Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Керектөөнүн улам өсүү мыйзамы

Керектөөнүн улам өсүү мыйзамы - коомдун өндүргүч күчтөрүнүн, маданиятынын өнүгүшүнөн улам керектөөнүн өсүшүн көргөзүүчү мыйзам.
 
Коомдун өнүгүшү менен бирге анын мүчөлөрүнүн муктаждыгы жаңыланат жана өсөт. Ошол эле учурда керектөө структурасында сапаттык өзгөрүү болот. Интеллектуалдуу жана социалдык керектөө үлүшү арбыйт. Бул жеке адамдын мүдөөсүнө ылайыкталбастан, коомдук керектөө системасына, асыресе коом мүчөлөрүнүн жалпы керектөөсүнө карата объективдүү закон катары эсептелет. Илимий техникалык революциянын экономиканы ыкчам өнүктүрүшү керектөө процессине да таасирин тийгизди. Керектөөнүн улам өсүү мыйзамы ар кандай тарыхый шартта, түрдүү формада бардык социалдык-экономикалык коомдо кездешет. Социалдык теңсиздиктин айынан социализмге чейинки коомдордо бул закон антагонисттик формада болуп, коомдогу таптар арасында керектөө бирдей өспөйт. Мында эзүүчү тап бир катар артыкчылыкка ээ, анткени байлыктын өсүшү керектөөнү да жогорулатат.
Социализм учурунда керектөө закондору жаңыча мазмун алат, бирок, эзелтен берки жеке менчик негизиндеги экономика, маданият, билим берүү, коомдук-саясий иш жагынан үстөм теңсиздикти социализм дароо жоё албайт. Ал акырындап жеке менчикти жоюу менен коомдук менчикти өнүктүрүп, коомдогу бардык адамдын жапырт өсүшүнө шарт түзөт. Социализм учурунда бул закондун бир топ артыкчылыгы бар. Керектоо ар тараптан, жалпы өсүп, пландуу жана үзгүлтүксүз тез жогорулайт да, акырындык менен керектөө бирдей боло баштайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Мыйзамдар
Кеңдик кызматы

Кеңдик кызматы - практикалык астрономиянын Жер уюлунун кыймылы жөнүндөгү маалыматты, ошондой эле географиялык кеңдиктин өзгөрүү себебин иликтөөчү бөлүгү.
 
Географиялык кеңдик экватордон 0°тан +90°ка чейин түндүк жарым шарда жатса, түндүк кеңдик, 0°тан - 90°ка чейин түштүк жарым шарда жатса, түштүк кеңдик деп аталат. Коомдук өндүрүштө Кеңдик кызматы убакытты так билүүгө, өндүрүштү туура уюштурууга жардам берет. Ошондуктан асман телолоруна астрономиялык байкоо жүргүзүү менен убакытты так аныктоого болот. Убакытты билүү географиялык координаталарды так аныктоого (кеңдикти, узундукту) негизделген. Географиялык кеңдик дайыма өзгөрүп тургандыктан аны байкоо үчүн Кеңдик кызматы уюштурулган. Кеңдикти аныктоодо көбүнчө параллакстык үч бурчтуктун формуласы пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Астрономия
Кенотрон түзөткүчү

Кенотрон түзөткүчү - өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруучу электрондуу өзгөрткүч.
 
Ал кенотрон жана эки трансформатор, текшилөөчү чыпкадан турат. Трансформатордун чыңалууну жогорулатуучу бөлүгү кенотрондун аноддук тизмегин жана катодду азыктандырат. Көп учурда жалпы өзөккө оролгон айрым оромдордон турган бир эле трансформатор колдонулат. Текшилөөчү чыпка көп учурда төмөнкү жыштыктагы индукциялык түрмөктөн жана конденсатордон чогултулат да, туруктуу токтун (чыңалуунун) өзгөрмө түзүүчүсүн азайтуу үчүн колдонулат. Жөнөкөй чыпка жалаң эле конденсатордон түзүлүп, тышкы энергия керектегичтерге жарыш туташтырылат. Кенотрон түзөткүчү өзгөрмө токтун жарым мезгилин жана толук мезгилин түзөткүдөй болуп жасалат. Төмөнкү жана орточо чыңалуудагы Кенотрон түзөткүчү аз кубаттуулуктагы радио кабыл алгыч жана бергичтерде, телекөрсөткүчтөрдө, электрондук өлчөгүч приборлордо жана автоматтык башкаруу жана жөндөө түзүлүштөрүндө колдонулат, жогорку чыңалуудагы Кенотрон түзөткүчү рентген аппараттарында, импульстук генераторлордо, материалдын электр бышыктыгын сыноочу аппараттарда ж. б. пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Кемалчылар революциясы

Кемалчылар революциясы - Түркиядагы антиимпериалисттик-улуттук революциянын адабияттарда кабыл алынган аты.
 
Кемалчылар революциясынын чыгышына Түркиянын Биринчи дүйнөлүк согушта (1914 - 1918) жеңилип, өз алдынчалыгынан айрылуу коркунучунун туулушу себеп болгон. Бул революцияга Орусиядагы Улуу Октбярь революциясы да зор таасир тийгизген. Кемалчылар революциясы негизинен Анатолияда чыккан. 1919-жылдын башында өлкөнүн айрым райондоруна Антантa аскерлеринин басып кириши элдин стихиялуу кыймылын чыгарып, Греция Измирди басып алгандан кийин (1919-ж. 15-май) ал кыймыл боштондук согушка айланган.
 
Кемалчылар революциясынын жетекчи табы анатолиялык улуттук буржуазия болуп, ал Түркиянын көз карандысыз улуттук мамлекетин сактап калуу максатын көздөгөн. Кемалчылар революциясында майда буржуазиянын, интеллигенциянын жана өзгөчө офицерлердин патриот өкүлдөрү маанилүү роль ойноп, алардын ичинен революциянын лидери Мустафа Кемаль-паша чыккан. 

1919-ж. сентябрда Сиваста болгон Улуттук уюмдардын конгрессинде революциянын жетекчи борбору - Кемаль башкарган Өкүлчүлүк комитети түзүлүп, ал 1920-ж. 23-апрелде Анкара шаарында Түркиянын улуттук Улуу чогулушун чакырган да, өздөрүн өлкөдөгү закондуу бирден бир бийлик деп жарыялаган. Улуттук Улуу чогулуштун партизан отряддарынын ордуна түзгөн регулярдуу армиясы 1922-ж. Түркиянын аймагын чет элдик баскынчылардан толук бошоткон. Түрк элине Совет мамлекети материалдык, моралдык жана саясий жактан зор жардам көрсөтүп, аны менен биринчилерден болуп достук договорун, (1921, март) түзгөн. Акыры Лозанна конференциясында (1922 - 1923) империалисттик державалар Түркиянын көз карандысыздыгын тааныган. Кемалчылар революциясынын жүрүшү жана андан кийинки коомдук процесстер Түркияны республикага айланышына алып келген

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Революциялар
Кекечтенүү

Кекечтенүү - сүйлөөнүн бузулушу.
 
Мында сөздүн ирээттик ритми бузулуп, аргасыздан токтоп, тыбыш, үн, муундарды кайталап бөлүп айтат. Кекечтенүү сүйлөө булчуңунун калтырашынан, ага кошулган башка булчуңдардын дайыма титирешинен (колдун, буттун диртилдеши ж. б.) пайда болот. Көбүнчө сүйлөөнүн калынтануу мезгилинде, мектеп жашына чейинки балдарда, окуучуларда болот. Кекечтенүүнун себептери: психикалык травма (корккондо), инфекция, интоксикация, тууроо ж. б. Окуучу бала тарткынчыктап, көрүнүп сүйлөгөндүктөн анын Кекечтенүүсү күчөйт. Аны жашыруу максатында жаш бала алдын ала ойлонулган сөздөрду айтып, керексиз тыбыш, муундарды алмаштырып айтууга аракеттенет. Натыйжада Кекечтенүү азая баштайт. Өзүнчө сүйлөгөндө кекечтенбейт. Психотерапия, физиотерапия, сүйлөп көнүгүү ж. б. дарылоо жолдору бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Оорулар
Кедр

thumb

Кедр (Cedrus) - карагайлар тукумундагы өсүмдүк уруусу.
 
Сөңгөгүнүн бийиктиги 25 - 50 м, шагы пирамида же чатыр сымал, кээде жайылып өскөн дайыма жашыл дарак. Ийне сымал жалбырагы 3 - 4 кырлуу, катуу, тикендей учтуу, түсү кочкул жашыл, көк жашылдан бозго чейин, жаш бутактарында 30 - 40тан топтошуп же бирден жайгашат. Күзүндө гүлдөйт. Аталык тобурчагы жалгыздан, чаңчасы - аба багатыкчалуу. Энелик тобурчагы тоголок же жумуртка сымал, 2 - 3 жылда бышат. Урук түрпүчөлөрү канатчалуу, жалпак. Уругу чайырлуу, уч бурчтуу, желбейт. Деңиз деңг. 1300 - 3600 м бийиктиктеги тоолордо карагай, эмен, көк карагай ж. б. менен бирге өсүп, кедрлүү токойду түзөт. Жер жүзүндө Кедрдин 4 түрү таралган. Жыгачы саргыч же кызгылтым, ароматтуу, грибоктор менен курт-кумурскага байымдуу. Крым, Кавказ жана Орто Азияда кооздук үчүн негизинен атлас жана Гималаи Кедр өстүрүлөт. Мырза карагайдын кээ бир түрүн жана кипаристер тукумунун айрымдарын Кедр деп туура эмес аташат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Кебез

Кебез - ар кандай буладан алынган көшпөк масса.
 
Кебез өндүрүлүшү боюнча табигый жана жасалма (целлюлоза, айнек ж. б.) болуп бөлүнөт. Табигый Кебез кийимге, мебелге, медицинада колдонулуучу жана изоляциялоочу болуп бөлүнөт. Кыска булалуу пахтадан жана пахта калдыктарын, таштандыларды кайра иштетүүдөн алынган булалардан даярдалган Кебез кийим тигүүдө жылуулоочу кабат катары колдонулат. Кебез курамына кошулган аралашмаларга карата жана сапатына жараша ажыратылат. Эң сапаттуусу - люкс. Ал өңү ак, кыска булалардан алынат. Прима түрүнүн курамы люкска окшош, бирок өңү боз. Мебель Кебези пахта өндүрүшүнүн калдыктарынан алынып, матрац, диван, кроваттарга салынат. Мед. Кебез гигроскоптоочу жана компресс жасоочу Кебез болуп бөлүнөт. Жасалма Кебез курулушта жылуулукту жана үндү өткөрбөс материал, химиялык өнөр жайда суюктук менен газдарды тазалагыч чыпка катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Кебез
Кварц генератору

Кварц генератору - түзүлүштөрдөгү резонанс контурунун ролун кварц резонатору (кварц кристаллынан белгилүү бир формада кесип алынган пластинка алкак же төрт кырдуу кристалл) аткара турган жогорку жыштык электр термелүүлөрдүн аз кубаттуу генератору.
 
Кварц пластинкасы деформацияланганда анын бетинде электр заряды пайда болуп, ал заряддын чоңдугу жана белгиси деформациянын чоңдугуна жана багытына жараша болот. Пластинканын бетинде пайда болгон электр заряды ал пластинканы механикалык деформацияга дуушар кылат. Натыйжада пластинканын механикалык термелүүсү анын бетиндеги электр заряддарынын термелүүсүнө дал келет. Кварц генераторунун термелүү жыштыгы (бир нече кгц тен ондогон Мгц ке чейин) кварц резонатордун өлчөмүнө, кварцтың серпилгичтигине жана пьезоэлектрдин туруктуулугуна, резонатордун формасына жараша болот. Термелүү жыштыгын андан ары өзгөртүү менен (жыштыкты бөлүп же көбөйтүп) Кварц генератору убакытты өлчөө (к. Кварц сааты, Квант сааты) үчүн жана жыштык стандарты катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Квант электроникасы

Квант электроникасы, кванттык радиофизика - радиофизиканын аргасыздан (индукциялануудан) нур чыгаруу эффектисин колдонуунун негизинде электр-магнит термелүүлөрдү генерациялоо, күчөтүү методдорун изилдөөчү бөлүгү.
 
Ал квант күчөткүчү менен генераторлордун касиеттерин жана алардын колдонулуу мүмкүнчүлүгүн да караштырат. Аргасыздан нур чыгаруу жөнүндөгү Эйнштейн (1917) менен Дирактын (1927) шарттарынын оптикада колдонулушу калыптанганына карабастан Квант электроникасынын өсүшү радиофизикадан башталган. 

Радиоспектроскопиянын өнүгүшүнө байланыштуу радиофизикага квант методдорун колдонуу 40-жылдарга таандык. Жарыктын квант генераторлоруна (лазерге) практика жүзүндө өтө кызыгуунун пайда болушу, баарыдан мурда анын чыгарган жарык толкуну жарыктын башка булагына Караганда өтө жогорку сапатта бир багыттуу жана монохромдуу болушуна байланыштуу.
 
Квант электроникасы төмөнкүдөй маанилүү үч маселени чечет;
 1) жогорку стабилдүү (туруктуу иштөөчү) молекулалык генераторлорду, ошондой эле атом стандарттарындагы жыштыкты түзүү;
 2) квант күчөткүчүндөгү радио ызы-чуусун төмөндөтүүнүн негизинде радиоаппараттардын сезгичтигин кескин жогорулатуу;
 3) жыштыктын оптикалык жана инфракызыл диапазонундагы монохромдуу нур чыгаруучу генераторду иштеп чыгуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Квант химиясы

Квант химиясы - квант теориясынын түшүнүктөрүнө негизделген молекула, ион жана радикалдардын түзүлүшү, физикалык-химиялык касиеттери жөнүндөгү илим.
 
Ал химиялык байланыштардын жаратылышы, валенттүүлүк, молекулалардын электрондук түзүлүшү жөнүндөгү окууну өз кучагына алуу менен молекулалардын спектроскопиялык, электрдик, магниттик касиеттери, алардын өз ара аракеттенүү күчүн, реакцияга кирүү жөндөмдүүлүгүн квант механикасынын методдорунун негизинде түшүндүрөт.
 
Квант химиясы - физика менен химиянын чектеш бөлүгүндө жаткан теориялык илим. Квант механикасы атом-молекулалык системанын касиетин Шрёдинеер теңдемеси, Паули принциби жана универсалдуу физикалык туруктуулуктардын негизинде эсептөөгө мүмкүндүк берет. Шрёдингер теңдемеси суутектин атому жана бир электрондуу суутектин молекуласынын иону үчүн даана чыгарылат. 

Ал эми 2 жана андан көп электрону бар системалар үчүн бул теңдеме так чыкпайт. Ошондуктан көп электрондуу системалар үчүн жакындаштырылган түрдүү методдор колдонулат. Квант химиясында негизинен бул өңдөнгөн жакындаштырылган методдордун эки түрү кеңири таралган. Анын бирөө - 1927-ж. В. Гейтлер менен Ф. Лондон киргизген валенттик байланыш ыкмасы, 2-си - 1920-ж. Ж. Леннард Жонс, Р. Малликен, Ф. Хунд иштеп чыккан молекулярдык орбитал ыкмасы. Валенттик байланыш ыкмасы молекулалардын түзүлүшү жана алардын геометриясы жөнүндө жөнөкөй, элестүү түшүнүк берет. Азыр молекулярдык орбитал ыкмасы тагыраак маалыматтарды берип, колдонулган математикалык аппаратка электрондук эсептөө машиналарын пайдаланууга өтө ыңгайлуу болгондуктан, кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Квант суюктугу

Квант суюктугу - касиети квант эффектней менен аныкталган суюктук.
 
Абсолюттук нөлгө жакын температурадагы суюк гелий Квант суюктугуна мисал болот. Гелийдин башка заттардан айырмасы - температурасы абсолюттук нөлгө жакын болсо да, ал суюк бойдон кала бергендигинде. Квант эффектинен суюктук өтө төмөнкү температурага чейин муздаганда гана пайда боло баштайт. Бул температуpa суюктуктун бөлүкчөлөрү үчүн алардын жылуулук кыймыл энергиясы боюнча эсептелинген де Бройль толкунунун узундугу ал бөлүкчөлөрдүн ортосундагы аралыкка чамалаш болгонго чейин төмөндөөгө тийиш. Суюк гелий мындай шартка 3 - 2 К температурада жетет. Заттын абсолюттук нөлгө жакын темпрада суюк абалда болушу квант эффекти деп аталат.
 
Классикалык механиканын жобосу боюнча температуранын төмөндөшү менен бардык нерселердин бөлүкчөлөрүнүн кинетикалык энергиясы азаюуга тийиш. Өз ара аракеттенүүчү бөлүкчөлөрдүн системасында өтө төмөнкү температура кезинде да бөлүкчөлөр аз термелүү жасайт. Демек, абсолюттук нөл температурада заттын бөлүкчөлөрү белгилүү бир абалды ээлеп толук кыймылсыз болбойт; алардын кинетикалык энергиялары нөл болбостон, кандайдыр бир нөлдүк деп аталуучу өтө жай термелүү жасайт. Эгер ушул нөлдүк термелүүнүн амплитудасы бөлүкчөлөрдүн ортосундагы орточо аралыкка чамалаш болсо, анда мындай нерсе абсолюттук нөл температурага чейин суюк бойдон кала берет. 1 атмосфера басымда бардык заттардын ичинен гелийдин эки изотобу гана (4Яе, 2Не) эң кичине массага ээ жана атомдорунун ортосундагы өз ара аркеттениш күчү өтө начар болгондуктан, гелий абсолюттук нөлгө жакын температурада да суюк бойдон калат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Квант күчөткүчү

Квант күчөткүчү — зат аркылуу өтүүчү электр-магнит толкундардын энергиясын ал заттын дүүлүккөн атом молекуласы же иондордун аргасыздан нур чыгаруу эсебинен көбөйтүүчү (күчтөндүрүүчү) түзүлүш.
 
Бул учурда электр-магнит толкундар баштапкы жыштыгын, таралуу багытын, поляризациясын өзгөртпөйт жана күчөтүүчү түзүлүшкө түшүүчү толкунга когеренттүү бойдон кала берет. Квант күчөткүчү күчтөндүргөн энергиянын чоңдугу кыймылы квант механикасы менен аныкталуучу атомдун ичиндеги электрондордун энергиясынын өзгөрүүсүнө байланыштуу. Квант күчөткүчүндө башкы ролду индукциялык нурлантуу жана жутуу процесстери ээлейт. Күчөткүчтөн чыккан термелүүнүн амплитудасы ага кирген термелүүнүн амплитудасынан канча эсе чоңдугун көрсөтүүчү чоңдук күчөтүү коэффициенти деп аталып, ал күчөткүчтүн негизги мүнөздөмөсү болуп эсептелет. Квант күчөткүчү радио кабыл алгычтын кириш баскычында 4 мм ден 50 см ге чейинки толкун узундук диапазондо колдонулат. Радио диапазондогу Квант күчөткүчү космос байланышында пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Квант генератору

Квант генератору - аргасыздан нур чыгаруучу кубулуш пайдаланылган электр-магниттик толкундар генератору.
 
Өтө жогорку жыштыктар (ӨЖЖ) диапазонунда иштөөчү Квант генератору жана квант күчөткүчү көп учурда мазер деп аталат. ӨЖЖ диапазонундагы биринчи Квант генератору 1955-ж. бир мезгилде СССРде жана АКШда түзүлгөн. Анда активдүү чөйрө катары аммиактын молекуласынын тобу пайдаланылган. Андан кийин суутектин атомунун тобуна ӨЖЖ диапазонундагы Квант генератору курулду. Мунун маанилүү өзгөчөлүгү - генерацияланган жыштыкты 10-13 жеткирип, өтө туруктуу карман тургандыгында.

Оптикалык диапазондогу Квант генератору - лазер 1960-ж. пайда болду. Лазер спектрдин ультракызгылт көк нурунан тартып субмиллиметрдик тармагына чейинки толкун узундугунун кеңири диапазонунда импульстук жана үзгүлтүксүз тартипте иштейт. Лазер кристаллдуу, айнектүү, газдуу, суюктуктуу жанажарым өткөргүчтүү болот. Башка жарык булактарынан айырмаланып, лазер жогорку когеренттүү монохромдуу жарык толкунун чыгарат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Квазиоптика

Квазиоптика - физиканын толкун уз. 1 - 2 мм ден кичине электр-магниттик толкундардын таралышын изилдөөчү тармагы.
 
Мында толкундардын таралышы негизинен геометриялык оптиканын закондоруна. баш иет, бирок дифракция кубулушу да белгилүү даражада роль ойнойт. Квазиоптикалык изилдөөлөрдүн натыйжасында көрсөтүлгөн диапазондогу электр-магниттик толкундарды пайда кылып жана таратуучу бир канча түзүлүштөр жасалды. Булардын эң жөнөкөйү ачык резонатор, ал бир бирине каршы коюлган жарыш 2 күзгүдөн турат. Күзгүлөрдөн удаалаш чагылган нурлардын энергиясы азайып калгандыктан көп учурларда иймек күзгүлөр пайдаланылат. Ачык резонаторлордун өздүк термелүүлөрү өтө аз болгондуктан толкун узундугу кыска электрмагниттик толкундар үчүн эң жакты резонанстык система, о. эле түзүлүштөрдүн бири - квазиоптикалуу линия. Ал оптикалык жана радио байланышта колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Квазибөлүкчөлөр

Квазибөлүкчөлөр - көп бөлүкчөдөн түзүлгөн системанын начар дүүлүккөн абалын ажыратуудан келип чыккан айрым элементардык дүүлүгүүлөр.
 
Эгер мындай элементардык дүүлүгүүлөр узак убакыт өзгөрүүсүз өз алдынча болушса, анда аларды Квазибөлүкчөлөр деп караштырууга болот. Элементардык дүүлүгүүлөрдүн ар бири системаны түзүүчү көп бөлүкчөлөрдөн турса да, жалпысынан алганда көпчүлүк учурда бөлүкчөлөргө окшош келип, белгилүү өлчөмдөгү энергия, импульс жана спин менен мүнөздөлөт. Системанын дүүлүгүү абалынын өзгөрүүсү элементардык дүүлүгүүлөрдүн кагылышууларынын, алардын чачыроолорунун натыйжасы деп каралат. Бул учурда элементардык дүүлүгүүлөрдү мүнөздөөчү чоңдуктар өзгөрөт. Ошого байланыштуу мындай дүүлүгүүлөр көпчүлүк учурда Квазибөлүкчөлөр деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Катуу нерселердин плазмасы

Катуу нерселердин плазмасы - катуу нерселерде оң жана терс заряддарды алып жүрүүчүлөрдүн (электрондор менен «көңдөйчөлөрдүн») системасы.
 
Катуу нерселердин плазмасына электрондор жана «көңдөйчөлөрү» гана катышкандыктан ал заряддуу (металлдарда электрондуу плазма, жарым өткөргүчтөрдө электрондуу же «көңдөйлүү» плазма ж. б.) же нейтралдуу (жарым өткөргүчтө электрон-көңдөйчөлүү плазма) болушу мүмкүн. Катуу нерселердин плазмасынын айрым касиеттери катуу нерсенин кристалл торчосунун тибине, өзгөчөлүгүнө жана кристаллдык торчо менен зарядды алып жүрүүчүлөрдүн ортосундагы өз ара аракеттенишке жараша болот. Экинчиден, Катуу нерселердин плазмасын көпчүлүк учурда изоляцияланган кичине система деп кароого болот. Катуу нерселерде электрондук, нейтралдуу, ал эми заряддуу плазмаларда ар кандай (ленгмюрдук, үндүк) термелүүлөр болушу мүмкүн. Катуу нерселердин плазмасы менен кристаллдык торчонун ортосундагы өз ара байланыштын натыйжасында үндүн
катуу нерседе таралышы өзгөрөт. Ар кандай катуу нерселерде Катуу нерселердин плазмасы менен өз ара аракеттенген учурдагы үн толкунунун басаңдашы түрдүүчө болот жана үндүн басаңдашы плазманы ташуучулардын илээшкектиги менен тушүндүрүлөт. Тышкы электр талаасынын аракетинен катуу нерселерде пайда болуучу заряддуу бөлүкчөлөрдүн кыймылы айрым учурларда туруксуз болуп, кээде катуу нерсе аркылуу электр тогунун өтүшүн өзгөртөт. Электр потенциалынын, температуранын, тыгыздыктын ж. б. өзгөрүшү менен плазманын ламинардык агымы да туруксуз болушу ыктымал.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Катуу нерселердин кагылышуусу

Катуу нерселердин кагылышуусу — катуу нерселер урунушканда эң аз убакыттын ичинде алардын ылдамдыктарынын өзгөрүү кубулушу.
 
Кагылышуу учурунда урунушкан нерселерде өтө аз убакытта оз ара аракеттенүү күчү пайда болуп, анын чоңдугу нерселерге таасир этүүчү башка бардык күчтөрдөн (салмак күчү, сүрүлүү, күчү ж. б.) алда канча эсе чоң. Катуу нерселер кагылышкан учурда алардын кагылышууга чейинки кинетикалык энергиясынын бөлүгү толугу менен серпилгич деформациянын потенциалдык энергиясына жана нерселердин ички энергиясына өтөт. Нерселердин ички энергиясы көбөйгөндө алардын температурасы да жогорулайт. Катуу нерселердин кагылышуусунун абсолюттук серпилгич жана абсолюттук серпилбес деген эки түрү бар. Кагылышуу учурунда нерселердин механикалык энергиясы башка түрдөгү энергияга айланбаса, ал абсолюттук серпилгич кагылышуу деп аталат. Анда нерселердин кинетикалык энергиясы толук же жарым-жартылай серпилгич деформациянын потенциалдык энергиясына өтөт да, ал нерселер бирин бири түртүп, кайра баштапкы формасына келет. Натыйжада серпилгич деформациянын потенциалдык энергиясы кайрадан кинетикалык энергияга өтөт да, ал нерселер кайра бири биринен алыстайт. Абсолюттук серпилбес кагылышууда деформациянын потенциалдык энергиясы пайда болбойт; ал нерселердин кинетикалык энергиялары толугу менен же жарым-жартылай ички энергияга айланат. Кагылышуудан кийин урунушкан нерселер бирдей ылдамдык менен кыймылдайт же тынч туруп калат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика