Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Түркиядагы кыргыздар

thumbnail|right|Бул ван кыргыз кызынын башындагы калек – кыз турмушка чыгаарда салына турган улуттук баш кийим, элечек.

Түркиянын Ван шаарынын Улуу Памир (Улупамир) айылында, Стамбулда жана башка жерлеринде кыргыздардын ар кыл диаспоралык топтору бар. 

Маселен, Ван вилайетиндеги Улупамир айылында 3000дей кыргыз жашайт. 

Түркиялык кыргыздар бир нече маданий коом куруп, Кыргыз маданиятын сактап келет.

Алардын арасында Кыргызстандан гана эмес, Ооганстандан, Кытайдан, Пакистандан, Австралиядан, Сауд Арапстандан жана башка өлкөлөрдөн келип байырлап калгандары бар. 

 География 

Улупамир, Ван облусуна 132 км, Эржиш районуна 32 км аралыгында.

 Шилтемелер 
 Түркиялык Кыргыздар коому интернет сайты 
 проф.др. К.Конкобаев Улупамирде
 Чын Кыргыздар
 Улупамирдик Кыргыздар

 
Категория:Чет-элдик Кыргыздар
Категория:Түркиялык Кыргыздар
Категория:Памирден көчкөн кыргыздар
Категория:Рахманкул Хан
Категория:Кыргыз диаспорасы
Категория:Түркия
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Ооганстан
Категория:Кыргызстан
Категория:Кыргыз этнографиясы
Уетерсен

+Uetersen 100px right|100px center|250px Аянты: 11,43 миң км² Калкы: 17865 миң адам Калкынын жыштыгы: 1563/км²
Уетерсен (Uetersen), Деутсхлaнд.

Категория:Германия
Кыргызстандын райондору

thumb|300px|Кыргызстандын райондору
Кыргызстанда 40 район бар. Республикалык маанидеги шаарлардын райондору өз алдынча административдик-аймактык бирдиктер болуп саналбайт.

 Баткен облусу 

 Лейлек району — (№1, райондун борбору — Раззаков)
 Баткен району — (№2, райондун борбору — Баткен)
 Кадамжай району — (№3, райондун борбору — Кадамжай)

 Ош облусу 

 Чоң-Алай району — (№4, райондун борбору — Дароот-Коргон)
 Ноокат району — (№5, райондун борбору — Ноокат)
 Араван району — (№6, райондун борбору — Араван)
 Кара-Суу району — (№7, райондун борбору — Кара-Суу)
 Алай району — (№8, райондун борбору — Гүлчө)
 Өзгөн району — (№9, райондун борбору — Өзгөн)
 Кара-Кулжа району — (№10, райондун борбору — Кара-Кулжа)

 Жалал-Абад облусу 

 Сузак району — (№11, райондун борбору — Сузак)
 Базар-Коргон району — (№12, райондун борбору — Базар-Коргон)
 Ноокен району — (№13, райондун борбору — Масы)
 Аксы району — (№14, райондун борбору — Кербен)
 Ала-Бука району — (№15, райондун борбору — Ала-Бука)
 Чаткал району — (№16, райондун борбору — Каныш-Кыя)
 Токтогул району — (№17, райондун борбору — Токтогул)
 Тогуз-Торо району — (№18, райондун борбору — Казарман)

 Талас облусу 

 Айтматов району — (№19, райондун борбору — Кызыл-Адыр)
 Бакай-Ата району — (№20, райондун борбору — Бакай-Ата)
 Манас району — (№21, райондун борбору — Покровка)
 Талас району — (№22, райондун борбору — Талас)

 Чүй облусу 

 Панфилов району — (№23, райондун борбору — Кайыңды)
 Жайыл району — (№24, райондун борбору — Кара-Балта)
 Москва району — (№25, райондун борбору — Беловодское)
 Сокулук району — (№26, райондун борбору — Сокулук)
 Аламүдүн району — (№27, райондун борбору — Лебединовка)
 Ысык-Ата району — (№28, райондун борбору — Кант)
 Чүй району — (№29, райондун борбору — Токмок)
 Кемин району — (№30, райондун борбору — Кемин)

 Нарын облусу 

 Жумгал району — (№31, райондун борбору — Чаек)
 Кочкор району — (№32, райондун борбору — Кочкор)
 Ак-Талаа району — (№33, райондун борбору — Баетов)
 Нарын району — (№34, райондун борбору — Нарын)
 Ат-Башы району — (№35, райондун борбору — Ат-Башы)

 Ысык-Көл облусу 

 Ысык-Көл району — (№36, райондун борбору — Чолпон-Ата)
 Түп району — (№37, райондун борбору — Түп)
 Тоң району — (№38, райондун борбору — Бөкөнбаев)
 Жети-Өгүз району — (№39, райондун борбору — Кызыл-Суу)
 Ак-Суу району — (№40, райондун борбору — Ак-Суу)

 Кошумча маалымат 
 Кыргызстандын облустары

 Шилтемелер
Бош убакыт

thumb|Бош убакыт

Бош убакыт адамдагы (жамаат, коомдогу) эң зарыл, керектүү иштерине кеткен убакытты чыгарып салгандан кийин калган, иш күнүнөн сырткары мезгил (күн, жума, ай, жыл). 

Бош убакыттын чеги адамдардын тиричилик ишмердигиндеги жалпы убакыттын ичине кирген иш күнү (кошумча эмгектенгенин кошкондо) менен жумуштан сырткаркы мезгилинин (анын ичине зарыл иштер менен колу бошобогон мезгил да киргизилет) ортосундагы айырма аркылуу аныкталат.

Азыркы коомдо Бош убакыт маселеси өзүнүн татаалдыгы менен айырмаланат, тигил же бул коомго мүнөздүү көрүнүштөрдү чагылдырып, ар-түрдүү, кээде карама-каршы мазмунга жык толгон. Социалдык-тарыхый категория катары Бош убакыт үч негизги чен-өлчөм менен мүнөздөлөт: көлөмү(чоңдугу), түзүлүшү (структурасы) жана мазмуну менен Бош убакыттын көлөмү, биринчи кезекте, тигил же бул коомго мүнөздүү иш мезгилинин узактыгына жараша болот, тактап айтканда жумуштан сырткаркы мезгилдин жалпы көлөмүнө жараша. 

Бош убакыт өзүнүн түзүлүшү (уюшулушу) менен да мүнөздөлөт. Алсак, бул – жигердүү чыгармачылык ишмердик (окуу, өз алдынча билимин арттыруу, жекече (газета, журнал, китеп, ж. б.) жана жалпы (кино-театр, музей, ж. б.) маданий-рухий керектөөлөр; дене машыгуулары (спорт); сүйгөн иши менен алектенүү; пайдасыз эс алуу (ичимдик ичүү, убакытты бошко кетирүү, ж. б.). Демек, дайындуу иш менен алек болуу, анын сапаты – Бош убакыттын мазмунун түзөт.

Бош убакыт деген жумуш жана зарыл үйдөгү кыймылдардан тышкары убакыт мезили. Ал да зарылдуу кыймылдардар тышкары өзү өзүнчө колдонгон убакыт - зарылдуу кыймылдар деген мисалы жеп-ичүү, уктоо, жумушка баруу, окуу, үйдөгү жумуштар, жана адеттеги стресс. Кээде бош убакыт менен зарылдуу иштер арасындагы айырмасы эркин колдонулат, мисалы кээ бир адамдар бош убакытында жумушуна тиешелүү иштер кылышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
категория:Бош убакыт
Өзбек тили

thumb|Өзбек тили
Өзбек тили - өзбектердин улуттук тили жана Өзбекстандын мамлекеттик тили. Өзбек түрк тилдердин бир талы. Түрк тилдердин арасында карлук группасына кирет.

 Булактар
Инди-европа тилдери

Инди-европа тилдери, Индевропа тилдери — дүйнө жүзүндө эң кеңири таралган тилдердин бүлөөсүИндоевропейские языки // БРЭ. Т.11. М., 2008.. Жердин бардык континенттеринде колдонулат жана жалпы колдонуучулардын саны 2,5 млрддан ашат. Азыркы айрым лингвисттердин пикирине ылайык, ностратикалык тилдердин макро бүлөөсүнүн бир бөлүгү болуп саналат Дыбо В. А., Терентьев В. А. Ностратические языки // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Сов. энциклопедия, 1990. — С. 338—339..

Инди-европа тилдери — термини алгач англис окумуштуусу Томасом Юнг тарабынан 1813-жылы киргизилгенLondon Quarterly Review X/2 1813.; cf. Szemerényi 1999:12. Немис адабий тилинде көбүн эсе индо-герман тилдери термини колдонулат. Мурун айрым учурларда индо-европа тилдери "арий тили" деп аталган, бирок азыркы учурда бул термин инди-европа тилдеринин бүлөөсүнө кирген арий тилдерине карата колдонулат. Буга нуристан тилдер бутагы жана инди-иран тилдери киришет. 

Евразиянын ири лингвистикалык уяларынын бири. Буга инди, иран, нуристан, дард, славян, балтика, герман, армян, албан, грек, кельт, байыркы жана жаңы тилдердин кээ бири, латын тили, кийинчерээк андан өнүгүп чыккан роман, тозар, итальян жана Кичи Азиядагы байыркы тилдер (шынаа жазмасы бар хетт, иероглифтүү хетт, лувий) кирет. Кичи Азиядагы тилдердин ичинен шынаа жазмасы болгон хетт же несит тили толук изилденип, жазма эстеликтери (биздин заманга чейинки 2 миң жылдык) толук аныкталган. Айрым изилдөөчүлөр индевропалык топко ликий жана лидий тилдерин да кошуп жүрөт, бирок алар жөнүндө маалымат аз. Индевропа тилдеринин көбү (мисалы, фракий, фригей тилдери) жоюлуп кеткен, жазма эстеликтер да калган эмес; иран тобуна кирген скиф тили, Байыркы Европада кеңири таралган иллирий тилдери жөнүндө да маалымат аз. Кеңири тараган Индевропа тилдери: славян, инди, иран, герман, роман тилдери. Кельт тили сыяктуу айрым тилдер тарыхый шарттан улам анча тарай алган эмес. Индевропа тилдеринин тектештиги уңгу сөздөрдүн жалпылыгынан, грамматикалык түзүлүшүнөн байкалат. Байыркы Индевропа тилдерине мүнөздүү грамматикалык белгилердин бири флексия, ал тилдерде уланды мүчөлөрдүн бай системасы болгон. Айрымдарында (мисалы, славян, балтика тилдери) байыртан калыптанган морфологиялык система толук сакталган, айрымдары (мисалы, жаңы инди, жаңы иран жана герман тилдери) сөз өзгөртмө эски флексиялык формаларынан ажырап, өзгөрүп кеткен. Индевропа тилдеринде олуттуу өзгөрүүлөр болсо да, алардын теги бир экенин айгинелеген жалпылыктар бар. Индевропа тилдерин илимий изилдөө 19-кылымдын башында башталган. Бул тилдердин тыбыштык, лексикалык жана грамматикалык түзүлүшүн салыштырып изилдөөнүн негизинде жалпы тил илиминде салыштырма-тарыхый метод иштелип чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
 О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

 Булактар 

Категория:Евразия‎ 
Категория:Тил илими
Аламүдүн району

Аламүдүн району — Кыргызстандын Чүй облусундагы район.

Административдик борбору ― Лебединовка айылы.

Калктын саны — 188 484 (2021-жылы).

 Тарых 
В 1974-жылы Кант районунан Аламүдүн району бөлүнүп уюшулган1959—2009-жж. Кыргызстандагы административдик-аймактык өзгөрүүлөрдүн тизмеси.

 Административдик-аймактык түзүлүш 

thumb|Беш-Күңгөй менен Таш-Мойнок айылдарынын арасындагы жол. Алыста Кыргыз Ала-Тоонун түндүк боору көрүнүүдө
Райондо 51 айыл камтыган 17 айыл аймагы барКыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.06.2020:
 Ак-Дөбө айыл аймагы: Кайырма (борбору), Молдовановка;
 Ала-Арча айыл аймагы: Мраморное (борбору), Рассвет;
 Аламүдүн айыл аймагы: Аламүдүн (борбору), Садовое;
 Арашан айыл аймагы: Арашан (борбору), Татыр;
 Васильевка айыл аймагы: Виноградное (борбору), Васильевка, Полевое, Привольное;
 Гроздь айыл аймагы: Гроздь (борбору), Ат-Башы, Бирдик, Экинчи Беш Жылдык, Лесное; 
 Кара-Жыгач айыл аймагы: Кара-Жыгач (борбору), Бек-Тоо;
 Көк-Жар айыл аймагы: Көк-Жар (борбору);
 Лебединовка айыл аймагы: Лебединовка (борбору), Восток, Дачное;
 Ленин айыл аймагы: Ленин (борбору), Константиновка, Мыкан;
 Маевка айыл аймагы: Маевка (борбору);
 Төмөнкү Ала-Арча айыл аймагы: Төмөнкү Ала-Арча (борбору);
 Октябрь айыл аймагы: Октябрь (борбору), Лубяное, Чүй;
 Байтик айыл аймагы: Байтик (борбору), Арчалы, Байгелди, Баш-Кара-Суу, Кашка-Суу;
 Пригородное айыл аймагы: Пригородное (борбору), Достук, Озерное, Степное;
 Таш-Дөбө айыл аймагы: Таш-Дөбө (борбору), Заречное, Малиновка, Сүймөнкул Чокморов;
 Таш-Мойнок айыл аймагы: Кой-Таш (борбору), Беш-Күңгөй, Горная Маевка, Кызыл-Бирдик, Подгорное, Прохладное, Таш-Мойнок.

 Булактар 

Категория:Аламүдүн району
Чүй району

Чүй району ― Кыргызстандын Чүй облусундагы район. Административдик борбору ― Токмок. 2006-жылынын каттоосу боюнча, 42 261 эли бар.

 Курамы 

Райондо 10 айыл аймагы барКыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.06.2020:
 Ак-Бешим айыл аймагы: Ак-Бешим (борбору), Жаңы-Жол, Калыгул;
 Бурана айыл аймагы: Дөң-Арык (борбору), Алга, Бурана, Мээнеткеч;
 Искра айыл аймагы: Кара-Дөбө (борбору), Восточный, Жаңы-Турмуш, Железнодорожный, Искра;
 Ибраимов айыл аймагы: Кошой (борбору), Кара-Ой, Кызыл-Аскер, Ленин, Ленин-Жол, Талды-Булак;
 Кегети айыл аймагы: Кегети (борбору), Арпа-Тектир, Акматбек, Совет, Чапаев;
 Кош-Коргон айыл аймагы: Кош-Коргон (борбору);
 Он Бир-Жылга айыл аймагы: Прогресс (борбору), Кайырма, Маданият, Онбир-Жылга;
 Сайлык айыл аймагы: Сайлык (борбору), Виноградное, Жаңы-Чек;
 Чүй айыл аймагы: Чүй (борбору), Арал, Садовый;
 Шамшы айыл аймагы: Шамшы (борбору), Карагул, Кош-Кашат, Чоң-Жар;

 Маалымат каяктан алган 

Токмок 

Категория:Чүй району
Кемин району

Кемин району түндүк Кыргызстандын Чүй облусундагы район. Борбору - Кемин.

 Курамы 
Райондук маанидеги шаарлары:
 Кемин;
 Орловка;
Райондун шаар тибиндеги посёлоктору:
 Борду;

Райондо 11 айыл аймагы барКыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.06.2020:
 Алмалуу айылдык аймагы: Кызыл-Суу (борбору), Алмалуу, Борду;
 Боролдой айылдык аймагы: Боролдой (борбору);
 Жаңы-Алыш айылдык аймагы: Жаңы-Алыш (борбору);
 Ильич айылдык аймагы: Ильич (борбору), Жаңы-Жол, Советское;
 Кара-Булак айылдык аймагы: Кара-Булак (борбору), Алтымыш, Бейшеке, Чүй;
 Көк-Ойрок айылдык аймагы: Кайыңды (борбору), Кароол-Дөбө, Тегирменти;
 Дүйшеев айылдык аймагы: Кичи-Кемин (борбору);
 Кызыл-Октябрь айылдык аймагы: Кызыл-Октябрь (борбору), Ак-Бекет, Жел-Арык, Дорожное, Кашкелең, Кыз-Кыя, Сасык-Булак, Ударник, Чолок;
 Чым-Коргон айылдык аймагы: Чым-Коргон (борбору), Новомихайловка, Самансур;
 Чоң-Кемин айылдык аймагы: Шабдан (борбору), Калмак-Ашуу, Кызыл-Байрак, Тар-Суу, Төрткүл;
 Ак-Түз айылдык аймагы: Ак-Түз (борбору);

 Маалымат каяктан алган 

Категория:Кемин району
Панфилов району

Панфилов району түндүк Кыргызстандын Чүй облусундагы район. Борбору Кайыңды .

Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу райондордун бири болгон бул аймактын аянты 4861км²ды түзөт.

2009-жылдагы эл каттоо боюнча райондун калкынын саны - 41754 кишини түзөт.

Калктын дээрлик 69 пайызын кыргыздар түзөт. Орус (17 пайыз), казак (3 пайыз) жана башка этностордун өкүлдөрү да байырлашат.

Кайыңды шаары - райондун борбору.

 Курамы 
Райондук маанидеги шаары:
 Кайыңды шаары;

Райондо 4 айыл аймагы барКыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 2025:
 Вознесеновка айылдык аймагы: Вознесеновка (борбору), Орто-Кайырма, Эркин-Сай, Тельман, Букара, Кум-Арык;
 Күрпүлдөк айылдык аймагы: Киров (борбору), Биринчи Май, Озерное, Октябрьское, Ойронду, Күрпүлдөк, Ровное;
 Курама айылдык аймагы: Панфилов (борбору), Жайылма, Орто-Арык, Эфиронос;
 Фрунзе айылдык аймагы: Чалдовар (борбору), Чолок-Арык, Чорголу;

 Маалымат каяктан алган 

Категория:Кыргызстандын райондору
Категория:Панфилов району
Сокулук району

thumb|Сокулук району менен Бишкек шаарынын ортосундагы стелла.
Сокулук району түндүк Кыргызстандын Чүй облусундагы район. Борбору Сокулук. .

 Курамы 
Райондук маанидеги шаарлар:
 Шопоков шаары;

Райондо 19 айыл аймагы барКыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.06.2020:
 Ат-Башы айылдык аймагы: Манас (борбору), Ак-Жол, Лесное, Төрт-Көл;
 Төш-Булак айылдык аймагы: Төш-Булак (борбору), Бөрүлү, Четинди;
 Военно-Антоновка айылдык аймагы: Военно-Антоновка (борбору);
 Гавриловка айылдык аймагы: Гавриловка (борбору), ЖангарачАйылдын мурунку аталышы - Жыламыш (“Кыргыз Республикасынын Чүй облусундагы Сокулук районунун Гавриловка айыл аймагындагы Жыламыш айылын Жангарач айылына өзгөртүп атоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын долбоору тууралуу Токтом, 2015-жылдын 28-декабры № 886.), Романовка, Шалта;
 Жаңы-Жер айылдык аймагы: Жаңы-Жер (борбору), Верхневосточное, Западное, Зеленое, Нижневосточное;
 Жаңы-Пахта айылдык аймагы: Жаңы-Пахта (борбору), Ак-Кашат, Заря, Май, Мирный;
 Камышановка айылдык аймагы: Камышановка (борбору);
 Асылбаш айылдык аймагы: Асылбаш (борбору), Киров;
 Күнтуу айылдык аймагы: Күнтуу (борбору), Достук, Кичи Шалта, Шалта, Чоң-Жар;
 Крупская айылдык аймагы: Сокулук (борбору), Жакынкы Арал, Алыскы Арал, Биринчи МайОрусча аталышы - Первое Мая. Государственный классификатор системы обозначений объектов административно-территориальных и территориальных единиц (СОАТЕ), 11.06.2020г.;
 Кызыл-Туу айылдык аймагы: Кызыл-Туу (борбору), Кара-Сакал, Маловодное, Новое, Токбай;
 Төмөнкү Чүй айылдык аймагы: Төмөнкү Чүй (борбору), Мирное, Садовое, Северное, Степное, Талтак;
 Новопавловка айылдык аймагы: Новопавловка (борбору), Учкун;
 Саз айылдык аймагы: Саз (борбору), Конуш;
 Орок айылдык аймагы: Жал (борбору), Жогорку Орок, Калтар, Кашка-Баш, Төмөнкү Орок, Плодовое, Сарбан, Селекционное;
 Биринчи Май айылдык аймагы: Биринчи МайОрусча аталышы - Первомайское. Государственный классификатор системы обозначений объектов административно-территориальных и территориальных единиц (СОАТЕ), 11.06.2020г. (борбору), Национальное, Панфилов ;
 Сокулук айылдык аймагы: Сокулук (борбору);
 Фрунзе айылдык аймагы: Фрунзе (борбору), Комсомол, Озерное, Студенческое;
 Кайназарова атындагы айылдык аймагы: Чат-Көл (борбору), Белек, Түз;

 Маалымат каяктан алган 

Категория:Сокулук району
Токмок

Токмок — Чүй өрөөнүнүн чыгыш бөлүгүндө, Чүй дарыясынын сол өйүзүндө жайгашкан шаар. 19-кылымдын башында Чүй өрөөнүн Кокон хандыгы басып алып, 1825-жылы Токмок чебин курган. 1866-жылы Токмок шаар статусун алган. 1867–78-жылы Токмок уездинин борбору болуп турган. 1878-жылы уезддин борборунун Пишпек шаарына көчүрүлүшүнө байланыштуу Токмок болуштун борбору болуп калган. 2002-жылдан Чүй облусунун борбору. Токмок шаары азыр Кыргызстандагы Бишкек менен Оштон кийинки өнөр жайы өнүккөн үчүнчү чоң шаар. 2005-жылынын каттоосу боюнча, 75'000 эли бар..

Токмок шаарынан түштүк-батышыраакта Бурана шаар чалдыбары жайгашкан. Ал орто кылымдардагы өтө маанилүү шаарлардын бири - Баласагын шаарынын калдыгы болуп эсептелет. Баласагын шаары Караханийлер (Каракагандар) мамлекетинин түндүктөгү борбору болгон. Бул шаар Улуу жибек жолунун таманында жайгашкан.

Токмок шаарынын аталышы мүмкүн токмок деген аспаптын атынан же байыркы түрктөрдүн «төкмөк»(төгүү, куюу) деген сөзүнөн пайда болгон. Себеби шаар Чүй дарыясынын жээгинде жайгашкан.

 Дин 
Мусульмандар бар. Орус православия христиандар бар, алардын Георгий Победоносец чиркөсү бар. 
Протестанттык христиандар бар, алардын "Дом Божий", "Храм Божий" жыйындары бар. "Ак бата" христиандык орто мектеби бар.

 Маалымат каяктан алган 

 Информационно развлекательный городской портал (russian)
 Форум Токмока (russian)
 Знакомства в Токмоке (russian)
 Доска объявлений Токмока (russian)
 Фото альбомы Токмока (russian)

Категория:Кыргызстан шаарлары
Категория:Чүй облусу
Тоң району

Тоң району — облустун батыш бөлүгүндөгү административдик район болуп, 1936-жылы уюшулган. (1963-ж. Жети-Өгүз районуна кошулуп, 1965-жылы кайра бөлүнгөн). Түндүк-батышынан Кемин, батышынан Кочкор, түштүк батышынан Тянь-Шань чыгышынан, түштүк-чыгышынан Жети-Өгүз райондору менен чектешет. Тоң районунун борбору — Бөкөнбаев айылы. Бул районго тиешелүү 30 га жакын айыл бар. Райондун аймагын Тескей Ала-Тоо экиге болот.

thumb|left|Тоң району жана Ысык-Көл (2018).
Түндүгү өрөөндүү келип, бардык айдоо аянты жайгашкан. Түштүк жагы — Сырт, малга жайыт катары пайдаланылат. Жеринин бети жээк, мында Кызыл-Too, Кара-Сай, Боз-Чап, Чункурчак, Тастар-Ата, Тегерек, Дувана тоолору жана Коңур-өлөң-Ала-Баш, Жер-Уй, Бар-Булак, Кажы-Саз өрөөндөрү жатат. Кен байлыктарынан көмүр (Соготту көмур кени), курулуш материалдары, арашан булактар (Тоң минералдуу суусу). Райондун суулары: Тоң, Ак-Сай, Ак-Терек, Туура-Суу, Сыртта-Балгарт (куймалары-Жылуу-Суу, Буркан, Кызыл-Суу, Айкөл, Арчалы жана башкалар).

Аймактын көп жеринде карышкыр, түлкү, суур кездешет. Ысык-Көлдө суучул куштардан куу, ак кытан, жапайы ордок жана башкалар кыштайт. Райондун аймагында Ысык-Көл мамлекеттик коругунун чоң бөлүгү жайгашкан. Райондун эл чарбасынын негизин айыл чарбасы, көмүр өнөр жайы жана электр-техникалык машина куруу түзөт. Негизги тармагы — уян, чала уян жүндүү кой чарбасы жана дыйканчылык.

Өнөр жай ишканаларынан Борбордук шахтасы, Кажы-Сай нан заводу, Кажы-Сай электр-техникасы, Ак-Сай тоң май чыгаруучу, Ак-Сай бетон, Тоң балык өстүрүү заводдору, райондук автотранспорт ишканалары иштеп келген. Райондо 30дан ашык жалпы билим берүүчү мектептер, мектептен тышкары мекемелер, кесиптик техникалык окуу жайлары ошондой эле борбордук китепкана анын бөлүмдөрү, райондук жана айылдык маданият үйлөрүндө канча деген кызматкерлер үзүрлүү эмгектенишип келе жатышат.
 Курамы 
Райондо 9 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 30 айыл барКыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.05.2021:
 Ак-Терек айыл аймагы: Кара-Коо (борбору), Ала-Баш, Бар-Булак, Дөң-Талаа, Комсомол, Кызыл-Туу;
 Көл-Төр айыл аймагы: Тогуз-Булак (борбору), Көл-Төр, Коңур-Өлөң;
 Көк-Мойнок айыл аймагы: Ак-Өлөң (борбору), Биринчи Көк-Мойнок, Экинчи Көк-Мойнок;
 Болот Мамбетов айыл аймагы: Эшперов (борбору), Ак-Сай, Жер-Үй, Көк-Сай;
 Күн-Чыгыш айыл аймагы: Бөкөнбаев (борбору), Арчалы;
 Тоң айыл аймагы: Тоң (борбору), Ак-Сай, Кажы-Саз;
 Төрт-Күл айыл аймагы: Төрт-Күл (борбору), Темир-Канат, Туура-Суу;
 Улакол айыл аймагы: Оттук (борбору), Кара-Талаа, Кара-Шаар, Туура-Суу, Шор-Булак;
 Кажы-Сай айыл аймагы: Кажы-Сай (борбору);
Эскертүү: Балыкчы - Ысык-Көл облусунун облустук маанидеги шаары, Орто-Токой шаар тибиндеги посёлогу Балыкчы шаарынын курамына киргизилген.

 Маалымат каяктан алган
Тогуз-Торо району

Тогуз-Торо району — Жалал-Абад облусунун түндук-чыгышындагы администрациялык район. 1935-ж. уюшулган. Түндүгүнөн Нарын облусунун Жумгал, чыгышынын Ак-Талаа райондору, түндук-батышынан Токтогул, батышынан Базар-Коргон, Сузак райондору, түштүгүнөн Ош облусунун Өзгөн району менен чектешет. Аянты 3962 км2. Калкы 22,3 миң (2001). Орто жыштыгы 1 км2 жерге 4,1 киши туура келет. Райондо 5 айыл өкмөтү (Атай, Көк-Ирим, Каргалык, Сары-Булуң, Тогуз-Торо), 13 кыштагы бар, борбору — Казарман айылы.

 Макмал алтын комбинаты 
Макмал алтын комбинаты 1986-жылы ачылган. Учурунда он жыл гана иштөөгө эсептелген комбинат узартылып отуруп, 2016-жылдагы эсептөөлөр менен бир жарым жылдык запастагы гана алтыны калган. Бүтүндөй бир районду иш жана социалдык экономикалык жактан кармап, Тогуз-Торонун бюджетинин 95% ар кандай которуулар жана салыктан түшкөн каражат менен түзүлөт.

 Курамы 
Райондо 5 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 14 айыл барКыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.05.2021:
 Атай айыл аймагы: Атай (борбору), Карл Маркс;
 Көк-Ирим айыл аймагы: Арал (борбору), Бирдик;
 Каргалык айыл аймагы: Казарман (борбору), Кызыл-Жылдыз, Макмал, Чет-Булак;
 Сары-Булуң айыл аймагы: Кара-Суу (борбору), Табылгыты;
 Тогуз-Торо айыл аймагы: Дөдөмөл (борбору), Кош-Булак, Ленин, Өрнөк;
Эскертүү: Каргалык айылдык кеңеши Каргалык айыл аймагында “Кызыл-Жылдыз” калктуу конушу жок болгондугуна байланыштуу калктуу конушту Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин мамлекеттик классификатордон чыгаруусун сунуштаган“Кызыл Жылдыз” калктуу пунктун мамлекеттик классификатордон чыгаруу жөнүндө, Токтом № 59, Каргалык айылдык кеңешинин (ХХVII чакырылышынын) кезектеги ХIХ сессиясы, 2018.12.21..

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

 Шилтемелер 

Категория:Кыргызстандын райондору
Категория:Жалал-Абад облусу