Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Угедей

Угедей, Өгөдөй, Үгөдөй, Угэдэй (1186–1241) – моңголдордун экинчи улуу ханы (1229–41); Чыңгыз хандын үчүнчү уулу жана мурасчысы. Орто Азияда Чагатай менен бирге Отрарды басып алган. 1224-жылы жер бөлүштүрүүдө атасынан Батыш Моңголияны, Чыгыш Түркстанды жана 28 миң атчан аскер алган. Атасы өлөр алдында аны өз ордуна дайындаган. 1235-жылы Үгөдөй уюштурган курултайда Волга боюна, Дешти Кыпчак, Россия жана Түштүк Европага жүрүш жасоо жөнүндө чечим кабыл алынган. 
 thumb | 220x124px | right
Ошол эле жылы Тулуй жана Жебе менен бирге Түштүк Сун мамлекетин кыйроого учураткан. Анын бийлигинин убагында кат-кабар ташуу кызматы (ян) киргизилген, эл каттоо жүргүзүлгөн жана Каракорум шаарынын курулушу аяктаган. 1236-жылы Үгөдөй жерди үлүшкө берүү системасын бекиткен. Кийинки реформаларында моңгол аскер башчыларынын ашкере укуктары чектелген жана салык жөнгө салган. Үгөдөйдүн ордосу Тарбагатайда, Эмил жана Кабук дарыяларынын жээктеринде жайгашкан.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Инсандар
Уюм тууду

Уюм тууду – кыргыздын улуттук оюну. Негизинен 2 же андан көп киши ойнойт. Ар бир оюнчунун жерде бештен уясы (чуңкуру), бирден казынасы (уядан чоңураак чуңкуру) болот. Ар бир уяга бештен эмек (коргол же тоголок таш) салынат. Оюнду баштаган адам өз уяларынын бирөөнөн эмектерди солдон оңго карай жүрөт (уяларга бирден салат).

Оюндун жүрүшүндө оюнчу эмектери алынган же жүрүлгөн өз уяларынын бирин «уй» деп атайт. Оюндун жүрүшүндө «уйга» төрт эмек чогулса, «ую тууган» болуп, төлү казынасына салынат. Уядагы эмектер түгөнүп, андан аркы бир уя бош болсо, ошондон аркы уядагы эмектерди алып казынага салат да, оюн кезеги кийинки оюнчуга берилет. 

Эмек түгөнгөн уядан ары эки же андан көп чуңкур бош калса да, оюн кезеги башкага өтөт. Уюм туудунун жыйынтыгы уткан эмектердин санына жараша аныкталат. Уюм туудунун эрежеси, корголдордун саны жана башка жактары тогуз корголго окшоп кетет.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Оюндар
Ушур, Ушр

УШУР, Ушр – мусулман өлкөлөрүндөгү буюм, мал, азык-түлүк түрүндө алынуучу салыктын ондон бир бөлүгү. Ушурду феодал төбөлү жыл сайын чогултуп турган. Феодалдык эзүүнүн деңгээлине жараша ушурдун көлөмү дайыма өзгөрүп турган.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Учук

УЧУК – кыз-келиндин жигитке берген белеги. Эркек киши токуу, өрмөчүлүк үстүндө келип калса, иш үстүндөгү аял ага заматта жиптен чачыла түйүп, белек катары бере салган. Алган киши ыраазычылыгын билдирип, «Учугуң узарсын» деп бата берген. Эгерде жаш жигит болсо, жооп иретинде белек тартуулаган.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Кремация

thumb|Индонезия
Кремация (лат. crematio – өрттөө) – сөөктү көмүү каадасынын бир түрү. Байыркы мезгилден бери ар кайсы калктарга мүнөздүү болгон салт. Бүгүнкү күндө буддизм, индуизм динин туткан калктарда сакталып калган. Учурда маркумдун сөөгүн өрттөп көмүү үчүн атайын курулган крематорийлер (латынча crematorium – өрттөйм) айрым мамлекеттерде колдонулат. Биринчи крематорий 1876-жылы Миланда курулган. Россияда 1921-жылдан тартып колдонулат. Орто кылымдардагы кыргыздар жана аларга тектеш түрк калктары адам каза болгондо сөөгүн өрттөп көмүшкөн. Жазма булактардагы маалыматтар боюнча түрктөрдүн төбөлдөрү 634–639-жылга чейин ушул салтты кармашып, кийин маркумду жылкы менен чогуу өрттөп көмүүгө өтүшкөн. Орто кылымдагы кыргыздардын сөөк көмүү салты 12-кылымга таандык Тахир Марвазинин эмгегинде да баяндалат: «Кыргыздар маркумду өрттөө жөрөлгөсүн тутушат. От аларды (маркумдарды) тазартат деп далилдешет. Алардын мындай жөрөлгөсү байыртадан эле болгон, качан алар мусулмандарга коңшулаш жашагандан тартып, маркумду (өрттөбөй) көмө башташты».

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

Категория:Кыргызстан
Категория:Маданият
Усули Жадид мектептери

Усули Жадид мектептери жаңы усул мектептери – 19-кылымдын акыры–20-кылымдын башында Волга боюндагы, Кавказ жана Орто Азиядагы түрк элдери үчүн ачылган эл агартуу окуу жайлары. Бул мектептердин программалары 1905-1906-жылдары Төмөнкү Новгород калаасындагы мусулмандардын курултайларында иштелип чыккан. Мындай мектептерде диний сабактар гана эмес, жалпы билим берүүчү сабактар да өткөрүлгөн. 

Жаңы усул мектептери Кыргызстанда 1901–1902-жылдары пайда боло баштаган. Токмокто ачылган «Ыкбал» мектебинде 1908-жылы 200 кыргыз, 36 татар, 30 өзбек, 9 дуңган, 5 уйгур бала окуган. Аны бүткөндөрдүн айрымдары Казан менен Уфадагы медреселерге жиберилип, билимин уланткан. Пишпекте кыз-келиндер үчүн ачылган ушундай мектепте 1914-жылы 70 кыз (анын 20сы кыргыз), 1917-жылы 180 кыз окуган. Чоңкеминдеги Шабдандын медресеси 1909-жылы «Жаңы Усул» мектеби катары кайра түзүлгөн. Мындай мектептер Караколдо, Акталаанын Куртка деген жеринде жана башка бир катар айылдарда ачылган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Категория:Маданият
Устукан, жилик

Устукан – малдын бышырылып, эти менен кошо меймандарга тартылуучу жиликтери жана мүчөлөрү. Кыргыздын салттуу турмушунда устукан чоң мааниге ээ болуп андан жаңылган адам айыпка жыгылган. Устукан малдын бардык этинен чыгарылган. Ал көпчүлүк учурда негизги тамактын (мисалы, беш бармактын) алдында берилет. 
 Устукандын бөлүнүшү 
Койдун эти 12 устуканга бөлүнөт: 
Сан жиликтер – жамбаш, кашка жилик, жото жилик; 

Кол жиликтер – далы, каржилик, күң жилик (ар бири экиден). 

Жогорудагылардан сырткары устукандын катарына койдун башы, куймулчагы жана кабыргалары кирет. Күң жилик, төш, омуртка стуканга кошулбайт. Төш кызга, омуртка балдарга берилет. Кабыргалар кара кабырга жана карчыганын кабыргасы деп айырмаланат. 

Кыргызда меймандарга устуканды улуулата тартуунун ирети бар: баш, жамбаш, куймулчак, жото жилик, кашка жилик, карчыганын кабыргасы, каржилик, далы кара кабырга. Эркектердин улуусуна баш, аялдардын улуусуна жамбаш же куймулчак тартылат. Устуканды бөлүштүрүүнүн жергиликтүү өзгөчөлүктөрү да бар. Мисалы, Чүй, Талас өрөөнүндө башты аксакал кишиге берсе, Нарын, Ысык-Көл өрөөндөрүндө жашы кичүү конокко берет жана башка. 

Бодо малдын этин меймандарга бөлүштүрүүдө койдукундай устукан берүү мүмкүн болбогону менен учанын эти, сан эттер, арка, кыртыштуу кабыргалар, жылкынын чучугу, картасы, карыны, уйдун сары жүрмөсү эң сыйлуу конокторго тартылат. Бодо малдын жилиги экиге бөлүнгөнү менен анын жогорку бөлүгү сыйлуу деп эсептелген. 

Кандай гана мал болбосун сан жиликтер, сан эттер сыйлуу болгон. Тамак жеп жатканда үйдүн балдарына, кызмат кылып жүргөн келиндерге устукан берүү, үйлөрүнө ала кетүү (аялдар) жөрөлгө болуп эсептелген.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Тосор кербен, сарай

Тосор кербен сарайы Ысык-Көл облусунун Тосор айылынын түндүк-батыш тарабында, анча бийик эмес дөңсөөдө жайгашкан. Сырткы түзүлүшү төрт чарчы формада болуп, каптал жактары түштүк-түндүк, чыгыш-батыш багытына дал келген. Дубал урандыларынын бийиктиги 2,5х3,5 м, пайдубалынын жазылыгы 14–18 м. Дубалдын бурчтарына кароол мунаралары тургузулган. Сарайга дубалдын ортосундагы дарбаза аркылуу киришкен, анын эки тарабына кошумча мунаралар орнотулган. Ал жерде колго одоно жасалган идиш-аяк сыныктары көп санда табылган. Дубалдарга айланта курулуш имараттарынын бөлмөлөрү жайгашылган. Ортодо кең аянтты ээлеген чарбак болгон. Мындай кербен-сарай б.з. 4–7-к-да Улуу Жибек жолунда кербенчилерди тейлеген жай катары пайдаланылган. А.Н. Бернштам жана Д.Ф. Винник тарабынан изилденген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Кубат бий, Калча уулу

Кубат бий Калча уулу, Кубат мырза — (1690—1761) экинчи жарымында Фергана өрөөнүндө жашаган кыргыз урууларынын төбөлү, кол башчы, саясий ишмер; кушчу уруусунан чыккан бий. 
Кубат Калча уулу 

 Негизги маалымат 
Калча уулу Кубат 18-кылымдын башында төрөлгөн. Анын атасы жуңгар жапырыгында сүрүлгөн кыргыздардын Анжиянга жайгашкандарынын башчысы болгон. Кубат эр жеткенде жуңгарларга каршы согуштарда Абдыкерим бий жетектеген кокон-кыргыз союзундагы мыкты баатырлардын бири катары тааныла баштаган.

 Кокон хандыгынын өнөктөшү 
Кокон башкаруучусу Абдыкерим бийдин мезгилинде жуңгарлардын баскынчылыгына каршы биргелешип сокку уруу үчүн Кокон бийликтери Кубат бий башында турган кыргыздар менен союз түзүп, алардын биргелешкен күчү баскынчыларды Ферганадан кууп чыккан. 1751-жылы Кокондогу бийликке Эрдене бий келгенде, кыргыз баатырлары союздан бөлүнүп, ата-журт үчүн чыгышка карай жортуул башташса, ал эми Кубат баатыр кокондуктар менен бирге болуп, батышка карай уюштурулган жортуулдарга катыша баштаган. Кокон хандыгын Эрдене бий башкара баштаган кезде, Оротөбөгө ээ болуу максатында ал кыргыз бийлери менен өнөктөш болууга аракеттенип, мына ушул кырдаалда да Кубат бий негизги ролду ойногон. Бирок, 3 жылдан кийин Оро-Төбөдөгү түшүнбөстүктөрдөн улам анын кокондуктар менен болгон мамилеси бузулган.

 Цин империясына каршы күрөш 
1755-жылы Кубат бий Цин империясына каршы боштондук кыймыл жүргүзүп жаткан кашкарлык Жусуп Кожонун чакырыгы боюнча аскерлери менен Чыгыш Түркстанга кеткен. 1755-жылы Кубат баатыр-бий өз күчүн цин-манжуларга каршы багыттоону чечип, Кашкар тараптагы согуштарга катышууга жөнөгөн. 

Кубат мырза Чыгыш Түркстандын боштондугу үчүн күрөшкөн кожолорго аскердик жактан зор көмөк көрсөтүп, акысына Кашкардын айланасындагы кызылсуулук кыргыздардын үстүндөгү бийликке ээ болгон жана ал жерде өз алдынча кыргыз хандыгын түптөгөн. Тарыхый булактарда айтылгандай, Кубат бий «кыргыздын падышасы» аталып, «өз алдынча башкаруучу катары жеке пайдасы үчүн тигил же бул башкаруучу менен каалагандай достошуп же ажырашып турган». Кокон хандары жана Кытай императору Кубат бийдин пикири менен эсептешкен.

Бирок, 2 жылдан кийин кытай тыңчыларынын аракети менен ички келишпестиктер пайда болуп, Кубат хан кайра Фергана өрөөнүнө кетүүгө аргасыз болгон. Анын кетиши менен Шинжаң аймагы Цин империясынын карамагына өткөн. 

 Ошту коргоп калуу аракети 
Ошондон кийин Кубат хан Ошту коргоп калуу үчүн кокондук Эрдене бий менен тирешүү баштап, бирок көп өтпөй колго түшүп, өлтүрүлгөн. Ал жакта набыт болгонун уккан карындашы Аксуусар мындай деп кошкондугу эл оозунда айтылат: «Кубат хан өлбөй кут өлдү, кушчу, мундуз журт өлдү».

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Устачылык, узануу

Устачылык, узануу – элдик кол өнөрчүлүктүн бир тармагы. Устачылык мал чарбалыкка, дыйканчылыкка кошумча өнөр катары өнүгүп, үй-бүлө, урук-тууган жана кардарлардын тиги же бул буюмга керектөөсүн канааттандырган. Устачылыктын негизги багыттары – жыгач уста, темир уста, зергерчилик, өрүмчүлүк, мүйүзчүлүк, тери иштетүү, таш чегүү жана башка устачылык буюмдун жердигин (өзүн) гана жасабастан ага кооздуктарды, жогорку көркөмдүктөгү оймо-чиймелерди түшүргөн. Ар бир багыттагы устачылыктын өзүнө мүнөздүү шаймандары, аспаптары болгон. Устачылыкта шакирт күтүү кеңири тарап, көпчүлүк убакта атадан балага өткөн.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Маданият
Тосор тургун жайы

Тосор тургун жайы – мустье дооруна таандык эстелик. Ысык-Көл облусунун Жетиөгүз районуна караштуу Тосор айылынын түштүк-батыш тарабында, көлдүн жээгинен 4,5 км алыстыкта жайгашкан. Таштан жасалган 3000ден ашуун курал-жарактар табылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Урук

thumb|Күн карама Helianthus annuus.
Урук – уруктуу өсүмдүктөрдүн жыныстык көбөйүү жана таратуу органы.

Ал ошондой эле ыңгайсыз шартта сактануу функциясын да аткарат. Ал ургаачы гаметанын уруктануусунун натыйжасында урук бүчүрүнөн өөрчүйт. Азык-заты атайын тканы - эндоспермде же урук үлүшүндө жайгашат. Урук катаал шартка чыдамдуу келип, көпчүлүк өсүмдүктөр үчүн экстрим учурунда жашап кетүүгө мүмкүндүк берет. Ошондой эле гүлдүү өсүмдүктөрдүн жана ийне жалбырактуу дарактардын таралуусун камсыздайт. Урук жылаңач уруктууларда спорофиллдин бетинде, жабык уруктууларда мөмөнүн ичинде жайгашат. Мөмөдөгү Уруктун саны 1ден млнго чейин жетип, көлөмү, формасы, түзүлүшү да ар түрдүү. Урук кабыктан, түйүлдүктөн, азык зат топтоочу ткань - эндоспермден турат. Айрым өсүмдүктөрдөн Уругунун кабыгында канатча, түк ж. б. өсүндү болуп, ал Уруктун аба аркылуу таралышына жардам берет. Урук негизинен үрөн, азык, тоют катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ботаника
Уранхайлар

thumb|upright|Уранхайлар.
Уранхайлар – моңгол тилдүү элдерде тувалар (тубалар), саха-якуттар жана Түндүк-Батыш Моңголиянын түрк тилдүү калктары. Уранхайлар аталган Түндүк-Батыш Моңголиянын түрк-моңгол тилдүү этностук топторунун курамдарында «хара хыргыс», «шера хыргыс», «мөдөн хыргыс» жана башка урук аттары бар. 

Уранхайлар (байыркы моңгол тилинде – Урэнхэй) – суук, табийгаты катаал аймактын адамы же биздин тилди түшүнбөгөндөр, бөтөн эл, башка уруу дегенди түшүндүрөт. Байыркы кыргыздар жалпысынан уранхай деп аталган уруулар (бүгүнкү тувалар, сойоттор жана башка) менен узак убакыт жамаатташ, алакалаш жашашканы маалым. Болжолу, уранхайлар өз учурунда енисей кыргыздарынын да этностук курамына киришкен.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Тоталитаризм

Тоталитаризм (лат. totalis – бүт, бүтүн, толук жана мамлекет) –1. мамлекеттин үстөмдүк кылуучу бир формасы (тоталитардык мамл.); коомдун бардык жашоо тармагынын үстүнөн бүтүндөй (тоталдуу) көзөмөл жүргүзүшү менен мүнөздөлөт. 2. этатизм менен авторитаризмди актоочу буржуазиялык саясий ойлордун багыты. 20-кылымдын 20-жылдарынан Германиядагы жана Италиядагы фашизмдин расмий идеологиясына айланган. Буржуазиялык либерализм идеологдору Тоталитаризм түшүнүгүн фашисттик диктатурага баа берүүдө колдонушкан. «Кансыз согуш» мезгилинде антикоммунисттик пропаганда социалисттик мамлекеттерди тоталитардык режим менен окшоштуруп, «демократиялуу», «эркин» коомдук түзүлүштөргө каршы коюшкан. Чындыгында эле, СССРдин 70 жылдык жашоо практикасында тоталитардык режим үстөмдүк кылуучу форма болуп келгенин тарых өзү далилдеди.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Тохарлар

Тохарлар - биздин заманга чейин 2-кылым–1-миң жылдында Орто Азияда, Бактрияда жашаган эл. Бул аймак алардын атынан Тохарстан деп аталган. Тохар грек, араб жазма булактарында тохар, инди даректеринде тукхара, кытай жылнамааларында – ту-ху-ло, тибет жазмаларында – тхогар деп аталат. Тохардын теги инди-европалык элдер менен байланыштуу. Тохарлар чыгыш иран тилинде сүйлөшкөн. Грек алфавитине негизделген жазуусу болгон. Орто Азияга биздин замнга чейин 140-ж. келишип, айрым чыгыш иран уруулары менен бирдикте биздин замнга чейин 130-ж. Грек-Бактрия падышалыгын кыйратышкан. Биздин замнга чейин 128-ж. Парфияга басып киришкен. Бактрияда биздин заманга чейин 2–1-кылымда Тохардын беш уруусу жашаган. Болжолу биздин заманга чейин 1-кылымдын аягы – биздин замандын 1-кылымдын башында жогорку уруулардын бири кушандардын жол башчылыгы астында Кушан падышалыгын түзүшкөн. Ушул мезгилден Тохарды кушандар деп аташат. Айрым окумуштуулар Тохарды Орто Азиянын түндүк-чыгышынан Бактрияга келишкен жергиликтүү калк деп да божомолдошот. Себеби, алар Орто Азияга келгенден кийин иран тилине өтүшкөн. Дагы бир ой-пикир б-ча Тохар ж-а юэчжилер массагеттердин бир бутагы болгон.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Төкөлдөш шаар чалдыбары

Төкөлдөш шаар чалдыбары – 9–12-кылымдарга таандык эки шаардын калдыгы, Бишкек шарынын чыгышында жайгашкан. Биринчисинин аянты 40х42 м, экинчисиники 80х80 м. Чопо идиштер, айнек, коло буюмдар табылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Төлөйкөн, көрүстөн

Төлөйкөн көрүстөнү – б. з. ч. 6–4-кылымдарда жашаган сак урууларына таандык мүрзөлөр. Ош шаарынан 10 км батыш тараптагы Чилмайрам тоосунун этегинде, 22 дөбө мүрзөдөн турат. Мүрзөлөрдөн боёлгон карапалар табылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Төркүлөө

Төркүлөө – салттуу үйлөнүү үлпөтүнүн корутунду баскычы. Күйөөгө чыккан кыз бир же эки жылдан кийин ата-энесиникине барган. 1-баруусу төркүлөө деп аталган, ага күн мурунтадан кам көрүшкөн. Күйөөгө чыккан кызды төркүнүнө кайын энеси, күйөөсү же алардын жакын туугандары алып барган. Кыз төркүнүндө бир нече күндөн бир нече айга, кээде бир жылга чейин туруп калган. Кызга ата-энеси кадырлуу конок катары сый көрсөтүп, аны үй-оокат жана чарбалык иштерге катыштырган эмес. Кетеринде кызга мал, оокаттан энчи беришкен.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Төрө

Төрө – 13–15-к. Чагатай династиясындагы мансап наамы. Мындай наам Бухара, Хива хандыктарында ханзаада, мурасчы маанисинде колдонулган. Кокон хандыгында мекеме кызматкерлерин аташкан.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Усун маданияты

Усун маданияты. Биздин заманга чейинки 2–кылымдан биздин замандын 5–кылымына чейин усун уруу конфедерациясына кирген элдердин (кара Усундар) маданияты. Усун сак-усун маданияты деп да аталат. Теңир-Тоодо усун маданияты экиге бөлүнөт: Челпектеги топурак жерлердеги көрүстөндөр жана келгин калк менен байланыштуу өлүктөр катакомбаларда коюлган көрүстөндөр. Усун маданиятынын эстеликтери Чүй, Тала өрөөндөрүндө, Теңир-Тоодо жана Ысык-Көлдө табылган. 

Бурана көрүстөнүнөн (биздин заманга чейинки 3–1-кылым) 50гө жакын алтын жасалгалар, алтын жалатылган жука кесиндилер, кызыл боёктун калдыктары жана темирден жасалган жаа огунун учтары табылган. Карапа идиштерди жасашкан. Башка жерлерден алып келинген байыркы заманга тиешелүү буюмдар табылган. Челпек эстеликтери да ушул мезгилге тиешелүү. 

Талас өрөөнүндөгү Таш-Башат көрүстөнүндө сөөк менен бирге көмүлүүчү буюмдар – колодон жасалган билерик, алтындан жасалган түстүү таштар менен кооздолгон кемердин тогоосу, тегерек тумар табылган. Көптөгөн белгилери боюнча Талас эстеликтери Чүй өрөөнүндө табылган эстеликтерге окшош келет. Челпек коргонунда адамдардын сөөгүнүн калдыктары менен бирге үй жаныбарларынын сөөктөрү, карапа идиштер, темир буюмдар, жыгач табак, коло күзгү, төөнөгүч, сөөктөн жасалган жаанын учтары жана тегирмендин ташы табылган. Көмүү салты жана карапа идиштери боюнча Челпек коргону Бурана көрүстөнүнө окшош. 

Теңир-Тоодогу Айгыр-Жал көрүстөнүндө карапа идиштер, жыгач стол, табак, чөйчөк, үч буттуу темир казан, сөөктөн жасалган жаа огунун учтары жана темир кылыч табылган. Көмүү салты боюнча Айгыр-Жал эстеликтери Кара-Булак тайпасынын маданиятына окшош келет. 

Усун маданиятынын эстеликтери Кетмен-Төбө жана Алай өрөөндөрүнөн табылган. Жерге коюунун эки түрү кездешип, маркум менен кошо көмүлүүчү буюмдар (темир жана карапа идиштер) аз санда табылган. Усун маданияты Евразия мейкиндигинде көчмөн жана отурукташкан дыйканчылык маданияттарынын өз ара таасири аркылуу өткөн.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим

ky:Усундар