Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Интерферометр

Интерферометр - толкундун интерференция кубулушуна негизделген өлчөгүч прибор.
 
Интерферометр өлчөнүүчү толкундун табиятына карата акустикалык Интерферометр жана электр-магниттүү толкундун Интерферометри болуп айырмаланат. Кийинкиси оптикалык диапазондогу (спектрдин ультракызгылт кек, көрүнгөн жана инфракызыл областы) жана түрдүү узундуктагы радиотолкундар үчүн колдонулат. Акустикалык жана радиоинтерферометрлер үндүн жана радиотолкундардын таралуу ылдамдыгын, толкун чыгаруучу эки булак ортосундагы аралыкты же булак жана толкунду чагылдыргыч нерсенин ортосундагы аралыкты ченөөдө пайдаланылат.
 
Оптикалык Интерферометр спектрдеги сызыктардын толкун узундугун, тунук чөйрөнүн сынуу көрсөткүчүн, узундуктун абсолюттук жана салыштырма маанилерин, ошондой эле жылдыздардын бурч өлчөмүн өлчөөдө колдонулат.
 
Бардык Интерферометрдин иштеш принциби бирдей, бирок алар бир биринен когеренттүү толкундарды алуу ыкмасы жана кайсы чоңдукту түздөн түз өлчөөрү менен айырмаланат. Интерферометрде когеренттүү толкундарды алуу методдору түрдүү болгондуктан алардын конструкциясы да ар кандай. Интерференция берүүчү нурдун санына жараша оптикалык Интерферометр көп нурлуу жана эки нурлуу болуп бөлүнөт. Майкельсондуку эки нурлуу, ал эми Фабри - Перонуку көп нурлуу Интерферометр болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Инклинометрия

Инклинометрия - бургулоо скважинасынын чыныгы координаталарын түзүү максатында инклинометр менен текшерип, анын кыйшаюусун мүнөздөөчү негизги параметрлерди (бурч менен азимутту) аныктоо ыкмасы.
 
Скважинанын кыйшаюу бурчун жана азимутун, ошондой эле ченелген жердеги тереңдикти өлчөөнүн маалыматы боюнча план - скважинанын огунун горизонталь тегиздиктеги проекциясы жана тигинен алганда магнит меридианынын теңдиктин же башка ар кандай тегиздигине түшүрүлгөн вертикаль проекциясы ж. б. түзүлөт. Мындай тегиздик катары кен чыккан жерге ошол изилдене турган скважина аркылуу өтүүчү геологиялык кесилиш түзүлө турган тегиздик алынат. Бургулануучу скважинанын чыныгы кординаталарынын бар болушу ошол скважина менен геологиялык кесилиштин ар кандай участкасынын кесилишүү чекитин так белгилөөгө, б. а. берилген багыт боюнча туура бургулоого мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Геология
Инклинометр

Инклинометр (лат. inclino - эңкейтем жана ...метр) - бургулоо көзөнөгүнүн абалын билуу үчүн анын тиктигин жана кыйшаюу азимутун аныктоочу прибор.
 
Өлчөө ыкмасына карай 2ге бөлүнөт: Жердин гравитациялык талаасын, геомагнит талаасын, гидроскопиялык эффект жана телезонддоону пайдалануу менен түздөн түз өлчөө; ал эми жер үстүнөн багыттоо методдорун, ырааттуулукту, сейсмди, радиолокацияны, магнитометр ыкмасын ж. б. колдонуу менен кыйыр өлчөө. Өлчөө Инклинометрдин өзүндө же алыстан (жер үстүндө) жүргүзүлөт.
 
Инклинометрдин абалы сезгич үчэлементтин (рамка, асма, буссоль) жардамы менен аныкталат. Диаметри 58 мм, тик багыттан кыйшаюу бурчун өлчөө чеги 0,50 (ката ±0°30'), азимуту 0-360° (±4°). Прибор бургулоо көзөнөгүнө түшүрүлүп, каротаж кабели боюнча башкарылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Геология
Инженердик психология

Инженердик психология – психология илиминин атайын бир тармагы.
 
Ал 
 1) «адам жана машина» системаларында информацияны иштетүүдө жана башкарууда адамдардын иш-аракеттерин туура уюштуруу; 
 2) башкаруучу жана тейлөөчү персонал менен автоматташтыруунун техникалык каражаттарынын ортосундагы милдеттерди максатка ылайык бөлүштүрүү;
 3) информация менен камсыз кылуу жана чечим кабыл алуу процесстерин жайгаштыруу милдеттерин чечет.
 
Инженердик психология жеке адам психологиясы, эмгек психологиясы сыяктуу өзүнө жакын илимдердин маалыматтарына таянат. Инженердик психология 20-кылымдын 40-жылдары пайда болуп, эмгек психологиясынын бир багыты катары өнүккөн. Инженердик психологиянын негизги милдети жабдууларды долбоорлоодогу каталыктарды талдоо же операторлорду даярдоо, «адам жана машина» системасынын эффективдүүлүгүнө таасир этүүчү факторлорду табуу. Өндүрүштүн автоматташтырылышы жана алыстан контролдоо жана башкаруу каражаттарынын өсүшүнө байланыштуу өз алдынча илимий тармакка айланды.
 
50-жылдары адамдын информация кабыл алуу жана кайра иштөө мыйзам ченеминин жалпы белгилери гана аныкталган болсо, 60-жылдары киши менен ЭЭМдин өз ара аракеттенүүсүн уюштуруунун жалпы принциптери аныкталган.
60-жылдардын аягында Инженердик психология адамдын иш-аракеттерин ири системаларда долбоорлоого, синтездөөгө өттү.
 
 Инженердик психологиянын маанилүү проблемалары - операторлорду профессияга карата ылгоо, окутуу жана машыктыруу ыкмаларын иштеп чыгуу; 
 конкреттүү системаларда оператордун иштеринин өзгөчөлүктөрүн табуу жана өндүрүштүк, согуштук ж. б. системаларды түзүүдө жана пайдалануу учурунда адам фактору эсепке алынган сунуштарды, нормаларды жана стандарттарды иштеп чыгуу; 
 информ. моделдерди жана башкаруу органдарын туура долбоорлоо, операторлордун ишмердик абалдарын (чарчоо, психикасына күч келүү) контролдоо ыкмасын иштеп чыгуу.
 
Азыркы учурда Инженердик психология үчүн адамдын жеке психологиясынын белгилерин, айрыкча талап, иш-аракеттин себебин, эмоциялык абалды изилдөөнүн негизинде алынган маалыматтар өтө маанилүү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Психология
Инерция навигациясы

Инерция навигациясы — ар кандай объектилердин (кеме, учак, ракета ж. б.) кыймылынын координаталары менен параметрлерин аныктоо, алардын инерция касиетине негизделген жана жекече кыймылын башкаруу ыкмасы, б. а. тышкы багыттоону же сырттан түшкөн сигналдардын болушун талап кылбаган ыкма.
 
Навигация маселелерин чечүүнүн кадимки ыкмасы тышкы багыттоочу же сигналдарды (мис., жылдыз, маяк, радиосигнал ж. б.) пайдаланууга негизделген. Бул ыкма абдан эле жөнөкөй, бирок айрым учурда чоң ылдамдыктагы (мис., космоско учууда) кыймыл үчүн зарыл тактыкты бере албайт. Анткени навигация жүргүзүүгө айлана-чөйрөнүн начар көрүнүшү жана радиокедергилер жолто болот. Инерция навигациясы ыкмасы кемчиликсиз навигация системасын түзүү максатында пайда болгон.
 
Инерция навигациясынын принциби механиканын Ньютон негиздеген закондоруна таянат, анткени эсептөөнүн инерциялык системасына карата нерселердин кыймылы (жылдыздарга карата Күн системасынын чегиндеги кыймыл) ошол закондорго баш иет. Инерция навигациясыны жүргүзүүдө акселерометр, эсептөөчү түзүлүштөр, гироскоп приборлору колдонулат. Бул ыкма кеме, суу асты кайыгы, самолёт, космос аппаратынын кыймылын башкарууда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Индустриялаштыруу

Индустриялаштыруу - эл чарбасынын бардык тармагында, өзгөчө өнөр жайда машина өндүрүшүн куруу процесси.
 
Индустриялаштыруу өлкөнүн экономикасында өнөр жай продукциясын арбын чыгарууну, агрардык же агрардык-индустриялуу өлкөнү индустриялуу-агрардык же индустриялуу өлкөгө айландырууну камсыз кылат. Индустриялаштыруу мүнөзү, темпи, булагы, максаты жана социалдык натыйжасы өлкөдөгү үстөмдүк кылган өндүрүштүк мамилелерге байланыштуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Индустрия
Индукциялуу жөндөгүч

Индукциялуу жөндөгүч - өзгөрмө токтун чыңалуусун салмак менен жөндөөчү түзүлүш.
 
Индукциялуу жөндөгүч ротору кыймылсыз кармалып турган фаза роторлуу асинхрондуу машинанын өзү. Анын статордук жана ротордук оромдору автотрансформатордун схемасы боюнча кошулат. Бирок мында биринчи жак катары ротор белгиленип, ал ар түрдүү буруучу түзүлүштүн жардамы менен жайыраак айландырылат, ал эми экинчи жак катарында кыймылсыз статор турат. Ротор айланганда фазаны жылдыруу бурчунун өзгөрүшүнүн негизинде кабыл алуучуга берилген чыңалуунун чоңдугу өзгөрүлөт.
 
Индукциялуу жөндөгүч үч жана бир фазалуу болушу мүмкүн, бирок негизинен үч фазалуусу гана пайдаланылат. Ал электр тармактарында, электр мештеринде, лабораторияда ж. б. электр чыңалуусун жөндөө үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Индология

Индология, индианистика - Индостан элдеринин тарыхын, маданий мурастарын, идеологиялык көз караштарын, адабият, искусство жана тилин, соңку мезгилде Индиянын экономикалык, социалдык жана саясий проблемаларын изилдөөчү илимдердин комплекси.
 
Европа элинин Индияга болгон кызыкчылыгы байыртан бери болсо да, Индология 19-кылымдын башында калыптанган. Орто кылымда Индия жөнүндөгү кабарларды кытайлык зыяратчылар, араб окумуштуулары, кийинчерээк европалык саякатчылар калтырышкан. Индияга деңиз жолунун ачылышы жана европалык колониялоонун башталышынын натыйжасында 16-18-кылымда өлкөнүн жергиликтүү тилдерин жана салттарын үйрөнүү кызыкчылыгы туулуп, миссионерлер менен соодагерлердин арасынан чыккан айрым адамдар бул иштерге кызыга баштаган. Колон, компаниянын чиновниктери да 17-кылымдын аягында Индия жөнүндө маалыматтарды жыйноодо белгилүү роль ойношкон.
 
18-кылымдын аягында англ, чиновниктердин админ-.-укук маселесине байланыштуу санскрит менен эстеликтерди үйрөнүүсү Индологиянын чыгышына түрткү болгон. Европада Индологиянын өнүгүшүн Байыркы Индиянын бай филологиялык салты шарттаган. Индологиянын колдонмо багыты болсо Индиядагы колон, администрациянын кызыкчылыгына жана муктаждыгына байланыштуу келип чыккан.
Индиялыктардын турмуш-тиричилигин, салттарын жана хиндустандын калькутталык жаргонунун грамматикасын жазып калтырган биринчи орус индологу Г. С. Лебедев болгон.
 
19-кылымдын ортосунда ИАда жана бир катар университеттерде санскритти изилдөө өзгөчө өнүгөт. С. Ф. Ольденбург жана Ф. И. Щербатский тун. будда жазмаларын жарыялоо үчү натайын серия уюштурат. Палия буддизмин изилдеген көрүнүктүү индолог И. П. Минаев менен китаист В. П. Васильев орустун дүйнөгө таанымал буддологиялык багытын негиздеген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Индия
Инвестиция

Инвестиция (лат. investio - кийгизем дегенден) - өлкө ичинде же чет өлкөдө өнөр жай, а. ч., транспорт ж. б. чарба тармактарына узак мөөнөткө капитал сарптоо.
 
Инвестицияны финансылык жана чыныгы деп ажыратат. Финансылык Инвестиция мамлекеттик же корпорация чыгарган акция, облигация ж. б. баалуу кагазды сатып алууга капитал сарптоо.
 
Чыныгы Инвестиция өндүрүштүк негизги капитал (имарат, жабдуу ж. б.), турак жай курулушу, товар-материал запастарга капитал сарптоо. Инвестиция жеке менчик жана мамлекеттик болуп бөлүнөт. Мамлекеттик Инвестицияны финансылоонун башкы булагы - салык, ички жана тышкы заём, мамлекеттик ишкананын кирешеси, жаңы акча чыгаруу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Экономика
Импульс техникасы

Импульс техникасы - электр импульстарын пайда кылуу, өзгөртүп түзүү жана өлчөө методдорун, техникалык каражаттарын изилдөөчү, иштеп чыгаруучу жана колдонуучу техникалык тармак.
 
Импульс техникасында электр импульстары ар түрдүү электр тизмегине, түзүлүштөргө жана объектилерге таасир бергенде пайда болгон процесстер изилденет жана талданат. Токтун жана чыңалуунун электр импульстары менен техникасынын көп тармактарында, айрыкча электроникада көбүрөөк пайдаланылат. Мында жекече жана ырааттуу берилген импульстар колдонулат. Импульс режиминде электрондук түзүлүштөргө электр сигналдары үзгүлтүктүү кылып берилет. Импульс сигналдары амплитудасы, импульстун узактыгы, жыштыгы жана өз ара жайгашы боюнча айырмаланат. Ал импульс сигналдары модуляциянын түрүнө жана импульстун формасына жараша татаал түзүлүштө болуп, Импульс техникасында ондогон гц тен ондогон Ггц ке чейинки жыштыктагы импульс сигналдары колдонулат.
«Импульс» деген түшүнүктүн өзү эле анын эң аз убакыт аракет кыла тургандыгын билдирет. Бирок импульстун аз убакыт аракет кыла тургандыгы салыштырма гана түшүнүк, анткени колдонулуучу тармагына ылайык импульс бир кыйла узак убакыт берилиши мүмкүн. Мис., автоматикада узактыгы 0,01-1 сек, импульстук радио байланышта 10_6 сек, бөлүкчөлөр физикасында 10-9 сек узактыктагы импульстар пайдаланылат. Техниканын бир эле тармагында узактыгы жана жыштыгы ар түрдүү болгон импульстар колдонулушу мүмкүн. Мис., радиолокацияда узактыгы 10_3 тен 10-9 сек га жана кайталануу жыштыгы 1 гц тен 104 гц ке чейинки электр импульстары колдонулат.
 
Ар түрдүү формадагы импульстарды алуу, аларды өзгөртүү жана импульстар менен логикалык операцияларды аткаруу үчүн импульстук типтүү схемалар жана түзүлүштөр керектелет. Аларга импульсту пайда кылуучу, алардын формасын, амплитудасын, уюлдуулугун өзгөртүүчү сызыктуу түзүлүштөр (дифференциалоочу жана интегралдоочу тизмек, импульстук трансформатор жана күчөткүч ж. б.), импульстарды өзгөртүп түзүүчү жана тизмекти алмаштырып туташтыруучу сызыктуу эмес түзүлүштөр (чектегич, магниттүү генератор, электрон ачкычтары ж. б.), регенерация схемалары жана импульстар генератору (триггер, мультивибратор, блокинг-генератор), токту жана чыңалууну сызыктуу өзгөртүүчү электрон генераторлору (фантастрон, санатрон ж. б.), импульс сигналдарын иштетүүчү атайын түзүлүштөр (код түзүүчү жана кодду жандыруучу, дешифратор, каттагыч, матрица ж. б.) кирет.
 
Импульс сигналдарын биринчи жолу орус илимпозу П. Л. Шиллинг 1832-ж. электромагниттуү телеграфта колдонуп, аны орус академиги Б. С. Якоби, америкалык ойлоп табуучу С. Морзе өркүндөткөн. А. С. Попов радио толкунду пайда кылуу үчүн (1895) импульстук учкундуу бергичти колдонгон. 1907-ж. орус илимпозу Б. Л. Розинг сүрөттөлүштүн сигналдарын кабыл алуу үчүн дүйнөдө биринчи болуп электрон-нур түтүгүн пайдаланган. 1918-ж. советтик илимпоз М. А. Бонч-Бруевич «катод релесин» иштеп чыккан жана изилдеген. Андан кийин Америкада мультивибратор жана триггер түзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Импульс системасы

Импульс системасы - убакыттын белгилүү бир учурунда берилген кыска сигналдар (импульстар) менен башкарылуучу автоматтык башкаруу системасы.
 
Мындай системада анын абалын мүнөздөөчү чоңдуктардын жок дегенде бири импульстуу модуляцияга дуушар болот. Импульс системасы импульстуу модуляцияны ишке ашыруучу элементтен жана модуляцияланган ырааттуу импульстардын аракетине дуушар болгон үзгүлтүксүз бөлүктөн турат. Импульс системасында башкаруучу импульстардын ырааттуулугу, амплитудага, импульстун узактыгына, фазага же убакыт бирдигиндеги импульстун санына таасир кылуучу үзгүлтүксүз сигнал менен модуляцияланат. Ошентип, импульстуу модуляциянын түрүнө жараша Импульс системасы амплитудалык, кеңдик, фазалык, жыштыктуу болуп айырмаланат. Анын ачык жана туюк түрлөрү бар. Ачык Импульс системасында сырткы таасир модуляцияланса, туюк системада үзгүлтүксүз бөлүктүн кириш чоңдугу модуляцияланат.
 
Ачык Импульс системасына байланыш системалары, ал эми туюк системага үзгүлтүк менен жөнгө салынуучу жана импульстуу ээрчиме системалар кирет. Импульстуу башкарууну көп каналдуу системада колдонуу абдан ыңгайлуу. Мында башкаруу сигналдары убакыт (фаза) боюнча ар түрдүү каналдарга бөлүштүрүлөт. Техникада импульс сигналдарын колдонуу кабарларды жакшылап берүүгө жана аны кодго айландырууга шарт түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Империя конференциялары

Империя конференциялары - Улуу Британия жана анын доминиондорунун өкүлдөрүнүн (адатта премьер-министрлердин) конференциялары.
 
1911 жылдан чакырыла баштаган. Империя конференцияларына чейинки 1887, 1894, 1897, 1902, 1907 жылдардагы колониалдык конференцияларга Улуу Британиянын жана өзүн өзү башкаруучу жер которгондор менен айрым корона колонияларынын өкулдөру катышкан.
 
Империя конференциялары 1911, 1917, 1918, 1921, 1923, 1926, 1930, 1932, 1937-жылдарда чакырылып, анда негизинен Британия империясынын тышкы саясаты боюнча маселелер талкууланган. 1917-ж. Империя конференцияларынын чечимине ылайык, анын ишине Индиянын өкүлү катыша тургандыгы белгиленген. 1926-ж. Империя конференцияларыда доминиондордун ички жана тышкы саясатын өз алдынча чечүүгө, алар Улуу Британия менен тең укуктуу экендиги 1-жолу официалдуу билдирилген. 

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Империя конференциялары кеңешмелер, андан кийин премьер-министрлердин ынтымактык конференциялары менен алмаштырылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Конференциялар
Иммундаштыруу

thumb
Иммундаштыруу (лат. immunisтаза, бир нерседен тазарган) - адам жана жаныбарларга жасалма иммунитет түзүү ыкмасы.
 
Иммундаштыруу активдуу жана пассивдуу болуп бөлүнөт. Активдуу Иммундаштырууда организмге антигендер - микроорганизмдерден (бактерия, риккетсия, вирус) же алардын продуктуларынан (токсин) алынган дары дармек (вакцина) адам менен жаныбарды жугуштуу оорудан сактоо үчүн тамызылып, териге, анын алдына, булчуңга, курсакка, венага куюлат, ошондой эле ичүү жана дем алуу аркылуу берилет.
 
Иммундаштыруу дары-дармектин үлүшүнө, сапатына жана организмдин реакция беруү ийкемдүүлүгүнө байланыштуу. Иммунитет түзүү үчүн антигенди бир нече жолу куюу керек. Экинчи Иммундаштыруу (реиммундаштыруу) биринчи Иммундаштыруудан 1-2 жумадан кийин жүргүзүлөт. Аралыгы алыс (бир нече ай же жыл) жана кайталаныл жасалуучу Иммундаштыруу натыйжалуу болот. Пассивдүү Иммундаштыруу адам менен жаныбарлардын канынын сыворотка топторун же сывороткаларды тери алдына, булчуңга, шашылыш учурда венага куюу аркылуу жүргүзүлөт.
 
Бул дары-дармекте токсинди нейтралдоочу, козгогучтун активдүүлүгүн жоготуучу, алардын таралышына жол бербөөчү даяр антителолор болот. Пассивдүү Иммундаштыруу кыска мөөнөткө (1 айга чейин) иммунитет пайда кылгандыктан жугуштуу оорулар (кызамык, кептөөр, селейме, газ гангренасы, чума, грипп ж. б.) менен аралашкандарга жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Биология
Категория:Медицина
Имманенттик философия

Имманенттик философия - философиядагы бытиени, таанылуучу реалдуулукту аң-сезимдин ички мазмуну менен окшоштуруучу жана аң-сезимге тийиштуу болгон тышкы чындыкты тануучу субъективдик-идеалисттик багыт.
 
Анын өкүлдөрү: В. Шуппе, Р. Шуберт-Зольдерн, М. Кауфман, А. Леклер, И. Ремке ж. б. Аларга Мах, Авенариустун ой-пикири да жакын болгон. Имманенттик философиянын өкүлдөрү кантчылыктан Беркли менен Юмга кайра кайтууну талап кылып, Канттын «тааныла элек нерсе» деген окуусун (оң жактан) сындашкан. Имманенттик философиянын негизги тезисттери - «ойго түшкөн нерсе гана жашайт», бытие аң-сезимге тиешелүү, объект субъект менен тыгыз байланышта деген түшүнүктөр. Алар субъективизм жана солипсизмден кутулуу максатында (Шуберт-Зольдернден башкасы) адамзаттын мээсине көз каранды эмес оңдуу жашаган «жалпы аң-сезим» же «уруулук аң-сезим» терминдерин киргизген. Бул окуунун туура эместигин жана дин менен байланыштуу экендигин В. И. Ленин «Материализм жана эмпириокритицизм» деген эмгегинде катуу сындаган. Имманенттик философияны жолдоочулар 20-кылымдын башында майда агымдарга бөлүнүп кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Философия
Имидазол

Имидазол, глиоксалин, 1, 3 диазол - түссүз кристалл, кайноо t 256°С. Сууда, спиртте жакшы, эфирде жай эрийт.
 
Имидазол бир катар металлдар жана кислоталар менен кошулуп туздарды пайда кылат; галогендее, нитрлөө, сульфирлөө реакциясына оңой кирет. Имидазолду глиоксалдын аммиак жана формальдегид менен болгон реакциясынын натыйжасында алууга болот. Анын бирикмелери жаратылышта көп кезигет жана биологиялык чоң мааниге ээ. Кээ бир бирикмелери кан тамырларды ичкертет да, кан басымын жогорулатат, безгек оорусуна каршы таасири бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Кристаллдар
Имерети падышалыгы

Имерети падышалыгы - Грузияда 15-кылымдын аягында түзүлгөн көз карандысыз үч падышалыктын (Картли, Кахети) бири. Борбору - Кутаиси ш.
 
Иран-Турция тынчтыгы (1555) боюнча Имерети падышалыгы Турцияга кул берип, акчалай, натуралай салык төлөп турган. Имерети падышалыгындагы феод, чабышууну, 17-кылымда өзгөчө күчөгөн кул сатууну падыша Соломон I (1752-84) гана тыйып, Батыш Грузияны бириктирүүгө аракеттенген. Көп жыл бою түрктөргө каршы согушуп, аларды 1757-ж. жеңгенден кийин Картли падышалыгы менен согуштук союз түзгөн. Кучук Кайнаржы тынчтыгы (1774) боюнча Имерети падышалыгы Турцияга салык төлөөдөн кутулуп, Соломон Инин тушунда Россиянын колдоосун алууга (1804) макул болгон.
 
1811-жылдан - Россиянын Имерети обл.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Падышалыктар
Имдин согушу

Имдин согушу - корей элинин, япон баскынчыларына каршы согушу (1592-98) («имдин» - кытай-корей календарында 1592-жылдын аталышы, ар 60 жылда кайталанат).
 
 1592-ж. май айында япондор Түштүк Кореянын Пусан портун, андан соң Сеулду ээлеп, түндүк тарапка илгерилейт, бирок элдик согуштан мизи майтарылган.
 Душманга сокку урууда Ли Сун Син башкарган корей флотунун жеңиши зор мааниге ээ болгон. 
 1592-ж. кузундо партизандар түндүктөн душман басып алган бардык провинцияларда чабуулга өткөн. 
 1593-ж. февралда Пхеньян, май айында Сеул душмандан бошотулган. 
 1597-ж. кайра чабуул койгон япон аскерлери толук жеңилип, 1598-ж. баскынчылар Кореядан куулган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Согуштар
Имараттын жана курулуштун чыдамдуулугу

Имараттын жана курулуштун чыдамдуулугу - имараттын, курулуштун пайдалануу сапатын көпкө жоготпой туруу касиети.
 
Имараттын жана курулуштун чыдамдуулугу анын негизги конструкциялык бөлүгүнүн (пайдубалы, күч келүүчү дубалы же түркүгү) канчалык мөөнөткө бузулбай турушу менен аныкталат. Анын шыбы, чатыр жабуусу, таманы (полу), терезе рамалары, каалгалары, конструкциялык бөлүктөрү көпкө чыдабай, бат эскирип бузулгандыктан алар капиталдык оңдоо учурунда алмаштырылат.
 
Имараттын шамалга, жаан-чачынга ж. б. сырткы бузуучу аракетке көп дуушар болгон тышкы бөлүгү, айрыкча чатыр жабуусу, шыбагы узакка чыдабайт. Жалпы алганда имараттын түрдүү конструкцияларынын акырындык менен бузулушу бирдей эмес. Имарат чыдамдуулугун жогорулатуу үчүн анын ар бир конструкциясына зарыл болгон чыдамдуу курулуш материалдарын тандап алуу, курууда ным кирбегендей сактагыч жана изоляциялык материалдарды колдонуу талап кылынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Курулуштар