Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Салицил кислотасы

Салицил кислотасы, о-оксибензой к-тасы — эң жөнөкөй ароматтык оксик-та; сууда начар, орг, эриткичтерде жакшы эрий турган түссүз кристалл. Эрүү t 1159°С, кайноо 1211 °С, мол. масс. 138,12, тыгызд. 1,44. Жаратылышта негизинен метил эфири түрүндө кеңири таралган. Ө. ж-нда фенолду карбоксилдөөдөн (Кольбе-Шмидт реакциясы):

С. к. FеСl3 менен фенолдорго мүнөздүү сыя көк түстү берет. Гидроксик-талар өкүлү болгондуктан, карбон к-талары сыяктуу туздар, татаал эфирлер, амиддер, ацилхлориддер; спирттер сыяктуу татаал жана жөнөкөй эфирлерди пайда кылат. Окистенүү реакциясына кирет. С. к. антисептик касиетине ээ болгондуктан, тери оорула-рын дарылоодо, тамак-аш консервалоодо, боёкторду синтездөөдө, фунгицид- жана ароматтык заттар өндүрүүдө колдонулат. Аналитикалык практикада Fе менен С колориметрдик ыкма менен аныктоодо, торийди башка элементтен бөлүүдө кеңири колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Массалык анализ

Массалык анализ (гравиметрия) – аныкталуучу заттар массасын өлчөөгө негизделген сандык анализ химимялык  методу. Мында аныкталуучу затты эритмеден элемент түрүндө же начар эрүүчү бирикме түрүндө бөлуп алып массасын өлчөйт. Алсак эритмедеги алтын иондорун Н 2О2 таасири менен элементтик алтынга чейин калыбына келтирип чөкмөгө айландырат да, аны чыпкалап кургаткандан кийин массасын өлчөйт. Fе3+ ионун эритмеден NН4ОН менен Fе(ОН)3 түрүндө чөкмөгө чөктүрөт. Аны кагаз чыпка аркылуу чыпкалап таза жуугандан кийин фарфор идишке салып 900-1000оС ысытып таразалануучу Fе2О3 түрүнө айландырат да анын массасы аркылуу темир проценттик санын табат. Газдар аралашмасын анализдөөдө аныкталуучу газды тиешелүү сорбентке сиңдирип алат да сорбенттин баштапкы массасынын көбөйүшү аркылуу газ санын аныктайт. С. а. ар кандай заттар, кристаллогидраттар курамындагы сууну, карбонаттар курамындагы СО2 жана катуу заттагы фазалык компоненттер аныктоо үчүн да колдонот. Бул сандык анализдин башка методдоруна караганда эң так метод.Анын салыштырмалуу катасы 0,01 % түзөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Салыштырма электроддор

Салыштырма электроддор электроддук потенциалды ченөөдө колдонулат. С. э. теңдештик потенциалдары туруктуу. Алардын мааниси стандарттык суутек электродунун потенциалына салыштырып аныкталат. С. э. 1. суутек электроду,потенциалы теңдештик аркылуу аныкталат да, суутек катиону активдүүлүгүнө aН жана газ абалындагы суутектин парциалдык басымына, көз каранды

2. хингидрон электроддук,потенциалы теңдештик аркылуу аныкталат:

 ; 

3. күмүш хлорид электроду, потенциалы теңсалмактуулук аркылуу аныкталат: ; 4. каломелдик электрод, потенциалы теңдештик аркылуу аныкталат: .
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Самарий

thumb|Самарий.
Самарий (лат. Samarium, Sm) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 62, ат. м. 150,4. С. массалык сандары 133Sm – 135Sm, 137Sm – 157Sm болгон 24 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылышта массалык сандары 144Sm, 147Sm, 148Sm, 149Sm, 150Sm, 152Sm, 154Sm болгон 7 изотобу табылган, 147Sm – изотобу радиоактивдүү. Орус тоо инженери А.Е.Самарский Уралдан кара түстөгү белгисиз минералды тапкандыктан, ал самарскит минералы деп аталып калган. Бул минерал курамы 1879-ж. Лекок де Буабодран тарабынан С. оксиди түрүндө табылган. С. жер кыртышында 7×10-4 % массалык санда кездешет. Металлдык С. балкып эрүү температурасы 10720С; кайноо температурасы 1900оС; бирикмелеринде +2 жана +3 окистенүү даражаларын көрсөтөт; анын окистенүү -калыбына келүү потенциалы –2,41 барабар. С. бирикмелери практикада көп колдонула элек. +3 окистенүү даражасындагы бирикмелери башка сейрек кездешүүчү жер элементтери бирикмелеринен бир аз гана айырмачылыгы бар, мисалы: SmBr3 – сейрек кездешүүчү жер элементтери бромидинин ичинен эң тез эрүүчү бирикме болуп саналат. +2 окистенүү даражасын көрсөткөн бирикмелери да белгилүү, мисалы: SmF2 – сууда аз эрүүчү жана Sm SO4 – ачык сары түстөгү кристалл. Акыркы мезгилде С. кобальт менен интерметаллдык бирикмелери (SmCo5) окумуштуулар жана практиктер көңүлүн– көп бура баштады, себеби ал күчтүү жана турактуу магниттер үчүн өтө керек материал. Андан сырткары инфра-кызыл нурларын сиңирүүчү жана люминесцирлөөчү айнектер курамына кошулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Самындантуу

Самындантуу – карбон к-таларынан алынган туундуларды (татаал эфирлер, нитрилдер, амиддер жана хлорангидриддер) гидролиздөө Мисалы:

RCOOR¢ +H2O RCOOH +R¢-OH

R-C º N + H2O  RCOOH +NH3 RCONH2 + H2O RCOOH +NH3 RCOCI + H2O  RCOOH +HCI

 Майларды С. карбон к-талары глицерин, самын алынат. Мына ушундан «самындаштыруу» термини келип чыккан. С. термини кээ бир органикалык  бирикмелер гидролизинде да колдонулат. М., жөнөкөй эфирлер гидролизи ж.б. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Самындар

Самындар – ири мол. массалуу карбон к-талары (пальмитин, стеарин к-талары) туздары. Щелочтуу металлдан пайда болгон С. сууда эрийт. Na тузу катуу, К тузу суюк С. тиешелүү.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
1968 май Франциядагы окуялар

thumb|Париж, 1968
1968 май Франциядагы окуялар - демонстрацияларга, массалык дүрбөлөң жана жалпы забастовкага айланган Франциядагы коомдук кризис. Ал өкмөт алмаштырууга, президент де Голльдин отставкага жана кеңири мааниде абдан зор өзгөртүүлөргө акырында алып келген.

 Кыска баяндама 
1968 окуялар Париждин университеттерде башталган, биринчиден Париж X - Нантер университетте, андан киийин Сорбонна университетте. Жаштардын каршылык тышкары (эн атактуу уран - "Тыю салууга тыю сал"), студенттердин кыймылдаткыч күчтөр ар кандай өтө сол идеялардан пайдаланган - марксизм-ленинизм, троцкизм, маоизм, анархизм, далай ирет романтикалык протесттуу духта түшүндүрүлгөн. Ушу караштардын жалпы аты - гошизм, эң мурда Лениндин эмгекте "Коммунизмде солчулдук балдардын оорусу" солчулдукту белгиленген. 

Бардык көтөрүлүштө катышып турган студентерддин саясий көз караштарды белгилөө мүмкүн эмес. Нантерде негизделген анархист кыймылы эң күчтүү болгон. Окуялар катышучуулардын арасында анархист жана солчулдук ураандарды шылдың кылуучулар көп болгон. Көп сорбонндун солчулдук мугалимдер жактырылган (алардын арасында Мишель Фуко да болгон). Окуялардын катышуучулар өзүлөрдү "жаңы солчулар" деп аталашкан.

Окуялардын бир нече күндөр кийин профсоюздер да чыгышты, мөөнөтсүз болуп кеткен забастовканы жарыялап. Митинг катышуучулар конкретүү саясий талаптар коюшкан, алрдын арысында: де Голлдин отставкага чыгуу жана «40 — 60 — 1000» формуласы (40 саат жумуш жума, 60 жылда пенсияга чыгуу, 1000 франк минималдуу эмгек акы)

 Өбөлгөлөр 
1968 окуляардын укмуштулугу - алар мурун болуп көрбөгөн экономикалык өсүүнүн фонунда болуп чыккан. Экономикада бул Даңктуу отуз жылдыктын чокусу болгон. Ошол убагында жашоонун деңгээли Францияда дүйнөдө эң чоң болгон, өлкөнүн керек-жарак коомдун курулууна шарт түзүүлгөн.

Категория:Саясат
Категория:Франция
Категория:1968-жыл
Сандык анализ

Сандык анализ — ар түрдүү жөнөкөй жана татаал заттар курамындагы элементтер (иондор) же алардын бирикмелеринин сандык катышын аныктоо. Анализге алынган зат санына жараша макрометод (үлгүнүн массасы 0,1 г чоң болсо), жарым микрометод (0,01-0,1 г) микрометод (0,001-0,01 г), ультрамикрометод (1 мкг жакын) жана субмикрометод (0,001 мкг жакын) болуп бөлүнөт. Изилденүүчү заттар жаратылышына жараша С. а. органикалык  эмес жана органикалык  анализ деп бөлүнөт. Бул анализдер ар бири элементтик-мол-лык, функционалдык жана фазалык болуп бөлүнүшөт. Элементтик анализде изилденүүчү заттагы элементтер (иондор), функционалдык анализде радикалдар жана функционалдык топтор, фазалык анализде фазалык компоненттер сандык катышы аныкталат. С. а. классикалык химимялык  методуна массалык, көлөмдүк, ал эми физ.-хим. методдоруна: амперометрия, полярография, спектрофотометрия, кулонометрия, кондуктометрия жана башка кирет. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сапаттык анализ

Сапаттык анализ — изилденүүчү заттар же алардын аралашмаларында каңдай элементтер (иондор), химимялык  бирик-мелер бар экендигин аныктоочу аналитикалык хим-нын эң негизги бөлүгү. Заттар химимялык  курамын аныктоо С. а. башталат. С. а. аныкталуучу зат менен реактив ортосундагы реакциянын анализ-дик белгилерин байкоого негизделген. Ал белгилер — эритменин түсүнүн өзгөрүшү, чөкмө пайда болушу, өтө кескин жыттуу газдар бөлүнүп чыгышы. Орг. эмес заттар химимялык  анализи негизинен кургак заттарга жана эритмелерге жүргүзүлөт. Алдын ала текшерүүдө жана минералды изилдөөдө анализдин кургак заттарга жүргүзүлгөн методу көп пайдаланылат. Заттар сууланган ыкма менен аныктоо макро-, жарым микро-, микро- жана ультрамикро методу аркылуу ишке ашырылат. Бул методдор бири-би-ринен анализге алынган изилденүүчү материалдын санына, эритменин көлөмүнө жараша айырмаланат. Орг. эмес заттар сапаттык анализин жүргүзүүдө катионду жана анионду өз алдынча бөлөк-бөлөк карашат: катиондор окшош ионду өз ичине камтыган аналитикалык топторго бөлүшөт. Ар бир топтун атайын чөктүргүч реактиви болот. Топ-тук реактивдер топтогу бардык катиондор менен сууда эрибеген бирикмелер (чөкмөнү) пайда кылат. Сандык анализ сы-яктуу эле С. а. химимялык , физ.-хим. жана физ. методдор пайдаланылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сахарин

Сахарин - о-сульфобензой кислотасынын имиди; мол. масс. 183,25; таттуу даамдуу, түссүз кристаллдар; балкып эрүү t 220оС; сууда начар эрийт.

 С. сууда кайнатса таттуу эмес о-сульфамидбензой к-тасы пайда болот. С. сууда жакшы эрий турган металл туздарын, щелочтуу металлдар туздарын пайда кылат. С. N-Н тобундагы суутек атому натрий менен орун алмашып, тузду пайда кылат. Ал туз сууда жакшы эрип, эки молекула суу менен кристаллогидратты пайда кылат. С. натрий тузу таттуу бирикме (канттан 400 эсе таттуу). Ал кристаллоза деп аталат. С. толуолду хлорсульфон к-тасы менен сульфохлорлоп, алынган хлорангидридди окистендирип (КМnО 4) амидге айландырып, алышат. С. диабет оорусуна чалдыккан адамдар кант оруна колдонушат. Адамдын организми өзүнө сиңирбей, заара менен бөлүп чыгарат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сахароза

thumb|Сахароза.
thumb|Сахароза.
thumb|Сахароза.
Сахароза (кызылча канты, камыш канты) С12Н22О11, мол. масс. 342,3 – D-глюкоза жана D-фруктоза калдыктарынан турган углевод, дисахариддер тобуна тийиштүү a-глюкопиранозил-(1®2)-b-фруктофуранозид:

Сахароза – өсүмдүк эң көп таралган дисахариди; өзгөчө С. кант камышынын сабактары жана кант кызылчасынын азык тамыры бай. С. - татаал көп кырдуу формадагы түссүз кристаллдар, d415 1,5879; балкып эрүү t 185-186°С, [a]=+66,53. С. 200 о С жогорку температурада ысытса ажырайт (бул процесс карамелизация деп аталат). Сууда жакшы эрийт, абсолюттук метил жана этил спирттеринде эрибейт. Суу-спирт аралашмасында С. эригичтиги аралашмада суунун көбөйүшү менен жогорулайт. Уюлдуу эмес органикалык эриткичтерде эрибейт; анилинде, пиридинде, этилацетатта, амилацетатта, балкып эриген фенолдо, суюк аммиакта жай эрийт. С. калыбына келтирбөөчү олигосахарид. К-талар жана b-фрукто-фуранозидаза ферментинин таасири алдында D-глюкоза жана D-фруктозага чейин гидролизденет. Щелочтор менен гидролизге учурабайт. Щелочтуу жана щелочтуу жер металлдар менен алкоголяттарга окшош сахараттарды пайда кылат. Сахараттарга кальций оксидин таасир этсе, эркин С. бөлүнүп чыгат. С. начар к-та. рКа=3 ×10-13. Диазоурацил менен мүнөздүү спецификалык реакцияны берет (көк түстү) жана С. сапаттык аныктоодо колдонулат. С. сандык аныктоосун физ. жана физ.-хим., массалык, рефрактометрдик, поляриметрдик жана башка методдор менен өткөрүшөт. С. көпчүлүк өсүмдүктөрдөн синтездик ыкма менен аны түзгөн моносахариддер алынган. С. ө. ж. масштабында кант камышынан, кант кызылчасынан, ошондой эле башка канттуу өсүмдүктөрдөн алынат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Седиментация

Седиментация – борборго умтулуучу жана гравитациялык күчтөр талаасындагы бөлүкчөлөр багытталган кыймылы, б.а. дисперстик чөйрөдө калкып жүрүүчү түрдүү бөлүкчөлөр оордук күчүнүн таасири астында акырындык менен чөгүшү. С. чөгүү ылдамдыгы бөлүкчөлөр массасына, чоңдугуна, формасына жана дисперстик чөйрөнүн илээшкектигине, тыгыздыгына көз каранды. Чөгүү ылдамдыгы боюнча бөлүкчөлөр өлчөмү жана салыштырма саны аныкталат. С. – кендерди байытууда, нефть продуктуларын бөлүүдө, суулар тазалоодо колдонулат. Центрифуга жана ультра центрифуганын иштөө принциптери бул процесстин негизинде ишке ашат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Седиментациялык анализ

Седиментациялык анализ – седиментация ылдамдыгы боюнча полимер эритмелериндеги макромол-лар массаларын жана дисперстик системадагы бөлүкчөлөр өлчөмдөрүн аныктоо методунун жыйындысы. Бул методдор дисперстүүлүктүн орточо мүнөздөмөсү менен бирге бөлүкчөлөр өлчөмдөрү же массалары боюнча таралышынын кыйшык сызыктарын алууга мүмкүндүк берет. С. а. гравитациалык талаада ири дисперстик системалар үчүн (суспензия), (бөлүкчөлөр өлчөмдөрү 1 мкм чоң), борборлошкон талаада коллоид системаларын жана полимер эритмелерин изилдөөдө колдонулат. С. ылдамдыгынын борборлошкон ылдамданууга болгон катышы (седиментация константасы) –системанын маанилүү молекулярдык – кинетикалык мүнөздөмөсү. Ал дисперстик фазадагы бөлүкчөлөр массасына жана формасына же макромол-лар массасына көз каранды.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сейрек жер элементтери

Сейрек жер элементтери — лантандан кийинки, (58 ден 71 чейинки) элементтер мезгилдик системасында VI мезгилден орун алышкан жана касиетгери боюнча Lа окшош болгон химимялык  14 элемент: иттрий, лантан жана лантаноиддер. Айрым учурда С. ж. э. Sс cкандий да кирет. С. ж. э. аталып калышына: 1. жер кыртышында сейрек кездешиши; 2. алардын оксиддери 19-к. чейин «жер» деп аталган. Сууда эрибейт жана эрүү темп-ралары жогору. Алар: церий (лантан, церий, празеодим, неодим, сашрий) жана иттрий (иттрий, тербий, гадолиний, диспрозий, гольмий, эрбий, тулий, иттербий) деп 2 топчого бөлүиөт. С. ж. э. күмүш түстүү металлдар. Кээ бирлери саргыч түстүү (мисалы, Pr жана Nd) Металлдар кристаллдары тыгыз гексагоналдык же кубдук торчо түрүндө болушат. Жогорку сапаттагы металлдар женил деформацияланат (ийилүү, чоюу жана башка). Мех. касиеттери бирикмелер санына жараша (айрыкча О 2 , S, N жана С элементтери) болот. С. ж. з. химимялык  активдүүлүгү менен айырмаланат. Алар туруктуу оксид, галогенид, сульфид ж.б. пайда кылышат. Суутек, көмүртек, көмүртек оксиддери, углеводород, азот, фосфор жана башка эле-менттер м-ң реакцияга киришет. НСl, Н2SО4 жана НNО3 к-таларында жакшы эри-шет. Кадимки темп-рада, кургак жана нымдуу абада Lа, Се, Рr, Nd тез, калгандарын өтө жай дат басат. 180-200°С жогорку темп-рада, абада, R.2О3 типтүү оксид пайда кылышат. С. ж. э. ресурстары жер ыртышында (0,01%) жез өлчөмүнө барабар. Lа, Се жана Nd көбүрөөк кездешет. Алар 50 ашык минералдар курамында: фосфат, фторид, силикат, силикотитанат, ниоботталат, титанониобанат түрүндө кездешет жана ушул минералдан металл түрүндө металл-термиялык же электролиз методдору менен алынат. С. ж. э. кара жана түстүү мсталлургияда колдонулат, оксиддери айнек өндүрүшүндө. фарфорду, глазурду, эмалды, лак жана сырларды даярдоодо, тери жана текстиль өндүрүшүндө колдонулат. Радиоэлектроникада, Nd 2О3 электрондук приборлордо Рm147 микробатареяны жасоодо, Gd, Sm, Еu атомдук техникада пайдаланылат. А. ч-сында инсектицид жана жер семирткич түрүндө да колдонулат.
 
 Булактар 

 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Селективдүү тазалоо

Селективдүү тазалоо – нефтилерди белгилүү бир эриткичтер (фенол, фурфурол, пропан, фенол) жардамы менен тазалап, рафинат (тазаланган продукт) жана экстракт (заттар чыгарылган таштанды) алуу. Рафинат парафинден арылтылат, экстракт болсо каучук алууда жана меште отун компоненттери катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Селен

thumb|Селен.
Селен (лат. Selenium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIА группа элементи; к.н. 34 ат. м. 78,96. Жаратылышта 6 туруктуу: 74Se; 76Se; 77Se; 80Se; 81Se; 82Se изотоптору аралашмасынан турат. Жасалма ыкма менен да көптөгөн изотоптору алынган. Негизгиси 75Se (Т1/2 =121күн). С. 1817-ж. Я.Берцелиус тарабынан ачылган жана Жер жандоочусу Айдын урматына “selenium” деп аталган. Жер кыртышынын (м. б-ча) 6 ×10-5 % түзөт. С. аз өлчөмдө галенитте, темир, жез, цинк колчеданында кездешет. Минералдары: науманит - Ag2Se, клаусталит - PbSe, тиманит - HgSe, берцелианит - Cu2Se, онофрит - Hg(Se,S), халькоменит - CuSeO3×2H2O. С. - күңүрт боз металл. Бир канча полиморфтуу модификациясы бар, алардын ичинен гексагоналдык (боз) С. кадимки температурада туруктуу; балкып эрүү температурасы 220о ; кайноо температурасы 688 о ; тыгызд. 4,82 г/см3 . С. типтүү жарым өткөргүч. химимялык  бирикмелерде II, IV жана VI валенттүү. Кадимки шартта абада туруктуу, суюлтулган күкүрт к-тасы, кычкылтек жана суу менен аракеттенбейт. Азот к-тасында жана падыша арагында жакшы эрийт. Кычкылтекте же абада ысытканда оксиддери пайда болот. С. белгилүү бирикмелери: оксиддери - SeO 2, Se2O3 ; галогениддери -SeF 4, SeF6, SeCl4, SeBr2, SeBr4, Se2Br2, Se2Cl2 ; оксигалогениддери - SeOF 2, SeOCl2, SeOBr2 ; көмүртек селениди CSe 2, селен нитриди - SeN; фосфиддер – P4Se3, P2Se3, P2Se5 ; селен гидриди - H 2Se; С. к-талары – H2SeO3, H2SeO4 . С. түстүү металлдар калдыгын кайра иштетүүдөн, целлюлоза - кагаз өндүрүшүнүн таштандыларынан, жез электролиттик шламдан алынат. Жарым өткөргүч катары электро-, радиотехникада жана фотоэлементтерди даярдоодо колдонулат. Айнек өндүрүшүндө, боек түрүндө, резинаны вулканизациялоодо, болоттун сапатын арттырууда, гидрогенизация процессинде катализатор катары пайдаланылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Семикарбазид

Семикарбазид, карбамин кислотасынын гидразиди, Н2NNНСО—NН2 , түссүз кристалл, балкып эрүү t 96°С, сууда, спиртте эрийт. химимялык  касиеттери гидра-зинге окшош. С. к-талар менен туздарды, альдегид жана кетондор менен семикар-бозондорду пайда кылат, гидразин сыяктуу оңой ацилденет, к-та жана щелочь чөйрөсүндө гидролизге өтө туруктуу келет. С. ысытканда гидролизге жана диамид 1,2 гидразиндикарбон к-тасына ажырайт. С. калыбына келтиргич. Би-функционалдык бирикмелер м-и конденсация реакциясына кирип, ар түрдүү гетероциклдүү бирикмелерди — пиразол, триазол, триазинди пайда кылат. С. калий цианиди менен гидразин конденсацияланышынан, нитромочевинаны калыбына келтирүүдөн, амингуанинди самындантуу ыкмасы менен алынат.. С. альдегидди, кетонду идентификациялоодо, семикарбозон, гетероциклдүү бирикмелерди алууда жана антиоксидант катары колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Серин

Серин (a-амин - b-оксипропион к-тасы) НОСН2-СН (NH2) СООН - кристаллдык зат, мол. масс. 105,10, сууда жакшы эрийт, абс. спиртте жана эфирде эрибейт. С. оптикалык активдүү, 3 изомери кездешет. а) L- С, эрүү t 2280 C [ a] D=-6,83 (суу); б)D-С эрүү t 2280 C [ a] D=+6,83 (суу); в) DL-С эрүү t 2460 C. DL-C антиподу бөлүүнү химимялык  методдон башка ферментаттик ыкма менен ишке ашырылат. С. щелочь менен ысытканды пирожүзүм кислотасын пайда кылуу менен ажырайт. Периодат окистенүүсүн жүргүзгөндө формальдегид, аммиак жана глиоксил пайда болот. С. калыбына келтирүүдөн (HI+P) аланин алынат. С. мүнөздүү түстүү реакцияларды Несслер реактиви жана иоддуу к-та берет. С. эң маанилүү жаратылыш амин к-тасы бардык белоктор курамында, айрыкча жибек фиброинде көп болот. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Сиборгий

Сиборгий (Seaborgium, Sg) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин VIВ группа элементи; к.н. 106; ат. м. 263; туруктуу изотоптору жок. Терс электрдүүлүгү аныкталган эмес. Жер, метеорит, космос нурларынан табылган эмес. химимялык касиеттери боюнча вольфрамга окшош деп болгондуктан ага +6 окистенүү даражасы туура келиши керек, бирок төмөнкү окистенүү даражасын көрсөткөн бирикмелери да болушу мүмкүн. 259Sg жана 263Sg массалык сандарга ээ болгон 2 изотобу белгилүү. 259Sg (Т1/2 =7 м/сек.) 1-жолу Ю.Ц.Оганесян, Г.Н.Флеров жана алардын кесиптештери тарабынан 1974-ж. 207Pb жана 208Pbду 54Cr ядросу менен бомбалоодон алынган. 263Sg (Т1/2 =0,9 сек.) изотобу А.Гиорсо жана анын кесиптештери тарабынан 1974-ж. 249Cf кычкылтек 18О ядросу менен бомбалоодон алынган. ИЮПАП жана ИЮПАК жумушчу тобунун бүтүмү боюнча (1993-ж.) 1974-ж. №106-элементти синтездөө боюнча ЯИБИ жана Беркли-Ливермор окумуштуулары тарабынан жүргүзүлгөн иштин жыйынтыктары ж-дө жазылып, жарыкка чыккан макалаларга ылайык синтездөө иштери бир эле мезгилде жана бири бирине байланышпастан жүргүзүлдү деп белгиленген. Эч жерде колдонулбайт. С. химимялык  бирикмелери алынган эмес. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Сигма s- жана Пи (p)- байланыштар

Сигма s- жана Пи (p)- байланыштар – атомдор ядросун бириктирүүчү сызыктарга карата, өз ара аракеттенишүүчү атомдор электрондук булуттар өз ара жабылуусу жана электрондук булуттардын бөлүнүү симметриясынын мүнөзү боюнча айырмалануучу байланыштар. Сигма- байланыш-электрондук тыгыздыктын максимум мааниси, атомдор ядросун бирииктирүүчү окко карата багытталган коваленттик байланыш. Мисалы, суутек мол-сында Н2 s-байланыш 1s-электрондук орбиталынын өз ара жабылуусунан, F2 мол-сында 2p орбиталдын өз ара жабылуусунан пайда болот. Орг. мол-ларда s-байланыш көмүртек атому гибриддик орбиталдары катышуусунда пайда болот. Мисалы, метан мол-сында төрт s-байланыш, төрт sp3 гибриддешкен орбиталдын суутек атомдор төрт s-орбиталдары менен аракеттенишүүсүнөн пайда болот. Метан мол-сы борборунда көмүртек атому жайгашкан тетраэдрдик формага ээ болот. Байланыштар ортосундагы бурчтун мааниси 109,50. p-байланыш s-байланыштан сапаты боюнча айырмаланат. Ал электрондун октору өз ара жарыш жайгашкан, спиндери карама-каршы p-орбиталдар өз ара жабылуусунан пайда болот. p-электрондор ядродон алыс жайгашкандыктан жана ядро менен начар байланышкандыктан s-байланыш уюлдуулугу, p-байланышка караганда жогору болот да, уюлдаштыруучу реагенттер таасиринде тез жылышат. Натыйжада реакцияга жөндөмдүү келет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Силандар

Силандар, кремний гидриди, (латын тилинен   Silicium — кремний) — кремний менен суутек бирикмелери, жалпы формуласы Si nН2п+2. к. Кремний гидриддери.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия