Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Архе

Архе (грек. arke – башат, жобо, башталма, лат. princi-pium – байыркы грек философиясындагы аталыш. 

Философияга чейинки көз караштарда Архе төмөндөкүдөй маанилерде колдонулган:
 
 а) мейкиндик же убакыттык маанидеги кандайдыр бир нерсенин башаты, башкы чекити; 
 б) кубулуш, объекттин түпкү себеби; 
 в) башчылык, башкаруу, туңгуч бийлик. 

Терминологиялык жактан алганда Архе б. з. ч. 4-кылымда математика илиминин өнүгүшүнүн таасири менен пайда болуп, далилдөөлөрдүн, аксиомалардын түпкү башталышы катары эсептелген. Платондун окуусунда Архе онтологиялык жобо, таанып-билүүнүн башаты, гносеологиялык принцип ирээтинде кабыл алынган.
 
Аристотель архени семантикалык жактан түшүндүрүү менен аны төмөндөгүдөй айырмалаган: 

 эпистомологиялык башталма (анын негизинде далилдөөлөр ишке ашырылат); 
 онтологиялык башталма (маңыздын башаты, себептин төрт түрү).

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория:Байыркы грек философиясы
Асанга

thumb|upright|Асанга.
Асанга (310–390) – индиялык философ – бутпарасчы, йогалык мектептин негиздөөчүлөрүнүн бири. 

Эң башында ал хинаянеге кошулган, кийин махаянанын түзүүчүлөрүнөн болгон. Асанганын белгилүү чыгармасы – «Махаяна-сумуччая» (же «Абхидхарма-самуччая»). Ойчулдун «Махаяна-санграха» аттуу эмгеги философиялык баалуулукка ээ. Асанганын концепцияларына хинаянанын (айрыкча психологиядагы) түшүнүктөрүн кабыл алуу мүнөздүү. Асанга тантризмдин өнүгүшүнүн бирден бир баштоочуларынан да болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Байыркы индус философиясы
Категория:IV кылым
"Шоокум" журналы

“Шоокум” илим, турмуш жана маданият журналынын 2005- жылдын 21- декабрында белгилүү коомдук ишмерлердин, жазуучулардын , журналисттердин катышуусунда алгачкы санынын бет ачары өткөрүлгөн.
Журнал "Ыйык Ата Журт" коомдук жаштар фондунун демилгеси менен ачылган. Жарык, шоола, нур, үн, дабыш, жарыя, жышаан сыяктуу бир канча маанини туюндурган “Шоокум” деген ысымдагы бул журнал жалпы элибизге илимдүүлүктүн, жаштарга дем, күч берсин деген максатта чыгарылган.

Журналга жарыяланган ар бир макала, макаладагы ар бир ой, идея түпкүлүктүү кыргыз элинин тарыхынан, көөнө рух көрөңгөсүнөн сызылып алынган баалуулуктары менен бүгүнкү заманбап замандын жетишкендиктеринин жуурулушуусунан пайда болгон мүрөк суу сыяктуу.

Бүгүнкү күндө журналдын дайымкы окурмандарынын саны 4000ден ашты, (мунун ичинде Казакстандагы, Россиядагы, Украинадагы Түркиядагы, Германиядагы жана башка) өлкөлөрдөгү кыргыз диаспоралардын өкүлдөрүнө берилгендер), ал эми нускасы 3000ге жетти.

 Максаты 
 Кыргыз коомчулугунун, анын ичинде жаш муундарды объективдүү маалыматтар менен өз убагында кабардар кылып, коомдук прогресстен артта калбоого, ар кандай терс көрүнүштөрдөн арылып, Ата журт үчүн ак кызмат кылууга үндөө;
 Өлкө ичиндеги социалдык –экономикалык маселелерди чечүүгө салымын кошуу; 
 Ата мекендик журналистикада өзүнүн таасы, жүзү жана туруктуу позициясы бар. Эң башкысы эркин басылма болуу. 

Категория:Маданият
Категория:Гезиттер
Жунгар хандыгы

Жунгар хандыгы – 1635–1758-ж. өкүм сүргөн батыш моңголдордун мамлекети. Моңгол тилинде «жунгар» – «сол кол», ал эми «барунгар» – «оң кол» дегенди түшүндүрүп, бул аталыш саясий бирикмени туюнткан. Чыңгыз хандын тушунда биригишкен батыш моңгол уруулары бул мамлекетте анын аскерлеринин сол канатын түзүшкөн. Жунгар хандыгынын аймагы алгач чыгышта Хан-гай тоолорунун батыш кыркаларын, түштүктө Гоби чөлүн, батышта Моголстанды, түндүктө Иртыш, Енисей дарыялары башталган жерлерди камтыган. Кийин Жуңгария аймагы деп аталып калган. Түрк тилдүү калктар батыш моңголдорду «калмактар» (мусулман эместер), кытайлар «элюттар», ал эми өзүлөрү «ойроттор» деп аташкан. «Токой эли» деген маанини берет. Айрым маалыматтарда аларды «дербен ойрот», «төрт ойрот» союзу (бирикмеси) деп аташкан, анын курамы ар кандай мезгилде ар кыл болгон. Ойрот союзу В. Бартольддун пикири боюнча 14-кылымда түзүлүп, ага чорос, хошоут, торгоут жана хойт, Т. Бейшеналиевдин пикири боюнча ошондой эле элут, бахатутэ, хойт, кыргыз уруулары да кирген. 15-кылымда ойроттордун башчысы Эсен тайшынын (1439–55) убагында бүткүл Моңголия анын бийлигинде болгон. Ушул мезгилдерде ойроттордун аскерлери Теңир-Тоо тарапка жортуулдары уюштуруп, Сырдарыяга чейин келип турушкан. 16-кылымда ойроттордун бийлиги начарлап, мамлекет чорос уруусунун өкүлү Каракулла тайшынын аракети менен калыбына келген. Ал өлгөндөн кийин, бийлик анын уулу Баатыр хонтайжыга өтүп, 1635-жылдан ойроттордун өлкөсү Жунгар хандыгы деп атала баштаган. 17-кылымдын башында торгоуттар Россия аймагына көчүп барып, Волга дарыясынын оң жээгине жайгашып, Ак калмактар хандыгын түзүшкөн. Жуңгариянын калкы негизинен көчмөн турмушта жашап, мал чарбачылык менен кесиптенишкен. Коңшу өлкөлөр менен саясий-экономикалык алакада болуп, ушул жагдайдагы маселелерди аскер күчүнө таянып чечүүгө ык коюшкандыктан, жоокерчилик турмуш кечиришкен. Ойроттор лама багытындагы сарылар динин (желтая вера) тутушкан. Хандыкта хонтайжыда чексиз бийлик болуп, ал атадан балага мураска өткөн. Анын алдында кеңешүүчү орган катары зорго түзүлгөн. Зорго – хандын жакын туугандары менен таасирлүү уруу башчыларынан (тайшалар, зайгандар жана нойондор) турган. Жунгар хандыгынын бийлик ээлери: Эрдени Баатыр хонтайжы (1635–53), Сенге хонтайжы (1653–70); Галдан Бошокту хан (1670–97); Цеван Рабдан (1697–27); Галдан Церен (1727–45); Цебен Доржи Намжил (1745–50); Эрдени Лама баатыр хонтайжы (1750–53); Даваци (1753–55); Амурсана (1755–57). 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 1-жарымында ойроттор Чыгыш Түркстанда (негизги калкы уйгурлар, кыргыздар) Кыргызстандын, Казакстандын жана Өзбекстандын кээ бир жерлерин ээлеп алып, калкынан салык (алман) алып турган. 18-кылымдын ортосунда түрк тилдүү калктар: казактар, кыргыздар, каракалпактар, өзбектер, уйгурлар биргелешкен боштондук кыймылдын натыйжасында калмактарды өз жерлеринен сүрүп чыгышкан. Жунгар хандыгы 18-кылымдын ортосунда ички чыр-чатактан жана бийлик талашуудан начарлап, Цин империясына караган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Вишишта-Адвайта

thumb|Вишишта-адвайте.

Вишишта-адвайта, - байыркы индиялык диний-философ, ведантанын тарапкери. Вишиштанын ою боюнча, «Мен» менен Кудайдын окшоштугуна карабастан дүйнөдө акыл эси бар көптөгөн жандар менен акыл эси жок нерселер жашайт. Ал Кудай жараткан дүйнө канчалык реалдуу болсо, Кудай да ошондой реалдуулукка ээ деп эсептеген.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Индус философиясы
Абонент

Абонент (фр. abonner – жазылуу) – электр менен камсыз кылуу (электр кубатын пайдалануучу), буюмду акысыз пайдалануу (китепкана абоненти ж. б. у. с.), же акы төлөө менен тейлөө кызматын көрсөтүү (телефон, борбордоштурулган чарбачылык жана таза суу менен жабдуу тутумдарынын абоненти ж. б. у. с.) келишимдерин түзгөн келишим тараптары.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Абоненттик карыз

Абоненттик карыз – коммуналдык чарба, байланыш 
мекемелери менен уюмдарынын тейлөө кызмат акысын белгиленген мөөнөттө төлөп 
берүү боюнча пайдалануучунун (абоненттин) милдеттенмеси.
 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Горгий

Горгий (Х.Т.ч. 480—380) — Леонтинден (Сицилия) чыккан, Байыркы Грецияда софист болгон. 

Шаарларды кыдырып, риторикадан сабак берип, өмүр өткөргөн. «Жок нерсе жөнүндө же Жаратылыш жөнүндө» деген трактат жазган, анда төмөнкү үч тезис каралат: 
1) эч нерсе жок; 
2) эгер бир нерсе бар болсо, анда аны таанып-билүүгө болбойт; 
3) бирок, эгерде ал таанылып-билине турган болсо, анда бары бир аны сөз менен сүрөттөөгө жана экинчи бирөөгө сүрөттөп айтып берүүгө да мүмкүн болбойт.

Биринчи жобону Горгий төмөнкүдөй жол менен далилдейт. Адегенде ал болмуш эмес (жок нерсе) жок деп айтат. Ал эми болмуш жөнүндө болсо, ал же түбөлүк бар болуп турган нерсе, же жаралып бар болгон деп айтса болот. Болмуш түбөлүктүү боло албайт, эгер ал түбөлүктүү болсо анын чеги да болбос эле, бул, демек ал эч жерде жок дегендикти билдирет; ал жарала да албайт, эгер ал жаралган болсо анда ал же болмуш эместен, же болмуштан гана жаралып бар боло алмак. Бирок мунун экөө тең мүмкүн эмес, анткени болмуш эместен эч нерсе жаралып бар боло албайт, ал эми болмушан болсо болмуш жаралып бар болбойт, анткени болмуш өзү жашап бар болуп турат. Мына ошондуктан болмуш дегенибиз жок нерсе Горгий кийинки эки тезисти да ушундай эле аргументтер менен далилдейт.

Келтирилген мисал сөздөрдүн маанисин жана алардын ар түрдүү контекстерде өзгөрүлөрүн Горгий канчалык так пайдаланганын көрсөтүп турат. Софисттердин бардык далилдөөлөрү ушундай амалда жүргүзүлөт. Мында риторика искусствосу, адамга сөз менен таасир көрсөтүү чоң роль ойнойт. 

Горгий сөздү адамдын эң мыкты куралы деп билет: 

«Сөз эң кубаттуу өкүмдар, ал теңирлик иштерди эң эле аз күч жумшап, эң эле байкалбаган иштердин жардамы менен аткарып коёт, анткени ал коркунучту айдап салууга да, кайгыны кууп салууга да, камкорлукту пайда кылууга да, боорукерликти арттырууга да жөндөмдүү келет...»

 Колдонулган адабияттар 
Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория:Инсандар
Абоненттик почта үкөгү

Белгилүү бир дарекке жөнөтүлгөн почта жөнөтүмдөрүн алуу үчүн көп кабаттуу турак үйлөрдүн улагасында, элет жергесиндеги айыл-кыштактардын ыңгайлуу жерлерине орнотулган көп уялуу үкөк.
Электрондук маалымат жана байланыш каражаттарынын өнүгүшү менен абоненттик почта үкөктөрүнүн коомдогу байланыш түзүү орду төмөндөп кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Органон

thumb|

Органон (гр. organon – курал, каражат) – византиялык окумуштуулар тарабынан аталган Аристотелдин логикалык чыгармасы. 

Византиялык окумуштуулар аталган чыгарманы чындыкты таанып билүүнүн негизги «каражаты», «куралы» катары карашкан. Ф. Бэкон тарабынан жазылган «Жаңы органон» («Novum organon») (1620) деген чыгармада автор өзүнүн индуктивдүү логикасын Аристотелдин дедуктивдүү логикасына карама-каршы койгон. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория: Байыркы грек философиясы
Категория: Батыш философиясы
Категория: Инсандар
Өз ара аракет

Өз ара аракет – адамдардын аң сезиминде объективдүү чындыктын предметтери менен кубулуштарынын, ошондой эле ошол предметтер менен кубулуштарды чагылдырган ой пикирдин жалпы, текши байланышын туюнткан философиялык түшүнүк. 

Өз ара аракет – түз же кыйыр, ички же сырткы байланышынын, мамилесинин бир түрүн билдирет. Дайыма кыймыл аракетте болгон материяны караганыбызда – деп белгилейт Ф. Энгельс, өзүнүн «жаратылыштын диалектикасы» аттуу эмгегинде, биринчиден болуп Өз ара аракетти байкайбыз. (К. Маркс, Ф. Энгельс. соч. т. 20. 546-бет.). Өз ара аракет объективдүү жана универсалдык мүнөзгө ээ болуп себеп менен натыйжанын ортосундагы мамилени аныктайт. Өз ара аракеттин негизинде пайда болгон карама-каршылык объектилердин пайда болушунун, өнүгүшүнүн эң терең булагы, эң негизги жолунун акыркы себепкери болуп саналат. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория: Байыркы грек философиясы
Категория: Батыш философиясы
Категория: Инсандар
 

fr:Interaction (sciences sociales)
Григорий Сковорода

thumb|upright|Григорий Сковорода.
Григорий Сковорода (1722–1794) – агартуучу – демократ, философ, акын. Киев-Могилян диний академиясын бүткөн. (1738–41; 1744–50), өзү ачкан “Кыйынчылыктан чыгуу” жобосу: Сковороданын курч, таамай сөзү – “керектүү” нерсе оор эмес, оор нерсенин кереги жок. Материянын түбөлүктүүлүгүн жаратылыштын мыйзам ченемдүүлүктөрүн тааныган. Философиянын негизги маселесин чечүүдө материализм менен идеализмдин ортосунда турса да, материализмге көбүрөөк оогон, тактап айтканда Сковородага дуализм мүнөздүү. Барын камтуучу «үч дүйнө» концепциясын түзгөн: «макрокосм» (табият) «микрокосм» (адам) жана ал экөөнү бириктирген «символдор дүйнөсү». Ар-бири «ички» (рух, дух) жана «сырткы» (материалдык) нерседен турат. Тирүүсүндө жарык көрбөгөн кол жазмалары: «Эзоптун тамсилдери», «Жашоодогу чыныгы бакыт жөнүндө үч жолоочунун аңгемеси», «Жан дүйнө жөнүндө сырдашуу» ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1722-жылы
Категория:Өлгөндөр 1794-жылы
Роза

thumb|right 
Роза гүлү өзүнүн сулуулугун эле бербестен, ошол сулуулукту сиздер менен да бөлүшөт. Көп жылдар бою айымдар роза гүлүн дененин сулуулугу үчүн колдонуп келишет. Роза гүлүнүн желекчелеринен ар түрдүү, жыттуу косметикалык каражаттар даярдалат. Булардын арасынан эң популярдуусу роза гүлүнүн майы жана жыттуу суусу.
Белеке берилген роза гүлүнүн орому кургап калса, аны ыргытып жибербестен, бүт денеңизге ароматерапия сеансын белек кылып ырахат алсаңыз болот. Роза гүлүнүн желекчелерин жөн эле ваннага салып ырахаттансаңыз да болот. Бирок биз, денени жылмакай жана жыттуу кылчу сулуулук сырларын сиздер менен бөлүшөбүз.

 Интернеттик шилтемелер 
http://www.google.kg
Категория:Өсүмдүктөр арип боюнча
Стёпин, Вечеслав Семенович

thumb|Стёпин Вячеслав Семёнович
Вячеслав Семенович Степин (19.04.1934 - 14.12.2018(ру) Степин Вячеслав Семенович , iphras.ru) – советтик философ, СССР Илимдер Акажемиясынын корр. мүчөсү (1987). Белорус мамл.универ. бүтүргөн. 1959-жылдан баштап окутуучу. 1981–87-ж. БМУ гуманитардык факультетинде. Философия кафедрасынын башчысы, 1987–88-ж. ССР ИАнын табият таануу тарыхынын жана техника институтунун директору.

Ал эми 1988-ж. СССР ИАнын Философия Институтунун директору. Таануу теориясында, философия жана илимдер методологиясында, табият таануу тарыхы чөйрөсүндө эмгектенген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1934-жылы
Категория:Өлгөндөр 2018-жылы
Белгилер жөнүндөгү окуу

Стоиктер мектебине байланыштуу түшүнүктөрдүн бири.

Стоиктер сөз менен берилүүчү («лектон») белгилер жөнүндөгү окууга эң көбүрөөк салым кошушкан. «Лектон» аркылуу стоиктер ойломдун сөз менен билдирилген, аныкталган белгилүү бир мазмунун белгилешкен. Стоиктердин туткан негизги ой-пикири «лектон» айтылган сөздүн тутумунда гана (же жалпы эле тамгалардын тутумунда гана) жашап турат дегенди билдирет. Ошол эле убакта тамганын, сөздүн өзү лектонсуз жашай албайт. Лектон теориясы сөздөрдүн мааниси жөнүндөгү теория, анын бул проблемага карата таштаган биринчи кадамы, бул болсо философиянын кийинки тарыхында, айрыкча азыркы аналитикалык философияда өзүнүн ар тараптуу чагылышын тапкан.

Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория: Байыркы грек философиясы
Категория: Батыш философиясы
Лектон теориясы

Лектон теориясы стоицизмдин гносеологиясында өзгөчө орунду ээлейт жана бардык билимдер туюмдардан жаралат деп эсептөөчү сенсуалисттик теория болуп саналат. Туюмдар жана кабылдоолор эске тутулат да, элестөөнү пайда кылат. Бул элестөөлөр кайра иштелип чыгып, кайталана тургандары бөлүнүп көрүнөт да, ошентип түшүнүктөр калыптанат. Түшүнүк — бул предметтин «көчүрмөсү», предметтин жан дүйнөгө түшкөн изи.
Стоиктер өзүлөрүнүн гносеологиясында «каталепсис» түшүнүгүн киргизишкен, бул бат түшүнүү, аңдоо деген маанини билдирет. Стоиктер тааным процессине субьектинин «макулдук» моментин киргизишет, бул тааным актысында катышып туруучу өзүнчө бир эрк актысы. Ошентип, стоиктердин оюна ылайык, тааным бар болуп турган предметти туюмдардын, кабылдоолордун пайда болушу түрүндө, бул предметтин жан дүйнөдө тартылган сүрөтү жана субьектинин макулдугунун пайда болушу түрүндө ишке ашат. Бүткүл ушул процессти «каталептикалык фантасия» деп аташат. Субьектинин макулдугу — бул логикалык аңдап билүү, бат түшүнө коюу дегендик, бул акыл-эстүү ишмерлик болуп саналат.

Түшүнүктөрдүн пайда болушунун бул айтылып өткөн процесси стоиктерде сезимдик кабылдоо жана акылдын аң-сезимдүү ишмердиги аркылуу ишке ашат. Бирок бул процесстен башка да стоиктер өзүнөн өзү келип пайда боло турган түшүнүктөрдү да таанышат. Буларды алар биринчи (калыптанган) түшүнүктөрдөн мурда жүрө турган алдын ала боолголонмо түшүнүктөр, биринчилердин антиципациялары деп аташкан. Буларга ар түрдүү жалпы эскерилүүчү түшүнүктөрдү, кадыресе аң-сезим түшүнүктөрүн таандык кылышкан. Ошол эле убакта стоиктер — өздөштүрүү үчүн билим жана тарбия талап кылына турган илимий түшүнүктөрдүн да бар экендигин таанышкан. Стоиктер эң жалпы илимий түшүнүктөрдү категориялар менен аташкан, алардын ичинен, стоиктер үчүн эң жогорку категория «маңыз» болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория: Байыркы грек философиясы
Категория: Батыш философиясы
Ли (философия)

Ли (кыт. – мыйзам, табияттын мыйзамы, жогорку чындык дегенди билдирет) – Неоконфуцианство философиялык мектебинин түшүнүгү. Л. түшүнүгү жалпы жонунан заттын, нерсенин ырааттуулугун, түзүлүш тартибин аныктайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 204,I0SBN 9967-14-020-8

Категория:кытай философиясы
Маңыз категориясы

Стоицизм философиясына байланыштуу түшүнүктөрдүн бири.

Алар субстратка (субстанцияга) ээ болгон тулкулар гана бар деп эсептешкен. Тулкулардын сапаты да тулкулардын турат жана алар материалдык нерсе. Дүйнөдөгү бардык нерселер төрт табигый кубулуштан турат, алар: от, аба, суу, жер. Гераклиттей эле алар да дүйнөнүн түпнегизи — от деп эсептешкен. Бирок алар дүйнөдө эки түпнегизди: пассивдүү материяны жана кыймылдагы түпнегиз — логос, же Кудайды бөлүп айырмалашат. Диоген Лаэртскийдин сөзү боюнча, «алар баардык нерселерде эки түпнегизди: жигердүү жана жапакечтик түпнегиздерди таанышат. Жапакечтик түпнегиз — сапатсыз маңыз, башкача айтканда заттар, ал эми жигердүү түпнегиз — ошол жигердүүлүккө камтылып турган акыл-эс, башкача айтканда - Кудай. Ал түбөлүктүү жана Ал — бардык нерселерди Жараткандын өзү».

Айтылган төрт табият кубулушу, стоиктердин пикири боюнча, өз ара аракеттенишип, «пневматикалык тонусту» пайда кылат, алар муну жылуу аба менен оттун өз ара аракеттеринин таасири астында пайда болуучу жана нерселердин булагы болгон чыңалуу деп билишкен.
Стоиктер детерминисттик позицияда ырааттуулук менен турушкан жана дүйнөдөгү бардык нерселер себептик байланышка баш ийип турат деп эсептешкен. Ушуну менен бирге алар өзүлөрүнүн детерминизм концепциясын фатализмге чейин алып барып жеткиришкен, алар дүйнө кайталанып туруучу циклдер боюнча өнүгөт, ал дайыма баштапкы стадиясына кайрылып барып турат, ал өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүнөн толук ажырап бүткөндө кайрадан отко айланат да, дүйнөлүк өрттө өлөт деп эсептешкен.
Космосту стоиктер (Платон сыяктуу) акыл-эстүү нерсе катарында элестетишкен. Диоген Лаэртский ал жөнүндө мындай деп жазат: «Бүткүл дүйнө жандуу, акыл-эстүү, тирүү нерсе, ал эми анын башкы бөлүгү — эфир... Дүйнө бирдиктүү, анын учу-кыйыры бар, тоголок, бул анын кыймылы үчүн өтө ыңгайлуу» [ VII, 139—140.].

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 
Категория:Философия
Категория: Байыркы грек философиясы
Категория: Батыш философиясы
Субъект

Субъект (лат. subjectum – ээ, тийиштүү) – философиялык категория. Биричилерден субъект түшүнүгү (Аристотелде) касиет алып жүрүүнү белгилейт, аракет, абал бул мамиледе субстанция түшүнүгүнө шайкеш. 17-кылымдан баштап «субъект» гносеологиялык мааниде болуп колдонула баштады. Субъектини бүгүнкү күндөрү активдүү аракет жана билүүгө аракет жасаган эрктүү, аң-сезими бар адамды билебиз.
 
Субъективтүү – Гегелдин философиясынын категориясы; абсолюттук идеянын жаратылышта болушунун чектоосу, калыптануу этабын белгилейт качан карама-каршылыктан рухий мазмуну жана жаратылыш формасы (болмуштун идеядан сыртта болушу) рух жаралат же болбосо адам жана адамзат идеяны алып жүрүүчү катары. Рух өнүгүүнүн үч стадиясын басып өтөт: объективдүү рух, абсолюттук рух. Субъективтүү жекелик рух.

Субъективтүү идеализм – философиялык багыт; анын өкүлдөрү объективдүү дүйнөнүн бар болуусун же активдүү субъектинин аракетин толугу менен жактоочулар. Субъективтүү идеализмди сезүү, өмүр сүрүү, аракет, көнүмүш дүйнөнү тааныткан. 

Субъективтүү фактор – тарыхта массалардын, класстардын, теориялардын жана жеке адамдын субъектинин ишкердүүлүгү объективдүү коомдук шарттардын сакталышы жана өнүгүүсү өзгөртүүгө багытталышы ар түркүн форма жана деңгээлдерди эсептейт.

Субъективизм – дүйнөгө көз карашынын позициясы, объективдүү чындыкка жакындоодон четтөө, жаратылыш менен коомдун объективдүү мыйзамын жоктоо. Субъективизм идеализмдин гносеологиялык бирден бир негизги бутагы. Субъективизм позиция катары жаратылыштын объектиси катары түшүнүү мүмкүн эместиги реалитивизм жана агностицизмге «субъективдүү караңгылыкка» чындыктан алысташына алып келет. Философия тарыхында Субъективизм өкүлдөрү Беркли, Юм, Фихте. Субъективизм элементтери иделизмдин Канттын философиялык окууларына мүнөздүү. 0551141020 чалгыла

Саясат субъектиси – өз мүддөсүнө байланышты саясат өмүрүнө активтүү аралашып, башкалардын санасына, иш-аракетине. жагдайына таасир жасоочу, саясат катынаштарына белгилүү өзгөрүштөр киргизчу, саясат жасоочу адам, уйум же коомдук топ.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Байыркы латын философиясы
Категория:Батыш философиясы
Аброгация (жойгу)

Аброгация(Жойгу) (лат. abrogatio ) – пайдасы тийбей калган, же болбосо заманбап болбой калган мурдагы мыйзамды жокко чыгаруу. Аброгация жаңы мыйзам деп жарыяланат. Өзгөчөлүктөрү: Аброгация – мурдагы мыйзамды жаңысы менен толук алмаштыруу; дерогация – мыйзамдын айрым бөлүктөрүн жокко чыгаруу; оброгация – мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү; суброгация – мыйзамга толуктоолорду киргизүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр