Аралбаева Жеңилдик

Аралбаева Жеңилдик (1934-1993) Саймачы. 1934-ж. Тоң районундагы Жер-Үй айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. Ага Сүрөтчүлөр союзунун президиуму «элдик чебер» деген наам берген. 1989-жылдан Сүрөтчүлөр союзунун, 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Саймачы катары элдик сырдана көчөт элементтерин, дал өзүндөй саят. Көчөт элементтерин көркөм каражат катары колдонуп, ага өз изденүүсүн ойдогудай берет. Анын түп нускасын чыгармачылык менен өздөштүрүп кетүү касиети бул узда жогорку чекке жетет. Ушундан улам «Жеңилдик көчөтү» пайда болгон. Жеңилдиктин көркөм көчөтүнүн жаңы түрү ийне сайма менен шибеге (илме) сайма ортосунан жаралган. Көчөт элементтери мындайынан караганда кылкандуу өсүмдүктөрдү, дан жыттанган кыйкас орок маалын элестетет. Анын көркөм каражаттары «мүйүз оюмдарынан» турат. Ага уз «кыргак көчөт» деген ат берет. Сайманы кийизге, териге, кездемеге, таарга түшүрүп, туштук, туш кийиз, күзгү кап, аяк кап, атыр баштык, жан баштык, текче, элдик кийим-кечек (чепкен, чапан, кемсел, бешмант, чыптама, белдемчи ж. б.) жасайт. Өңдөлгөн, кол боёкко боёлгон жаргак териге, бир өңчөй согулган таарга сайма саюу салттуулугун ал өзүнчө өздөштүргөн. Салттуу өнөрдү калыбына келтирүүгө, унутулган түрүн кайра жаратууга, жаңыча өнүктүрүүгө аракеттенет. Жеңилдик - жаңычыл саймачы. Ал элдик салттуулукту профессионалдык менен тутумдаштырат. Жеңилдик эки көчөттун ич ара катышынын мыйзам ченемин кылдат туюнат да, анын сайма көчөтүнүн «суусу» толкунданып, төө өркөчтөнүп, кош сызыктанып, шакекчеленип, өзүнчө түрдөн түр чыгарып кетет. Уз көчөттү таңдайлаштырып саят. Ошондо чийим боюнча жиптүү шибеге бир айланып чыгып, кайра ошол из аркылуу сайылат. Жердикке түшкөн сайма кайберен сонуркап оттой турган кумай чөбүнө окшошот. Ал кандайдыр эшилип, чыйратылган жип сыяктуу таңдайлаша түшүп, өзүнчө кооз көрүнөт. Көп жылдар урунулуп, жердиги эскирип, өдү өчкөн сайын сайма жүзүнө чыгат. Антип таңдайлаштырып саюу менен катар боёкторун күрөңдүтүп жана көгүштөнтүп, коңур түр түшүрүү саймачынын өңдү таба билуү сыйкырдуулугун айкындайт. Уздун буюмдары басмырттыкты, коңурдукту, сылыктыкты жана муңайымдуулукту сездирип, тилектештикти, жүрөктүштүктү айгинелейт. Көркөм көчөт аркылуу кыргыз элинин үрп-адатын, пейилин, дил сезимин көрсөтөт. Уздун дагы бир өзгөчөлүгү: түстөрдү өз ара чеберчиликте айкалыштыруусу жана жасалып жаткан буюмдун жалпы аянты менен сайма көчөттөрүнүн көлөмүнүн ич ара катышын туура чечүүсү. Уздун сарысаптаган үлгүлөрүнө түшкөн «мүйүз оюму», «кыргак оёму», «жарым кыял оюму», «бармак боочу», «гүл» оюм-көчөттөрүнүн ич ара жупталышында ак өңдөр алачакмактанбайт. Күрөң, кара түс «кабагын sapamı салбайт», сары өң өзүнө калган түстү оодарып албайт, көк-кызыл түстөр илбериңки келип, уздун өзүндөй коңур, сылык, адептүү баамдалат. Автордун күзгү каптары элдик салттуу буюм-тайымдардын негизинде жаралган. Туштукка үндөшүп, аны менен бир бүтүмдү түзүп турат. Көчөттүн көркөм каражаттарын чечмелегенде муну уз «чамгарак» деп атайт. Себеби, андагы тор чачыктар боз үйдүн керегеси өңдөнөт. Жаңычыл уз тармал терини тарамдап, мамыктай жумшак кылып, аны чечмелегенде буюм бетине боз торгойлорду символдоштурат. Кадимки боз торгой жашыл токойдо береке бейпилдикти даңазалап тургандай сезилет. Буюмдун чети көк жердиктен туруп, ортосу көрпө болуп анда «торгой уялайт». Мунун төрт тарабы тор чачыланып, учу топ чачыкталат. Ушундай эле сайма ыкмасы менен бүткөрүлгөн текчелери ыргайдын мөлтүрөгөн кызыл мөмөлөрү бышып, ошол көз жоосун алган учурдун ортосундагы табакча аныи. мөмөсүн символдоштурат. Четиндеги сайма таңкы шүүдүрүмдү элестетет. Ал майда саймалар «торгой көздөнүп» кетет. Уздун туштуктарынын аянты бирдей берилет. «Эл кайда көчөт» аттуу чакан буюму төрт табакчадан туруп, «төкмө чачык» менен кооздолот. Жеңилдик элдик кийим-кечектерге да бөтөнчө назар таштайт. Кызыл жердикке сайылган кызыл белдемчиге «закым» деп ат койгон. Чынында эле көз алдыга кемедей бир тартылып кетүүчү кубулуш элестейт. Мында «кыргак сайма» менен «илме сайма» эриш-аркакталып, чачыгына шуру чөгөрүлгөн. Көчөттөр суюгураак түшүп, жердик кызылдан тандалганда, чыптамасы экөө бир бүткөн ойду, буюмдук үлгүнү түзөт. Буга жанда ала жүрүүчү баштык кошулат. Чебер эл турмушун мыкты билип, көркөм көчөт жаратууда аларды буюмда даана элестете берет. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароосынагы». Туш кийизи үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин диплому, кароо-сынактын лауреаты. 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Сайма буюмдары жана элдик кийим-кечектери үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1987 -ж. «Жаштардын бүткүл союздук фестивалы». Туш кийизи үчүн Жаштардын Бүткүл союздук фестивалынын лауреаты; 1988- ж. Фрунзе. Чебердин жекече көргөзмөсү; 1989 ж. СССР Сүрөтчүлөр союзуна өтүүгө талапкерлердин көргөзмөсү. 1989 ж. Токтогулдун 125 жылдыгына карата «Сүрөтчүлөрдүн жана Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык көргөзмөсү». Сайма үлгүлөрү үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин I даражадагы диплому; 1990 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Сайма буюмдары жана элдик кийимдери коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар