Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кандөбө шаар чалдыбары

Кандөбө шаар чалдыбары – 6–12-кылымга таандык шаардын калдыгы. Ысык-Көл аймагында жайгашкан. Шаар үч бөлүктөн: айланасы жал менен курчалган борбордук бөлүгү (цитадель) жана анын айланасындагы шаардыктардын турак жайлары, курулуш имараттары (шахристан) жайгашкан. Шахристан дубал менен курчалган. Шаар жалпысынан сыртынан кош жал менен курчалып, Тоң суусуна кошулган. Жалдардын аралыктарындагы аянттарда карапайым калктын, кол өнөрчүлөрдүн жана дыйкандардын турак жайлары, ал эми шаардын борб. бөлүгүндө жана шахристанда шаар башкаруучулардын, дөөлөттүү адамдардын турак жайлары, чарбактары жайгашкан. Археол. изилдөөлөрдө чарбалык мүнөздөгү курулуш имараттары, темирден жасалган буюмдар, тыйын, карапа, жаргылчактар, бышкан кыштардын калдыктары табылган. Шаар жөнүндө маалыматтар орто кылымдардагы жазма булактарда кездешип, Улуу жибек жолундагы 8–12-кылымдагы Тоң шаары менен салыштырылат. Бул шаар тууралуу 19-кылымдын 70-жылында В. В. Герн, Н. В. Сорокин, В. П. Поярков, С. М. Дудиндин маалыматтарында, ошондой эле В. В. Бартольддун эмгегинде эскертилет. Археологдор А. Н. Бернштам жана Д. Ф. Винник тарабынан изилденген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Толук уйкаш

Толук уйкаш – ыр саптарындагы уйкаштыкты түзгөн сөздөрдүн уңгусу да, мүчөсү да окшош, үндөш тыбыштардан турган уйкаштык. Мисалы, 

Мурунку өткөн заманда,

Жан-жаныбар аманда. 
 

Мындагы уйкашкан сөздөр (заманда-аманда) окшош үндүү тыбыштар менен уйкашып турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Логика (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Логика
Кара-Дарыя шаар чалдыбары

Кара-Дарыя шаар чалдыбары – б. з. ч. 4–1-кылымга таандык шаардын калдыгы. Өзгөн шаарынан 15 км түштүк-чыгышта Кара -Дарыя суусунун оң тарабында, бийик секиде жайгашкан. Тегерете аң менен курчалып, чарчы сымал дубал менен бекемделген. Дубалдын узундугу 320–330 м; кароол мунаралары бар. Батыш тарабында дубалга жакын сепил жайгашкан, анын дубалынын бийиктиги 10 м. Археологиялык изилдөөлөрдө Шоробашат маданиятына мүнөздүү (б. з. ч. 4–1-кылым) оймо-чиймелер менен кооздолгон, ар түскө боёлгон карапа идиштери, чоподон жасалган ийиктин баштары, темир тегерек шакекчелер табылган. Бул эстеликти Ю. А. Заднепровский жана Д. Ф. Винник изилдешкен.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Кара бодун

Кара бодун (Кара будун) – 6–12-кылымда түрк элдеринде калктын жалпы аталышы. «Кара» сөзү «калың», «көп», «улуу» маанисин да туюнткан. Бул термин руна сымал жазуу эстеликтеринде көп кездешет.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Толук эмес уйкаш

Толук эмес уйкаш – ырдагы уйкаштыкты түзгөн сөздөрдүн акыркы муундары (же акыркы үндүүлөрү) гана окшош тыбыштардан түзүлгөн уйкаштык. Мисалы,

Бирок муну – кур кыялда күйгөн от,

“Тиги дүйнө бар” деген сөз – бир жомок.

Бушаймандуу чындык ушул: чиркин ай,

Бу дүйнө бар, мындан башка дүйнө жок! 

Мындагы уйкашкан сөздөрдүн (күйгөн от – бир жомок – дүйнө жок) акыркы мууну гана (от – мок – жок) уйкашып турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Логика (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Логика
Капчыгай палеолит өнөрканасы

Капчыгай пaлеолит өнөрканасы – төмөнкү палеолит дооруна таандык таш куралдар эстелиги (устаканасы). Кадамжай районундагы, Марказ айылынан 20 км түштүк тарапта жайгашкан. Арпалык тоосунун капчыгайында таш курал жасоочу оттук таш тегинин катмары табылып, мустье доорунда ушул жерден таш куралдарын жасашкан. Археолог П. Т. Конопля тарабынан ачылган. Кийин А. П. Окладников тарабынан изилденген. 2001-жылдан А.П.Деревянко жана А.Н.Зенин жетектеген россия-кыргызстандык палеолиттик топ тарабынан изилденип жатат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Каңлы

Каңлы, канды – б. з. ч 3–1-кылымдагы түрк уруулар бирикмеси. Сырдарыянын орто агымындагы өрөөндө жайгашкан. Борбору – Отрар шаары болгон. Түрк тилдүү каңгүйлөр зороастризм динин тутуп күнгө, айга жана айрым жапайы аң жаныбарларга сыйынышкан. Усундардын көрсөткөн кысымынан каңгүй уруулары түндүк хунндар байырлаган аймактарга көчүп өтүшкөн. Алар алан-сармат, хазар, согду, эфталиттерге, Батыш Түрк кагандыгына, арабдарга, Караханийлер дөөлөтүнө каршы күрөшүшкөн, айрым учурларда көз каранды абалда да болуп турушкан. Кыпчак үстөмдүгүнөн мезгилинде каңлылар кыпчак уруулук союзуна компонент катары кирип, 13-кылымда каңлылар кыпчактардын орчундуу бөлүгүн түзүп калышкан. Рашид ад-Дин каңлылар Элуй Сирас жана Көк Ирдыш (Иртыш) дарыяларынын ортосунда наймандар менен бирге кыргыздарга жамаатташ жайгашкандыгын жазат. Болжолу 11–13-кылымда каңлылардын бир бөлүгү Жетисуудан түндүк-чыгыш тарапта көчүп-конуп жүрүшкөн. Ушул мезгилде Хорезм шахтарынын мамлекетинин саясий турмушунда каңлылардын таасири күчтүү болгон. Абул Гази К-ларды огуз уруулары менен Ысык-Көл, Жулы, Телашта (Талас) жамаатташ жашагандыктарын баяндайт. Плано Карпини жана Рубрук 13-кылымда каңлыларды Сырдарыянын төмөнкү агымына, Каракумга чектеш аймактарга жайгаштырышат. 13-кылымда каңлылар Орто Азиядагы эбегейсиз зор аймакка (огуз-кыпчак этностук чөйрөсүнө) чачырап кетишкен, каңлылар бүгүнкү ногой, каракалпак, казак, крым татарлары жана башка элдердин этностук пайдубалын түптөөгө катышкан негизги этнокомпонент. Каңлы уруусун кыргыздардын курамындагы Булг(а)чынын тукумдары катары 16-кылымда Сайф ад-Дин Аксыкенди тарабынан жазылган «Мажму ат-Таварихте» эскерилет.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 

Категория:Байыркы түрк уруулары
Каңгүй

Каңгүй, Кангха, Кангдиз – Орто Азиядагы байыркы мамл. бирикме. Арал деңизинин боюн, Амударыя менен Сырдарыянын аралыгындагы бир катар жерлерди, Хорезм, Ташкен, Талас суусуна чейинки түндүк Теңир-Тоо аймактарын камтыган. Каңгүй мамлекетине беш дубан (Сусе, Фуме, Юени, Ги, Юегянь) караган. 120миңдей аскери, алты жүз миңдей калкы болгон. Каңгүй мамлекети б. з. ч. 2-кылымда усун уруулар союзу жана Дабан мамлекети менен элчилик, соода жана маданий байланышта болгон. Каңгүй б. з. ч. 1-кылымдын ортосунда хунндардын кытайларга каршы канатын колдогон. Б.з. 1-кылымында кушандыктар менен алака түзүп, каңгүй падышасынын кызына Кушан өкүмдары үйлөнгөн. Б. з. 1–3-кылымында Хорезм жана Ташкен аймагын Кушан мамлекетине тарттырып жиберген. Байыркы жазма булактарында б. з. 287-жылы каңгүй элчилери Кытайдын Батыш Цзин, 379-жылы Эртецин, 437-жылы Вэй падышалыктарына келгендиги баяндалат. Каңгүйлөр этностук компоненттер катары соңку түрк элдеринин курамдарына (кыргыз, казак, түркмөн, азербайжан, башкыр, ногой, крым татарлары, каракалпак жана башка) жуурулушуп кеткен.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Кан таламай

250px|thumbnail|left|Кан таламай
 Шарты 
Оюнчулардын саны 2—6 киши.

Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтча, бөлмө.

Оюнда колдонуучу буюмдар, чүкөлөр.

 Оюнга даярдануу 
Оюнчулар тегерек болуп уй мүйүз тарта отурушкандан кийин шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.

 Оюндун баяны 
Кезектеги оюнчу, оюнчулардын алдына бардык чүкөлөрдү чачып таштайт. Жылтырак түстүү болгон чүкөлөрдүн бирөөсү «кан» болот. Эгерде чүкөлөрдү кезектеги оюнчу чачып таштагандан кийин «кан» «таа» болуп түшсө, бардык оюнчулар «кан таламай» деп кыйкырып чүкөлөрдү талай башташат. Жердеги чүкөлөр таланып бүткөндөн кийин, эгерде кан кайсы оюнчунун колунда ошол оюнчу аларды дагы чачып таштайт. Эгерде «кач» «таа» болбой, «айкүр» «бөк», «чик» же оңкосуна түшсө, оюнчулар «тикти» — чик» «бөктү» — «бөк» түшкөн чүкөлөр менен чертишет. Үч чүкөнү утуп алгандан кийин «канды» чертип алса дагы болот, бул жолу дагы «кан» башка чүкөлөрдүн тегерегинде турса, чертип алууга болбосо дагы эки жолу башка чүкөлөрдү чертип «канга» жол ачыш аны утса болот.

Утуп алган чүкөлөрдү (3 же 5) черткен колунда чогултат, аларды «канды» утуп алгандан кийин гана бош колуна өткөрсө болот, андан кийин дагы утуп алган чүкөлөрдү бир колунан экинчи колуна үчтөн өткөрүүгө болот.

Чертилип урулган чүкөнү (кийикти) гана утуп алса болот, Чертилген чүкө (ок) ордунда калат. «Кан» менен чертип утууга болбойт, «канды» чертсе болот. Көп чүкөлөрдү чертип утуп алган оюнчу жеңет. Эгерде бир канча оюнчулардын уткан чүкөлөрү бирдей болсо, «канды» утуп алган оюнчу артыкчылыкка ээ болот.

 Оюндун эрежеси 
Оюн кайрадан башталгыча, утулган оюнчу утуп алган чүкөлөрүн бардыгын коёт. Уткан оюнчу, утулган оюнчу канча чүкө койсо, ал дагы ошончону коёт, калгандарын өзүндө калтырат,«Кан» менен бир чүкөнү (кандын досу) коюлат. Эгерде «кан» уткан оюнчуда болбой, утулган оюнчуда болсо, утулган оюнчу оюн кайрадан башталганда бир чүкө кем коюп, оюнду биринчи чертип баштайт. Оюн кайрадан башталганда «канды» таламайдан башталат.

 Оюндун педагогикалык мааниси 
Кол менен кыймылдарды так аткарууга аралыкты, ашыктарды туура чамалоого, бир бирин урматтоого, максатка жетүүгө аракеттенүүгө үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Канжар

Канжар, шамшар – бетме-бет кармашууда саюу үчүн колдонулуучу кош миздүү курал. Мыкты болоттон толтолонуп, катуу жыгачтан, сөөктөн, мүйүздөн кооздолуп сап жасалат. Анын тагынууга ыңгайлуу асемделген кыны болот. Кынындагы бүлдүргөсү менен курга бекитилет.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Каракол кенчи

Кaракол кенчи I 1884-жылы Караколдон табылган. Кенч коло дооруна тиешелүү төрт буюмдан турган: бычак, көзөөч, шынаа сымал көлөмдөгү уңгусу жок керки жана көзөөч сымал керки. Көзөөч сымал керкинин жасалыш ыкмасы жогорудагы куралдардан кескин айырмаланып, Болгария менен Румыниянын чегарасында жайгашкан Гумельница энеолит маданиятынын буюмдарына жакын. Болжолу бул буюм Каракол кенчине соода байланышы аркылуу кошулуп калган болуу керек. Каракол кенчи Москва университетинин антропология музейинде сакталууда.
Каракол кенчи II Ысык-Көлдүн түштүк-чыгыш тарабындагы Каракол айылынын жанынан 1976-жылы табылган. Кенч кеч коло доору жана эрте темир дооруна тиешелүү беш канжардан турат. Канжарлардын узундугу 29,5 см, туурасы 5,2 см. Кээсинин сабынын башында жылкынын, койдун сөлөкөттөрү түшүрүлгөн. Ар түрдүү калыпта куюлуп, көлөмдөрү бири-биринен айырмаланганы менен негизги жасоо ыкмалары, саптарынын башында жаныбарлардын келбеттеринин түшүрүлүшү боюнча булардын бир устанын колунан чыккандыгын далилдеп турат. Д. Ф. Винник, Е. Е. Кузьмина жылкынын жана койдун келбеттеринин түшүрүлүшүн коло доорундагы элдердин мифологиясында, фольклорунда бул жаныбарлардын кеңири тарашы менен байланыштырышат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Каракмат көрүстөнү

Каракмат көрүстөнү – Кетмен-Төбө өрөөнүнүн Каракмат жергесинде жайгашкан коло дооруна таандык мүрзөлөр. Алар таш, топурак менен үйүлгөн жүзгө жакын дөбөчөлөрдөн, төрт чарчы көлөмдүү коргончолордон турат. Чопо идиштердин сыныктары, өрттөлгөн адамдын сөөгүнүн калдыктары табылган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Каракаш көрүстөнү

Каракаш көрүстөнү – биздин заманга чейин 6–5-кылымдагы көчмөн сак урууларынан калган мүрзөлөр. Токтогул районунун борбору Токтогул шаар тибиндеги кыштактын түндүк-батыш тарабында. Ондон ашуун дөбө мүрзөдөн турат. Мүрзөлөрдү казганда чопо идиштер, кийимге кадалуучу алтын каңылтырлар жана башкалар табылган. Мүрзөлөрдүн бийиктиги 4–6 м, диаметри 35–45 мге жеткен. Айрымдарынын үстүндөгү дөбө үчүн 2000 м3 топурак, 1000 м3 таш, 6–7 м3 арча жумшалган.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Маданий инновациялар

Маданий инновациялар (инновации культурные) – социология менен культурологияда этностун маданиятынын өнүгүүсүнүн мурунку этаптарында болбогон, бирок, кийин пайда болгон маданий кубулуштарды белгилөө үчүн колдонулган термин. Маданий инновациялардын пайда болуу жолдору ар кандай. Социологдор төмөнкүдөй эки процесске көңүл бурушат: 

1.Санакталган тизме бирдиги
маданияттын өнүгүүсүндөгү ойлоп чыгаруучулук же жаңы киргизүүлөр (маданий мутациялар) түрүндөгү ички этабы жана тышкы этабы )
 
2.Башка маданияттан келген элементтерди өздөштүрүү жана стимулдаштырылган маданий трансформациялар формасындагы инновациялардын тышкы этабы. Маданий мутацияларга, эреже катары, динамикалуу өнүгүп жаткан коомдордун керектөөлөрүнө жооп берген максаттуу ойлоп табууларды (металлургиянын пайда болушу, жапайы жандыктарды колго үйрөтүү, өсүмдүктөрдү маданиятташтыруу, ошондой эле техниканын өнүгүшү) киргизишет. Ошол эле учурда маданиятка бекем орноп калган жана маданий традициялардын пайда болушуна түрткү берген кокустуктар да өзгөчө мааниге ээ. Башка маданияттан келген элементтерди өздөштүрүү – маданий инновациялардын кеңири жайылтылган түрү. Тышкы таасирлер башка маданияттан келген элементтерди өздөштүрүп гана тим болбостон, стимулдаштырылган трансформацияга да алып келет. 
Маданий инновациялар этностун маданиятына төмөнкүдөй 3 этапты басып өтүү менен кирет: 

1.Тандап алуу этабы – мында инновациялардын баары берилген этностун маданияты тарабынан чыпкаланат (башка маданияттан келген элементтерди өздөштүрүү да тандалма жолу менен жүрөт); 

2.Модификациялануу этабы – мында инновациялар берилген этностун маданиятынын өзгөчөлүк-төрүн эске алат; 

3.Интеграция этабы – мында маданий инновациялар жаңы нерсе катары кабыл алынуудан калат да, берилген этностун маданиятындагы традицияга айланат.
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Маданиятты демократташтыруу

Маданиятты демократташтыруу– Г. П. Федоровдун советтик Россиядагы Маданиятты демократташтыруу процессин түшүндүрүү үчүн жазган «Элитанын түзүлүшү Орус маданияты тууралуу каттар» аталган макаласында колдонулган термин. Автордун пикири боюнча Европада болуп өткөн «элдик мектеп жана 19-кылымдагы цивилизация» акырындык менен «кеңири мүнөздөгү маданий демократташтырууга алып келген». Бирок, «мурда болуп көрбөгөндөй революцияларды» башынан өткөргөн Россиянын шарттарында Европада калыптанган мындай зарыл процесс интеллигенцияны «түшүнүп-түшүнбөй» маданиятты болуп көрбөгөндөй укмуштуудай талкалап жок кылуу менен коштолгон. 

Г. П. Федоровдун пикири боюнча советтик Россиядагы Маданиятты демократташтыруу процесси «ырайымсыз мүнөз» күткөн. Ал «Элди карай кеңири толкун болуп аккан маданият маданият болуудан калат», – деп белгилеген. Илгери маданияттын булагы жана маданий чөйрө болуп эсептелген ак сөөктөрдүн маданиятынын таасири астында «ашпозчунун уулу» маданияттуу болуу мүмкүнчүлүгүнө ээ эле, эми болсо «маданий чөйрө» талкаланып жок болду, «маданий чөйрө же маданияттын абасы болмоюнча маданият өз таасирин жоготот». Советтик Россиядагы маданиятка болгон мамиленин дал ушундай «ырайымсыз мүнөзү» «анын бири-бири менен эч байланышы жок майда элементтерге ажырашына алып келген. Маданияттын майда элемент-тери өз алдынча жана алардын суммасы маданият болуп саналбайт».

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
Мажирөө же мажес реализм

Мажирөө же мажес реализм - күндөлүк тажрыйбада сырткы дүйнөнүн турмуштук тажрыйбадан алынган бүткүл мүнөздөлүшүн, толук бойдон объективдүү реалдуулукка адекваттуу деп билген, стихиялуу түрдө түптөлүп жана бекемделген дүйнө түшүнүк. Мажирөө же реализм сырткы дүйнө адамдардын аң-сезиминен көз карандысыз, бар болот деген түшүнүкдөн чыгып, аңдабастан эле материалисттик көз карашты тутушат. Бирок мажирөө же мажес реализмди ырааттуу теориялык аңдап түшүнгөн илимий дүйнө тааныш боло албайт. Мажирөө же реализмиден келип чыккан материалисттик философиялык материализмге таануу теориясынын негизине өбөлгө болот. Ошентсе да мажирөө же реализм таануу табиятын түшүндүрүүдө предмет менен билимдин, иллюзия менен реалдуулуктун, билимдеги түздөн-түз алынган аркылуу маалыматтын өз-ара байланышын түшүндүрө албай туюкка кептелет.

Мажирөө же реалистик позициянын жакындыгынан эмпириокритицизм, неореализм, лингвистик философия, феноменологиянын түркүмдөрү тарабынан айтылган идеалисттик жалган чечмелөөдөн объективдүү реализм келип чыгат (Беркли, Мах жана башка). Махисттер, мисалы, мажирөө же реализм бул адам өзүнүн сезип билгендери менен гана иши болот жана материалдуу дүйнөнүн болушу эч кандай мааниге ээ эмес деген көз караштагылар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Туруктуу сүрөттөөлөр

Туруктуу сүрөттөөлөр – элдик оозеки чыгармаларда улам бирине өтүп, же бир нече эпизоддордо туруктуу колдонулуп келген сүрөттөөлөр. Мисалы, «Манас» эпосунда уруш эпизоддорун жана андагы каармандардын абалын сүрөттөгөн мындайча баяндоолор бир топ учурларда колдонулат:
 
Найзалар төшкө така-так,
Айбалта башка шака-шак. 
Ээрден көчүк кылтайып,
Үзөңгүдөн бут тайып.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Кыргыз адабияты(энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Кыргыз адабияты
Майевтика

Майевтика (гр. maieutike – сөзмө-сөз аначылык өнөр) – маектешүү процессинин учурунда талкууланган түшүнүктөрдү ар тараптан изилдеген, Сократ негиздеген диалектиканын субъективдүү методу. Өзүнүн жеке акылмандыгы болбой туруп ал бирөөгө бир нерсени үйрөтө албайт деген ишенимге таянып Сократ өзүнүн милдетин бирөө менен аңгемелешип жана улам жаңы суроолорду берип башкалардын чындыкты өздөрү табуусун ойготуудан көргөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Кат

250px|thumb|right|Конвертеги почта аркылуу жөнөтүүчү заманбап кат 
Кат – сөздү жазма (графикалык) элементтердин жардамы аркасында убакыт боюнча бекемдөөнү жана аны мейкиндик боюнча алыскы аралыкка берүүнү мүмкүн кылган белгилер системасы. 

Катттын төмөнкүдөй төрт негизги тиби бар: 
а) идеографиялык; 
б) айрым тыбыштар менен эмес, бүтүн муундар менен жазылган кат; 
в) силлабикалык (муундук) жана тыбыш тамгалык (алфавиттик) кат; 
г) стенография. 

Кат б. з. ч. 4-миң жылдыктын аягы – 3-миң жылдыктын башынан тартып белгилүү (Египет, Месопотамия).Каттан мурда оозеки билдирүүлөрдү эске тутуп калуунун вампумдар, кипу, пиктография өңдүү каражаттары болгон. 

Кат адабий жанр болуп эсептелет (кара. Эпистолярдык адабият).

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория: Кат
Кырсыктар теориясы

250px|thumb|right|1918 жылдын поезд кырсыгы 
Кырсыктар теориясы (грек. katastrophe – бурулуш, төңкөрүш, талкалануу) – жердин геологиялык тарыхын узакка созулган тынч абал жана мындай тынч абалдардын кыска мөөнөттүн ичинде планетанын түспөлүн кескин өзгөртүп жиберүүчү кырсыктар алмашып туруусу катары караган антиэволюциялык илим 19-кылымдын 1-жарымында пайда болгон. Аны жактоочулардын (Ж. Кювье, Л. Агассис, А. Сэжвик ж. б.) ою боюнча, көптөн бери тынч жаткан жердин катмарлары кокус-тан болгон, өзгөчө күчтүү, кырсыктар кубулуштардын натыйжасында катуу кыймылга келип, жаңы тоо, деңиздер пайда болот, дүйнө жүзүндөгү жан-жаныбарлар, өсүмдүктөр бүт кырылат да, ээн калган жерге мурункулар менен байланышпаган организмдин жаңы түрлөрү жаралып турат. 

Кайрадан кырсыктар болмоюнча алар анчейин өзгөрүүгө учурушпайт. Мындай кырсыктар жердин геологиялык тарыхында 27 жолу болгон деп эсептешкен. Илимдин өнүгүшү менен кырсыктыр теориясынын жалган экендиги аныкталды. Бирок кырсыктар теориясы өз убагында биостратификациянын, ошондой эле организмдердин эволюциялык жана секирмелүү өөрчүп-өнүгүшү жөнүндөгү окуунун калыптанышына оң таасирин тийгизген.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Теория
Категория:Философия
Өзгөчө адам (философия)

Өзгөчө адам– Европадагы салттуу идеалисттик түшүнүк; рухий жана дене кубаты жагынан кишинин табигый мүмкүнчүлүгүнөн ашып түшкөн, адаттан тышкары өзгөчө сапатка ээ адам. Өзгөчө адам байыркы уламыштарда, мифтерде кудуреттүү күчкө ээ «баатыр», «жарым кудай» (кудай сымал) түрүндө кездешет. Мисалы, эллиндик жана римдик башкаруучулар, стоицизм окуусундагы бардык тарабынан шай келген, кемчилиги жок акылмандар жөнүндөгү доктринаны, ж. б. эскерсек болот. 

Өзгөчө адам идеясы өзгөчө христиан дини менен жакындан байланышат. Ортодоксалдык христиан дининде Өзгөчө адам бул – барыдан мурда – Иисус Христос Кайра жаралуу доорунун идеологиясында Өзгөчө адам түшүнүгү үч багытты билдирет: Өзгөчө адам – бул «Теңир сындуу» жана кудуреттүү сүрөткер; Өзгөчө адам сыйкырчы өңдүү табият сырларына бийлик кылат (Фауст өңдүүлөр);
Өзгөчө адам – бул чексиз бийликке ээ болуу, догмаларга жана акыл-эс моралына баш ийбеген мыйзам боюнча адамдарды башкаруу, көз жазгыруу (Макиавелли «Өкүмдар» өңдүүлөр).

Немец классиктеринде Өзгөчө адам – бул – «генийлер»; Ницшеде авангардизмдин өкүлдөрү, ренессанста илимий-фантастикалык каарман («Супермен»), ж. б.

 Колдонулган адабияттар 

Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Категория: Батыш философиясы
Үкөк тоолору

Үкөк тоолору, Ички Тянь-Шандын борборундагы тоолордун бири. Кочкор өрөөнүнүн түштүк тарабын ээлеп жатат. Чыгышынан Кара-Күңгөй, Чуңкур-Төр, Сары-Төр (4502 м.) тоолорунан чыккан Мазарлы-Үкөк суусу, батышынан Кара-Кужур (Жоон-Арык) суусу менен чектешип, түндүк батыштан түштүк чыгышка карай созулат. Узундугу 60-70 км, эӊ жазы жери 30 кмге жакын. Орточо бийиктиги 3800 м, эӊ бийик жери 4356,1 м (Текелүү-Төр). Ич ара Кургак-Үкөк (4098,3), Көк-Бука (3623,1), Бүлөөтү (4312,8), Белче (4291,5) ж.б. тоолордон турат. Үкөк тоолорунда Көл-Үкөк көлү (3048 м. бийиктикте) жайгашкан. Негизинен протерозой, силур, девон жана таш көмүр мезгилдеринин чекме ж.б. эффузия тоо тектеринен түзүлгөн. Капчыгайларында палеоген-неогендин кызыл түстүү чөкмө тектери жана антропогендин аллювий, мөӊгү чөкмөлөрү жатат. Интрузия тектеринен пла-гнофанит, сиенит-диорит, габбро-диабаз, нефелиндуу сиенит жана турмалиндүү граниттер кезигет.

400 px|right|thumb|Көл-Үкөк көлү. Арткы планда Көк-Бука тоосу

400 px|left|thumb|Мазарлы-Үкөк суусу. Арткы планда Ормон хан айыл өкмөтү:(Кара-Саз жана Кара-Күңгөй) айылдары