Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Платина

thumb|Платина.
Платина (латын тилинен Рlatinum, исп. «плата»- «күмүш») – Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин VIIIВ группа элементи, платина металлдарына кирет, к. н. 78, ат. м. 195,09. П-ны 1803-ж. О. Волластон ачкан. Жаратылышта П. 6 изотобу бар, алардын 4 туруктуу: 194Pt (32,9 %), 195Pt (33,8 %), 196Pt (25,2 %), 198Pt (7,19 %) жана эки a-радиоактивдүү изотобу 190Pt (0,0127 % Т1/2 =6,9 ×1011-жыл) менен 192Pt (0,78 % Т1/2 =10 15-жыл). Бул изотоптору радиоактивдүү индикатор катары колдонулат. Иондошуу энергиясы: Pt0® Pt +® Pt 2+ 9 жана 18,56га (эв м-н) барабар. XVIII акырында, XIX ортосунда орус окумуштуулары жана инженерлери А. А. Мусин-Пушкин, П. Г. Соболевский, В. В. Любарский, И. И. Варвинский П. металл тазалоонун кайрадан аффинаждоо менен бөлүп алуу методун иштеп чыгышкан. Жаратылышта П. башка металлдар менен аралашма жана таза түрүндө да учурайт. Жер кыртышынын (м. б-ча) 5×10–7 % түзөт. Табигый куймалары: поликсен (Pt 4-11 % жана Fe), палладийлүү платина (Pd 0,11-7 % чейин), ферроплатина (20 % чейин Fe), ал эми бирикмелери: скеррилит PtAs2, куперит PtS, бреггит (Pr, Pd, Ni)S. П. таза, куйма жана бирикмелер түрүндөгү кендери Уралда, Сибирде, Түндүк Америкада: Аляскада, Канадада жана Түндүк Африкада табылган. П. күмүш сымал ак түстөгү оор, чоюлгуч металл. Ат. радиусу 1,388, иондук радиусу Pt2+ 0,90, Pt4+ 0,76 ; балкып эрүү температурасы 17690С; кайноо температурасы 3827оС; тыгызд. 21,45 г/см3 ; П. парамагниттүү. Күкүм түрүндөгү П. кадимки шартта Н 2 жана О2 жакшы сиңирет. Бирикмелеринде II жана IV валенттүүлүктү көрсөтөт. П. абада туруктуу, 500оС 8×105Па басымда окистенет да PtO2 жана PtO пайда кылат. PtO3 бөлмө темп-расында туруксуз – PtO2 жана O2 ажырайт. PtO к-талар менен щелочтордо эрибейт, «падыша арагында» жакшы, ал эми суюк бромдо жай эрийт. П. галогендер менен PtF2, PtF4, PtCl2, PtCl4, PtBr2, PtBr4, PtJ2, PtJ4 пайда кылат. Сульфиддеринен PtS, PtS2 жана кара түстөгү туруксуз PtSe2 – диселенид, күрөң кристалл дителлуриди – PtTe2 белгилүү. П. күчтүү таасирге дуушар болуучу химимялык  идиштер, аппараттар тетиктерин жасоодо, химимялык өндүрүштө катализатор катарында, электротехникада, зергерлик иштерде колдонулат. П. жасалган электроддор химимялык  өлчөөчү куралдарда кеңири пайдаланылат. О. эле металл куймаларын алууда да колдонулат. П. жана анын куймалары химия өнөр жайда терморегулятор, термопара даярдоодо, электротехникасында, стоматологияда (тиш дарылоодо), зергерлик иштерде колдонулат. Орг. синтезде, палладий, П., алтын жана радий куймаларын алууда жана катализатор катары кеңири пайдаланылат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Платина металлдары

Платина металлдары, платиноиддер — элементтер мезгилдик сис-темасы VIII группа химимялык  элементтер: рутений (ат. н. 44) Ru, родий (45) Rh, палладий (46) Pd, осмий (76) Оs, иридий (77) Ir жана платина (78) Рt. Алар Ag жана Аu менен бирге асыл металлдар тобун түзүшөт. Жер кыртышында таралышы массасы боюнча 5-10' 7 %. Жаратылышта Ре, Си жана Аи менен бирикмелер түрүндө кездешет. П. м. химимялык  жана физ. касиеттери бири-бирине окшош, 5s же 6з- орбиталында бир же эки электрон болсо, ядро зарядынын өсүшү менен 4d же 5d орбиталдары толо баштайт. Алар кыйындык менен эрүүчү, күмүш түспөл металлдар. Окистенүү даражалары +2 +6 чейин. П. м. химимялык  реагенттерге, өзгөчө к-талар таасирлерине туруктуу. Рd, Рt ысык НNО 3, «падыша арагында» жакшы, ал эми Кu начар эришет. П. м. О2 менен жогорку температурада басым астында окистенип, ар кандай оксиддер пайда кылышат. Ки суутекти жакшы, ал эми Рt начарыраак сиңирет. 400-700oС бор, күкүрт, кремний, көмүртек, селен, галогендер менен реакцияга киришет. Бардык П. м. комплекстүү бирикмелерди беришет. П. м. химимялык  идиштерди, жабдуу тетиктерин, электродду, термопара жасоодо, электртехника, куймалар, катализаторлор алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Платформинг

Платформинг — нефтини буулан-туудан алынган бензин жана лигроинди катализатор катышуусунда кайра иштетүү менен ароматтык углеводород жана автобензин жогорку октандуу компоненттерин алуу. Бензин октан-дык санын чоңойтуш үчүн буулантуу менен алынган бензинден 80-180°С кайноочу фракциясын бөлүп алып, 50 атм. басым алдында, 480-520°С температурада ысытат. Алгачкы заттан бензиндин алынышы 80-85% түзөт. Бензин курамынын 60% ароматтык углеводород түзүп, октандык саны 98 чейин жетет. Ароматтык углеводородду алуу үчүн алгачкы зат бензол үчүн 60-85°С, толуол үчүн 85-105°С, ксилол үчүн 105-140°С кайноочу фракцияларын бөлүп алып, суутек менен аралаштырып, 15-30 атм. басым аралыгында 480°С 520°С чейин ысытат. Бензол алынышы 25%, толуолдуку 30%, ксилолдуку 20% түзөт. Темп-ра 480°С болгондо аромат-тык углеводороддор, нафтен углеводородунун дегидрирленүүсүнөн жана циклопентан углеводородунун дигидроизомеризация-ланышынан, ал эми 520°С чейин жогорулатылганда, парафин углеводороддун дегидрирлөө менен циклге өтүшүнөн алынат. П. колдонуу менен азыркы учурда химимялык  өнөр жайда жетиштүү өлчөмдө ароматгык углеводород менен камсыз кылуу чечилип калды. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Плутоний

thumb|Плутоний.
Плутоний (латынча Plutonium), Pu – элементтердин мезгилдик системасынын III тобундагы радиоактивдүү химиялык элемент. Катар номери 94, атомдук массасы 244. Плутонийдин массалык сандары 232Pu - 246Ри болгон 15 изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу 244Ри. Плутонийди 1-жолу 1940-ж. Г. Сиборг жетектеген америкалык радиохимиктер уранды нурлантуудан 239Ри изотобун алышкан. Плутоний – ак, жалтырак металл; балкып эрүү t 640°С; кайноо t 4082°С; бирикмелеринде +2ден, +7 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Плутоний галогендер менен фторид, хлорид, бромид, йодиддерди пайда кылат. Плутоний галогениддерин вакуумда жана жогорку температурада ажыратуудан: 2PuCl3 = 2Ри + ЗС12, ошондой эле анын фториддерин барий, кальций, калий же натрий буулары менен калыбына келтирүүдөн алынат: PuF4+2Ca=Pu+2CaF2. Плутоний алюминий, бериллий, кобальт, темир, магний, никель, күмүш ж. б. металлдар менен куймаларды пайда кылат. Ал ядролук реактордо ядролук отун катары, ошондой эле ядролук куралдарда жарылгыч зат катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Химия
Пневматикалык ташуу

Пневматикалык ташуу – газдар таасири менен майда катуу заттарды бир орундан экинчи орунга жылдыруу (1-35 м/сек). Бул ыкма өнөр жайда кеңири колдонулат, себеби заттар жеңил кургоосун камсыз кылат. Майда күкүмдөн сырткары да, тутакташкан заттарды жылдырууга болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Победит

Победит – вольфрам монокарбидинен (90 % тегерегинде) жана кобальт (10 % тегерегинде), күкүм металлургиясынын методу б-ча, алынган катуу куйма. П. куймасы СССРде 1929-ж. алынган. «П» термини вольфрамкобальт тобундагы башка куймаларга да таандык.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полиакрилoнитрил

Полиакрилoнитрил – акрилонитрил суу чөйрөсүндө сууда эрүүчү инициаторлор таасиринде полимерлешүүсүнөн алынган, түз сызыктуу түзүлүштөгү полимери: 

         ¾ CH2 ¾ CH ¾

                                      ½

CN

П. эриткичтин, май жана, күн нурунун таасиринен өзгөрбөйт; диметилформамид, диметилацетамид этиленкарбонат, айрым туздар, азот, күкүрт к-таларынын конц. эритмелеринде эрийт. Өнөр жайда негизинен жогорку сапаттагы П. булаларын алууда колдонулат. Алынган булаларга бензин, ацетон, дихлорэтан жана башка эриткичтер таасир этпейт. Буланын механикалык касиети жүнгө жакын болгондуктан, ал таза же жүн менен аралаштырылып трикотаж,кездемесин жасалма терилерди алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Поликарбонаттар

Поликарбонаттар - көмүр к-тасы менен эки атомдуу фенол полиэфирлери. Алар тиешелүү фенол менен фосген щелочтун катышуусунда же диалкилкарбонаттарды эки атомдуу фенол менен 180-3000С ысытуудан алынат:

П. алуу методуна жараша түссүз, тунук, жумшаруу температурасы 180-3000С, мол. массасы 50000-500000. Механикалык жактан бышык, жылуулук өткөрүмдүүлүгү жогору болгон полиэфирлер. Ар кандай буюмдарды, түтүктөрдү, плёнканы ж.б. даярдоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полимерлер

thumb|Полимер.
Полимерлер (гр. Polymeres – көп бөлүктөрдөн турган, көп түрдүү) – макромолекулалары; n санда кайталануучу мономердик калдыктар тизмегинен турган ири мол., массалуу (бир нече миңден млнго чейин) химимялык; бирикмелер. Макромол. кирүүчү атом же атомдор топтору бири-бири менен негизги же координациялык валенттик күчтөр менен байланышкан. П. табигый (белоктор, нуклеин к-талары, табигый чайырлар) жана синтездик (полиэтилен, полипропилен, фенол-формальдегид чайырлары жана башка) болуп бөлүнөт. П. макромолекулалары; мономердин бирдей калдыктарынын тизмегинен турса, гомополимерлер мисалы, поливинилхлорид, поликапроамид, полибутадиен, целлюлоза жана башка, ал эми түрдүү мономерлер калдыгынын тизмегинен турса, сополимерлер, мисалы, бутадиен-стирол каучугу, стирол-дивинил деп аталат. Алар негизги полимердик чынжыр тизмегинин курамына жараша гомотизмектүү (бирдей атомдон турган) жана гетеротизмектүү (түрдүү элемент атомунан турган) болуп бөлүнөт. Гомотизмектүү П. карботизмектүү П. көп таралган. Макромол-да углеводороддук топ менен бирге органикалык; эмес элементтер атомдору да болсо, анда алар элемент органикалык; П. деп аталат. П. касиеттери алардын химимялык; курамы, мол. массасы, тармакталуу дражасы, макромол-нын ийилгичтиги ж.б. негизги мүнөздөмөлөрүнө байланыштуу. Табигый П. түрдүү организм клеткаларындагы биосинтез процессинде пайда болот. Синтездик П. полимерлешүү жана поликонденсация реакциялары менен алынат. П. механикалык бышыктыгы, ийилгичтиги, электр өткөрбөөчү жана башка баалуу касиеттерине байланыштуу ө. ж-дын түрдүү тармактарында жана үй-тиричилигинде кеңири колдонулат. 
 
 Дагы караңыз 
 Полимерлөө

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Полиолефиндер

Полиолефиндер – каныкпаган углеводородду-олефинди полимерлөө же сополимерлөөдөн пайда болгон ири мол-луу бирикмелер. Жалпы формуласы: 

П. ичинен полиэтилен менен полипропилен, полиизобутилен кеңири белгилүү. Бузуучу заттар таасирине туруктуу диэлектрдик көрсөткүчү жана кристаллдык даражасы жогору, механикалык жактан бышык келет. П. түрдүү пластмасса алууда жана аны өнөр жайда колдонуу боюнча башка полимерлер арасынан 1-орунда турат. О. эле синтездик каучук (этилен-пропилен каучугу) текстиль жана техникалык булалар (полипропилен булалары) алууда колдонулат. Полиизобутилен полиэтилен, полистирол, табийгий каучук менен аралаштырып ысытуудан алынган заттар электрдик изоляциялоодо кеңири колдонулат. Изобутилен ди, -три, тетрамерлери полимер бензин деп аталат. Алар мотордук күйүүчү майлар компоненти катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полипропилен

Полипропилен, пропилен термопластуу полимери, түссүз кристалл. tб.э.172оC, тыгызд. 0,92-0,93 г/см2 (20о С), мол. масс 30000-50000. П. касиетине анын каптал топторунун негизги чынжырга карата мейкиндикте жайгашышы чоң таасир тийгизет. П. изотактикалык, синдиотактикалык, атактикалык түзүлүштөрү белгилүү. Алардын эң маанилүүсү жана негизгиси изотактикалык жана синдиотактикалык структуралары. Аларга жогорку кристаллдык көрсөткүч бышыктык, жылуулукка чыдамдуулук касиеттери мүнөздүү. Атактикалык П. өтө ийилчээк, жумшак, жабышкак продукт. Буу жана газды начар өткөрөт, жакшы диэлектрик. щелочтор, к-талар жана органикалык  эмес бузуучу чөйрөлөр таасирине туруктуу келет да, кадимки температурада көп органикалык  эриткичтерде эрибейт. Азот, күкүрт к-таларынын таасиринен бузулат, жылуулукка жана жарыкка туруксуз. П. өндүрүүдө чөйрөнүн таасиринен сактоо үчүн стабилизаторлор кошулат. П. мономерди эритмеде же масса түрүндө полимерлөөдөн алынат. П. ысык суюктуктар үчүн түтүктөр, пленкалар, бутылкалар, флакондор химимялык  өнөр жайда керектелүүчү ар кандай идиштер, муздаткычтар жана радиоприемниктер тетиктери даярдалат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полистирол

thumb|Стирол => Полистирол.
thumb|Полистирол.
Полистирол – стирол түз тизмектүү түзүлүштөгү полимери, П. айнек сымал тунук зат, тыгызд. 1,06 г/см3 (20о) Катуу-лануу t 93°C, 80-1500С каучук сымалданган абалга өтөт, ал эми 250-3000С стирол пайда кылуу менен ажырайт. П. суунун, к-танын жана щелочтун таасирине өтө туруктуу, ароматтык углеводороддо, татаал эфирде эрийт, бензинде жана спиртте эрибейт. Диэлектрдик касиетке ээ. Өнөр жайда стиролду эмульсиялык жана суспензиялык метод менен азот же СО2 чөйрөсүндө стиролду полимерлештирүүдөн, ал эми акыркы мезгилде үзгүлтүксүз полимерлештирүү методу менен алынат. Кийинки мезгилде стиролду башка мономерлер менен полимерлөөдөн сополимерлер алынууда. Стиролдун винил карбазол, дихлорстирол, дивинилбензол менен сополимерлери жылуулукка өтө туруктуу. П. жана анын сополимерлери электр изоляциялык материал, пенополистирол, үй-тиричилик буюмдарын, теле жана радио техникада, муздаткычтын сыртын, автотетиктерди ж.б. жасоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Политетрафторэтилен

Политетрафторэтилен, тефлон, фторпласт-4, [-CF 2-CF2-]n – тетрафторэтилен 70о-80оС 40-100 атм. басымда, эмульсиялык полимерлешүүсүнөн алынган мол. масс. 50000-2000000 болгон ак күкүм түрүндөгү полимер. Тб.э.320-327оС. айнектешүү t 120о С. Бардык полимерден оор (тыгызд. 2,2-2,3), темп-ра жана химимялык  туруктуулугу боюнча башка полимерлерден артыкчылык кылат. К-талар щелочтор, окистендиргичтер, фтор таасирине туруктуу. Фторопласт-4 жогорку темп-рада, конц. к-талар чөйрөсүндө, химимялык  машина курууда колдонулуучу пластик, көтөргүч- клапан вентил даярдоодо, майлоочу майсыз, агрессивдүү чөйрөдө колдонулуучу подшипниктер жасоодо, электротехникада колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полиуретандар

Полиуретандар – макромолекуласы негизги тизмегинде уретандык топту алып жүрүүчү полимерлер: П. гликолдор HO-A-OH менен диизоцианаттар O=C=N-R-N=C=O полимерлешүүсүнөн алынат. Касиеттери боюнча полиамидге окшош. Баштапкы заттар жогорку температурада кайноочу инерттүү эриткичтер же эриткичсиз эле ысытылат. Эриткич катары көбүнчө хлорбензол колдонулат. Диизоцианат менен гликолду 200°С чейин ысытуу менен эриткичсиз эле полимерлешүүнү жүргүзсө болот (экзотермиялык реакция). П. диэлектрдик касиети, атмосфера жана суюлтулган минералдык к-таларга туруктуулугу боюнча полиамидге караганда артыкчылыгы бар. П. мол. масс. орточо мааниси 10000-12000, жумшаруу температурасы макромолекула чынжырчасындагы A менен B топторунун жаратылышына жараша 100-270°С. П. пенопласт, каучук, желим, була, антикоррозиялык каптоочу зат жана башка алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полиформальдегиддер

Полиформальдегиддер, полиоксиметилендер [-ОСН 2-]n – гетеро чынжырлуу жөнөкөй полиэфирлер эң жөнөкөй өкүлү. П. ак түстөгү, тунук эмес, оңой боёлуучу, кадимки температурада көп колдонулган, эриткичтерде эрибеген зат. П. 80оС көпкө чейин, ал эми 120оС бир аз ысытуудан өзгөрбөйт. Күчтүү к-талар жана щелочтор таасиринде бузулат. Формальдегид жана анын туундуларын полимерлештирүүдөн алынат. Формальдегидди суу чөйрөсүндө иондук катализатор катышуусунда полимерлештирүүдөн мол. масс. анча чоң эмес (n=100-200) механикалык бекемдиги жана жылуулукка туруктуулугу төмөн полимер алынат. Ал эми ири мол. масс. П. (>1000) формальдегид суусуз чөйрөдө (гександа, бутанда, бензолдо жана башка) катализатор катарында үчүнчүлүк аминдер, арсиндер, стибиндер, фосфиндер; эмульгатор катары жогорку май к-талар же этилен гликоль эфири колдонуп, полимерлештирүүдөн жана формальдегид туундуларын (триоксин) Фридель-Крафтс катализатору катышусунда полимерлештирүүдөн алынат. П. була, пленка, конструкциялык тетиктер, приборлор жана аппараттар үчүн арматуралар алынат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полиэлектролит

Полиэлектролит ― ионогендүү топтору бар полимер. Алар поликислоталар, полинегиздер жана полиамфолиттер деп бөлүнөт. Полиэлектролит мисалы болуп мейкиндикте тигилген ион алмашуу чайырлары эсептелет. Полиэлектролит эритмесинде макроиондор, алардын заряддалган топтору бири-бири менен химимялык  байланыш аркылуу байланышкан. Карама-каршы иондор эквиваленттик санда болот. Полиэлектролит үчүн макроион заряддалган топтору бири биринен дайыма анча чоң эмес аралыкта жайгашат жана мындай жайгашуу Полиэлектролит эритмелери абалынын өзгөчөлүктөрүн шарттайт. Полиэлетролит макроиону өлчөмү карама-каршы иондун өлчөмүнөн бир канча жогору болот. Поликислоталар жана полинегиздер күчтүү ( рН ар кандай маанисинде иш жүзүндө толугу менен иондошот) жана күчсүз болуп бөлүнөт. Алардын заряды ионогендүү топтор диссоциация константасы жана эритменин pH аркылуу аныкталат. Күчтүү полик-талар мисалы, катары полиэтиленсульфо, полистиролсульфо, жана полифосфор к-тасын, ал эми күчсүз к-та катары полиакрил, полигалактурон, ж.б. карасак болот. 
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полиэтилен

Полиэтилен – [-CH 2-CH2-]n ак түстөгү термопластикалык полимер. Өнөр жайда полимерди алуу шартына жараша П. 3 түрү бар: 1. Жогорку басымдагы полиэтилен (Ж.б.п.). Полимерлешүү реакциясы 1500 атм. басымда, 180оС инициатор катары кычкылтекти колдонуу менен жүргүзүлөт. Кычкылтек ордуна пероксиддер колдонулса, реакция 40-600 С жүрөт 2. Орто басымда алынган П. (О.б.п.) Реакция органикалык  эриткичтер чөйрөсүндө 35-40 атм. басымда, 125-150 о С жүргүзүлөт (катализатор өзгөрмө валенттүү металлдардын кычкылдары). Пайда болгон полимер бөлүнүп алынат, кургатылат, кошумча заттар кошулуп гранулдандырылат. 3. Төмөнкү басымдагы П. (Т.б.п.). Реакция органикалык  эриткич чөйрөсүндө 5 атм., асымда 80 оС төмөнкү темп-рада, Циглер-Натта комплекстик катализатору катышуусунда жүргүзүлөт. Пайда болгон полимер эриткичтен бөлүнөт, катализатор калдыктары спирт менен тазаланат. Алынган полимер кургатылат, гранулданат. Алуу шартына жараша полимерлер структурасы жана касиеттери да ар түрдүү. жана башка П. көп бутактанат, жумшак жана ийкемдүү; О.б.п. болсо, Т.б.п. аралык маанисине ээ. О.б.п. менен Т.б.п. катуу, ийилчээктиги аз болот. Бардык П. суукка туруктуу келгендиктен -700С колдонууга болот. Эң жакшы электр өткөрбөөчү касиетке ээ. Конц. туз жана плавик к-таларына, щелочторго туруктуу; хлор, фтор жана азот кислотасынын таасиринен бузулат, алифаттык жана ароматтык углеводороддо эрийт. П. агрессивдүү чөйрөдө колдонулуучу техникалык тетиктер, изоляция материалдары алынат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полиэфир чайырлары

Полиэфир чайырлары эки атомдуу спирттер жана эки негиздүү к-талар поликонденсация реакциясынан алынуучу ири мол-лык массалык заттар. Мындай поликонденсация негизинде өтө көп сандагы П. ч. алынган. Алардын мол-лык массасынын маанисине реакцияга кирүүчү заттар сандык катышы, ал эми касиетине баштапкы заттар жаратылышы таасирин тийгизет. П. ч. алуу үчүн к-та менен спирт эквимолярдык санын 175-1800С 3-5 саат ысытат. Сызыктуу П. ч. деполимеризацияланууга жөндөмдүү жана циклдүү эфирлерди пайда кылат. П. ч. түзүлүшүнө жараша алардан пластикалык массалар же эластомерлер (була, каучук сымал материалдар) алынат. Эгерде баштапкы компоненттер төрттөн ашык реакцияга жөндөмдүү тобу болсо, анда пайда болгон П. ч. үч өлчөмдүү мейкиндик түзүлүшүнө ээ болот. Мындай түзүлүштөгү полиэфир чайырлары ысытуудан эрибейт жана эрибей турган өзгөчө абалга өтөт. Мындай касиет айрыкча термореактивдүү чайырларга мүнөздүү.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полиэфирлер

Полиэфирлер – макромол-сы негизги тизмегинде жөнөкөй (жөнөкөй П.) же татаал (татал П.) эфирлер функциялык топтору бар полимерлер. П. көп негиздүү к-талар же алардын ангидридин көп атомдуу спирттер менен конденсацияланышынан алынат. К-талык компоненттер ичинен фтал к-тасы жана анын ангидриди, малеин ангидриди, терефтал, адипин жана себацин к-талары; спирттер арасынан глицерин, этиленгликоль, 1,2-пропиленгликоль жана пентаэритрит чоң мааниге ээ. Поликонденсация реакциясы баштапкы заттар эквимолдук санын к-талык катализатор катышуусунда ысытуу менен жүргүзүлөт. Кээ бир учурларда к-танын ордуна алардын эфирлерин колдонуу жакшы жыйынтыкты берет. Ангидриддер болсо бифункционалдуу бирикмелер сыяктуу реакцияга кирет. Мисалы, терефтал кислотасынын диметил эфири менен этиленгликолдон полиэтилентерефталат полиэфири алынат.

Полимер өнөр жайда синтездик була лавсан-(териленди) алууда колдонулат. Ал эми малеин ангидриди менен гликолдон алынган полиэфир-полималеинат:

Полималеинаттар айнек пласттарын даярдоочу эң керектүү байланыштыруучу зат болуп эсептелет. Жаңы полиэфирдик полимерлерге макромол-сы эки атомдуу фенол жана эки негиздүү к-талар калдыктарынан турган полиарилаттар кирет. Булардын ичинен поликарбонаттар ө. ж.-да мааниге ээ боло баштады.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Полоний

right|150px
Полоний (лат. Polonium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIА группа радиоактивдүү элемент; к. н. 84; ат. м. 210. Жаратылышта кездешкен 23 изотопторунан туруктуусу 210Po болгон сейрек кездешүүчү элемент. П. 1898-ж. М. Складовская-Кюри жана П. Кюри ачкан жана М. Складовская-Кюринин мекени Польша урматына полоний деп атаган. Жер кыртышынын (м. б-ча) 2×10-15 % түзөт. П. уран кендеринен алынат. П. жасалма ыкма менен висмутту нейтрондор менен бомбалап, ядролук реакция жардамында алышат. П. – жумшак, күмүштөй ак металл, тыгызд. 9 г/см3 ; балкып эрүү температурасы 254 0С; кайн. температурасы 1162оС; бирикмелеринде -2, +2, +4, +6 окистенүү даражасын көрсөтөт. Абада окистенет, суудагы эритмелеринде гидролизге учурайт. Суутек менен жеңил бууланучу гидриддерди пайда кылат. Сульфаттары, тетрагалогениди синтезделип алынган. 210Po (Т1/2 =138 күн) изотобу нейтрон булактарында пайдаланылат. П. жылуулук бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгү космикалык аппараттар системасында атомдук жылыткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берди. 210Po изотобунан башка изотоптору колдонулбайт. П. бирикмелери уулуу келет. П. өтө аз санда тамекиде жана анын түтүнүндө болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия