Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Калий

thumb|Калий.
Калий (лат. Kalium), 19 K[Ar]4s 139,102 – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи. Щелочтуу металлдар тобуна кирет; к.н. 19; ат. м. 39,102. Жаратылышта К. 3 изотоптон турат: 39К (93,08%), 40К (0,0119%) жана 41К (6,76%). К. изотопторунун бири 40К нур бөлүп чыгарганда атомунун 88% 40Са, 12 % 40Ar пайда болот. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү 42К (Т1/2 =12,52 жыл); ал индикатор катары химияда, биол. жана мед-да кеңири колдонулат. К. 1807-ж. Г.Деви КОН электролиздөө менен алган: 

4KOH = 4K+ +4OH- 

4K+ + 4e- ® 4K катоддо:

4OH-- 4e- ® O2 + 2H2O аноддо:

К. – күмүш түстүү, жумшак ак металл; эрүү темп-расы 63оС, к. темп-расы 776оС; электр тогун жакшы өткөрөт. К. жаратылышта жер кыртышынын (м. б-ча) 2,6 % түзөт. Негизги минералдары – сильвинит – nNaCl×nKCl; карналлит – KCl×MgCl2×6H2O; каинит – KCl×MgSO4×3H2O. К. өтө активдүү элемент. Абада тез окистенет, ошондуктан керосин же бензинде сакталат. К. дайыма I валенттүү. Кычкылтек менен оксид жана пероксид - K2O, K2O2 пайда кылат. Суу менен КОН, суутекти өзүнө сиңирип КН берет. Галогендер жана к-талар менен активдүү аракеттенип туздарды: (KF, KCl, KBr, KI, K2CO3, K2SO4) ж.б. пайда кылат. К. күкүрт, көмүртек менен ысытканда сульфидди – K2S, карбидди – KC8, KC16, K2C2 жана КНС2 берет. К. жардамы менен оксидди (B2О3, Al2O3 жана SiO2) калыбына келтирүүгө болот. К. спирттер менен орг. бирикмелери болгон алкоголяттар, ацетилен, этилен менен карбиддер пайда кылат. К. алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: 

KCl + Na ® K + NaCl;

6KCl + 2 Al + 4CaO ® 6K + 3CaCl2 + +CaO + Al2O3;

К2СО3 + 2С ® 2К + 3СО 

Бул реакциялар вакуумда жана жогорку темп-рада жүргүзүлөт. Негизги бирикмелеринен KCl, K2SO4 – жер семирткич, K2S, KMnO4 – мед-да жана ветеринарияда, KBr сүрөт ишинде, KF – металлургияда, K2CO3 самын жана айнек жасоодо, К2Р2О7 жана К5Р3О10 кир кетирүүчү каражаттарды алууда, KClO3 ширенке жасоодо, K2SiF6 – лантаноиддерди алууда, K4 [Fe(CN) 6]×3H2O – кездеме боёдоо жана сүрөт ишинде KCN алтын, күмүш алууда, K2Cr2O7 – тери хромдоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Калий оксиди

Калий оксиди, К2О — түссүз кристалл, тыгызд. 2,32 г/см3. Пайда болуу жылуулугу DН°298 = 86,4 кДж/моль. Суу менен реакцияга кирип калий гидроксидин берет. 300-400°С чейин ысытканда балкып эрибестен ажырап, калий жана калий пероксидин пайда кылат. Металл түрүндөгү калий абадагы кычкылтек менен нормалдуу шартта окистенүү реакциясына дуушар болуп К. к-н берет. Калий надпероксиди К2О4 — саргыч түстөгү кристалл, тыгызд. 2,14 г/см3 ; балкып эрүү 1400°С. Жогорку темп-рада ажырайт. Сууда эригенде реакцияга кирет. Металл түрүндөгү калий күйүүсүнөн пайда болот. Калий надпероксиди күчтүү окистендиргич. Ал күкүм түрүндөгү металлдар, көмүртек, фосфор менен реакцияга кирет. Күйүүчү зат катарында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Калий сульфиди

Калий сульфиди, К2S — түссүз кристалл, тыгызд. 1,80 г/см3, балкып эрүү t 470°С; пайда болуу жылуулугу DНo298 =-100 кДж/моль. Ысытканда сары түскө, балкып эригенде кызыл түскө өтөт. К. с. нымды жакшы тартып алат. Сууда жакшы эрийт, 5 жана 12 мол.сууну кармаган кристаллогидраттары бар. Күчтүү негиз, начар к-танын тузу болгондуктан гидролизге учурайт. Абада кычкылтек таасиринен окистенип, калий тиосульфатын К2S2O3 берет. Күйгүзүүдө күкүрт оксидин пайда кылат. Суудагы эритмесин кайнатканда суутек сульфидин берет. Калий карбонаты менен күкүрттү абасыз чөйрөдө эритүүдөн алынат. Суудагы эритмесин ашыкча алынган күкүрт менен кайнатканда калий полисульфиддери алынат: К2S2, С2S3, К2S4, К2S5, К2S6. К. с., сүрөт иштеринде колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Калифорний

thumb|Калифорний.
Калифорний (лат. Californium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 98, ат. м. 251. К. массалык сандары 240Cf – 256Cf болгон 17 радиоактивдүү изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу – 251Cf. К. 1950-ж. амер. илимпоздор Г.Сиборг, С.Томпсон жана А.Гиорсо тарабынан кюрий элементинен ядролук реакциянын негизинде алынган да, аны америка штатынын атынан аташкан. К. – ак металл; балкып эрүү темп-расы 9860С; бирикмелеринде +2,+3, +4, +5 жана +6 окистенүү даражаларын көрсөтөт. К. оксиди Cf2O3, оксихлориди Cf2OCl, жана К. нитраты, сульфаты, галогениди сууда эрийт. К. ат. реактордо ядролук реакцияларды изилдөөдө, плутонийди алууда, о. эле нейтрондук активизациялык анализдөө иштеринде колдонлат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Калориметрия

thumb|upright|Калориметр.
Калориметрия кандайдыр бир процессте бөлүнүп чыгуучу же сиңирилүүчү жылуулук санын өлчөө методунун жыйындысы. К. термини 1780-ж. А. Лавуазье жана П. Лаплас тарабынан сунуш кылынган. Телого (системага) берилген же андан алынган жылуулук саны Q телонун темп-расьгаа жана анын массасына т пропорционалдуу:

Q=C.m.DT=W.DT

мында С — салыштырмалуу жылуулук сыйымдуулугу; W — калориметр жылуулугунун мааниси. Калориметрлик тажрыйбада негизги өлчөнүүчү чоңдук — DТ; W мааниси алдын ала аныктайт. К. кайсы түрү болбосун темп-раны ченей турган аспаптар (термометр, каршылык термометри, термопара же термобатарея, оптикалык пирометр), электрлик ысыткычтар менен жабдылган жана курчап турган чөйрө менен жылуулук алмашуусун башкаруу үчүн кап менен капталган. Жылуулук алмашуунун мүнөзү б-ча калориметрлер термикалык, адиабаттык жана жылуулук өткөргүчтүк деп айырмалайт. Тиана-Кальвенин калориметринде dQ/dt = f(t) ийри сызыгын туруктуу темп-рада жазат. Калориянын маалыматтарын заттар термодинамикалык касиеттерин, хим. теңдештикти эсептөөдө, технол-лык процесстер жылуулук баланстарын түзүүдө жана башка колдонот. Ченелүүчү темп-ранын диапазону 0,1-3500 К, Q мааниси 10-5 бир нече мин Дж чейин. Пооцесстер изилдөөнүн созулушу секунддун үлүшүнөн тартып ондогон суткага чейин жетет.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Кальций

thumb|Кальций
Кальций (лат. Calcium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIА группа элементи; к.н. 20, ат. массасы 40,08; ат. радиусу 1,97, иондук радиусу 1,04; тыгызд. 1,54 г/см³ ; эрүү температурасы 851°С; кайноо температурасы 1492°С. Жаратылышта К. туруктуу 6 изотобу бар: ⁴⁰Са (96,97 %), ⁴⁴Са (2,09 %), ⁴²Са (0,667 %), ⁴⁸Са (0,184 %), ⁴³Са (0,135 %) жана ⁴⁶Са (0,003 %).

К. табигый бирикмелери: СаСО3 – арагонит, CaMg(CO3)2 – доломит, CaF2 - флюорит, CaSO4•2H2O - гипс; Са3(РО4)2 – фосфорит жана 3Са3(РО4)2 Са(F,Cl2)2 - аппатит ж.б. К. - күмүш сымал ак, жеңил металл. Металл түрүндөгү К. 1-жолу 1808-ж. Г.Дэви алган. Жер кыртышында (массасы б-ча) 2,96 %ти ээлеп, O, Si, Al, Fe кийинки 5-орунда турат. К. ысытканда бардык металлды алардын оксидинен, сульфидинен жана галогенидинен сүрүп чыгарат. Кадимки температурада К. кычкылтек менен реакцияга оңой кирип, СаО пайда кылат, СаО сууда эрип, күчтүү негизди Са(ОН)2 берет. К. бардык кислоталар менен реакцияга оңой кирип, суутекти сүрүп чыгарат. Галогендер менен аракеттенип тиешелүү туздарды, кургак суутек менен аракеттенип гидриддерди, графит менен кошуп ысытканда карбидди пайда кылат. Кальций эритилген СаСl2-дин электролиздөөдөн жана алюминотермиялык ыкма менен алынат:

6CaO + 4Al -> 2Al2O3 + 6Ca

Таза кальций металлы цезий, рубидий, хром, цирконий, торий, ванадий бирикмелирин металлга чейин калыбына келтирүүдө жана болот иштетүүдө колдонулат. Техникада кальций коргошун менен куймасы, минералдары кеңири пайдаланылат. Мис., өчүрүлгөн акиташты, цементти, силикат кышын алууда, түздөн-түз курулуш материалдары катарында, металлургияда, хим. ө. ж-да К. карбидин, соданы, хлордуу акиташты, жер семирткичтер алууда, кантты, айнекти өндүрүүдө колдонулат. Бор, мрамор, меланд шпаты, гипс, флюориттин ж.б-дын практикалык мааниси өтө чоң.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Кальций карбиди

thumb|Кальций карбиди.
Кальций карбиди, CaC2 – кальций менен көмүртек бирикмеси. Таза К.к. түссүз, тыгызд. 2,2 г/см3, эрүү t 2300оС. Суу менен реакцияга кирип, ацетиленди пайда кылат (Кучеров реакциясы): CaC2+2H2O=C2H2+Ca (OH)2 Темп-ранын таасиринде азот менен аракеттенишкенде кальций цианиди алынат: CaC2+N2 =Ca (CN) 2 К. к-н алуудагы негизги сырье акиташ жана антрацит же кокс. Aл 1900-1950оС электр мешинде ысытуу менен төмөнкү реакция боюнча алынат: СаО+3С= СаС2+СО К.к. ацетилен, кальций цианидин алууда, щелочтуу металлдар калыбына келтирүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Канттар

thumb|лактоза.
Канттар (сахара) - углеводдор мол. масс. чоң эмес өкүлдөрү - моносахариддер жана олигосахариддер (ди-, три-, ж.б. сахариддер). К. сууда абдан жакшы эрийт жана жакшы кристаллданат. Аларга сахароза - бал, камыш жана кызылча канты, лактоза - сүт канты, мальтоза - угут канты, глюкоза - жүзүм канты, о. эле молекуласында ОН- тобунун ордуна башка топтор болгон К-тар кирет. Мис., NH2-, SH- топтору жана башка (к. Углеводдор, моносахариддер, олигосахариддер).

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Каныккан хлор күмүштөө электрод

Каныккан хлор күмүштөө электрод – изилденүүчү эритме менен тийишип турган, КСl каныккан эритмесине матырылган, AgCl катмары менен капталган күмүш зымы. Электрод схемасы: Ag/AgCl/KCl (канык). Анда төмөнкү электроддук процесс жүрөт:

AgCl + е- Û Ag + Cl- 

Электроддук потенциалы:

jх.к. = j0 х.к. - теңдемеси менен туюнтулат. KСl каныккан эритмесинде хлор иондорунун концентрациясы турактуу чоңдук. 25оС темп-рада хлоркүмүштүү электрод КСl каныккан эритмесиндеги потенциялы 0,288.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Каолин

thumb|Каолин.
Каолин (Кытайдагы фарфор чопосу орун алган Као-Лин тоосунун атынан) – негизинен каолинит минералынан турган чопо сыяктуу тоо-тек. Курамында талаа шпаты, кварц, өтө майда талкаланган слюда кездешет. Нымдуу, жылуу, субтропиктик шартта талаа шпатынын химиялык жол менен эзилип, ээришинен пайда болот. Мында курамында талаа шпаты бар гранит, габро, гнейс, слюдалуу сланец, аркоз кумдугу сыяктуу тектер катышат. Каолин жер бетинде көп тараган тектердин катарына кирет. Улуу Британияда (Корнуолл), Германияда (Дрезден аймагы), Чехияда (Карловы-Вары аймагы), АКШда (Жоржия штаты), Украинада, Россияда (Урал, Краснояр крайы), Казакстанда жолугат. Кыргызстандын бардык жерине тараган. Бирок көп топтолгону жокко эсе. Кагаз, химиялык, резина өнөр-жайында, карапа (фарфор, фаянс) жасоодо, медицинада, парфюмерияда колдонулат. 

 Каолинит

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Кен байлыктар
Карбон кислоталары

Карбон кислоталары – мол-сында карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер. Мол-дагы карбоксил топтору санына жараша алар бир, эки, үч жана көп негиздүү, ал эми ал топтор менен байланышып турган радикалдар түзүлүшүнө жараша ациклдүү, ароматтык, гетероциклдүү, каныккан жана каныкпаган болуп бөлүнөт. Алардын аттары тривиалдык, рационалдык жана илимий номенклатуралар б-ча аталат. Практикада тривиалдык номенклатура көбүрөөк колдонулат. Мис., кумурска, алма, валериан, лимон к-тасы ж.б. Ал эми IUPAС номенклатурасы б-ча алардын аттары углеводород аттарынан алынып, аягына «к-тасы» деген сөз кошулат. Мис., этан, бутан к-тасы ж.б. Рационалдык номенклатура б-ча карбон к-таларынын аттары уксус к-тасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикалдары менен орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мис., СН3-СН2-СООН – метилуксус к-тасы, СН3-(СН2)2-СООН – этилуксус к-тасы, С6Н5-СН2-СООН – фенил уксус к-тасы ж.б.

К. к. начар к-талар. Суудагы эритмеси минералдык к-таларга салыштырмалуу начар диссоциацияланышат. К. к. суюк же катуу заттар. Мол-лык массалары анча чоң эмес ациклдүү К. к. төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт, мол. массасы чоң болгон өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет. К.к. хим. жактан активдүү бирикмелер. Алар негиздер менен туздарды:

RCOOH+NaOH®H2O+R-COONa;

спирттер менен татаал эфирлерди

R-COOH+R¢OH D  R-COOR¢+H2O

фосфор галогениди, тионил хлорди жана сульфирил менен хлорангидриди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу заттар таасиринде ангидрид (RCO)2O пайда кылат. Щелочтор катышуусунда ысытууда декарбоксилдөө реакциясы жүрөт:

-он

R-COOН  ®  CO2+R-H 

t

Ароматтык К. К. C6H5-COOH карбоксил тобу экинчи тектеги багыттоочу болгондуктан өзүнөн кийинки орун алмашуучу электрофилдик топту ядронун м-абалына багыттайт. К. к. жаратылышта (айрыкча алифаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган, Алар өсүмдүктөр мөмөлөрүнүн, май, кан курамында кездешет. Синтездик ыкма менен к-талар нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводород, спирт, альдегидди окистендирүүдөн алынат. К.к. бирикмелери эл чарбасында чоң мааниге ээ. Мис., кумурска жана уксус к-талары кездеме боёодо ; уксус к-тасы жана ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми мол. массасы чоң К. к. самын, сыр, лак өндүрүүдө ; адипин жана терефтал к-талары синтездик була алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Карбонаттар

thumb|Сидерит.
Карбонаттар — көмүр к-тасынын (Н2СО3) туздары. Алар орто (К2СО3, Na2СО3, СаСО3), кычкыл (КНСО3) жана негиздик [Сu(ОН),СО3] болуп бөлүнөт. Щелочуу жана щелочтуу жер металлдардын, аммоний жана таллийдин орто К-ы гана сууда эрийт. Эритмелери негиздик касиетке ээ. К. ысытуудан ажырайт. Мис.:

СаСO3 = СаО + СO2

Гидрокарбонаттар ысытканда орто К. айланат:

2NaНСО3 = Na2СО3 + Н2О + СО2

Жаратылышта орто К. кеңири таралган. Zn, Рb, Сu, Fе жана башка сыяктуу металлдар К. — баалуу металл кендери болуп эсептелет. Алардын ичинен СаСО3 — кальцит, МgСО3 — магнезит жана башка курулушта, хим. ө. ж-да, отко чыдамдуу материалды алууда колдонулат. Синтет. К. (Nа2СО3 жана NaНСО3) тех-да кеңири колдонулат. Гидрокарбонат-тар буфердик зат болуу менен физиологиялык мааниси да чон. К. жаратылышта минералдар түрүндө кеңири таралган ЗО ашыгы белгилүү, алардын негизгилери: кальцит катарындагылар — кальцит СаСО3, магнезит МgСО3, сидерит FеСО3, родохрозит МnСО3, смитсонит ZпСО3; арагонит катарынан — витерит ВаСО 3, стронцианит SrСО3, церуссит РbСО3 жана башка болуп бөлүнөт. К. ачыктүстө: ак, кызгылт боз жана башка; жез карбонаты гана жашыл-көгүлтүр түстө болот. Катуулугу б-ча цинк, коргошун жана барий К. башкасыныкы Моос шкаласы б-ча 3-4,5. Бардык К, туз жана азот к-тасы менен кошулганда көмүр кычкыл газын бөлүп чыгарат. К. негизги өкүлдөрү (кальцит, доломит, сидерит) чөкмө түрүндө (биохим. же хим. чөкмө) деңиз түбүндө пайда болот да, калың катмарларды түзөт. Гидротермикалык (кальцит, сидерит, анкерит) жана магматогендик (карбонатит) ыкма м-н, о. эле окистенүү зоналарында (малахит, азурит, церуссит, смитсонит), үбөлөнүү кыртышында (магнезит) жана башка пайда болот. К. Кырг-да өтө көп. Алар негизинен хим. цемент ө. ж. үчүн сырье жана курулуш материалы (акиташ теги, мрамор) катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Карбоциклдүү бирикмелер

Карбоциклдүү бирикмелер, изоциклдүү бирикмелер — мол-сында көмүртек атомунан түзүлгөн цикли (шакеги) бар орг. бирикмелер. К. б. алициклдүү жана ароматтык болуп бөлүнөт. Ароматтык бирикмелерге бензол жана анын гомологдору менен туундулары, трополондор, азулендер жана башка кирет. Алициклдүү бирикмелерге каныккан алициклдүү бирикмелер, полиметилендүү бирикмелер (циклоалкандар жана алардын туундулары) мис., циклопропан, циклогексан, гексахлорциклогексан, каныкпаган алициклдүү бирикмелер, (циклобутен, циклопентадиен) кирет. К. б. циклинде көмүртек атомунун жана циклдери саны ар түрдүү. Шакектер санына жараша К. б. бир ядролуу же моноциклдүү, би-, три-, жана полициклдүү болуп бөлүнөт. Эки цикл бири-биринен көмүртектик түз чынжыр м-н, мис.,

дифенилэтан С6Н5-СН2-СН2-С,Н6 же жөнөкөй байланыш м-нбайланышы мүм-күн, мис., дифенил С6Н5-С6Н5 ; о. эле циклдер жалпы бир көмүртек атому менен байланышышы мүмкүн, мис., спиро-[3,4]-октан. Көпчүлүк учурларда циклдер жалпы эки көмүртек атомуна ээ жанашкан ядролор, мис., нафталин. Алицикддүү жана ароматтык бирикмелер хим. ыкма менен бири-бирине оңой өтөт. Мис., бензолду майдаланган Ni үстүнөн гидрирлегенде циклогексан алынат, ал эми УФ-нурландыруу менен хпорлогондо гексахлоргексан алынат. К. б. өтө кеңири тараган. Алар синтет. чайырлар, пластмасса, дары-дармек, боек, инсектицид жана башка заттарды алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Кармин

Кармин, С22Н200|3 — кызыл боёк; татаал орг. кармин к-тасы. Мол. масс. 492,38; ийнеге окшош кызыл түстөгү зат. 130°С чейин ысытса карарат, 250°С ажырап кетет. Сууда жакшы эрийт. К. к-тасы кошениль куртунун ургаачысынан ысык суунун жана уксус к-тасынын жарда-мы менен бөлүнүп алынат. Кошениль заты байыртан бери эле жүндү жана жибекти боёодо колдонулуп келген. Кошениль курамында 10% К. к-тасы бар. К. к.-тасынын алюминий тузу К. деп аталат. Ал косметикада, акварельдик боёкторду алууда, о. эле кондитердик буюмдар жана микроскопиялык изилдөөлөрдө препараттарды боёодо колдонулат. Коше-ниль заты Европанын Жер ортолук деңизиндеги эмен жыгачында жашаган курт-кумурскалардан да алынат. Эмен жыгачынан алынган боёк Кермес к-тасы деп аталат. Ал. К. к-тасынан RСОСН3 группасы менен айырмаланат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Кетондор

Кетондор — углеводороддун эки радикалы, менен байланышкан карбонил

center|140px|Кетондор

Радикал жаратылышына жараша алифаттык. алициклдүү, ароматтык жана гетероциклдүү болуп бөлүнөт. Алифаттык К. төмөнкү өкүлдөрү жагымдуу жыттуу, түссүз суюктуктар. Суу менен жакшы аралашат. К. мол. массасы жогорулашы менен сууда эригичтүүлүгү төмөндөйт. Ири мол-луу өкүлдөрү катуу заттар. Бардык өкүлдөрү орг. эриткич-терде жакшы эришет жана өздөрү да эриткичтер. К. негизинен экинчилик спирттерди катализатор таасири астында дегидрирлөө же окистендирүү

Н3С-СН(ОН)-СН3 ® СН3-СО-СН3+Н2

СН3-СНОН-СН3 +[О] ®

®СН3-СО-СН3+Н2О

карбон к-таларынын туздарын ысытып ажыратуу

(RСОО)2Са ® R2СО + СаСО3

ж б. ыкмалар менен алынат. К. хим. активдүүлүгү альдегидди начар. Алардын реакцияга жөндөмдүүлүгү мол-да карбонил тобунун болушу менен түшүндүрүлөт. Карбонил тобу кошуп алуу жана кычкылтек атомунун башка атомго орун алмашуу реакциясына кирет. Мис., НСN кошуп алуудан оксинитрилдер пайда болот.

ОН

                                                              |

RСОR` + НСN ® R-С-СN

                                                               |

R’

Ушул сыяктуу эле натрий бисульфити NаНSО3, хлороформ СНС13 жана башка менен оңой кошулат. К. өз ара кошулуу реакциясына (Альдольдук конденсация), суутекти кошуп алуу реакциясына да активдүү киришет.

RCOR`+H2 ® R2CHOH

Карбонилдик кычкылтек орун алма-шуу реакциясы да кошуп алуу реакциясы аркылуу ишке ашат. Мис.:

Аминдер, гидразиндер ж.б. менен болгон орун алмашуу реакциясы К. бөлүп алганда, аларды мүнөздөөдө чоң мааниге ээ. Себеби пайда болгон оксимдер, гидразондөр жана башка гидролиздөөдөн кетонду оңой бөлүп алууга мүмкүн болгон кристаллдык заттар. Карбонил тобуна жанаша жаткан көмүртектеги суутек атому галогендерге оңой орун алмашат жана иондошуу реакциясына жөндөмдүү:

RСН2СОR’®R-СН-СОR’

|

X

К. техникада эриткич, орг. заттарды синтез-дөөдө баштапкы зат катары кеңири колдонулат.

Ад.: Нейланд О. Я. Органнкалык химия. М., 1990.; Адылов С. А. Органикалык химия. Бишкек, 1991.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Кислоталар амиддери

Кислоталар амиддери – кычкылтектүү к-талар мол-ларындагы ОН- тобун NН2 тобуна алмаштыруудан алынган бирикмелер. Алар орг. эмес к-талар жана орг. к-талардын амиддери. Орг. эмес к-талар амиддерине сульфамин Н2NSО2ОН, триамидофосфор ОР(NН2)3 к-талары мисал болот. Орг. к-талар амиддери же карбон к-таларынын амиддерине — формамид НСONН2, карбамид СО(NН2)2 жана башка кирет. Алар кислоталар, щелочтор таасири менен гидролизденет, фосфор ангидриди таасиринен нитрилдерге айланат, натрий гипогалогениди менен биринчилик аминдерди берет. К. а. к-талар ангидридине, кетендерге, биринчилик, экинчилик аминдерди (аминолиз) жана аммиакты (аммонолиз) таасир кылуудан, нитрилди Н2SО4 же Сu катышуусунда толук эмес гидролиздөөдөн да алынат:

H2SO4,Cu

RCN+Н2О ------® RСОNН2

Лаб-ялык шартта карбон к-таларынын амиддери кетендерге аминди же аммиакты таасир кылуудан пайда болот.

СН2 =С=О+NН 3 ® СН3СОNН2.

Амиддер полимер өндүрүшүндө сырье катары, боёкторду синтездөөдө жана мед-да дары-дармектерди алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия