Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Гигант (зор) жылдыздар

Гигант (зор) жылдыздар – түсү ак жана көгүлтүр өтө чоң массалуу, температурасы жогору, Герцшпрунг–Рессел диаграммасында башкы удаалаштыктан орун алган өзүнөн өтө чоң энергия бөлүп чыгарган жылдыздар. 

Гигант жылдыздар өтө чоң массага ээ болгону менен анын ядросундагы топтолгон (запас) отуну бир нече миллион жылда күйүп бүтөт. Жылдыздар эволюциясындагы ошол учурдагы абалы Гигант жылдыздар. Андан соң Гигант сапатынан айрылып кидик жылдыздарга айланат. Мындай Гигант жылдыздардар дүйнөсүндө өтө көп. Мис., Орион топ жылдызындагы Бетельгейзе жылдызы.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гидродинамикалык нурланткыч

Гидродинамикалык нурланткыч – кыймылдагы суюктуктун энергиясын акустикалык толкун энергиясына айландыруучу түзүлүш. 

Гидродинамикалык нурланткыч чоргодон чыккан агымдын белгилүү формадагы жана өлчөмдөгү тоскоолдук менен өз ара аракетинен суюктукта болуучу дүүлүгүүгө негизделген. Бул дүүлүгүү автотермелүү режимин калыптандыруучу чоргодогу агымга каршылык кылат. Үндү нурлантуу механизми Гидродинамикалык нурланткычтын конструкциясына жараша түрдүү болуп, газ-агымдуу нурланткычтардан айырмаланат. Анткени суюктук чоргодон үн ылдамдыгынан тез ылдамдыкта агышы мүмкүн эмес. Пластинкалуу Гидродинамикалык нурланткыч өтө көп тараган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гидромеханика

Гидромеханика – кысылбоочу суюктуктардын кыймылын жана теңсалмактуулугун үйрөтүүчү механиканын бөлүмү. 

Ал гидродинамика жана гидростатикага бөлүнөт. Көп учурда Г. термини бүтүндөй гидро-аэро-механиканы түшүндүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гильберт (өлчөө бирдиги)

Гильберт – бирдиктердин СГС (симметриялуу же Гаусстук) жана СГСМ системаларындагы магнит потенциалдарынын айырмасынын бирдиги. 

Англис физиги У. Гильберттин ысмынан аталган. 
1 Гб=10/4πА=0,796А.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Өлчөө бирдиктери
Категория:СГС
Гиперүн

Гиперүн – 109–1013 Гц тартибиндеги серпилгич толкундар. 

Гиперүн физикалык табияты боюнча ультраүндөн айырмаланбайт. Анын жыштыгы 2.104–109 Гц. Гиперүндүн жыштыктары дм, см жана мм диапазондогу электр-магниттик термелүү жыштыктарына дал келет. Нормалдуу шартта абада Гиперүн толук жутулгандыктан таралбайт. Суюктукта Гиперүндүн алыска таралуусу өтө начар. Төмөнкү температурада Г. катуу нерселерде – монокристаллда салыштырмалуу жакшы тарайт. Табиятта жылуулуктан жаралуучу жана жасалма дүүлүгүүчү Гиперүндөр бар. 109–1013 Гц жыштыктагы толкундар жылуулуктан жаралуучу же жылуулук фонондору деп аталат. Жасалма Гиперүн оптикалык жол менен алынат. Гиперүндү нурлантуунун жана кабыл алуунун азыркы ыкмалары негизинен пъезо-электр жана магнит-стрикция кубулушуна негизделген. Гиперүндү дүүлүк-түрүү үчүн пластинка тибиндеги резонанстык пьезо-электр өткөргүчү колдонулат. О. эле резонанстык ыкмадан айырмаланган диэлектрдик пьезо-электр кристалл беттүү Гиперүндү дүүлүк-түрүүчү ыкма пайдаланылат. Мында төрт кырдуу кристаллдын туура кесилиш жагы өтө жогорку чыңалуудагы электр талаасына жайгаштырылат. Гиперүндү жаратууда электр-магниттик толкундун лазер булагы, о. эле өтө өткөр-гүчтөгү нурландыргыч кеңири колдонулат. 

Катуу нерселерде Гиперүндүн таралуу узактыгы жылуулук өткөрүмдүүлүк менен ички сүрүлүүсүндөй эле анын жылуулук фонондоруна, электрондоруна, магнондоруна ж.б-га аракет этет. Заряддарды эркин алып жүрүүчүлөрү болбогон диэлектрик кристаллдарында Г-дүн өчүшү негизинен анын жылуулук фонондор менен сызыктуу эмес өз ара аракеттешүүсүн аныктайт. Жарым өткөргүчтөрдүн кристаллдарында Гиперүндүн таралышы үчүн Гиперүн электрон өткө-рүмдүүлүгү менен өз ара аракеттешүүгө тийиш. Металдар үчүн жарым өткөр-гүчтөрдүкү сыяктуу эффект мүнөздүү. Парамагнетиктердеги спин-фонондуу өз ара аракеттешүүнүн натыйжасында жыштык менен поляризация туура келген Гиперүндүн өтүшү атомдун магниттик абалын өзгөртөт. 

Серпилгичтүү толкундардын аракетинде электр-магниттик толкундардын сынуу көрсөткүчүнүн өзгөрүшү, о. эле электр-стрикция эффектисинин натый-жасы менен электр-магнит толкундарынын аракетиндеги серпилгич толкундарынын пайда болушу фотон-фонондук өз ара аракеттешүүдөгүдөй болот. Мындай өз ара аракеттешке ультраүндөгү жарыктын дифракциясы, о. эле Мандельштам – Бриллюэндин спонтандуу жана аргасыз чачыроосу мисал боло алат. 

Гиперүндүн касиети заттын абалын изил-дөөдө, өзгөчө катуу заттар физикасында пайдаланылат. Гиперүндү өтө жогорку жыштык аймагында, о. эле акустикалык электроника менен акустикалык оптика түзүлүшүн түзүүдө зор мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гиротроптук чөйрө

Гиротроптук чөйрө – касиети диэлектриктик өткөрүмдүүлүктүн симметриялуу эмес тензор аркылуу аныкталуучу анизотроптук чөйрө. 

Гиротроптук чөйрөдө ар бир багыт боюнча оң жана сол тегерек поляризациялары бар жана түрдүү фазалык ылдамдыктагы эки толкун таралат. Натыйжасы – сызыктуу поляризацияланган толкундун поляризация тегиздигинин бурулушу. Гиротроптук чөйрө анын түзүлүшү менен шартталат же жасалма жол менен алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Глюон

Глюон (англ. glue – желим (клей)) – электрдик жактан нейтралдуу, спини бирге жана тынч туруудагы массасы нөлгө барабар болгон бөлүкчө. 

Ал кварктар ортосундагы күчтүү өз ара аракеттешүүлөрдү ишке ашырууга себепчи болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Годограф

Годограф – өзгөрмө вектор менен туюнтулган физикалык чоңдуктан убакыттын өтүшү менен өзгөрүү ылдамдыгын геометриялык жактан сүрөттөөчү ийри сызык. Ал маанилери жалпы чекиттен башталып, убакыттын өтүшү менен өзгөрүүчү векторлордун учтарынын геометриялык ордун мүнөздөйт. Годограф түшүнүгүн биринчи жолу У.Гамильтон киргизген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Голограмма

Голограмма – Объектиден чагылган нур менен ага когеренттүү башка нурдун катталышындагы интерференциялык сүрөтү жазылып алынган кандайдыр бир материал (фотопластина, фотоплёнка, фототермопластик ж. б.). 

Голограмманын түрлөрү: 
Каттоочу чөйрөнүн калыңдыгы менен толкун узундугунун катышы б-ча:
1. Көлөмдүк (үч өлчөмдүү), эгерде чөйрөнүн калыңдыгы толкун узундугунан бир далай чоң болсо. 2. Жука (эки өлчөмдүү), эгерде чөйрөнүн калыңдыгы толкун узундугунан кичине болсо. 
Тунуктугу б-ча: 1. Амплитудалык, эгерде Голограмманын тунуктугунун функциясы амплитудалык интерференциялык сүрөт берсе. Мында Голограмманын түрдүү чекиттериндеги тунуктугу өзгөрүп турат, бирок чөйрөнүн калыңдыгы турактуу. 2.Фазалык, эгерде Голограмманын тунуктугунун функциясы фазалык интерференциялык сүрөт берсе. Мында тунук чөйрөнүн түрдүү чекиттериндеги калыңдыгы же тыгыздыгы өзгөрүп турат, бирок чөйрөнүн тунуктугу турактуу.
Өчүрүп жазылуу касиети б-ча:
1.Турактуу (өчүрүп кайра жазылбас). Мында Голограмма сактаган маалымат өзгөрбөйт (мис., фотопластина, фотоплёнка ж. б.). 2.Өзгөрүлмө (өчүрүп кайра жазылчу). Мында Г-га маалыматтарды бир нече жолу өчүрүп кайра жаңылап жазса болот (термо-пластика ж. б.).
Голограмма жазылган оптикалык схемасы б-ча: 1) Денисюктун; 2) Лейт менен Упатниекстин; 3) Фурьенин; 4) Фраунгофердин; 5) Френелдин;
Голограмма сактаган маалыматтын түрү б-ча:1) Аналогдук; 2) Сандык (цифро-вая). 
Голограмма нын негизги касиеттери: 
1.Объект жөнүндөгү амплитудалык жана фазалык маалыматтарды толук камтуусу. Фотографияда амплитудалык гана маалымат жазылат.
2.Маалыматты ашкере камтуусу, б. а. нерсенин бир чекити жөнүндөгү маалымат Голограмманын бардык чекиттеринде жазылат. Бул, сынып калган Голограмманын бир сыныгы аркылуу нерсенин толук сүрөттөлүшүн тургузууга мүмкүндүк берет. 
3. Нерсенин кадимки (туура) көлөмдүк жана псевдоскопиялык (аңта-рылган) сүрөттөлүштөрүн тургузууга жөндөмдүүлүгү.
4. Көлөмдүк сүрөттөлүштү тургузуу үчүн өзүнө ылайык толкун узундукту тандап алуучулугу (селективдүүлүгү). 
5. Көчүрмөлөнүүчүлүгү.
6.Нерсенин жеке эле көлөмүн калыбына келтирбестен анын түрдүү түстөрүн дагы калыбына келтирүү-чүлүгү.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Голономдук система

Голономдук система – бар-дык байланыштары геометриянын эрежелерине баш ийген механикалык система (к.Механикалык байланыш). 

Голономдук системанын мисалы болуп кош маятник эсептелет. Голономдук системадагы байланыштар механикалык системанын бөлүктөрүнүн же чекиттеринин орун алышына (же кыймыл убактысындагы которулушуна) гана чектөөлөрдү коёт, ал эми алардын ылдамдыктарынын маанилерине чектөө койбойт. Голономдук системаларды башка системалардан айырмалап өзүнчө кароо өтө маанилүү, анткени голономсуз системага туура келбеген механиканын жөнөкөй теңдемелери жана жалпы принциптери Голономдук системада толук колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Голономсуз система

Голономсуз система – бардык байланыштары геометриянын эрежелеринен сырткары, кинематиканын эрежелерине баш ийген механикалык система. 

Горизонталь тегиздик боюнча жылмышпай тоголонгон шар Голономсуз системанын мисалы болуп эсептелет. Мында шардын борбору ар дайым горизонталь тегиздиктен шардын радиусуна барабар аралыкта жатат (геометриялык байланыш), ал эми шардын тегиздик менен тийишкен чекитинин ылдамдыгы убакыттын каалаган моментинде нөлгө барабар (кинематикалык байланыш). Голономсуз системанын кыймылы атайын теңдемелердин (Чаплыгин, Аппелдин теңдемелери) же механикалык дифференциалдык вариациялык принциптеринен алынган теңдемелердин жардамы менен окуп үйрөнүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гониометр

Гониометр – кристаллдардын грандарынын арасындагы бурчтарды өлчөөгө арналган курал. 

Рентген структуралык анализ методу ачылганга чейин кристаллдарды окшоштурууда, айырмалоодо жана сүрөттөп жазууда гониметриялык ыкма кеңири колдонулган. Чагылдыруучу оптикалык Г-де айлануучу окко бекитилген кристалл жарыктандырылып, анын ар кайсы грандарынан чагылган нурлар көрүү түтүгүнөн байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гравитациялык масса

Гравитациялык масса ― бүткүл дүйнөлүк тартылуу мыйзамы боюнча аныкталуучу масса. 

Мында масса түшүнүгү нерселердин тартылуу касиетин мүнөздөйт. Гравитациялык масса нерсенин инерттүү массасына барабар.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гравитациялык туруксуздук

Гравитациялык туруксуздук – тартуу күчүнүн таасиринен космос мейкиндигиндеги тыгыздыктын орто маанисинен четтеши жана нерсенин кыймылынын ылдамдыгынын убакыттын өтүшү менен өсүшү. 

Тыгыздыктын адепки бир тектүү бөлүштүрүлүшүндө Гравитациялык туруксуздук заттын уюткуларынын пайда болушуна алып келүүгө тийиш. Гравитациялык туруксуздук теориясы бир тектүү чөйрө, тайпак катмар жана радиустары бирдей эмес цилиндрлик симметриялуу жөнөкөй геометриялык конфигурациялар үчүн иштелип чыккан. Гравитациялык туруксуздук айрым галактиканын, галактикалар тобунун пайда болушун жана жылдыздын ички түзүлүшүн изилдөө үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гравитациялык турактуулук (G)

Гравитациялык турактуулук (G) – Ньютондун тартылуу законундагы F=GmM/r2 фундаменталдуу физикалык турактуулук, мында m, M – тартылышкан нерселердин массалары, r – алардын арасындагы аралык, F – тартылуу күчү, G=6,6720(41).10-11Н/м2.кг-2 (1980). Г. т-тун так мааниси динамикалык ыкма – тартылуучу массалардын жакындашышындагы толгонмо таразанын термелүү мезгилинин өзгөрүшү менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Гравитон

Гравитон – гравитациялык талаа-нын кванты. 

Теориялык пикирлерге караганда ал тынч турганда массага ээ, заряды нөлгө, ал эми спини экиге барабар. Азырынча тажрыйбада аныктала элек.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Грамм

Грамм (фр. gramme, лат. – гр. gramma – салмактын эң кичине бөлүгү) – СГС бирдиктер системасындагы массанын негизги чен бирдиги, СИде массанын үлүштүк бирдиги 0,001 кг. Г. килограмм эталону аркылуу анын миңден бир бөлүгү катары аныкталат. 1г бул 0,2%ке жакын тактык менен алынган 1 см3 химиялык таза суунун эң чоң тыгыздыктагы (температурасы 4оС ге жакын) массасына барабар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Грей

Грей – иондоштуруучу нурлануунун жана кермалык (нерседен бошотулган кинетикалык энергия) энергиянын жутулган дозасыныын бирдиги. 

Л.Грейдин ысмынан аталган. Массасы 1 кг болгону нурланган нерсеге каалагандай иондоштуруучу нурлануунун 1 Дж энергиясы өткөн нурлануу дозасы 1 Грге барабар. 1Гр=1Дж/кг=104эрг/г=102рад.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Давыдов ажыроосу

Давыдов ажыроосу – молекулалык кристаллдардын спектринин, молекулалардын теги бузулбас козголуу абалдарына туура келген экситондук жутулуш тилкелери мультиплеттерден (дублеттерден, триплеттерден) туруу кубулушу.

Давыдов ажыроосу элементардык уячасы бирден көп молекулалардан турган молекулалык кристаллдарда байкалат. Мындай мультиплеттер Давыдовдун экситондук теориясында 1948-ж. каралат жана Давыдов же экситон мултиплеттери деп аталат.
Давыдов ажыроосу экситондук жутулууну экспериментте аныктоонун эң жөнөкөй жолу болот.
Давыдов ажыроосу жаратылышы ар кандай экситондор синглеттик (I=0), триплеттик (I=1), электрондук козголуулары, молекулалардын ич ара термелүү козголуулары, спиндик толкундар түрүндөгү козголуулары ж. б. үчүн байкалат.

Давыдов ажыроосунун физикалык механизми төмөнкүдөй: молекулалык кристалл-дардын элементардык уячасы, бири бирине бурч боюнча багытталган, бирок кристаллографиялык октор менен бирдей бурч түзгөн химиялык иденттүү молекулалардан тургандыктан, молекулалардын энергиялык деңгээлдери бири бирине туура келет. Молекулалардын өз ара аракеттешүүсү алардын козголуу абалдарынын деңгээлдеринин экситондук зоналарга ажыроосуна алып келет. Экситондук зоналардын саны, уячадагы молекуланын санына барабар болот. Кристаллдын жутулуш спектринде ар бир зонага, салыштырмалуу кууш тилке туура келет.

Ад.: Давыдов А.С. Теория молекулярных спектров. –М.: 1968; Агранович В.М. Теория экситонов. –М.: 1968; Броуде В.Л., Рашба Э.И., Щека Э.Ф. Спектроскопия молекулярных экситонов –М.: 1981.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Д’Аламбер–Лагранж принциби

Д’Аламбер–Лагранж принциби – ар кандай идеалдык байланыштагы механикалык системалардын касиеттерин аныктап, алардын динамикалык жана статикалык маселелерин чыгаруунун жалпы методун көрсөткөн механиканын негизги принциптеринин бири.

Д’Аламбер–Лагранж принцибин, Д* Аламбер жана мүмкүн болгон которулуштар принциптеринин жалпыланылышы катарында кароого болот. Д’Аламбер–Лагранж принциби алдыртан белгисиз болгон бүткүл байланыш реакцияларын кароодон чыгартылгандагы натыйжаны туюндурат: кандай гана болбосун кармап туруучу идеалдык байланышы бар механикалык системанын анык кыймылы үчүн бардык активдүү жана инерция күчтөрүнүн элементардык жумуштарынын суммасы системанын бүткүл мүмкүн болгон которулушунда нөлгө барабар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Д’Аламбер принциби

Д’Аламбер принциби – материалдык системанын чекиттерине аракет эткен активдүү күчтөр, «кыймылдатуучу күчтөргө, б. а. системанын чекиттерин ылдамданууга келтирүүчү күчтөргө жана байланыштардын каршы аракет этүүсү (реакциялары) менен теңсалмактандырылган «жоготулган» күчтөргө ажыратууга мүмкүндүк берүүчү, динамиканын негизги принциптеринин бири.

Д’Аламбер принциби байланышкан нерселер системасынын динамикасынын (машиналардын, механизмдердин) маселелерин чыгарууда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Д’Аламбер–Эйлер парадоксу

Д’Аламбер–Эйлер парадоксу – илээшкектиги, куюндук түзүлүштөрү жана ылдамдыктары үзүлгөн беттери болбогон, чексиз кысылбас суюктуктун ичинде кандайдыр бир формадагы нерсе бир калыпта түз сызыктуу кыймылда болсо, нерсенин кыймылына каршы аракет эткен натыйжаланган каршылык күчү нөлгө барабар экендигин айкындаган гидродинамиканын жобосу. Муну 1744-ж. Ж. Д*Аламбер жана 1745-ж. М.Эйлер айтышкан.
Д’Аламбер–Эйлер парадоксу адиабаталык кыймылдагы идеалдык газ үчүн да толук далилденген.

Каршылык күчүнүн жоктугу, физикалык жактан көрсөтүлгөн шартта суюктуктун (газдын) агымы, кыймылдаган нерсенин арт жагында туюкталып ага аракет жасап, нерсенин алды жагына жасалган каршылыкты теңсалмакташы менен түшүндүрүлөт.
Чындыгында нерсе газда (суюктукта) кыймылдаса, ага дайыма каршылык көрсөтүлөт. Чыныгы жагдай менен Д’Аламбер–Эйлер парадоксунун ортосундагы карама-каршылык парадокстун далилдениш шарты, реалдык чөйрөдө аткарылбастыгы менен түшүндүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дал келүү абалдары

Дал келүү абалдары ― абалдын келтирилген параметрлери (температурасы Т, басымы Р, өздүк көлөмү j ж. б.) маанилери боюнча дал келишкен ар түрдүү заттардын абалдары.

Келтирилген параметрлер аркылуу жазылган абалдын теңдемеси бардык заттар үчүн бирдей болот жана аны дал келүү мыйзамы дейт. Бул мыйзам жаңы заттардын касиеттерин изилдөөдө колдонулат.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дальтондун закондору

Дальтондун закондору – 1) химиялык аракетке келбеген идеалдык газдардын аралашмасынын басымы алардын парциалдык басымдарынын суммасына барабар; 2) турактуу температурада, суюктуктун үстүндө жайгашкан газдын аралашмасынын ар бир компонентинин, ошол суюктукта эриши, парциалдык басымга пропорциялаш болот.

Дальтондун закондору аралашмага кирген газдар бири бирине өз таасирин тийгизбестен өздөрүн өз алдынча алып жүрүшү менен түшүндүрүлөт. Закондор иретине ылайык, 1801-ж. жана 1803-ж. англ. окумуштуусу Дальтон тарабынан ачылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дебаеграмма

Дебаеграмма – Дебай-Шеррер методу боюнча алынган рентгенограмма. Поликристаллдын монохроматикалык рентген нурунун жардамы менен фотоплёнкага түшүрүлгөн дифракциялык сүрөттөлүш.

Дебаеграмма цилиндр формасындагы атайын камерада алынат. Изилденүүчү поликристалл камеранын огунда жайгаштырылат. Окко перпендикуляр багытта түшкөн рентген нурлары поликристалл аркылуу өтүп дифракцияланат. Дифракцияланган нурлар камеранын бетине жайгаштырылган фотопластинкага түшүп, дифракциялык сүрөттөлүштү пайда кылат. Сүрөттөлүш поликрис-таллдын түзүлүшүнө ылайык, тийиштүү законченемдүүлүктө жайгашкан сызыктардан турат. Ошондуктан, Дебаеграмманын стандарттуу картотекасын түзүп, алардын жардамы менен ар кандай кристаллдык заттардын фазалык курамын аныктоого болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дебай

Дебай (D) — молекулалардын диполдук электр моментинин тутумунан тышкаркы бирдиги. 

Немис физиги П. Дебайдын ысымы менен аталган.
1Д=1*10-18СГСЭ бирд.=3,33564*10-30КлЧм.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дебайдын экрандоо радиусу

Дебайдын экрандоо радиусу – плазмадагы, электролиттеги жана жарым өткөргүчтөгү берилген заряддалган бөлүкчөнүн электр талаасынын анын тегерегине топтолушкан карама-каршы белгилүү заряддардын эсебинен экрандалышка дуушар болгон мейкиндиктеги аралык. Бул түшүнүктү П.Дебай 1923-ж. өзүнүн күчтүү электролиттер теориясында биринчи киргизет. Жогоруда келтирилген системалардын касиеттерин изилдөөдө кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дебай-Шеррер методу

Дебай-Шеррер методу – рентген нурунун дифракциясынын жардамы менен поликристаллдык материалдарды изилдөө. 

1916-ж. голл. П.Дебай жана швейц. физик П. Шеррер сунушташкан. Цилиндр формасындагы камеранын ички бетине рентген фотоплёнкасы жайгаштырылат. Поликристаллдык үлгү же анын күкүмү камеранын борборуна орноштурулат (сүрөттү кара). Монохроматикалык рентген нурунун ичке агымы үлгүдөн өтүп дифракцияланып, анан фотопленкага түшөт. Брегг-Вульф шарттына ылайык, ар кайсы кристалл тегиздиктеринен нурлар ар кандай бурчтар боюнча дифракцияланышат жана фотоплёнкада симметриялуу жайгашкан дифракция сызыктарынан турган сүрөттөлүштү дебаеграмманы пайда кылат. Дебай-Шеррер методу техникада, физикада, химияда, геологияда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Декада

Декада жана Онжылдык — жыштык интервалынын бирдиги; эки жыштыктын (f1 жана f2) ортосундагы интервалга барабар, ондук логарифм катышы lg(f2/f1)=1, менен туюнтулуучу чоңдук жана f2/f1=10 менен аныкталат, бул он жыл ичиндеги болгон окуяларды чагылдыруучу мөөнөт, убакыт.

Бир кылым - 10 онжылдыктан түзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дейтрон

Дейтрон – суутектин оор изотоп атомунун - дейтерийдин ядросу. 1Н2 же d менен белгиленет, бир протондон жана бир нейтрондон турат.

Негизги мүнөздөмөлөрү: массалык сан 2,0135 м.а.б. Спини I =1, изотоптук спини Т=0; байланыш энергиясы Еб=2,24579 МэВ; магниттик моменти md=0,857406 ядролук магнетон; орточо квадраттык радиусу 1,963Ч10-13 смге барабар; квадруполдук электрдик моменти Q=2,859*10-27 см2.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Декордоштуруу

Декордоштуруу (лат. Decoro – кооздойм) – заттын бөлүкчөлөрүн, газдык же суюк фазадан кристаллдын бетиндеги дефекттерге же химиялык жол менен анын көлөмүндөгү дефекттерге отурукташтырып, кристалл торчосундагы ар кандай дефекттерди изилдөө ыкмасы. Декордоштурулган кристалл оптикалык же электрондук микроскоптордун жардамы менен изилденет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика