Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сарыбай

Сарыбай, Сарыбай дөө — «Манас» эпосундагы каарман, «Сейтектеги» белгилүү терс образ. С. катышкан окуялар Саякбай Карала уулунун вариантында кеңири баяндалат. «Сейтекте» Сарыбайдын образы баатырдык багытталышы эң жогорку бийиктикке чыгарып, чыгарманын бүткүл идеялык-көркөмдүк негизин жыйынтыктайт (К. Асаналиев).

Сарыбайдын портреттик мүнөздөмөсү (алп уйкусу, ага эч кимдин алы жетпестиги, денесине курал өтпөстүгү жана башкалар) образдын нукура мифтик-жомоктук белгилерин айгинелейт. Ал Желмогуздун уулу, жашаган жери да жетээр-жетпес, Жет-кайт деген фантастикалуу чөлкөм. Анын ата-тегинен бери келаткан максаты Манастын тукумун курутуу. Атасы Желмогуз делгени менен эпосто Жезкемпир, жети баштуу желмогуз, ажыдаар өңдүү алгачкы баатырдык эпостордун терс каармандары сыяктуу иш-аракеттери жөнүндө айтылбайт. Болгону Сарыбайдын образына көөнө касиет берип турат. Эпосто анын кебетеси төмөнкүдөй сүрөттөлөт:

Сакалы саадак кабындай, 

Эки көзү капырдын 

Талаалуу өрттүн жалындай, 

Көркөмү кымбат, заары күч, 

Көрсөң түрү момундай, 

Желмогуздан туулган, 

Ааламга салган чуулган.

Ал кезегинде Чубактын Көгала тулпарын тартып алам деп да далай убара салган. Кыскасы кыргыздар менен Сарыбайдын ортосундагы чатактын негизи тереңде. Сарыбайдын өтө коркунучтуу жоо экенин далилдеш үчүн Саякбай Карала уулу аны Семетей, Сейтек, Күлчоро менен беттештирет. Семетей кайыптан жаңы гана бошонуп келсе, Күлчоро жаратынан айыкканы менен кадимки күч-кубатына али жете элек эле, ал эми Сейтек болсо жаш. Мына ушундай шартта Айчүрөк ак куу кейпин кийинип досу баатыр кыз Куялыга кайрылууга аргасыз болот. Сарыбайдын жортуулдап келиши эпосто «эл башына түшө турган калың шор, курчап кала турган темир тор, казылган терең ор» катары баяндалып, аны «чөмөлө чөптөй» сайып түшүргөн Куялынын алптык образы аркылуу ар кандай баскынчылыктан жогору турган элдик асыл идеалдын элеси берилген. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сарыбуурул

Сарыбуурул — Керкөкүл, Аксаргыл — «Манас» эпосундагы Тейиш кандын тоюнда Сайкалдын Манас менен сайышканда минип чыккан аты. Сайкал Манасты эңип кетеринде Чубак жете келип С-ду башка чаап үркүтүп, Манасты жөлөп калат. Кайра сайышууга Сайкал чыкпай койгондо, Карачанын сунушу боюнча С-ду Манаска тартуу кылышат. Манас атты Карачага кайрып берет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сары-Кол

Сары-Кол, Саркол— «Манас» эпосундагы топоним. Манас төрөлгөндөгү тойго С.-К-догу кыпчактар чакырылат. С.-К-ду Манастын чоң атасы Ногой, кийин Шыгайдын уулу Жапак да жайлаган. Көкөтөйдү койгондо С.-К-ду ашып жедигер уруусунун мыктысы Багыш да эки жарым миң колу менен келет (Сагымбай Орозбак уулу, 3. 53). Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Нойгут эли жайлаган жер деп сүрөттөлөт. Кыргыздар Манасты кан көтөрүп, Алтайдан Таласка көчкөндө Акбалта: 

Ардактуу Сары-Кол жерим бар, 

Абийирдүү нойгут элим бар, 

Биздин нойгут эл-журтта, 

Кара эгинден күрүч көп, 

Калайынан күмүш көп. 

Боз коёндон түлкү көп, 

Босого жайган мүлкү көп (Саякбай Каралаев, 1. 170, 174), — деп өз эл-жерине кетүүнү суранат. Географиялык реалияда Тажикстан менен Кытайдын (Сары-Кол менен Опол (Музтаг-Ата) тоолорунун) ортосундагы кеңири өрөөн. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сары-Өзөн

Сары-Өзөн, Сары-Өзөн-Ата— «Манас» эпосундагы топоним. Манас баштаган кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчүп келатканда жети күн өрүү болуп конгон жер.

Сары-Өзөн-Ата дээр экен,

Кең Иленин жээги экен,

Аккан суунун боюна,

Чогула журт конду дейт. (Саякбай Каралаев, 1. 167).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сарытаз

Сарытаз, Сарыкан — «Манас» эпосунун каарманы. «Семетейдеги» салттык туруктуу образ. Адатта бөтөн эл, бөтөн жерде өсүп, чоңойгон болочок баатырдын көзүн ачып, эли-жерин билгизе турган атайын эпикалык каарман болот. Семетейге ата-теги менен эли-жерин билдирүү үчүн жаратылган салттык образ бардык варианттарда бар. Ырас, анын ысымы түпкү теги ар кандай варианттарда ар башка айтылат. Саякбай Карала уулунун Каныкейдин атасы Темиркандын бир тууганы, Тоголок Молдодо Байдын уулу Баймырза калыңга кошуп берген кул. Ыбырайым Абдыракман уулунда Каныкей Семетейди алып төркүнүнө качып кеткенде караан тутуп, Каныкейди ээрчип келген Манастын тууганы. Шапак Рысменде уулунда перилер жашаган Көйкаптын жанындагы Көрсөткөн деген шаардын Турумкан аттуу канынан бийлик, байлык үчүн куулуп-сүрүлүп жүргөн С. Бакайдын тапшырмасы менен Семетейге ата-тегинин кабарын айтуу үчүн барат.

Эпосто бул каармандын көмүрчү таз жана башкалар азап тарткан бир байкуш катары берилиши, анын болочок баатыр менен эмгекчи элди байланыштыра турган данакер боло тургандыгы. Ал кандай да болбосун өз милдетин аткарууга тийиш. Көп элдердин эпостук чыгармаларында баатырга арка-жөлөк боло турган баатыр адамдын таз кебетесинде жүргөн образы көп кездешет. Жалпы эле таздар оң каарман, бирде чыныгы таз деп берилсе, бирде убактылуу таз кейпинде жашырынып жүргөн болот. «Семетейдеги» С. да көмүр өчүргүч таз болуп Семетейдин чоңоюшун күтүп жүрөт. Ал Семетей менен Таласка кошо келип, Семетейдин душмандарынан өч алып атасынын ордун басышына көмөк көрсөтөт. Семетей аны кан көтөрөт. Ошондон баштап С. эмес, Сарыкан, Сары дөө атка конот. Аны Семетей өзү да Сары аба деп ардактайт. С. «Семетейдеги» патриархалдык-феодалдык мамилелерди алып жүргөн каармандардын бири. Анын образына байланышкан окуялардын салттуулугу анын образынын байыркылыгын белгилейт. Ошондой эле С-дын жалгыз көзүндөгү калына ок тийгенде гана өлүшү элдик оозеки чыгармалардагы жандын башка жерде сакталышы мотивинин өзгөргөн түрү болуп эсептелет жана С-дын образынын көөнө образ экенин аныктап турат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сары-Учук

Сары-Учук — «Манас» эпосундагы топоним. Манастын Текес кан менен болгон урушунда Бакай кароолго баратып өткөн жер.

Сары-Учуктан айланып, 

Кутусун тыгып койнуна, 

Саадагын асып мойнуна, 

Аңдап тургун Бакайдын 

Азыр кылар ойнуна (Сагымбай Орозбак уулу, 2. 41). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сатай

Сатай — «Манас» эпосундагы кейипкер, Саргыл бийдин уулу. Кырк чоронун бири катары саналат. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда чоролордун арасында болот. Көкөтөйдүн сөөгүн койгондо да келет. Көкөтөйдүн ашында жамбы атууга катышат (Сагымбай Орозбак уулу, 2. 419, 3. 49, 175). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Саяң-Жайлоо

Саяң-Жайлоо, Саяң-Жайлак — «Манас» эпосундагы топоним. Сагымбай Орозбаковдун вариантында жайлоонун аты. Адегенде:

Саяң-Жайлоо, Үч-Суу бар, 

Саятта жаткан ушу бар. 

Кулутка деген калдай бар, 

Куралган эли далай бар (Сагымбай Орозбак уулу, 2. 72), — деп айтылат. Андан соң Манас кырк чоросу менен ууга чыккан жерлердин ичинде:

Саяң-Жайлак, Ара-Көл, 

Алардын аңын уулашып 

Айгайлашып чуулашып, 

Ара-Түз менен ылдыйлап, 

Тоонун башын сакташып (Сагымбай Орозбак уулу, 2.289), — деп эскерилет. «Жайлак» деген сөз байыркы түрк тилинде «жайлоо» деген түшүнүктү билдирет. С.-Ж. менен катар айтылган Ара-Көл Өзгөндөн жогору, Фергана кырка тоосунун этеги. Жазы суусунун боюндагы жер болсо, анда С.-Ж. Ара-Көлдөн алыс эмес жайлоолордун бири болушу мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Себеп

Себеп — «Манас» эпосу боюнча элдик медицинада жарадар болгон жоокерлерди дарылоого колдонулган дары. С. жана Медет дарылары кан токтотуу үчүн, катуу жаралуу болгондо ооруну баса турган дары катары ичирип же жараатка сээп колдонулгандыгы айтылат. Мисалы, Саякбай Каралаевдин вариантында С. тууралуу мындайча маалымат бар:

Себеп деген дарыны

Сээп туруп салды эле,

Дарыны мынча салган соң,

Ичинде уусун алган соң,

Көк жал Манас султандын

Ооруган жери басылды,

Умачтай көзү ачылды (Саякбай Каралаев, 2. 173).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сейитбаттал

Сейитбаттал — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. Сагымбай Орозбаковдун вариантында гана айтылып, бул варианттын ички өнүгүшүндө ага китептик таасирлерди көрсөтө турган фактылардын бири жана Сагымбай Орозбак уулу «Сейид-Баттал» аттуу түрктүн элдик чыгармасы менен кабардар экендигин билгизет. Мисалы, «Сейитбаттал тушунда Чала болуп мусулман Жанган экен ушунда» (Сагымбай Орозбак уулу, Кол жазмалар фондусу, 580-инв., 44-б.). Академик В. В. Бартольд «Түрктөр бул чыгарманы арабдардын диндик баатыры Баттал жөнүндөгү уламышын өздөштүрүүнүн негизинде жараткан. Бирок, Батталдын образын өзүнүн прототибинен кескин өзгөртүп түзгөн» (В. В. Бартольд соч., т. 6.— М., 1966, 194-б.) — дейт. Манасчы Сагымбай Орозбак уулу арабча окуй билгендиктен Коковинанын басмасынан чыккан «Сейид-Баттал» (1879, Казан) китебинин сюжети менен тааныш болгондугу шексиз. Сагымбай Орозбак уулунун вариантында эл арасында оозеки айтылып, кийин гана жарыяланып (19-кылымдын 2-жарымы —20-кылымдын башы), элге кеңири таралган фольклордук чыгармалардын үлгүлөрүнүн таасирлерин байкоого болот. Алардын стилистикалык каражаттары «Манас» эпосунун поэтикасына белгилүү даражада таасир тийгизүү менен анын лексикасын, каармандар системасын байытып, салттык көрүнүштөрүн (сюжет, образ) кеңейтип сүрөттөөгө Манасчы га мүмкүндүк берген. Эпостун башка варианттарынын тексттериндеги стилистикалык каражаттарда араб-иран тилдеринен өздөштүрүлгөн поэтикалык лексика анчейин гана кезиксе, Сагымбай Орозбак уулунун вариантында мол учурайт. Муну С-дын кейипкер катары эпостон орун алып калышы да айгинелейт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сейтек (китеп)

«Сейтек» (китеп) - «Манас» эпосунун 3-бөлүгү, курама варианттын жарык көргөн 4-китеби (Фр., 1960). «Манас» үчилтигин жыйынтыктаган корутунду бөлүм. Текст эки колонка менен терилген, көлөмү 20 750 сап ыр, 265 беттен турат.

«Сейтек» жомогу «Манас» менен «Семетей» бөлүмдөрү сыяктуу бир нече варианттардан курулбастан Саякбай Каралаев уулунун вариантынын гана негизинде түзүлгөн. Түзүүчү Т. Сыдыкбеков, кириш сөзүн жазган К. Афанасиев.

Китептин аягына көөнө сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген.

«Сейтек» жомогунан китепке төмөнкү окуялар кирген: Күлчоро менен Айчүрөктүн туткунга кетиши, Сейтектин төрөлүшү жана анын балалык чагы, Кыястын өлүмү, Сейтектин Таласка келиши, Чоң энеси менен Бакайга жолугушу, Семетейдин элге кайра кошулушу, Желмогуз уулу Сарыбайдын урушу жана сөз аягы окуясы менен аяктайт. Саякбай Карала уулунун таланттуулугу аркылуу өөрчүтүлгөн жана Т. Сыдыкбеков чебердик менен кыскартып түзгөн эпостун «Сейтек» бөлүгүнүн көркөмдүк мааниси чоң, эмоционалдык таасири күчтүү. Бул таасир биринчи кезекте, эл сүйгөн оң каармандардын өтө аянычтуу шарттарда көрсөтүлүшү аркылуу жомоктун трагедиялык мүнөзгө айланышында, душмандар жеңилип, эл жыргалчылык заманга жетет деген оптимисттик жогорку идеяларга негизделгендигинде. Ошондой эле кекчил Канчоронун элге жана элдин ишенген баатыры Семетейге карата чыккынчылыгы бул бөлүмдө кеңири көрсөтүлөт. Эпостун биринчи бөлүгүндөгү негизги оң каармандар Каныкей, Бакай , экинчи бөлүгүндөгү оң каармандар Семетей, Күлчоро, Айчүрөктөр да «Сейтектин» сюжетинин өнүгүшүнө маанилүү роль ойнойт. Китеп кыргыз окурмандарына «Сейтекти» жазма түрүндө тааныштыруунун алгачкы аракети болгон. 

 Сейтек 1991 
«Сейтек» — Саякбай Каралаевдин вариантынын «Манас» үчилтиги боюнча жарык көргөн 3-бөлүгү (Фр., 1991). Тексти эки колонка менен терилип, 32634 сап ырдан турат. Баш сөзүн А. Жайнакова жазган. Сүрөтчү Т. Курманов көркөмдөгөн. Сөздүгүн жана айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсүн Р. 3. Кыдырбаева, А. Жайнакова түзгөн. Саякбай Каралаевдин вариантынын бул китебине: Сейтектин төрөлүшү, Кыястын Сейтекке той бергени, Сейтекке ат коюлушу, Айчүрөктүн Сейтекти тарбиялашы, Карадөөнүн Сейтекти издеп, ага ата-тегин айтышы, Сейтектин Карагулду өлтүрүшү, Айчүрөк менен Күлчоронун Акбала менен Каныкейди көрүшкөнү, Карадөөнүн Тайбуурул минген Семетейди көрүшү, Желмогуз уулу Сарыбайдын казат башташы, Карадөөнүн өлүшү, Желмогуз уулу Сарыбайдын окуясы, Сейтек менен Акжолтойдун перинин кыздарына үйлөнүшү, кытай каны Китенин жиберүүсү менен Чоң-Билгичтин кыргыздардын жылкысын тийиши, Кенен, Кенендин төрөлүшү сыяктуу окуялар кирген.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
«Сейтек» — «Манас» трилогиясынын корутунду бөлүгү»

«Сейтек» — «Манас» трилогиясынын корутунду бөлүгү» — А. Жайнакованын монографиясы (Фр., 1984). Эмгек Манасчы Саякбай Карала уулунун вариантынын негизинде «Сейтек» эпосунун «Манас» үчилтигинде алган орду, мааниси, темасы, идеясы, образдардын түзүлүшү, салттык менен жекече айтуучулуктун карым-катышы өңдүү эпос изилдөө тарыхындагы маанилүү маселелерге арналган. Кириш сөздө «Сейтек» эпосунун жазылыш, басылыш жана изилдениш тарыхына экскурстан кийин түздөн-түз «Сейтектин» өзүнө байланышкан маселелер иликтенет. «Сейтек» «Семетейдин» түздөн-түз уландысы болуп туруп, бир нече вариантка ээ, өтө кеңири тараган эпикалык чыгарма катары анын белгилүү варианттарына жалпы мүнөздөмө берилет. «Сейтектин» «Манас» үчилтигиндеги орду жана маанисин талдап, автор төмөнкүдөй жыйынтыктарды жасайт: «Сейтек» эпосу деле — «Манас», «Семетей» сыяктуу байыркы кыргыздардын нечен кылымдар бою башынан кечирген тарыхый-социалдык турмушун чагылдырып, жалпы үчилтикти үчилтик абалына жеткирип турган көлөмдүү чыгарма. Бул эпос «Манастын» идеялык-көркөмдүк курамына зарылчылыгына жараша жаңылык киргизип, керектүү учурда толуктап, тереңдетип акыры аягына чыгарган. Ошону менен бирге эле «Сейтек» эпосу «Семетейдин» логикалык уландысы, аны толуктап турган корутунду эле чыгарма эмес, өзүнчө белгилүү салттык сюжетке ээ, көп варианттуу чыгарма экендиги эмгекте ишенимдүү көрсөтүлгөн.'' 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Желмогуз уулу Сарыбай келип казат баштап, урушуп жүргөн жери

Желмогуз уулу Сарыбай келип казат баштап, урушуп жүргөн жери Бул окуя Саякбай Каралаевдин вариантына гана таандык. Карадөө мурдагы адаты менен «Арстан атып, жолборс кууп, Аюу, марал, бугу кууп жүрүп», мурда адам барбаган бир жерге туш келет. Ал жердин ээси — Желмогуз уулу Сарыбай дөө башынан Манастын тукумуна каршыгып калып, кимиси болбосун жок кылууну көздөп жүрөт. Ал да жерин чалып жүргөн кези экен. Карадөө «Манас» деген ураан менен качырып сала берет. Ушу жерде Карадөө менен Сарыбай дөөнүн ар кимисинин жеке сапаты кеңири сүрөттөлөт. Катуу кармаштын негизинде Карадөө Сарыбай колдуу каза табат. Сарыбайдын душманчылыгынын себеби Манастын тушунда анын карындашы Карлыгач Желпиниш жериндеги жаман деген элдеги Жарманаска турмушка чыгат. Алардын айлын Сарыбайдын атасы Желмогуз чапканда Жарманас өзүнүн кайындары Манас, Алмамбет, Сыргак, Чубактарды чакыртып алып, жети күндүк согушта Манас Желмогузду баштап кырат. Экинчиси, Сарыбай Чубактын Көгала тулпарын талашат. Сарыбайдын кыргызга кол салышынын маңызы ушуга такалат. Карадөөнүн өлтүрүлгөнүн Бозбаладан угуп, Күлчоро, Сейтектер Сарыбайга беттешип, бирок жеңише албайт. Бул Семетей, Күлчоролордун мурдагыдай ал-күчкө келбегенине, Сейтектин жаштыгына байланыштуу түшүндүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Сейтек менен Акжолтойдун перинин кыздарына үйлөнүшү

Сейтек менен Акжолтойдун перинин кыздарына үйлөнүшү Сейтек Акберметтин кабарын угуп тынч алалбастан Акжолтойдун артынан барып, экөө Кулансур менен Кулунсурду ойнотуп, Акберметтин жасалгасын тебелетип-тепсетип келатканын сакчылар кабарлашат. Акбермет, Күлайым тосуп чыгып, Күлайым Акжолтойго сүйгөндүгүн билдирет. Акжолтой менен Сейтек тулпарларды аса байлап коюшат, Акберметтин ордосунда эс алышат. Ошол убакта Алоокеден Коңурбай, андан Байкоңур, андан Ките деген бала жетим калып жетилип, «Туюкту бузуп жол кылып, Баатырдыгын, эрдигин, Ай-ааламга тең кылып», Сейтек күчкө келиптир деп угуп, кыргыздарды байкайлы, эгер алыбыз келсе бүтүн кырып коёлу деп камынат. Жанына сыйкырчылыктын окуусун он эки жыл окуган, сексенден ашып калган Чоң Билгичти (Кожожаштын баласы) алып, «Талкалап Сейтек дөөсүн, Жолго жарып бээсин, Чыгарарбыз кээсин» — деп опурулуп отурган кези. Мындан кийин Манасчы Сейтектин баянына өтөт. Анын сын-сыпаты менен астындагы Кунансур тулпарынын учкаяктыгынан бери бир топ кеңири сүрөттөлөт Сейтек Кунансурду аса байлап, Акберметтин ордосунда жатат. Акбермет да эпикалык аял катары «Кең көйнөктүн тазасы, кеп сүйлөсө сөз жетпейт, өзү ургаачынын паашасы». Мына ошол Акбермет түшүндө оң жагынан күн, сол жагынан ай көрөт. Эки болот кылыч табылып, алардын өткүрдүгүн Дөөтү көрүп жактырат. Бирок кыргыз журту бир торго түшүп калган сыяктанат. Акберметтин түшүн Акжолтой жакшылыкка жоруйт (Канчоронун каарынан он үчүндө качып кеткен Акжолтой Сейтек Таласка көчүп келгенден достошуп, кайда болсо чогуу жүрөт). (Сейтекке баш кошуп, Кенен аттуу уул төрөйт экенсиң, жарым кытайлыкты алып, өткөн ата-бабанын өчүнө канат экенбиз дейт. Аңгычакты кабарчысы энтеңдеп жетип келип, белестен беш киши көрүп даай албай койдум, жоо келген сыяктуу дейт. Сейтек зыңгырап кенебей, Акжолтой менен барып көрөйүн деп камынат, колуктусу Акбермет «Атышса мылтык өтпөгөн, Айзанын учу тешпеген» жоо кийим-көк күпө атамдан калды эле — деп, Ачалбарс берет.

Сейтектин баатырдык сынын сыртынан көрүп эле душмандын тыңчысы Дөкөрчү — Маңгинин жүрөгү жарылып өлөт. Муну уккан Чоң Билгич ишенбей, айтып баргандардын башын алдырып «ок өтпөс опсуз тон кийип, ок жетпеген ат минип, карагайдай айза алып» Таластын жылкысын тиет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Семетейдин балалык чагы

«Семетейдин балалык чагы» — Саякбай Карала уулунун, айтуусу боюнча балдарга арналган китепче (Фр., 1970). Иллюстрациялар менен кооздолгон. Сүрөтүн Б. Кошоев тарткан. Мында Семетейдин балалык чагынан бир гана эпизод берилген. Семетейдин таятасыныкында өз эли, жерин, ата-энесин билбей чоңоюшу, ал он экиге толгондо «Билгенге Манастын ашы, билбегенге Семетейдин тою» деп Темиркан өзүнүн ордуна Букарга кан көтөргөндө төлгөгө чабылган Тайторунун чыгып келгендиги жөнүндөгү окуялар камтылган. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Аблаттарийлер

Аблаттарийлер - өлүкчүл коңуздар (лат. Silphidae) тукумунун бир уруусу.

 Колдонулган адабияттар 
 Алдашев А. А. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү . - Б.: «Кыргызстан - Сорос» фонду, 1998, ISBN 9967-11-027-9

Категория:Курт-кумурскалар‎
Агалаташ акиташ теги кени

Агалаташ акиташ кени -Кыргызстандын Кант шаарынан 1820 км түндүк тарапта, Чүй суусунун оң жээгинде, Кындык тоосунун түштүк капталында, деңиз деңгээлинен 700–970 м бийиктикте. 1932-ж. Фрунзе шаараткомунун геологиялык чалгындоо партиясы ачкан.1956-82-ж. Кыргыз ССРнин геология башкармасы жана Курулуш материалдарын өндүрүүчү министрлиги чалгындоо иштерин жүргүзгөн. Кен аймагында ордовик мезгилинин аягында пайда болгон акиташ, кумдук ж-а сланец тоотек катмарлары көрүнүп жатат. Акиташ массивдүү жана одоно катмарлуу болуп бөлүнөт. Акиташ тегинин жалпы көлөмүнүн 70%ин массивдүү түрү түзүп, цементтик сырьёго жарамдуу. Анын калыңдыгы 100 м ге жетет. Массивдүү акиташ 30% мергель менен кошо «500» ж-а «600» маркасындагы портланд-цементти алуу үчүн колдонулат. Акиташтын «Түштүк кыр» боюнча запасы А+В категориясы боюнча 35781 миң о, А+В+С3-117326 миң о, С2-2934 миң о. Цементтин чопо кошумчасы чополуу сланец. Кен 1964-жылдан жер үстүнөн ачык казып алынып, анын базасында Кант шифер-цемент заводу иштейт.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7

Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Агатан минералдуу суусу

Агатан минералдуу суусу - дарыланууга жана ичүүгө жарамдуу минералдуу суу булактары. Ош облусунун Кара-Суу районунда, Агатан суусунун Жазы суусуна куйган жеринде, деңиз деңгээлинен 2500 м бийиктикте. Жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1976-ж. бургулоо жумуштары жүргүзүлүп, геологиялык маалымат алынган. Булак чыккан жерде юра мезгилинде пайда болгон алевролит, сланец, чопо, кумдук тектери жатат. Алар бүктөлүүгө дуушарланып кеңдик багытта созулуп жаткан антиклиналды пайда кылган. Суу антиклиналдын түндүк канатындагы тектоникалык жаракалардан агып чыгат. Суу тунук, туздуу, муздак (12°С), көмүр кычкыл газдуу (СО2–0,1–0,2 г/лге чейин). Бургулоо көзөнөгүнөн агып чыккан суунун чыгымы 0,5 л/сек, булактыкы – 0,2 л/сек, аз минералдашкан. Курамы хлорит-гидрокарбонат-натрий-кальцийлүү. Сууну ичүү жолу менен ашказан, бөйрөк, боор ооруларын дарылоого болот.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Агулак көмүр кени

Агулак көмүр кени Нарын облусунун Жумгал районундагы Миңкуш шаарчасынан 11 км чыгыш тарапта, Түндүк Кабак тоосунун түштүк капталында. Кен жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1947–48, 1950–52-жылдары геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кендин аймагы юра мезгилине таандык «тууракабак», «кызылсөөк», «агулак» деп аталган геол. свиталардан түзүлгөн. Кен «тууракабак» менен «агулак» свиталарындагы 13 көмүр катмарынан турат. Алардын калыңдыгы 3,4–51,2 м. Көмүр күкүртүү, күлү аз. Жалпы запасы 61566 миң т.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары