Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Өндүрүштү рационалдаштыруу

Өндүрүштү рационалдаштыруу — натыйжалуулугун жогорула­туу максатында коомдук өндүрүштүн методдорун жанa каражаттарын өркүндөтүп (жакшыртып) отуруу процесси. 

Бул процесс техниканын жана жалпы эле өндүргүч күчтөрдүн объективдүү аракетте турган закондору б-ча ишке ашып, социализм учурунда төмөнкүдөй багыттарда жүргүзүлөт: 
1) эмгек каражаттарын (куралдарын) жанa технол. процесстерди өркүндөтүү; 
2) эмгек заттарын, б. а. сырьёнун жанa чыгарылган буюмдардын бардык сапаттарын жакшыртуу; 
3) эмгектн өркүндөтүү (Эмгекти илимий уюштуруу).

Өндүрүштү рационалдаштырууда эмгекти нормалоо менен эмгек акыны жакшыртуу, завод ичиндеги пландоо, эсеп-кысап, отчёттуулук жанa контроль маселелерин өркүндөтүү чоң мааниге ээ. Бул процессте коомдук эмгектпн уюштурулушун жанa өндүрүштү башкарууну бүткүл эл чарбасынын масштабында өркүндөтүү, илим менен техниканын жаңы табылгаларын ылдам киргизүү, соң. мелдештин артыкчылыктарын колдо­нуу, өндүрүштүк пшканаларды жана бүтүндөй эл чарба тармактарын ав­томат менен башкаруу системасын киргизүү, ойлоп чыгаруучулук натыйжаларын жанa рационалдуу сунуштарды пайдаланганда зор роль ойнойт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология
Өндүрүштү топтоо

Өндүрүштү топтоо — ири ишканалардьш көбөйүшү жанa аларда коом­дук ондүрүш каражаттарын, жумушчу күчүн жанa продукцияны улам арбыныраак жыйноо.
 
Өндүрүш менен каппталдын топтолушу—капитализмдин закону. Капитализмде өндүрүш негизинен капитал аркылуу топтолот. Өндүрүштү топтоо капиталды борбордоштурууну жанa топтоону ылдамдатат. Ири ишканалардын өндүрүштө, жүгүртүү чөйрөсүндө мүмкүндүктөрү кеңири, чакан ишканаларга Караганда пайда нормасы жогору болот. Империализмде монополиялык топтоо ишке ашып, экон. кубаттын басымдуусу ири монополияларга ыйгарыла баштайт. Алар капиталы арбыган сайын жумушчуларды эзүүнү күчөтүп, продукциясын сатууда аз чыгым тартып, жогорку пайда алууга умтулат. 

Мамл. кызыктыруу Өндүрүштү топтоонун кубаттуу факторуна айланганда биригүүчү компаниялар маалымат атайын субси­дия жанa салык төлөөдө жеңилдик алат. Экономиканы милитаризациялоо монополиялык топтоону күчөтүүдө. Мамл. согуш заказдары негизинен ири өнөр жай компанияларына ыңгайлуу шартта берилет. Монополия­лык Өндүрүштү топтоого эл аралык конкуренция да жетишерлик көмөктөшөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экономика
Категория:Өндүрүш
Өндүрүш фондулары

Өндүрүш фондулары — соц. ишканалардын, бирикмелердин мате­риал өндүрүшү үчүн зарыл эмгек куралдары менен заттары, имараттары менен курулуштары. Өндүрүш фондулары негизги жана айланма деп бөлүнөт. 

Ил.тех. прогресс шартында Өндүрүш фондуларынын ичинен а. ч. машиналары, жабдуулар, мине­рал жер семирткич жанa тоют улам кебөйүүдө. Өндүрүш фондуларынын өсүшү а. чарбаны индустрпялаштыруунун материалдыктех. негпзин түзөт. Бул негиз агрардык өнөр ж. бирикмелерин жанa территориялаш-өндүрүш комплексин уюштуруута байланыштуу чыңалып жатат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология
Категория:Өндүрүш
Өндүрүш ыры

Өндүрүш ыры, өндүрүш жолу — адамдар өндүрүштүк жанa жеке керектөөсүнө жумшоочу материал байлыктарды өндүрүүнүн тарыхый кальшка түшкөн ыгы (амалы); өндүргүч күчтөр менен өндүрүш мамилелеринин биримдиги. 

Өндүрүш ырынын бул эки жагы өз ара тыгыз байланышта. Бирок негизги роль өндүргүч күчтөргө таандык, анткени өндүрүш мамилелеринин мүнөзү ошол өндүргүч күчтөрдүн өнүгүү деңгээлине жараша аныкталат. Өндүргүч күчтөрдүн өнүгүш даражасы адамдын табиятка үстөмдүк кылуу даражасын да көрсөтөт. 

Коомдук турмушта Өндүрүш ыры аныктоочу орунга ээ, себеби материалдык тиричиликтин ыгы (жолу) жалпы эле коомдук тиричиликтин социалдык, саясий жанa рухий процесстерин кыймылга келтирет жанa теске салат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Коом
Категория:Өндүрүш
Өндүрүш Эстетикасы

Өндүрүш Эстетикасы — тех. эстетиканын өнөр жайда эмгекти бардык жактан ыңгайлуу уюштуруунун за­кон ченемдерин талдап изилдеген тармагы. 

Өндүрүш Эстетикасынын изилдөөлөрүндө архитекртуранын, психофизиологиянын, түс таануунун, жарык техникасынын, акустиканын, эргономиканын, эмгек жөнүндөгү илимдердин комплексинин маалыматгары пайдаланылып, өндүрүштүн технол. талаптары эске алынат. Өндүрүштү эстетикалык жактан уюштуруу боюнча практикалык чараларга интерьерди архитектуралык көркөм жасалгалоо, ыңгайлуу жарык түсүн табуу, микроклиматты жакшыртуу, өнөр жай жабдууларын көркөмдөп түзүү, жумуш ордун жакшылап уюштуруу, ошондой эле аймакты көркүнө келтирүү жана жашылдандыруу иштери кирет.

Өндүрүш Эстетикасы эмгек өндүрүмдүүлүгүнө жанa чыгарылып жаткан продукциянын сапатына оң таасир этет.
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Өндүрүш
Өнөр жай географиясы

Өнөр жай географиясы — экон. географиянын тармагы. Өнөр жай өндүрүшүнүн ар кандай өлкө, район же дүйнө жүзү боюнча өсүш өзгөчөлүгү менен шартын, жайгаштырылыш себептери менен закон ченемин изилдейт. 

 Өнөр жай географиясы өнер жай өндүрүшүндөгү төмөнкү өзгөчөлүктөргө көңүл бөлөт 
 а) тармактарга бөлүнүшү; 
 б) көп жактуу татаал өндүрүш ишканаларынын типтеринин өндүрүштүк-тех. жана экон. байланыштары; 
 в) өндүцүштү уюштуруунун түрлөрү (комбинациялоо, адистештирүү, кооператнвдештирүү); 
 г) өндүрүштүк-аймактык айкалыштарды түзүү; 
 д) жог. деңгээлдеги өндүрүштүк жана аймактык топтоштуруу (сырьё, энергия, кадр, эл керектөөсу, ыңгайлуу экон. геогр. абал ж. б.). 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Экономикалык география‎
Өнөр жайда айкалыштыруу

Өнөр жайда айкалыштыруу — коомдук өндурүштү уюштуруунун кездемелердин, тигилүү кийимдердин, тамак-аш продукцияларынын көп түрү өндурүлүп чыгарылат. 
Кыргызстандын өнөр прогрессчил түрү, өндүрүштү топ­тоштуруу формасы. 

Бул бир эле ишканада ар кыл өндүрүштү технол. жана уюштуруу жагыиан бириктирүүгө негизделет да, өнөр жай өндүрүшүн топтоого, адистештирүүгө жана кооперативдештирүүгө тыгыз байланыштуу келет. Ал өндүрүштүн натыйжалуулугун жогорулатууга, өндүргүч күчтөрдү туура жайгаштырууга жана аймакташ өнөр жай комплекстерин өнүктүрүүгө мүмкүндүк берет.

Өнөр жай айкалыштыруунун жөнөкөй формалары өндүрүш өнүгө баштаганда эле пайда болгон. Илимий-техникалык революция шартында өндүрүштү топтоштуруу жана айкалыш ирилештирүү — өнөр жайды онүктүрүүнүн башкы багыты. Капитализмде бул өндүрүш каражаттарынын жеке менчик болушу, өндүрүш анархиясы жана конкуренция менен чектелет.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Өнөр жай
Өнөр жайдагы кооперативдештирүү

Өнөр жайдагы кооперативдештирүү - продукцияны биргелешип өндүрүүчү ишканалардын ортосунда өндүруштүк байланыш негизинде уюштурулган биримдештик.
 
Өнөр жайдагы кооперативдештирүү эмгекти коомдук бөлүштүрүүгө жана ишкананы адистештирүүгө байланыштуу. Иншаналар продукция­нын аз гана номевклатурасы, ал тургай айрым тетиктерди ондүрүүгө адистелиши алардын ортосунда өндүрүш байланышынын күчөшүно шарт түзөт.

Капитализмде ишканалар ортосундагы өндүрүш байланыштары карама каршы көрүнүштөрдү пайда кылат. Бул бир жагынан өндүргүч күчтүн өскөндүгүн жана эмгектин коомдук бөлүштүрүлүшү тереңдешин далилдесе, экинчиден, капит. ишкапалар ортосунда арбын пайда үчүн конкуренция күчөгөндүгүн көрсөтөт. Империализмде ири монополшшар Өнөр жайдагы кооперативдештирүү аркылуу чакан ишканаларды баш ийдирип, андан алынган пайданын негизги бөлүгүн энчилешет.
Социализмде Өнөр жайдагы кооперативдештирүү коомдук эмгек өндүрумдүүлүгүн жогорулатуунун негизги факторлорунун бири ка­тары кеңири колдонулат. Анда Өнөр жайдагы кооперативдештирүү бири бири менен шериктеш ишканалардын жана өндүрүш коллективдеринин ортосундагы кызматташуунун далили. 

Ал соц. өнөр жайда райондук жанa район аралык, тармактык жанa тармак аралык кооператив байланышына бөлүнөт. Мөөнөтү боюнча Өнөр жайдагы кооперативдештирүү туруктуу же убактылуу болуп айырмаланат. Өндүрүштү кооперативдештирүү соц. өлкөлөрдүн экон. өз ара жардамдашуусунда маанилүү роль ойнойт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Коом
Категория:Өнөр жай
Өнөр жай имараттары

Өнөр жай имараттары, өнор жай ишканаларынын өндүрүштүк имараттары — адамдардын эмгектенүүсүнө, технологиялык жабдууларды пайдаланууга шарт түзүү менен өнөр жай өндүрүшү жайгаштырылган курулмалар.

Арналышына жараша Өнөр жай имараттары негизги, экинчи маанидеги (ремонттоо-мех., моделдөө цехтери, насос станциялары, гараждар, депо ж. б.), склад, энергетикалык (казан ж. б.) жанa жардамчы болуп айырмаланат. 

 Курулуш тиби боюнча Өнөр жай имараттары төмөнкү класстарга бөлүнөт: 

 а) пролётторунун саны боюнча —1, 2 пролёттуу (павильон тибиндеги) жанa көп пролёттуу; 
 б) кабатынын саны боюнча — 1, 2, көп кабаттуу жанa айкалышкан; 
 в) жарыктандыруу системасы боюнча — жасалма, табигый жанa айкалышкан жарыктандыргычтуу; 
 г) аба алмаштыруу системасы боюнча — таби­гый желдетилме (аэрация), соруп киргизип-чыгарма желдеткичтүү; 
 д) жылытуу системасы боюнча — жылытылбас «ысык» (жылуулук бөлүп чыгарган өндүрүш үчүн), жылытылбас «муздак» (склад, кампа, сере ж. б.) жана жылытылма; 
 е) имараттын төбөсүн жабуу конструкциялык схемасы жана тиби боюнча — каркастуу мейкиндик конструкциялуу, асма системалуу, пневматикалык таянычтуу; 
 ж) негизги күч келүүчү конструкциялардын материалдарына жараша — темир-бетондуу жана металл каркастуу, кир­пич дубалдуу, жыгач каркас конст­рукциялуу;
 и) атайын талапка ылайык — агрегат-имараттар (өтө татаал жана өтө чоң технол. жабдуулары бар цехтер үчүн), радпациялык (өтө жог. радиациялуу өндүрүш үчүн), жарылуу коркунучу бар өндүрүш имараттары ж. б. Өнөр жай имараттарынын тибин тандоодо өндүрүш процессинин түрү, имарат курулуп жаткан райондун климат өзгөчөлүгү, шаар куруу шарттары, универсалдаштыруу, типтештирүү ж. б. эске алынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Өнөр жай
Өнөр жай ишканасынын дүң продукциялары

Өнөр жай ишканасынын дүң продукциялары - өнөр жай ишканасы белгилүү мезгил ичинде чыгарган продукциянын акчалай туюнтулган жалны көлөмү.

Бул продукция завод методу боюнча, башкача айтканда өзүнө өндүргөн про­дукциянын наркын кошпой эсепке алынат. Анын составына отчёт мезгилинин ичинде өндүрүлгөн продук­циянын наркы, өзү жана комөкчү өндүрүш чыгарган чала фабрикат менен продукциянын наркы, өзү өндүргөн жабдуу менен аспаптын наркы, заказ боюнча аткарылган ишинин наркы ж. б. кирет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Өнөр жай
Өнөр жай капиталы

Өнөр жай капиталы - кошумча нарк өндүрүү үчүн жумшалган жана материалдык өндүрүш чөйрөсүнде (өнөр жай, курулуш жана транспортто) колдонулуудагы капитал.
 
Өнөр жай капиталы капитал наркынын өзүнөн өзү өсүү процессине байланыштуу капит. өндүрүштүн жана жүгүртүүпүн өзгөчө мүнөзүн чагылдырат. Кошумча нарк өндүрүү бир жолку гана эмес, туруктуу кайталанма процесс болгондуктан Өнөр жай капиталы ар дайым жүгүртүлүп, такай айланып, бир эле мезгилде акча, өндүрүш, товар түрүндө болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экономика
Өнөр жай курулушу

Өнөр жай курулушу - Өнөр жайдын негизги фондуларын жаратуучу курулуш тармагы. 

Анын милдетине курулуш жана монтаждоо жумуштарынын бардык түрүн аткаруу, жаны ишканаларды пайдала­нууга берүү, эокилернн кеңейтүү жана кайрадан куруу кирет. Ал өнөр жай менен тыгыз байланышта иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Өнөр жай
Өнөр жай статистикасы

Өнөр жай статистикасы - эко­номика статистикасынын эл чарбасынын башкы тармагы — өнөр жайдын өндүрүш ишин иликтөөчү бөлүгү. 

Өнөр жай статистикасы илим катары жалпы статистика теориясынын ыкмалары менен методдорун колдонот. 
Алардын негизинде өнөр жайдын составын, жайгаштырылышын, өнөр жай ишканаларынын, бирикмелеринин, тармактарынын, бүткүл өнөр жайынын ишин мүнөздөөчү көрсөткүчтөр системасын иштеп чыгат, алардын ишинин натынжасын баалайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экономика
Өнөр жай транспорту

Өнөр жай транспорту - өндүрүштө буюмдар менен эмгек продукциясын ташуучу ишкана транспорту. 

Өнөр жай транспорту ички жанa тышкы болуп бөлүнөт. Ички Өнөр жай транспортуна цех. ичиндеги, цех арасындагы, шахта ичиндеги (жер астындагы), жер үстүндөгү транспорт жанa карьер транспорту кирет. 

Тышкы Өнөр жай транспорту ишканаларга сырьё, отун, материал, жабдуу ж. б. жүктөрдү алып келүүгө, ошондой эле ишкана аймагынан даяр продукцияны магистраль транспортуна же за­рыл керектөөчүлөргө ташып жеткирүүгө арналган. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:транспорт
Өнөр жай түйүнү

Өнөр жай түйүнү - өз ара өндүрүштүк байланышы бар бир нече өнөр жай ишкана жайгашкан аймак.
 
Не­гизги милдети — ал аймактагы жергиликтүү жанa алынып келинме материал менен сырьёлорду, эмгек ресуретарын пайдалануу, инженердик, коммуникациялык жанa транспорттук курулуштарды куруу. 

Өнөр жай түйүнү бир же бир нече шаарды, алардын айланасындагы жумушчу посёлкаларды камтышы мүмкүн

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Өнөр жай
Өнөр жай уусу

Өнөр жай ууусу - өндүрүштө колдонулуучу хим. уу заттар. Эмгек жана техника эрежелерин сактабаса алар менен уулануу мүмкүн. 

Кээ бир технол. процесстерде хим. заттар абаны булгайт, мис., айнек пластик, синтет. чайыр, пластмасса өндүрүүдө толуол, анилин, стирол ж. б. синтет. зат­тар атмосферага чыгат; фармацевттик өнөр жайда метионин аминокислотасын алууда аммиак, циандуу жана күкүрт орг. бирикмелер организмге таасир этет. 

Өнөр жай уусу рак оорусуна дуушар кылары белгилүү. Коргошун, сымап, ар түрдүү хлор жана фосфор орг. бирикмелер адамдын ген аппаратын бузгандыктан анын тукумуна зыян келтирүүсү мүмкүн. Уулануудан сактануу үчүн түрдүү химикаттар менен иштөөчүлөрдүн жумуш убактысы башка өндүрүштөргө Караган­да кыскараак, эс алуусу узагыраак болуп, зыяндуу цехтерде иштегендер өзүнчө атанын кийим, противогаз, дарылар менен камсыздандырылат. 

Өнөр жай уусу бар өндүрүштө иштегендер врачтын диспансердик байкоосунда болушат. Ар бир химикаттын өзүнчө санитариялык нормативи болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экология
Өнөр жай экономикасы

Өнөр жай экономикасы - коомдук өндүрүштүн ири бөлүктөрүнүн бири; экон. илиминин бир тармагы. 

Өнөр жай экономикасы илим катары өнөр жайдын өнүгүү закон ченемин жана тартын, алдыдагы милдеттерин, чечүү жолдорун, өндүрүштү пландаштыруу менен башкаруунун илимий ыкмаларын, өндүрүш чараларын, экон. негиздөө методдорун талдайт; өндүрүштү, эмгекти уюштуруу, жайгаштыруу жана башкаруу, негизги фондуну, техниканы, сырьё жана материалды, капитал салымды пайдалануу ишин жакшыртуу, чарб. эсепти еркүндөтүү ж. б. маселелерди иликтейт. 

Өнөр жай экономикасы эл чарбасын пландаштыруу, экономика статистикасы, технология жана мате­матика менен тыгыз байланышта.
Соц. өнөр жайдын айрым тармагы жал­пы өнөр жайдын органикалык бөлүктөрү болгондуктан тармак экономикасынын өнүгүшү жалпы өнөр жайдын өнүгүү закон ченемине ылайык болот. 

Айрым тар­мак экон. мамилелер менен эмес, өзүүн материалдык-тех. базасынын, техникасынын жана технологиясынын өзгөчөлүктөрү, продукциясы, өндүрүштү, эмгекти уюштуруудагы шарты менен айырмаланат. Бул өзгөчөлүктөр өнөр жай тармактарындагы белгилүү бир айырмачылыктын шарты болот. Натыйжада ар тармакты экономика илиминин өзүнчө бир тармагы изилдейт. Мис., машина куруу өнөр жай экономикасы, химия өнөр жай экономикасы ж. б. 

Ишкана ичиндеги пландашты­руу, өндүрүштү, эмгекти, чарб. эсеп­ти уюштуруу сыяктуу маселелер өзүнчө атайын курста өтүлөт да, иш­кана экономикасы деп аталат. Факт жыйноо, жалпылоо, талдоо — экон. изилдөөнүн орчундуу жагы. Өнөр жай экономикасын изилдөөдө жекеден жалпыга, жалпыдан жекеге өтүү методу, топтоо жана математиканы колдонуу маанилүү. Өнөр жай экономикасы өндүрүштү уюштуруунун алдыңкы ыкмаларын колдонуп, жогорку натыйжалуулукка жетүүнү камсыз кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Экономика
Өнөр жай эстакадасы

Өнөр жай эстакадасы - эстакаданын өнөр жайда колдонулма түрү. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Өнөр жай
Өнүгүү

Өнүгүү - материалдык жана рухий нерселердин, кубулуштардын 

 1) артка кетпей, 
 2) алга карай, 
 3) закон ченемдүү өзгөрүшү. 

Өнүгүүнү башка өзгөрүүлөрдөн ушул үч касиеттин чогуу болушу айырмалап турат. Өнүгүүнүн натыйжасында объектинин жаңы сапаттык абалы пайда болот. Өнүгүү мүмкүндүгү — материя менен аң-сезимдин жалпы касиеттеринин бири. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Өңдөгүч заттар

Өңдөгүч заттар - булгаары менен терини малмага салууда, ашатууда, өңдөп ийлөөдө колдонулуучу заттар. 

Өңдөгүч заттар минералдык жанa органикалык болуп бөлүнөт. Минералдык Өңдөгүч заттарга алюмпнпй, цирконий, кремний, темир жан башкалардын бирикмелери кирет. Булардын көбү — күкүрт кислотасынын туздары. Анын ичинен хромдун бирикмелери Өңдөгүч заттар катары кеңири колдонулат. 

Органикалык Өңдөгүч заттар жаныбарлар, өсүмдүктөр, жасалма жанa синтетикалык болуп бөлүнөт. Органикалык Өңдөгүч заттар теринин ысыкка чыдамдуулугун жанa бышыктыгын жогорулатат. ЖаныбарларӨңдөгүч заттарына балыктар менен деңиз жаныбарлардын майы, ал эми өсүмдүк Өңдөгүч заттарына анын составындагы танниндер кирет. Жасалма Өңдөгүч заттар катары сульфитцеллюлоза экстракттары, ал эми синтет. Өңдөгүч заттар катары фенол жанa андан алынган нафтолдов. сульфондор, лигносульфон кислоталары. формалин, мочевина жана башка органикалык бирикмелер колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Өңү өчкөн рудалар

Өңү өчкөн рудалар - теннантит — тетраэдриттин изоморф катарын түзүүчү татаал сульфиддүү жез минералдарынын тобу.
 
Өңү өчкөн рудалар составына жараша аргентотеннантит жанa фрейбергит (составында күмүш кездешүүчү), зандбергерит жана биннит (цинк менен күмүшү бар), ферротеннантит жанa ферротетраэдрпт (темирлүү), шватцит (сымап кездешүүчү), анвивит (висмуттуу) жана башкага бөлүнөт. 

Куб системасында кристаллданат. Өңү ачык күрөңдөн кара күрөңгө чейин. Жаңы сындырып Кара­ганда металл сымал жылтырак, абада бат өңү өчүп (аты ушундан), күңүрт тартат. 
Өңү өчкөн рудалар гидротерм рудаларында пай­да болот. Жердин үстүңкү бетпнде бат үбөлөнүн, малахит, азурит, куп­рит жана башкага өтүп кетет. Өңү өчкөн рудалардын ири кендери СССРде (Уралда, Кавказда, Алтайда, Казакстанда), Венгрияда. АКШда, Улуу Британияда бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Өрөөн

thumb|Өрөөн.
Өрөөн - агын суулар жууп, жеп кетишинен пайда болгон рельефтин оёң формасы. 

Өрөөндүн алгачкы формалары (коо-колот, аң ж. б.) мезгилдүү агын суулардын аракетинен жаралат. Мындай формалар суунун жемиришинен биригип, көл дарыяларга куймайынча чоңоё берет. Өрөөндүн чулу тоо тектерден турган капталдары бийик же жапыз, тик же жаңтайыңкы; туурасынан (профили) — кайкы, түз, томпок же тепкичтүү (тектирлүү) болот. 
Өрөөндүн туурасынан кесилген профили өөрчүү стадиясына, геол. түзулүшүнө, экзогендик күчтөргө ж. б. факторлорго байланыштуу каньон, капчыгай. V жанa U, трапеция, тепши түрлөрүндө болот. Төмөн ийилген геол. структураларда (грабенде, синклиналь кайкыларында) пайда болгон оёң жерлер тектоникалык Өрөөндөр деп аталат, мис., мындай Өрөөндөргө Кыргызстан- дагы Алай, Арпа ж. б., Түн. Америкадагы Калифорния Өрөөндөрү кирет. 

Кырка тоолордун жанa пласттардын багытына жараша жатса, узунунан кеткен Өрөөн бүктөлүү огуна перпендикуляр жайгашса, туу­расынан кеткен Өрөөн деп аталат. Узунунан кеткен Өрөөндөр жазы келип, морфологиялык жактан анча өзгөрбөйт. Туурасынан кеткен Өрөөндөрдө, тескерисинче, кууш капчытайлар жана ойдуң сымал жайык жерлер көп. Тоону туурасынан кесип өткөн Өрөөн өтмө өрөөн деп аталат. 

Өрөөн морфол. жактан тоо Өрөөнү жанa түздүк Өрөөнү болуп бөлүнөт. Too Өрөөндөр терең, тар, капталдары тик, түздүк Өрөөндөр жазы, анча терең змее, капталдары жантайыңкы болот. Ири дарыя Өрөөндөрү өзгөчө ландшафтка ээ. Жайылмалары чабынды, тектирлери айдоо аянты жанa калк отурукташуу үчүн пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Өрөөн мөңгүсү

thumb|Өрөөн мөңгүсү (Австрия).
Өрөөн мөңгүсү - жер бетининшартына ылайыкталган тоо мөңгүлөрүнүн бир түрү; төрлөрдө жайгашат.
 
Өрөөн мөңгүсүнүн морфологиясы менен жылмышуу багыты тоо өрөөнүнүн түзүлүшүнө толук баш ийет. Өрөөн мөңгүсүнүн төр жак бөлүгү толукталуу же фирн аймагы, таманы абляция (эрүү) аймагы делип ажыратылат. Бул эки бөлүктүн чеги кар чеги аркылуу өтөт. Кээде абляция бөлүгү мөңгүнүн тили деп аталат. 

Өрөөн мөңгүсү тармактанган татаал, арта салынма жанa жөнөкөй мөңгүлөр болуп бөлүнөт. Көп төрдөн агып чыккан муз улам кошулуп, бир чоң мөңгүнү түзсө — тармактанган (дендриттүү), бир нече төрдүн музунан түзүлсө — татаал, бир толукталуу аймактан башталып, эки тарапка салаңдаган мөңгү — арта са­лынма, ал эми бир эле төрдүн музунан турса жөнөкөй мөңгү деп ата­лат. Ошондой эле толукталуу аймагынын жайгашышына жараша алып жана түркстан тибиндеги мөңгүлөр болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.