Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Генеалогиялык метод

Генеалогиялык метод (гр. genealogia - санжыра) - уруулардын , жеке адамдардын тек - жайын, тууганчылык байланыштарын иликтеп, санжырасын же тукум тарыхын изилдөө. Бул ыкманын негизинде бир урууга кирген үй-бүлөнүн мүчөлөрүнүн санжырасын түзүп, нормалдуу белгилердин жана ар кандай оруулардын кийинки муундарына өтүшүн изилдөө жатат. Г. м. XIX к-дын аягында Ф. Гальтон тарабынан илимге киргизилген.

Бул метод менен адамдын көп белгилеринин тукум куума мүнөзүн жана тукум куума көп ооруларды аныктоого мүмкүн болду. Адамдын кээ бир жөндөмдүүлүктөрүнүн тукумга берилиши (Мисалы, музыкага, математикалык ой жүгүртүүгө шыктуу болушу жана башка) Г. м. менен аныкталган. Буга Бахтардын жана Штраустардын үй-бүлөсү мисал боло алат. Бахтардын үй бүлөсүндө бир катар муундарда көп музыканттар чыккан, алардын катарына даңктуу композитор Иоганн Себастьян Бах кирет. Улуу адамдардын (А. С. Пушкин, М. В. Ломоносов, В. И. Ленин жана Ульяновтор жана башка тегин сүрүштүрүүдө жана өмүрүн изилдөөдө генеалогия бөтөнчө маанилүү орунду ээлеген. 

Г. м. эки этапты өзүнө камтыйт: үй-бүлөө ж-дө санжыра топтоо жана генеал. анализдөө.

Санжыра 3-4 муундан кем эмес маалымат камтыйт, андан соң атайын белгилер аркылуу (9-сүрөт) санжыра схемасы түзүлөт (10-сүрөт). Санжыра схемасы түзүлгөндөн кийин, экинчи этап генеал. анализ жүргүзүлөт. Генеал. анализдин максаты генетикалык законченемдүүлүктөрдү аныктоо. Алгач белги тукум куугучтук мүнөздө экендиги аныкталат. Андан кийин белгинин тукумуна берилүү тиби: доминаттык, рецессивдик, жыныс менен чиркелишкен жана башка генетикалык законченемдүүлүктөр аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Генетикалык жүк

Генетикалык жүк - особдордун начар ыңгайлануусунун пайда болуусуна алып келүүчү популяциянын бөлүгүнүн тукум куума өзгөргүчтүгү. Г. ж. төмөнкү түрлөргө бөлүнөт: мутациялык жүк; баланстуу жүк жана өткөөл жүк.

Г. Мёллердин классикалык концепциясы боюнча мутациялык Г. ж., популяцияда мутациялардын кайталануусунан, мутанттык аллелдердин пайда болушунан түзүлөт. Табигый тандоо мутанттык аллелдерге каршы багытталгандыктан, популяцияда алардын саны алгач анча көп болбойт. Рецессивдик мутациялар гетерозиготтук абалда (Аа), толук бойдон бассымдуулукта болот.

Баланстуу Г. ж. Ф. Г. Добржанскийдин концепциясына ылайык, табигый тандоо популяцияда жакшы ыңгайланган гетерозиготалык (Аа) генотиптерди сактап, начар ыңгайланган гомозиготалык (АА, аа) генотиптерди жок кылышынан түзүлөт. Көп аллелдер гетерозиготалык (Аа) абалда оң таасир берип (артык доминанттуулука байланыштуу), табигый тандоо аркылуу муундан-муунга сакталып турат. 

Өткөөл Г. ж., популяцияда особдордун ыңгайлануусунун өзгөрүшү менен түзүлөт. Бул учурда ыңгайланган аллель чөйрөнүн шартынын өзгөрүүсүнө байланыштуу өзүнүн ролун жоготуп, жаңы шартка керектүү болгон аллель толук бойдон ыңгайлана элек болот, башкача атйканда кийинки аллель мурунку аллелди алмаштыра элек болот. Бул учурда өткөөл Г. ж. түзүлөт.

Ар бир популяция , мутациялардан жана артык доминанттуулуктан пайда болуучу Г. ж-тү көтөрүп турат. Бул эки учурда тең гомозиготалар терс таасирин беришет. Анткени менен, мутациялардын терс таасири салыштырмалуу болот, себеби популяциядагы Г. ж., генетикалык көп түрдүүлүктү берип, эволюциянын генетикалык резервин түзүп турат. эволюциялык генетикалык резервден популяциянын ыңгайлануусуна пайдалуу генетикалык системалар түзүлөт. Г. ж. адамда зыяндуу мутацияларын (тукум куучу орууларды ) изилдөө чоң мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Генетикалык карталар

Генетикалык карталар - хромосомада чиркелүү тобун түзгөн гендердин бири бирине карай жайгашуу схемасы. Хромосомалардын генетикалык картасын түзүүнүн принцибин Моргандын илимий мектеби иштеп чыккан. Ага гендердин ортосундагы кайчылашуу кубулушунун - кроссинговердин ачылышы көмөктөш болду. Бул принциптин негизинде гендердин хромосоманын уз. боюнча түз сызык түрүндө орун алышы жатат. Эки гендин ортосундагы аралыктын бирдиги катары, алардын ортосундагы кроссинговердин проценти алынат. Бул генетикалык чоңдукту көрсөткөн санды Моргандын эмгегин баалап, "морганид" деп аташкан. Мисалы, чиркелишүүнүн бир тобуна кирген А жана В гендеринин ортосунда 10 % кроссинговер табылган. Демек, бул гендер бири биринен 10 бирдик (морганид) аралыгында жайланышкан. Чиркелишүүнүн бул тобуна дагы С гени кирет дейли. Анын хромасомадагы жайланышкан ордун табуу үчүн С, А жана В гендердин ар бири менен кайчылашуу процесин аныктоо зарыл. Эгерде С гени А менен 3 %, В менен 7 % кайчыланса анда ал ген төмөнкү схемада көрсөтүлгөндөй, экөөнүн ортосунда жайгашат:

А 3% с 7% в 10%

Эгерде С гени А менен 3 %, В менен 13 % кайчыланса, анда ал төмөнкү схемадагыдай А генинин асты жагында жайгашат:

С 3% А 10% В 13%

Хромасомалардын генетикалык картасын түзүү үчүн гендердин мутацияларын изилдеп, көптөгөн аргындаштыруу жүргүзүү керек. Эукариоттордун хромосомдорунун Г. к-ын түзүү үчүн мейоздук жана митоздук кроссинговерди колдонушат. Г. к-ды түзүү жана билүү, организмдердин керектүү белгилерин алууну пландоого жана аларды селекцияда колдонууга, эволюциялык процессти туура түшүнүүгө мүмкүнчүлүк түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Генетикалык код

thumb|Генетикалык код.
Генетикалык код — нуклеин кислоталарынын молекулаларындагы тукум куума информацияны туюндуруучу нуклеотиддердин жайгашуу тизмеги. Нуклеин кислоталары дезоксирибонуклеин кислотасы (ДНК) менен рибонуклеин кислотасында (РНК) нуклеотиддердин 5 тиби (ар бир нуклеин кислоталарында төрттөн) болот. Булар бири биринен курамындагы азоттуу негиздер менен айырмаланат. ДНКнын курамында аденин (А), гуанин (Г), цитозин (Ц), тимин (Т); ал эми РНКда тиминдин (Т) ордуна урацил (У) болот. Генетикалык коддогу коддоочу нуклеотиддердин саны (4) менен белоктогу амин кислоталардын саны (20) дал келбегендиктен, коддун саны (башкача айтканда 1 амин кислотаны коддоочу нуклеотиддин саны) триплет (43=64) болот, башкача айтканда бир амин кислотага 3 нуклеотид (кодон) туура келет. Гендеги нуклеотиддердин тизмеги төмөндөгүдөй ЦЦГ-АЦА-ГУА-УУА болсо, булар үчтөн болуп (триплет), ЦЦГ нуклеотиддери пролинди, АЦА треонинди жана ушундай сыяктуу башка амин кислоталар чечмеленет. Генетикалык код клеткада 2 этап менен өтөт. Биринчиси ядродо өтүп, транскрипция, экинчиси цитоплазмада жүрүп, трансляция деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Генетика
Геномдук мутациялар

Геномдук мутациялар — хромосомдордун санынын өзгөрүшү, менен байланышкан мутациялар. Буга полиплоидия (к. Полиплоидия) жана гетероплоидия (к. Гетероплоидия) кирет. Жыныс клеткаларында хромосомдордун гаплоидиялык жыйындысы (n) болот, ал эми уруктанган жумурткада (зиготада) жана дене клеткаларында диплоиддик (2n) жыйындысы болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Генофонд

Генофонд - организмдин тиги же бул түрүнүн популяциясындагы гендердин ар кандай формаларынын (аллелдер) курамы жана саны. Г. терминин орус генетиги А. С. Серебровский киргизген (1928).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Гетерохроматин

Гетерохроматин - клеткалык циклдин бардык мезгилинде компактуу (катуу ныкталган) структурадагы хромосоманын бөлүктөрү (райондору), боёкту ургалдуу кабыл алып, микроскоптон жакшы көрүнөт. Хромосоманын Г. райондору генетикалык жактан абдан инерттүү (активдүүлүгү аз) болот. Активдүү ткандардын ядролорунда жана түйүлдүк клеткаларында Г. аз болот. Г. райондору көбүнчө хромосоманын центромера бөлүгүндө орун алган. Г. хромосомдордун синапсисине (бири бирине кыналуусуна), рекомбинациянын жыштыгына таасир этиши мүмкүн. 

 ошондой эле 
 Хроматин

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Гетерозигота

Гетерозигота - генотибинде тигил же бул гендин ар кыл формалары (аллелдери) бар организм. Мисалы, Аа, Вв, Сс же АаВв, АаВвСс, жана башка мындай организмдерди аргындаштыруудан өөрчүгөн тукумдарынын белгилери ажыроого дуушар болот. Ал эми мындай ажыроо көп учурда баалуу сапаттардын жоголушуна алып келет. Ошол себептен Г-ны сактоо айыл чарба ишинде зор мааниге ээ. Алсак, жемиш дарактар дээрлик Г-луу. Белгилери ажырап, баалуу касиеттери жоголуп кетпес үчүн алар вегетативдүү жол менен көбөйтүлөт.

≠ Гомозигота

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Гетерозис

Гетерозис - жаныбарларды, өсүмдүктөрдү аргындаштырууда 1-муундагы гибриддин тукумчулугун же, жашоо жөндөмдүүлүгүн арттыруу, өсүүсүн тездетүү жана көлөмүн чоңойтуу. Г. экинчи жана кийинки муундарда токтойт. Ал кадыресе Г. жана гигантизм болуп айырмаланат. Кадыресе Г., гибриддин көп тукум калтыруу жөндөмдүүлүгү. Гигантизм - бардык гибрид организмдердин же анын айрым бөлүктөрүнүн чоңойушу. Г. ар кандай жаныбарда жана өсүмдүктө байкалат. Мындан малдын кунардуулугун жана өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн күчөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Категория:Айыл чарба
Гетерогаметалуу жыныс

Гетерогаметалуу жыныс, гетерогаметалуулук - жыныс хромосомалары менен айрмаланган, эки сорттогу гаметасы бар жыныс. Сүт эмүүчүлөрдө , сойлоочуларда, балыктарда, ошондой эле көпчүлүк омурткасыз жаныбарларда Г. ж. эркек жыныска таандык. Сперамтозоиддердин жарымы Х-хромосомалуу, ал эми жарымы У-хромосомалуу болот. Бул организмдердин ургаачыларынын жумуртка клеткаларында дайыма Х-хромосома болот (гомозиготалуу жыныс). 

Канаттууларда, кээ бир сойлоочуларда , көпөлөктөрдө Г. ж. ургаачыларына таандык. Аларда жумуртка клетканын бир бөлүгүндө Z- хромосома, экинчисинде W-хромосома болот. Көпчүлүк жогорку өсүмдүктөрдө Г. ж. эркек жынысына таандык.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Гемизиготалуулук

Гемизиготалуулук - кандайдыр бир гендердин бир гана аллели бар диплоиддик организм. Г. анеуплоидиянын жана деляциянын натыйжасында пайда болушу мүмкүн.

Нормада Г. гетерогаметтик жыныстын жыныс хромосомаларында жайгашкан гендерге мүнөздүү. Рецессивдик аллелдер (мутациялар ) Г-та фенотипте көрүнөт. Адамда Х жыныс хромосомадагы гендер боюнча эркектер гемизиготалуу болот, ошондуктан рецессивдүү тукум куума оорулар (гемофилия, түстү начар ажыратуу жана башка) эркектерде, аялдарга караганда көп кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Гомологиялык хромосомалар

Гомологиялык хромосомалар - морфологиялык белгилери боюнча окшош, мейоздун I профазасында конъюгациялануучу (бири бирине кыналуучу) жуп хромосомалар. Хромосомдордун диплоиддик жыйнагында ар бир жуп, эки Г. х. болуп, кроссинговер учурунда бирдей бөлүктөрү (гендери) менен алмашат.

 ошондой эле 
 Гомология органдары

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Гомогаметалуулук

Гомогаметалуулук, гомогаметтик жыныс - эркек же ургаачы жыныстын, жыныс клеткаларынын (гаметаларынын) бирдейлиги, окшоштугу. Сүт эмүүчүлөрдө , балыктарда, кээ бир өсүмдүктөрдө Г. - ургаачы жыныска мүнөздүү, ал эми канаттууларда, көпөлөктөрдө жана бүлдүркөндүн кээ бир түрлөрүндө Г. эркек жыныска мүнөздүү болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Гомологиялык катарлар мыйзамы

Гомологиялык катарлар мыйзамы ― Н. И. Вавилов ачкан өсүмдүктүн жана айбанаттын жакын уруулары менен түрлөрүнүн өзгөргүчтүгүнүн паралеллдүүлүгү жөнүндө мыйзам. Ал көптөгөн изилдөөлөрдүн натыйжасында генетикалык башкача атйканда теги боюнча жакын уруу менен түрлөрдүн өзгөргүчтүгү окшош гомол. катар экендигин аныктаган. Н. И. Вавилов өсүмдүктөрдүн түрлөрүн белгилүү бир тартип менен таблицага жайгаштырып, бул түрлөрдүн бардыгынан окшош катар өзгөргүчтүктү тапкан. Мисалы, жумшак жана катуу буудайда, арпада окшош формалар (кылкандуу, аз кылкандуу жана кылкансыз формалары) бар. Теги боюнча жакын уруулардагы, түрлөрдөгү катар өзгөргүчтүк алардын генотиптеринин окшоштугу жана ушуга байланыштуу тукум куугучтуктун бирдей өзгөрө тургандыгы менен түшүндүрүлгөн. Г. к. з-нун өсүмдүктөрдү өстүрүүдө, мал чарбасында мааниси зор. Ал мыйзамдын негизинде селекцияда, эгилме өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун чыгарууда, мал породаларын жакшыртууда, өсүмдүктөр менен жаныбарлар түрүнүн пайда болушундагы эволюциялык процесстерди аныктоого болот.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Соматикалык (дене) клеткаларды гибриддештирүү

Соматикалык (дене) клеткаларды гибриддештирүү - мында соматикалык клеткалар биригип, жалпы ядро пайда кылат. С. к. г. негизинен пробиркада (тирүү эмес организмде), клеткаларды өстүрүүдө, алардын аралашуусунда жүрөт, анткени бул кубулуштун өзүнөн өзү жүрүү жыштыгы өтө төмөн. С. к. г-нүн жыштыгын арттыруу үчүн, Мисалы, төмөнкү темп-раны жана вирустарды колдонушат.

С. к. г. иштери, анын алыскы түрлөрдүн клеткаларын аргындаштырууга мүмкүн экендигин көрсөттү, ал эми особдорду мындай учурда аргындаштырууга мүмкүн эмес (Мисалы, адам х чычкан; адам х тоок жана башка).

Клеткаларды гибриддештирүү жана көчүрүү, клеткалык инженерия деп аталат, ал биотехнол-да эң келечектүү багыттардан болуп эсептелет.

Молекулярдык биол-да молекулярдык гибриддештирүү колдонулат. Мисалы, ДНКнын ар башка молекулаларын бири-бири менен, же ДНКнын молекуласын РНКнын молекулалары менен аргындаштыруу жүргүзүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Делеция

thumb|Делеция.
Делеция - хромосоманын структурасынын өзгөрүшүнүн бир түрү, анын жетишсиздиги. Жетишсиздик хромосомдун кандайдыр бир бөлүгүнүн кемип калышы. Д-нын өлчөмү бир нече нуклеиддик жуптан, бир канча гендерди камтыган фрагментке чейин болушу мүмкүн. Эгерде хромосомдордун орто жеринде бөлүк кемип калса, жетишпесе, Д. Же хромосом ичиндеги кемип калуу деп аталат. Эгерде кемип калуу хромосомдун учтарында болсо дефишенси деп аталат. Кемип калуунун (жетишсиздиктин) негизинде тукум куума касиет өзгөрүп, ал эми хромосомдун көбүрөөк бөлүгү жетишпесе, ал организм жашоого жөндөмсүз болуп, өлүмгө дуушар болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Дупликация

Дупликация (лат. эки эселенүү) - хромосоманын структурасынын өзгөрүүсүнүн бир түрү.

Д-да хромосомдордо ашыкча бөлүк пайда болуп, анын бөлүгүнүн (гендердин ) кайталануусу жүрөт. Бул жаңы белгилердин пайда болушуна алып келет. Д. жаңы гендердин пайда болушунда маанилүү роль ойнойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Жасалма мутациялар

Жасалма мутациялар - мутациялардын (тукум куума өзгөргүчтүктүн) санынын кескин түрдө жогорулашы биринчи жолу тажрыйба жүзүндө рентген нурларынын таасири менен алынган. Бул нурлардын таасири астында, алынуучу мутациялардын санын 150 жолу жана андан да көп жогорулатууга мүмкүн болгон. Мына ошондон тартып, мутацияларды эксперименттик жол менен алуу, эң эле ар кандай организмдерде - вирустардан жана бактериялардан , сүт эмүүчүлөргө чейинки организмдерде жана гүлдүү өсүмдүктөрдө иш жүзүнө ашырылган. 

Рентген нурларынан сырткары мутациялар башка ар кандай физ. (гамма нурлары, нейтрондор, протондор, жогорку жана төмөнкү темп-ралар жана башка), хим. (этиленамин, колхицин, бензопирен, азоттук к-та жана башка), биологиялык (вирустар( токсиндер жана башка) таасирлер аркылуу пайда болушу мүмкүн.

Кийинки убактарда мутациялардын багытына таасир этүүнүн кээ бир жолдору белгиленип жатат. Мутацияларды алуунун практикалык чоң мааниси бар. Анткени тукум куума өзгөргүчтүк кескин түрдө жогорулап, тандоо үчүн материал берет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Жыныс менен чиркелишкен гендер

thumb
Жыныс менен чиркелишкен гендер - Х жана У хромосомаларда жайгашкан гендер Ж. м. ч. г. деп аталат. У хромосомада жайгашкан гендер аныктаган белгилер, тукумга эркек жыныска гана берилиши мүмкүн. Х хромосомада жайланышкан гендери боюнча ургаачы организм гомо жана гетерозиготтук болушу мүмкүн, бирок гендердин рецессивдик аллелдери анда гомозиготтук абалда гана байкалышы мүмкүн.

Ал эми эркек жыныста бир гана Х хромосома болгондуктан, мында жайгашкан бардык гендер, рецессивдик гендер да фенотипте көрүнүшү мүмкүн. Мындай организм гемизиготтук организм деп аталат.

Жыныс менен чиркелишкен белгилердин тукумга берилүү схемасын жазганда, генетикалык формулада гендердин символу менен катар, жыныс хромосомдору жазылат. Мисалы, жемишчи чымында Х-хромосом менен чиркелишкен, көзүнүн түсүн аныктаган гендер бар. Көзүнүн кызыл түсүн аныктаган аллелге (ХW) үстөмдүк кылат. 

Эгер чымындын гомозиготтук кызыл көз ургаачысын (ХW ХW), ак көз эркеги (ХwY) менен аргындаштырганда, биринчи тукумдун бардык чымындардын көзү кызыл түстө болот.

P ♀ xWxW x xwу♂

Гаметалар xW,xW xwУ

F1 xW,xw; xW,xw; xWу; xWу бардыгынын көздөрү кызыл түстө. 

Эгер ак көз ургаачысын (Xw,Xw) кызыл көз эркеги (ХWY) менен аргындаштырганда, тукумунда ургаачылары кызыл көздүү (xW,xw) , ал эми эркектери ак көздүү (xwу) болушат. Мында белгинин тукумга берилиши кайчыланып, бири бирине каршы терши жүрүп, атасынан кызына жана энесинен уулуна өтөт.

Адамда да кээ бир оорулардын тукумга берилиши жыныс менен чиркелишкен түрдө болот. Мисалы, гемофилия (кандын жай уюшу), көздүн түстүн начар көрүшү же дальтонизм (адам кызыл жана жашыл түстү ажырата албайт), гипертирихоз (кулактын жүндүү болушу) жана башка Гемофилия (Хh) жана дальтонизм (Хd), Х хромосома менен чиркелишкен рецессивдик белги, ошондуктан эркек жынысында жана аял жынысында да болушу мүмкүн, ал эми гипертирихоз У хромосома менен чиркелишкен белги (Уz) болгондуктан, эркек жыныста гана болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Категория:Жыныстык билим берүү
Инбридинг

thumb|upright
Инбридинг (англ. inbreeding - ичинен төлдөтүү) - бир популяция ичиндеги организмдердин тектеш формаларын аргындаштыруу. Өзү менен өзү чаңдашуучу өсүмдүктөрдө (буудай, арпа, буурчак, гозо жана башка) И. дайыма болуучу кубулуш. Кайчылаш чаңдашуучу өсүмдүктөрдө жана малда, И. учурунда, зыяндуу гендерден улам, организм жабыр тартышы мүмкүн. И-дин зыяндуу таасири (Мисалы, жүгөрүнүн, картошканын сабагы өспөй түшүмдүүлүгү начарлайт) көп байкалат. Тоокту жыл сайын тектеш жупташтуруудан алынган жөжө борпоң жана кунарсыз келет. Эки бир туугандын балдары баш кошсо, анын балдары тукум куума оорулар менен көп жабыркап, тубаса майып, өлүү туулушу же жашынан өлүп калышы байкалат.

Айрым учурда малга узак убакыт И. колдонуу менен туруктуу тукум алууга болот. Академик М. Ф. Иванов И-ди жаңы порода түзүүдө кездешүүчү элементтердин бири деп эсептеп, украин ак чочкосун чыгарууга колдонгон. Кээ бир жерде өсүмдүктөрдүн өз ара чаңдашуусу жана жаныбарлардын жупташуусу менен сейрек жолугуучу формалар түзүлөт. Мисалы, Н. И. Вавилов байкаган Памирдеги кара жана жумшак буудай жана башка.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Инверсия (хромосома)

Инверсия (хромосома) - хромосоманын бир бөлүгүнүн үзүлүп, 180ока айланып, ошол хромосомага кайрадан биригиши. 

И. хромосомада гендердин жайгашуу тартибинин өзгөрүшүнө алып келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Индуктор (биология)

Индуктор (лат. inductio - козгоочу)

 организмди (бактерияны) курчап турган чөйрөдө болуп, ферменттин иштелип чыгуусуна түрткү берүүчү зат. И-суз фермент бактерияда синтезделбейт. Мисалы, лактоза жок болгон кезде, ичеги таякчасында, бул кантты ажыратуучу ферменттер иштелип чыкпайт.
 өтө эле аз өлчөмдө, түйүлдүктүн клеткаларынын өз ара аракетине, багыттуу (кыймылына) жана алардын бири-бири менен болгон байланышын жөнгө салуучу, атайын заттын бөлүнүп чыгышына таасир этүүчү, гистондук эмес белок.

Индукция - индуктор козгогон процесстер.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Интеркинез

Интеркинез - мейоздун биринчи жана экинчи бөлүнүүлөрүнүн ортосундагы убакыт. Интерфазадан айырмаланып, И-де ДНК синтезделбейт жана хромосома материалдары эки эселенбейт. И. кыска убакыт жүрүп, хромосомалардын толук эмес деконденсациясы жана ядрочолордун жоктугу менен мүнөздөлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Интерфаза

thumb|Интерфаза.
Интерфаза – клетканын бөлүнүүсү бүтүп, кайра бөлүнүүсү жүргөнгө чейинки учуру; клетканын бөлүнбөй турган абалы. Бөлүнүү жөндөмдүүлүгүн жоготкон клеткаларда (Мисалы, нейрондордо) - акыркы бөлүнүүсүнөн, анын өлүмүнө чейинки мезгил.

И-да, клетканын бөлүнүүгө даярдануусуна байланыштуу, синтетикалык ошондой эле клеткалардын ткандык атайын кызматын аткарууну камсыз кылуучу, жиктөө процесстери жүрөт. И. клеткалык циклдин 90 % чейинки мезгилин камтыйт. И-лык клеткалардын өзгөчөлүү белгиси - хромосомалардын деспиралдык (спиралдуулугун жоготкон) абалы.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Интерсексуалдуулук

Интерсексуалдуулук (лат. inter - орто жана sexus - жыныс) - айрым жыныстуу особдордо эки жыныстын тең белгилеринин болушу. Бул жыныстык белгилер толук эмес өөрчүгөн болот, башкача атйканда орто - аралык мүнөздө болот жана алар особдордун денесинин белгилүү бөлүктөрүндө биргелешип байкалат. И-тун эмбрионалдык өөрчүүсү кадимкидей башталат, бирок белгилүү учурдан тартып, башка жыныстын өнүгүүсүндөй уланат. Өөрчүү канчалык эрте өзгөрсө, И. ошончолук кескин түрдө байкалат.

Генетикалык интерсексуалдуулук - кариотиптин же зиготанын четөөлөрүнөн пайда болот. Мында интерсексуалдуулуктун байкалышы же хромосомдук же гендик баланс менен аныкталат башкача атйканда жыныс хромосомдорунун санынын, аутосомдорго болгон катышы менен жана аларда жынысты аныктаган гендердин болушу менен чечилет.

Гормоналдык интерсексуалдуулук - айрым жыныстуу омурткалуу жаныбарларда ички секреция бездеринин бузулушунан пайда болот. Мисалы, омурткалууларда бөйрөк үстүндөгү без, гипофиз бези бузулганда, жыныс бездерин алып салганда, алмаштырганда жана башка

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎