Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Орус армиясынын чет өлкөлөргө казаттары

Орус армиясынын чет өлкөлөргө казаттары (1813—15) — орус аскерлеринин Россиядан ташталканы чыгып чегинген Наполеон аскерлерин кубалан, Батыш Европага жасаган жүрүштөрү. 

 1813-ж. согуш аракеттерин Россиянын чегинен өткөрүү менен падыша өкмөтү Полынаны басып алуу жанa Францияда Бурбондор династиясын кайра тактыга отургузуу максатын кездеген. 
 1813-ж. 1(13)-январда М. И. Кутузов баштаган орус аскерлери Польша менен Чыгыш Пруссияш аймагына кирген. 
 Пруссия жанa Австрия Франция менен дипл. байланышын үзүп, Наполеонго карты коалицияга кошулган, 1813-ж. орус аскерлери дагы бир жолу Кульманын жанында Наполеон аскерле­рин талкалаган. 
 Францияда Наполеондун саясатына ачыктан ачык нааразылык башталган. 1813-ж. 4—6 (16—18)-октябрда Лейпцигдин жанында «элдердин урушу» деп аталган эң зор салгылаш болгон. 
 Анда Наполеон жеңилип, Германиянын аймагы француздардан толук бошотулган. 
 1814-ж. 19(31)-мартта союздаштардын аскерлери Парижге кирген. 
 Наполеон тактыдан түшүрүлүп, фран­цуз тактысын кайрадан Бурбондор ээлеген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Орус-Швед согуштары

Орус-Швед согуштары (18— 19-к.) — Орусия менен Швециянын ортосунда Балтика боюнда жанa Балтика деңизине үстөмдүк кылуу аракеттеринен чыккан согуштар. 

 1700—1721-жылдардагы Түндүк согуш. Ал согушта Орусия (союздаш Дания жана Саксония) Балтика деңизине чыгуу үчүн күрөшүнө чыккан. 
 1741—1743-жылдардагы орус- швед согушу Швециянын Түн. согушта (1700—1721) тарттырып жиберген жерин кайтаруу үчүн болгон аракетинен келип чыккан. 
 Орус армиясы швед аскерлерин Вильманстранд (1741-ж. 23-авг.) жанa Гельсингфорс (1742-ж. 24-авг.) районунунда талкалап, Або аймагынан кууи чыккан. Согуш Або тынчтык трактатын (1743) түзүү менен аяктап, Финляндия жеринин бир бөлүгү Россияга караган. 
 1788-90- жылдардагы согуш да Швециянын мурдагы согуштарда аншраган аймагын кайтаруу мүдөөсүнөн келип чык­кан. 
 Түркия менен союз түзгөн Швеция түрктөр менен согушта (1787—91) алагды болуп жаткан орустарга кол салган, бирок орус аскерлери Гогланд салгылашында [1788, 6(17)-июль] швед флотунун чабуулунун мизин кайтарган.
 1790-ж. 2-майда Ревелдпн жанынан, июнда Выборг деңиз согушунда жецилгендеп кийин Швеция мурунку чек араны сактаган Верель тынчтык келишимин (1790) түзүүгө аргасыз болгон. 
 1808—09-жылкы орус-швед согушу континенттик блокада шартында Россиянин Финн менен Бот- ния булуңдарын ээлеп калуу жана Петербургдун коопсуздугун камсыз кылуу аракетинен келип чыккан. 
 1808-ж. орус аскерлери борб. жанa түш. Финляндияны ээлегепи менен, жазында шведдер каршы чабуулга өткөн. Би­рок орус аскери швед аскерлерин Куортанын жанa Оравайстын жанында жецип, убактылуу тынчтык түзүүгө аргасыз кылган. Падыша Александр I Аланд тынчтык элдешүүсүн бекитилгенден кийин согуш аракеттери кай­ра башталган. 
 Натыйжада шведдер орустар сунуш кылган тынчтык ке­лишимдин шарттарын кабыл алган. Фридрихсгам тынчтык келишими (1809) б-ча Россияга бүт Финляндия, Аланд а-дары өткөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Орус элинин союзу

Орус элинин союзу - Россиядагы монархиялык черносотендик уюм; революция менен күрөшүү үчүн Петербургда 1905-ж. октябрда уюшулган. 

 «Орус элинин союзунун» негизин түзгөндөр: А. И. Дубровин, В. М. Пуришкевич ж. б. Уюмга манда буржуазиянын реакциячыл өкүлдөрү, помещик, интеллигенциянын бир бөлүгү, дин кызматкерлери жанa кулактар кирген. 
 Негизги программалык жоболору: Россиянын биримдиги, падыша бийлигин чыңдоо, православие динин колдоо, улуу державалык шовинизм менен бюрократияны сактоо, катмарлардын укугун теңөө. 1907-жылдан кийин ыдырай баштан, 1917-ж. Февр. ревясынан кийин жоюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Тарых
Орфиктер

Орфиктер - Байыркы Грециядагы Фракиядан Грецияга жанa Түш. Италияга, кийинчерээк Римге тараган Дионис-Загрей мистерияларына байланыштуу келин чыккан диний-мистикалык агымдын өкүлдөрү. 

 Орфиктер өзүлөрүн Орфей жанa анын окуучусу Мусейдин жолун жолдсочулар деп эсептешкен. 
 Орфиктердин доктринасы адамдын жаралышы жөнүндөгү мифти баяндаган. 
 Орфиктер пифагореизм менен өтмө катар байланышта турган. 
 Б. з. ч. 5—4-кылымда Орфиктер элдин төмөнкү катмарында өзгөчө кадыр-барктуу болушкан. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Категория:Дин
Орхидейлер

thumb|Орхидейлер.
Орхидейлер — өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукуму. 

Орхидейлер — сабак-тамырлуу же, түймөк-тамырлуу көп жылдык чеп. Жалбырагы бүтүн жээктүү, сабакка оролуп өсөт же жаабырак кучактуу, сапрофиттерде туссүз түрпүчөлөргө айланган. Эпифиттик Орхидейлер дарак бутактарына жайгашыл, аба тамырларынын жардамы менен ным тартып өсөт. Булардын жалбырактары назик, ширелүү, дайыма жашыл же кургакчылыкта күбүлүп түшет. Орхидейлердин гүлдөрү туура эмес түзулүштүү, көбүнчө 2 жыныстуу. 

Топ гүлү чачыктай же машактай, уз. 2—3 м, кээде жалгыз гүлдүү. Чөпчөкчөсү желекче сымал. Желекчесп үчөө, сртоцкусу капталындагы экеөнөн формасы, түсү, көлөмү менен айырмалават. Энелигинин мамычасы менен аталыгы биригип өсүп, гиностемий деп аталуучу түтүкчөгө айланган. Аталыктары калың стаминодийди пайда кылат. Мөмөсү — кутуча, чымын-чиркейлердин жардамы менен кайчылаш чаңдашат. Орхидейлердин уругу эндотрофтуу микоризаны пайда кылуучу козу карындарга дуушар келсе гана андан өсүмдүк өнүп чыгат.
Жердин бардык материгинде (уюлдук областтардан башка) Орхидейлердин 600— 700 уруусунун 20 миң түрү өсөт. Өзгөчө тропикте көп сандаган түрү кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Орхон-Енисей жазуусу

Орхон-Енисей жазуусу - турк тилинде суйлогон элдердин жазма эстеликтери. Бүткүл түрк элдеринин, алардын ичинде кыргыздардын байыркылыгын, уңгусун, түптүү маданиятын, цивилизациясын далилдеген Орхон-Енисей жазуулары деп аталган, 13-15 кылымдык тарыхтын күбөсү болгон жазма адабий тилибиздин барлыгын азыркы дүйнө тааныган. Ал жазууларда тарыхыбыз таш бетине жазылып, доорлордун түпкүрүнөн бери өчпөй келет

1696—1722-ж. С. Ремезов, Ф. Страленберг, Д. Мессершмидт деген орус окумуштуулары Енисей д-нын жог. өндүрүнөн тапкан. 
Мындай жазууларды 1889-ж. Н. М. Ядринцев Орхон дарыясынын боюнан (Монголия) да тапкан. 
Аларды адеп окугандар В. Томсен (1893) менен орус түркологу В. В. Радлов (1894) болгон. Дарек рун жазуусу менен 7—11-кылымда жазылганы аныкталган. 

Орхон-Енисей жазуусунун Лена- Балтика бою, Енисей, Монгол, Ал­тай, Чыгыш Туркстан, Орто Азия жазуусу деген түрлөрү бар. Жанрдык түрүнө жараша мына буларга бөлүнөт; Монголиянын ташка жазылган тарыхый-таржымал тексти; Енисей менен Жети-Суу тексттеринин эпитафиялык лирикасы; Чыгыш Туркстандын укук документтери, магиялык жанa диний текст гери (кагазга жазылган); аска, таш беттериндеги, там-дарак боорундагы керээз жазуулар; тиричилик буюмдарындагы белгилер.

 Дагы кара 
 Байыркы түрк тилдери

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Маданият
Категория:Тарых
Орша

thumb|Орша.
Орша - Беларусиянын Витебский областындагы шаар. Днепр дарыясынын жээгинде. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Беларусь
Категория:Шаарлар
Осетр балыктары

thumb|Huso huso.
Осетр балыктары (лат. Acipenseridae) — балыктардын ганоиддер тобундагы тукуму.

 Тумшугу созулуңку келип, тиши жок, 4 муруту бар. Скелети кемирчектүү. Денесинде 5 катар кемирчек түрүлөрү болот. Көкүрөк сузгуч канатынын алдыңкы тармагы жоон, учтуу. 
 Кээ бир чоң Осетр балыктарынын уз. 9 мте (белуга) жетет. Осетр балыктарынын 23 турду бириктирген 4 уруусу (белугалар, осётрлар, күрөк тумшуктуулар жанa жалган курен тумшуктуулар) белгилүү. Алар Тун. жарым шарда тараган. 
 Бардыгы агын сууларда көбөйөт. Жазында жанa жайында шар аккан суунун түбүнө таштаган икрасы субстратта жабышып калат. Бир аз Осетр балыктары агын сууда жашайт. 
 Кээ бири — өтмө балыктар, икрасын өзөнгө таштап, калган тиричилигин денизде өткөрөт. Алар 8—17 жылда көбөйөт. Жырткычтары (белу­га ж. б.) да бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Балыктар
Полина Осипенко

thumb
Осипенко, Полина Денисовна (25. 9(8. 10). 1907,— 11. 5. 1939] — сов. аскер учкучу, майор (1939), Советтер Союзунун Баатыры (1938). 

 1932-жылдан КПСС мучосу. Качи авиация мектебин бутуруп (1932), кыргыч учак авиациясында кенже учкуч жанa звенонун командири. Аялдар арасында 5 жолу эл аралык рекорд конгон. 
 1938-ж. Се­вастополь — Евпатория — Очаков — Севастополь; Севастополь — Архан­гельск (гидросамолёт менен 10 ста 2416 км жол учуп өткөн) жанa Москва — Комсомольск-на-Амуре (24—25-сентябрда В. С. Гризодубова жанa М. М. Раскова менен бирге 26 с 29 мин да 6450 км жол учуп өткөн) маршруттары боюнча жолдо конбой учкан. 
 Кызмат аткаруу убагында курман болгон. Сөөгү Кызыл аянттагы Кремль дубалына коюлган. 
 Эки Ленин ордени жанa Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Авиация
Категория:Учкуч
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Осипов, Василий Николаевич

250px|right
Василий Николаевич Осипов (30 декабрь 1917 — 16 июль 1991) сов. учкуч, майор, эки жолу Советтер Союзунун Баатыры (1942)Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Военно-воздушных сил Красной Армии» от 20 июня 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 30 июня (№ 24 (183)). — С. 1.. 

1942- жылдан КПСС мүчөсү. 1937-жылдан Сов. Армияда 

 Чкалов аскер авиация окуу жайын буткөн (1940). Улуу Ата Мек. согушка 1941-ж. июндан Туш., Туш.-Батьпп ж. б. фронттордун алыска учуучу 5-гвард. бомбалоочу полкунун авиа эскадрильясына учкуч, командирге орун басар, командир болуп катышып согуштук учуш жасаган. 
 Согуштан кийин ААКта кыз­мат кылуусун уланткан. 1949-ж. Жог. офицердик учуу-тактика мектебин буткөн. 
 1954-жылдан запаста. 
 Ленин ордени. 2 Кызыл Туу, Александр Невский ордендери жанa медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Орусия
Категория:Учкучтар
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Оскал-Оол Владимир

thumb|Сценический костюм Оскал-оола В.Б.. Из экспозиции Национального музея Республики Тыва "Алдан-Маадыр"

Оскал-Оол Владимир (өз аты — Сат: 1920—1999) Базыроолович — сов. жонглёр, зым үстүндө бийлөөчу эквилибристтер жанa тува жонлёрлор тобунун жетекчиси. 

РСФСР эл арт. (1969) жана Тува АССР эл арт. (1963). 1944-жылдан КПСС мүчөсү. 
Москва мамл. цирк өнөрү oкyy жайын бүтүргөн (1939). 1941-жылдан Тува театр окуу жайынын окуу бөлүмүн башкарган; бүтүрүүчүлөр 1945-ж. Оскал-Оол дун жетекчилиги менен жонглёрлор жанa зым үстүндө бийлөөчү эквилибристтер ансамблин түзгөн. 

Бул топ Индия, Бир­ма, Индонезия, Монголия, Венгрия, Болгария ж. б. мамлекеттерде гастролдо болгон. Оскал-Оол .
Ленин ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Маданият
Осмонизм

Осмонизм, отто манизм — Ос­мон империясындагы саясий доктри­на. 

19-кылымдын аягында жаш турктор тарабынан иштелип чыккан. Адегенде «бардык осмондордун», б. а. Ос­мон империясынын бардык букараларынын «теңдигин» (улутуна, динине карабай) жарыялаган. 

Бирок кийин, бөтөнчө 1908-ж. жаш турктор бийликке келген соц, «бирдиктуу осмон улутун» түзүү үчүн империядагы ботон элдерди турктоштуруу зарылдыгы жөнүндөгү идеологияга жана турк эмес элдердин улуттук талаптарына каршы куралга айланган. Империядагы түрк эмес элдердин улуттук-бошт. кыймылынын күчөшү, Триполитания согушу (1911—12) жана Балкан согуштары (1912—13) Осмонизмдин негизсиздигин ашкерелеген. Кийин Осмонизм идеясы пантуркизм менен панисламизм агымдарында өөрчутулгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Категория:Терминдер
Осморегуляция

Осморегуляция (осмос жанa лат. regulo — багыттайм) — организмдеги суюктуктардын осмос басымын бир калыпта сактап туруучу физ.-хим. жанa физиол. процесстердин системасы. 

Ткандардагы туз жанa суунун катнашы белгилүү өлчөмдө болгондо та­на осмос басымы туруктуу болот. Ошондуктан Осморегуляция организмге суу менен туздардын (көбүнчө хлордуу натрийдин) белгилүү өлчөмү азык ж. б. аркылуу кошулуп жанa керектүү мезгилде бөлүп чыгаруу органдары жана тери аркылуу сыртка чыгарылып турушу менен ишке ашырылат. 

Сүт эмүүчүлөрдүн, адамдын денесинде суу жана хлордуу натрий бөйрөк, тер бездери аркылуу сыртка чыгарылат. Ос­мос басымын туруктуу кармаган суусуз алмашуу процесси борб. нерв системасы жана ички секреция бездери (мис., гипофиз) менен башкарылат. Осморегуляция балык ж. б. суу жандыктарынын тиричилиги үчүн өтө маанилүү.

 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Категория:Физика
Остеодистрофия

Остеодистрофия (остео... жанa дис­трофия)— зат алмашуу процессинин бузулушунан сөөктөрдүн айрым жерин өзгөртүүчү жанa деформациялоочу сөөк ткандарынын оорусу. 

Дарттын оор түрүндө сөөк өзүнөн өзү бузулуп жок болот. Көбүнчө паратиреоид жана деформациялоочу түрлөрү кездешет. 
Паратиреоид Остеодистрофиясы калкан безинин жанындагы бездер шишип, анын гормон бөлүп чыгаруусу күчөгөндө кездешет, мында скелет сөөктөрүнүн көбү жапа чегет. Калкан безинин жа­нындагы бездеринин бир аз бөлүгүн кеспп таштоо менен дарыланат. Деформациялоочу Остеодистрофияда бир же бир нече сөөк бузулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ден соолук
Остеомаляция

Остеомаляция (остео... жанa гр. malakia — борпоң, бош) — минерал зат алмашуунун бузулушунан пайда болуучу сөөк оорусу.
Айрыкча организмде кальций тузу жанa фосфор кислотасы, Д витамини кемчил болушунан сөөк жумшарып, деформацияланат. Көбүнчө кош бойлуу аялдарда кездешип, төрөттөн кийин калыбьша келет.

Остеомаляцияга чалдыккан мал жем-чеп жебей, темир-тезекти кемирет, арыктайт, аксайт. Бел аркасы ийрейип, сөөгү майып болот. Тоютту (минерал заттардын, Д витамининин бардыгына) изилдөөнүн негизинде диагноз коюлат. 

Профилактика: рацион дайыма текшерилип, малга минерал заттар жанa витаминдер берилет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ден соолук
Категория:Оору
Остеосинтез

Остеосинтез (остео... жанa синтез)— сыныктарды дарылоодо алардын сынган үчүн туташтыруу жанa остеотомиядан кийин эбине келтирилген сөөктөр ордунан тайбай өсүш үчүн беемдөө. Анын ачык жанa жабык түрү бар.

 Ачык Остеосинтезде сынган сөөктөрдүн учун бириктириш үчүн металлдан, пластмассадан жасалган конструкцияларды түтүктүү сөөктөрдүн ичине киргизип, пластинкаларды сөөк кыртышына буран бекитет. 
 Жабык Остеосинтезде сөөктөрдүн учуна эбине келтирүү үчүн анын сынган учтарынан бир аз аралыкта темир шиштерди өткөрүп, аларды тогоолорго бекемдейт. 
 Остеосинтезди адистештирилген мед. мекемеде жасайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Медицина
Остеотомия

Остеотомия ( остео... жанa гр. tome— жара кесүү) — сөөктүн деформациясын жанa бут. колдун туура эмес бүткөн сыныгын түзөтүүчү операция. 

Анын бир нече түрү бар. Остеотомия жалпы же жерг. анестезияны колдонуп, атайын аспаптар менен жасалат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Медицина
Остеофит

Остеофит ( — сөөк, жана — өсүндү) — анча чоң эмес сөөк өсүндүүсү: жалгыздан же көптөн болот. 

Жугуштуу-сезгенүү процесстерден жанa мех. мертиништен пайда болот. Рентген жолу менен аныкталат. 
Остеофит көп учурда сезилбей жүрө берет. Остеофит көп ооруп кыймылды азайтса, операция жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Находка

thumb|Находка
Находка — Орусиянын Приморье крайындагы шаар (1950-жылдан).

Жапон деңизинин жээгиндеги порт. Калкы: 153 581 (2016). 

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы.

Категория:Орусия шаарлары
Нгуен Ван Чой

thumb|Nguyễn Văn Trỗi
Нгуен Ван Чой [2. 1. 1940, Куанг-нам (Түш. Вьетнамда) провинциясы, Диенбан у., Тханькуит волосу—15. 10. 1964, Сайгон] — Вьетнам патриоту. 

Кедей дыйкан үй-бүлөсүнөн. 14 жашынан электриктин үйрөнчүгү, анан Сайгондо электрик болуп иштеп, жумушчулардын жашырын уюмуна кирген. 1962-жылдан Түш. Вьетнамдын элдик-революциячыл жаштары менен бирге америкалык мантай режимге карты активдүү күрөшкөн. 
1964-ж. камакка алынып, өлтүрүлгөн. 
Нгуен Ван Чой — Вьетнам жаштары үчүн эрдиктин символу. Анын ысмынан көчө, мектептер аталган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 

Категория:Инсандар
Нгуен Динь Тхи

Нгуен Динь Тхи (1924-ж.т., Луанг- прабанг - 18 апрель 2003, Ханой, Вьетнам) — Вьетнам жазуучусу.

 Вьет­нам компартиясынын мүчөсү. 
 Колонияга карты жашырын кыймылга (1943-жылдан), Вьетнам элинин каршылык көрсөтүү согушуна (1945—54) катышкан. 
 «Алга, чабуулга!» (1951, Улуттук адабият сыйл.) аттуу туңгуч по­вести согуш күндөрүн жанa рев-я жоокерлеринин эрдигин көрсөтөт. 
 Анын «Солдат» (1955) ыр' жыйнагы, «Ло суусунун боюнда» (1957) ацгеме жый­нагы, «Кара деңиз ыры» (1959), «Жээк бүлүнүүдо» (1962—70) аттуу экилтиги, «Жалында» (.1966), «Фронт линиясы асманга из салат» (1967) аттуу повесттери бар. 
 1957-жылдан Вьетнам жаз. союзунун ген. секре­таы.!.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы.

Категория:Вьетнам
Категория:Инсандар
Категория:Вьетнам жазуучулары
Категория:Арип боюнча жазуучулар
Небит-Даг

thumb|Небит-Даг (2017).
Небит-Даг - Түркмөнстандагы Красноводский областындагы шаар. 

Бал­кан кырка тоосунун этегинде. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы.

Категория:Түркмөнстан
Категория:Шаарлар
Негизги жер семирткич

Негизги жер семирткич - айыл чарба эсүмдүктөрүнүн үрөнүн сепкенге чейин айдоого чачылуучу жер семирткич. 

Өсүмдүктү вегетация мезгилинде азык зат менен камсыз кылат. Негизги жер семирткич катары органикалык жер семирткич жанa минерал жер семирткичтин жылдык нормасынын арбын бөлүгү колдонулат. Алар жыл саййын жер айдоо же культивация алдында чачылат. Жер семирткичти чачуу, тедеңдиги, убактысы (күз, жаз), өлчөмү есүмдүктүн биол. өзгөчөлүктөрүнө (күздүк, жаздык), климат менен аба ырайынын шарттарына, топурактын кара жер семирткичтердин касиетине, өсүмдүк өстүрүү технологиясына жа­раша болот. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 

Категория:Жер айдоо
Негизги фонд

Негизги фонд - коомдук эмгек өндүргөн, узак үбакытка пайдаланылуучу материал, каражат, байлык жыйындысы. 

 Негизги фондуга өндүрүш имараты, курулуш, машина, аппарат, транспорт каражаты, аспап, өндүрүш жанa чарба мүлкү, унаа, мал ж. б. ки­рет. 
 Материалдык өндүрүштө пайдаланылуучу II. ф. негизги өндүрүш фонд деп аталат. Өндүрүш процессине кыйыр катышкан Негизги фонд өндүрүштөн тышкаркы Негизги фонду түзөт. 
 Эл чарбасында II. ф.—улуттук байлыктын эң маанилүү жанa тез өсүүчү бөлүтү. Анын өсүшү жанa өркүндөшү — коммунисттик коомдун матерпалдык-тех. базасын чыңдоонун, элдин жыргалчылыгы жогорулатуунун негизги булагы. II. ф. акчалай эсептегенде Негизги фонд балансында көрсөтүлүп. негизги каражат деп аталат.
 
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы.
Категория: өндүрүш
Нежданова, Антонина Васильевна

Нежданова, Антонина Васильевна (4(16). 6. 1873, Кривая Балка кыш., азыркы Одесса обл., Сарата р-ну — 26. 6. 1950, Москва) — орус совет ырчысы (лирика-колоратуралык сопра­но), СССР эл арт. (1936). 

 Искусство таануу доктору (1944). 
 Эмгек Баатыры (1925). Москва консерваториясында окуган (1899—1902). 
 Биринчи жолу Чоң театрда М. Глинканын «Иван Суса­нин» операсынан Антониданын партиясын аткарган. 
 Мыкты партиялары: Жильда, Людмила (Ж. Верди, «Риголетто»; М. Глинка, «Руслан жана Людмила», 1902), Розина (Ж. Рос­сини, «Севилиялык чач тарач», 1903), Татьяна (И. Чайковский, «Евгений Онегин», 1906) ж. б. 
 Ырчынын концерттик репертуарында С. В. Рахма­нинов, П. И. Чайковский, Л. Бетхо­вен, Ф. Шуберт, И. Ф. Стравинскийдин чыгармалары, орус эл ырлары, романстары болгон. 
 Нежданова — СССР мамл. сыйл. лауреаты (1943). Эки Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы.
Категория:Маданият
Нейман маселеси

Нейман маселеси - , экинчи чек маселеси—айрым туундулуу экин­чи тартиптеги дифференциал теңдемелер үчүн чек маселелердин бири. 

Жөнөкөй алганда (Лаплас теңдемеси үчүн) Нейман маселеси — кандайдыр бир областтын ошол область чегинде нормалдуу туундуга ээ болгон чыгарылышын табуу. Биринчи жолу (1877) немец математиги К. Нейман изилдеген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 

Категория:Математика
Нейро-Гуморалдык башкаруу

Нейро-Гуморалдык башкаруу - адам жана айбанаттардын организминдеги физиол. процесстерди нерв система жанa гуморалдык факторлордун (кан, лимфа жанa ткандагы суюктуктардагы биол. активдүү заттар — гормондор, медиатор ж. б.) таасири аркылуу жөнгө салуу. 

Организмдин ички чөйрөсүнүн касиети менен составынын туруктуулугун сактоодо (гомеос­таз) жанa тиричиликтин өзгөрүлүп туруучу шартына көнүүдө Нейро-Гуморалдык башкаруунун ролу чоң. 
Нерв жанa гуморалдык процесстер бири бири менен тыгыз байланышта. Мис., С02 дем алуу борборун дүүлүктүргөндө, нерв импульсу синапстарда медиаторлорду (ацетилхолин, норадреналин ж. б.) чыгарат. Алар канга өтүп, ар кайсы функ­цияларды гормондор менен бирдикте башкарат. Биол. активдүү заттардын пайда болушу жанa алардын таасири шарттуу рефлекс аркылуу ишке ашат.
 
Нейро-Гуморалдык башкарууга мээ кыртышы да катышат деп эсептелет. Мис., адаптациялык синдромдо күчтүү дүүлүктүргүчторгө организм жооп кайтарып, стресс пай­да болот. Мээ кыртышында болгон козго.туу аралык мээде орношкон гипоталамуска өтөт. Андагы клеткалардан норадреналин чыгып, ретикул формациясынын элементтери менен козголуу симпат. нерв системасынын борб. жанa четки бөлүктөрүнө таасир этип, бөйрок үстүндөгү бездердин адреналинди чыгаруусун күчөтөт. 
Бул кан менен гипоталамуска жетип, андан гипофизде адренокортикотроп гормонун (АКТГ) синтездейт. АКТГ канга өтүп, бөйрөктүн үстүндөгу без­дердин кыртышында кортикостероид гормондорун пайда кылып, алар организмдеги нейрогуморалдуу уланма реакцияларын туудурат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 

Категория:Медицина