Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ыраң

thumb|Carex halleriana
Ыраң (L. 1753) – ыраңдар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык чөп. Борпоң дүңчөлүү, чанда жалгыздан өсөт. Сабакы, тамыры сойлоп өсөт. Кээде булактан жайылып аккан сууда өркөчтүү сазды пайда кылат. Сабагынын бийикт. 50 смден ашпайт. Жалбырактары сызгычтай түз, ичке. Гүлү бир жыныстуу, адатта бир үйлүү өсүмдүк. Гүл жандагычы жок, майда гүлү машакча топ гүлгө чогулган. Аталык гүлү жабуучу түрпөлөрдүн колтугунда жайгашып, 3 аталыктуу, энелик гүлү, баштыкча деп аталган гүл жалбырагынын ичинде болот. Жер жүзүндө 1500, Кыргызстанда 55тей түрү бар. Алар мелүүн жана суук алкактагы нымдуу жерде таралган. Кыргызстанда бөксө тоолордон бийик төрлөргө чейинки суу жетиштүү жерде өсөт. Эрте жазда өсүүчүлөрүн мал жакшы оттойт. Айрым райондордо негизги чабынды чөп. Кай бир түрлөрүнөн аркан, күдүрөкөй кагаз, парниктерде, ошондой эле чарбада колдонулуучу жабуу (калканч), үй эмеректерин жасоо үчүн жана башка керектелет. Айрым түрлөрү медицинада колдонулуп, кооздук үчүн да өстүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Өсүмдүктөр
Ыкшар

thumb|Amaranthus tricolor.
Ыкшар (L. 1753) – амаранттар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бир же көп жылдык, бир үйлүү чөп. Көбүнүн сабагы бутактуу, кээде бутаксыз. Жерге төшөлүп же тик өйдө өсөт. Жалбырагынын жээги тегиз, сабакта кезектешип жайгашкан, алар саптуу, формасы ар түрдүү: ромбик же ланцеттей, эллипстей, сүйрүрөөк – тегерек. Боочо топ гүлгө чогулган гүлдөрү жалбырак колтугунда орношкон, айрым түрлөрүнүн гүлү сабактын учунда шыпыргыдай, желпингичтей топ гүлдү түзөт. Аталык гүлү 3-5 аталыктуу, энелик гүлү бирөө. Мөмөсү – бир уруктуу кутуча, өсүмдүктүн бардык органдары жашыл. Айрым түрлөрү кызыл, кочкул же көгүш кызыл. 

Ы-дын айрым түрлөрү (кайрылган Ы.) картошка жана бакча өсүмдүктөрүнүн өтө зыяндуу отоосу. Айрым түрлөрү (шыпыргыдай Ы., куйруктай Ы.) кооздук үчүн гүлзарда өстүрүлөт. Жазында кээ бирин мал жакшы оттойт. Тоют катары да (ак Ы., төшөлмө Ы.) кээ бир өлкөлөрдө атайы айдалат. 

Жер жүзүндө 20 ашуун түрү, Кыргызстанда 5 түрү белгилүү, алар көбүнчө өрөөндө, кыштоо тегерегинде, аңызда, айдоо четинде өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Кулунчак

thumb|upright|Кулунчак.
Кулунчак – уу коргошун уруусуна кирген өсүмдүк түрү. Бийикт. 65-200 смге жеткен көп жылдык чөп. Бүт өсүмдүк суюк кирпиктей же тармал түктүү. Жалбырагы чоң, туурасы 25 смге, уз . 15 смге жетет, теңине чейин терең манжадай тилкелүү. Гүлдөрү сабактын учунда кесек калемчедей топ гүлдү түзөт. Желекчеси көгүш кызыл, майда түктүү. Аталык менен энеликтери түксүз. Мөмөсү – оролгон жалбырактай, көп уруктуу кутуча. Бийик тоодогу шалбаада, токой арасында өсөт. Кыргызстанда Күңгөй, Тескей, Кыргыз Ала-Тоолорунда, Сарыжаз өрөөнүндө, Суусамырда, Узунакмат тоосунда кездешет. Тамырынын дарылык касиети бар, ал эми бардык органдары малга уу. к. Уу коргошун.

Кулунчак – Түштүк Кыргызстандын жана Чүй боорундагы эл арасында Чырашты “Кулунчак” деп да айтышаары ж-дө маалымат бар, к. Чыраш.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Жуп жалбырактуулар

thumb|Larrea tridentata.
Жуп жалбырактуулар – эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүк тукум. Бир же көп жылдык чөп, чала бадал же бадал, айрым түрү дарак. Тушташ же кезектешип жайгашкан жалбырактары жан жалбыракчалуу. Гүлдөрү туура түзүлүштүү же башчадай, калемчедей топ гүлдү түзөт. Чөйчөкчөсү жана желекчеси 4-5, айрым түрлөрүндө жок. Аталыгы 4-15, мөмөлүгү бирөө, 3-5 уячалуу. Мөмөсү – кутуча, данекче же ширелүү жемиш. Жер жүзүндө Ж. ж-дын 28 уруусу, 300 түрү белгилүү, алар ысык жана кургак аймакта таралган. Кыргызстанда 4 уруунун 11 түрү кургак, шордуу талаада, адырда өсөт. Айрым түрлөрү (адырашман) дарылык үчүн, ал эми кээси (боз коңорчок) топуракты эрозиядан сакттоодо мааниси чоң. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Жөргөмүш кымыздыгы

thumb|Жөргөмүш кымыздыгы.
Жөргөмүш кымыздыгы – кымыздык уруусундагы түр. Көп жылдык чөп. Сабак тамыры жоон, сүйрү. Бутаксыз бир сабактуу, жалбырактары жөнөкөй, жээги тегиз, формасы ланцеттей, сапсыз, сабакка кезектешип жайгашат. Гүлдөрү жыш жайгашкан жөнөкөй калемчени түзөт. Желекчелери майда, ак, мала кызыл. Мөмөсү – жаңгакча. Голарктикалык аймакта кеңири таралган. Кыргызстанда бийик тоолордогу шалбаа, булак, суу жээгинде өсөт. Майдаланган тамыры эл арасында түрдүү тышкы жараатта, шишикке каршы колдонулган, ал эми маңызын бөйрөк оорусунда ичишет. Уругун тамак катары жешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Дүлөй чалкан

thumb|Leonurus cardiaca.
Дүлөй чалкан (L. 1753) – (Zamium) өсүмдүктөрдүн эрин гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Бир же көп жылдык чөп. Бир жылдыктарынын тамыры ичке. Сабагы тамырынан чачырап өсөт, сейрек түк менен капталган. Көп жылдыктарынын тамыр сабагы сойлоп өсөт. Жалбырагы тегерек, жүрөк сымал же бөйрөк сымал, чети терең кесилген. Түктүү, төмөнкүлөрү узун саптуу, жогоркулары сабаксыз. Гүлдөрү сабакты айлана топтошуп жайгашкан, кызгылт жана ак түстө. Мөмөсү жумуртка сымал, үч кырдуу, жиктүү, жаңгакча. Чөйчөкчөсү беш бөлүктүү, учу тикендүү. Кээси бакчаларда, айрымдары бадалдардын, токойлордун арасында, капчыгайларда, таштын коңулдарында өсөт. Орто Азияда, Алтайда, Жуңгар Ала-Тоосунда таралган, КМШ өлкөлөрүндө 15тей түрү, Кыргызстанда 2 түрү кездешет. Чалкандын желекчелери түтүкчөдөй эки эриндүү, күлгүн же көгүш кызыл. Мөмөсү 4 уялуу кутуча. Дүлөй чалкандын (Туркестан Дүлөй чалканы) дарылык мааниси өтө чоң болгондуктан медицинада жүрөк-нерв ооруларына , кан тамыр басымын төмөндөтүү, бөйрөктү тазартуу үчүн кеңири колдонулат. Анын чөбүнүн кайнатмасынын жүрөк-нерв ооруларына таасири мышык тамырдан) 3-4 эсе жогору турат. Курамында алколоиддер, 5-9 % ашаткыч заттар жана 0,03 % эфир майы бар. Дарылыкка дүлөй чалканды тамырына тийбей, гүлдөп турган кезинде жашыл массасын жыйнап көлөкөдө кургатат. Кургаган чөбү 2 жылга чейин гана таасирдүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5

Категория:Өсүмдүктөр
Биологиялык саат

thumb|350px|Жарыктын, супрахиазматикалыкядро аркылуу кишинин циркаддык ритмдерине, психологиясына жана жүрүм-турумуна таасирин иллюстрациялаган диаграмма
Организмдин физиологиялык абалы жыл бою бир калыпта болбой, өзгөрүп турат. Мындай өзгөрүүлөр тиричилик жаратылышында бир мезгилден экинчи мезгилге өтө жай өтөт. Физиологиялык өзгөрүү мезгил боюнча күндүн кыскарышына, температуранын өзгөрүшүнө жана жалпы тирилчилик кыймылдарынын активдүүлүгүнө көз каранды, мындай күн жарыгына байланыштуу өзгөрүү фотомезгилдик же фотопериодизм деп аталат.
Мезгилдик өзгөрүүдө, мисалы, күзүндө суук боло баштаганда бак дарактардын жалбырактары түшүп, жаныбардын денесиндеги түктөрү көбөйөт, көптөгөн жаныбар кыштын келиши күтпөй (суурлар, сары чычкандар, кескелдириктер ж.б.) узакка созулган чээнге кирет. Жаз келгенде жер бетинин ыраңы өзгөрүп, көгөрүп, чөп, дарактар гүлдөйт, келгин куштар биринин артынан бири келет, жаныбар узакка созулган чээнден чыгат, тирилчилик кыймылы башталат, жаныбардын кууту жүрөт, бул мезгил жай мезгилине өтүп, бул учурда дарактар гүлдөшөт, мөмө байлап, жаныбар төлдөшөт. Бул мезгил акырындык менен ж.п күз мезгилине өтөт. Эукариоттордун (бир жана көп клеткалуулар) суткалык, мезгилдик жана ай мезгилинине карата болгон күн жарыгынын өзгөрүүсүнө карата тирилчилик кыймыл аракеттердин өзгөрүүлөрү биологиялык саат деп аталат.
 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. "Биология" энциклопедиялык окуу куралы. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Байчечекейлер

thumb|Aconitum lycoctonum neapolitanum.
Байчечекейлер – өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классындагы тукум. Бир же көп жылдык чөптөр, айрымдары лианалар. Сабактары түз өсөт, кээде түп жагы жантайыңкы, бийикт. 20-150 смге жетет, түктүү же түксүз, бутактуу же бутаксыз. Жалбырактары кезектешип жайгашкан, формалары ар түрдүү, жээги тегиз, көпчүлүгүнүкү манжадай бир, эки ирет тилкелүү, негизинен алар тамыр моюнчасына топтолгон. Топ гүлү калемчедей, жаачадай, шыпыргыдай, көп учурда жалгыздан. Гүлдөрү туура же туура эмес (Уу коргошун, бүтөө) түзүлүштүү, адатта беш желекчелүү, сары, ак, көгүш, кочкул көк, көгүш кызыл, гүлгүн кызыл болот. Аталыгы көп, үстүңкү энеликтүү, бир же көп мөмө жалбыракчадан турат. Мөмөсү – бир же көп уруктуу жапыракча. 1500 ашуун түрү негизинен жердин мелүүн алкагында таралган.

Кыргызстанда Б-дин 22 уруусу 110 түрү өрөөндөн тартып мөңгүнүн этегине чейинки өсүмдүктүүлүктүн бардык тибинде таралган. Көпчүлүк түрүндө алколоиддер, гликозиддер бар, айрымдары уулуу чөптөр (Уу коргошун, Уу байчечекей). Медицинада (Уу коргошун, Тармал чөп, адонис), элдик медицинада (ак кодол, уу коргошун) колдонулат. Кээ бир түрлөрү кооз (бүргүн, троллиус, байчечекей, чымылдык), гүлзарларда өстүрсө болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Байчечекей

thumb|Crocus longiflorus.
Байчечекей (L. 1753) — чекилдектер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Тамыры түймөктүү, сабагы жалгыз, жалбыраксыз, бир гүлдүү – бийиктиги 5-10 см. Гүлдөрү 6 мүчөлүү, энелиги бирөө. Мөмөсү – көп уруктуу кутуча. Жалбырактары ичке, жиптей. Тамыр моюнчасынан өсөт, ороочтуу. Биздин эки түрү тоо этегинде эрте жазда, кар кете электе өсүп, гүлдөйт. Анын Кыргызстанда 2 түрү – Карольков Б., алатоо Б. кездешет. Сейрек учурайт, жоголуп бараткан түр катары Кыргызстандын Кызыл китебине жазылган. Көк жана ак түстөгү назик гүлдөрдү жаз айларында эритилген тактардан тапса болот, жана алар, албетте, кар астында калып, пайда болушкан. Баса, кар баскан жердин астында өсө баштаган жана алгачкы жылуу күндөрү гүлдөөгө даяр болгон бардык өсүмдүктөр «Байчечекейлер» деп да аталат.Байчеченин өзгөчөлүктөрү. 

 Галерея 

 Булактар 

 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Арала

thumb|Orchis italica.
Арала – аралалар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык чөп. Тамыр сабактуу, кээде түймөктүү. Сабагы түз, 15-60 смге жетет, түксүз. Жалбырагы кезектешип жайгашкан, жээги тегиз, ланцеттей, ичке сүйрү, үстүңкү бети темгилдүү. Гүлдөрү кочкул көгүш кызыл, жыш орношуп уз. 3-9 см болгон машакчадай же цилиндрдей топ гүлгө чогулган. Желекчелери туура эмес түзүлүштүү, эки эриндүү. 6 аталыгынын бирөө, кээде экөө гана өөрчүйт. Төмөнкү мөмөлүктүү энелиги бирөө. Уругу майда, белоксуз, сырты тунук торчолуу.

Кыргызстанда А-нын 3 түрү бөксөдөн бийик тоодогу сазда, суу, булак боюнда, ным өтө жетиштүү жерде өсөт. КыргызстанКыргызстанда А-лар тукумунун бардыгы болуп 7 уруунун 11 түрү кездешет. Алар кооз, гүлзарда өстүрүүгө болот. Эл арасында А-нын чөбүн бетке күлгүн кызыл түс берүүчү боёк катары колдонулган. Айрым элде ымыркай баланын этине ысык чыкканда дары катары пайдаланышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Өлөңдөр

thumb|Juncus effusus.
Өлөңдөр – өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукум. Тамыры сойлоп өсүүчү бир же көп жылдык чөп. Сабагы тик өсөт, көңдөй. Жалбырактары негизинен тамыр моюнчасына чогулган, алар жалпак же түтүкчөдөй. Гүлдөрү 6 жашыл желекчелүү, аталыгы 3 же 6. Үстүңкү бир же 3 уялуу энеликтүү. Мөмөсү – кургак жаңгакча. Кадканчадай, чатырчадай, калемчедей, шыпыргыдай топ гүлү сабактын чокусунда жайгашкан. Жер жүзүндө Ө. т-нун 2000 ашуун түрү мелүүн алкактын бардык областтарында (аймагында) таралган. Кыргызстанда 2 уруунун (өлөң, ситник – Juncus; Кууча, ожика – Jusula) 17 түрү өрөөндөн тартып, бийик тоодогу сазда, нымдуу жерде, суу, булак, көл жээктеринде, шалбаада, мөңгүгө жакын кумайларда, карагай токойдун арасында өсөт. Айрым түрлөрү жыш өсүп, бирөңчөй шиберди пайда кылат. Мал жакшы оттой турган жазгы, кышкы, кеч күздөгү тоют. Кышында кар басып, куурап калган жалбырактарын жылкылар карды тээп салып жакшы жешет. 

Ө. т-нун түрлөрү ным жетиштүү болгондуктан, бат өсөт. 100 кг жашыл массасында 5-6 кг протеин, 27-33,8 тоют бирдиги бар. Мурунку кезде кээ бир түрлөрүнөн кагаз жасалчу. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:өсүмдүктөр
Өлөңчөп сымалдар

thumb|upright|Triglochin palustris.
Өлөңчөп сымалдар (саздакчылар) – бир же көп жылдык, түксүз, көбүнчөсү сазда өсүүчү чөп. Жалбырагы тасмадай, тамыр моюнчасына топтолгон, түп жагы жалбырак кучактуу. Топ гүлү машакчадай же шыпыргыдай, алар чоку гүлдүү. Гүлү майда жашыл, эки жыныстуу, топ түзүлүштүү. Аталыгы 6, энелиги 6, экиден биригип өсөт. Ар бир энелик экиден урук-бүчүрлүү.

Мөмөсү – данча, эки уруктуу. Жер жүзүндө 10 ашуун уруунун 50 түрү Евразияда, Түндүк Америкада таралган. Кыргызстанда Ө. с-дын бир уруусу (Triglochin), анын эки түрү өрөөндөн тартып бийик токойдогу сазда, булак, суу боюнда өсөт. Бодо малга жакшы тоют, бирок айрым адабият маалыматтарга караганда, кээ бир түрүндө уу гликозид бар болгондуктан малды өлүмгө учуратат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Сайсагызган

thumb|Chondrilla juncea
Сайсагызган (L. 1753) — өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Көп жылдык чөп. Сабагы 60-120 см жетет, түп жагынан чокусуна чейин көп бутактуу. Жыш же үзгүлтүк түктүү. Жалбырагы сабакка кезектешип жайгашкан, жээги тегиз же арсак тишчелүү, ичке, уз. 2-9 см, туурасы 1-3 (5) см. Гүлү себетче топ гүлдү түзөт, себетчелер сабактын учтарында жалгыздап өсөт. Желекчелери тилчедей, эки жыныстуу, түсү сары, аталыгы 5, энелиги бирөө. Мөмөсү – сүйрү урукча, алардын чокусу бир катар ак үпүчөлүү. С-дын 30 ашуун түрү Байыркы Жерортолук деңизи жайгашкан жерлерден кездешет.

Кыргызстанда 9 түрү өрөөндөн бийик тоолорго чейинки таштактуу жерлерде, кургак боздөңдө, сайда, жол боюнда, кашарга жакын жерде, чабынды шалбааларда өсүшөт. Уруунун бардык түрүндө ак түстөгү чайыр заты бар. Мурунку учурда чайыр алынуучу өнөр жайдагы келечектүү өсүмдүк катары эсептелчү. Майда жана боло малга жакшы силостук ошондой эле жөн деле тоют. 

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Көкбазиндер

thumb|upright|Gentiana acaulis.
Көкбазиндер – эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүктөрдүн тукуму. Көпчүлүгү бир, көп жылдык чөптөр. Сабактары түз өсөт. Жалбырагынын жээги тегиз, сабакка тегеректешип же тушташ өсөт. Гүлү сабактын учунда же жалбырак колтугунда бирден же топ гүлдү пайда кылып өсөт, түсү ак, сары, көк, кызгылт-көк. Алар эки жыныстуу, туура түзүлүштүү, 4-5 (6-12) мүчөлүү, үстүңкү энеликтүү. Мөмөсү – көп уруктуу кутуча. 70тен ашуун уруусунун түрлөрү Жердин мелүүн жана субтропик областтарынын тоолуу райондорунда кездешет. Кыргызстанда К. тукумунун 5 уруусуна кирген 27 түрү бөксө жана өтө бийик тоолордогу шалбааларда, нымдуу боздөңдөрдө, саздарда, булактын, суунун, көлдөрдүн жээктеринде өсүшөт. К. тукумунун бардык түрүндө ачуу гликозиддер бар, ошондуктан дары-дармек жасоодо кеңири колдонулат. Айрым түрлөрү гүлзарларда өстүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Өсүмдүктөр
Шыраалжын шыбак

thumb|Шыраалжын шыбак.
Шыраалжын шыбак, кызылкуурай (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн шыбак уруусундагы түрү. Көп жылдык. Сабагы бутактанбай тик өйдө өсөт, бийикт. 50-200 смге жетет, түсү негизинен кызгылт. Жалбырактары тегиз, жээктүү, ланцеттей, тасмадай, узун 5-8 см, туурасы 2-3 см. Себетченин четидегиси энелик, ортоңкусу аталык гүлдөр болот. Данчасы майда, уз. 1 мм, күрөң түстө. Топ гүлү жалбырак колтуктарында орношуп, калемчедей, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт, негизинен алар сабактын учуна жайгашат. Өрөөндөн тартып бийик тоолорго чейинки, ным жетиштүү өсүмдүктүүлүктүн бардык тибинде кездешет. Жаш сабактарын мал оттойт. Айрым жерлерде жыш өсүп, бир өңчөй өсүмдүктүүлүктү түзөт. Эзелтеден эл арасында отун катары кургак, бышкан сабактарын пайдаланышкан. Малга короо катары калканчы да жасашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Койжалбырак

thumb|Ligularia sibirica
Койжалбырак ― өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруу. Бийикт. 50-150 смге жеткен көп жылдык чөп. Сабагы жоон, тик өйдө өсөт, түктүү же түксүз. Жалбырагы кезектешип жайгашкан, саптуу, жээги тегиз, кээде тишчедей майда тилкелүү; жалпы формасы бөйрөктөй, же сүйрү, уз. 10-25 (30), туурасы 15-45 см. Себетчелери майда же ири (диаметри 10-30 мм). Алар сабактын учунда бирден же бир нечеси биригип калемчедей, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. Желекчелери сары түстө. Себетчедеги тегерек гүлдөрү тилчедей, бир жыныстуу, ортоңку түтүкчөдөй гүлдөрү эки жыныстуу. Гүл ороочтору эки катар. Аталыгы 5, энелиги – 1. Мөмөсү – данча, ал ак, киргил, саргыч, күрөң же кызгылт, үпүчөлүү. Жер жүзүндө 150 түрү белгилүү, алар Чыгыш жана Борбордук Азиянын мелүүн областтарында, Европада таралган. Кыргызстанда бөксөдөн бийик тоодоогу шалбаада, токой, бадал арасында, суу, булак, көл жээгинде, саздакта өсөт. Силос тоют катары маанилүү.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Койбуурчак

thumb|Cicer arietinum.
Койбуурчак – өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы уруу. Бир, көп жылдык чөп, айрым түрлөрү чала бадалча. Бүт өсүмдүк жөнөкөй же безчелүү түктүү. Сабагы тик, түз (бир жылдыктар) же түп жагы жантык (көп жылдыктар, чала бадалдар). Сабакка жабышып өскөн жан жалбырактуу. Жуп же так сандуу канаттай, катуу жалбырактуу. Гүлдөрү 1-3 (5), алар саптуу жалбырак колтугунда жайгашкан. Желекчелери ак, күлгүн, көгүш, кызыл, мөмөсү бышканда өзү ачылат, формасы сүйрү, жумуру; үлпүлдөк же безчелүү түктүү, 1-3 уруктуу. К-тын 20 түрү белгилүү, алар Жер ортолук деңиздин чыгыш ждагында, Борбордук Азияда, Кытайда жана Түндүк Америкада кездешет. Атайы өстүрүлүүчү (кадимки К.) түрү бар. Кургакка, суукка чыдамдуу. Уругу буурчак катары тамак-ашка кеңири колдонулат. Анда белок заты көп. Кыргызстанда 2 түрү Талас, Чаткал, Фергана, Алай, Туркестан тоолорунун кургак беттеринде, таштактуу адырда өсөт. Колдо айдалган түрү жок. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Кожогат

thumb|Fragaria vesca.
Кожогат (L. 1753)– роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык чөп. Гүлсүз сабактары сойлоп өсөт, алар учунан тамырлайт да жаңы түп өсүмдүктү пайда кылат; Ар бир жаңы өркүндүн (побег) тамыр моюнчасынан узун саптуу, үч бөлүктүү көп сандаган жалбырак өсүп чыгат, алардын жээги майда айчыктай оюктуу, гүл сабактары да ушул моюнчадан өсөт. Гүлдөрү бирден, ак түстө, калканчадай топ гүлгө чогулган. Мөмөчөсү көп, жаңгак сымал, алар өсүмдүк гүлдөп бүткөндөн кийин ширелүү болгон, формасы жумурткадай же конустай формадагы кызыл, мала кызыл гүл уясына жайгашат. 50 жакын түрү Жердин эки жарым шарында тең таралган. Кырг-да анын эки түрү токойдун, бадалдын арасында өсүшөт. Ширелүү “мөмөсү” желет, канаттууларга да жакшы жем. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Көксайкал

thumb|Veronica chamaedrys.
Көксайкал (L. 1753) – норичниктер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бир, көп жылдык чөп, чанда майда чама бадалча. 20-60 (100) см узундуктагы сабагы тик өйдө, кээде жерге төшөлүп өсөт. Жалбырагы негизинен бүтүн жээктүү, кээде майда жарым айчыктуу же тилкелүү. Сабакка тушташ жайгашкан. Гүлү сабактын учунда шыпыргыдай, калемчедей топ гүлгө чогулган, кай бир түрүнүн гүлү жалбырак колтугуна бирден өсөт. Эки эриндүү, түтүкчөдөй, көк, агыш көк, ак. Аталыгы 2, энелиги 1, мөмөсү эки уялуу кутуча, уругу ар бир уяда 1-12ден болот. 300 түрү жер шарынын бардык областтарына тараган. Кыргызстанда 30 ашуун түрү өрөөндөн бийик тоодогу нымдуу өсүмдүктүүлүктүн бардык тибинде өсөт. К-дын айрым түрлөрүн кооздук үчүн өстүрүшөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Кермектер

thumb|Plumbago europaea.
Кермектер – майда жана чала бадалдар, көп же бир жылдык чөптөр. Жалбырагы кезектешип жайгашкан, алар тегиз жээктүү, сүйрү же тасмадай, кээде ичке, тикендей (к. Төө таман), чанда эле канаттай тилкелүү. Гүлү туура түзүлүштүү, эки жыныстуу, чөйчөкчөсү 5-10, өсүмдүк бышып жетилгенде деле күбүлүп түшпөйт, бири-бири менен биригип, 5-10 бөлүктүү түтүкчөнү түзөт, көбүнчөсү мала же күлгүн кызыл. Желекчелери 5, өз-өзүнчө болуп, биригип өспөйт, кээде түп жагы эле түтүкчөдөй. Аталыгы – 5, үстүңкү энеликтүү, ал беш мамычалуу, тоголок чаң алгычтуу. Мөмөсү – бир уруктуу, капкакчалуу кутуча. Желекчелери күлгүн, мала, кочкул кызыл, сары же ак. Топ гүлү машакчадай, шыпыргыдай, чанда тоголок, алар жалбыраксыз, узун сабакка чогулган. К-тин 15 уруусу 500 түрү Түнд. Жарым шардын тропик эмес бөлүгүндө негизинен Евразия Жер ортолук деңиз аймагында кездешет.

Кыргызстанда К-тин 4 уруусунун 40тан ашуун түрү чала чөлдө, кургак боздөңдө, таштактуу адырда, кээде шорлуу такырда өсөт. Айрым түрлөрүнүн (Гмелин кермеги, миңгүлдүү К., кулак жалбырактуу К.) тамырында 10-25 % таннид заты болгондуктан ашаткыч катары колдонушкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Кереч

thumb|upright|Angelica sylvestris.
Кереч (L. 1753) – чатыр гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Эки же көп жылдык чөп. Сабагы бийик, бийикт. 100 см, жоон, көңдөй. Түксүз, жалбырактары ири, эки, үч ирет тилкелүү, жалпы формасы тегерек же бөйрөктөй , негизинен тамыр моюнчасына топтолгон. Гүлү ак же саргыч, мөмөсү бир уруктуу, жалпак, сүйрү, канаттай кырдуу кутуча. 50дөн ашуун (80) түрү Түндүк жарым шарда жана Жаңы Зеландияда кездешет. Кыргызстанда 5 түрү орто бийик жана өтө бийик тоодогу аска жаракасында, тоонун шагылдуу, жылгаяк бетинде, өзөндүн кумдак жээгинде, мөңгүгө жакын криофиттик өсүмдүктөрдүн арасында өсөт. К-тин бир түрү (көп сабактуу К.) Кыргызстандын эндем өсүмдүгү Сарыжаз менен Барскоон тоолорунда эле кездешет. Илгертеден эле эл арасында айрым түрү (үчүлүктүү К.) ашказан-ичеги ооруларына дары катары колдонулан. Ошондуктан элде “Кереч болсо келиним өлбөйт эле, уулжан болсо уулум өлбөйт эле” деген макал бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр