ченөө менен ишке ашырат. Р. мүнөздүү өзгөчөлүгү өтө аз өлчөмдөгү, зат аныктоосу ж.б. методго караганда тактыгы, сезгичтүүлүгү, тандалмалуулугу, жөнөкөйлүгү.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия