Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Моюн

thumb|right|200px|Кишинин моюну
thumb|400px|left|Моюн: 1— моюндун тери алдындагы булчуңу; 2— төш-акыректин урчук сөөгүнүн булчуңу; 3— калкаң сымал без; 4— кекиртек; 5— күрөө тамыр; 6— моюнтурук венасы; 7— жаак алдындагы без.
Моюн — кишинин көкүрөк клеткасын баш менен кошуп турган дене бөлүгү. Ал үстү жагынан баш сөөгүнүн негизги, төмөн жагынан көкүрөк клеткасынын жогорку тешиги менен чектелген. Моюндун алды дагы алкым же тамакты, арт жагы желке, кежиге же шилини түзөт. Моюн 7 омурткадан турат.Бул омурткалардын каптал урчугундагы тешиги болуп, анда мээни кан менен камсыз кылуучу омуртка артериясы жана венасы жатат. Омуртка каналынын ичиндеги жүлүндөн чыккан нервдер моюн жана ийин нерв чатыштарын түзүп, моюндун тереңинде жатат.

Биринчи моюн омурткасы атлант деп аталып, желке сөөгү менен ашташып эллипс формасындагы муунду түзөт. Ал муунда алдыга жана артка карай, оңго жана солго кыймыл жасоого мүмкүн. Биринчи моюн омурткасы экинчиси менен ашташып, формасы цилиндрге окшош муунду түзөт, баш атлант менен бирдикте экинчи моюн омуртканын тиш сымал урчугунун тегерегинде, тикесинен кеткен октун айланасында ичке жана сыртка айланып, кайра калыбына келип турат. Моюндун терисинин алдында моюн булчуңдары жайгашкан. Алар сырткы, ортоңку жана моюндун тереңиндеги булчуңдар болуп үч топко бөлүнөт.

Моюндун тереңинде, омуртканын алдындагы булчуңдардын алдында кулкун. кызыл өңгөч, көмөкөй, кекиртек, калкан сымал без, калкан сымал бездин жанындагы без жайгашкан. Бул органдардын эки капталында күрөө кан тамырлар, адашкан нерв, симпаттык өзөк жатат.
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Анатомия
Муун (анатомия)

thumb|right|Тизедеги муундун түзүлүшү
Муун — сөөктөрдүн бири-бири менен кыймылдуу биригиши. 
 Курамы 
Муун түзө турган сөөктүн учу гиалин кемирчеги менен капталып, анын бети өтө жылмакай болот. Муун түзө турган сөөктөрдүн учтарынын бири ойдуңча, экинчиси урчук сымал келип бири бирине айкалышып, сыртынан жаргак сымал муун чел кабыкчасы менен капталат. Кабыкчанын ичи муун көңдөйүн түзөт да, анын ичи бир аз шилекей сымал суюктук менен толгон. Ошондуктан муунда өтө татаал ар кандай кыймылдар ыкчам жана жеңил эле ишке ашырылат. Ар бир муун кабынын сыртында муун байламталары жайгашкан. Алар муунду ажыратпай кармайт.
 Муун кемирчек 
Муун кемирчеги сөөктүн бири бирине ашташа турган жерин үч катмардан (үстүңкү, ортоңку жана ички) каптап турат. Бул кемирчек сөөктүн ашташа турган жериндеги уңкул-чуңкулдарды тегиздеп, сөөктөрдү бири бирине урунуудан сактайт. Муунга салмак канчалык көп келсе, кемирчек ошончолук калың болот. Кемирчектин үстүңкү катмары абдан жылмакай жана ар дайым суюктук менен нымдалып турат.
 Муун кабы 
Муун кабы ар бир сөөктүн ашташкан жеринин чекесинен башталып, сөөктүн сырткы чел кабыгына чырмалып, жылчыксыз муун көңдөйүн түзөт. Муун кабы сырткы жана ички чел кабыкчасынан турат. Ички чел кабыкчасы муундун ичиндеги бүктөмөлөрдү түзөт да, ал бүктөмөлөрдүн арасында көп сандаган кан тамырлар жайгашкан. Ички чел кабыкчасы бөлүп чыгарган суюктук, муун кыймылдаганда муун түзүүчү сөөктөрдүн ашташкан беттеринин ортосундагы сүрүлүүнү жоготуп, жеңил кыймылдоого шарт түзөт.
 Муундардын түрлөрү 
Ашташкан сөөктөрдүн санына, муун беттеринин формасына жана муундагы кыймыл окторунун санына жараша муундар ар кандай түргө бөлүнөт. Эгерде ашташкан сөөктөрдүн саны экиден ашпаса — жөнөкөй (мисалы, ийин, жамбаш муундары), Муунду экиден көп сөөктөр түзсө татаал (мисалы, чыканак, тизе муундары) муун деп аталат.
 Формалары 
Муун беттеринин формасы шар, эллипс жана цилиндрге окшош болот. Муундагы ар түрдүү кыймыл огунун санына жараша болот. Мисалы, цилиндр формасындагы муун бир гана кыймыл огунун айланасында кыймылдаса, эллипс формасындагы муунда эки, ал эми шар формасындагы муунда үч кыймыл огунун айланасында кыймыл жасоого болот.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Анатомия
Мүнөз (психология)

thumb|250px
Мүнөз (грек тилинен χαρακτηρ — айырмалоочу, өзгөчөлөөчү, белги) — кишинин жүрүш-турушун, кыймыл-аракетин мүнөздөгөн жеке психикалык касиеттеринин жыйындысы. Мүнөз ар бир кишинин өзгөчө кыял-жоругу, кайталангыс жеке сапаты болуп эсептелет. Мүнөздө кишинин кайраттуулугу, эмоциялык өзгөчөлүктөрү, тышкы чөйрөнүн таасирин сезүү темпераменти жана акыл өзгөчөлүгү байкалат. Мүнөз жеке кишиге таандык туруктуу касиет, бирок аны тарбиялоо менен өзгөртүүгө болот. Мүнөз кишинин жүрүш-турушун, кылык-жоругун, табиятка, коомго жана өзүнө кылган мамилесин көрсөтөт. Мүнөздүн калыптанышында социалдык шарт, үй-бүлөдөгү, мектептеги таалим-тарбия, айланадагылардын жүрүш-турушу өтө маанилүү. Балдардын жана өспүрүмдөрдүн мүнөзүн калыптандырууда алардын жакшы кыялдарын чыңдоого, терс кыялдардан четтетүүгө аракеттенүү зарыл. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Психология
Брейн-Ринг

thumb|Брейн-Ринг.
Брейн-Ринг интеллектуалдык оюнунун жүрүшү.

1) «Брейн Рингде» 6 дан оюнчулары бар 2 команда ойнойт.
2) Ар бир оюн 4 беттештен турат: 2 (эки) тандап алуу жана 2 (эки) финалдык. Финалдык оюнда тандап алуу турунун женүүчүлорү ойнойт.
3) Оюндун женүүчүсү болуп финалдык беттеште женген команда эсептелет. Эгерде финалдык беттеште командалар тендешип калышса, оюндун женүчүсү кошумча сууро берүү аркылуу аныкталат.
4) Бардык беттештер 5 ке чейинки баллдар менен эсептелет.
5) Берилген суроого, команда , даяр болгондугу жөнүндө белги берүү аркылуу билдирет, музыка башталгандан кийин (алып баруучунун «убакыт кетти» деген командасынан кийин) жана 20 секунданын аралыгында.
5.1) Эгерде команда, музыка башталганга чейин же алып баруучунун командасына чейин даяр болгондугу тууралуу белги берсе, анда ал команда ошол суроого жооп берүү укугунан ажырайт.
5.2) Биринчи секундадагы туура эмес жообу үчүн командага жазана (штраф) катары бир оюнчусуна кызыл карточка берилет. Бул оюнчу оюндун акырына чейин Рингден чыгарылат. 
5.3) Эгерде 2 команда тен 20 секунданын аралыгында жооп бербесе, бул суроого биринчи жоопту аныкталган команда берет, аны алып баруучу аныктайт.
5.4) Эгерде команда, биринчи белги берип, туура эмес жооп берсе, анда бул суроого кийинки команда жооп берсе болот Талкуулоо үчүн экинчи команда калган оюн убактты пайдаланат
6) Команда туура жооп берсе 1 ден балл берилет.
6.1) Эгерде берилген суроого эки команда тен тура жооп бербесе, табылбаган баллдар жыйналат. Кийинки суроого туура жооп берген командага табылбаган балл кошулуп, экиден балл берилет. Айрым учурда экинчи суроого да туура эмес жооптор берилсе, кийинки туура жооп үчүн 3 балл берилет.
6.2) Эгерде эки команда тен катары менен 3 туура эмес жооп берсе, алар дисквалификацияланат жана Рингди таштап кетет.
7) Айрым учурларда, качан гана эки команданын бирөөсүндо туура жооп болуп, экинчи команда жооп бербесе, анда, женилген команда БИР АДАМДЫН УКУГУ нан пайдаланса болот.
Женилген команда алып баруучунун чечими менен оюн столуна бир оюнчуну калтырат. Жалгыз оюнчу туура жооп берсе ал өз командасына 2 эсе көп балл алып келет.
Жалгыз оюнчу ким биринчи жооп берүүсүн аныктайт. Озү же каршылаш команда.
Дагы оюн жалпы эреже боюнча уланат.

Категория:Оюндар
Нан

200px|thumb|Буханка жана эки батон
200px|thumb|Француздук нандын тышы калың
thumb|200px||left|Буханкалар жана нан быжыгырлары
thumb|200px|Кунжут менен нан таякчалары
thumb|200px||left|Струкла — европалык таттуу нандын түрү
НаH, нан азыктары — тамактанууда көп керектелүүчү эң маанилүү азык. Адам суткасына болжол менен 500—600 г нан жейт. 
Нан — углеводдун негизги булагы; анда В тобундагы витаминдер бар. Орга.низм бир суткада керектөөчү белоктун 1⁄3 ин, кальций менен фосфордун 25%ин, темирдин жарымынан көбүн нандан алат. Каткан нандын биологиялык жана азыктык баалуулугу төмөндөбөйт, тескерисинче бир аз катыган же кургатылган нан сиңимдүү келет. Нандын аш болумдуулугу ундун түрүнө жана сортуна жараша болот, жогорку сорт ундан жасалган нан сиңимдүү. Нан бышыруучу өнөр жайлар нан азыктарынын жүздөгөн түрүн (булочкаларды, шакек нандарды, кургатылган, ошондой эле диеталык) чыгарат. Алар көбүнчө кара буудайдын, буудайдын унунан же алардын аралашмасынан жасалат. Диеталык тамактануу үчүн атайын нан жасалат. Диабет оорулуулар, семирип кеткендер үчүн углеводу аз нандар даярдалат. Тузсуз нандар бөйрөк жана жүрөк-кан тамыр оорусу менен ооругандарга сунуш кылынат. Карындын же он эки эли ичегинин жарасында, өнөкөт гастритте жана колитте буудайдын 1жана 2-сортунан бышырылган бир аз катыган же кургатылган нан сунуш кылынат. Холециститте, өнөкөт гепатитте, боордун циррозунда жана боор менен өт жолдорунун иши бузулганда буудайдын 2-сорт унунан, кара буудайдын унунан жасалган нан пайдалуу.
 Нанды үй шартында сактоо 
Үй шартында нан 11 —12 саатта катат. Катыбас үчүн аны атайын нан салгычта, эмаль мискейде, полиэтилен баштыкта сактоо керек. Нан салынган идишти жумасына бир жолу ысык суу менен жууп, кургатуу оң. Нанды караңгы, ным жерде, муздаткычта сактоого болбойт, анткени ал ным тартып, көгөрүп кетет.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Наркоз

thumb|Наркоз аппараты.
Наркоз (байыркы грек тилинен νάρκωσις — дудук болуу, селейип калуу; синонимдер: жалпы оорутпоо, жалпы анестезия) — атайын дары менен борбордук нерв системасына таасир этүүдөн болгон жасалма уйкудагы абал. Мындай уйкуну электр тогу жана гипноз менен келтирсе да болот.

 Наркоздун жүрүшү 
Наркоздогу адам акыл-эсин жоготот, ооруну сезбейт, булчуң эттери бошоңдойт, рефлекстери басаңдайт. Наркоз убагында ооруу сезиминин жоголушу операция жасоого кеңири мүмкүнчүлүк түзөт. Аны организмге киргизүү жолуна жараша дем алуу жолу аркылуу, дем алуу жолунан тышкары берилүүчү жана электр наркозу болуп бөлүнөт. Дем алуу жолу аркылуу берилүүчү наркоз ингаляциялык наркоз деп аталат. Наркоздун бул түрүндө адамдын организмине наркозду пайда кылуучу заттар ар түрдүү жолдор менен (жыттатуу же кекиртекке түтүкчө сойлотуу аркылуу) өпкөгө киргизилет. Өпкөгө кирүүчү наркоз каражаттары алдын ала бууга айландырылып, андан кийин кычкылтек менен бирге аппарат аркылуу жыттатылат.

 Наркоздун түрлөрү 
Дем алуу жолунан тышкары жол менен берилүүчү наркоз вена кан тамырына, булчуң этке, тери астына, көтөн чучукка куюлат. Азыр булардын ичинен вена кан тамырына жана булчуң этке куюу жолдору кеңири колдонулууда. Мындан тышкары атайын аппараттын жардамы менен электр тогун баш мээнин кээ бир участкаларына таасир этип «электр наркозун» пайда кылууга болот.

Азыркы кезде наркоздун ингаляциялык жолу менен венага жиберүүнү айкалыштырган түрү колдонулат. Адегенде наркоз заты венага куюлат, оорулуу уктагандан кийин атайын түтүктүн жардамы менен дем алуу жолуна жиберип, ингаляциялык жолго өтөт. Азыркы анестезиологиянын жетишкендиктери өпкөгө, жүрөккө, мээнин ири кан тамырларына татаал операцияларды жасоого мүмкүндүк берди.

 Наркозго колдонулуучу дары каражаттары 
Дем алуу жолу менен берилүүчү наркоздо негизинен төмөнкү заттар колдонулат: Азот кычкылы (ЛГ20) — түссүз, жытсыз газ. Жогорку басым астында атайын темир баллондордо суюк түрүндө сакталат. Баллонду ачканда газга айланат. Денеге өпкө аркылуу киргизилет. Этил эфири—өзгөчө ачуу, дүүлүктүргүч жыттуу, түссүз суюктук. Жакшы күйөт жана жарылуу касиетине ээ. Ошондуктан азыркы убакта электр тогу менен иштөөчү аппараттар кеңири колдонулууда. Бирок эфир өтө күчтүү болгондуктан аны менен эч бир аппаратсыз эле терең наркоз берүүгө болот. Наркоз убагында ооруу сезими түк сезилбейт. Фторотан — бул түссүз, жагымдуу жыттуу суюктук. Сырткы чөйрөнүн температурасы 0° Сден жогору болсо газга айланат. Мунун таасиринен адам тез жана тынч уктайт.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Дарыгерлик
Нарколепсия

thumb|300px|Нарколепсия
Нарколепсия (байыркы грек тилинен νάρκη — селейип калуу, түш жана λῆψις — туталак (приступ)) — капысынан уйку басып кармаган оору. 
250px|left|thumb|Нарколепсия менен ооруган киши жөнүндө кинонун бир кадры
 Пайда болгон себептери 
Ал кээ бир жугуштуу оорудан (эпидемиялык энцефалит, безгек жана башкалар), баш травмасынан пайда болот. Кээде ага мээдеги шишик себепкер, айрым учурда нарколепсия тукум кууйт. Уйку басуу анча көп убакытка созулбайт. Суткасына ал бир нече жолу уйкуга шарт болбогон учурда деле (тамак ичкенде, сүйлөп жатканда, туруп турганда жана башкаларда) кармайт. Өзү же акырын тийип койсо эле ойгонуп, андан кийин сергип калат. Оорунун экинчи белгиси — булчуңдардын бошоңдошу. Анда түнкү, кээде күндүзгү уйкудан кийин киши эс-акылында болсо да кыймылдай албай калат, ал учурда абдан коркуп кетет. Оору 1—30 мин. созулат. Кээде галлюцинация коштойт. Нарколепсия менен жабыркаган ооруларда зат алмашуунун, эндокрин системасынын бузулуулары кездешет. Нарколепсия менен көбүнчө жаш кезде ооруп, улгайган сайын азаят. Оору өнөкөт түрдө өтөт. 
 Дарылоо 
Дарылоодо анын негизги себебин жоюуга көңүл бурулат. Оорулуу кезеги менен эс алууга мүмкүн болгон жумушта иштөө керек. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Нашатырь спирти

Нашатырь спирти — аммиактын суудагы 10%түү эритмеси. 
 Баяндамасы 
Кескин жыттуу тунук, учма суюктук. 
 Таасири 
Аны менен дем алганда дем алуу жана кан тамырларды, кыймылдаткыч борборлорун дүүлүктүрөт. Ошондуктан, аны эстен танууда, ичкилик менен ууланганда жыттатат же 100 мл сууга 5—10 тамчы кошуп ичкенге болот. 
 Медицинада 
 Хирургиялык практикада кол жууш үчүн колдонулат. 
 Суюк дары майлардын составына да кирет.
 Эси ооп калганда дүүлүктүрүш үчүн.
 Кусуу индукциясы болгондо (алкоголдон).
 Курт-кумурскалар чакканда.
 Невралгия жана миозиттерде.
 Терс таасири 
 Сууга кошпой ичсе, кекиртек жана ашказанды күйгүзөт.
 Сууга кошпой териге сүйкөсө, терини күйгүзөт.
 Аммияктын буусун көп көлөмдө жыттап алса, дем алуу рефлектордук болуп токтоп калат.
Нашатыр спиртине ууктуруулуп калса ичи өтүп, кусуп, ичи ооруп, коллапс менен ооруп, мурду бүтүп, тамагы шишип, жөтөлүп, тарамыш тартышып өлүп да калышы мүмкүн. Гидроксида аммонийдин өлгүдөй өлчөмү 10—15 г.
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Неврастения

thumb|300px|Неврастения
Неврастения (астениялык невроз) — невроздордун бир түрү. 
 Себептери 
Ага нерв системасынын иши начарлап, чын тийбестик, ачуулуулук, тез чарчоо, алсыздык мүнөздүү. Неврастенияга нерв системасынын өтө чарчашы, психикалык трамва чала уктоо (уйкусу канбоо), көп иштөө, кофе, чай, ичкиликти ашкере ичүү жана башкалар себеп болот. Ошондой эле көп жылы эс албай иштөө жана башкалар неврастенияга алып келет. 
 Оорунун жүрүшү 
Оорулуу майда-чүйдөгө эле жини келип, коркуп, чочуйт. Киши өзүн өзү кармай албай урушчаак, таарынчаак болуп, айланасындагыларды жактырбай, көңүлү чөгөт. Уйкусу качып, бир аз эле кыбыр-сыбырга ойгонуп, аз уктайт; ыйлаак, коркок болуп, чыр-чатакты көтөрө албайт, кыйынчылыктарга жолукканда өзүн жоготот. Эмгекке жөндөмү төмөндөп, өз ишине кызыкпай, акыл-эси начарлайт. Эс алуудан кийин да күчү калыбына келбейт; башы ооруп, тез чарчайт. Жумушта өзүн карманганы менен үйүнө келгенде жакындарына каарданып, майда-чүйдөгө эле чатак чыгара берет. Эч нерсеге сүйүнбөйт, өтө сезгич келип, телевизорду да көргүсү келбей, катуу сүйлөгөндү, балдарынын кылык-жоруктарын да сүйбөйт. Көп учурда териси кычышат, кийген киймин да жактырбайт. Жакындары менен байланышкысы келбейт, обочолонуп, келечеги жөнүндө санааркайт. Оорулуу жыныстык турмушка да кызыкпайт. Тамакка табити тартпай, ич катыйт же өтөт. Вегетатив нерв ситемасында да өзгөрүүлөр (тердөө, кызаруу, бозоруу, жүрөктүн тез кагышы жана башкалар) байкалат. Эгер оорулуу өз убагында дарыланбаса жогоруда айтылган белгилер күчөйт.
 Астениялык абалдар 
Неврастенияны өтө чарчоодон айырмалоо керек. Ал болсо бир аз эс алгандан кийин тарап кетет. Неврастенияга астениялык абалдар окшош келет. Алар ууланууда, жугуштуу ооруларда, травмада, гипертония оорусунда, атеросклероздо пайда болуп, бир аз эле эмоциялык же кара күч келсе жүрөк тез кагып, алы кетип, тердеп, башы айланат жана башка мындай кишилер жакшы эле эмгектенет, бирок кошумча күч келсе көтөрө албай, астениялык симптомдор байкалат.
 Чаралар 
Неврастения менен астениялык абалдардын башталышында эмгек менен эс алуу режимин туура түзүү, спортко катышуу, суу процедураларын кабыл алуу, өз убагында витаминдерге бай тамак менен жакшы тамактануу, үй-бүлөдө жана кызматта жакшы шарт түзүү тез эле эмгекке жарамдуулукка алып келет. Оору күчөгөндө бул чаралар жетишсиз. Ал үчүн көпкө созулган дарылоо жүргүзүлөт жана анын натыйжасы үйдөгү шарттарга, жакындарынын оорулууга туура мамиле кылганына жараша болот. Режимди туура колдонуп, өз убагында уктоо маанилүү. Неврастения менен жабыркагандар дене тарбия көнүгүүлөрүн жасайт, аны гипноз, психотерапия жана сеп алдыруучу дарылар менен дарылайт.
неврастенияны алдын алууда эмгек менен эс алууну айкалыштыруу зарыл. 
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Неврит

thumb|300px|Неврит 
Неврит (байыркы грек тилинен νεῦρον — «нерв») — четки нервдердин сезгенүү оорусу (Четки нерв системасы).
 Пайда болгон себептери 
Ага ичкилик, сымап, коргошун, мышъяк менен уулануу, жугуштуу оорулар, авитаминоздор, кант диабети, травма себеп болот. Завод, фабрикаларда жана кен чыккан жерден сымап, коргошун, мышъяк менен иштегендер гигиена режимин туура колдонбогондуктан невритке учурайт.

 Натыйжасы 
Невритте нерв жайгашкан жер сыздап ооруп, булчуңдар атрофияга учурайт, нервдин сезгичтиги өзгөрүп, жабыркаган мүчө ийне менен сайгыласа да, жылуу же муздак нерсени сезбей калат. Ошондой эле кол, бут муздап, чымырап уктап калышы мүмкүн. Кээде оорулуунун буту-колу ооруп шалга айланат. Невриттин кээ бир түрүндө оорулуунун мүчөлөрү шишимик тартып, көгөргөнсүп, муздап, жараланып кетет.
Көбүнчө бет, чыканак, билек, угуу нервдеринин неврити кездешет. Бет нервинин неврити суукка учуроо, ортоңку кулактын сезгенүүсү (Отит) жана башкалар менен байланыштуу. Анда беттин бир жагы шал болуп, ал жактагы маңдай тери бырышпайт, көз жабылбай калат; оорулууга катуу тиштенүү, кабагын түйүү, ууртун чулчуйтуу кыйын. Жабыркаган жагындагы ооз кычыгынан суюк тамак куюлат; көп учурда кулактын айланасы ооруйт.
Угуу нервинин неврити зат алмашуунун бузулушунда нервге кан жетишсиз келгенде, мисалы, атеросклероздо жана башкалар пайда болот. Анда кулактын ичи шуулдап, угуу начарлайт. Чыканак, билек жана билектин ортоңку нервинин невритинде манжалар, колдун кыймылдары бузулуп, сезгичтиги начарлайт, кол булчуңдары ичкерет.
 Дарылоо 
Дарылоону врач гана жүргүзүп, оорунун негизги себебине жараша, ооруну басаңдатуу жана жабыркаган нервдин функциясын калыбына келтирүү үчүн аракет жасалат. Дарыланууну эрте жүргүзүү керек. Айыктыруучу гимнастика, физиотерапиялык процедуралар кеңири колдонулат.
Невритти алдын алуу үчүн эмгек гигиенасын сактоо, ошондой эле суукка учурабоо, травмага чалдыкпоо, ооруганда өз убагында врачка кайрылуу, ичкиликтен баш тартуу зарыл. Диабет менен жабыркагандар диспансерлик кароодон системалуу түрдө өтүп турушу керек.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Невроздор

thumb|300px|Невроз менен ооруган бала
Невроздор (жаңы латын тилинен neurosis, байыркы грек тилинен чыккан νεῦρον — нерв; синонимдер — психоневро́з, невроти́калык бузулуу) — нерв системасынын функциясынын бузулушу менен мүнөздөлгөн оорулар.
 Невроз оорулары 
Ал өтө көп кезигүүчү оору. Азыр невроздордун ар кандай түрлөрү белгилүү, мисалы, неврастения, истерия жана жадатма абал. 
 Себептери 
Булар жогорку нерв ишине психикалык травманын таасиринен болот. Ага үй-бүлөдөгү чыр-чатак, кемсинтүү, жумуштагы келишпестик, өтө чарчоо жана башкалар себеп болот, ошондой эле көбүнчө нерв системасы начар, денеси чың эмес, ар кандай оору менен ооругандар, тамактануу, эмгек, эс алуу режимин бузгандар невроздорго тез чалдыгат. Баланы туура эмес тарбиялоо, анын кызыкчылыгын эске албай, жөндөн-жөн жемелөө анын өзүнө ишенчилигин кетирет. Же тескерисинче аны өтө эркелетип, ою менен болуп, өтө мактап, анын бардык талабын орундатып, көкөлөтүү да баланын психикасын бузат. Мындай балдар чоңойгондо турмуштун кыйынчылыгына чыдамсыз келишет. Баланы өтө катуу кармоо же өтө камкордук көрүү да мүнөзүнүн калыптанышына терс таасирин тийгизет. Айрым кишилер ар кандай кырдаалда невроздорго окшош абалда болушат, мисалы, маанилүү бир окуя алдында тынчы кетип, жүрөгү тез согуп, тердеп, денеси чымырайт жана өңү кубарат. Бул белгилер дени соо кишиде окуя болгондон кийин өтүп кетет. Ал эми невроздор менен ооруган кишиде мындай белгилер узакка чейин байкалат.
 Жүрүшү 
Невроздор менен ооругандар психикалык оорулардан айырмаланып, өзүнүн кылык жоругун башкара алат жана айланасындагы окуяларды туура баамдайт. Невроздордо оорулуунун алы кетип, урушчаак болуп, уйкусу бузулуп, башы ооруйт жана көңүлү чөгөт. Невроздордо көбүнчө органдарды жөнгө салуунун бузулушунан анын функциясы начарлайт, мисалы, жүрөктүн тез согушу жана оорушу миокарддын инфарктынын белгисине, карындын спазмы жана оорушу рак оорусунун белгилерине окшоп сезилет. Ошондуктан мындай оорулуулар абдан коркуп, улам бир врачка кайрылат. Оорулуу психотерапевт, психиатр жана невропатологго кайрылып, убагында дарыланышы керек. Невроздордун кээ бир түрүндө оорулуунун тынчы кетип, курулай шектенип, ыргылжың тартып, тарынчаак жана эмоциялык туруксуз болуп кетет. Мындай өзгөрүүлөрдү калыбына келтирүү көп убакыт, аракет, чыдамкайлыкты талап кылат. Невроздорду психотерапиялык жол менен дарылайт. Айыктыруучу физкультура, массаж, ар кандай тынчтандыруучу ванна, курортто дарылануу сунуш кылынат. Невроздорду алдын алууда баарынан мурда психиканы жабыркатуучу таасирди токтотуу, үйдө жана жумушта жагымдуу психикалык шарт түзүү, аракечтик жана тамеки чегүү сыяктуу жаман адатты таштоо, эмгек жана эс алуу режимин туура сактоо керек.
Организмди чыңдоонун, туура тарбия берүүнүр мааниси чоң. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар