Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Топурактын көпшөктүгү

Топурактын көпшөктүгү — топурактын табигый калыбындагы катуу бөлүкчөлөрүнүн арасындагы бардык боштуктардын топурактын жалпы келөмүнө карата процент (%) менен чагылдырылган жалпы көлөмү.
 
Мех. курамы ар түрдүү топуракта көпшөктүүлүк 26-80%, саздагы чым көң топуракта 80-90% ти түзөт. Көңдөйчөлөр аркылуу өсүмдүк топурактан ным жана аба кычкылтегин алат. Капиллярдык жана капиллярдык эмес көпшөктүүлүккө айырмаланат. Эгилме өсүмдүк үчүн 45-55% көпшөктүүлүк ынгайлуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топурактын биологиялык активдүүлүгү

Топурактын биологиялык активдүүлүгү — топуракта жүрүүчү биологиялык процесетердин ургаалдуулугу.
 
Бул негизинен микроорганизмдердин активдүүлүгү менен байланыштуу. Алардын тиричилик аракетинин натыйжасында топуракка түшкөн органикалык, минералдык кошундулар өзгөрөт, минералдашат, бир формадан экинчи бир формага өтүп турат. Жалпылап айтканда биологиялык процесстер өсүмдүктөрдүн өсүүсүнө оң таасир берет. Аммонификация, азотфиксация, нитрификадия процесстери, клетчатка, пектин, крахмал, лигнин, гемицеллюлозанын минералдашуусу, химикаттардын, таштандылардын зыянсыз формаларга ажыроосу жүрөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Топурактын агрохимиялык мүнөздөмөсү

Топурактын агрохимиялык мүнөздөмөсү — топурактын асылдуулугун мүнөздөөчү агрохимиялык көрсөткүчтөр.
 
Булар гумус, топурак эритмесинин реакциясы, анын карбонаттуулугу, шакардуулугу, сиңирүү сыйымдуулугу, алмашып сиңирүүчү катиондордун суммасы, маңыздарга каныгуу даражасы, Na катионунун өлчөмү, азот, фосфор, кальций жана ошол топурак-климаттык шартта таасирдүү роль ойногон кичи элементтер болуп саналат. Ушул көрсөткүчтөргө карап, топурактын потенциалдуу жана натыйжалуу асылдуулугун, эгилүүчү өсүмдуктөрдүн тигил же бул элементтерге болгон талабын, өстүрүүгө жарамдуу өсүмдүктөргө берилүучү жер семирткичтер системасы иштеп чыгарылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топурак пайда болуу процесси

Топурак пайда болуу процесси - топурак пайда кылуучу факторлордун (түпкү тоо тек, климат, өсүмдүк жана жаныбарлар дүйнөсү, рельеф, аймактын геологиялык жашы, адамдын чарб. иштери) таасиринен топурактын жаралышы жана эволюциясы.

Топурактын негизги массасы түпкү тоо тектен пайда болот. Жер бетиндеги тоо тек жаан-чачын, көмүр кычкыл газ, кычкылтек, абанын температурасы, микроорганизмдер менен жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн (эңилчек, мамык чөп) таасиринен бузулуп, үбөлөнөт. Майдаланган тоо тек ным сиңиримдүүлүк касиетине ээ болуп, курамында бир аз өлчөмдө өсүмдүккө синимдүү заттар болот. Бул субстратта өсүмдүк өсөт да, азык заттарды сиңирип, өз денесине чогултат. Өсүмдүк куураганда анын бир бөлүгү минерал заттарга, башка бөлүгү татаал биохимиялык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында чириндиге айланат. Вул процесстер менен катар түпкү тоо тектердин бузулушу улана берет жана ал өсүмдүктүн органикалык калдыктарынын, тамыр бөлүп чыгарган кычкыл заттардын таасиринен күчөйт. Топурак пайда болуу процессине климат, өсүмдүк, жаныбарлар жана аймактын рельефи түрдүүчө таасир этип, ар башка табигый зоналарда ар кыл топурак тибинин пайда болушуна алып келет, к. Топурак.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топурак анализдөө

Топурак анализдөө — топурактын курамын жана касиеттерин лабор. жол менен аныктоо.
 
Шексиз маалыматтарды алууда талаадан топурак үлгүлөрүн туура алуу жана аларды кургак абалда сактоо чоң мааниге ээ. Топурактын генезисин изилдөөдө профилдин ар бир горизонтунан; ал эми топурактын агрохимиялык касиеттерин изилдөөдө талаанын бир нече бөлүгүнөн алынган үлгүлөрдүн анализи жүргүзүлөт. Топурак гранулометриялык, химиялык, минерал. жана микробиологиялык анализдер аркылуу изилденет. Бул анализдердин натыйжасында топурак карталары, агрохимиялык картограммалар түзүлөт. Гранулометриялык анализде (топурактын механикалык курамын аныктоо) - топурактагы ар түрдүү бөлүкчөлөрдүн (таш, гравий, кум, чаң, тунма жана коллоиддер) саны аныкталат. Хим. анализ топурактын химиялык курамын жана касиеттерин, андагы элементтердин (С, N, Si, Al, Fe, Са, Mg, Р, S, К, Na ж. б.), сууда эрүүчү туздардын - сульфат, хлорид, кальций, магний, натрий карбонаттарынын камтылышын, топурактын сиңирүү жөндөмдүүлүгүн, өсүмдүктөрдүн азот, фосфор, калий кошулмаларын жана микроэлементтерди сиңирүү санын, топурактардын жер семирткичтерге болгон муктаждыгын, топурактын органикалык заттарынын фракциялык курамын ж. б. сапаттарын аныктайт. Топуракта минералдардын камтылышын минерал. анализ аныктайт. Микробиологиялык анализ топурактын микрофлорасынын сандык жана сапаттык курамын аныктап, топурактын биологиялык активдүүлүгүн, биохимиялык касиеттерин мүнөздөйт (к. Топурактын агрономиялык мунөздөмөсу).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топ таш

Топ таш — кыргыз элинин байыркы оюндарынын бири. Оюн тегиз, түз жерде ойнолот.
 
Биринчи баштаган оюнчу беш ташты ыргытып, колунун үстүнө токтотуп туруп, колдун үстүнө бир ташты калтырып, калган төрт ташты жерге түшүрүп, колдун үстүнө токтогон ташты кайра жогору ыргытып, тутуп алат. Калган жерге түшкөн төрт ташты бирден кылдаттык менен жерден ала турган бир таштан башка ташка колун тийгизбестен, колундагы бир ташты жогору ыргытып, кайра жерден бир ташты терип, жогору ыргыткан ташын кошо тосуп алат. Ошентип, жердеги төрт ташты терип алыш керек. Оюндун жүрүшүндө оюнчу колундагы ташты жогору ыргытып, жогору ыргыткан ташы жерге түшкөнчө жерден таш ала албай калса, же жерден таш алган убакта, оюнчунун колу башка Tanrıca тийип кетсе, же ал ыргыткан ташын туталбай калса, оюнду ойноо кезеги атаандашына берилет. Топ таш оюнунун көптөгөн түрлөрү бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топологиялык мейкиндик

Топологиялык мейкиндик — математикалык түшүнүк, ал метрикалык мейкиндик түпгүнүгүн жалпылайт.
 
Эгер X көптүгү берилсе, анда бул көптүктүн элементтери аркылуу ар кандай көптүктөрдү түзүүгө болот. Ошондой көптүктөр системаларынын бири х менен белгиленет. Эгерде т системасы төмөндөгү шарттарды канааттандырса: 1) х нун каалаган сандагы элементтеринин бирикмеси (суммасы) х дан чыкпайт, б. а. EaEaez; 2) х дан алыиган ар кандай чектүү сандагы көптүктөрдүн кесилиши (жалпы жагы) х дан чыкпайт, б. а.; 3) фех дан Xсх б. а. боштук көптүк жана берилген X көптүгү х нун элементтери болсо, анда X Топологиялык мейкиндик деп аталат, х - анын топологиясы. Бул шартта X көптүгүнө х топологиясы тургузулду деп да айтылат, себеби X тин бардык касиетин (элемент, көптүк, сумма, кесилиш, толуктоо ж. б.) х нун каражаты аркылуу туюнтууга болот. х нун элементтери ачык көптүктөр деп аталат. Бир эле мейкиндикте бир нече топологияны да пайда кылууга жана аларды салыштырууга да болот. Топологиялык мейкиндиктердин ичинен Хаусдорф Топологиялык мейкиндиктери чоң мааниге ээ. Практикада кеңири пайдаланылуучу башка да Топологиялык мейкиндиктер бар. Мис., компакттуу Топологиялык мейкиндик ,локалдык компакттуу Топологиялык мейкиндик ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топологиялык көбөйтүндү

Топологиялык көбөйтүндү — топол. мейкиндиктердин тобунун {(Хо, Г ):аеА\ көбөйтүндүсү, б. a. (X, Г) топол. мейкиндиги; мында X - берилген {Ха:аеА} көптүктөрүнүн тобунун декарттык көбөйтүндүсү, ал эми Г болсо X көптүгүндөгү бардык проекция ка: (ХГ)->(ХаГа), аеА үзгүлтүксүз болгон эң алсыз топология. (X, Г) топол. мейкиндиги берилген {(Ха, Га):аеА} топол. мейкиндиктеринин тобунун Тихонов көбөйтүндүсү деп аталат.
 
Жогоруда Т. к. катары аныкталган (X, Г) топол. мейкиндигинин стандарттуу базасында naİ(°al) п... п tıa}(Oa„) түрүндөгү көптүктөр кызмат кылат, мында {аг а2, ..., dJcA - эркин алынган чектүү көптүк. Эгерде {(Ха, Га):а&А} эки гана X жана Ү топол. мейкиндиктеринен турса, анда Z=X/Y топол. мейкиндигинин базасы болуп UxV түрүндөгү көгггүктөр кызмат кылат, мында U берилген X топол. мейкиндигиндеги ачык көптүк, ал эми V-Y топол. мейкиндигиндеги ачык көптүк. Топол. мейкиндиктердин чексиз тобун A. Н. Тихонов (1925) аныктаган. Топологиялык көбөйтүндү амалы - топологиядагы эң негизги амалдардын бири.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эсен Топоев

Топоев Эсен Төлөнович (28. 2. 1952-ж. т., Ош областы, Кызыл-Кыя ш.) - армиянын генералы (2004). Ташкенттеги жогорку жалпы аскердик командалык окуу жайын (1973), M. В. Фрунзе атындагы (1985), РФтин Башкы штабынын Аскер академиясын (1995) бүтүргөн.
 
Венгрия аймагында аскерлердин түштүк тобунда взвод командири (1973-76), Түндүк Кавказ аскер округунда зениттик батареянын, ротанын командири, полктун штаб начальнигинин орун басары (1976-82), Ы. Чыгыш аскер округунда полктун штаб начальниги (1985-88), Благовещенскиде полктун командири (1988-90), Ы. Чыгыш аскер округунда тышкы байланыштар бөлүмүнүн улук офицери (1992), 8-гвардиялык мотоаткычтар дивизиясынын командиринин орун басары (1992-93), КР Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабында начальниктин орун басары - Коргоо министрлигинде оперативдүү башкармалыктын начальниги (1995-99), КР Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабында начальник - Коргоо министринин 1-орун басары, КРдин коопсуздук кеңешинин секретары - мамлекеттик күзөт кызматынын начальниги (1999), КРдин коргоо министри (1999-2005), «Росэкспорткоргоо» ААКтын генералдык директорунун кеңешчиси (2005-жылдан). 1999-2000-ж. Кыргызстандын түштүгүндөгү эл аралык террористтердин бандиттик түзүлүштөрүн жок кылуу боюнча операцияларды жетектеген. 3-даражадагы «СССРдин Куралдуу Күчтөрүндө Мекенге кызмат өтөгөндөгү үчүн» ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топ гүл

Топ гүл — өсүмдүктөрдүн жылдык өркүнүнүн гүл жайгашкан бөлүгү. Ал жалпы же башкы гүл саптан жана андан өсүп чыккан каптал гүлдөрүнөн туруп, жөнөкөй жана татаал болуп бөлүнөт.
 
Жөнөкөй Топ гүл негизги гүл саптан жана анда жайгашкан эки же андан көп гүлдөн турат. Жөнөкөй Топ гүлгө ботриктик же каптал гүлдүү (моноподийдик бутакталган жана гүлү түбүнөн чокусун көздөй ачылган) жана цимоздук же чоку гүлдүү (симподийдик бутактанган жана гүлү төмөн көздөй ачылган) түрлөрү кирет. Ботриктик Топ гүлдүн чачы, калканча, машак, сото, чатырча, башча, себетче, сөйкөчө түрлөрү бар. Чачыда негизги узун гүл сапка гүл сабы бирдей узундуктагы каптал гүлдөр жайгашкан (моюл). Калканчада каптал гүлдөр чачыдагыдай эле жайгашып, улам төмөнкү гүлдүн гүл сабы өйдөкүнүкүнөн узунураак болгондуктан бардык гүлдөр бир тегиздикте болот (алма, алмурут, кара өрүк). Машактын каптал гүлдөрү да чачыдагыдай жайгашканы менен гүлдөрү сапсыз (бака жалбырак). Мындай Топ гүлдүн башкы сабы өтө жоонойгон болсо, ал сото деп аталат (жүгөрү, айыр). Башкы гүл сабы ийилген машак - сөйкөчө деп аталат (тал). Кыскарган жалпы гүл саптын учунда гүл сабы бирдей узундактагы гүлдөр бир тегиздикте жайгашса, чатырча деп аталат (примула). Башчададагы гүлдөр кыска, жоон башкы гүл сапта чатырчадай эле жайгашат, бирок гүлдөр сапсыз же сабы өтө кыска болот (уй беде). Себетте негизги гүл сабынын учу жазы болуп, анын томпок же жалпак бетинде сапсыз гүлдөр жайгашат (күн карама, ромашка). Цимоздук же чоку гүлдүү Топ гүлгө дихазий, плейохазий, бурулча, ийректүү Топ гүл кирет. Tатaал Топ гүл окшош же ар түрдүү жөнөкөй Топ гүлдөрдөн турат. Ушуга байланыштуу алар бир тектүү, ар тектүү жана аралаш татаал Т. г. болуп бөлүнөт. Мис., ашкөктүн Топ гүлү - татаал чатырча, ал жалпы гүл сапта жана анда жайгашкан бир нече жөнөкөй чатырчадан турат. Буудай менен арпанын татаал машагы жалпы гүл сапка жайгашкан жөнөкөй машактардан, тикендин татаал плейохазийи себеттерден турат ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Топаз

thumb|Топаз.
Топаз (санскрит тилинде «tapas » - от) - силикаттар классына кирүүчү минерал. Хим. курамы Al2 (F, ОН)2 Sİ04. Ромб системасында кристаллдашат.
 
Өңү сары, ак, күрөн сымал, кызгылтым, көк, кээде түссүз. Катуулугу 8. С. салмагы 3,4-3,6. Өңү ак-боз, көгүш, кызгылт, жашыл сымал. Топаз гранит интрузиясы менен байланышта болуп, көбүнчө пегматит тарамдарында жана пневматолит кендеринде талаа шпаты, кварц, турмалин, берилл ж. б. минералдар менен бирге кезигет. Топаз асыл жана кооз таш катары жана абразивдүү аспаптарды жасоодо пайдаланылат. Топаз - 2-даражадагы асыл таш. Экинчи аталышы - тоо хрусталы же кварц.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Too ландшафттары

Too ландшафттары - бийиктик алкактуулук жана рельефтин ярустуулугу байкалган жерлердин ландшафты.
 
Too ландшафттарына түрдүү каптал экспозициялары, геолог. түзүлүшүнүн өзгөчөлүгү, топурак кыртышы менен өсүмдүктөрүнүн ар түрдүүлүгү ж. б. себептерден келип чыккан табигый шарттардын контрасттуулугу таандык. Too ландшафттары тоолордун рельефине жараша бийик, орто бийик жана жапыз тоолуу болуп айырмаланат.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ландшафттар
Тоок сымалдар

thumb|upright|Павлиндер (Pavo): Pavo cristatus эркек.
Tooк сымалдар (лат. Galliformes) - канаттуулар түркүмү.

Төмөнкү эоцен доорунан белгилүү. Уз. 12 смден (кидик бөдөнө) 235 смге (аргус), салмагы 45 гдан 11,5 кггa (күрптөр; үй күрптөрү - 22,5 кг) жетет. Тумшугу кыска, жерде басууга ыңгайланган буту күчтүү, канаты жазы, жүнү тыгыз, түркүн түстүү. Эркектери ургаачысына караганда чоңураак, ачык түстө. Канаты кыска, жазы, тез көтөрүлүп, узакка уча албайт. Tooк сымалдардын 2 түркүмчөсү; гоациндер (1 түр) жана кадимки Tooк сымалдар (240 түрү, тукум курут болгон 100 түрү, 7 тукуму) бар. Арктикадан башка бардык жерде кездешет. Алар полигамдар, 2-20 жумуруткасын 14-30 күн басат. Бырындычы тооктор жумурткасын кум же чириндиге көөмп, балапанын чыгарат. Tooк сымалдардын балапандары уясын дароо эле таштайт. Tooк сымалдар өсүмдүк бүчүрлөрү жана курт-кумурска менен азыктанат.

Кыргызстанда 6 түрү (каракур, бөдөнө, чил, кекилик, кыргоол, улар) кездешет. Tooк сымалдар аңчылыктан азайып кетип, азыр коргоого алынган. Алардын 26 түрү ТКЭСтин Кызыл китебине киргизилген. Банкив тогу жана күрптөр - тооктун түпкү теги.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Канаттуулар
Тоо кырчоосу

Тоо кырчоосу - ээлеген аймагы жана өнүгүү тарыхы боюнча бир тутумду түзүп, бир нече миң км аралыкта созулуп жаткан ири тоолор (мис., Альп - Гималай тоо кырчоосу, Кордильера - Анд тоо кырчоосу ж. б.).
 
Тоо рельефинин классификациясында орогр. жана геоморфол. эң ири бирдик.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Тоолор
Тоо-кен өнөр жайы

Тоо-кен өнөр жайы, кен казып алуу өнөр жайы - кен байлыктарды чалгындоо, аларды казып алуу (өндүрүү) жана фабрикаларда керексиз бирикмелерден ажыратуу иштерин жүргүзүүчү өнөр жай тармактарынын жыйындысы.
 
Бир нече тармактан турат. Алардын негизгилери: отун казып алуу (көмүр, нефть, сланец жана газ), кен таш казып алуу (темир, марганец, түстүү баалуу жана сейрек кездешүүчү металлдар), металл эмес жана жергиликтүү курулуш материалдарын казып алуу (мрамор, гранит, асбест, чопо, гипс ж. б.), тоо-химия сырьёсун казып алуу (апатит, калий туздары, нефелин, селитра, күкүрт колчеданы, фосфат сырьёсу), с у у жана минералдуу с у у болуп бөлүнөт. Тоо-кен өнөр жай байыртадан белгилүү. Өндүрүштүк тармак катары 16-18к-да тез өөрчүгөн. Кыргызстанда да Тоо-кен өнөр жай өркүндөөдө. Республика изилденген көмүр кенинин запасы боюнча Орто Азия республикаларынын ичинен 1-орунда. Кыргызстанда коргошун, цинк, сымап, калай, сурьма, висмут ж. б. металл кендери бар. Бул Тоо-кен өнөр жайынын мындан ары да өнугүшүнө толук шарт түзөт. Тоо-кен өнөр жай АКШ, Улуу Британия жана Францияда жакшы өнүгүп келе жатат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Тоо-кен казмаларын бекиткич

Тоо-кен казмаларын бекиткич - жер астындагы тоо-кен казмаларында, ошондой эле тоннель, метрополитен ж. б. жер астындагы объектилердин курулушунда тоо тектердин кулашын, көөп чыгышын токтотуучу атайын жасалма курулма.

Тоо-кен казмаларын бекиткич б-тердин конструкциясы тоокен казмасынын аянты менен туурасынан кесилиш формасына, тоо-кен басымынын мүнөзү менен чоңдугуна, шахтанын иштөө мөөнөтүнө ж. б. факторлорду эске алуу менен жасалат. Анын түрлөрү: пайдалануу мөөнөтүнө жараша - убактылуу жана туруктуу; жасалчу материалына карай - жыгач, металл, бетон же темир-бетон; тоокен казмасынын туурасынан кесилиш формасына карата - трапеция түспөлдүү, арка (туюк жана ачык), шакек, эллипс, полигоналдык; элементтерин туташтыруу ыкмасына карай - катуу, шарнирлүү, ийкемдүү жана айкалыштырылган Тоо-кен казмаларын бекиткичи. Кен казууга шахта талаасын даярдоо казмаларында (штрек, квершлаг) бекиткичтин тиби жана саны тоо тек массивинин абалына жараша аныкталат. Казманын жабуусун кармап туруу үчүн жыгач же темир бекиткичтер колдонулат. Кээде, тоо тектердин урап түшүүсүн болтурбоо максатында казманын туш тарабы бетондолот. Кен казылуучу казылманы бекитүүдө кенташ тулкусунун жана аны чектеп турган тоо тектердин локалдык абалына жараша система иштелип чыгат. Көмүр, калий кендерин камералык-столб ыкмасы менен казууда бекиткич дээрлик колдонулбайт, жабууну туруктуу кармап турууга целик (кийин ал да казылып алынат) гана жетиштүү. Татаал тоо-кен-геологиялык шартта кен чакан оюктарда казылгандыктан жыгач бекиткичтери көп санда талап кылынат. Бул учурда, бурчтары бекитилген тик бурчтуу жыгач рамадан турган туташ конструкция кабаты курулат. Пайдаланылып бүткөн көпчүлүк казмаларда толтуруу иштери жүргүзүлөт. Бургулоо көзөнөктөрүндө бекиткич түтүктөр колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Тоокеев Ормоке

Тоокеев Ормоке (1886, азыркы Нарын областы, Ак-Талаа району, Чолок-Кайың кыш. - 28.07.1972, ошол эле жер) - жылкычы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1949).
 
1933-ж. баштап колхозго мүчө болуп кирип, өмүрүнүн аягына чейин ошол эле жерде иштеген. 1948-ж. 51 бээден 51 кулун алып, аман асыраган. Ленин ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Категория:Инсандар
Тоок

thumb|Тooк.
Тooк - тооктор түркүмүндөгү үй кушу. Банкин жапайы тоогунан (Gallus gallus bankiva) таралган. Эт жана жумуртка алыш үчүн багылат.
 
Жумуртка, эт-жумуртка жана эт багытындагы Tooк породалары бар. Жумуртка багытындагы Tooктордун денеси чың, анча чоң эмес, тез чоңоет, эрте жетилет, сырткы чөйрөнүн таасирин тез кабыл алат. Эт-жумуртка багытындагы Tooк чоңураак келет, денеси борпоң, тез жетилбейт, зат алмашуусу начар, моюну кыска. Tooктун эти мүнөз тамак; анда 63% суу, 20% белок, 16% май, 1% минерал заттары бар. Tooк физиол. жактан 5-6 айда өсүп жетилет. Жумуртка багытындагы Tooктор жылына 200дөй, алдынкы чарбаларда 220-250 (мыктылары 365ке чейин) жумуртка тууйт. Жыл өткөн сайын жумуртка туушу 10-15% ке азайып, 10 жылга чейин жумуртка тууйт. Tooктун продукттуулугу анын породасына, тоюттандыруу жана багуу шартына жараша болот. 

КМШ өлкөлөрүндө Tooктун төмөндөгүдөй породалары жана породалык топтору кеңири таралган: жумуртка багытындагылар - орус ак тоогу, леггорн; эт-жумуртка багытындагылары - австралорп, ераван тоогу, Загорск тоогу, кучин тоогу, Москва тоогу ж. б.: эт багытындагы - корноуэлл тоогу. Кыргызстанда леггорн, плимутрок жана нью-гемпшир Tooктору аргындаштырылып, кыргыз тоогунун породаларынын тобу чыгарылган. Tooктун жүнү менен тыбыты жеңил өнөр жайында керектелет, кыгы жер семирткич болот.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Канаттуулар
Категория:Мал чарбачылыгы‎
Тоң шаар калдыгы

Тоң шаар калдыгы - 6-12-кылымга таандык археологиялык эстелик. Орто Азиядан Чыгыш Түркстанга кетүүчү байыркы кербен жолдун боюнда.
 
Жергиликтүү эл Кан-Дөбө деп аташат. Шаар калдыгы Тоң суусунун боюндагы Туура-Суу кыштагынын жанынан орун алган. Убагыңда шаар 10 га аянтты ээлеген. Казуу убагында турак жай калдыктары, карапа идиштер, тыйындар, темир буюмдар, жаргылчак, тегирмендин ташы табылган. 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоң
Тоң-мурун ашуусу

Тоң-мурун ашуусу - Алай районунун түштүк-чыгышындагы Баш-Алайдын чыгыш четинде.
 
Бийикт. 3536 м. Алай жана Чоң Алай кырка тоолорун туташтырган белбаскак жер. Аму-Дарыя менен Тарим д-нын алаптарына кирген эки Кызыл-Суунун суу бөлгүчү. Рельефи тайпак, жазы дөңсөөгө - платого окшойт. Метаморфизмделген сланец, аки таш, гипс тектеринен тургандыктан, аймагынан карстык чуңкурчалар кезигет. Бетегелүү талаа ландшафты мүнөздүү. Тоң-Мурун эзелтен эл катташкан, кербен жол болгон. Андан байыркы Улуу Жибек жолунун бир тармагы өткөн. Ашуудан автомобиль жолу өтөт. Аты түбөлүк тоң кыртышынын жатышына байланыштырылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ашуулар‎
Категория:Алай району
Категория:Тумар-2011