Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Больцмандын кинетикалык теңдемеси

Больцмандын кинетикалык теңдемеси - газ абалынын кинетикалык теңдемесин 1872-ж. Людвиг фон Больцман чыгарган. 

Больцмандын кинетикалык теңдемеси түрдүү газ процесстеринин илээшкектик, диффузия жана жылуулук өткөрүмдүүлүк маселелерин чечүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Больцман турактуулугу

Больцман турактуулугу – физиканын негизги турактууларынын бири; газ турактуулугунун (R) Авогадро турактуулугуна (NA) болгон катышына барабар, К менен белгиленет. 

Л.Больцмандын ысымында аталат. Больцман турактуулугу К=1,380662(44)·10-23 Дж/К. Бул маани R жана NA нын негизинде алынган. Больцман турактуулугунун маанисин, мис., жылуулук нурлануу закондорун тажрыйбада текшерип аныктаса болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бөлүкчөлөрдүн поляризациясы

Бөлүкчөлөрдүн поляризациясы – өздүк импульс моментине – спинине жана анын мейкиндиктеги багытына байланышкан бөлүкчөлөрдүн абалынын мүнөздөмөсү. 

Жарык поляризациясы түшүнүгү фотон – жарык бөлүкчөлөрүнүн поляризациясы менен байланыштуу. Тынч абалдагы массасы нөл болбогон (электрон, ядро ж. б.) жана I спиндүү (h бирдигинде) бөлүкчө 2I +1 кванттык абалга ээ. Бөлүкчөнүн абалы бул абалдын суперпозициясын элестетет. Суперпозиция коэффициенти толук аныкталса, анда бөлүкчө толук поляризацияланат жана тескерисинче. Жалпы учурда Бөлүкчөлөрдүн поляризациясы мейкиндигиндеги бөлүкчөлөрдүн касиеттеринин симметрия даражасын аныктайт. Бөлүк-чөнүн симметрия мүнөздөмөсү буралма окту камтыса, анда бөлүкчө поляризацияланат. Мындай ок болбосо, сфералык симметриясы да болбойт. Бөлүкчөлөрдүн поляризациясы Жалпы учурда параметрлердин (2I+ +12)–1 ге барабар саны менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бриллюэн зонасы

Бриллюэн зонасы – тескери торчонун мейкиндигинде атайын эреже менен курулат. 

Катуу нерселердин квазибөлүкчөлөрүнүн абалдарынын квазиимпульстары бири биринен тескери торчонун котормо векторуна (трансляция векторуна) гана айырмалангандыктан бири бирине эквиваленттүү. Бриллюэн зонасы квазиимпульстар мейкиндигинде өлчөмдөрү эквиваленттүү эмес квазиимпульстарды өзүнө камтыйт.

Бриллюэн зонасынын түзүлүшү кристаллдын түзүлүшүнө көзкаранды, ал эми кристаллды түзгөн бөлүкчөлөрдүн түрүнө жа алардын ортосундагы өз ара аракеттерге көзкаранды эмес. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бөлүкчөлөрдүн тынч абалдагы массасы

Бөлүкчөлөрдүн тынч абалдагы массасы – эсептөө системасында тынч абалда болгон бөлүкчөнүн массасы: элементардык бөлүкчөлөрдүн негизги мүнөздөмөлөрүнүн бири.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Брюстер мыйзамы

Брюстер мыйзамы ― диэлектриктин сынуу көрсөткүчү (n) менен табигый жарыктын түшүү бурчунун (φ) ортосундагы байланыш. 

Диэлектриктин бетинен чагылган жарык толук поляризацияланат. Мында түшүү тегиздигине перпендикуляр жарык толкуну электр векторунун компоненти Еs гана чагылат, түшүү тегиздигиндеги Ер компоненти чагылбайт, ал сынат. Бул tg φ=n шартында аткарылат. Сынуу мыйзамы боюнча sin φ=sinr =n (r – сынуу бурчу). Брюстер мыйзамынын негизинде cos φ= sinr же φ+r =90° келип чыгат. Брюстер мыйзамынын 1815-жылы Д.Брюстер аныктаган. Брюстер мыйзамы эки диэлектриктин чегинен жарыктын өтүшүн чагылдырган Френель формуласынан алынат. Брюстер мыйзамы физикалык эң жөнөкөй толкундун электрдик векторунун (Еs) багытына дал келген электрондордун термелүүсүн түшүүчү толкундун электр талаасы диэлектрикте пайда кылат. Бул термелүүлөр диэлектриктен таралуучу чагылган толкундарды чектин бетинде дүүлүктүрөт. Бирок сызыктуу термелүүчү электрон өзүнүн термелүү багытында энергияны нурлантпайт. Ошентип чагылган толкунда электр талаасы (Еs) түшүү тегиздигине перпендикуляр тегиздикте гана термелет.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бугер-Ламберт-Бер мыйзамы

Бугер-Ламберт-Бер мыйзамы ― бир түстөгү нурдун жутулуучу зат аркылуу өткөндө начарланышын аныктоочу мыйзам. 

Бул мыйзамды 1729-жылы П.Бугер экспериментте ачып, 1760-ж. И.Г.Ламберт теорияда алган, ал эми А.Бер мыйзамдын эритмелер үчүн колдонулушун изилдеген концентрацияга көз каранды болбогон учурда Бугер-Ламберт-Бер мыйзамы жутуучу заттын концетрациясын аныктоо үчүн колдонулат. Бугер-Ламберт-Бер мыйзамынын физикалык мааниси жарык нурундагы фотондордун жоюлуу процесси алардын нурдагы тыгыздыгына, б. а. зат аркылуу өтүүчү жарыктын интенсивдүүлүгүнө көзкаранды эместиги.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Букачар топ жылдызы

Букачар топ жылдызы – аймагы Эгиз, Персей, Кой, Орион жана Эридан топ жылдыздары менен курчалган. 

Ал топ жылдыздын башкы жылдызы кызгылт сары түстөгү Альдебарандын айланасында коюу жайгашкан жылдыздардын топтошуулары Гиаддар (Үркөр) орун алган. Альдебаран жылдызын 200дөн ашуун жылдыз курчап, алардын өздүк кыймылы асман мейкиндигинде бир чекитке (Бетельгейзе жылдызына) багытталган. Букачар топ жылдызында Күнгө окшогон көптөгөн жылдыздар орун алып, алар Кызыл Гиганттар. Астрономиялык так эсептөөлөрдүн негизинде Гиаддар мындан 80000 жыл илгери Күндү эки эсеге жакын аралыкта жандап өтүп, 65 миллион жылдан кийин бизден алыстаган. Өлчөмү Айдын өлчөмүнөн кичине, бар болгону 12 жылдыз чоңдугундай гана болуп көрүнөт.Букачар топ жылдызынан Крабсымал тумандуулук орун алып, анын координаты Кытай астрономдору ачкан 1054 жылдагы өтө жаңы жылдызга туура келген. Крабсымал тумандуулуктан өтө күчтүү радио жана рентген нурлануулары байкалып, 1967-ж. ачылган Пульсарлардын себепкери болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Топ жылдыз
Булалуу оптика

Булалуу оптика - оптика бөлүмү; мында оптикалык диапазондо жумуру жарык өткөргүч жана толкун өткөргүч, о. эле айрым алганда көп тарамчалуу жарык өткөргүч жана ийилгич тутам була аркылуу жарыкты жана сүрөттөлүштү берүү каралат. 

Булалуу оптика 20-кылымдын 50-ж-дарында пайда болгон. Булалуу оптикалык тетиктерде жарык сигналы жарык өткөргүчтүн бир учундагы беттен экинчи учундагы бетке сүрөттөлүш элементтеринин жыйындысы катары берилет. Ар бир сигнал өзүнүн жарык өткөргүч тарамчасы аркылуу берилет. Булалуу тетиктерде айнек була колдонулат, анын жарык өткөргүч тарамчасына (өзөкчөсүнө) сынуу көрсөткүчү азыраак болгон башка айнек кабыкча оролот. Ошондуктан өзөкчө менен кабыкчанын бөлүнгөн бетине түшкөн нурлар толук ички чагылышка ээ болот жана жарык өткөргүч тарамча боюнча таралат. Мындай чагылыштар көп болсо да жарык негизинен айнектин массасында жутулуп кетет. Жарык өткөргүчтү өтө таза материалдан жасоо менен жарык сигналынын начарлашын бир нече дБ/км ге чейин азайтууга болот. Жарык өткөргүч тарамчалардын жоондугу бир нече мкм дан бир нече мм ге чейин болот. Диаметри толкун узундугуна салыштырганда чоң болгон жарык өткөргүч боюнча жарык геометриялык оптиканын закондору боюнча тарайт. Булалуу оптикада сүрөттөлүштү берүү үчүн катуу көп тарамчалуу жарык өткөргүчтөр жана булалары ирет менен салынган өрүмчөлөр колдонулат. Сүрөттөлүштү берүү сапаты жарык таралуучу тарамчалардын жоондугу, жалпы саны жана жасалышы боюнча аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бурчтук ылдамдык

Бурчтук ылдамдык - катуу нерсенин октун айланасындагы айлануу тездигин мүнөздөөчү вектордук чоңдук. 

Кыймылсыз октун айланасындагы бир калыпта айланган Бурчтук ылдамдыктын сан мааниси: ε=Δω/Δt, мында Δω - бул Δt убакыттын ичинде φ бурулуу бурчунун өсүндүсү, жалпы учуру ω =dφ/dt. Бурчтук ылдамдыктын вектору айлануу огун бойлото багытталат. Бурчтук ылдамдыктын өлчөмдүүлүгү Т -1.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бурч чендери

Бурч чендери - берилген өлчөмдөгү бурчтарды кайра калыбына келтирүүчү аспап. 

Бурч чендери бир маанилүү (бурчтуу плиталар) жана көп маанилүү (көп грандуу призмалар, лимбалар жана тегерек шкалалар) болот. Бурчтуу плиталар калыңдыгы 5 ммлүү каптал беттерден куралган бир же төрт эки грандуу бурчтары бар болот плиталардан турат. 1’дан 100º ка чейинки бурчтары бар плиталар аралыктары 1º, 1’ же 15’’ болгон 3–5 ченден блок комплектелет. Бурч плиталары үч класстагы 0;1;2 тактыкта даярдалат. Көп грандуу призмалар грандарынын саны 36, кээде 72ге жеткен айнектен, эритилген кварцтан жана болоттон жасалат. Бурчтардын тактыгынын четтөөлөрү 0 классында ±5” га жана экинчи классында ±30” га жетет. Лимбалар бөлүктөрү 1’ дан 10’’ га чейинки тактыкта (каталыгы) даярдалат. Метрологиялык арналышы боюнча Бурч чендери үлгү жана иш аткаруучу чендерге бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бууга айлануу

Бууга айлануу — заттын суюк же катуу абалдан газ абалына өтүшү. 

Затка кандайдыр бир жылуулуктун берилиши менен ишке ашырылат. Бууга айлануу процесси ар кандай температурада, заттын ачык бетинде (буулануу) же суюктуктун ичинде (кайноо) жүрүшү мүмкүн. Бууга айлануу процесси качан гана кандайдыр бир молекуланын же молекулалар тобунун кинетикалык энергиясы көбөйүп, суюктуктагы молекулалык тартылуу күчүн жеңгенде ишке ашат.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Вайнберг–Саламдын теориясы

Вайнберг–Саламдын теориясы – электр-магниттик жана электрдик өз ара начар аракеттешүүнүн бирдиктүү теориясы. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Вайцзеккердин формуласы

Вайцзеккердин формуласы – ядронун тамчы түрүндөгү жана статис-тикалык моделдерине негизделген, байкоо жолу менен алынган ядронун байланыш энергиясынын eбай массалык сан А жана заряд Z ке көзкарандылыгын аныктаган формула. Көлөмдүк, беттик, кулондук, жуп энергиялардын жана изотоптук мүчөнүн суммасынан турат: 
eбай (Мэв)= 15,75 А¬-17,8 А2/3-0,71 Z2/А1/3+34 dА-3/4-9 4,8 (A/2- Z)2/А, мында жуп жана жуп, жуп жана так, так жана так ядролор үчүн ирети менен d=1, 0, -1; В. ф. жакындатылган, эмпирикалык формула болсо дагы ядролук физикада чоң мааниге ээ болгон эвристикалык роль ойнойт. Анткени U жана Рu так изотопторунун бөлүнүшү жөнүндө алдын ала айтууга көмөк берип, ядролук күйүүчү заттарды, б. а. отундарды табууга туура багытты көрсөттү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Вакансион

Вакансион - кванттык кристалл-дарда вакансиялардын жүрүш-турушун аныктаган квазибөлүкчө. 

Кванттык кристаллдарда атомдордун нөлдүк термелүүлөрүнүн амплитудасынын чоң мааниси квазибөлүкчөлөрдүн кристалл-дарда эркин кыймылына алып келет. Вакансиянын абалы квазиимпульс Р жана e (р) дисперсия закону менен мүнөздөлөт. 
Вакансиондун касиеттери 3Не жана 4Не изотопторунун кристаллдарынын миса-лында жакшы изилденген. Эгерде вакансиялардын жылган кезинде кристаллдын мезгилдүүлүгү бузулбаса, ошону менен бирге торчону түзгөн атомдордун спиндеринин өз ара багыты бузулбаса, анда кванттык кристаллда вакансиянын абалы квазиимпульс менен аныкталат. Жалпы учурда атомдордун өз ара орун алмашуусунан келип чыккан вакансиянын кыймылы кристаллдын спиндик структурасынын өзгөрүшү менен бирге болот. Ошондуктан Вакансион спиндери жок бөлүкчөлөрдөн турган кристаллдарда же спиндери боюнча иреттелген кристалл-дарда квазибөлүкчө боло алат. Бир вакансиянын жаралышына зарыл болгон энергия кристаллдан атомду бууландырып чыгаруу үчүн сарпталган жумуштун чоңдугуна барабар. Вакансиялар термоактивдүү болгондуктан, температуранын төмөндөшү менен алардын концентрациясы экспоненциалдуу азаят. Бирок кванттык кристаллдарда нөлдүктемпературада белгилүү концентрациядагы Вакансион жашайт десе болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Вакуумдун поляризациясы

Вакуумдун поляризациясы – заряддалган бөлүкчөлөрдүн таасиринен заряддалган бөлүкчө-антибөлүкчөлөрдүн мүмкүн болгон түгөйлөрүн (мис., электрон-позитрон) вакуумда пайда кылуучу атайын салыштырмалуу кванттык кубулуш. 

Кеңири мааниде алганда физикалык бөлүкчө-лөрдүн кыймылын коштоп, мүмкүн болуучу бөлүкчөлөрдүн жаралуу жана жутулуу процесстери. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Валенттүүлүк (физика)

Валенттүүлүк (физика) - элементтердин атомдорунун химиялык байланыштарды пайда кылуу жөндөмдүүлүгү; сан менен мүнөздөлөт. В-тү атомдун сырткы электрон катмарында белгилүү сандагы электронду (валенттик электронду) башка атомго берүү же кабыл алуу жөндөмдүүлүгү катары кароого болот. Көп элементтер бирикмелердин түрүнө жараша түрдүү Валенттүүлүккө ээ болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ван-Де-Граафтын генератору

Ван-Де-Граафтын генератору – электрдик заряддарды ташуу үчүн ийилгич лента түрүндөгү диэлектрдик транспортер колдонулган абдан турак-туу чыңалуудагы электр-статикалык генератор. 1931-ж. Р. Ван-де-Грааф тарабынан сунушталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ван-дер-Ваальстын молекулалары

Ван-дер-Ваальстын молекулалары – алыстан начар өз ара аракеттешүүнүн, мис., Ван-дер-Ваальстын өз ара аракеттешүүлөрүнүн натыйжасында пайда болгон саны анча көп эмес атомдордун жана молекулалардын байланышкан абалы.

Химиялык кошулмаларда бекем байланышты камсыз кылган алмашуу өз ара аракеттешүү чоң болгон учурда Ван-дер-Ваальстын молекулаларында түртүшүүгө жооп берет. Алыстан өз ара аракеттешүү, алмашуу өз ара аракеттешүүсүнөн чоң болгон учурда Ван-дер-Ваальстын молекулаларында бөлүкчөлөрдү бириктирип турган начар байланыш алардын арасындагы аралык салыштыр-малуу чоң болгондо пайда болот.
Ван-дер-Ваальстын молекулаларында атомдор ван-дер-Ваальстын өз ара аракеттешүүсүнүн натыйжасында эле кармалбастан өз ара багытталган эки диполдун аракеттешүү-сүнүн натыйжасында кармалып туру-шат. Молекуланын тибине жараша байланыш башка типтеги алыскы өз ара аракеттешүүлөр менен аныкталышы мүмкүн: диполь-багытталган диполь, диполь-квадруполь ж. б.
Электрондун Ван-дер-Ваальстын молекулаларынын бир компонентинин экинчисине начар өтүү-сүнө жооп берген ион-иондук өз ара аракеттешүүсү да болушу мүмкүн.
Ван-дер-Ваальстын молекулаларынын энергиясынын диссоциациясы кадимки молекулалардын энергиясынын диссоциациясынан бир топ төмөн болот, ошондуктан Ван-дер-Ваальстын молекулалары тез бузулат жана алардын саны газдарда, нормалдуу шартта өтө аз болот.
Ван-дер-Ваальстын молекулалары төмөнкү температураларда эффективдүү пайда болушат, мис., газдын соплодон вакуумга агып чыгышында пайда болот. Ван-дер-Ваальстын молекулалары каттоо үчүн спектралдык ыкмалар колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ванфлектик парамагнеттүүлүк

Ванфлектик парамагнеттүүлүк – магнит талаасы H тын таасири астында атомдун (же иондун) электрондук катмарынын деформация-сынан келип чыккан парамагнеттүүлүк кубулушу. 

Атомдун электрондук катмары H ка карата сфералык же октук симметрияга ээ болбосо катмардын деформациясы магниттик моменттин пайда болушуна алып келет. Багытталган парамагнеттүүлүк мурда катмарда бар болгон атомдун магнит моменттерин жөн гана тизмелеп турат. Ал эми бул парамагнеттүүлүккө салыштырганда Ванфлектик парамагнеттүүлүк поляризациялык парамагнеттүүлүк. Ж. Ван Флек (I.VanVleck,1927) иштеп чыккан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ван-Циттерт–Церникенин теоремасы

Ван-Циттерт–Церникенин теоремасы – бөлүштүрүлгөн интенсивдүүлүгү I(r) болгон когеренттүү эмес мейкиндик булагынан чыккан нурдануунун когеренттик функциясы I(r) ну кайталаган бөлүштүрүлгөн амплитудасы бар когеренттүү нурлантуучунун толкундук талаасына түз пропорциялаш.

Бул теорема 1934-ж. П.Ван-Циттерт тарабынан, 1938-ж. Ф.Цернике тарабынан жөнөкөйүрөөк жол менен аныкталган.

Теореманын физикалык мааниси, дифракциянын нурдануу тутамдарынын калкып жана жабылып калуусунун негизинде эки чекитте толук эмес когеренттүүлүк пайда болот. Ошондуктан бул чекиттерде нурлануунун когерент-түүлүк даражасы дифракция менен байланышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ванье – Моттун экситону

Ванье – Моттун экситону – электрон - тешик жубунун пайда болуу-суна байланыштуу жарым өткөргүч-төрдө токсуз дүүлүгүүдөн жаралган квазибөлүкчө. Экситондор–энергетикалык деңгээлдери өткөрүү зоналарынан төмөн жайланышкан кристаллдардын электрон-электрондук системасынын дүүлүккөн абалы. 

Экситондун байланыш энергиясы суутектин атомунун байланыш энергиясынан 100–1000 эсе аз. Кристаллдарда Ванье – Моттун экситону төмөнкү температураларда пайда болот. Начар электрондук байланышты үзүү үчүн бөлмө температурасында решетканын термелүүсү күчтүүлүк кылат. Ванье – Моттун экситонунун жашоо мөөнөтү өтө чоң эмес: фотондун нурлануусу менен “~10-5-10-7 c ичинде электрон-көңдөйчө комбинациясы бузулат.

Ванье – Моттун экситону торчосунун деффекттеринин натыйжасында нурлануусуз өлүп жок болушу мүмкүн. Кристаллдарда аз өлчөмдүү концентрацияларда Ванье – Моттун экситону өздөрүн газ сыяктуу алып жүрүшөт. Концентрация көп болгондо эки Ванье – Моттун экситонунда экситондуу байланыш абалы пайда болуп, экситондордун өз ара аракеттешүүлөрү күчөйт.

Жарым өткөргүчтөгү оптикалык эффекттерде Ванье – Моттун экситону пайда болушу көп байкалат, себеби жарыктын жутулуу жана нурлануу процесстеринде электрон жана көңдөйчө кристаллдын бир чекитинде жайланышат жана кулондук өз ара аракеттешүүсүн аныктоочу ролду ойнойт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Вар

Вар (реактивдүү вольт-ампер, ВАр) - өзгөрмө (синусоидалык) токтун реак-тивдүү кубаттуулугунун СИдеги бир-диги

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Вариньондун теоремасы

Вариньондун теоремасы – берилген күчтөрдүн системасынын моменти менен ал күчтөрдүн теңсалмактоо-чу күчүнүн моментинин арасындагы көзкарандылыкты көргөзгөн теориялык механиканын теоремаларынын бири. Күч сызыгы бир чекитте кесилген күчтөрдүн системасы үчүн П.Вариньон (P.Varignon) тарабынан 1687-ж. Далилденген

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Векторду кошуу жана кемитүү

Векторду кошуу жана кемитүү – векторлорду кошуу, кошулуучу векторлордун багытын өзгөртпөстөн, параллелограмм эрежеси боюнча же биринчи вектордун аягына экинчи вектордун
башталышын, анын аягына үчүнчү вектордун башталышын ж.у.с. бириктирүү жолу менен аткарылат жана эки векторунун айырмасы деп анын вектору менен болгон суммасы векторун берүүчү вектору аталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Вентури түтүгү

Вентури түтүгү – түтүктөгү суюктуктардын жана газдардын чыгымын же ылдамдыгын өлчөөчү, дросель тибиндеги түзүлүш. 

Өзү түтүк өткөргүчтүн ичкерген бөлүгүн түзүп анда ылдамдык жогорулап басым азаят. Ичкерүүдөн кийин түтүк өткөргүч кайрадан текши кеңейүү менен диффузорду түзөт да, тескерисинче, агындын кинетикалык энергиясы басымдын энергиясына айланат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Виндин нурлануу мыйзамы

Виндин нурлануу мыйзамы ― абсолюттук кара нерсенин спектриндеги энергиянын температурага жараша бөлүштүрүлүшү (же теңсалмактуулук абалдагы нурлануу энергиясынын cпектрдик бөлүштүрүлүшү). 

Мыйзамды немис физиги В. Вин 1893-жылы аныктаган.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Виндин жылышуу мыйзамы

Виндин жылышуу мыйзамы же Виндин формуласы ― абсолюттук кара нерсенин температурасы өзгөргөндө анын нурлануу спектриндеги энергиянын бөлүштүрүлүшүндө толкун узундугу кандайча жылышуусун аныктоочу мыйзам. 

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Вольт–ампер мүнөздөмөсү

Вольт–ампер мүнөздөмөсү - токтун электр тизмегинин элементине берилген чыңалууга же элементтеги чыңалуунун өзгөрүшүнүн андан өтүүчү токко көзкарандылыгы. 

Эгерде элемент-тин каршылыгы токко көзкаранды болбосо, В.–А. м. – координата башталышы аркылуу өтүүчү түз сызыкты (Омдун законун) берет. Бир тектүү жарым өткөргүчтөрдө В.–А.м., заряддарды ташуучулардын жана алардын концентрациясынын электр талаасына көзкаранды болгондуктан сызыктуу болушпайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Видеотелефон

Видеотелефон – байланыш түйү-нүндө сүйлөшкөндөрдүн үнү угулуу менен бирге өңүн экран аркылуу көргөзүп туруучу аппарат. 

В-дун кабыл алуучу бөлүгүндө кинескоп, берүүчү бөлүгүндө телекөрсөткүч түтүк видикон болот. В. аппаратынын курамына синхрондоштуруу жана электр энергиясы менен жабдуу блоктору кирет. Телефон байланышынын бул түрү сүйлө-шүү убагында сүрөттөрдү, чиймелерди, схемаларды көрсөтүүгө мүмкүндүк берет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Газ-динамикалык лазер

Газ-динамикалык лазер – үн ылдамдыгынан жогорку ылдамдык-тагы ысытылган газ массаларын адиабаталык муздатуу жолу менен газ молекулаларынын энергияларын термелтүү деңгээл системасында теңсалмаксыздык абал түзүлүүчү газ лазери. 

Газ-динамикалык лазер ысыткыч, үн ылдамдыгынан тез чорго, оптикалык резонатор жана диффузордон турат. Газ үн ылдамдыгынан тез чорго аркылуу өткөндө аралашма тез муздайт; энергиянын төмөнкү деңгээли жогоркусуна караганда тез бошойт. Натыйжада молекулалардын белгилүү энергия деңгээлдеринин абалы пайда болот. Резонатордо когеренттүү нурлануу жаралат. Диффузор газ басымын көбөйтөт жана агымды токтотот. Газ-динамикалык лазердин артыкчылыгы – жүздөгөн кВт кубаттуулуктун үзгүлтүксүз пайда болушу. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика