Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Термидор төңкөрүшү

Термидор төңкөрүшү — 1794-ж. 27-28-июлда (республикалык календарь боюнча 2-жылдын 9-термидорунда) Франциядагы контрреволюциячыл төңкөрүш.
 
Анын натыйжасында революциячыл-демократиялык якобчул диктатура кулаган. Термидор төңкөрүшү якобчул диктатуранын ички карама-каршылыктарынын ырбашынан пайда болгон кризистин негизинде чыккан. Якобчулар бурж. революциянын негизги милдетин кыска мөөнөттө чечкени менен жеке менчикке негизделген өндүрүш мамилелерин өзгөрткөн эмес. Ушундан улам ири буржуазия экон. жактан тез күчтөнгөн. Феодализмдин кайра калыбына келтирилиш коркунучу жоюлган соң буржуазия жана оокаттуу дыйкандар революциячыл-демократиялык диктатурадан кутулууга умтулган. Якобчулардын саясатынын кайчылыгы плебейлер менен элет кедейлеринин айрым бөлүктөрүндө нааразылык туудурган. Натыйжада контрреволюциячыл төңкөрүш жеңип, ири буржуазия бийликке келген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Франция
Категория:Саясат
Терме-санат ырлар

Терме-санат ырлар - адамдардын кулк-мүнөзү, үй-бүлөлүк, коомдук мамилелери, турмушка, дүйнөгө көз караштары, күндөлүк турмуш тажрыйбадан чыккан философиялык жыйынтыктары жөнүндөгү поэтикалык чыгармалар.
 
Терме-санат ырлар көбүнчө таалим-тарбия берүү максатын көздөгөндүктөн дидактикалык адабияттын бир түрүн түзөт. Терме-санат ырлар санат же насыят ырлары деп да аталат. Терме-санат ырлар мааниси жагынан макалдарга өтө жакындап, турмуштук маанилүү чоң окуялар да саналып айтылат.
 
кыргызда Терме-санат ырлар -ынтымакты үлгүлөрү Токтогул, Варны, Алымкул, Калык өңдүү акындар тарабынан чыгарылган. Терме-санат ырларында образдуу параллелизм, анафора, эпифора, ассонанс, аллитерация сыяктуу поэтикалык каражаттар пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Искусство
Тери сырьёсу

Тери сырьёсу - бакма жана жапайы айбандардын, деңиз жаныбарларынын, балыктын жана рептилиянын булгаары жасоодо пайдаланылчу териси.
 
Белгилүү түрдөгү булгаары жасоо үчүн теринин жарактуулугу, аны ийлеенун өзгөчөлүгу, теринин калыддыгы, калыңдык бирдейлиги, чоңдугу, массасы, тыгыздыгы, эпидермасынын жана жүнүнүн калыддыгы, тери булаларынын чырмалыш мүнөзү, тери астындагы клетканын калыддыгы жана абалы, топографиялык участкаларынын өнүгүшунүн өзгөчөлүктөрү жана даражасы, белоктуу заттардын составы, касиеттери, кемчилиги боюнча аныкталат. Теринин жогорку касиеттерине айбандын түрү, тукуму, жынысы, жашы, багуу жана жашоо шарттары, союш мезгили, ыкмасы, терини сыйруунун жолу жана сакталышы таасир этет.
 
Тери сырьёсу майда, ири жана чочко териси болуп бөлүнөт. Тери сырьёсунун сапаты органолептикалык, микробиол., гистологиялык жана хим. методдор менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Кол өнөрчүлүк
Тери ашатуу

thumb|Тери иштетүү (Марокко).
Тери ашатуу - тери иштетүүнүн элдик ыкмасы.
 
Ал малчылык менен кесип кылган кыргыз, казак ж. б. көчмөн элдерге кеңири тараган. Жады союлган майда жандыктын териси тегиз, күнөс жерге жайылып кургатылат, бетине ашаткы (туз, айран, ун же улпак аралашмасы) сыйпалат. Ал кургап баратканда ашаткы 4-5 идет кайталанып сыйпалып, күндүн илеби кайткан соң, тыкан оролуп кокнтат. Ушундай ыкма 7-10 кунче кайталанат да, тери ийине келгенде нымыраак бойдон баканга арта салынып, келеке жерге жайылат. Кээде тери (көбүнчө бодо малдын, кийиктин териси) чоң челекке куюлган ашаткыга (малмага) салынып, күн алыс аралаштырылып, 6-7 күнчө ашатылат.
 
Тери ашатуунун бул ыкмасы малмага салуу деп аталат. Мындайча ашатылган тери өддөлүп, ийленип, боёлгон соң ар кыл идиш (көөкөр, көнөчөк), кийим-кече (өтүк, маасы, жаргак шым, тон, ичик, тебетей, кол кап, тумак ж. б.), ат жабдыктары ж. б. жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Кол өнөрчүлүк
Теодоракис Микис

Теодоракис Микис (29. 7. 1925-ж. т., Хиос а.) - грек композитору жана коомдук ишмер.
 
 Каршылык көрсөтүү кыймылына катышканы үчүн концлагерге камалган (1948-49).
 1950-ж. Афины консерваториясынын композиция классын бүткөн.
 1953-59-ж. билимин Париждө өркүндөткөн.
 1959-ж. Грецияга келип, Жалпы демократиялык партиядан парламентке депутат (1964-67) болгон. 1967-ж. аскер теңкөрүшүнөн кийин камалып, 1968-ж. дүйнөлүк коомчулуктун кысымы менен бошотулган.
 1970-жылдан Францияда иштеп, 1974-ж. Грецияга кайтып келген.
 Теодоракис - симф., камералык чыгармалардын, ыр, бийлердин автору.
 Теодоракистин «Периштелер кварталы» операсы, «Орфей жана Эвридика», «Антигона», «Өлгөн ага жөнүндө ыр» балеттери, спектаклдерге жана кинофильмдерге жазган музыкалары, вокалдык чыгармалары бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Темир рудалары

Темир рудалары - составында казып алууга экономикалык жактан арзырлык өлчөмдө темир жана анын бирикмелери бар минералдардын табигый чогундусу.
 
Негизги руда минералдары: магнетит, магномагнетит, титан - магнетит, гематит, гидрогематит, гётит, гидрогётит, сидерит ж. б. Өнөр жайлык маанидеги рудада Fe 16- 70% өлчөмундо болот. Т. районын кендери пайда болуу шартына карай эндоген, экзоген, метаморфоген кендерине бөлүнөт.
 
Эндоген кендерине;
1) магма кендери - габбро-пироксенит тектериндеги титан-магнетиттин дайка, кабат сымал катмарлары; сиенит, сиенит-диориттердеги апатит-магнетит катмарлары,
2) скарн кендери интрузия массивдерине чектеш же ага жакын женлердеги (скарндардагы) ар кандай татаал формадагы магнетит рудалары,
3) гидротерм кендери - минералдуу ысык эриндилерден пайда болгон сидерит, гидрогё- тит-сидерит рудалары кирет.
 
Экзоген кендери:
1) чөкмө кендер - деңиз менен кол сууларындагы темир бирикмелеринин хим. жана механикалык түрдө суу тубүнө чөгүндүсү; күрөң темир, сидерит, силикат рудаларынын чөкмө жана жанар тоо-чөкмө тектердин ара- сындагы катмарлары;
2) үбөлөнүү кыртыш кендери - темирлүү минералдардан тузулген тоо тектердин үбөлөнүп талкаланьппынан гематит- мартит. магнетиттүү кум, «темир калпак» ж. б. руданын өз ордунда же башка жерге ооп барып топтолушу.
 
Метаморфоген (метаморфизмделген) кендери пегизинен мурдагы экзоген (айрыкча чөкмө) кендеринин жогорку басым жана температура шартында өзгөрүлүшүнөн келип чыгат да, темирдүү кварцит, шеспилит, темирлүү роговик, магнетит, гематит, силикат жана карбонат рудаларынан турат. Өнөр жайлык маанидеги руда түзүүчү негизги минералына карай Темир рудалары бир нече түргө бөлүнөт: күрөң темир (негизги минералы гидрогётит, гётит, шамозит ж. б., Fe 55%ке чейин), гематиттүү руда (гематит, Fe 60%), магнетиттүү руда (магнетит, мартит, магнезио- феррит, магномагнетит, Fe 60%), сидериттүү руда (сидерит, Fe 35%), силикаттуу темир руда (темирлүү хлорит, Fe 40%), темирлүү кварцит (гематит, магнетит, мартит, Fe 36%).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Темгилдүүлүк

Темгилдүүлүк (айыл чарба өсүмдүгүндө) - өсүмдүктүн сабагында, жалбырагында, мөмөсүндө өлүү клеткалардан пайда болуучу темгилдүү илдет; көп учурда некроз болот.
 
Ал өсүмдүккө азык зат жетишпегендиктен, аба булгангандан, күйүктөн, патогендүү козу карын жана бактерия илдетинен пайда болот. Темгилдүүлүктүн козгогучу ткандын арасына тарап, өсүмдүктө механикалык жана хим. тоскоолго учурайт. Механикалык тоскоолдо соо жана бузук ткандын ортосуна катуу катмар түзүлөт да, инфекцияны таратпайт. Химиялык тоскоолдо илдеттүү жана таза ткандын ортосунда митенин уулуу заты топтолот. Өсүмдүктүн коргонуу реакциясы күчтүү болсо, илдет козгогуч өспөйт, өсүмдүккө бир аз темгил түшөт. Патогендүү козу карын Темгилдүүлүкүндө өсүмдүктү ар кыл түстүү жана формалуу кургак темгил басат. Илдет күчөгөндө өсүмдүктүн жалбырагы, мөмөсү күбүлүп, сабагы солуй баштайт. Түшүм азаят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Телибай тентек

Телибай тентек - кыргыздын «Телибай Тентек» аттуу элдик жомогунун баш каарманы; ошол жомок каарманындай кылык-жоруктуу, жүрүш-туруштуу кишилерге карата айтылчу ылакап ат.
 
Телибай - Дадаңбай деген байдын баласы. Ал акылсыз, зөөкүр болгондуктан башынан мыскылдуу окуяларды өткөрөт; атасынын мал-мулкун бут жок кылып, аягында өзу өлүмгө учурайт. Тоголок Молдо «Телибай Тентек» жомогунун негизинде поэма жазган. Анда да Телибай акылынын жоктугунан кыпкызыл ысыган ташты «алтын» деп, кучактап кармайт да, ошондон күйүп өлөт. Тоголок Молдо поэмасынын аягын: «күйүп жатып жан берди, акмакты мындай ким көрдү?» деген жыйынтык менен бүтүрөт.
 
Жомокто да, поэмада да Телибай тентектин образы аркылуу бай-манаптын акылсыз балдары мыскылданат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Жомок
Категория:Чыгарма
Думбулдар

thumb|Emberiza citronella.
Думбулдар (лат. Emberiza) - канаттуулардын таранчылар түркүмүндөгү уруусу. 

Денесинин уз. 13-20 см. Тумшугу конус формасында, дүмпүгүй. Куйругу узун, ачалуу. 
Өңү саргыч, күрөң жана буурул, эркеги кооз. 

Думбулдардын Европа,Азия, Түндүк Африкада 29, Азияда 27 түрү тараган. 
Алардын ичинен кадимки сары айгыр, кызыл жаак, камыш, тоо, ак топу Думбулдары белгилүү. 
Думбулдар - уясын талаага, тоого, бадалдардын бутак- тарына салат, 4-6 жумуртка тууйт. 
Көпчүлүгү жайында 2 жолу уялайт. Алар отоо чөптүн данын жана курт- кумурска жеп, токой жана а. ч-на пайда келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:канаттуулар
Телемеханика

Телемеханика (теле... жана механика)- илим менен техниканын аралыктан башкаруу жана текшерүү максатында сигналды берүү, кабыл алуу методдорун изилдөөчү жана тех. каражаттарын түзүүчү тармагы.
 
Телемеханика информацияны аралыктан берүүчү башка тармактардан (телефония, телеграфия, телекөрсөтүүдөн): эң жай өзгөрүүчү чоңдуктарды берүү, өлчөнүүчү чоңдуктарды жогорку тактыкта берүү (0,1 % ке чейин), сигналдарды кечиктирбей берүү, башкаруу командаларын берүүнүн эң ишенимдүүлүгү, информацияны топтоо жана пайдалануу процесстерин автоматташтыруу, информацияны иштетүүнү борборлоштуруу сыяктуу өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Телеграфия

Телеграфия - илим менен техниканын телеграф байланышын түзүү принциптерин, телеграф сигналдарын берүү жолдорун жана аларды жүзөгө ашыруучу аппаратураны шптеп чыгуу, телеграф каналдары аркылуу маалыматтын берилүү санатын изилдөөчү тармагы.
 
Негизги милдетине карата телеграф коду, телеграф аппаратурасы, телеграф каналы, телеграф тармагынан түзүлөт. Телеграфияда кабар берүүнүн санатын жогорулатуу үчүн телеграф сигналдарынын бурмаланышы, апын закон ченеми жана себеби, маалымат берүүдө каталардын пайда болушу жана аларды жоюу жолдору изилденет.
 
Телеграфиянын байланыштын башка түрүнөн айырмасы - анда символдордун - тамгалардын, цифралардын жана тыныш белгилеринин чектүү сандарынан түзүлгөн дискреттик маалыматтар бергенинде. Маалымат бериле турган сигналдар да дискреттүү болот. Телеграфиянын теориялык базасы - байланыштын жалпы теориясы, информация теориясы жана кедергиге туруктуулук теориясы. Телеграфияда ыктымалдык теориясы жана Буль алгебрасы колдонулат. Телеграфиянын өзгөчө багыты - фототелеграфия.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Тектирдүүлүк

Тектирдүүлүк - өсүмдүктөр жамаатташтыгынын же фитоценоздогу түрлөрдүн бийиктигине жараша бир нече катмарга айырмаланышы.
 
Тектирдүүлүк - өсүмдүк жамаатташтыгынып мүнөздүү белгилеринин бири. Ал айрыкча ар түрдүү өсүмдүктөн турган токойдо жакшы байкалат. Токойдун бир же бир нече катмарын дарактар, кийинкисин - бадалдар, андан темен чөп өсүмдүктөр, эң төмөнкү катмарын мамык чептер жана эдилчектер түзөт. Шалбааларда, саздарда, башка айрым жамаатташтыкта Тектирдүүлүк анча байкалбайт.
 
Эгер фитоденоздо өсүмдүктөр бири биринен айырмаланса, анын эң жогорку катмары биринчи, андан кийинкилери экинчи, үчүнчү ж. б. болуп бөлүнөт. Тектирдүүлүк өсүмдүк жамаатташтыгынын түзүлүшүн, турушун белгилейт. Эгер тектирлери көп болсо, татаал, аз болсо жөнөкөй фитоценоз деп аталат. Өтө татаал түзүлүштөгү Тектирдүүлүкке тропик токойлору, жөнөкөй Тектирдүүлүккө бир түрдөн турган камыш, жекен, өлөң- жамаатташтыгы мисал болот. Ценоздогу өсүмдүктөрдүн Тектирдүүлүгү бири бирине тыгыз байланыштуу. Өсүмдүктөр жамаатташтыгынын Тектирдүүлүгү жер үстүнө гана эмес, топуракта да байкалат. Дарак өсүмдүктөрдүн тамырлары эң терец, бадалдардыкы андан берирээк, мамык чөптөрдүн ризоиддери жер үстүндө жайгашат. Тектирдүүлүк өсүмдүк жамаатташтыгынын өөрчүшүнүн узак тарыхы жана анын тирнчилик формаларынын эволюдиясы менен тыгыз байланышта.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Текодонттор

thumb|Machaeroprosopus.
Текодонттор (Thecodontia) - сойлоочулардын архозаврлар классчасындагы тукум курут болгон туркуму.
 
Алар триас мезгилинде жашаган. Жырткыч Текодонттордон архозаврлардын башка топтору (крокодилдер, динозаврлар, куштар ж. б.) пай да болгондуктан эволюциялык мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Жаныбарлар
Тегеректөө

Тегеректөө (сандарды) - кандайдыр бир эсептөө системасында чектүү сандагы цифралардын жардамы менен сандарды жакындатып эсептөө.
 
Берилген маселени чыгарууда натыйжа сан ар кандай орундуу, кээде көп орундуу болушу мүмкүн. Санды, анын жакындатылган маанисин берүүчү башка орундуу (разряд) сан менен алмаштыруу санды Тегеректөө деп аталат. Тегеректөө нүн зарылдыгы акыркы натыйжа так аныкталбагандыктан, ошондой эле көп орундуу цифраларды жаза бербестен, керектүү орундагы сандар менен чектелүүдөн келип чыгат.
 
Тегеректөөдө кетирилген ката Тегеректөө катасы деп аталат. Тегеректөөнүн ар кандай ыкмалары бар. Анын бири t разряддан (t цифрадан) тышкары майда разряддын санын жазбай калтыруу. Мында Тегеректөөнүн абсолюттук каталыгы t разряддагы сандын бирдигинен чоң болбойт. Кол менен эсептөөдө Тегеректөө t разряддагы санга чейин гана жүргүзүлөт. Тегеректөөнүн абсолюттук каталыгы тегеректеле турган t разряддагы сандын жарымынан да ашпайт. ЭЭМде арифм. эсептөөнүн эки режими колдонулат. Мында Тегеректөө жылма үтур же жылбас үтүр решимдеринин биринде аткарылат. Биринчи режимде сан t разрядга чейин, экинчи режимде үтүрдөн кийин t разрядга чейин тегеректелет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Экономика
Теберда коругу

Теберда коругу Чоң Кавказ тоосунун түндүк капталында жайгашкан.
 
Анын Теберда жана Чоң Зеленчук дарыясынын алкымында 2 участкасы бар. Коруктун жалпы аянты 83,13 миңга. 1936-ж. тоо токойлорунун жана тоо шалбааларынын табигый комплекстерин коргоо жана изилдөө үчүн түзүлгөн. Анда бийик чокулар, мөңгүлөр, көлмөлөр бар. Суу бойлору менен тоо капталдарындагы ийне жана жазы жалбырактуу токойлордо карагай, жемиштүү тисс, бийик тоодогу наштар жалбырактуу мөлмөл зараң, бук, Кавказ рододендрон ж. б. өсөт. 2200- 2500 м бийикте субальп шалбаалары бар.
Жаныбарлары: Кавказ текеси, Кавказ бугусу, элик, каман, суусар, мадыл, улар, кекилик, чил ж. б. Алтайдан алып келинген тыйын чычкандар байырлашып көбөйүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Коруктар
Дубровник

thumb|Дубровник.
Дубровник - Хорватиядагы порт, шаар. Адрия деңизинин жээгинде.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Шаарлар‎
Категория:Хорватия
Тверь княздыгы

Тверь княздыгы - 13-15-кылымдагы түндүк-Чыгыш Рустагы феодалдык мамлекет.
 
Борбору - Тверь (1246-1485). Тверь княздыгында Кашин, Кснятин, Зубпов, Старина ж. б. шаарлар болгон.
 
13-кылымдын 30- жылдарынын аягы - 40-жылдарынын башында Владимир улуу князы Ярослав Всеволодович Переяслав княздыгынан Тверь княздыгын баласы Александр Невскийге бөлүп берген. 13-кылымдын 2-жарымынан Тверь княздыгы тез өнүгүп, саясий таасири күчөгөн. Княздык монгол-татар жапырыгына катуу каршыльш корсотуп, бир кыйлага чейин орустардын боштондук күрөшүнүн борбору болгон. Ал Москва княздыгы менен тең-тайлашып турган.
 
Тверь княздыгынын таасири 15-кылымдын 30-50-жылдарында Москва княздарынын өз ара феод, согушу кезинде катуу күчөгөн. 1485-ж. 12- сентябрда Москва княздыгынын аскерлери Тверь княздыгын басып алган соң ал өз алдынчалыгынан ажыраган. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Орусия
Тыт жибек көпөлөгү

thumb|Тыт жибек көпөлөгү.
thumb|Тыт жибек көпөлөгү & Morus nigra.
Тыт жибек көпөлөгү (L. 1758) - Bombycidae тукумундагы көпөлөк.
 
Канатын жайгандагы уз. 4-6 см. Курту кочкул өңдүү, калың түктүү, уз. 3 мм, салм. 0,0004 гча. 25-29 күндө өсүп жетилет. Ошол мезгилде 20-25 г тыт жалбырагын жейт. Денесинин 40%га жакыны жибек бөлүп чыгаруучу безден турат. Жетик курт 3 күн тамактанбай пилла түрөт. Пилда уз. 1000-1500 м жибек була түрүндө оролот. Жибек түрүүнүн 4-куну курт куурчакчага, 10 күндүгүндө көпөлөккө айланат.
 
Тыт жибек көпөлөгү Кытайда б. з. ч. эле колдо өстүрүлө баштаган. Жасалма тандоо аркылуу Тыт жибек көпөлөгүнун көп породасы чыгарылган. Азыркы жибекчиликте сапаттуу жана жогорку технологиялык жибек жип берүүчү жаңы гибриддер чыгарылууда.
Илдети: нейрина, сарык, септицемия ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Курт-кумурскалар‎
Тыныш белгилери

Тыныш белгилери — жазуу элементтери; тилдик бирдиктерди (тексттин, сүйлөмдүн маанилик бөлүктөрүн) ажыратуу үчүн, сөздөрдүн ортосундагы синтаксистик, логикалык байланышты, сүйлөмдүн коммуникациялык типтерин, андагы эмоциялык маанини туюнтуу жана тексттин сырткы көрүнүшүнөн (цитаталар, айтылган ойдун бүтпөй калгандыгы, графикалык кыскартуулар ж. б.) кабар берүү үчүн кызмат кылат.
 
Тыныш белгилери сүйлөмдө коюлган ордуна карай бир нече түргө бөлүнөт;
 1) сүйлөм аягында коюлчу тыныш белгилери (.?!) — айтылган ойдун аяктагандыгын, сүйлөмдүн маанилик түрлөрүн, эмоциялык өзгөчөлүгүн билдирет;
 2) сүйлөм ичинде коюлчу тыныш белгилери (;: - ) — татаал сүйлөм тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөрдү жана сүйлөм мүчөлөрүн бири биринен ажыратуу, алардын чегин бөлүп көрсөтүү үчүн колдонулат;
 2) цитатаны жана сөздөгү эмоциялык катышты билдирүүчү тыныш белгилери («»);
 сүйлөмдүн бардык жеринде коюлуп, ойдун жана айрым сөздөрдүн толук берилбегендигин көрсөтүүчү тыныш белгилери (...).

 Булактар 

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Лингвистика
Тынчтык манифести

Тынчтык манифести - 64 коммунисттик жана жумушчу партиялардын өкүлдөрүнүн 1957-ж. ноябрда Москвада өткөн кеңешмесинде кабыл алынган документ.
 
Ал бардык өлкөлөрдүн ак ниет адамдарынын динине, саясий көз карашына карабастан жаңы күч менен термоядролук согушту алдын алуу чакырыгы менен кайрылган. Манифест бүткүл дүйнөдөгү тынчтыкчыл күчтөрдү жарыша куралданууну, ядро куралдарын жасоону, сыноону жана колдонуупу токтотуу үчүн; башка өлкөлөрдүн аймагында чет элдик согуш базаларын жана согуш блокторун жоюу үчүн; Ж. жана О. Чыгышта империалисттердин шимшүүлөрүн, иштеп жаткан согуштук провокадияларын жана германдык милитаристтердин кайрадан куралдануусун токтотуу үчүн; коллективдүү коопсуздук саясатын колдоо, коомдук системасы ар башка мамлекеттердин элдерин кедири экономикалык жана маданий кызматташтыкта, тынчтыкта жанаша жашоосу үчүн күрөшүүгө чакырат. Тынчтык манифестин марксчыл-ленинчил бардык партиялар жактырган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Саясат
Тыбыш закондору

Тыбыш закондору (тил илиминде) –
 
1) тилдин онугуу жолунда тыбыштык составда болчу өзгөрүштөр. Алар шартталбаган (спонтандык) жана комбинатордук өзгөрүштөр деп болунот. Шартталбаганы - тилдин учурдагы аныкталган закондоруна ылайык келбеген, эмне себептен болгону так билинбеген өзгөрүш. Мисалы, «бала» деген сөзго -лар мүчөсү жалганганда, уңгунун аягындагы ундуу тыбыштын тушуп калышы. Комбинатордугу - белгилуу бир фонетикалык шарттардын таасири пайда кылган өзгөрүш. Мисалы., «туз» деген сөзгө -сыз мүчөсү жалганганда мүчөнүн башкы үнсүз тыбышынын таасири менен уңгу аягындагы үнсүздүн өзгөрүүгө учурап, «туссуз» болуп айтылышы. Фонологиянын өнүгүшү Тыбыш законун фонемалык окуу аспектисинде караган тарыхый же диахрониялык фонологиянын жаралышына өбөлгө түздү.
 
2) Бир тилдеги тыбыштардын өзгөрүү эрежелеринин жыйындысы, мисалы, кыргыз тили үчүн сингармонизм, үнсүздөрдүн алга жана артка ээрчишүүсү жана башка касиеттер мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Лингвистика
Тыбыт

thumb|Тыбыт.
Тыбыт – малдын жана куштун өтө майда, ичке жүну.
 
Тыбыт малдын жана куштардын организминдеги терморегуляцияны жакшыртууга жардам берет. Куш канатынын астында жана жемсөөнүн тегерегинде майда Тыбыттуу жүн өсөт. Куш Тыбыты сапаттуу мамык жаздык, жууркан жасоого жана кийим жылуулоого пайдаланылат. Куш Тыбыты мамык. пар деп да аталат. Эчкинин, коёндун жана жапайы айбанаттардын Тыбыты ичке жана жумшак болот. Уяң жүндүү кой Тыбыты да ичке Тыбытка кошулат. Мындай Тыбыттан сапаттуу жана бышык кездеме токулат, эчки Тыбытынан негизинен жоолук, балдарга топу, мээлей, төө менен коёндун Тыбытынан тор кездеме токулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Зоология‎
Түрмө

thumb

Түрмө — эркинен ажыратуу жазасына тартылгандарды кармоочу жай.
 
Тергөөдөгүлөр да түрмөдө кармалат. Түрмөгө, зынданга камоо илгертеден эле болгон. Кул ээлик жана феодалдык коомдо күнөөлүүгө кандайдыр бир мүчөсүн майып кылуу же келтирилген зыянды мүлк менен толуктоо жазалары колдонулган. Азыркы бурж. түрмө системасынын пайда болушу капиталдык түзүлүшкө байланыштуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Криминалистика
Категория:Мекемелер