Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жаныбарлар миграциясы

thumb|миграциясы (Турналар, Grus grus sp.).
thumb|миграциясы (Connochaetes taurinus).

Жаныбарлар миграциясы – жаныбарлардын мекендеген жериндеги жашоо шарттын өзгөрүшүнө же өрчүү циклине байланыштуу жер которушу. Жашоо шартынын өзгөрүшүнөн болгон миграция мезгилдик (жыл мезгили, суткалык) жана мезгилсиз болуп айырмаланат. Мезгилдик миграция табиятта ар түрдүү болот. Сүт эмүүчүлөрдүн, куштардын жана курт-кумурскалардын тоолуу аймактарда өйдө-ылдый көчүшү, омурткасыздардын суунун же топурактын тереңин көздөй оошу, өрдөмө балыктардын деңизден өзөнгө өрдөшү, ал эми тескерисинче өзөндөн деңизге түшүшү жана башка Деңиз таш бакасы менен деңиз сүт эмүүчүлөрүнүн океандагы, туяктуулар менен кемирүүчүлөрдүн, жырткыч сүт эмүүчүлөрдүн кургактыктагы, көпчүлүк канаттуулардын, жарганаттардын, курт-кумурскалардын абадагы которулушу миграцияга кирет. Мезгилсиз миграцияда кээ бир отурукташкан жаныбарлар (тыйын чычкан, леммингдер жана башка) чөйрө шарттарынын кескин өзгөрүшүнөн (өтө кургакчылык, өрт, суу каптоо жана башка) жашаган жерин которот. Мындай миграция күтүлбөгөн жерден болуп, жаныбардын кырылышына алып келет. Жаныбарлардын өрчүшүнүн ар кандай стадиясында түрдүү жашоо шартты талап кылуусу личинка стадиясында түрлөрдүн таралышына шарт түзөт (онтогенездик миграция). Жаныбарлар миграциясы жаныбарларга белги коюу менен изилденет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Зоология‎
Жаныбеков Алтынбек

Жаныбеков Алтынбек - (15. 6. 1934-ж. туулган‚ Чүй облусу‚ Аламүдүн району‚ Ала-Арча айылы) – композитор‚ Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер (1979)‚ КРдин эл артисти (1995). М. Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореография окуу жайын (1957)‚ Курмангазы атындагы Алматы мамлекеттик консерваториясынын теориялык-композитордук факультетин (1962) бүткөн. 1957-жылдан Кыргызстан композиторлор союзунун мүчөсү. 1962–65-ж. Кыргыз CCР мамлекеттик радиоуктуруу жана телекөрсөтүү комитетинде редактор‚ бир эле мезгилде Фрунзедеги М. Күрөңкөев атындагы музыкалык-хореография окуу жайында окутуучу‚ 1967-жылдан Б. Бейшеналиева атындагы КМИИде доцент‚ профессору‚ 1993-жылдан Кыргыз улуттук консерваториясынын профессору Жаныбеков ар кандай жанрдагы 250дөй чыгармаларды‚ анын ичинде кыргыз музыкасынын тарыхында биринчилерден болуп фортепиано жана оркестр үчүн концерт жазган. Чыгармаларында элдик музыкалык ыргактарды чебер пайдаланат. Көлөмдүү симфониялык чыгармалардын («Т. Cатылгановдун эстелигине»‚ «Ата журт»)‚ симфониялык поэмалардын («Д. Шопоковдун эстелигине»‚«Менин Кыргызстаным»)‚ симфониялык сүрөттөмөнүн («Ак алтындуу айылда»)‚ симфониялык бийлердин‚ симфониялык увертюралардын‚ кантаталардын («Даңктан‚ Кыргызстан!»‚ «Кыргыз элине даңк!»)‚ сонаталардын‚ ырлардын‚ романстардын («Жаштар маршы»‚ «Түндө»‚ «Аккуу»‚ «Издейм сени» жана башка)‚ камералык-аспаптык чыгармалардын‚ хорлордун автору‚ спектаклдерге («Караш-Караш»‚ «Балдар бойго жеткенде») музыка жазган. Медалдар менен сыйланган.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жаныштар

thumb|Bubalus bubalis.

Жаныштар - чамустар, буйволдор – көңдөй мүйүздүү сүт эмүүчүлөрдүн жакын уруулары. Көбүнчө 2 урууну (Азия жана Африка жаныштары) бириктирет. Дене узундугу 100–290 см, куйругу 15–90 см, бийиктиги 62–180 см, салмагы 150–1200 кг. Башы чоң, моюну кыска, буттары жоон ири жаныбар. Эркеги ургаачысынан чоң, мүйүзү да узунураак, жүнү кара күрөң же каралжын. Азия жаныштары Түштүк жана Түштүк Чыгыш Азияда жашайт. Көбүнчө калың токойлорду, саздуу жерлерди байырлайт, сууда жакшы сүзөт. Афика жаныштары Сахарадан түштүктү карай түрдүү ландшафтты (кургак саваннадан тропик токойлоруна чейин) мекендейт. Негизинен өсүмдүк жалбырагы, бутагы, мөмөлөрү, чөп, суу өсүмдүктөрү менен азыктанат. Жупташып же чоң топ түзүп (кээде 2000ге чейин) жүрүшөт. 25–30 жыл жашашат. Колго үйрөтүлгөн породалары бүт дүйнөгө таралган. Жаныштар оор жүк ташуу жана сүт алуу үчүн пайдаланылат. Азия жаныштарнын жапайы популяциясы азайып кеткен. Жаныштартын бардык түрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Жаңгак

thumb|Жаңгак.
Жаңгак - грек жаңгагы (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн жаңгактар тукумундагы уруусу. Бийиктиги 5–50 мге чейин жеткен, жалбырагын күбүмө, бир үйлүү дарак. Шагынын диаметри 10–12 м. Май айында гүлдөп, мөмөсү сентябрдын аягынан октябрга чейин бышат. Мөмөсү данектүү, тоголок же сүйрү. Анда май, белок, А, В1 витаминдери бар. Анын 20дай түрү көбүнчө Түндүк Европа, Чыгыш Азия, Түндүк жана Түштүк Американын мелүүн, субтропик, тропик алкактарында өсөт. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү негизинен тоодогу жазы жалбырактуу аралаш токойлордо кезигет. Кыргызстанда Фергана жана Чаткал кырка тоолорунун түштүк-батыш беттеринде өнүп-өсүүсү үчүн өзгөчө табигый чөйрөнү талап кылуучу торгой флорасынын калдыгы – дүйнөдөгү ири жаңгак токою өсөт. Аянты 35 миң га жерди ээлейт. Жаңгак мөмө дарагы катары, ошондой эле кооздук үчүн өстүрүлөт. Жыгачынан баалуу буюм, урук, кабыгынан боёк, өңдөгүч зат алынат. Майы тамак-ашка пайдаланылат, ошондой эле лак, самын жасоодо керектелет. Алардын энергетикалык баалуулугу 100 г үчүн 700 ккал, ошол эле учурда 400 г ядро, снаряддар жана бөлүктөрдөн тазаланат, адамдын калориядагы күндөлүк керектөөсүн толук канааттандырууга жетиштүү болот.Жаңгак жана анын калориялуулугу. 

 Жазуулар 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Жаңгарач Эшкожо уулу

Жаңгарач Эшкожо уулу - (1801- же 1802, Чүй өрөөнү, Жыламыш өңүрү – 1864, Талас өрөөнү, сөөгү Жыламышка коюлган) – солто уруусунан чыккан чоң манап; Чүйдүн батыш бөлүгүн жана Талас өрөөнүн бийлеген. Жаңгарач менен Байтик баатыр ага-ининин балдары. 1848-ж. казак султаны Кенесары Касым уулу Чүйгө кол салганда, адегенде Жантай, кийин Ормон хан менен бирдикте анын мизин кайтарып, колун талкалоого катышкан. Ал Кенесарынын кол салуусунун натыйжасында адегенде орус падышалыгына букаралыкка өтүү ниетин билдирип, бирок кийин алар жүргүзгөн баскынчылык саясатка нааразы болуп, 1862–64-ж. Кокон хандыгындагы бийлик кыргыз, кыпчак бектеринин (Алымбек, Алымкул) колуна өткөндө, аларды колдоого ниет кылган. 1864-ж. жазында М. Г. Черняев Чүй өрөөнүнөн кокон аскерлерин сүрүп киргенде, Жаңгарач аргасыздан Талас өрөөнүнө конуш которгон. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жаңыбаев Омор

Жаңыбаев Омор - (1916, Ысык-Көл облусу, Түп району, Арал айылы – 29. 12. 1983, ошол эле жер) – педагог, советтик-партиялык кызматкер. Кыргызстан КП БКнын алдындагы респ.убликалык партия мектепти (1951), Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтту (1955) бүткөн. Арал айылына туңгуч башталгыч мектепти курган, кийин жатаканалуу орто мектептин курулушун бүткөрүп (1958), анда 30 жылдан ашуун директор, мугалим, партиянын Жети-Өгүз райондук комитетинде инструктор (1948–51), Талды-Суу райондук «Колхоз туусу» гезитинде жооптуу редактор (1953–54) болуп иштеген. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында колхоздун партуюмунун секретары жана оокаттуу адам катары айылдагы жетим-жесир, жакыр адамдарга материалдык жардам көрсөтүп турган. Ооруктагы эмгегинин зарылдыгынан улам согушка катышпай калгандыгына байланыштуу өз малын сатып, Кызыл Армияга жардам катары самолёт курууга 40 миң сом жөнөткөндүгү үчүн 1943-ж. И. В. Сталинден алкыш кат алган. «1941–45-ж. Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалы менен сыйланган.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жаңы Гвинея

thumb|Жаңы гвинея.
Жаңы Гвинея (индонезиялыктардын тилинде Ириан) – Тынч океандын батышындагы арал. Чоңдугу боюнча Жер шарында Гренландиядан кийинки 2-арал. Аянты 829 миң км2 (башка маалымат боюнча 771,9 миң км2). Узундугу 2 миң кмден ашык, туурасы 700 кмге чейин. Батыш бөлүгү Индонезиянын (Батыш Ириан), чыгышы Папуа-Жаңы Гвинея мамлекетинин аймагы. Калкы 3 млндон ашык. Аралды жээктей батыштан чыгышты карай бийиктиги 5029 мге жеткен тоолор (Жая чокусу) созулуп жатат, аракеттеги жанартоолор бар. Түштүгүн кенен ойдуң ээлейт. Климаты экватордук, субэкватордук. Жылдык жаан-чачыны тоолордо 4000 ммден ашык. Дарыялары сууга мол (Мамберамо, Сепик, Дугил, Флай); төмөнкү агымдарында кеме жүрөт. Флорасы менен фаунасы өтө ар түрдүү, нымдуу тропик токою, бийик тоолуу бадалдар, түштүгүнүн айрым жерине саванналар мүнөздүү. Ямс, жүгөрү, батат, какао жана кофе, каучук дарактары өстүрүлөт, кокос плантациясы бар. Нефть казып алынат. Балык кармалат. Негизги шаарлары: Порт-Морсби, Маданг (Папуа – Жаңы Гвинея), Соронг, Жаяпура (Индонезия).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Аралдар‎
Категория:Папуа-Жаңы Гвинея
Категория:Индонезия
Жаңы Орлеан

thumb|Жаңы Орлеан.
Жаңы Орлеан – АКШнын түштүгүндөгү порт шаар (жылына 100 млн тдан ашык жүк ташылат). Луизиана штатында. Калкы 484 миң (1994, шаар айланасы менен 1,3 млн). Эл аралык аэропорту бар. Жолдор тоому. Өлкөнүн түштүгүндөгү маанилүү финансы жана соода борбору. Нефть ажыратуу, химилык, тамак-аш, машина куруу, түстүү металлургия өнөр жай ишканалары иштейт. Университеттер, музейлер (анын ичинде искусство, Луизиана штатынын) бар.

Шаар 1718-ж. француздар тарабынан негизделген. 1764–1800-ж. Испаниянын ээлиги. 1800-ж. фрацуздар басып алып, АКШга саткан. 18-кылымдын курулуштары («француз кварталдары») сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:АКШ шаарлары‎‎
Жаңы сибирь аралдары

thumb|Жаңы сибирь аралдары.
Жаңы сибирь аралдары — Лаптевдер жана Чыгыш Сибирь деңиздеринин аралыгында жайгашкан архипелаг. Якутияга карайт. Аянты 38 миң км2. Үч аралдар тобунан турат: Ляхов, Жаңы Сибирь же Анжу жана Де-Лонга.

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Аралдар‎
Категория:Сибирь‎
Жапалак (Ош)

Жапалак — Кыргызстандын Ош облусундагы айыл. Ош шаарынын курамына кирет. Калкы; 4181 (2021).

ААББТ коду — 41721 000 800 03 0Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору.
 Инфратүзүмү 
Ош – Ноокат автоунаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 940 м бийикте жайгашкан. Облустун борбору Ош шаарынан жана темир жол бекетинен 5 км батыш тарапта. Негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, маданият үйү, китепкана бар. Жол оңдоочу ишкана, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода түйүндөрү, тамактануучу жайлар иштейт.

 Калкы 
 жылы 1999 20072009 2014 2015 2020 2021 адам. 4325 3648 3856 4035 4112 4180 4181

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

 Булактар 

 
Категория:Ош шаары
Жапаров Абдыкул

Жапаров Абдыкул - (20. 9. 1920, Чүй облусу, Москва району, Жарды-Суу айылы – 24. 03. 1999, Бишкек) – тилчи, филология илимд. доктору (1967). Кыргыз ССРинин эмг. сиң. мугалими (1987). Фрунзе ш-ндагы жумушчу ф-тин бүтүргөн (1937). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан (1940–44). Москва районундагы Будённый орто мектебинде директор, ошол эле райондун Орто-Суу орто мектебинде окуу бөлүмүнүн башчысы (1944–47). Кыргыз мамлекеттик педагогика институтун бүтүргөн соң (1947), Кыргыз ССР агартуу министрлигинде инспектор (1947–49), КМУда окутуучу, профессор (1951–99). Илимий эмгектеринде сөз айкашынын синтаксиси, сүйлөм мүчөлөрүнүн теориясы, жөнөкөй жана татаал сүйлөмдүн синтаксиси боюнча маселелери иликтөөгө алынган. Ал 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Акылбек Жапаров

Акылбек Жапаров (14-сентябрь 1964; Балыкчы шаары, Ысык-Көл облусу, Кыргыз ССРи, СССР) — Кыргызстандык саясий жана мамлекеттик ишмер. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин Төрагасы (2021). Экономика илимдеринин доктору (2009), II класстагы мамлекеттик кеңешчи, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген экономисти (2000). Жогорку Кеңештин II, V, VI чакырылышынын депутаты. 
 Өмүр баяны 
ФПИни (1986), Бишкек финансы-экономика академиясын (2002) бүтүргөн. 1986–92-ж. ФПИде кенже илимий кызматкер, комсомол комитетинин секретары, 1992–93-ж. КР Президенти жана КР Өкмөт аппараттарында жаштар саясаты боюнча бөлүм башчы, 1993–95-ж. Кыргызстан социал-демократиялык партиясында жооптуу катчы, 1995–96-ж. КРдин 1-вице премьер-министринин жардамчысы, 1996–97-ж. КР Президентине караштуу баалуу кагаздар рыногу боюнча улуттук комиссиянын мүчөсү, 1997–2000-ж. КР Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик башкы салык инспекциясынын инспектору, Мамлекеттик салык башкармалыгынын начальниги, 2005–07-ж. Экономика жана финансы (кийин Финансы) министри, 2007–09-ж. Экономика өнүгүү жана соода министри, 2009-жылдын октябрынан 2010-жылдын апрелине чейин КРдин 1-вице премьер-министри болуп иштеген. КРдин Жогорку Кеңешинин депутаты (2000–05). Рынок экономикасы шартында Кыргызстандын экономикалык өнү­гүү проблемалары жана экономиканы модерндештирүүгө арналган 50дөн ашуун илимий эмгектин автору.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Эскермелер
Жапаров Аскарбек

Жапаров Аскарбек Маматович - (8. 12. 1966-ж. туулган, Ош (азыркы Баткен) облусу, Кадамжай району, Кароол айылы) – генерал-майор (2009). 1987-ж. Оржоникидзе атындагы жогорку жалпы аскердик командалык окуу жайын бүткөн. 1987–92-ж. Мото аткычтар полкунда взвод командири, 1989-жылдан рота командири, 1992–94-ж. аскер бөлүгүндө ротанын, өзүнчө эскадрондун, батальондун командири, 1997–2002-ж. аскер бөлүктөрүндө командир, 2002–04-ж. КР Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын аскерге даярдоо башкармалыгынын начальниги, 2004-жылдан Башкы күжүрмөн башкармалыгында началь­никтин орун басары, 2006–08-ж. КР Коргоо министринин орун басары, 2008–09-ж. КРдин Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги – КРдин коргоо министринин 1-орун басары болуп иштеген.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Жапаров Бакас

Жапаров Бакас - (11. 5. 1923, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Чырак айылы – 26.10. 2004, ошол эле жер) – педагог, тарыхчы, тарых илимдеринин кандидаты (1966), доцент (1969), К. Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин профессору (1993), Кыргыз ССР эл агартуусунун отличниги (1965), СССРдин жогорку мектебинин отличниги (1980). Каракол мугалимдер институтун (1948), Бишкек педагогика институтун бүтүргөн (1951). Улуу Ата Мекендик согуштун катышып (1942–46) келгенден кийин мугалим, мектеп директору (1948–55), 1961-жылга чейин билим берүү тармагында жана партиялык жооптуу кызматтарда эмгектенген. Каракол педагогика институтунун илим жана окуу иштери боюнча проректору (1961–64), Караколдогу Т. Сатылганов атындагы мектеп-интернаттын директору (1964–68), Каракол педагогика институтунда окутуучу, кафедра башчысы (1968–80), көркөм графика факультетинин деканы (1980–86). КПССтин жана Кыргызстан Компартиясынын тарыхы боюнча илимий эмгектердин автору. Ленин, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жапаров Бапы

Жапаров Бапы - (23.04. 1937-ж. туулган, Ош облусу, Өзгөн району, Жалпак-Таш айылы) – медицина илимдеринин доктору (1987). КММИни (1960), СССР МИАнын Адам морфологиясы ИИИнин аспирантурасын (1971) бүтүргөн. Жалал-Абад шаарында сот-медэксперт, КММИде клиникалык ординатор, бөлүм башчы болуп иштеген (1971–93). 1993-жылдан ОшМУда кафедра башчысы. Гистология, цитология, эмбриология жана электрондук микроскопия боюнча адис. 50дөн ашык илимий эмгеги бар. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жапаров Шералы

Жапаров Шералы - (23. 9. 1936-ж. туулган, Баткен облусу, Лейлек району, Шор-Булак айылы - 2019-жыл 10-ноябрь, Бишкек шаары) – тилчи, филология илимдеринин доктору (1990), профессор (1991). Кыргыз тилинин диалектологиясы, лексикологиясы, лексикографиясы, ономастикасы жана биобиблиографиясы боюнча адис. КМУнун филоло­гия ф-тин бүтүргөн (1965), Сүлүктү ш-нын, Лейлек районунун мектептеринде мугалим (1966), КМУда окутуучу, доцент (1970–77), Кыргыз Совет энциклопедиясынын Башкы редакциясында улук редактор, редакция башчысы (1977–79), КР УИАда илимий кызматкер (1979–89), И. Арабаев атындагы КМПУда кафедра башчысы, профессор (1989–2002), Нарын мамлекеттик университетинде кафедра башчысы (2002–05) болуп иштеген. Жапаров кыргыз тилинин түштүк-батыш диалектиси боюнча жыйнаган материалдарынын негизинде бир нече окуу куралын жазган. Антропонимдерди изилдөөнүн натыйжасында «Кыргыз адам аттарынын сөздүгү» (1979), «Кыргыз тилинин диалектологиясы» (1976, 1982, 2001), «Кыргыз адам аттары» (1989), «Кыргыз тилинин омонимдер сөздүгү» (1986), «Сенин ысмың ким?» (1990), «Кыргыз тилинин фонетикасы» (2001) сыяктуу эмгектерин жараткан. Кыргыз тилинин синонимдер, омонимдер, антонимдер жана фразеологизмдер сөздүктөрүн түзүүгө катышкан. Библиограф катары кыргыз лингвисттеринин чыгармачылыгын изилдеп, «Кыргыз тилчилери» аттуу эмгегин жазган (2004). Эмгектери ГДРде, Кытайда, Түркияда жана башка өлкөлөрдө жарык көргөн. 

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жапыз тоо рельефи

thumb|Мугалжар тоосу.
Жапыз тоо рельефи – салыштырмалуу бийиктиги 1000 мден ашпаган тоо рельефинин тиби. Көбүнчө бийик тоолордун чет-жакасына, тектоникалык көтөрүлүүлөр анча болбогон зоналарга мүнөздүү. Кээде обочо жайгашкан жапыз тоолор да кездешет, мисалы, Казакстандагы Муголжар. Жапыз тоо рельефи негизинен андан бийик тоолордун денудациясынан пайда болот. Ага кыры жайпагыраак суу бөлгүчтөр жана жантайма капталдар, тектоникалык көтөрүлүүдө ургаалдуу эрозиялык тилмеленүүгө дуушарланган жерлерине өрөөн-капчыгайлуу, кокту-колоттуу, айрым жерине дөбө-дөңсөөлүү рельеф мүнөздүү. Мөңгү жаткан бийик алкактарда Жапыз тоо рельефи альп мүнөзүнө ээ. Жапыз тоо рельефинде ландшафттын өзгөчөлүктөрү орто жана бийик тоолордо салыштырмалуу азыраак байкалат.

 Байланыштуу макалалар 
 Жапыз тоолор
 Дөңсөө

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
Жаркымбаев Акмат

Жаркымбаев Акмат - (1882, Нарын облусу, Ат-Башы району, Ак-Жар кыштагы –1982, ошол эле жер) – малчы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1957). Кыргыз ССРинин мал чарбасына эмгек сиңирген устат (1955). Нарын облусунун Ат-Башы районундагы Ленин атындагы колхоздо баш чабан болуп иштеген. Койдун санын көбөйтүүдө, кунардуулугун арттырууда чоң ийгиликтерге жетишип, 1954–56-ж. ар койдон 4,2, 1957-ж. 4,5 кгдан жүн кыркып алган. Ар бир ириктин тирүүлөй салмагын 70 кгга жеткирип, мамлекетке өткөргөн. Ленин ордени менен сыйланган.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жарык аралык ченегич

Жарык аралык ченегич - оптикалык ченегич – аралыкты жарык (оптикалык нурдун) басып өткөн убакыт боюнча ченөөчү курал. Ал жарык булагы, анын параметрин (өлчөмүн) тескөөчү түзүлүш, берүүчү, кабыл алуучу система (түйүн), фото-кабыл алгыч жана убакыт аралыгын ченегич түзүлүштөрдөн турат. Жарык аралык ченегич нурдун объектиге чейин жана андан кайра келүү убактысын эсептөө ыкмасына жараша импульстуу жана фазалуу болуп бөлүнөт. Импульстуу жарык аралык ченегичте нурлануу булагы катары лазер колдонулат. Анын нуру кыска импульс түрүндө таралат. Жай өзгөрүүчү аралыкты ченөөдө жекече импульстуу, тез өзгөрүүчү аралыкта нурлануунун импульстук режими (тартибин) пайдаланылат. Фазалуу жарык аралык ченегичте жарык булагы катары кызытма же газ-жарык лампалары, жарык диоду жана лазер колдонулат. Оптикалык чагылдыргычы бар газ-лазерлүү жарык аралык ченегич 100 кмге чейинки аралыкты аныктайт.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Физика
Жарым арал

thumb|Жарым арал.
Жарым арал — кургактыктын деңизге же дарыяга кирип, үч тарабынан суу менен курчалып турган бөлүгү. Жарым арал пайда болушу боюнча материктик (башкача айтканда тектоникалык курамы боюнча материктин бир бөлүгү), өз алдынча пайда болгон (өз алдынча түзүлүп, кийин кургактык менен туташып калган жарым арал, мисалы, Индстан жарым аралы), аккумуля­циялык (суу бетинин түрдүү деңгээлинде толкундун аракетинен пайда болгон жарым арал, мисалы, Каспий деңизиндеги Бозочу жарым аралы) болуп бөлүнөт. Кыргызстандагы ири жарым аралга Ысык-Көлдөгү Тасма, Чолпон-Ата, Кара-Булуң жарым аралдары кирет.

 Булактар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Жарым чөл зоналары

thumb|Казакстан.
Жарым чөл зоналары – кургактыктагы жарым чөл ландшафты үстөмдүк кылган жаратылыш зоналары. Мелүүн алкактардын чөл жана талаа зоналарынын, тропик алкактарынын чөлү менен саванналарынын (чөлдөшкөн саванналарынын) аралыгындагы өтмө абалды ээлейт. Антарктидадан тышкары бардык материктердин океанга жакын батыш жана ички бөлүктөрүндө кеңири тараган. Ага кургак континенттик климат мүнөздүү; жаан-чачындын жылдык өлчөмү 300 ммден ашпайт (буулануудан 3–6 эсе аз). Жайы ысык (абанын орточо температурасы 20–25ᵒС, тропиктерде 30ᵒС), кышы Түндүк жарым шардагы мелүүн алкактарда суук (январдын орточо температурасы 0ᵒСден төмөн, айрым жеринде –20ᵒСге жетет); андан төмөнкү кеңдиктерде жылуу (субтропиктерде 0–10ᵒС; тропиктерде 12–20ᵒС). Агын суулары чакан, айрымдары кургакчыл мезгилде, адатта, соолуп калат. Топурактардан ачык каштан, коңур, бозомук-күрөң, боз топурактар басымдуу; айрым жеринде шортоң топурактар, көчмө кумдар кездешет. Өсүмдүктөрү, адатта, суйдаң, анда кылкан-шыбактуу (Евразияда) көп жылдык өсүмдүктөр жана бадалдар (башка континенттерде) басымдуу. Кышында жана кургакчыл мезгилде өсүмдүк вегетациясы тыныгат. Мелүүн алкакта жарым чөл зоналары Азияда кеңири тараган; ал Каспий бою ойдуңунан Чыгыш Кытайга чейин 10 миң кмге созулат. Субтропик алкагында текши тилкени түзбөйт, көбүнчө тайпак тоолорго жана айрым тоо массивдерине гана мүнөздүү. Африканын тропиктик бөлүгүндө (Сахарадан түштүктө жайгашкан чөлдөшкөн саванна), ошондой эле Түштүк Америкада жана Австралияда кездешет. Өсүмдүктөрү табигый жайыт, сугат жерлери – оазистери жана дарыя өрөөндөрү дыйканчылыкта пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География