Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эркектер союздары

Эркектер союздары - энелик уруктан аталык урукка өтүү стадиясында коомдо жана коомдук турмушта үстөмдүк абалга жетүүгө күрөш жүргүзүү үчүн эркектер уюму катары пайда болгон коомдук институт.
 
Эркектер союздарынын өз жетекчилери, жашыруун тили, атайын жөрөлгөлөрү, диний салттары болгон. Алгачкы общиналык (жамааттык) коомдун бузулуу процессинде кийинки эркектер союздары (аларды кээде жашыруун союздар же жашыруун коомдор деп да аташат) өз мүчөлөрүнүн менчигин, таасирдүү абалын коргоп, көбүнчө таптардын пайда болушунун рычагы жана мамлекеттик бийликтин алгачкы органдары болуп калышты.
 
Эркектер союздары өзгөчө Меланезия менен Батыш Африкада кеңири өнүккөн, Микронезияда, Түштүк Американын индей урууларында да белгилүү.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Эркектер үйлөрү

Эркектер үйлөрү - алгачкы общиналык (жамааттык) коомдо уруктун же общинанын бойдок (кээде уруудагы бардык эркектер) эркектерине коллективдүү үй, ошондой эле эркектердин жыйналышы, жөрөлгөлөрдү өткөрүү, конок күтүү үчүн кызмат кылган коомдук имарат.
 
Эркектер үйү же алардын калдыктары дүйнөнүн бардык элдеринде белгилүү. Сейрек таралган кыздар (аялдар) үйлөрү сыяктуу эле, алар алгачкы общиналык коомдогу аял-эркек жана жаш курактык бөлүнүүлөргө байланыштуу келип чыккан. Айрым илимий тыянактар боюнча, эрте уруктук общинасындагы эркек-аялдардын үйү өз алдынча бөлүнүп жашоосунан башталат. Эркектер үйлөрү энелик уруктан аталык урукка өтүүдө эркектер союздарынын ишмердүүлүгүнүн борборлору катары өзгөчө чоң мааниге ээ болгон.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Энесай кыргыздарындагы керамика маданияты

Энесай кыргыздарындагы керамика маданияты. Бул маданий катмар илимий адабияттарда атактуу «кыргыз вазалары» деген ат менен белгилүү.
 
Бул маданият б.з. 5-18-кк. таандык мезгилди өз кучагына камтыйт. Атактуу «кыргыз вазалары» байыркы жана орто кылымдардагы энесайлык кыргыздардын башкаруучулары (кагандары) жайгашкан Уйбат өрөөнү, Асккз ж.б. жерлерден табылган. Кыргыз вазалары өзүнүн эң жогорку сапаты, кооздугу менен айырмаланган. Аталган баалуу тарыхый эстеликтердин айрымдары Абакан (Хакасия) тарых музейинде, Тувадагы (Кызыл) Алдын Маадыр музейинде, Санкт-Петербургдагы Эрмитажда сакталып турат. Кыргыздарга таандык бул вазаларды көрүнүктүү илимпоз Л.А. Евтюхова изилдеп чыккан. Илимпоз өзү аталган кыргыз маданий эстеликтерин казууга, аларды иликтеп үйрөнүүгө жигердүү катышкан. Адистер далилдешкендей, кыргыздар вазаларды чарык түрүндөгү атайын шайманда тегеретме тасмага салып ийлешкен, андан соң түбүн жана оозун чаптап кынапташкан. Вазалар ар түрдүү формада жасалган.
 
Көбүнчө түбүн жалпак, тулкусун жумурткадай жумуру кылып, оозун анчалык узун чыгарбай, кууш кайрып, кырдантып жасашкан. Ошондой эле бөтөлкө түспөл, оозу кууш, шар сымактуу идиштер да кездешет. Кыргыз вазаларын цилиндр түрүндөгү мөөр баскычтарда чегедектин сүрөтүн чөгөрүп асемдешкен. Алар кычкыл ичимдиктер үчүн жасалса керек. Мындан башка кыргыздарда сомдомо керамикалар: вазалар, гөзөлөр, чөйчөктөр кеңири колдонулган. Кээде суюктук куюлуучу кумган сыяктанган идиштер жолугат, аларды кезинде көзү өткөн адамдын күлүн сала турган көрүстөн кутусу катары да пайдаланышкан. Кыргыз атка минерлери кымбат баалуу металл идиштерин, алтын карматылган, күмүш жалатылган кумураларды, чөйчөктөрдү, чөгүндөрдү жана башка идиш-аяктарды урунушкан.
 
 Бул идиш-аяктардан кыргыз кол өнөрчүлөрү атайын чегерген эн тамга белгилерин байкоого болот. Эн тамгалар бул кол өнөрчүлүлүк буюмдары кыргыздардын кайсыл уруусунун өкүлдөрү жасагандыгын, же болбосо ал кайсыл адамдын менчигине таандык экендигин чагылдырган. «Кыргыз вазалары» деп аталган үй турмушуна керектелүүчү кол өнөр буюмдары Кыргыз каганатындагы кол өнөрчүлүк маданиятынын жогору
өнүккөндүгүн ырастайт.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Энелик урук

Энелик урук - матрилинейлик урук, алгачкы общиналык коомдун социалдык бирдиктеринин бири - эне тарабынан аныкталуучу кандаш туугандардын экзогамдык коллективи (жамааты).
 
Ал энелик уруктун «бир курсактан таралган», «бир сөөк» ж.б. белгилеништеринен, аталыгынан көрүнөт. Энелик урук алгачкы общиналык коомдун ар кандай баскычтарында турган көптөгөн элдерде жана урууларда кезигет. (Австралия аборигендеринин бир бөлүгү, меланезиялыктар, Американын индейлери ж.б.)

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Эндогамия

Эндогамия (гр. «ички», «нике» маанисинде) белгилүү бир топтун ичинде никелешүүгө артыкчылык берүү салты.
 
Эндогамия уруктардын экзогамиясы менен бирдикте алар кирген уруунун экзогамиясы катары пайда болгон. Коомдун өнүгүшүнүн алгачкы баскычтарында уруулар - эндогамиялуу, уруктар - экзогамиялуу болгон. Касталык эндогамияда (мисалы, Индияда) бир гана кастага кирген адамдар никелеше алган. Эндогамия көпчүлүк аймактарда жакын туушкандардын ортосунда мүлктү сактап калуу аракетинен келип чыккан. Эндогамия исламга чейинки арабдарда кенен жайылган салттардан болгон.
 
Уруу-уруктук коомдун (алгачкы общиналык же жамааттык коом) түзүлүштүн бузулуу процессинде көптөгөн элдерде ортокузендик никени, салт кылган патронимиялардын же тууган топтордун экзогамиясы, ошондой эле локалдык, касталык, диний сословиелик, этностук же расалык топтордун эндогамиясы пайда болгон.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Элөт

Элөт - Тарыхый оозеки чыгармалардын маалыматтарында Жунгарлар түндүк элеттор экендиги, алар түпкүсү легендарлуу Элет-Дархан аттуу нойондон тараары баяндалат.
 
Изилдөөчүлөр элөттөрдү өз алдынчалыкка ээ уруу, этностук аталыш моңгол (калмак) тилдеринде «өз алдынча бөлүнгөн», «жамааттан, негизги журттан ыраак жайгашкан эл» маанисин туюнтарын белгилешет.
 
16-к. чейин элөттөр (өлеттер) дөрбэн-ойроттордун (төрт ойрот) ири уруусу катары эскерилет. Н.Я.Бичурин: «... Жунгариялык элөттөр Кобдодон чыгышка карай, тагыраак айтканда Селенга дарыясынын башкы агымына чейинки аймактарды мекендешкен. 

...15-к. карата элөттөрдун саны көбөйүп кеткендиктен, алар (элеттор) ойроттордун курамына кошулгандан соң калмактардын баары «Чжунгар (Жунгар) элөттөрү» деп атала башташты» - деп жазат. 18-к. 2-жарымында (1753-1756) элөттөрдүн басымдуу бөлүгү Цинь (Манчжур) империясынын аскерлери тарабынан кыргынга алынганы маалым.
 
Элөттөр - кара калмактар деген ат менен да белгилүү. Алардын басымдуу бөлүгү учурда Батыш Кытайдагы (Чыгыш Түркстан) Текес суусуна жамаатташ аймактарды мекендешери маалым. Көл кылаасындагы сарт-калмактар 20-к. 20-ж чейин өздөрүн элөт деп аташчу.

Колдонулган адабияттар
Каратаев Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Элита

Элита (фр. elite «тың чыкмалар», «таңдалмалар», «эл жакшылары» маанисинде) - кеңири мааниде ар кандай социалдык, этностук, кесиптик топтун мыктылары, лидерлери. 

Tap маанисинде - ишмердүүлүктүн түрдүү чөйрөлөрүндө - саясатта, идеологияда, чарбалык турмушта, маданият тармагында алдыңкы, көрүнүктүү абалды ээлеген адамдар жана топтор. Коомдогу башкаруу, илимди жана маданиятты өнүктүрүү функциясын ишке ашыруучу жогорку артыкчылыкка ээ болгон катмарлар. Элита теоретиктери анын болушунун себебин ага кирген кишилердин табигый мыктылыгынан көрүшөт. Элитанын негизги беш түрүн көрсөтүшөт: саясий, экономикалык, административдик, аскердик жана идеологиялык.
 
Алгачкы общиналык коомдун шартында мыктылар өздөрүнүн жеке сапаттары менен көзгө көрүнгөндүктөн социалдык топто, урукта, урууда элиталык статустун мураска калтырылышы мүмкүн эмес эле. Алгачкы общиналык коомдун бузулушунун жана таптык коомдун (мамлекеттин) калыптанышынын жүрүшүнө жараша алгач урук-уруу башчылары, кийинчерээк үстөмдүк кылуучу топтор элиталык ролду монополиялаштыра (ээлеп алуу, үстөмдүк кылуу) баштайт. Бул тенденция социалдык мобилдүүлүгү эң начар болгон орто кылымдардагы коомдук түзүлүштө өнүгүү чегине жеткен.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Экономикалык география

thumb|ИДП (2014).
Экономикалык география – этнография менен саясий экономиянын чегинде пайда болгон илимдин тармагы.
 
Изилдөө предмети алгачкы жана тапка чейинки коомдук, өндүрүштүк мамилелери,
ошондой эле дыйкандар общинасынын экономикасы болуп саналат.

Колдонулган адабияттар
 Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Экзоэтнонимдер

Экзоэтнонимдер - урууга, урукка, этнографиялык топко, элге сырттан, башка уруулар, элдер тарабынан берилген энчилүү аттар.
 
Мисалы, кытай, кыдат, кара калпак, лангобард («бою узун киши»), тунгус («ыраактагылар»), черногориялыктар («кара тоолуктар»), кара ногойлор, бриттер («денесин боёгондор»), эфиоптор («күнгө күйгөндөр»), украиндер же «окраина» («четте жашагандар») ж.б.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Экзогамия

Экзогамия (гр. ехо - сыртта, gamus - нике) - бир коомдук же этностук топтун ичинде никелешүүгө жана жыныстык мамилеге тыюу салуучу салт.
 
Экзогамиянын тарыхый баштапкы формасы алгачкы общиналык коомдо түзүлгөн ата же эне тарабынан аныкталуучу тике туугандардын ортосунда никелешүүгө тыюу салган уруктук экзогамия болгон.
 
Экзогамиянын пайда болушу тууралуу төмөндөгүдөй көз караштар бар:
 
 1) «алгачкы адамдардын» согушта пайдасыз катары кыздарды өлтүрүп салуу салты болгон. Ошондуктан кыздарды башка топтон издөөгө мажбур болушкан (Мак-
Леннан);
 2) жакын туугандардын ортосундагы жыныстык мамилелерден жийиркенгендик (Дарвин ж.б.);
 3) праобщинада аңчы-эркектер өз аялдарынан алыска кетет жана өз эркектеринен алыста калган аялдар менен кезигет, ошондон экзогамия салты пайда болот (Е.В.Бриффолт, Б.Ф.Поршнев);
 4) кишинин канынан, өзгөчө өз уругундагы йялдардын биринчи түндөгү жана менструациялык канынан коркуу (Э.Дюркгейм);
 5) өтө жакын туугандардын кандарынын аралашуусунун биологиялык кесепеттерин болтурбоо максаты (В.Морган);
 6) праобщинанын обочолонуусун жоюу үчүн башка праобщиналар менен чарбалык байланыш түзүүсү (А.И. Золотарев, С.А.Токарев);
 7) коллективдин ийгиликтүү чарба жүргүзүүсүнө, коомдун жашоосуна ургачыларды кызгануу, анын натыйжасында пайда болгон жаңжалдар тоскоолдук кылган, ошондуктан топтун ичинде жыныстык мамилелерди жөнгө салуу зарыл эле.
 
Ал бир топтун ичинде жыныстык мамилеге тыюу салуу менен чечилген (С.Л. Толстов, Ю.И. Семенов ж.б.). Аталган көз караштардын бирөө да толук кабыл алынган эмес. Ошентсе да, акыркы көз караштын жактоочулары көп. Жыныстык мамиленин сыртка которулушу башка топтор менен жаңжалды көбөйтмөк, ошондуктан бара-бара эки никелешүүчү топ - дуалдык уюм пайда болгон. Калктын көбөйүшү менен дагы жаңы топтор эки өзгөчө топторду түзүшкөн. Морган аларды фратрия деп атаган.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Эжигей

Эжигей — кой-эчкинин сүтүнөн даярдалчу тамак.
 
Козунун таза жуулган жумуруна койдун уузу жылуу кезинде куюлуп, эки-үч күн көлөкөдө кургатылып, натыйжада эжигейдин уюткусу даярдалат. Уютку жылуу сүткө аралаштырылып, сүт уюган соң, ал кашыкка жукпай калганча кайнатылат. Кайнап жатканда эжигей түбүнө тартылып, күйүп кетпес үчүн казандын түбүнө чий же чыбык салынат. 

Сүттүн сары суусу соолуп, өңү ак-саргыч тартып коюлганда кайнатуу токтотулуп, эжигей даяр болот. Эжигейден курут да кургатылат, кээде эт менен бирге бышырылат.

Булактар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз ашканасы
Эволюционизм

Эволюционизм - этнология илим катары калыптанган мезгилдеги (19-к. орто чендери) алгачкы илимий теория.
 
19-к. табият таануу илимдеринде объективдүү дүйнөдөгү өзгөрүүлөр ички мүмкүнчүлүктүн натыйжасында жүрөт деп ырастаган өнүгүү принциби түптөлүп жаткан. Өнүгүү принцибин кеңири колдонуудан натыйжасында эволюция идеясы пайда болгон жана ал табият таануу илиминде үстөмдүк абалды ээлей баштаган.
 
Белгилүү боло баштаган бул идея калыптанып жаткан этнология илимине да өз таасирин берген. Эволюциялык багыттагы алгачкы окумуштуулар башкы милдет катары маданияттын өнүгүшүнүн жалпы мыйзам ченемдүүлүктөрүн ачып берүүнү милдет катары коюшкан. Эволюционизмдин жактоочулары: Англияда - Г. Спенсер, Э. Тайлор,Дж. Фрэзер, Германияда - А. Бастиан, Т. Вайнц, Г. Шурц, Францияда - Ш. Летурно, АКШда - Л.Г. Морган сыяктуу изилдөөчүлөр болушкан.
 
Эволюциялык багыттын пайда болушу менен этнологиянын илим катары калыптанышы аяктаган.
Эволюциялык.мектел коомдун алга карай өнүгүү идеясын жетекчиликке алып, адамдын, анын маданиятынын өнүгүшүнүн алгачкы концепсиясын түзгөн. Эволюдионизмдин негизги идеялары төмөнкүлөр:
 - адамзаттын теги бир; бардык адамдардын акыл-эс жөндөмдүүлүктөрү бирдей; жашаган аймагына карабастан адам маданиятынын өнүгүүсү биримдикте жүрөт жана бир түргө ээ;
 - адам коому дайыма өсүүдө, тагыраак айтканда, жөнөкөйдөн татаалга өтүп турат; маданият да тынымсыз өзгөрүүлөрдүн - сандык көбөйүүнүн жана азаюунун натыйжасы;
 - маданият элементтеринин өнүгүшү башынан эле алдын ала аныкталган; маданият көп баскычтуу өнүгөт; маданият баскычтары жана стадиялары бүт дүйнөдөгү маданияттар үчүн бирдей;
 - түрдүү элдердин жана алардын маданиятынын өнүгүшүнүн бирдей стадиялары бирдей натыйжаларды берет;
 - коомдун өнүгүүсү жандуу жаратылыштагы сыяктуу эволюция мыйзамдарына баш ийет;
 - элдердин маданий айырмачылыгы өнүгүүсүнүн ар түрдүү баскычтары менен шартталган.
 
Эволюционисттердин ою боюнча бардык элдер бир жол менен өнүгөт жана алардын жетер жери европалык маданият менен цивилизация. Мындан европалыктардын колониялаштыруусу дүйнө элдерин европалыктардын маданиятына жеткирет деген актоочу ой жаралган. XIX к. аягына карата жыйналган жаңы этнографиялык материалдар аларды түшүндүрүүдө эволюционисттик теориянын алсыз экендигин көрсөттү. Аларды түшүндүрүү үчүн изденүүлөр этнология илиминде жаңы багыттардын, мектептердин пайда болушуна алып келди. Алар антиэволюционисттик багытка ээ болушту.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Ырым-жырым

Ырым-жырым — салт тарабынан аныкталган, тигил же бул социалдык идеяларды, түшүнүктөрдү, ченемдерди жана баалуулуктарды билдирген жана белгилүү бир коллективдик сезимдерди жараткан символикалык, стереотиптик коллективдүү иш-аракеттердин жыйындысы.
 
Ырым-жырымдар жашоонун объективдүү агымына анын ийгилик алып келүүчү нукка буруу үчүн таасир берүү максатын көздөйт. Балдардын төрөлүүсү, үйлөнүү той, өлүмгө байланыштуу ырым-жырымдар, үй-бүлөлүк ырым-жырым, ал эми айыл-чарбасы менен байланышса календардык ырым-жырымдар деп аталат. Көптөгөн ырым-жырымдар эң байыркы диндер менен кошо жаралып бүгүнкү күнгө чейин жашап келе жатат.

Булактар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Ыйгарым чарбасы

Ыйгарым чарбасы - аңчылык, жыйноочулук жана балыкчылык экономикалык жактан үстөмдүк кылган чарба.
 
Адамзаттын чарбалык тарыхынын эң байыркы стадиясына туура келет. Бул стадия шарттуу түрдө «ыйгарым чарба» деп аталат, анткени аңчылардын, жыйноочулардын, балыкчылардын эмгеги жөнөкөй ыйгаруу менен чектелбейт. Эмгекти уюштурууда, жыйнагандарды тамак-аш катары пайдаланууда түрдүү техникалык жөндөмдүүлүктөр
талап кылынат, тагыраак айтканда, алардын эмгегинде да татаал учурлар бар. Ыйгарып алуу экономикасындагы эң байыркы чарбалык-маданий типтер адамзаттын калыптануусунун баштапкы этабында пайда болгон. 

Дыйканычылык жана мал чарбачылык пайда болор алдында, тагыраак айтканда, мындан 12 миң жылча мурда ыйгарга алуу экономикасындагы чарбалык-маданий типке ысык алкактагы тропикалык токойлордун аңчылары жана жыйноочулары, мелүүн алкак үстөмдүк кылган тоолордогу жана түздүктөрдөгү кыдырма аңчылар менен жыйноочулар, деңиз жээктериндеги жана дельталардагы жарым отурукташкан балыкчылар менен жыйноочуларга, ири жаныбарлардын үйүрүнө аңчылык кылуучуларга ж.б. таандык эле. Алар айрым райондордо өз аңчылык аймагында көчмөн кыдырма жашаган, башка райондордо жарым отурукташкан же аз сандагы айрым жүргөн топтор болушкан. 

Бүгүнкүгө чейин сакталып калган мындай чарбалык типтерди этнографиялык изилдөө аларга сезондуу көчмөн жашоо ыңгайы, негизги өндүргүч каражаттарын коллективдештирүү, менчик жана эмгек натыйжасын коллективдүү бөлүштүрүү, архаикалык социалдык структура, өтө жарды материалдык маданият, институтташкан бийликтин жоктугу, диний түшүнүктөрдүн анимисттик формалары мүнөздүү экендигин көрсөттү. Натуралдык чарбасын товардык экономика буза элек аймактарда жашаган аңчылар менен жыйноочулар өзүнүн социалдык өнүгүүсүндө общиналык структуралык чектен чыга алыша элек. 

Сезондук-экономикалык өнүгүүнүн эң жогорку деңгээлине жана калктын негизги бөлүгүнүн турукташуусуна Түндүк Американын Түндүк-Батышындагы деңиз бойлоп жашаган жарым отурукташкан балыкчылар чарбалык-маданий типтин өкүлдөрү (хайдалар, квакиютл, селиштер ж.б.) жетишкен.
 
19-к. эле алардын чарбасы комплекстүү, ал эми жашоо ыңгайы калктын бир бөлүгү
сезондуу көчүп жүргөн отурукташкандык болгон. Азыркы экономикалык шартта алар толук отурукташууга өтүшкөн, анткени алар балыкчылык, аңчылык кылуу аймактарынан ажырашкан. 

Ыйгарым экономикасындагы аңчылар менен жыйноочулардын тагдыры айрым өлкөлөрдө трагедиялуу болду. Бул өлкөлөрдө расалык, социалдык ж.б. эзүүнүн формалары сакталып калган. Мамлекет жеке өзү кам көргөн башка өлкөлөрдө абал башкачараак.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Шырдамал

Шырдамал - шырдактын экинчи бир аталышы, синоними.
 
Шырдамал - шырдак деп Ош жана Жалалабат аймагындагылар бирдей аташары маалым. Шырдамалдын (шырдактын) жасалыш ыкмалары, ага түшүрүлгөн улуттук оюулары бирдей болот.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Шырылдаң

Шырылдаң - кыргыз элдик оозеки поэзиясындагы эмгек ырларынын бири.
 
«Шырылдаң» кыргыздын көчмөн мал чарбачылыгы укладына байланыштуу келип чыккан. Анда жылкычылардын турмушу чагылдырылып, «Шырылдаң» жылкычылар ыры экендиги айтылат.

Жылкычылар «Шырылдаңды» ырдап элден азык-түлүк да жыйнап алышкан. Бул элдик ырдын бир нече варианты бар.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Шерине

Шерине - бир канча үй-бүлөнүн мүчөлөрүнүн, же теңтуш достордун алдын-ала макулдашуусу боюнча кезектешип желе турган тамак.
 
Илгери шерине уруулаштардын жыйынында (көбүнчө жайлоого чыкканда) желген. Андай учурда козу союлуп, атайын уюштурулган сый тамак берилген.

Шерине - кыргыздардын байыртадан келе жаткан ата салты.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Шаманизм

Шаманизм (эвенк тилинде шаман «ээликкен», «өзүн жоготкон адам») - ритуалдык экстаз абалындагы шамандын арбактар менен сүйлөшүүлөрүнө, анын арбактардын жардамы менен көз ачыктык кылышына, оорулардын даба алышына ж.б. негизделген диндин алгачкы формасы.
 
Шаманизм диндин башка формалары менен батыша бериши мүмкүн, анын элементтери кийишси көптөгөн диндерде сакталып калган.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Шаман дини

Шаман дини - Сибирь элдеринде кеңири тараган, тамыры жайылган байыркы дин, диний ишенимдердин өзгөчө системасы.
 
Бул термин тунгус-манжур тилдеринде «саман» деп аталып, шаман дининин өзгөчө кызматкеринин диний-иерархиялык аталышынан улам келип чыккан.
«Шаман» термини 19-к. Европа окумуштуулары тарабынан илимге киргизилген. Сибирь элдеринде бул дин ар кандай аттар (ак дин, буркан дини ж.б.) менен аталган.
 
Бул диндин айрым элементтери Саян-Алтай элдеринде (хакастар, тувалар, шорлор, алтайлыктар), айрым тунгус тилдүү элдерде сакталып калган. Соңку мезгилдерде бул динди кайрадан калыбына келтирүү иш-аракеттери жүрүп жатат.
 
Байыркы кыргыздардын диний ишенимдери боюнча кытай жана мусулман булактары, руна сымал кыргыз жазуулары кабар берет. Кыргыздар диний ритуалдарды жетектегендерди «кам» деп аташары баяндалат. Бул маалыматтарда кыргыздардагы камдар жараткан менен байланыш милдеттерин аткарары, бул жөнөкөй эмес адамдар аркылуу кийинки жылы малдын башынын амандыгы, түшүмдүн молдугу, оору сыркоонун болбостугун ошол «көзү ачыктардан» сурап билишкен.
 
Камдар өз учурунун кадыресе билимдүүлөрү, коомдогу таасири бар өзгөчө социалдык катмарлардан болушкан. Туваларда, хакастарда «хам» формасында сакталып келет. Кыргыздар ислам динин кабыл алышкандан соң, диний жөрөлгөлөрдү алып баруучулар «кшы» деп атала баштаган (караңыз: бакшы темасы).
 
Камдар же бакшылар «өз жардамчыларынын» жардамы менен Көк Теңирге учуп чыгып, духтар аркылуу баарлашкан. Эл менен Кудайдын ортосундагы байланыштыруучу звено болушкан. Демонологиялык күчтөр, кыялый кубулуштар менен күрөшүүчүлөр шамандар болушкан. Шамандар башкалардан айырмаланган кийим-кече, сыйкыр-керемет күчү бар деп таанылган курал-жарактарын, аспаптарды алып жүрүшкөн.
 
Шамандык ишмердүүлүк кандайдыр бир ырым-жырымдар, бийлөө, музыкалык аспапта ойноо менен коштолгон. Шаман дини жана анын айрым негиздери Сибирь элдеринин чарбалык укладдары менен байланышкан. Бул диндин айрым элементтери бүгүнкү кыргыздардын ишенимдеринде сакталып калган. Мисалы, тоо-ташка, булактарга сыйынуу, түлөө өткөрүү, мазарларга же ыйык деп эсептелген жерлерге чүпүрөк байлоо ж.б.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Шалпаң кулак

Шалпаң кулак – камыр, эт аралаштырылып желген кыргыз тамагы.
 
Гүлчөтай сыяктуу камыры төрт бурч формада кесилет.

Бирок шалпаң кулактын көлөмү чоңураак кесилет. Эттин шорпосуна камырды бышырып, этти керегине жараша аралаштырылып желчү чүйгүн тамак.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Чулумдар

Чулумдар (чулум) – Обь дарыясына Чулым суусу куйган аймакта (Орусия Федерациясы. Краснояр аймагы) жашаган түрк тилдүү этнографиялык топ.
 
Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктешүүсүндө хакас тилдеринин тобунда сүйлөшөт. Кошуна жашаган кезик, кюэрик урууларынын тилдерине тектеш. Этнографиялык топтун кыргыздар менен этностук жалпылыгы байкалат. Кыргыз мамлекетинин (Энесай кыргыздары) түндүк аймактарынын курамына киришкен.
 
Чулумдар кыштымдар аттуу (көз каранды элдер, уруулар) көз каранды социалдык тобун түзүшкөн. Энесайлык Кыргыз мамлекетинин (16-18-кк.) Алтынзархы улусунун курамында болушкан. Кыргыздын дөөлөс уруусунун курамындагы чулум, мундуз уруусундагы зулум (чулум) уруулары менен байланышта кароого болот.

 Колдонулган адабияттар 
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография

Категория:Түрк элдери