Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сүттү-Булак археологиялык эстеликтери

Сүттү-Булак археологиялык эстеликтери – б.з.ч. 1-миң жылдык, б.з. 6–10-кылымдарына таандык көрүстөндөр, аска бетиндеги жазуулар. Кочкор районундагы Кочкор, Сарыбулак айылдарынын ортосундагы капчыгайда, Жоонарык суусунун оң тарабындагы секиде жайгашкан. Эстелик 1990-ж. археолог К. Табалдиев тарабынан белгиленип, 1995–96-ж. КУУнун жана Германия Археологиялык институтунун археологдору казуу иштерин жүргүзүшкөн. Көрүстөндөр тоо этегиндеги үстү түз секилерде жана Жоонарык суусуна куймасы Сүттүүбулак суусунун боюнда жайгашкан. Секинин үстү айдоо аянтына айландырылганда түрк элдерине (6–10-к.) таандык көрүстөндөр жана маркумду эскерүү үчүн орнотулган коргончолор жок болгон. Көпчүлүк көрүстөндөр байыркы мезгилде эле уурдалган. Ошого карабастан, көркөм өнөр, искусство, тиричилик, согуш өнөрүн чагылдырган табылгалар арбын.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Категория: Археология
Кун

Кун – кыргыздын коомдук салттуу мамилелеринде адамды өлтүргөндүгү, денесине жаракат, үй-мүлкүнө, жеке буюмдарына материалдык зыян келтиргендиги үчүн жооп берүү, өч алуу адаты. Кундун жаралышы алгачкы коомдук мамилелерге барып такалат. Дүйнөнүн дээрлик бардык элдеринин тарыхына мүнөздүү. Кыргыздарда Кун коомдук мамилелердин өзгөчө катмарын түзгөн; ага байланыштуу «кун алуу», «кун куу», «кунуна берүү», «кунуна келген», «кун доо» жана башка түшүнүктөр кенен тараган. Кун коллективдуу коргонуунун бир формасы. Негизги максаты – күнөөлүү тарапты жазалоо, материалдык жана моралдык зыяндын ордун толтуруу. Кун алуу (куу) адаты ыйык эсептелип, сөзсүз түрдө аткарылган. Бул көрүнүш коомдун социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө жараша бир нече баскычтан өтүп, өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Бирок, негизги маңызы – күнөөлүү тарапты жазалоо функциясы сакталып калган.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
Башкы редактор: Ү.А.Асанов, жооптуу редактор: А.А.Асанканов.
Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н. Өмүрбеков.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Массон Михаил Евгеньевич

Массон Михаил Евгеньевич (1897, Петербург шаары –1986) – археолог жана чыгыш тарыхын изилдөөчү. Түркмөн Советтер Соссиялисттик Республикалардын Илимдер академиясынын академиги (1951). Кыргызстандын Талас, Чүй өрөөндөрүндөгү орто кылымга таандык шаар чалдыбарларын (Бурана, Акбешим), кыргыз жергесинен табылган эпиграфикалык
,нумизматикалык эстеликтерди изилдеген.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
Башкы редактор: Ү.А.Асанов, жооптуу редактор: А.А.Асанканов.
Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н. Өмүрбеков.
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Пишпек шаардык думасы

ПИШПЕК ШААРДЫК ДУМАСЫ – 1917-жылы августтан 1918-жылы июнга чейин иштеген шаардык өзүн-өзү башкаруунун тескөө органы. Шаарды көрктөндүрүү, мектеп, медициналык, маданий-агартуу иштерине каражат жыйнап, соода иштерин уюштуруп, шаар башчысын жана анын орун басарларын, шаардык башкарманын мүчөлөрүн, туруктуу жана убактылуу комиссиялардын төрагаларын жана мүчөлөрүн шайлаган. Октябрь революциясынан кийин бул дума контрреволюциячыл маанайда иш жүргүзгөн. 1918-жылы 10-июлда таркатылган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Каныкей образы

Каныкей-Манастын аялы. Ал Манас баатырга дайыма жардам берген, акыл айткан,мыкты кеңешчиси. Көп учурда Манаска акыл айтып,аны кыйынчылыктардан, ажалдан сактап калат. Айлакерлик,чечкиндүүлук, акылмандык,чыдамкайлык-Каныкейдин негизги касиеттери. Каныкейдин образында баатырдык касиеттер да жок эмес. Каныкейдин эрдиги "Букарды төрт жолу курчоодон куткарды" деген сүрөттөөдөн көрүнөт.
Каныкейдин оз аты- "Санирабига".
Атасы - Темиркан
Энеси-Акмамак.
Иниси -Ысмайыл.
Каныкейдин кичине кезинен бери он ийининде кичинекей бала алдын-ала айтып турган.

 Колдонулган адабият 
 Манас энциклопедиясы

Категория:Манас эпосунун каармандары
Категория:Фольклор
Пишпек солдат, жумушчу депутаттар совети

ПИШПЕК СОЛДАТ, ЖУМУШЧУ ДЕПУТАТТАР СОВЕТИ –Пишпектеги офицер депутаттар совети менен жумушчу, кол өнөрчүлөр депутаттар совети бириктирилип, 1918-жылы майда түзүлгөн. Советти 1918-жылдын январына чейин эсерлер жетектеген. 1918-жылы1-январында Петроград менен Ташкенде орногон совет бийлигин таануу жөнүндө чечим кабыл алынган. 1918-жылдын мартынан Пишпек уезддик эл депутаттар совети деп аталган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Пишпектеги 1917- жылдагы 31-декабрь коому

ПИШПЕКТЕГИ 1917-ЖЫЛДЫН 31-ДЕКАБРЬ КООМУ – революциячыл уюм. Пишпектеги жумушчу, солдат жана шаар кедейлеринин 1917-жылы 31-декабрдагы жалпы шаардык жыйынында большевиктер түзгөн. Коомдун атынан большевиктер өз өкүлдөрүн жыйналыштарга, съезддерге жиберишип, башкаруу ишине катышкан. Коомдун программасы, уставы болбогону менен, Пишпек уездинде советтерди большевиктештирүүдө өз салымын кошкон. Совет бийлиги орногондон кийин (1918-жылы, март) таркатылган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Суранчы

С

анчы – 19

-кылымдын башында Кашкар аймагындагы кыргыздардын чоң багыш уруусунун чыккан бийи. Устунартыш кыштагында туулган. Алгач Суранчы кыргыздар менен уйгурлардын Цинь дөөлөтүнө каршы көтөрүлүштөрдүн уюштуруучуларынын бири, уйгур Зия-Динди кармоого катышкандыгы үчүн кытайдын цзюнь-ван наамын алган. Кийинчерээк манжур-кытай эзүүсүнө каршы чыккан кыргыздардын көтөрүлүшү тарапка өткөн. 1820-ж. Жааңгер кожонун биринчи көтөрүлүшүнө кошулуп, Устунартыштагы кыргыздарды жетектеген. 1826–27-ж. Жааңгер кожонун кийинки көтөрүлүшүнө да 500 жигити менен катышкан. Бул көтөрүлүш кытайларда Суранчы бийдин козголоңу деген аталыш менен да белгилүү.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Пишпектеги большевиктик топтор

ПИШПЕКТЕГИ БОЛЬШЕВИКТИК ТОПТОР – революциячыл маанайдагы уюмдар. 1917-жылы октябрда Чүй сугат тармагынын курулушунда А. И. Иваницын жетектеген большевиктик топ, шаардын өзүндө И. С. Меркун жетектеген аскерден бошоп келген солдаттар менен кол өнөрчүлөрдүн тобу түзүлгөн. Ноябрда бул топтор бир уюмга бириккен. Ошол эле жылы декабрда мусулман большевиктеринин Х. Хасанов жетектеген тобу да түзүлгөн. Алар уездде Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөшкө эмгекчилерди тартууда зор роль ойногон. 1918-жылы февралда Пишпекте партиялык уюм түзүлө баштаган. 2-апрелде большевиктердин шаардык чогулушу өтүп, анда А. И. Иваницын башында турган шаардык партиялык комитет шайланган. 1918-жылы 18-апрелде шаардык уюмга мурдагы аскер кызматчыларынан турган чет элдик коммунисттер тобу, 25-апрелде мусулман большевиктер тобу кошулган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Пишпектеги революциячыл комитеттер

ПИШПЕКТЕГИ РЕВОЛЮЦИЯЧЫЛ КОМИТЕТТЕР – Пишпек уездиндеги Совет бийлигинин атайын органдары. 1919-жылы 2-декабрдан 1923-жылы 20-мартына чейин Пишпек уезддик-шаардык ревкому иштеген. Уездде 10 болуштук жана 92 айылдык ревком болгон. Советтин 2-съездинде (1928-жылы, 15–20-март) Пишпек уезддик-шаардык ревкомунун ордуна Пишпек уезддик-шаардык аткому кайра калыбына келтирилип шайланган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сүттү-Булак сүрөтү

Сүттү-Булак сүрөтү – 7–8-кылымдарга таандык сөөккө тартылган сүрөттүн үлгүсү. 1995-ж. Сүттүүбулак археологиялык эстелигинен сүрөт тартылган эки жалпак сөөк көмүлгөн аялдын бел кырчоосунан табылган. Узундугу 7 см, туурасы 4 см келген жалпак сөөктүн бир жак башы балыктын куйругу сыяктуу кооздолгон. 
1-сөөктө майдан талаасында үч-үчтөн болуп бири-бирине каршы турган 6 жоокердин сүрөтү оюп салынган. Оң тарабында эки жоокер тизелеп жаа тартып, үчүнчүсү каршыда жыгылган душманга кылыч шилтеп жаткан учуру чагылдырылган. Бардык жоокерлер өрүлгөн узун чачтуу, узун мурутчан, байыркы түрк калктарына түспөлдөш. 
2-сөөктө эки адам келбети салынган. Маңдайынан тартылган адамдын баш жагы кө-лөмдүү, үч мүйүздүү баш кийимчен аял киши кейиптүү. Сол тарапта узун чачтуу, ичке каштуу, түз мурундуу, мурутчан байыркы түрк калктары чагылдырылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN 5-89750-150-5 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Категория: Археология
Категория: Искусство
Түп козголоңу

Түп козголоңу — Түп айылында 1919-жылы 26-июлда Совет бийлигине каршы чыккан козголоң. Ак гвардиячы Демченконун 300 кишиден турган кошууну баштаган. Караколду, Ысык-Көлдүн түндүк тарабын ээлеп, Оштогу басмачыларга кошулуу козголоңчулардын негизги максаты болгон. Аларды Покровка, Сазановка, Түп, Николаевка, Михайловка, Семёновка айылдарынын кулактары колдогон. 

24нөн 25-июлга караган түнү козголоңчулар Түп (Преображенский) айылын басып алышып, 15 советтик жана партиялык кызматкерлерди туткунга түшүрүшүп, коңшу кыштактарда жашагандарды кошуундун курамына тартышып, Совет өкмөтүнө каршы үгүттөө иштерин жүргүзүшкөн. Демченконун кошууну Караколду курчоого алган. Шаарды коргоо үчүн аскердик кеңешке шаардын тургундары, ыктыярдуу кошуундар, кызыл аскер бөлүктөрү киришкен. 

Бириккен коргоо кошуунун уезддин аскер комиссары И. Я. Терно жетектеген. Башында Ф. А. Кузнецов, Я. В. Чичасов, А. Н. Почкалов, М. Сүйүнбаев жана башка турушкан чакан аскер бөлүктөрү Токмоктон Ф. С. Дубовицкийдин, Жетисуу фронтунун Жаркен–Каракол участкасынан М. Н. Кравцовдун жана Верныйдан кызыл гвардиячы кошуундары келгенге чейин шаарды коргоп турушкан. 

Аларга «Жаңы заман», «Биримдик» коммуналарынын мүчөлөрү тамак-аш азыктары менен чоң жардам көрсөтүшкөн. 26-июлда ак гвардиячылар талкаланып, тоо таянып качышкан. Түп, Кызылсуу жана башка бошотулуп, бардык жерде Совет бийлиги орнотулган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:1919-жыл
Түргөштөр

Түргөштөр — Түргөш кагандыгын (704–766) негиздеген түрк тилдүү уруулардын бирикмеси. Түргөш уруулары түндүк Жетисуудан Иртышка, андан Сыр дарыянын ортоңку агымына чейинки аймактарды мекендешкен. Айрым маалыматтарда түргөштөрдүн 200 миң чамалуу болушкандыгы баяндалат. Түргөштөр кыргыздар менен өзара алакада болушканы маалым. Бул мезгилдеги саясий окуялар Саян-Алтайдагы руна сымал жазууларда кенен чагылдырылган. Түргөштөр негизинен көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенишкен. Ошол эле учурда эл отурукташкан аймактар кеңейип, шаарлар көбөйгөн. Көчмөн түргөштөрдүн көпчүлүгү шаманизмге табынса, Чүй өрөөнүндөгүлөрү будда жана несторий диндерине сыйынышкан. Түргөш кагандыгы ислам динин кабыл алуудан (751-жылы) баш тарткан.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Категория:VIII кылым‎

Категория:Байыркы түрк уруулары
Түргөш тыйындары

Түргөш тыйындары — Түргөш каганатынын доорунда (699–766) чегилген монеталар.

 Тарыхы 
Түргөш тыйындары Чүй өрөөнүндөгү шаар калдыктарынан (Ак-Бешим, Шиш-Төбө), негизинен Ысык-Ата районунун Красноречка айыл өкмөтүнүн аймагындагы Красноречка шаар чалдыбарынан археологиялык казуулар учурунда табылган.
Бул монеталар колодон жана жезден жасалган. Алар Үч-Элиг (699–706) Батыш Түрк кагандыгынын он ок элинин каганы наамын (титулун) кабыл алгандан кийин чегиле баштаган. Монеталардын аверсинде «түргөш – каган» деген жазуу түшүрүлгөн.
 Өзгөчөлүктөрү 
Акыркы иликтөөлөр түргөш тыйындарынын сапаты жана жасалыш технологиясы кытай монеталарынан кем калышпаганын тастыктаган. Тыйындар негизинен Суйаб шаарында чегилген.
 Сакталуусу 
Учурда түргөш тыйындары Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тарых музейинде сакталууда.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Категория:Кыргызстан

Категория:Тарых
Категория:Илим
Авторлошуу

Авторлошуу , авторлошкон – чыгарма же котормо дегенде автор тарабынан өз чыгармасынын башка бирөө тарабынан даярдалган нускасын же бирөө ишке ашырган котормосун карап чыгып, айрым толуктоолорду, өзгөртүүлөрдү киргизүүсүн түшүнөбүз. Ч.Айтматов “Биринчи мугалим”, “Жамийла” повесттери орус тилине А. Дмитриева менен авторлошуп которгон. 
 Адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Категория: Маданият
Категория: Адабият
Агиография

Агиография (грек с. – ыйыктар жөнүндө жазамын) – пайгамбарлардын жана олуялардын турмушу тууралуу диний темада жазылган чыгармалар. Ар кандай диндерге байланыштуу агиографиянын темасы, идеясы, максаты түрдүүчө болгон. А Навоинин “Пайгамбарлар жана даанышмандар тарыхы” деген чыгармасында ислам дининин ыйыктары жөнүндө айтылат. Революцияга чейинки кыргыз жазма жана оозеки адабиятында мындай чыгармалар болгону менен алардын көбү бизге толук жетпей калды.
 Адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Категория: Маданият
Категория: Адабият
Адабий байланыштар жана таасирлер

Адабий байланыштар жана таасирлер – адабий процесстин өзгөчөлүү белгиси болуп, бир элдин, же бир жазуучунун чыгармачылыгын, болбосо бүтүндөй бир доордун адабиятынын башка доордун, элдин же жеке автордун чыгармачылыгы менен өз ара байланышын, таасирин, бири-бири менен алака- катышын көрсөтөт. Мис., азыркы кыргыз адабиятчылары биздин адабият менен орус, өзбек, казак адабияттарынын байланышын, Ч.Айтматовдун Орто Азия адабиятына тийгизген таасирин, улуттук фольклорубуз менен Сибирь элдеринин оозеки чыгармачылыгындагы байланыштарды: идеялык жакындыктарды сүрөттөө ыкмаларындагы образ түзүүдөгү ж.б. жалпылыктарды, тууроолорду ачып беришти. Академиктер: В.М. Жирмунский, Н. И. Конрад бүткүл Чыгыш жана Батыш адабиятындагы өз ара таасирлерди, байланыштарды изилдеп, эмгектерин жарыялашты. Адабий байланыштарды жана таасирлерди изилдөө адабий процессти жана жеке жазуучунун чыгармачылык өнөрканасын туура түшүнүүгө, искусствонун жалпылыгын жана жекелигин белгилөөгө жардам берет.
 Адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Категория: Маданият
Категория: Адабият
Автордук ремарка

Автордук ремарка, ремарка макаласын кара.
 Адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Категория: Маданият
Категория: Адабият
Суранчы бийдин козголоңу

Суранчы бийдин (буруттун) козголоңу – Жааңгер кожонун жетекчилигинде цин-манжур үстөмдүгүнө каршы Чыгыш Түркстан элдеринин көтөрүлүшүнүн алгачкы этабы. 1820-ж. жайында Жааңгер кожо Кокондон кыргыздарга жардам сурап келип, кол куроого киришкен. Кашкардагы кытай үстөмдүгүн кулатуу үчүн күрөштө ага саяк уруусунун бийи, билермандары: Байкабас, Мендылак, Тайлак, кыпчак Турдумамбеттин туугандары, чоңбагыштардын бийи Суранчы көмөк көрсөтүүгө даяр экендигин билдиришкен. Жааңгер кожого көп өтпөй Маматкул баш болгон моңолдор уруусу да кошулган. Кытай баскынчылары менен айыгышкан айкаштарда бөтөнчө Cуранчы бийдин колу эрдик көрсөтүп, даңкы чыккан. Ошондуктан, Жааңгер кожонун кыймылынын алгачкы этабы кытай тарыхый маалыматтарында «Суранчы буруттун козголоңу» деп аталып калган. 1820-ж. күзүндө Жааңгер кожо кыргыздардан куралган бир нече жүз жоокери менен Кашкарды көздөй жол тарткан. Ошол эле учурда Суранчы бий 300 жигити менен Кашкарга келип, калаага жанаша жайгашкан кыштактардагы кытай аскерлерине кол салган. Анын жигиттери салгылашуулардын биринде Кашкардын чет жакасындагы кытай кароолун талкалашкан. Бирок Жааңгер кожо менен Суранчынын колу душмандын арбын аскеринин кысымына туруштук бере албай, чегинүүгө аргасыз болгон. Цин төрөлөрү Кашкарга кошумча аскер жөнөтүп, Кашкарды курчоодон куткарып калган. Көтөрүлүшчүлөрдү биротоло талкалоону көздөп, алардын артынан сая түшкөн жазалоочу аскерлер Суранчынын Кеншибай деген жердеги эски журтуна келип, орула элек эгинди, 30дан ашуун өргөөнү өрттөшкөн. Андан соң жоон топ кыргызды туткундап, алардын 20дан ашыгын мыкаачылык менен өлтүрүшкөн. Муну менен бирге Цин, төрөлөрү кыргыздарды тополоңго аралашпоого, Суранчыны кармап берип, чоң сыйлыкка ээ болууга үндөгөн. Коркутуп-үркүтүүлөргө карабастан, кыргыздар өз жолбашчысын душманга кармап беришкен эмес. Тескерисинче, эл арасында Суранчы бийдин кадыр-баркы ого бетер арткан.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Суук-колот

Суук-колот – Соңкөлдүн түштүк тарабындагы эрте темир дооруна, орто кылымдарга таандык көрүстөн. Таш, топурак менен курулган төрт чарчы, тегерек көлөмдөгү бейиттер жана диаметри 5 мге чейинки «сегиз таш» эстелик бар. Тегерек коргончонун биринде бийиктиги 1 м болгон таш мамы орнотулган.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Археология
Сушанло, Мухамед Ясызович

Сушанло, Мухамед Ясызович (1924, Бишкек–1998) – тарых илимдеринин доктору (1970), профессор (1981), Кыргыз ССР ИАнын корреспондент мүчөсү. 1950-жылы Кыргыз мамлекеттик педагогика институтун бүтүргөн. Кыргыз ССР ИАнда кенже илимий кызматкер, бөлүм башчысы болуп иштеген. Дуңган таануу (синология) боюнча адис. 200дөн ашык илимий эмгектин, ал эми 7 монографиянын, 4 окуу китебинин автору.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Инсандар
Адабий процесс

Адабий процесс – элдин, өлкөнүн, аймактын, дүйнөнүн адабиятынын белгилүү бир учурдагы, доордогу, мезгилдеги жашап турушу жана өнүгүшү. Ал өтө татаал, көп катмарлуу байланыштарда жана таасирлерде, алака- катышта болот. Адабий процесс бул адабиятка бир эле мезгилде бир нече авторлордун келиши жана алардын эстетикалык, рухий- ыймандык, гуманисттик асылдыктарды топтошу. Азыркы кыргыз адабий процесси маселен 50- жылдардагы адабий процесстен бир топ айрмаланат, бул коомдун, тарыхтын, сүрөткерлердин өзгөчөлүктөрү менен байланышат. Ошондой эле адабий процессте социалдык маселеси, идеологиялык көз карашы, эстетикалык деңгээли ар түрдүү чыгармалар, формалык жактан бири- бирине окшобогон көркөм туундулар жаралат. Адабий процесстин кыймылын, негизги тенденцияларын, багытын билүү, өзгөчөлүктөрүн көрө алуу сөз өнөрүнүн тарыхын, теориясын, сынды жакшы өздөштүрүүгө байланыштуу

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Маданият
Категория:Адабият
Категория:Адабият теориясы
Категория:Кыргыз адабияты
Автордук мүнөздөмө

Автордук мүнөздөмө – автордук баяндоонун адамды, окуя- кырдаалды мүнөздөөчү түрү. Бул ыкмада автор көрүнүштү мүнөздөйт, ага мамилесин билгизет. Мис., “Биз келсек Урмамбет үйдө жайланып отуруп калыптыр. Баягы Урмамбет эмес: үстүндө бир сур шинели бар, ичинде төш чөнтөктүү сур көйнөк, бутунда кычыраган жаңы сары өтүк. Бир кийими жарашып, түптүз, типтик, чарчы бойлуу, шыңкыйган бир сырдуу солдат болгон да калган! Баягыда ушул жол менен Германияга жөнөткөн солдаттардан түк айырмасы жок. Жалгыз гана башында кыргызча көк көрпө тебетейи бар” (М.Элебаев)
 Адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Категория: Маданият
Категория: Адабият
Сюань Цзань

thumb|250px|Сүань Цзандын болжолдуу сүрөтү. Сүрөт Могао жарынан, IX кылымда табылган.
Сүань Цзань («Сырдуу балбан») (600–664) – кытай саякатчысы, будда динин туткан кечил. Борбордук Азияны кыдырып, андагы калктар тууралуу тарыхый маалыматтарды топтогон. 629–643-ж. Индиядагы ыйык жайларга барып сыйынган. Индияга ал Түркстан менен Жуңгариянын түндүк-батыш аймагы жана Орто Азиянын түндүк-чыгышы аркылуу жеткен. «Да Тан сиюй цзи» («Улуу Тан Батыш аймак жөнүндө баяндама») аттуу колжазмасында көп өлкөлөр тууралуу маалымат берген. Ал Музарт ашуусу аркылуу өткөндөн кийин, Ысык-Көлгө, андан Боом капчыгайын бойлоп отуруп, Чүй өрөөнүндөгү Су-йаб шаарына жетет. Сюань Цзань 630-ж. Батыш Түрк кагандыгынын ордосуна өзүн тааныштырган. Анын маалыматы боюнча, Суйабда негизинен ар кандай өлкөлөрдөн келген соодагерлер жашарын жана ал чоң кербен жолунда жайгашкандыгын, шаар аркылуу Чүй өрөөнүнүн түштүк тоо этегинде орун алган «Миңбулак» өлкөсүнө барууга болору айтылат. Мындан тышкары С.Ц. Невакет, Тараз ж.б. шаарларда да болуп, алардын тургундары жөнүндө маалымат жыйнаган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Инсандар
Табари

Табари, ат-Табари Абу Жафар Мухаммедибн Жарир (838 же 839, Амоль, Табарстан облусу, азыркы Иран – 923, Табарстан) – орто кылымдардагы көрүнүктүү араб тарыхчысы, адабиятчысы жана дин үгүтчүсү. «Тарых ар-расул ва-л-мулук» («Пайгамбарлардын жана падышалардын тарыхы») деген эмгектин автору. Бул эмгекте байыркы мезгилдеги жана орто кылымдагы Жакынкы Чыгыш, айрыкча араб халифтигинин 915-жылдарга чейинки тарыхы камтылып, көп окуялар так баяндалган. Табари куранга көп томдуу «Тафсир» деген түшүндүрмө жазып, андагы материалдарды сын көз менен талдаган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Табат

Табат – Хакас Республикасынын аймагындагы өрөөн. Хакас-Минуса ойдуңунун түштүгүнөн орун алган. Табаттан енисейлик кыргыздарга таандык көптөгөн тарыхый-археологиялык эстеликтер табылган. Бул аймактын топонимиясы да эзелки кыргыз тарыхынан кабар берет.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 
Категория:Кыргызстандын географиясы‎