Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Силикагeль

Силикагeль — поликремний к-тасы чөкмөсүнүн көпчүлүк суусу буула-нып кеткенден кийин калган гелдери, катуу гидрофилдүү сорбент. химимялык  курамы боюнча кремний кош оксиди SiО 2. Ал кремний кош оксидинин эң майда бүртүкчөлөрүнөн бириккен көп капиллярдуу түзүлүштө болот да, майда жана кесек тешикчелүү болуп бөлүнөт. Аны натрий же калий силикатына туз же күкүрт кислотасын таасир этүү менен алууга болот:

Na2SiO3 + НСl ® 2NаСl + Н2SiO3

H2SiO3 = ¯SiO2Н2О

Алынган килкилдекти майдалап, суу менен жууп, кургатат. Ал суу, спирт, ацетон, бензин жана башка органикалык  эриткичтер буусун сордуруу үчүн жана хроматографияда колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Силикаттар

Силикаттар (латын тилинен   silex — оттук таш) — кычкылтектүү кремний кислотасы H 2SiO3 туздары. С. жаратылышта 500 ашык минералы белгилүү. Алар тоо тектер түзүүчү негизги минералдары: талаа шпат, кварц, пироксен, амфибол, биотит жана башка Өңү курамындагы темир ионуна жараша жашыл, күрөң, кызыл, сары, көк жана башка С. магма тоо тектеринин кристаллдануу учурунда, детаморфизм, метасоматоз процессинде пайда болот. С. ири кристаллы пегматит кенинде кезигет. Карапа, кыш, цемент, бетон, отко чыдамдуу буюм, айнек жасоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Силициддер

Силициддер — кремний менен металл жана айрым металл эместер болгон химимялык  бирикмелери. Мисалы, ТаSi 2, Мn3Si, Сr5Si3 . Көпчүлүк С. кыйындык менен эрүүчү кристалл. заттар, жогорку темп-рага химимялык  жактан туруктуу. Электр мешиндеги молибден С. MoSi 2 жасалган ысыткычтар 1700°С чейинки температурада пайдаланылат. Алар техниканын түрдүү тармактарында ысыкка чыдамдуу куймаларды, электр мештери ысыткычтарын жана башка жасоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сильвин

Сильвин калий хлориди KCl минералы. Кызыл, көгүш, сары түстө, көбүнчө түссүз болот. Ачуу туз даамдуу. Сууда жеңил эрийт, нымдуулукту тез тартат. Калий бирикмелерин алууда жана калий жер семирткичи катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сильвинит

Сильвинит (минералдык курамы б-ча)- туздуу тоокен тектери, калий тузу. Сильвин жана галит агрегатынын ангидрид, доломит, магнезит, карналит, кум-топурактуу материалдар менен аралашмасы. Ак, күлгүн же кызыл (саргыч түстөн-кызыл түскө чейин), ошондой эле чаар (агыш, кызыл жана көк катмардуу) түстө кездешет. С. сильвин жана калий, калий бирикмелерин (поташ, жегич натрды ж.б.) алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сингулярдык чекит

Сингулярдык чекит , Дальтон чекити (латын тилинен  Singularis — өзүнчө, өзгөчө) — диссоциацияланбаган химимялык  бирикме курамына туура келүүчү физ.-хим. диаграммадагы чекит. С. ч. деген түшүнүктү 1912-ж. Н. С. Курнаков сунуш кылган. С. ч. эки геометриялык сызыктын кесилишинде жайгашкандыгы менен мүнөздөлөт. С. ч. тууралуу окууну Н. С. Курнаков окуучулары уланткан. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Синил кислотасы

Синил кислотасы, суутек цианиди к-тасы, НСN ачуу бадам жыттанган түссүз суюктук; кайноо t 25,7°С, балкып эрүү t 13,3°С, тыгызд. 0,687 г/см3 (20°С). С. к. 1782-ж. Ж. Гей-Люссак суусуз абалында алып, сандык курамын аныктаган. С. к. абада Н2О, СО2, N2 пайда кылуу менен күйөт. Көпкө сактоодон ажырайт. Өтө начар к-та, туздары — цианиддер. Орг. бирикмелери нитрилдер деп аталат. С. к. өндүрүштө аммиак, метан аралашмасын катализатор (Рt же Рt + Rh куймасы ) үстүндө аба менен окистендирүүдөн алынат:

2NH3 + 2СН4 +302 ® 2НСN + 6Н2O

С. к. хлорциан, акрил-нитрил, акрилаттар, амин к-таларын, оксинитрилдер алууда колдонулат. Өтө уулуу зат. Организмдеги окистенүү жана ферментативдик процесстерди төмөндөтөт, гемоглобинди циангемоглобинге айландырат, дем алууну кыйындатат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Синтездик каучуктар

Синтездик каучуктар — резиналар даярдоочу, ири молекулалык, массалуу, синтез ыкмасы менен алынган эластомерлер. С. к. негизинен каныкпаган бирикмелер (алкадиендер жана алкендер ) полимерлөөдөн жана сополимерлөөдөн алынса, айрым бирлери полифункционалдуу бйрикмелер поликонденсациялоодон алынат. С. к. алуудагы баштапкы мономерлер каучукоген деп аталып, аларга бутадиен, изопрен, хлорпрен, стирол, изобутилен, акрил к-тасы нитрили, а- метилстирол жана башка кирет. Жаратылыш каучуктары сыяктуу эле С. к. макромолекуласы түз сызыктуу узун чынжырдан турат жана айрым бирлери тармакташкан болот. Көпчүлүк С. к. узун чынжырында кош байланыштар болгондуктан, аларга күкүрттү кошуп ысытканда, бир нече мол-лар бир ири тор сыяктуу молекула пайда болот. Бул процесс С. к. вулканизациялоо деп аталат. Вулка-низацияланган каучуктар резина деп аталат. Айрым бир С. к. (мисалы, полиңзо-бутилен, силикон каучугунун жана башка) узун чынжырчалары каныккан мүнөздө болгондуктан, аларды күкүрт менен эмес, органикалык  перооксиддер жана аминдер менен вулканизациялоо керек. С. к. физ.тмех. касиеттерин жогорулатуу үчүн аларга толтургучтар (көө, алюминий оксиди, каолин жана башка) кошулат. С. к. негизинен эки класска бөлүнөт: а) массалык түрдө резиналарды чыгаруучу универсалдык каучуктар (мисалы, автомобилдер шиналарын, резина бут кийимдер, техника резина буюмдарын жана башка); б) өзгөчө шартта кол-донулуучу резиналар даярдоочу ата-йын каучуктар (бузуп жиберүүчү чөйрөлөргө, эриткичтерге, жогорку темп-рага, озондун жана ультракызгылт көк нур таасирине туруктуу резиналар. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Синтездик майлар

Синтездик майлар — машиналар түрдүү тетиктерин майлагыч май же аларды жеңил иштетүү үчүн колдонулган органикалык жана элементорганикалык суюк же катуу бирикмелер. Нефтиден алынган майларга салыштырганда С. м. төмөнкү температурада кыймылдуу, майлоо жөндөмдүүлүгү жогору, жылуулук жана окистендиргич таасирине туруктуу келет. Өнөр жайда синтет. углеводород, полиорганосилоксан, галогеналкил, татаал эфирлер, полиапкиленгликол С. м. катары колдонулат. Синтет. углеводород олефиндер, этилен, пропилен, бутилен күкүрт к-тасы, бор фториди жана башка катализаторлор катышуусунда полимерлөөдө алынат. С. м. катарында колдонулуучу татаал эфирлер эки негиздүү к-талар менен көп атомдуу спирттер катализаторлор каты-шуусунда этерификацияланышынан алынат: 

НООС(СН2)nСООН+2RОН ®

      ®RООС(СН2)nСООR + 2Н2О

СН2ОН(СН2)nСН2ОН + 2RСООН ®

®ROCO-H2C-(CH2)-CH2-OCOR+2H2O

Мындай С. м. реактивдүү самолёттор кыймылдаткычын майлоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Синтездик суюк отундар

Синтездик суюк отундар— түрдүү кыймылдаткычты иштетүүдө отун катары колдонулуучу синтет. ыкма менен алынган углеводороддор аралашмасынан турган күйүүчү суюк-туктар. С. с. о. көмүртек (II) оксиди менен синтезделет, б. а. Фишер-Тропш синтези Co

nСО + (2n+1)Н2--® СnН2n+2 + 2Н2О

Co

nСо+2nH2 —® СnН2n+ H2O

тетүүдөн алынган С. с.о.нефтиден алынган суюк отундарга караганда кымбат турат, ошондуктан бул метод нефть кени жок өлкөлөрдө гана колдонулушу мүмкүн.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Синтездик чайырлар

Синтездик чайырлар— син-тет менен алынуучу органикалык  ири молекулалуу заттар; алар кичине мол. масс. (мономерлер) заттар полимерлешүү жана поликонденсация реакциясының натыйжасында пайда болот. Баштапкы продуктулар мүнөзүнө жараша С. ч. сызыктуу же мейкиндикте үч өлчөмдүк түзүлүштө болот. Баштапкы зат катарында С. ч. алуу үчүн таш көмүр, нефть, жаратылыш жана өндүрүш газы, өсүмдүк заттары жана башка колдонулат. С. ч. алуу үчүн колдонулган баштапкы затка жараша төмөнкүдөй болуп бөлүнөт: полимерлик чайырлар — этилен, стирол, акрил жана метакрил к-талары эфирин полимерлөөдөн алынат; конденсациялык чайырлар — поликонденсация реакциясы менен алынат; фенол-альдегид, карбамид, алкид, полиамид жана башка Ысытууга туруктуулугу боюнча төмөнкүдөй болуп бөлүнөт: термопластикалык чайырлар (ысытууда жумшап, муздатканда катыйт). Аларга полиэтилен, полистирол, поливинилацетат жана башка кирет; термореактивдүү чайырлар — ысытууда эриткичтерде балкып эрибеген абалга өтөт. Ага фенолальдегид жана карбамид чайырлары кирет. Пластмасса, синтездик каучук, жасалма жана синтет. булаларды өндүрүүдө, жогорку сапаттуу лак, клей жана башка алууда колдонулат. С. ч. ысытууда жана басым астында оңой формага куюлат жана иштетилет. Алар жеңил жана бекем болушат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ситаллдар

Ситаллдар – айнек кристаллдык материал. Балкып эриген айнекке катализатор кошуудан, айнек көлөмүндө негизги фазанын кристаллдары өсүүсүнө алып келүүчү кристаллдашуу борбору пайда болот. Айнек курамын, катализатордун тибин өзгөртүү менен белгилүү касиетке ээ болгон ситаллды алууга болот. С. жогорку бышыктыгы, катуулугу, химимялык  жана темп-ралык туруктуулугу менен айырмаланышат. С. плита, панель, электроизолятор, подшипник, чыпкалар химимялык  аппаратура, түтүктөр ж.б. даярдалат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Скандий

thumb|Скандий.
Скандий (латын тилинен Scandium) – Д. И. Менделеевдин мезгилдик системасы IIIВ группа элементи. К.н. 21, ат. м. 44,956. Жаратылышта 45Sc изотобу бар. 1879-ж. Нильсон Скандинавия жергесинде гадолинит минералынан бөлүп алган, ошондуктан С. деп аталган. Жер кыртышында м. боюнча 6×10-4 % түзөт. Негизги минералдары ScSiO7 – тортвейтит, ScPO4×H2 O – стереттит. С. күмүш сымалданган саргыч боз металл. Эки кристаллдык модификациясы бар. химимялык  жактан абдан активдүү. Бирикмелеринде +3, өзгөчө шартта +2 окистенүү даражасын көрсөтөт (ScSO 4, ScCl2). Кадимки шартта абада сакталганда оксид жука катмары менен капталат (Sc2O3). 250оС абада окистенет. С. суу менен аракеттенбейт. Бирок HCl, H2SO4, HNO3 к-таларында жакшы эрийт. Негизги бирикмелери: ScH2 – гидриди, ScN – нитриди, ScB2, ScB4, ScB12 – бориддер, Sc5Si3, Sc3Si5, ScSi2 - силициддер, Sc2O3 - оксиди Sc(OH)3 – гидрооксиди, Sc2S3, Sc2Se3, Sc2 Te3 – халькогениддер, Sc(NO3)3, Sc(NO3)3×4H2O, ScOH(NO3)2×3H2O - нитраттар; Sc2(C2O4) - оксалаттар; Sc2(SO4)3 - сульфаттар. С. SсF3 калыбына келтирүүдөн алынат. С. самолёт жана ракета жасоодо, радиотехникада, ядролук техникада, медицинада колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Скипидар

Скипидар — татаал аралашма, негизинен терпен углеводородунан С|0Н|6 турган кескин жыттуу тунук суюктук, кайноо t 153-180°С, тыгызд. 0,85-0,86г/см3 , уюлдуу эмес эриткичтерде жакшы эрийт, сууда эрибейт. С. сагыз өңдүү (кедр, карагай), чайыр сымал (ийне жалбырактуу дарактан алынган зат) түрлөрү белгилүү. С. реакцияга өтө жөндөмдүү, абада, химимялык  окистендиргичтерге (NHО 3, Сr2О3) оңой окистенет, озон, галоген, суутек галогениди, азот оксиддери менен реакцияга кирет. С. өндүрүштө лактар, боёктор, эмаль эриткичтерин, ошондой эле синтет. камфоралар, терпингидрат, майлагыч майлар, жыпар жыттуу заттар алууда сырьё катары жана мед-да, турмуш-тиричиликте кеңири колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сода

Сода — натрий карбонаты тех. аты. Кадимки карбонат Nа2СО3 — суусузданган С. же кристаллдашкан С. (кристаллогидрат Na2С.О310Н2О); гидрокарбонат (бикарбонат) NaНСО3 ичилүүчү С. деп аталат. Суусуз С. — түссүз кристалл зат, тыгызд. 2,53 г!см3, эрүү I 853°С. Сууда жакшы эрийт. Ичилүүчү С. — ак кристаллдар, тыгызд. 2,16-2,22 г/см3, 50°С жогорку температурада ысытканда ажырайт. Табигый булактары анча көп эмес (минералдары натрий, термонатрий, трона). Na2СО3 — химимялык  өнөр жайындагы бирден бир негизги продуктусу, көбүнчө NаСl эритмесин NH 3 жана СО2 катышуусунда 140-160°C чейин ысытуу менен алынат. Na2СО3 айнек, самын, текстиль, целлюлоза-кагаз өнөр жайында, нефтини тазалоо үчүн жана башка колдонулат. NаНСО3 жасалма минералдык суулар алууда, мед-да, турмуш-тиричиликте кецири пайдаланылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сольваташуу

Сольваташуу – эриткич менен эриген зат мол-сы (иону) ортосундагы электрстатикалык аракеттенишүү. Натыйжада сольваттар пайда болот. Эриген зат жаратылышына жараша сольваттар пайда болуу механизми ар түрдүү болот. Сольваттар иондук стуктурадагы заттар эригенде электрстатикалык тартылуу күчтөрдүн негизинде, ал эми мол-лык түзүлүштөгү заттар эригенде диполь-диполдук аракеттенишүүнүн негизинде пайда болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сополимерлер

Сополимерлер — эки же андан көп мономерлер бирге полимерленишинен алынган полимерлер. С. макромол-сы курамы реакциялык аралашмадагы бардык алгачкы мономерлер калдыгынан турат. А жана В мономерлери инициатор ажыраганда пайда болгон радикал (К) менен аракеттенишет: R· + А А· ; R + В В·. Пайда болгон ар бир радикал А мономери жана В мономери менен да аракеттенет. Эгерде А·+ ВВ· реакциясы В· + А А· реакциясына караганда тез жүрсө, анда реакциялык аралашмада В· концентрациясы жогрулайт да, сополимер В мономери менен, тескерисинче болгондо А мономери менен байыйт. Туруктуу сополимерге кээ бир белоктор молекуласы тиешелүү. Туруктуу эмес сополимер молекуласында мономерлер жалгашуусу кокусунан болот. Мындай сополимерге көпчүлүк синтет. С. тиешелүү. Ар түрдүү мономерлер звенолорун айкалыштыруу ыкмасы менен комплекстүү касиетке ээ С. макромолекуласы алынат. Сополимерлешүү реакциясы синтет. каучук, пластмасса, лак, синтет. була, иониттерди жана башка алууда кодонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Спирт

Спирттер — көмүртек каныккан атому менен байланышкан бир же бир нече (-ОН) тобу бар углеводород. Мол-сындагы ОН тобу санына жараша бир атомдуу (алкоголдор), эки атомдуу (гликолдор), үч атомдуу (глицериндер) жана көп атомдуу С. болуп бөлүнөт. Бир атомдуу С. биринчилик RСН2ОН, экинчилик RR’СНОН жана үчүнчүлүк RR’R®С-ОН болуп айырмаланат. Углеводород радикалынын мүнөзүнө карата ациклдүү (мисалы, метил спирти, этил спирти), алициклдүү (циклогексанол), май ароматтык (бензил спирти жана гетероциклдүү (фурил) деп айырмаланат. Төмөнкү мол-луу бир атомдуу алифаттык С. — алкоголь жыттанган, түссүз суюктук, суу менен бардык катышта аралашат. Гликоль, глицерин (С4-С5) — май сымал суюктуктар. Ири мол-луу С. (С|2 баштап) — жытсыз, катуу заттар, сууда эрибейт. С. органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт жана өздөрү эриткич болушат. Суу жана айрым органикалык  бирикмелер менен азеотроптук аралашмаларды берет. Щелочтуу жана кээ бир башка металддар менен алкоголяттар (к. Алкоголяттар жана феноляттар), күчтүү минералдык к-талар же Льюис к-талары менен жөнөкөй, ал эми минералдык жана карбон к-талары менен этерификацияланып, та-таал эфирлерди пайда кылат. Биринчилик жана экинчилик С. металл катализаторлор катышуусу менен алъдегиддерге жана кетондорго айланат. Үчүнчүлүк С. нейтралдуу же шелочь чөйрөсүндө окистенүүгө туруктуу, ал эми кычкыл чөйрөдө кетонго жана көмүртек атомунун саны төмөн болгон к-таларга ажырайт, суунун молекуласын бөлүп чыгарып алкенди пайда кылат. С. ОН-тобуна НСl, НBr, РСl3, РОСl3, РОСl5, SОСl3 жана башка таасир этүүдөн Наl орун алмашат. Өндүрүштө С. алкилгалогенид гидролиздөө, олефинди гидраттоо, карбонилдүү бирикмелерди калыбына келтирүү, Гриньяр реакциясы б-ча, СО катализатордук катышуусу менен суутекти кошуп алуунун натыйжасында, кантты ферменттер катышуусу менен ачытууда жана башка ыкмалар менен алынат. Боёк өндүрүшүндө аралык продукт катары, синтетикалык булалар, пластмасса, лак-боёк материалдарын, кир кетиргич жана дары каражаттарды жана башка алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Категория: Биология
Категория: Физика
Категория: Табият илимдери
Стандарттык абал

Стандарттык абал — таза же эритмедеги заттар шарттуу түрдө алынган термодинамикалык абалы. Таза газ С. а. үчүн берилген температурада 1 атм. басым алдындагы газ абалы алынат. Таза суюктук же катуу заттар ар бир температурадагы 1 атм. басым алдындагы абалы стандарттык болот. Эгерде бир эле зат ар кандай модификациялары болсо, анда алардын берилген шартта термодинамикалык туруктуу формасы абалы стандарттык болот. Эритмедеги заттар С. а. катары алардын чексиз суюлтулган эритмеси алынат, ошол учурда зат активдүүлүгү анын концентрациясына барабар. Эки же андан ашык газдар катышкан реакциянын С. а. ар бир газ парциалдык басымы 1 атм. болгон абал канааттандырат. Стандарттык абал түшүнүгү химимялык  реакциялар термодинамикасында кеңири колдонулат. Азыркы учурда химимялык  термодинамикада стандарттык температура катарында 25°С же 298 К колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Стеарин кислотасы

Стеарин кислотасы, октадекан кислотасы СН,(СН2)16-СООН алифаттык майлуу, бир негиздүү каныккан карбон

к-таларынын өкүлү. Түссүз кристалл, мол. масс. 284,47, б. эрүү 169,6°С, кайноо I 376,1°С. Сууда эрибейт, эфирде эрийт. С. к. олеин кислотасын гидрирлөө, майларды гидролиздөө жана башка ыкмалар менен алынат:

H2

СН3(СН2)7СН=СН(СН2)7СООН --®

®СН3(СН2)16СООН.

 С. к. глицерин жана башка спирттер менен эфирлер түрүндө жаратылышта көп таралган. Алар организмдин түрдүү процессинде чоң роль ойнойт. С. к. калий жана натрий туздары — самын. С. к. аналитикалык хим-да, органикалык  синтезде, резина өндүрүшүндө жана башка коддонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Стехиометрия

Стехиометрия (гр. Stoicheon — алгачкы, элемент жана ... метрия) — реакцияга кирген заттар массалары (көлөмдөрү) ортосундагы сандык катыштар жөнүндөгү окуу. Бул түшүнүктү немис окумуштуусу И. Рихтер (1792―1794) киргизген. Стехиометрия негизин Авогадро Гей-Люссак, эселик катыш жана курам туруктуулугу жөнүндөгү мыйзамы, масса сакталуу жана эквиваленттер мыйзамы түзөт. Химимялык  реакциялар теңдемелери менен байланышкан бардык эсептөөлөр стехиометрия эрежелери негизинде ишке ашат. Стехиометрия эсептөөлөр химимялык технологияда жана металлургияда жана башка кеңири колдонулат. 
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Стехиометриялык катыш

Стехиометриялык катыш — реакцияга катышуучу заттар жана алынган продукту санынын ортосундагы стехиометрия законуна жооп берүүчү сандык катыш. С. к. бүтүн сан менен белгиленет да, бардык газ, суюк абалдагы, ошондой эле көпчүлүк катуу химимялык  бирикмелер үчүн туура келет. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Стирол

thumb|Стирол.
Стирол — фенилэтилен, винилбензол, этинилбензол, С6Н5СН = СН2 ароматтык углеводород. Мол. масс. 104,14, жагымдуу жыты бар, түссүз суюктук, балкып эрүү t 30,63°С, кайноо t 145,2°С, тыгызд. 0,906г/см3 (28). С. метанол, этанол, ацетон, эфир, углеводород жана анын галоген туундулары уксус к-тасы менен аралашат. С. көптөгөн органикалык; заттар жана полистирол жана башка полимерди эритет. Орг. заттар термикалык деструкциясынан, натуралдык газды пиролиздөөдөн алынат. О. эле крекингден алынган заттар, таш көмүр жана күрөң көмүрлөр чайырларында кездешет. Лаб-яда фенилэтанолду дегидратациялоодон алынса, өнөр жайында негизинен суунун буусунун агымында темир-магний же хром-цинк катализаторлору катышуусу менен этилбензолду 500°С дегидратациялоодон алынат. Жеңил окистенет, галогенди кошуп алат, ар түрдүү мономерлер менен полимерлешет жана сополимерлешет. Полимерлешүү бөлмө темп-расында жүрөт (кээде жарылуу м-н), ошондуктан аны сактаганда антиоксидант менен стабилдештирүү керек (мисалы, трет-бутил-пиро-катехин, гидрохинон м-н). Негизинен полистирол, бутадиен-стирол каучуктарын, полиэфир чайырларын өндүрүүдө колдонулат. С. дивинилбензол менен сополимери ион алмаштыруучу чайыр катарында кызмат кылат. Андан лактар даярдалат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Сульфирлөө

Сульфирлөө — сульфо тобун (SО3Н) эрг. бирикмелер курамына киргизүү, методу. Ароматтык жана алифаттык бирикмелерге сульфо топту киргизүүдө ал топ молекуладагы суутек атому менен oрун алмашат. Ароматтык углеводороддор ичинен конденсацияланган аромоттык углеводород оңой, андан кийин нафталин жана бензол сульфирленет. С. кайталанма процесс. Ошондуктан бул процессте Н2SО4 ашыкча өлчөмдө алынат:

Аr-Н + Н2SО4 АrSО3 + Н2О

C. лаб-ялык практикада жана өндүрүштө кеңири колдонулуучу процесс. Сульфобирикмелер боёк, дары-дармек жана беттик активдүү бирикмелер алууда аралык зат катарында колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сульфокислоталар

Сульфокислоталар, сульфо кислоталары, RSО3Н (R=Аlk, Аr, гетероциклдик радикал), ным тарткыч, түссүз кристалл заттар, сууда жакшы эрийт. Карбон к-таларынан айырмасы С. күчтүү к-таларга кирет. С. алифаттык, ароматтык меркаптанды азот к-тасы менен окистендирүүдөн жана ошондой эле ароматтык С. ароматтык углеводород же алардан алынган бирикмелерди сульфирлөө менен, ал эми, алифаттык С. галоген алкилдер галогендерин сульфо тобуна алмаштыруу же углеводородду сульфохлорлоодон алынат. С. азобоёктор жана кир жуучу порошоктор, самын алууда, мед-да, текстиль жана терини иштетүү өнөр жайында колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Сульфоксиддер

Сульфоксиддер— эки органикалык  радикал менен байланышкан >SО тобу бар күкүрттүү органикалык  бирикмелер. Түссүз илээшкек суюк же кристалл түрүндөгү заттар, мисалы, диметил сульфоксиддин (СН3)2 SО балкып эрүү t 18,4°С, кайноо t 189°С. Спиртте, эфирде эрийт. К-талар менен тузга окшош зат (мисалы, RSО-НСl) пайда кылат. С. органикалык  сульфидди окистендирүүдөн алынат. Диметилсульфид эриткич катары колдонулат. С. күкүрт атомунун окистенүү даражасы сульфиддер менен сульфондор ортосунда турат. Сульфидге НNO 3 таасир кылганда нитраттар пайда болот, R.2SО-НNО3 алар өз учурунда карбонаттар менен реакцияга кирет да, С. эркин түрүндө бөлүнүп чыгат. С. жаратылышта сарымсак курамында, чамгыр уругунда кездешет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия