Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кокуй тикен

thumb|Cousinia pterocaulos.
Кокуй тикен — өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык, чанда эки жылдык чөп. Сабагы түз, көп бутактуу, жалбырагы кезектешип жайгашкан, жээги тегиз же бир, эки, үч ирет тилкелүү, катуу, тикендүү, чандасы гана тикенсиз. Жалбырактары негизинен тамыр моюнчасына топтолгон, сабагында жогорулаган сайын майдараак. Гүлү ар кандай санда, кош жыныстуу, ар бир сабактын учунда жалгыздан же калемчедей, шыпыргыдай, калканчадай топ гүлдү түзөт. Гүлү түтүкчөдөй, желекчелери мала же көгүш кызыл, мала көк, сары. Аталыгы 5, энелиги бирөө, мөмөсү — урукча, ак же саргыч үпүлүү. Жер жүзүндө 600 түрү Чыгыш Азияда, Жуңгар, Кашкар, Гималайда таралган, Кыргызстанда 80ге жакын түрү өрөөндөн тартып, бийик тоолорго чейин таралган. Айрымдары — шалбаадагы, айдоодогу зыяндуу отоо чөп. Кээ биринде пайдалуу микрожана макроэлементтер, кант жана башкалар заттар көп. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Көк шимүүр, көк катын

thumb|Salvia pratensis.
Көк шимүүр, көк катын (Шалфей) (L. 1753) – эрин гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык өсүмдүк уруусу. Бир же көп жылдык чөп. Сабагы бутактуу, бийикт. 50-60 смге жетет. Калемчедей майда топ гүлү, шыпыргыдай ири топ гүлдү түзөт, алар сабактын учунда жайгашат. Гүлдөрүнүн түсү мала кызыл, көгүш кызыл, кочкул көк. Жер жүзүндө 700 жакын түрү, Кыргызстанда 8 түрү белгилүү. Өрөөндөн тартып тоонун субальпы алкагына чейинки жерлердеги боз дөңдө, шалбаада, суу боюнда, жолдун, арыктын жээгинде, кээде аңызда өсөт. Бардык түрү эфир майлуу. Мускаттуу К. ш. деген түрүн айрым өлкөлөрдө атайын айдалат. Гүлүнөн эфир майы алынып, ал парфюмерияда, самын кайнатууда, шарап чыгаруу өнөр жайында пайдаланылат. Мускаттуу К. ш-дин жапайы түрү Кыргызстандын тоолорунда да кездешет. Дарылык К. ш. деген түрү Караколдогу дары өсүмдүктөрдү өстүрүүчү станцияда кеңири айдалып, дары өнөр-жайына киреше берип турган. Ал түр чала бадал, бийикт. 30-70 см, жалбырагы майда, анда 0,5-2,5 % эфир майы бар, эгилме өсүмдүк. Жалбырагы дары сырьёсу катары керектелип, гүлдөө алдында чогултулат. Жогорку дем алуу жолдору менен ооздун былжыр челини сезгенүүлөрүн дарылоо жана дезинфекциялоо үчүн чайкоочу препарат алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Категория:Дарылар
Категория:Дары өсүмдүктөр
Көк чай чөп

thumb|Origanum vulgare.
Көк чай чөп (L. 1753) – өсүмдүктүн эрин гүлдүүлөр тукумундагы уруу. Сабакка тушташ жайгашкан жөнөкөй жалбырактуу бийикт. 20-50 см болгон көп жылдык чөп. Гүлү майда, мала же көгүш кызыл. Топ гүлү шыпыргыдай же калканчадай. Евразияда 20 ашуун түрү өсөт. Кыргызстанда 2 түрү кездешет. Алар токойдун ачык жеринде, өзөн боюнда, нымдуу боздоңдо, жапыс тоолордон субальпы алкагына чейин таралган. Курамында эфир майы, боёк заттар, аскорбин кислоталары бар. Кургатылган гүлү менен жалбырагы медицинада , ликер-арак өндүрүү ишканасында, ошондой эле тамакка жакшы жыт берүү үчүн колдонулат (к. Балдуу өсүмдүк).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Койчу баштык

thumb|upright|Койчу баштык.
Койчу баштык – өсүмдүктөрдүн кайчы гүлдүүлөр тукумундагы уруу. Сабагынын бийикт. 50 смге чейин. Жалбырактары жөнөкөй, сабакта кезектешип жайгашкан, көбү тамыр моюнчасынан өсөт, саптуу, жээги бүтүн же майда тилкелүү. Урук кутучасы – саадакча. Жол боюнда, айдоо жерлерде, огороддо отоо чөп катары өсөт. Жер шарынын бардык жеринде бир гана (арктикадан башка) түрү кездешет. 

Медицинада кан токтотуучу дары чөп катары колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Комаров лепидолофасы

Комаров лепидолофасы (C.Winkl) - Бийиктиги 1 м ге чейин жетип, түбүнөн баштап бутактанган бадал өсүмдүк. Бир жылдык бутактары түз, жабышып түктөнгөн, төмөнкү бөлүгү жыш жалбырактанган, ал эми жогору жагында бирин-серин жалбырактуу. Жалбырактары көгүлтүр-жашыл жабышкан түктүү; төмөнкүлөрүнүн узундугу 4-10 см, жалбырак саптуу, сызгычтай бөлүктүү, үчүлүк айчыктуу. Себеттери кыска гүл кармагычта 5-20 калкандай топ гүлгө чогулган. Ороочтору көп катарлуу, цилиндр сымал, алардын жалбыракчалары жыш, ыкталган түкчөлүү. Көкүлү урукчасынан эки эсе кыска.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Июнң-июлң айларында гүлдөп, август-сентябрда мөмө байлайт. Уругу аркылуу көбөйөт.

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Памир-Алай: Нуратоо, Койташ, Зарафшан, Гиссар тоо кыркаларыжана Батыш Тянңшанң: Пскем, Угам, Чаткал жана Сырдарыя Каратоосунун тизмеги (Тажикстан, Өзбекстан, Кыргызстан, Түштүк Казакстан). Кыргызстан үчүн гербарийдик чогултууда бир гана жерден белгилүү (Карасуу суусунун Нарын дарыясына кошулган куймасы).

 Өсүү шарттары 
Тоолордун төмөнкү жана ортоңку алкактарындагы майда жана таштак топурактуу, шагылдуу беттериндеги шлейфтерде өсөт.

 Саны 
Жаратылышта өтө чектелген. Жалпы саны аныкталган эмес.

 Чектөөчү факторлор 
Адамдын чарбачылык аракеттеринин өсүшү. Жайкы мезгилде малдарды эсепсиз жаюу.

 Өстүрүү 
Азыркыга чейин маданиятташтырылып, изилденген эмес.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Түрдүн эң жыш өскөн аймактарында ботаникалык заказниктерди уюштуруп, Кыргыз Республиканын УИАнын Ботаникалык багына интродукциялоо иштерин жүргүзүү.

 Статусу 
EN. Тоолуу Орто Азиянын эндем түрү, эндем орто азиялык тукумдун өкүлү. Декоративдүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Коңгуроо гүл

thumb|Campanula persicifolia.
Коңгуроо гүл (L. 1753) – коңгуроо гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бир, эки жана көп жылдык өсүмдүктөр. Гүлү коңгуроо сымал, өңү көк, кызгылт көк, ак жана башка 300гө жакын түрү белгилүү, Кыргызстанда 7 түрү кездешет. Бөксө, бийик тоолордо, боздөң, шалбаада, тескей беттердин аска-таштарынын арасында өсүшөт. Уругу, тамыры аркылуу көбөйөт. Кыргызстанда К. г. жазында гүлдөөчү бир жана эки жылдыгы, жайында гүлдөөчү көп жылдыгы түрү гүлзарларда кооздук үчүн өстүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9

Категория:өсүмдүктөр
Коңорчок (өсүмдүк уруусу)

thumb|Halimodendron halodendron.
Коңорчок (өсүмдүк уруусу) – чанактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бийикт. 2 мге жеткен бадал. Жалбырагы жуп, канаттай. Жалбырак огунун учу жана жан жалбыракчасы тикенек түрүндө. Гүлдөрү мала кызыл же кызгылт, көгүш, ак. Мөмөсү – чанак. Уругу күрөң, формасы бөйрөктөй, топ гүлү чачыдай. К. Иранда, Монголиянын түндүк батышында, Европада, Кавказда кездешет. Кыргызстандын бардык райондорундагы тоо этектеринде, көлдүн, өзөндүн боюндагы шор топурактуу жерде өсөт. Тамырында жүндү сары түскө боёчу пигменти бар. Токой тилкелерин өстүрүүдө жана кооз өсүмдүк катары айрым райондордо колдо өстүрүшөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Күрмөк

thumb|upright|Күрмөк.
Күрмөк – дан өсүмдүктөр тукумундагы түр. Бир жылдык, бийикт. 20-100 см. Жалбырагы катуу өзөктүү, формасы сызыктай. Машакчалары калемчедей топ гүлдү түзөт. Күрүч айдоолорунун отоо чөбү. Жер шарынын мелүүн жана ысык алкактарында таралган. Анын уругу сугат суу аркылуу таралат да жоготуу өтө кыйын. Күрүчкө караганда К. уругу 10-25 күн мурда жетилип, күбүлүп, топуракта 20 жылга чейин сакталат. Күрөшүү чаралары: аңызды тоңдурмалоо; эгинди , картошка менен жүгөрүнү маалында малалоо; катар аралыкты иштөө; күрүч талаасын 8-10 күн бою 15-30 см тереңдикке чейин көлдөтүү жана башкалар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Кычы (өсүмдүк)

Кычы (L. 1753) – кайчылаш гүлдүүлөр тукумундагы бир же эки жылдык өсүмдүк. Тамыры ичке, сабагынын бийикт. 1 мдей, гүлү сары, жалбырактарынын жээги бүтүн, сапсыз, мөмөсү – саадак, уз. 3-5 (10) см, уругу каракүрөң, тоголок, 30-48 % майы болот. Ал самын кайнатуу өнөр жайында майлоочу майга кошунду катары колдонулат. Жаздык жана күздүк К. болуп айырмаланат. Афганистан, Индия, Батыш Кытай, Иран, Батыш Европада, Арменияда эгилет. Кыргызстанда отоо чөп катары айдоодо, аңыз жерде, кашарлардын жанында кездешет. Гектарынан 15-16 цге жакын урук алынат. Зыянкечтери жер бүргө, шиш тумшук, кырчма; илдети – дат козу карындар. Күрөшүү чарасы: жерди которуштуруп айдоо, жумшартуу, үрөн тазалоо. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Кызыл от

thumb|upright|Bothriochloa pertusa.
Кызыл от – дан өсүмдүктөр тукумундагы уруу. Жалбырактары негизинен тамыр моюнчасынан өсүп чыгат. Сабагынын бийикт. 30-60 см. Машакчалары манжадай, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. Гүлдөрүнүн түсү кочкул кызыл, күрөң кызыл. Жер жүзүндө 150, Борбордук Азия жана Кыргызстанда 2 түрү кездешет. Алар көп учурда боздөң өсүмдүктүүлүгүн түзөт. Адырдагы, бөксө тоодогу суу боюнда, нымдуу жерлерде өсөт. Малга тоют чөп. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Күүдүрөк

thumb|Kalidium caspicum.
Күүдүрөк – шакардуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бийикт. 15-75 см болгон жарым бадалча. Жалбырактары сапсыз, түрпүчөдөй майда же өөрчүбөй калган. Гүлү 3төн биригип, түрпүчөдөй гүл жан жалбырак колтугуна жайгашкан. Тоо этегиндеги, адырлардагы, көлмө жээгинде шорлуу жерлерде топтолуп өсөт. Жер шарында 4, Кыргызстанда 3 түрү белгилүү. К. бардык түрүндө туз, поташ, сода бар, эл арасында самын кайнатууда кеңири колдонулган. Майда малга жана төөлөргө эрте жазда жана күзүндө тоют чөп. Куурап калган кезинде отун катары да пайдасы бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Өсүмдүктөр‎
Манкоо

thumb|Xanthium strumarium.
Манкоо (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруу. Бийикт. 20й100 смге жеткен бир жылдык жана бир үйлүү чөп. Көп бутактуу сабагы катуу түктүү. Жалбырактары тегиз жээктүү тегерек, үч бурчтуу же жүрөк сымал. Топ гүлү сапсыз, жалбырак колтугунда жайгашкан. Аталык гүлдөрү – топ гүлдүн жогору жагында, энелик гүлү төмөн жагында орношкон – анын ороочтору сыртынан илмекей катуу тикендүү. Уругу бышканда анын катуу тикенектүү ороочтор чоңоюп, мөмөсүнүн сыртын каптап турат.

Мененун жер жүзүндө Түндүк, Түштүк Америкада, Европада, Кичи жана Чыгыш Азияда 70 түрү, Кыргызстанда 2 түрү кездешет. Алар негизинен жол боюнда, айдоодо, таштанды жерде, аңызда, мал сарайга, огороддо жакын жерде өсөт да эң зыяндуу отоо чөп. Майда мал жүнүнө жабышып, анын сапатын төмөндөтөт. Жалбырагы менен тамырын сары жана жашыл боёк алууга пайдаланат, өсүмдүктүн бардык органында иод, алколоиддер бар. Элдик медицинада богокко, тери ооруларына, дизентерияга, лимфа түйүндөрүнүн кургак учугуна дарылоого колдонулат. Уругунда 40 %ке жакын бат кургоочу май бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Мандалак

Мандалак (L. 1753) – лилиялар тукумундагы өсүмдүктөр уруусу. Пияз түптүү, бир сабактуу, бир гүлдүү көп жылдык чөп өсүмдүгү. Чөйчөкчөсү жок, тегиз жээктүү 2-3 жалбырактуу, гүлү кызыл же сары кызыл, сары. Жер жүзүндө 100дөн ашуун түрү, Кыргызстанда 19 түрү кездешет. Өрөөндөн тартып бийик тоолорго чейинки жумшак, күрөң-боз топурактуу, шагылдуу, таштактуу жерлерде, ошондой эле шалбаада, боздоңдо өсөт. ардыгы кооз өсүмдүк. Кай бир түрү жоголуп баратат, ошондуктан 9 түрү Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. Булардын бардыгы Борбордук Азиянын, анын ичинде 7 түрү Кыргызстандын эндеми болуп эсептелет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Марал кулак

thumb|upright|Veratrum lobelianum.
Марал кулак (L. 1753) – лилиялар тукумундагы көп жылдык чөп өсүмдүк. Бийикт. 2 мге чейин жетет. Жалбырагынын уз. 25 смге, туурасы 15 смге жетет, жээги тегиз, сабакка кезектешип жайгашкан. Гүлдөрү майда, шыпыргыдай топ гүлгө чогулган. Желекчеси 6, түсү саргыч жашыл, уз. 1-1,5 см, чөйчөкчөсү жок.

Кыргызстанда Ысыккөлдүн чыгышындагы тоо шалбааларында бир түрү өсөт. Малга уу өсүмдүк; тамырынын ширеси, майда талканы чымын-чиркейге, дененин мителерине (бит, бүргө) уу. Тамырын күзүндө казып алып, көлөкөдө кургатышат, суудагы кайнатмасын же күкүмүн (талканын) пайдаланышат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Пияз түптүү өсүмдүктөр

thumb|Allium ursinum L.
Пияз түптүү өсүмдүктөр – Жер астында пияз түп байлоочу эки же көп жылдык өсүмдүктөр. П. т. ө-гө бир үлүштүү лилиялар, амаррапистер, чекилдектер тукумундагы өсүмдүктөргө кирет. Эки үлүштүү өсүмдүктөрдө аз, мисалы, кайчы гүлдүүлөрдө, чайырдууларда, чатырдууларда кездешет. П. т. ө. негизинен өрөөндө, бөксө жана бийик тоолордун кургак, таштак, күнөстүү жерлеринде таралган. П. т. ө-дүн ичинде эфемерлер, эфемероиддер көп. Алар жаанчыл жазда тез өсүп жетилип, гүлдөп, мөмөлөп бүтүп, куурап калат, жер астындагы пияз түптөрү өлбөй кийинки жылы андан жаңы өсүмдүк өсүп чыгат, алар уругу менен да көбөйүшөт. П. т. ө. Жер шарынын бардык бурчунда кеңири таралган. Көпчүлүгү кооздук, тамак-аш, дары катары кеңири айдалат. Алар гиацинт, лилиялар, чекилдектер, мандалактар жана башка 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Пияз

thumb|Allium vineale
Пияз (L. 1753) – пияздар тукумуна кирген эки же көп жылдык П. түптүү чөп, айрымдарынын П. түбү чала өөрчүгөн. Бардык түрү кескин П., сарымсак жыттуу. Топ гүлү чатырчадай, жаш гүлдөрү ороочтуу. Желекчеси жана аталыгы алтыдан. Уругу майда кара, күрөң кутуча. Жапайы түрү жер жүзүндө 200дөн ашуун. Айдама П-дын 50дөн ашуун сорту бар. Сарымсак же П. жыты андагы 0,005-0,009 % сарымсак майына байланыштуу. Сарымсак майында дисульфид – С6 Н 12S2 бар, анын курамында күкүрт көп. Кыргызстанда 30дан ашуун жапайы П. адырлардан бөксө тоолорго чейинки өсүмдүк жамаатында кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Сасык кычы

thumb|Lepidium flavum.
Сасык кычы (L. 1753) – кайчылаш гүлдөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бир, эки же көп жылдык чөп. Бийикт. 30-100 смге жеткен сабагы түктүү же түксүз, жалгыздан же бутактуу. Гүлү майда, ак. Желекчеси кээде жок. Жалбырактары тегиз жээктүү же бир, эки ирээттүү тилкелүү. Мөмөсү – саадакча. Жер жүзүндө 150, Кыргызстанда 9 түрү кездешет. Алар жайытта, аңызда, жол боюнда, айдоо жана огороддо отоо чөп катары кеңири таралган. Кыргызстандын бардык райондорунда өсөт. Бал ширелүү өсүмдүк. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Сопкелди

thumb|Megacarpaea gigantea
Сопкелди – кайчылаш гүлдөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык чөп. бийикт. 25-200 смге жеткен сабагы бутактуу же жалгыздан, эки, үч ирет манжадай, канаттай тилкелүү, уз. 20-40 см, туурасы 10-20 смге жетет, формасы жүрөкчөдөй, көпчүлүк жалбырагы тамыр моюнчасына топтолгон. Гүлү ак түстө, майда шыпыргыдай топ гүлгө чогулган. Мөмөсү – саадакча, тегерек, диам. 25-30 ммге жетет. Адырдан бөксө тоодогу майда шагылдуу, таштактуу, аскалуу жерде, сай бойлоп, ошондой эле субальпынын түркүн чөптүү шалбаасында өсөт. С-нин жер жүзүндө 7 түрү, Борбордук Азияда, Монголияда, Гималайда, Кыргызстандын түштүк райондогу тоолордо 3 түрү, кездешет. Айрым түрүнүн жоон тамырында көп азык заттар, крахмал бар болгондуктан кээ бир өлкөнүн калкы тамак-аш катары пайдаланышат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Сары мыя

thumb|Thermopsis rhombifolia.
Сары мыя – чанактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Тамыры сойлоп өсүүчү көп жылдык чөп. Жалбырагы кезектешип жайгашкан, үч бөлүктүү. Гүлү сары сабактын учунда, топ гүлү 2 же көп уруктуу чанак. С. мененын 30га жакын түрү түндүк-чыгыш Европада, Азияда, Түндүк Америкада кездешет. Кырг-да С. м. үч түрү өрөөндөн тартып бөксө тоолорго чейинки өзөн жээгинде, бадал жана токой арасында, боздөң, шалбаа жерлерде кездешет. Жер үстүндөгү гүлдөгөн кездеги органдары медицинада дары катары колдонулат. Анын курамында алколоиддер, сапониндер, эфир майлары жана башка заттар бар. Андан жасалган дарылар жөтөлгө каршы какырык чыгаруучу зат катары кеңири колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Дары өсүмдүктөр
Сасык балтыркан

thumb|upright|Сасык балтыркан.
Сасык балтыркан (L. 1753) – өсүмдүктүн чатырдуулар тукумундагы түру. Эки жылдык, бийикт. 200 смге жеткен, сабагы бутактуу, төмөн жагы кызгылт тактуу чөп. Жалбырактарынын уз. 30-60 см, үч ирет тилкелүү. Гүлү майда, ак, эки ирээттүү чатырча топ гүлдү түзөт. Мөмөсү жазы жумуртка сымал самсаалак кутуча. Токойдун ачык жеринде, бийик өскөн шалбаада, кыштоо мал сарайлардын тегерегинде, огороддо, айрым учурда таштандынын тегерегинде өсөт. Европа жана Азияда кеңири таралган. Уу өсүмдүк, мал ууланып өлөт; уламышка караганда философ Сократты ушул чөп менен ууландырып өлтүрүшкөн. Мөмөсүндө уу алколоид өтө көп. Жайытта отоо чөп катары булгайт. Силостун сапатын төмөндөтөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Сары чырмоок

thumb|Cuscuta europaea.
Сары чырмоок (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн чырмооктор тукумундагы мите уруусу. Тамырсыз, жалбыраксыз, ичке жиптей сары сабагы башка өсүмдүктөргө оролуп өсүп, анын ширесин сорот. Гүлдөрү майда (2-7 мм) агыш, кызгылт, жашыл түстүү, сабактын ар кай жерине топтолуп жайгашкан. Мөмөсү кутуча: 1, 2 же 4 уруктуу. Уругу бир нече жыл өнүмдүүлүгүн жоготпойт. Мекени – тропиктик Америка жана Африка. Жер жүзүндө 100дөй түр белгилүү. Кыргызстанда 6 түрү бар. Алар отоо чөптөргө, жашылчадан, тоют чөптөргө, картошка, зыгыр, кээде бадал, дарактарга чейин чырмалып өсүп, алардын азык зат, суу алмашуусун бузат, түшүмү азайтып, сапатын төмөндөтөт. Айрым учурда өсүмдүк такыр солуйт. С. ч. вирус илдетин жаратат. Күрөшүү чарасы: карантин чектөө, туура которуштуруп эгүү, тазалоо, чөптү С. ч. гүлдөгөнгө чейин чабуу, жерди культивациялоо жана гербицид чачуу. 

Ад.: Бейлин И.Г. Борьба с повиликами и заразихами. М., 1967. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4]]

Категория:өсүмдүктөр
Табылгы

thumb|upright|Spiraea salicifolia.
Табылгы (L. 1753) – роза гүлдүүлөр тукумунда бадалдар уруусу. Бийикт. 1,5-2,5 мге жетет, бутактары кочкул кызыл түстө. Жалбырагы тегиз жээктүү, майда, уз. 1,5-3 см. Гүлдөрү ак, майда, шыпыргыдай, чатырчадай же калемчедей топ гүлгө чогулган. Уругу майда, жалпак канатчалуу. Түндүк жарым шарда 100гө жакын түрү белгилүү. Кыргызстанда 6 түрү кездешет. Кургак адырда, чөлдүү жерде, боздөңдө, тоонун таштак, шагылдуу беттеринде өсүп, топуракты нөшөр жаандан жууп кетишинен сактайт. Айрым түрлөрү кооздук үчүн гүлзарларда өстүрүлөт. 

Т. илгертеден чарбада кеңири пайдаланылган. Анын кочкул кызыл, өтө бышык бутактарынан камчы сап, сабоо, ийик сап жана башка жасалат. Уругу жана түпкү калемчелери менен көбөйөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Түбү бош

thumb|Bromus catharticus.
Түбү бош (L. 1753) – дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу. Бир же көп жылдык чөп. Машакча топ гүлү шыпыргыдай татаал топ гүлгө чогулган. Жалбырак кучагы туюк, сабагынын бийикт. 30-150 см. Т. б-тун 100дөн ашык түрү Жер жүзүнүн мелүүн алкагында таралган. Кыргызстанда анын 16 түрү кездешет, алар шалбаада, токойдун ачык жеринде, боздоңдо, жарым чөлдө жана отоо чөп катары айдоодо өсөт. Т. б. – баалуу тоют өсүмдүк, кылкансыз түрү жайыт жана чабынды жерде, ошондой эле кургатылган сазда жана топуракты эрозиядан сактоо үчүн өстүрүлөт. Арпакан деген түрү эрте жаздагы баалуу тоют, бирок кылкандуу уругу малдын жүнүнө жабышып, кой чарбачылыгына зыян келтирет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:өсүмдүктөр
Тогуз төбөл

thumb|Alchemilla vulgaris.
Тогуз төбөл (L. 1753) – роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык, бийикт. 15-25 см, жалбырактары негизинен тамыр моюнчасынан гана өсөт, сабагы 1-2 (3) жалбырактуу, формасы бөйрөктөй, жумурткадай, жээги майда тишчелүү. Гүлдөрү жашыл майда калканча же шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. 

Кыргызстанда Т. г. 4 түрү бөксө тоолордун шалбааларында, суу боюнда, токойдун ачык жерлеринде өсөт. Тоо беттериндеги чабынды шалбаалардын негизин түзүүчү тоют өсүмдүк. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Төө таман

thumb|Acantholimon glumaceum.
Төө таман – өсүмдүктөрдүн кермектер тукумунун уруусу. Формасы жаздыктай, жарым томолок, четки сабактары жерге төшөлүп өскөн бадалча. Жалбырагы ичке, тикен учтуу, формасы үч кырдуу сызгычтай, цилиндрдей, ийнедей, кээде жалпак шибегедей. Мала же кочкул кызыл гүлдөрү шыпыргыдай татаал топ гүлгө чогулган. Мөмөсү бир уялуу кутуча. Жер жүзүндө 150дөй түрү чөлдө, жарым чөлдө, чанда кургак боздоңдо кездешет. Негизинен адырда, жапыз тоолордун таштак, күңгөй бетинде өсөт. Т. т. тикенектүү болгондуктан төөлөргө гана тоют катары маанилүү. Кыргызстанда Т. т-дын 23 түрү белгилүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Таксономия

Таксономия (гр. taxis - жайгашуу, катар, nomos - закон) – татаал түзүлүштөгү орг. дүйнөнү – жан-жаныбарларды, өсүмдүк дүйнөсүн, ошондой эле география, геология, этнография, тил илиминин жана башка объектилерин классификациялап жана системалаштырып атоо теориясы. Мисалы, тип, класс, отряд, бөлүм, уруу, түр жана башка – деген терминдердин ар бири өзүнчө таксон болуп эсептелет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология