Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жаңы философтор

Жаңы философтор-1976–1979-жылдары Франциядагы идеологиялык жана көз караштык талаш-тартыштарды авансценага алып чыккан философтор менен публицисттердин тобу. Өз китептеринде жана радиодо берилген сөздөрүндө жаш интеллектуалдар 1968-жылдын май айындагы «жаштар революциясынын» мурдагы активисттери (А. Глюксман, Б. А. Леви, Ж. П. Долле, К. Жамбе, Г. Лярдро ж. б.) «революциячыл мифтерден» көңүлдөрү калгандыгын айтып чыгышкан. Мурда алар Маркстын, Мао-Цздун жана Маркузенин идеялары менен ураандарын кандай жогору тутушса, эми алар революциячык окуулардын «күрөшчүл кретинизминен» ошончолук түрдө баш тартып, «Маркс өлдү», «Марксизм эл үчүн баш айланткан апийим» жана башка ураандарды көтөрө башташкан. Алар классикалык европалык философиядагы жаратылыштын, коомдун, ой жүгүртүүнүн объективдүү мыйзамдарын таанып билүү жана «дүйнөнү акыл-эстүү негизде өзгөртүп түзүү» тууралуу фундаменталдуу абалдар сыяктуу революциячыл теориялардын философиялык негиздерин сынга алышкан. «Мырза ойчулдар» («господа мыслители») деп аталган китепте Глюксман немец философиясындагы адамга эбегейсиз зор эркиндикти берүүнү убада кылуу менен аны зарылчылыктын, мыйзамдын жана мамлекеттин «кыңк» этпес кулуна айланткан Фихте,
Гегель, Маркс жана Ницще өңдүү төрт чыгаан ойчулду айырмалаган. Ошондуктан алардын философиясы өз маңызы боюнча «революциячыл илими, үстөмдүк кылуунун илими, башкаруунун илими» болуп саналат. 

Классикалык философияны радикалдуу мүнөздө сындоо менн Жаңы философтор постклассикалык ой жүгүртүүнүн негизги тенденцияларын, өзгөчө феномонологиянын, структурализмдин жана психоанализдин методдорун андан ары өнүктүрүшкөн. Учурдагы диний ойчул М. Клавель (1920–1979) бекер жеринен Жамбенин, Лярдронун жана Глюксмандын китептерин жалындуу пикирменен колдобосо лер керек. Анткени, ал бул китептерден «өз маңызы боюнча атеисттик окуу» болуп саналган бүтүндөй метафизиканы, бүтүндөй классикалык философияны «радикалдуу түрдө деструкциялап», диний окууга кайрадан кайрылуунун мүмкүнчүлүгүн көргөн. 80-жылдардын аягында көптөгөн Жаңы Философтор теориялык иштен четтеп кеткени менен алар тарабынан жасалган Франциядагы интеллектуалдык төңкөрүш, алардын солчул идеялары университеттин жаштары менен профессураны жандандырып, европалык континенттин рухий турмушуна зор таасир тийгизген.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Энесидем

Энесидем(биздин заманга чейин 1-кылымда) – байыркы грек философ-скептиги. Энесидем боюнча, заттарды таанып билүү мүмкүн эмес, себеби биздин ар кандай пикирибизге, оюбузга ага каршы келген башка пикирди коюуга болот. Баарынан жакшысы деги эле ар кандай бекемдөөчү пикирден баш тартууда турат. Башкалар кандай жасаса ошондой жасоо оң иш болот. Энесидемдин философиясы грек классикалык философиясынын бузулушунун натыйжасы

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философтор
Энтелехия

Энтелехия(грек тилинен келген entelecheia – жыйынтыктоо, аянтоо) – Аристотелдин философиясындагы термин. Предметтин толук ишке ашкан, жүзөгө ашырылган түрүндө болгондугун белгилейт. Предметтин потенциядагы, мүмкүндүктөгү абалынан айырмаланып, анын актуалдуу чындыгын ырастоочу түшүнүк. Аристотелдин неологизми. Аристотелдин түшүндүрүүсүндө «энергия» аракетти, мүмкүндүктөн чындыкка өтүүнү билдирет, ал эми «энтелехия» болсо ушул өтүүнүн акыркы натыйжасын туюнтат. Көпчүлүк учурда философ бул эки терминди синонимдер катары пайдаланат.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Энтимема

Энтимема– жетишпеген бөлүк-чөлөрү өзүнөн-өзү түшүнүктүү болуп, толук эмес, кыскартылып айтылган ой жүгүртүү, далилдөө, тыянак. Аристотель бул терминди ушул мааниде колдонгон. Пикирдешүүнү, ой алмашууну ылдамдатыш үчүн өзүнөн-өзү түшүнүктүү болуп турган нерсени атап отурбай «көңүлдө» калтырып коюш оң. Ушундай практиканы эске алып, Аристотель энтимеманы риторикалык силлогизм деп атаган.

 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Эон

ЭОН – байыркы грек философиясынын «өмүрлүк кылым», «түбөлүктүк» деген түшүнүктөрүн билдирет, ошондой эле өмүр сүрүүнүн мезгили аспектин туюнтат. Досократиктердин фрагменттеринде эон байыркы Гомер маанисиндеги «өмүрлүк кылым» түшүнүгүн ырастап турат. Платондон тартып, эон «түбөлүктүктү» «мезгилге» каршы койгон классикалык терминге айланат. «Өмүрлүк кылым», өлбөс-өчпөс нерсеге таандык болгондуктан, ал (эон) чексиз болуп саналат жана «түбөлүктүк» түшүнүгүн туюнтат.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Эпикуреизм

Эпикуреизм – байыркы грек жана рим философиясындагы Эпикурдун идеяларынын негизинде келип чыккан окуу. Эпикурчулар Афинада Эпикурга таандык бакка чогулушчу экен, аны өз доорунда «бак» деп атап коюшкан. Метородор Эпикурдун эң көрүнүктүү окуучусу, үйрөнчүгү болгон. Ал ашкере полемикалуу ыңгайда бардык жыргалчылыктын булагы бул дене ырахаты деп эсептеген. Биздин эрага чейинки 2-кылымда Эпикурдун жолун жолдоочулар Римде да пайда болгон. Алардын ичинде эң көрүнүктүүсү Лукреций Кар эле. Эпикур менен полемикага түшкөндөргө караганда, биздин эранын 2-кылымда эле Эпикурдун жаатташтары бир далай болуптур. Алардын бири Диоген Эпикурдун окуусун баяндап берген, үзүндүлөрү бизге чейин жеткен.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Юдин Павел Фёдорович

Юдин Павел Фёдорович (1899–1968) – советтик философ жана коомдук ишмер, СССР илимдер Академиясынын академиги. 1931-жылы кызыл профессура Институттун бүтүргөн. 1938–1944-жылдары СССР ИА философия институтунун директору, 1937–1947-жылдары мамлекеттик басмалардын Бирикмесинде директор. 1946–1953-жылдары «Советская книга» журналынын башкы редактору. 1953–59-жылдары СССРдин КЭРдеги элчиси. 

Негизги эмгектери диалектикалык жана тарыхый материализм, илимий атеизм, илимий коммунизмдин теориясы, марксисттик философиянын тарыхына арналган. СССР Жогорку Советинин 2 жолку депутаты. Эки ирет Ленин ордени менен сыйланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Якоби Фридрих Генрих

250px|right|thumb| Якоби Фридрих ГенрихЯкоби Фридрих Генрих (1743–1819) – немец философу жана жазуучусу. Рационализмди сынга алган жана «сезим менен ишенимдин философиясы» деген багытты негиздеген. Якоби үчүн сезим, туюу опыты (тажрыйбасы) чыныгы жана бирден бир таанып билүү болуп саналат. Акыл-ойдун ишмердүүлүгү сезип-туюу тажрыйбасынын алкагынан чыгып кетпейт. Философиянын түпкүлүгүн (пайдубалын) түзүп турган диний сезимди рационализмдин позициясынан туруп түшүнүү мүмкүн эмес. Мына ушундан философ ой жүгүртүүгө ыңгайлуу философия атеизмге жакын деп эсептеген.
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Неодаосизм

thumb|upright|Дао дэ цзин.
Неодаосизм (Сюань Сюэ – дилдеги, купуя жөнүдөгү окуу) – кытай окуусунда даосизм философиясынын кайра жаралуусунун көрүнүшү, 3–4-к. пайда болгон агым.

Кытайдын идеологиялык турмушунда Вэй-Цзинь (3–5-к.) мезгилинде үстөмдүк кылган. Бул жолго түшкөндөрдүн ишмердигиндеги негизги форма «жакшы айтуу, жатык тил менен туюндурууга» аракеттенгендердин көтөрүңкү маанайдагы философиялык маектешүүсү болуп, Цинь Тан (сөзмө сөз – кирсиз, чыныгы, тунук аңгемелешүү) же Сюнь Янь (сөзмө сөз – дилдеги, айтылгыс аялуу сырды төгүшүү) деп аталган, анткени сүйлөшүүнүн заты аялуу асыл Дао болгон. 

Неодаосизмдин пайда болушу 220-ж. Хан династиясынын кулашы, кытайга буддизмдин кириши менен байланыштуу. Неодаосизмнүн негиздөөчүлөрү Хэ-Янь (Хэ Пиншу, 190–249) жана Ван Би (Ван Фуси, 226–249), улантуучулары Цзи Кан (Цзи Шуе, 223-262) жана Сян Сю (Сян Цзыци, 227–277), бамбуктан өскөн жети даанышман аталган топко кирген Го Сян (Го Цзисюань 252–312) ж. б. болушкан. Неодаосизмдин көрүнүктүү өкүлү Гэ Хун (Гэ Чжичуань, 283–363) Баопу-цзы деген псевдоним (лакапат, жашырын ат) менен белгилүү. 

Неодаосизмтер Лао-цзы, («Дао дэ цзин») менен «Чжуан-цзы» жана «Чжоуи» («Цизин») идеясынан башталып, алардын окуусун конфуцианчылык окуу менен бириктирген (алар Конфуцийди Лао-Цзы менен Чжуан-Цзыдан жогору турган улуу даанышман дешкен). 

Неодаосизмдин философиялык концепциялары жөнүндө маалыматтардын негизги булагы конфуциячыл классикага комментарийлер, ошондой эле притчалардын жана аңгеме–анекдоттордун жыйнактары болгон. Неодаосизм өзүн «Фэн-Лю» (сөзмө-сөз – «шамал жана агым») абалына жетүүнү, өзү менен өзү болуп, ар ким ички дүйнөсү жана жаратылыш менен эриш-аркак ээн-эркин турмуш кечирүүнү максат кылып коёт. Классикалык даосизмден айырмаланып, неодаосизм дао эч нерсе эмес, бардык нерселер даодон эмес, ички себептерден эле пайда болот «болмуш болмуш эместен туулат» формуласы неодаосизм үчүн болмуш өзүнөн өзү эле пайда болот. Бирок Аалам такай кыймылда жана өнүгүүдө болгондой коом, адам, институттар, мораль өзгөрүүгө тийиш, өтүп жаткан учурга ылайыкташууга тийиш. Мындай процесс менен макул болуу, табигый түрдө «аракеттенбөө» дегенди түшүндүрөт, процесске тоскоол болуу, эскиргенди сактоонун өзү эски иш (б.а. жасалма). Билим даанышманды тууроодон эмес, жаратылыштан индивидге табигый берилет. Бардык нерселер өз ара тең, барабар, улуу менен кичүүдө, өмүр менен өлүмдө, узун менен кыска жашоодо ж. б. айырма жок. Неодаосизм уланып отуруп буддизмге сиңип, философиялык агым катары жок болуп кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Кытай философиясы
Исихасттар

thumb|Иконография
Исихасттар (гр. icichia – тынч абал, бейкуттук) – 14-кылымдагы Византиядагы реакциячыл-философиялык жана коомдук-саясий топ. Исихасттардын окуусу Григорий Синаиттин (кийин ал Григорий Палама аттуу исихасттардын жол башчысы болуп калган), Николай Кавасиланын ж. б. эмгектеринде теориялык жактан негизделген. И. илим менен агартуучулукка каршы чыгышып, жашоодон баш тартууга, кечилдикке үндөшкөн, таануунун жападан-жалгыз булагы катары диний мистиканы, сыйынууну аташкан. Исихасттар инсанды көңүл борборунун чыгаруунун зарылчылыгын, адамды тагдырга баш ийдирүү жана аны кудайдын тил алчаак куралына айландыруу идеясын көтөрүп чыгышкан. Ошол себептен алар византиялык философиянын алдыңкы агымдарына, өзгөчө варлаамиттерге каршы ырайымсыз күрөш жүргүзүшкөн. Үстөмдүк кылган феодалдар табынын идеологдору катары исихасттар зилоттордун революциячыл-демократтык кыймылына кескин каршы чыгуу менен византиялык феодализмдин үстөмдүгүнө негизделген граждандык тынчтыкты талап кылышкан. 14-кылымдагы идеологиялык күрөштө жеңишке жетишкен исихаттардын кыймылы византиялык маданияттын өнүгүшүнө бир кыйла тоскоол болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория:Тарых
Ясперс Карл

250px|right|thumbЯспрес Карл (1883–1969) – немец философу. Диний экзистенциализм өкүлү, психиатр. 1921-жылдан тартып Гейдельберг университетинде философия боюна профессор. 1948-жылдан кийин Базель университетинде. Фашизм талкалангандан кийин ФРГнын либералдык чөйрөсүндө чоң популярдуулукка жетишкен. Анткени фашизм учурунда (1937-ж.) мугалимдик иштен четтетилген болчу. 1960-жылдардын аягында Яспрес Батыш Германиянын саясатындагы реваншисттик тенденцияларды катуу сынга алган.

Яспрестин ой тарыхындагы орду эки ачалуу, эки жактуу, оопайлуу. Анын оболку идеалы – борукердик гуманизм. Маданий кенендиктин идеясы ал үчүн Гетенин аты менен байланышкан. Өзүнүн ойчулдук ишмердигин философия эмес, философсынуу, философ сымал иштөө, аракеттенүү деп баалаган. Философиянын мааниси, Ясперстин ою боюнча, өлкөлөр менен кылымдардын ортосунда жалпы адамзаттык «коммуникация» жолдорун курууда турат деп эсептеген.
 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия

be-x-old:Карл Тэадор Яспэрс
ky:Ясперс Карл
Философиянын жакырчылыгы

Философиянын жакырчылыгы («Мырза Прудондун «Жакырчылыктын философиясы» деп аталган эмгегине жооп») – капиталисттик коомдун экономикалык негиздерине илимий анализ берген жана диалектикалык-материалисттик көз караштын маанилүү принциптерин чагылдырган К. Маркстын эмгеги. Китепти түзүүгө негиз болуп 1846-жылы Парижде басылып чыккан Прудондун «Экономикалык карама-каршылыктардын системасы же жакырчылыктын философиясы» деп аталган эмгеги эсептелген. Маркстын жообу 1847-жылдын июль айынын башында француз тилинде басылып чыккан. Прудон тарабынан колдонулган демагогиялык фразеологиянын формасындагы майда буржуазиячыл иллюзиялар жумушчу кыймылына кеңири сиңип, аларды революциячыл күрөштөн алыстатып жаткандыгына байланыштуу К. Маркс автордун эмгегине курч сын менен жооп берген. Капиталисттик коомду реформалаштыруунун Прудон сунуш кылган утопиялуу пландарына каршы К. Маркс экономикалык анализге таянуу менен коомду революциянын жолу менен гана өзгөртүү мүмкүн экендигин баса көрсөткөн.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Философиянын маселелери (журнал)

thumb|Философиянын маселелери.
Философиянын маселелери – СССР ИАнын философия институтунун илимий журналы. 1947-жылы августунан баштап Москвадан басылып чыгат. Журналдын мезгилдүүлүгү: 1947-жылы тартып – 3 жолу, 1951 – 6 жолу, 1958-жылы баштап – жылына 12 жолу. Совет доорунда журналда диалектикалык жана тарыхый материализмдин, социализмди куруу жана илимий коммунизмдин теориясынын маселелери боюнча макалалар жарыялануучу; социология, философиянын тарыхы, атеизм, этика, эстетика, маданияттын, логиканын өнүгүүсүнө, табият таануудагы ачылыштар менен байланыштуу коомдук өзгөрүүлөрдүн актуалдуу маселелерин философиялык жалпылоо жүргүзүлчү; ошол учурдагы марксисттик эмес философиянын жана социологиянын негизги теорияларын, агымдарын сындоо иш-чаралары жүргүзүлүчү Маркска чейинки жана Маркстын, Лениндин философиянын тарыхы боюнча эмгектери, марксизм-ленинизм классиктеринин тексттери жарыяланып турган журнал болгон. Азыркы мезгилде учурдун талабына ылайык, актуалдуу илимий эмгектер жарык көрүп турат. Философиянын негизи деп психологиялык антропологияны эсептеген.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Гезиттер‎
Категория:СССР
Категория:1947-жыл
Философиянын тарыхы

Философиянын тарыхы – социомаданий билимдин философиялык идеялардын пайда болуу жана өнүгүү процессин сүрөттөп жазып гана тим болбостон, аны илимий негизде түшүндүргөн, баалаган синтетикалык тармагы. Философиялык системалар келип чыгуусу жана маани-маңызы боюнча өз доорунун тажрыйбасын жалпылап, илимий корутундулаган окуулар болгондуктан, өзгөчө тарыхый болмушка ээ. Ошону менен катар эле философиялык окуулар белгилүү бир мезгилдин чегинен чыкпайт жана түбөлүктүүлүккө умтулушат. Бийик гуманизмдин көз карашында Философиянын тарыхы дүйнөнүн адам тарабынан руханий түшүнүүнүн тарыхы болуп саналат. Философиянын бүткүл дүйнөлүк тарыхы ар кандай тилдерде, стилдерде ар түркүн проблематикаларды, жалпы маданий каада-салттарга ылайык козгогон улуттук формадагы философиянын жетишкендиктери менен ачылыштарын өз кучагына алат.
 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Шлейермахер Фридрих Эрнист Даниель

Шлейермахер Фридрих Эрнист Даниель (1768–1834) – немис теологу жана философу. Немис идеализми жана романтикасы менен тыгыз байланышта болуу менен, ал Кудай жана дүйнө менен байланыштуу болгон протестанттык багыттагы сырттан баамдап ой жүгүртүү философиясын иштеп чыккан. Кант менен Фихтенин идеалисттик жазгырууларын жумшартуу менен ал рухий – тарыхый чындыкка көбүрөөк көңүл бурууну талап кылган, мында аларды бөлүп карабастан, Бүтүндүк жана Түбөлүк менен бирдикте кароону сунуш кылган. Дин – ошол Түбөлүк менен биримдикти сезүү. Ал «жөнөкөй» көз карандылыкты, тагыраак айтканда, Кудайдан болгон көз карандылыкты сезүүгө негизделет. Кудай жөнүндөгү идеяда идеалдуулук менен реалдуулуктун абсолюттуу биримдиги туюнтулуп, тигил же бул карама-каршылык жокко чыгарылат, ал эми дүйнө тууралуу түшүнүктө идеалдуулук менен реалдуулуктун салыштырмалуу биримдиги карама-каршылык түрүндө кабылданат. Ошондуктан Кудай дүйнөгө түгөйлөш да, дүйнөдө бөлүнгөн да эместей туюмдалат (караңгы, Пантеизм). Нерселер табигый байланыш менен кандай шартталган болсо, дүйнөдөн да ошондой эле өлчөмдө көз каранды деп эсептелет; ошондуктан түздөн-түз Кудайды башкача айтканда кереметти кабылдоо мүмкүн эмес. Адам Кудайдын табигый байланышына камтылып ошол себептен ыймандык мыйзам менен жаратылыш мыйзамынын ортосунда эч кандай кескин айырмачылык жок. Ар бир адам өз алдынча маани-маңызга ээ, демек ар бир адам өзүнүн жекече өрнөктүү элес-сыпатын өнүктүрүүгө чакырылган. Инсанга идеалдуу түрдө берилген индивидуалдуулукту жүзөгө ашыруу – инсан эркиндиги мына ушунда. Шлейермахер этиканы жакшылык, дөөлөттөр жана парз жөнүндөгү окуу деп карайт. Анын пикири боюнча парздын жалпыга таандык мыйзамын мындайча аныктоого болот: ар бир учурда бардык ыймандык күч-кайратыңды жыйнап жана бардык ыймандык максаттарга умтулуу менен аракеттенет.
 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Йена ийрими

Йена ийрими – А. В. жана Ф. Шлегелдер, Новалис, И. Г. Фихте, Ф. В. Шеллинг, Ф. Шлейермахер, Л. Тик өңдүү Йена шаарында (айрымдары Берлинде) жашаган немец романтик философтору тарабынан 1798–1801-жылдары ишмердүүлүк жүргүзгөн ийрим. Аталган түзүү, искусство, философия, илим жана дин телегейи тегиз мүнөздө жуурулушкан универсалдуу жаңы маданияттын идеалын жаратуу, өтө жалпы символизмдин, романтикалуу ирониянын ж. б. идеалары сыяктуу эрте романтизмдин философиялык-эстетикалык теориясын иштеп чыгышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория: Философия
Категория: Инсандар
Неоконфуцийчилик

Неоконфуцийчилик (ли сюе – асмандын, жаратылыштын мыйзам) принциптери жөнүндө окуу, же син-ли сюе – адамдын, нерселердин табияты жана табияттын мыйзамдары ошодой эле дао сюе жолдор жөнүндө окуу (дао цзяо – даосизмден айырмасы), кытай философиясында Сун (960–1279) династиясынын тушунда пайда болгон агым. 

Хань (б. з. ч. 206 – б. з. 220) мезгилиндеги классикалык тексттерди түшүндүрмө менен чектелген конфуцианчылыктан айырмаланып, Сундун ойчулдары жаңы идеяларды жана түшүнүктөрдү иштеп чыгышкан, биринчи иретте и–ли (жалган менен мыйзам) жана син-мин (жаратылыш менен тагдыр) ушундан аталышы келип чыккан. Неоконфуцийчиликтин жолуна нук салган тан ойчулдары Хан Юй менен Ли Ао (772–841) конфуцианчылыкты коргоп жана спекулятивдик метафизика ордуна этиканы өнүктүрүү жолуна салган. 

Неоконфуцийчиликтин негиздерин 10–11-к. «табигый мыйзамы туурасында илимдин үч устаты» – Сунь Фу, Ху Юан жана Ши Цзе тарабынан түптөлгөн. Алардын жолун улоочулардын жана шакирттеринин ишмердиги күчтүү агымга айландырган. Сун мезгилинде ар кайсы философтор тарабынан неоконфуцийчиликтын башкы алты концепциясы аныкталган, бирок бардык мектептер үчүн жалпы улуу чеги (тайцзи), принцип (ли-мыйзам), материалдык күч (ци), адамдын табияты, нерселердин табиятын түшүнүү (нерселерди изилдөө), адам сүйүү (жэнь) болгон. Түндүк Сун конфуцианчылар өз ара жакын мамиледе болгон үчүн тигил же бул конкреттүү идеяда кимиси автор экенин такташ кыйын. Юань мезгилде (1280–1368), буддизмдин, кайсы бир бөлүк даосизмдин монгол хандарынын баш ийип Турган–Юань императорлорунун колдоосунда турган шартта неоконфуцийчилик буддизм менен даосизмдин ортосундагы талаш тартышта арбитрдин ролун аткаруу менен өз позициясын сактап калган. 

Мин (1368–1644) династиясынын тушунда неоконуцийчилик жаңы өркүндөөгө ээ болду. Кытай мамлекеттүүлүгүнүн калыбына келтирилиши конфуцианчылык идеологиянын өнүгүүсүнө көмөк көрсөткөн. 1403-жылы императордун буйругу менен конфуцийчиликтин каноникалык китеби түшүндүрмөсү менен басылган.

15–16-к. конфуцийчилик ойчулдар классиктерди кезектеги түшүндүрмө ордуна ар бири окуунун негизги маселерин өз мамилесин иштеп чыгууга аракеттенишкен философиялык диспуттарды өткөрүүнүн борборлору (эң белгилүүсү – Дунлинь академиясы) түзүлгөн. Цинь мезгилинин ойчулдары (1644–1911) кайсы бир деңгээлде Хань мезгилинин философиялык түзүүлөрүн түшүндүрмөлөп келишкен. Неоконфуцийчилик 1949-ж КНР (КЭР) түзүлгөнгө чейин созулган.

 Байланыштуу макалалар 
 Конфуцийчилик

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Кытай философиясы‎
Освальд Шпенглер

250px|right|thumb| Шпенглер ОсвальдШпенглер Освальд (1880–1936) – немец маданият философиясынын өкүлү. Өзүнүн «Der Untergang des Abendlandes. Umris einer Morpnologie der Weil geschichte» 1918 «Себептүүлүк жана тагдыр». 

Европанын күүгүмү» деп аталган негизги чыгармасы менен белгилүү болгон. Аны Шпенглер дүйнөлүк тарыхты түзгөн маданияттарды болжолдуу түрдө миң жылдык өмүр менен аныкталып чектелген организмдер катары караган. Ал батыш маданиятын жок болуп кеткен грек маданиятына салыштыруу аркылуу анын келечегин аныктоого аракеттенген. Анын пикири боюнча батыш маданияты сөзсүз түрдө жок болуп турган цивилизациянын тилкесине кирди. Анын бул китеби эки дүйнөлүк согуштун аралыгында өтө зор ийгиликке жетишкен. Мунун себеби, анда ошол учурдагы жашоо философиясын жактоочулар (Эрнст Юнгер, Людвиг Клагес ж. б.), ошондой эле билимдүү адамдардын кеңири чөйрөсү (кара; Курмандыкты күтүү) карманган рухка каршы туруунун тарыхый фактылары негизге алынган имиш. 

Ошол кезде эле курч сынга алынган бул китеп бүгүнкү күндө андагы чалагайымдыктын (Шпенглер философия үчүн гана жашаган философияны ар убак жек көрүп келгендигин моюнга алган) жана фактылардын өтө үстөмдүгүнүн айынан («акыйкатка караганда факты маанилүүрөөк») жагымсыз талкуулардын жемине айланууда. 

Жалпысынан Шпенглер идея менен реалдуулуктун, рух менен турмуш чындыгынын ортосундагы шайкешсиздикке байланышкан өтө оор проблеманы ашкере эле жөнөкөйлөтүп жиберген тайкы позитивизмге жол берген. Кийинчерээк ал бир катар башка эмгектерди да жараткан.
 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия