Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Маслов, Пётр Павлович

Маслов, Пётр Павлович [15(27). 07. 1867, Масловка кыштагы, азыркы Орен­бург облусу.— 04. 06.1946, Москва] — орус экономисти, социал-демократ; СССР ИАнын акад. (1929). 

Харьков ветеринардык институтунда окуган. Н. Е. Федосеевдин маркстик ийрим мүчөлөрү менен кат алышып, 1889-ж. ийримдеги иши боюнча 3 жылга камалган. 1894-ж. Вена университетинен окуган. Россиядагы марксист­тик «Самарский вестник» газетасын редакциялап (1896—97), кийин Петер­бургда «Научное обозрение», «Жизнь», «Начало» журналдарын чыгарууга катышкан. Ал агрардык маселе, жер рента теориясы ж. б. ушул багыттагы эмгектеринде маркстик саясий экономиянын бир топ жобосун ревизиялаган. 

Масловдун кез карашын В. И. Ле­нин бир катар эмгектеринде катуу сындаган. Маслов Октябрь революциясынан ки­йин саясий иштен четтейт да, педагогикалык жанa илимий ишке өтүп, социализмдин саясий экономиясынын маселелери боюнча иштеген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Орусия
Массалардын аракеттенүү мыйзамы

Массалардын аракеттенүү мыйзамы ― физика, химиянын негизги закондорунун бири. Химиялык тең салмактуулук абалында реакцияга кирүүчү активдүү массалардын өз ара катышын туюнтат. 

Массалардын аракеттенүү мыйзамынын мааниси — тең салмакта турган химиялык реакциялардын жүрүш ылдамдыктарын концентрация менен байланыштыргандыгында. Химиялык реакциялардын ылдамдыгы реакцияга кире турган заттардын концентрацияларынын көбөйтүндүсүнө барабар деген белгилүү эреже бул мыйзамдын негизинде келип чыккан. 

Химиялык тең салмактуулукту изилдөө — химиялык термодинамиканын маңыздуу бөлүмү. Андагы ар түрдүү эсептөөлөр ушул мыйзамды кенен колдонуу менен жүргүзүлөт.

1864―1867-жылдары норвегиялык химиктери К.Гульдберг, П.Вааге ачышкан. М. т. э. з. реакцияга кирген заттар менен пайда болгон продуктулар ортосунда теңдештик абал пайда болгондо SnimI болот деп далилдейт. Мында mI - тутумдун i компонентинин хим. потенциялы, n – анын стехиометриялык коэффициенти (ал реагенттер үчүн терс, продуктулар үчүн оң сан). mA + nB = pC + qD процессинде түз жүргөн реакциянын ылдамдыгы V1 = K1 [A] m ·[B] n, кайталанма реакцияныкы V2 = K2 [С] p ·[D] q болот. Качан гана V1 = V2 болгондо теңдештик абал түзүлөт да, анын константасы:
 [С] p ·[D] q (продукты) 
К = ————————
 [A] m ·[B] n ( башт.зат)  
Мында К – теңдештик константасы, (К=К1/К2), К1 менен К2 – түз жана кайталанып жүргөн реакциялардын ылдамдык константалары. Буларды константа деп шарттуу аташат, себеби алар берилген шартта, берилген реакция үчүн гана туруктуу. Константа реагенттер концентрацияларына көз каранды эмес.

 Булактар 

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Категория:Физика
Массалатинов, Николай Осипович

thumb|Николай Массалатинов
Массалатинов, Николай Осипович (24.02.1880, Елец, азыркы Липецкий обл.— 22.03.1961, София) — орус жана болгар театр ишмери, актёр, режис­сёр, педагог, БЭР эл артисти. (1948).

1907-ж. Кичи театрдагы мектепти бүтүргөн. 1907—19-ж. МХТтын актёру, мында К. С. Станиславский жана В. И. Немирович-Данченконун жетекчилиги менен чеберчилигин өркүндөткөн [Ска­лозуб (Грибоедов, «Акыл азабы»), Солёный (Чехов, «Үч эже-сицди»)]. 1925-жылдан Болгарияда эмгектенип, анын ишмердиги менен болгар сахнасында реализм калыптанган. Көрүнүктүү ролдору: Тартюф (Мольер, «Тартюф»), Маттиас Клаузен (Гаупт­ман, «Кун батаарда») ж. б. 1925—44-ж. София театрында режиссёрлук кылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Орусия
Категория:Инсандар
Массалык тейлөө теориясы

Массалык тейлөө теориясы - математикалык илимдин кокус мүнөздөгү массалык талаптарды тейлөө системаларын изилдөөчү тармагы. 

Андай системалардын типтүү мисалы ката­ры автоматтык телефон станциясын (АТС) көрсөтүүгө болот. Массалык тейлөө теориясы методдорунун максаты — ар кандай кокус талаптарды жакшы жанa ыңгайлуу тейлөө. Ошондуктан массалык тейлөө теориясы операцияларды изилдөөнүн бөлүгү катары каралат. Массалык тейлөө теориясында ыктымалдык теориясы менен математикалык статис­тика кеңири пайдаланылат. 

Массалык тейлөө теориясынын математикалык маселелери атайы типтеги кокус процесстерди изилдөөгө келтирилет. Келип түшкөн чакыруулардын тездигинин жанa тейлөө узактыгынын ыктымалдуу мүнөзүн, ошондой эле тейлоо системасынын схемасын (кабыл алышын же кезек күтүүнүн) эске алып, массалык тейлөө теориясы тейлөө сапатынын тийиштүү мүнөздөмөлөрүн анык­тайт. Жөнөкөй системаларда бул мүнөздөмөлөр аналитикалык метод менен аныкталат, ал эми татаал учурларда кокус процесстерди Монте-Карло методу боюнча моделдөөнү колдонууга туура келет. Массалык тейлөө теориясы жөнүндөгү алгачкы эмгек даниялык инженер А. К. Эрлангеге (20-к. 20-ж.) таандык. 1940— 55-ж. К. Пальм (Швеция), Ф. Поллачек (Франция), А. Я. Хинчин (СССР) бул теорияны өнүктүрүшкөн. Советтик илимпоз Б. В. Гнеденконун ж. б. бул теория боюнча салымдары зор.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Массанын дефектиси

Массанын дефектиси — массанын атомдук бирдигинде туюнтулган атом массасы менен ядродогу нуклондун санынын (массалык сандын) А ортосундагы Д айырма: А=М—А массанын дефектисинин массалык санга болгон катышы f=A/A упаковкалык коэффи­циент деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Категория:Физика
Масса-спектроскопия

Масса-спектроскопия, масса-спектрометрия, масса-спектр анализи — заттардын иондорунун массасын жана алардын санын аныктоо менен ошол заттарды изилдөө методу. 

Бул метод аркылуу изилдене турган заттардын составдуу бөлүгү массалардын составы боюнча аныкталат. 

Масса-спектроскопия— ядро массалары жана элементтердин атомдук массалары жөнүндө маалымат алууда негизги методдордун бири. Масса-спектроскопия өтө тактыгы жна сезгичтиги аны адегенде ядролук техникада, кийинчерээк геология, геохимияда кеңири колдонууга мүмкүндүк берди. Физизикалык-химиялык изилдөөлөрдө масса-спектроскопия иондошуу процесстерин, бөлүкчөлөрдүн дүүлүгүүсүн, иондошуу потенциалдарын, молекуладагы атомдордун байланыш энергиясын, буулануу жылуулугун аныктоодо, ошондой эле медицинада да колдонулууда. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Категория:Физика
Массасы өзгөрмө нерселердин механикасы

Массасы өзгөрмө нерселердин механикасы — теориялык механиканын бир бөлүмү, ал кыймыл убагындагы массасы өзгөргөн нерсенин кыймылын изилдейт. Массасы өзгөрмө нерселердин механикасын орус окумуштуулары И. В. Ме­щерский менен К. Э. Циолковский негиздеген. Материалдык нерсе (же чекит) кыймылда болгондо, ал нерсенин массасынын өзгөрүшү нерседен белүкчөлөрдүн бөлүнүшү же биригиши (жабышуусу) менен шартталат. 

Аба реактивдүү кыймылдаткычы бар реактивдүү самолётто болүкчөлордүн ажыроо жанa биригүү процесси бир убакта жүрөт. Мындай самолёттун кыймылдаткычына аба сорулганда массасы көбөйүп, отун күйгөндөн калган продукт сыртка чыгарылганда анын массасы азаят. Массасы өзгөрмө нерсенин кыймылы төмөндөгү вектордуу дифференциал теңдеме менен чыгарылат (биринчи жолу Ме­щерский 1904-ж. түзгөн)

Массасы өзгөрмө нерселердин механикасында 2 түрдүү маселе: массанын оордук борборунун траекториясын жанa массасы өзгөрмө нерсенин массасынын оордук борборунун айланасындагы кыймылын аныктоо маселелери каралат. Массанын оор­дук борборунун траекториясынын мүнөздөмөсү массасы өзгөрмө динамикалык чекиттин теңдемесин чыгаруу менен табылат. 

Өзгөрмө массалуу нерсенин оордук борборунун тегерегиндеги кыймылды аныктоо анын (са­молёт, ракета) динамикалык туруктуулугун изилдөөдө маанилүү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Механика
Мастер

Мастер — өндүрүш участкасындагы иш башкаруучу, жетекчи.

Мастерге участкадагы негизги жанa жардамчы жумушчулар, ошондой эле эсептөөчүлөр, бөлүштүрүүчүлөр, кампачылар баш ийет. Мастер жумушту ылайыктап бөлүштүрүп, жабдууларды толук иштетүү аркылуу пландык ташпырмаларды орундатууга жетекчилик кылат. Мастердин жумушка алынышы, жумуштан бошотулушу ишкана жетекчиси аркылуу чечилет. Өз ишине устат адам да Мастер деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Мастер-станок

Мастер-станок - металлды өтө тактыкта кесүүчү станок; 

Анда ме­талл кесүүчү станокто иштеген жумушчулар үчүн алардын станокторунун тактыгын жанa сапатын аныктоочу өтө так тетиктер (бурама, тиштуу дөңгөлөк ж. б.) даярдалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Техника
Мастика

thumb|350px|
Мастика (гр. mastiche — мастика дарагынан алынган чайыр) курулуш ишинде — органикалык илээшкек зат менен майда тартылган кошундулардын аралашмасынан турган материал. 

Кайсы илээшкек заттын кошулганына жараша мастика битумдуу, резина-битумдуу, полимердүү ж. б. болуп айырмаланат. Пайдаланышына жара­ша имараттын төбөсүн жабууга, үйдүн таманына керектелчү жанa герметизациялык болуп ажыратылат. 

Мастика үйдүн төбөсүн жабууда түрмөктөп оролгон жабуу материалдарын, паркетти, линолеумду ж. б-ны желимдөөдө, курулуш конструкцияларында суу өткөрбөс катмар түзүүдө жанa курама конструкциялардын ашташкан жерин тыгыздаштырууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Мастоидит

Мастоидит (гр. mastoeides — упчу сымал) — чыкый сөөгүнүн упчу сымал урчугунун клеткаларынын сезге­ниши. 

Анда чыкый сөөгүнүн ткандары жанa былжыр челдери кошо сезгенет. Мастоидит көбунчө ортто туяктуу кулактын ириңдүү ооруларынын кабылдашынан, урчуктун травмасынан ошондой эле сепсис, көтөн жара жанa туберкулёздо инфекциянын кан аркылуу таралышынан пайда болот. 

Мастоидит упчу сы­мал урчук кол тийгизгенде катуу ооруйт, учу кызарат, балдардын эти ысыйт (39—40°С). Дарылоодо антибиотик колдонулат. Кулактан көпкө чейин ириң агат, инфек­ция мээ кабыкыгына же чыкый сөөгүнө өтө баштаса операция жасалат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Медицина
Математикалык конгресстер

Математикалык конгресстер - 4 жылда бир чакырылуучу эл аралык конгресс.

Биринчи математикалык конгресс 1898-ж. Цюрихте болгон. Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939—45) кийин математикалык конгресс Кем- бриж (АКШ, Массачусетс, 1950), Ам­стердам (1954), Эдинбург (1958), Стокгольм (1962), Москва (1966), Ниццада (1970) өткөрүлгөн. Математикалык конгресстер ма­тематикалык илимдин жетишкендиктери, көрүнүктүү илимий ачылыштар жөнүндө баяндамалар окулат жанa талкууланат. 

1950-жылдан математикалык конгресстин биринчи жалпы жыйынында жаш математиктердин ири илимий жетишкендиктери каралып, аларга Эл аралык математикалык союздун алтын медалы жанa Филдс атындагы сыйлык тапшырылат. Советтик математиктер математикалык конгресске 1928-жылдан катыша баштаган. 1966 жанa 1970-жылдагы математикалык конгресстерде талкууланган докладдардын 25%ин советтик математиктер сунуш кылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Математикалык конструктивизм

Математикалык конструктивизм - конструкциялоо процесстери, аны аткаруучу адам жөндөмү жанa конструкцияланган нерсе жөнүндөгү абстракттуу илим. 

Математикалык конструктивизмде эки аб­стракция колдонулат: 

1) потенциалдуу ишке ашыруу абстракциясы (кон­струкциялоо мүмкүндүгунүн мейкин, мезгил жанa материалы боюнча чектелгендиктерин эске албоо), 

2) теңештирүү абстракциясы (тигил же бул белгиси боюнча окшош эки нерсени бир эле нерсе катары кароо). Конструк­циял анган нерсенин эң жөнөкөй үлгүсү — жазылган (тамгалардан куралган) сөз. 

Математикалык конструктивизмдин өнүгүшү 20-кылымдын 30-жылдарына таандык жана А.Черч, С.Клини, А.Тьюринг ж. б-дын алгоритм түшүнүктөрүн тактаган эмгектери менен байланыштуу. Математикалык конструктивизмдин өнүгүшүнө олуттуу салым кошкон советтик окумуштуулар: А. Марков, Н. Шанин ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Математикалык мектеп

Математикалык мектеп - буржуазиялык ммлекеттин экономикадагы агымдардын бири. 19-кылымдын 2-жарымында пайда болгон. Мамлекеттик мектептин негиздөөчүсү - Л. Вальрас. 

Математикалык мектеп экономикалык кубулуштарды талдоодо метод катары математикага чечүүчү маани берет. Экономикалык кубулуштарда математикалык моделдерди колдонуу аркылуу божомол ой-пикирден тыянак чыгаруу мүмкүндүгү V мамлекет үчүн баалуу. Мында эл чарбасынын барабардык модели үлгү ка­тары эсептелет. Бул багыттын өкүлдөрү чарбанын капиталдык системасын жүргүзүүнүн чыныгы шартын жөнөкөйлөтөт, ал тургай бурмалайт. Алардын моделдери капит. экономиканын тнүгүшүнүн үзгүлтүктүү, циклдүү мүнөзүн, так күрөшүн ж. б-ны талдайт. Бирок Математикалык мектеп иштеп чыккан модель 19-кылымдын 50-жылдарында эл чарбасысын тармак аралык моделин түзүүгө түрткү берген. 

Математикалык мектептин өкүлдөрүнүн аспектерин 20-жылдарда советтик эконо­мист И. Г. Блюмин терең сындап, талдап чыккан. Советтик экономика илиминде 60-жылдардан математика методдорун пайдалануу чөйрөсү кескин көбөйүшүнө байланыштуу математикалык мектеп сын көз караш менен талдоонун объектиси : болуп калды.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Экономика
Категория:Математика
Материалдык жана моралдык кызыктыруу

Материалдык жана моралдык кызыктыруу - социализмде адамдарды эмгекке тартуу алардын жигердүүлүгүн демилгел уулугун жогорулатуу формасы, каражаты жана методу. 

Бардык экономикалык формацияда кызыктыруу адам ишкердуулугунун кыймылдаткычы болуп саналат. Социализмде эмгекчилер бут коомдун, анын мүчөлөрүнүн өсүп жаткан керектөөсун канааттандыруу максатында эл чарбасын бардык жагынан өнүктүрүп, өлкөнүн коомдук байлыгын туруктуу, тез температура менен алга жылдырууга аракеттенет. Ар бир адам өзү жана элдпн жыргалчылыгы учун иштейт. Бирок эмгек али башкы муктаждыкка айлана элек, ал азырынча жашоо кара- жаты катары сакталууда. Ошондуктан социализмде жана коммунизмге өтүү мезгилинде эмгекке кызыктыруудагы эң негизги нерсе — жумушчунун өз эмгегинин натыйжасына жеке материалдык кызыкчылыгы. Мында материалдык жана рухий байлык ар жумушчуга эмгегине жараша бөлүштүрүлөт. Мамлекеттик ишкана менен мекеменин кызмат акы системасында (к. Эмгек акы), колхоздордо эмгегине жараша акы, сыйлык, кошумча акы төлөнөт. Жеке материалдык кызык­тыруу — соодалык өндүрүштү өнүктүрүүнүн башкы кыймылдаткыч кучу. Материалдык жана моралдык кызыктыруу органикалык бирдикте жана өз ара байланышта болот. Жумушчу эмгеги­нин натыйжасынан материалдык гана сыйлык албастан, ошондой эле моралдык жактан канааттанып, өндүрүш менен социалдык мелдештин демилгечисине айланат. Анын эмгеги колдоого алынып, жалпы элдик кадырга ээ болот да, башкаларга үлгү көрсөтөт. Мындай кызыктыруу жөнүндөгу В. И. Лениндин осуятын жетекчиликке алып, Ком­партия менен Совет өкмөтү ага зор маани берчү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Материалдык-техникалык база

Материалдык-техникалык база - Айыл чарбада (СССР айыл чарбасынын материалдык-техникалык базасы) — социализмдин материалдык-техникалык базасынын составдуу бөлүгү, айыл чарба өндүрүшүнүн негизги жана айланма каражаттарынын бнри. Ага жер, токой байлыгы, бак-дарак, азык-тулук (эт, сут ж. б.) малы, курулуш, үрөн, жем, отун, жер семирткич, айыл чарба техникасы ж. б. кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Материал ресурстар чыгымын нормалоо

Материал ресурстар чыгымын нормалоо - социалдык өлкөлөрдө продукция бирдигин же тийиштүү жумушту жасоо үчүн материал чыгымдоо ченин планда белгилөө. 

Ал эмгек заттарынын элементи — сырьё, материал, отун ж. б-нын өндүрүштө пайдалануу ченемин мүнөздөйт. Эл чарбасынын бардык тармагында ма­териал сарптоо белгилүү нормага ылайык пландаштырылып, материал ресурстарынын керектиги аныкталат. Норма материал баланстарын түзүүлүн техникалык-экономикалык негизи болот да, сырьё, материал, отун, электр энергияны бөлүштүрүүдө, алардын туура чыгымдалышын контролдоодо пайдаланылат. Материал ресурстарын чыгымдоонун жылдык жанa күндөлүк нормалары, ошондой эле аналитикалык эсептөө, өндүруштүк тажрыйба жнa отчёт-статис­тика методу болот.

Норма ишкананын өзүндө иштелип, жалпылоону жанa контролдоону өнөр жай бирикмелери, министерстволор, ведомстволор, ал эми методологиялык жетек- чиликти СССР мамлекеттик пландоо комитети жүргүзчү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Александр Матросов

Матросов, Александр Матвеевич (1924, Днепропетровск — 23. 2. 1943, Псков областы, Локнянский району, Чер­нушка кыштагынын жаны) — Советтер Союзунун Баатыры (1943, өлгөндөн кийинУказ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 июня (№ 23 (229)). — С. 3). 

1942- жылдан ВЛКСМ мүчөсү. Матросов ата-энесинен ажырап, Ульянов обласындагы Иванов балдар үйүндө, кийин Уфа шаарындагы балдардын эмгек колониясында тарбияланган. 1942-ж. Армияга чакырылып, жөө аскерлер окуу жайына жиберилген. 1942-ж. ноябрда өз ыктыяры менен фронтко кетет, 56-гвардиялык аткычтар дивизиясындагы (Калинин фронту) 254-гвардиялык аткычтар полкунун составында салгылашкан. 1943-ж. 23-февралда Чернушка кыштагы үчүн болгон салгылашта душман дзотун денеси менен ок чыгарбай жаап, советтик аскерлердин чабуулга өтүшүнө жол ачкан. 

1943-ж. 8-сентябрда 254-гвардиялык аткычтар полкуна Матросовдун аты коюлуп, ал 1-ротанын тизмесине түбөлүк жазылган. Уфа шаарында Матросовго эстелик коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Орусия
Матч

Матч — эки же бир нече спортсмен, команда арасындагы мелдеш. 

19-кылымдын 2-жарымынан тартып Матч деп дайыма өтүп туруучу спорттук салтанаттуу мелдештер атала баштаган. 

Терминдин бул мааниси 20-кылымдын ортосунан тартып кеңири жайылды (мис., Ан­глия менен Австралиянын ортосунда өтүүчү крикет мелдеши; конькичен чуркоо боюнча СССР — Норвегия матчы ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Матье функциясы

Матье функциясы - эллипстик мембрананын термелиши жөнүндөгү маселени чыгарууда 1868-ж. француз математиги Э. Матьё киргизген атайын функция. Матье функциясы ошондой эле эллипс формасындагы цилиндрде электр-магниттик толкундардын таралуусун изилдөөдө ж. б-да колдонулат. Экинчи тартиптеги сызыктуу дифферен­циал теңдеменин чыгарылышында матье функциясы так же жуп функция деп аталат (Матьё теңдемеси): 

Бул теңдеменин шарттуу мезгилдүүлүк чыгарылышы q га карата К нын бир катар маанилери менен аныкталат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Маутхаузен

Маутхаузен — фашист немецтердин концлагери. 

Дахау концлагеринин «филиалы» катары 1938-ж. июл­да Маутхаузен (Австрия) шаарчасынан 4 км аралыкта түзүлгөн. 1939-ж. марттан өзүнчө лагерь. 1938—45-ж. Маутхазенде көп өлкөнүн 335 миңдей кишиси камакта болуп, 122 миң киши (32 миңден ашыгы советтик граждандар) өлтүрүлгөн. 

Маутхаузенде коммунисттер түзгөн жашыруун уюм иштеп, ал лагердин интернационлдык комитетинин жетекчилиги менен 1945-ж. 5—7-майда көтөрүлүш чыгарган. 

Экинчи дүйн. согуштан (1939— 45) кийин Маутхаузенде мемориал музей уюштурулган, запкыдан концлагерде курман болгон Д. М. Карбышевге эстелик тургузулган (1948).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Тарых
Маха Бандула

Маха Бандула. Бандула (1780- ж. ченде — 1825, Данубью) — Бирмальк кол башчы. 19-кылымдын 20- жылдарынын башына Ассамга жасалган казаттарды башкарып, ал княздыкты Бирмага кошкон. 

Бирин­чи Англия-Бирмма согушу убагында 1824-ж. манда Бенгал аймагына кирип, англичаниндерди нечен ирет жеңген. 1824-ж. декабрьда Рангун аймагындагы англистерге жасаган чабуулу оңунанан чыкпай. Данубьюга чегинип, аны коргоодо курман болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Англия
Махараштра

Махараштра - Индиядагы штат. Индостан жарым аралынын түндүк-батышында. Аянты 308 миң км2. Калкы 50,3 млн (1971). Административдик борбору — Бомбей шаары. Махараштра— Индиядагы өнөр жайы өнуккен штат. Анын үлүшүнө Индиядагы фабрика өнөр жай чарбасына келет. Калктын 60%тен ашыгы айыл чарбада иштейт. 
 Махараштра штаты thumb | 220x124px | right thumb | 220x124px | right 
 thumb | 220x124px | right | Индиянын картасында жайгашкан Махараштра штаты.
Махаращтра өлкөдө пахта жанa арахис жыйноо боюнчча 1-орунда. Май өсүмдүктөрү, бал камыш, дан эгиндери — таруу, буудай, шалы ж. б. өстүрүлөт. Негизги өнөр жай тармагы — кебезден кездеме токуу (борбору Бомбей); жасалма жибек жанa жүндөн кездеме то­куу өнүккөн. Тамак-аш (кант, май, ун тартуу ж. б.), машина куруу (ста­нок, электр машиналарын, автомо­биль куруу ж. б.), химия (боёк, жасалма була, дары-дармек ж. б.), нефть-химия өнөр жайлары бар. Чоң Бомбейде өлкөдөгү 1-атом реактору курулган. Махараштранын чыгышында (Впдарбхи) тоо-кен өнөр жайы өнүккөн : марганец, көмүр казылат). Тарапуреде АЭС бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Индиянын административдик-аймактык түзүлүшү
Категория:Индия