Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Көпөн дөбө мүрзөлөрү

Көпөн дөбө мүрзөлөрү – орто кылымдарга таандык eнисей кыргыздарынын дөбө мүрзөлөрү. Түштүк Сибирдеги енисей кыргыздарынын 8–9-кылымдын 1-жарымындагы Чаатас маданиятынын мезгили. Эстеликтер Енисей дарыясынын сол жээгинде Көпөн кыштагынын жанында жайгашкан. Негизинен бул эстеликтерге көрүстөндөр тобу кирет. Көрүстөндөрдүн чет жакалары тигинен орнотулган таш такталар менен коргондолуп, үстүлөрүнө таш жана топурак үйүлгөн. Аттуу-баштуу адамдардын көрүстөндөрүнүн түштүк-чыгыш тарабына таш мамылар орнотулуп, маркумдун эрдигин, жашоосун даңазалаган эпитафиялык (кошок сымал) жазуулар берилген.

Алар байыркы енисей кыргыз тамгалары менен жазылган. Дөөлөттүү адамдардын көрүстөндөрүнүн жанына, анча терең эмес чуңкурларга жаш балдардын, кулдарынын өрттөлбөгөн сөөгү коюлган. Ошондой эле жөнөкөй адамдардын өрттөлгөн күлүн өзүнчө чуңкур казып, буюм-тайымдары менен чогуу көмүшкөн. Бул доорго мүнөздүү күмбөздөрдүн айланасына атайын казылган жашыруун «салыктар» көмүлгөн. Анда маркумга арналган кооз буюмдар, колдонгон согуш куралдары коюлган. Маркумдардын көрлөрүнө узун моюндуу кумура, ваза, алтын, күмүштөн жасалган чөйчөк жана жалпак табактар коюлган.

Күмүш табактын ичине коюлган алтын кумуранын экөөнө өсүмдүктөрдүн сүрөтү, оймо-чиймелер жана укмуштуу куштун балыкты тыткылап жеп жаткан сүрөтү түшүрүлгөн. Калган экөөнүн боорунда оймо-чиймелер жок, бирок алардын түбүнөн руна сымал (кыргыз жазуусу) жазуусунда «кожоюнга тартуу кылынган белек» деген сөздү окууга болот. Күмүш табактын бетине гүлдөрдүн сүрөтү түшү-рүлгөн. Байыркы кыргыз эн тамга белгилери да чегилген. Табылган күмүш буюмдарга артына бурулуп доңузду жана жолборсту жаа менен атып жаткан чабандес, илбирс жана башка майда жырткыч айбандардын чабандестен качып бара жаткан сүрөттөрү тартылган. Көпөн дөбө мүрзөлөрүнөн табылган буюмдар, андагы сүрөттөр, жазуу, эн тамга белгилери Кыргыз мамлекетинде маданият жогорку деңгээлде өнүккөндүгүн айгинелейт.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Археология‎
Категория:Сибирь‎
Көз тийүү

Көз тийүү – кыргыздын салттуу түшүнүктөрүнүн бир көрүнүшү. Элдик ишеним боюнча кээ бир адамдардын көзүнө туш болгон адам, жаныбар ооруйт, жакшы буюм сынат, бүлүнөт. Өзгөчө жаман көз наристеге, сулуу кыз-келиндерге, баатырга, күлүк атка, алгыр кушка тиет деп эсептешип, буларды элге көрсөтпөөгө аракет кылышкан. Көз тийбесин деп ар кандай ырымдарды жасашкан, Мисалы: наристенин бетине көө сүйкөгөн, көзгө урунбай турган начар кийимдерди кийгизген, адамды иренжите тургандай ысым менен аташкан. 
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Көк суу неолит "Өнөрканасы"

Көксуу неолит "Өнөрканасы" – неолит дооруна (биздин заманга чейин 6–5-миң жылдык) таандык археологиялык эстелик. Ош облусунун Чоң-Алай районундагы Көксуунун батыш тарабында жайгашкан. Таштын чамындылары, жалпак таштар, таштын чордону, кыргыч сымал таш курал табылган. 1956-жылы Кыргыз археологиялык экспедициясынын таш доорун изилдөө отряды тарабынан ачылган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Чоң-Алай району
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги

thumb|КМШнын желеги
thumb|КМШ (2015).

Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги (КМШ) ― эгемендүү, көз карандысыз мамлекеттердин өз ара макулдашууларынын жана келишимдеринин негизинде түзүлгөн мамлекеттер аралык бирикме. Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги 1991-жылы 8-декабрда Минск шаарына жакын жердеги Беловеж токоюнда СССРдин курамындагы Орусия, Украина, Беларусь президенттери кол койгон келишимдин негизинде түзүлгөн. Бул 1991-жылы 17-мартында СССР боюнча өткөрүлгөн референдумда СССРди сактап калууну колдогон (76%) көпчүлүктүн эркине каршы окуя болуп, 15 республиканы бириктирген СССРдин кулай баштаганын билдирген.
thumb
Ошол эле жылы 21-декабрда Алматы шаарында жогорку 3 мамлекет менен дагы 9 мамлекет ― Азербайжан, Армения, Грузия, Казакстан, Кыргызстан, Молдова, Өзбекстан, Тажикстан, Түркмөнстан биригишип, Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги түзүлгөндүгү жөнүндөгү келишимге кол коюшуп, декларация кабыл алышкан. Ошентип, СССР жашоосун биротоло токтоткон. СССРдин Президенти М.С. Горбачев, 25-декабрда президенттик милдетин аткарууну токтоткондугун билдирген. Шериктеш мамлекеттердин максаттары жана принциптери төмөнкүдөй аныкталат: Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги өзүнчө бөлүнүп түзүлгөн мамлекет же мамлекеттердин үстүнөн караган бирикме эмес анын катышуучуларынын өз ара иш-аракеттери, мамлекеттер тарабынан түзүлгөн келишимдерде макулдашылган тартипте паритеттик (теңдик) принцип боюнча ишке ашырылат эл аралык стратегиялык туруктуулукту сактоо максатында аскердик-стратегиялык күчтөр боюнча бириккен командалык жана ядролук курал боюнча бирдиктүү көзөмөлдөө сакталат; тараптар өз ичинен ядросуз же бейтарап мамлекет болууга умтулган өлкөгө урмат-сый менен мамиле кылышат; Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештигине башка дагы каалаган мамлекеттер кошула алышат. Көз карандасыз мамлекеттердин шериктештигинин негизги кеңешүүчү жана координациялык органдары – шериктеш мамлекет башчыларынын кеңеши, өкмөт башчыларынын кеңеши, секретариаты, мамлекеттер аралык экономикалык комитет, экономикалык, сот, мамлекеттердин парламент аралык ассамблеясы, коргоо министринин кеңеши, тышкы иштер министрлеринин кеңеши, космос боюнча мамлекеттер аралык кеңеш, коллективдүү коопсуздук келишими жана башка коомдук турмуштун чөйрөлөрүн камтыган уставдык органдар, уюмдар болуп саналат. Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештигинин өлкөлөрүнүн кээ бирөөлөрү өздөрүнчө бир кыйла тыгыз, терең байланышкан союз түзүүгө да аракет кылып жатышат. Мисалы: Орусия, Беларусь, Казакстан, Кыргызстан биргелешип бажы бирикмесин түзүштү. Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги дагы Орто Азия республикаларынын да өз ара байланыштары өнүгүүдө.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер
Мечин жылы

200px|thumb|right|Маймыл
Мечин жылы (же Маймыл жылы) – жаныбарлардын аттары менен берилген он эки жылдык жыл эсебинин тогузунчу жылынын аты.

 Колдонулган булак 
Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Жыл сүрүү таблицасы
Эшилме кум

Эшилме кум – кумдун эшилме, куюлма майдасы. Чөлдөрдө рельефтин түрдүү формаларын пайда кылат; мисалы, бархан (шамал пайда кылган, өсүмдүк тамырлары менен бекемделбеген, орун которуштуруучу кум дөбөлөрү), дюна кум дөбө жана башка.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Чөлдөр‎
Василий III Иванович

{| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;"
|-
|colspan=2 style="text-align:center; color:blak" | ' thumb|center|300px
|-
|align="center" bgcolor="sky blue" colspan=2 style="font-size: small" |Жалпы маалымат|-
|colspan=2 style="text-align:center;" |
|-
|Толук аты-жөнү: || Васи́лий III Иванович
|-
|Туулган күнү: || 25 март 1479
|-
|Каза болгон күнү: ||3 декабря 1533
|-
|Койулган жери: ||Москвадагы Архангельск сабору
|-
|Династиясы: ||Рюрикович
|-
|Атасы: || Иван III
|-
|Апасы: ||София Палеолог
|-
|Аялдары: || Соломония Юрьевна Сабурова, Елена Васильевна Глинская
|-
|Балдары: || Иван IV жана Юрий 
|-
|
|} Васи́лий III''' Иванович (25-март1479 - 3-январь 1533)— Москованын улуу Князы 1505—1533, Ивана III Великий менен Софии Палеологдун баласы, Ивана IV Грозныйдын атасы.
 Мамлекет башкаруусу 
Мамлекетти борбордоштуруу учун атасы Иван III нун күрөшүн уланткан. Анын тушунда чачыранды орус жери биротоло бириккен.Ал Псковду (1510),Литва менен согушта Смоленскини (1514),Рязань княздыгын (1521)кошуп алган.Ал динчилерге таянып ,феодал оппозизияга каршы саясий күрөш жүргүзгөн,дворяндардын мүдөөсүн көздөп ,алардын жер ээлөө укугун кенейткен. Анын тушунда маданияты бир топ өнүккөн.
 Колдонулган адабиятар 
 Горматюк Александр А. Царский лик. Надгробная икона Великого князя Василия ІІІ. М., Всеросс. худ. научно-рест. центр им. И. Е. Грабаря, 2003.
 Шишов Алексей В. Василий III. Последний собиратель земли Русской. М., Вече, 2007 (Устроители земли Русской).
 Филюшкин А.И.'' Василий III. М., 2010.

Категория:Россиянын тарыхы
Категория:Москванын улуу князы
Категория:Инсандар
Эңкейиш

Эңкейиш – эңиш болуп төмөндөп, бөксөрүп кеткен жер, жантайма.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Эрмечөл

Эрмечөл – ээн жаткан жер, эч жан жок жапайы чөл, эл жашабаган ээн талаа, какшыган талаа.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызча географиялык терминдер
Категория:Жаратылыш
Эл каттоо

thumb|Эл каттоо (Байыркы Рим).
Эл каттоо – бир мезгилде өлкөнүн же аймактын ар бир адамын мүнөздөөчү демографиялык, экономикалык жана социалдык маалымат чогултуу процесси. Эл каттоонун негизги максаты – калктын саны, составы жана жайгаштырылышы жөнүндө дарек алуу. Эл каттоо кыска мөөнөттө – бир нече күн же жумада өткөрүлөт

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Демография‎
Элет

Элет – маданий борбордон, мисалы, шаардан алыс жайгашкан жер, айыл.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Эл

Эл:
1) белгилүү бир өлкөнүн бүткүл калкы; 

2) тарыхтын ар кайсы этаптарында өзүнүн объективдүү абалына ылайык коомдун прогрессивдүү өнүгүү милдеттерин чечүүгө катышууга жарамдуу таптардан жана катмарларынан турган эл массасы, негизинен эмгекчилер массасы, тарыхты жаратуучу, коомдук өзгөрүүлөрдүн негизги жылдыруучу күчү; 

3) калайык (народность) – адамдардын уруудан кийин, улуттан мурда келүүчү тарыхый жалпылыгы; тилинин, аймагынын, экономикасы менен маданиятынын белгилүү бир деңгээлдеги жалпылыгы менен мүнөздөлөт; 

4) ошондой эле башка тарыхый жалпылыктар, мисалы, уруу, улут жана башка кээде эл деп аталат

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Демография‎
Категория:Мамлекет
Категория:Тарых
Экватор алкагы

Экватор алкагы – жердин экватор сызыгынын эки жагында (5–8° түн. жана 4–11° түш. кеңдиктеринин аралыгында) жайгашкан географиялык алкак. Ага абанын дайыма жогорку темп-расы (айлык орт. темп-расы 24–28°С), жаан-чачындын жыл бою бир калыпта арбын жаашы (1500–3000 мм, айрым жерлеринде 10 миң ммге чейин), био-хим. жана геоморфологиялык процесстердин ургалдуу жүрүшү мүнөздүү. Климаттык сезондор анча айырмаланбайт; агын сууларга бай; күлдөшкөн латериттик топурактар мүнөздүү. Жыш өскөн нымдуу экватордук токой (гилей) үстөмдүк кылат; океан жээктеринде мангр токойлору кездешет. Жаныбарлар дүйнөсүнө да бай. Океандардын экватор алкагындагы суусунун үстүнкү катмары темп-расынын жогорулугу, туздуулуугунун төмөндөгү, планктонго байлыгы менен өзгөчөлөнөт. Айрым географтар терминдин экинчи мааниси катары экватор алкагын тропик алкактарына кошот.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Климат
Категория:Жаратылыш
Ылай

Ылай, баткак – суу түбүндөгү эң майда бүртүкчөлүү жумшак илээшкек чөкмө, тунма. 
Арасында өлчөмү 0,01 ммден майда бүртүкчөлөр 30–35%тей болот. Табигый абалында илээшкек түрүндө болуп, кургаганда катууланат. Ылай негизинен деңиз жана континенттердеги көлмөлөрдүн түбүндө топтолуп, тоотектердин талкаландыларынан (терриген, чопо, акиташ ылайы), деңиз жандыктарынын калдыктарынан (глобигерин, диатом, радиолярий ылайы) пайда болот. 

Ылай эл чарбасында, медицинада кеңири пайдаланылат. 

Энчилүү ат катары да кездешет, мис., Ылайталаа (Каракулжа р-ндагы кыштак) ж. б

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев , Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Геология‎
Категория:Медицина
Категория:Климат
Категория:Курулуш материалдары‎
Шыргалаң

Шыргалаң – суу менен агып келген кар аралаш муз; муз калдыркандары менен жээктеги салаңдаган муздардын сыныктары кошулуп шыргалаңды пайда кылат. Шыргалаң муз, тоз деп да аталат

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Жаратылыш
Шыбыргак

Шыбыргак – майдалап, бүртүк-бүртүк болуп жыш жаап турган кургак кар жана суукта борошолоп жааган жаан. Кээде шыбыргактын бөлүкчөлөрү жылбырап муз менен капталып жаайт. Шыбыргак түрмөктөлгөн жамгырлуу булуттардан абанын темп-расы 0°Сге жакын болгондо, көбүнчө жазында жана күзүндө жаайт. 

Шыбыргак «Манас» эпосунда төмөнкүчө сүрөттөлөт.
«Асмандан мөндүр шыбыргак,
Борошосу бургулап.
Каршы терши ургулап»

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Манас эпосу
Категория:Климат
Категория:Жаратылыш
Шүүдүрүм

thumb|Шүүдүрүм.
Шүүдүрүм – кечинде, түнкүсүн жана эртең менен жер бетине, өсүмдүктөргө жана башка түрдүү нерселерге туруп калган тамчы түрүндөгү ным. Ал абанын муздашынан жана абадагы суу бууларынын конденсацияланышынан пайда болот да, жер үстүндөгү заттарда, айрыкча өсүмдүк жалбырактарында жакшы кармалып калат. Шүүдүрүм тамчысынын өлчөмү 0,1–0,3 ммге жетет.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Климат
Категория:Жаратылыш
Шортоң топурак

Шортоң топурак – негизинен шор топурактардын (солончак) туздан арылуу процессинде пайда болгон топурактар. Кургакчыл аймактарда аралча түрүндө таралган. Топурак горизонттору даана байкалат. 
Шортоң топурактар режими чириндилүүлүгү (кара жана каштан топурак шортоңдору), кыртыш суулары менен өз ара байланышы (шалбаа, шалбаалуу-талаа, талаа), шортоңдуу горизонттун үстүндөгү калыңдыгы (кабыктуу, ортоңку, терең), шортоң горизонтунун структурасы (мамы сымал, призма сымал ж. б.), туздун тереңдикке таралуу чеги жана составы боюнча бөлүнөт. Топурак күрсүз, гипс же акиташты кошууну талап кылат. Дунай бою жана Каспий бою ойдуңдарында, Орто Азияда кеңири таралган.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топурак түрлөрү
Шорлонгон топурак

Шорлонгон топурак – мелүүн алкактын токойлуу талаа, талаа жана жарым чөл зоналарында узакка созулган ашыкча нымдуу шартта пайда болгон топурактын тиби. Рельефтин оёң жеринде чөп өсүмдүктүү байтерек-кайыңдуу же саздуу токойдун жана шалбаанын астында, карбонаттуу кумай тектеринде, кыртыш суулары жер бетине жакын жаткан жерлерде өөрчүйт. Топурак горизонттору даана байкалат. Батыш Сибирде, Түш. Волга боюнда, Каспий бою ойдуңунда кеңири таралган.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топурак түрлөрү
Шор топурактар

Шор топурактар – составында сууда жакшы эрүүчү туздар (хлор, сульфат, карбонат) арбын (25%тен ашык) кездешкен топурактар. Шор топурактар адатта кургакчыл аймактарда топуракта жана топурак-кыртыш сууларында туздун арбын топтолушунан пайда болот. Шор топурактардын ири массивдери – Индия, Пакистанда, АКШнын батышында, Түн. Африкада, Австралия менен Түштүк Американын кургакчыл аймактарында, Каспий бою ойдуңунда, Орто Азиядагы түздүктөрдө, Арал деңизинин жээктеринде кездешет. 

Орусча чыккан адабияттарда «засоленные почвы» деп аталат.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топурак түрлөрү
Шор басуу

Шор басуу, топуракты шор басуу – сууда эрүүчү туздардын топуракта топтолушу. Көбүнчө чөлдүү жана жарым чөлдүү туюк ойдуң жана түздүктөрдүн топурагы шорлонот. Туздардын топуракта табигый түрдө топтолушу – алгачкы шор басуу деп аталат. Мында тоолордон же көтөрүңкү жантайыңкы жерлерден агып түшкөн суу көптөгөн туздарды жууп, көл, океандарга агып чыкпаса ал бууланат да, составындагы туздар топурак нымында топтолуп чөгөт. 

Сугат жерлеринде топурактын суу режиминин бузулушунан экинчи жолу шор басуусу мүмкүн. Туюк түздүктөрдү сугарганда жер астындагы суунун деңгээли көтөрүлүп, топуракты шор басышы ыктымал. Топуракты шор басуудан сактоо үчүн туура сугаруу, топуракты шордон арылтып жууп, суунун сыртка агып кетүүсүн камсыз кылуу керек.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Жаратылыш
Шор

thumb|Шор.
Шор – жер кыртышынын үстүнкү бетин каптаган ак кеберлер. Составында оңой эрий турган туздар 15%ке чейин кездешкен суулар бууланганда шор пайда болот. Көбүнчө чөлдүү жана жарым чөлдүү аймактарда кездешет. 

Шор, соолуган туздуу тайыз көлдөрдүн ордунда да пайда болот.

Кыргызстанда шор жерлер – Чүй, Нарын өрөөндөрүндө, Ош, Жалал-Абад облустарынын айрым райондорунда да бар.

«Шор» термини Орто Азияда, Казакстанда жана Закавказьеде кеңири таралган. 

Орусча чыккан адабияттарда «солончак» деп аталат.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Жаратылыш
Шоола

Шоола – 
 1) күн батаарда (кечки шоола) жана күн чыгаарда (таңкы шоола) атмосферадагы түстүү жарык кубулуштарынын жыйындысы. Асмандын ар кыл боёктогу түстөрүнүн закон ченемдүү алмашып турушу – горизонт сызыгына салыштырмалуу күндүн ээлеген абалына жараша болот. Абадагы чаң менен нымдын өлчөмүнө байланыштуу; таза абада шоола – күңүрт, чаңдуу абада – кызгылт түстө болот. 
Орус тилиндеги адабияттарда «заря» деп аталат; 

 2) жарыктын булагынан чыккан ичке нур.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Климат
Категория:Жаратылыш
Шиленди

Шиленди 
 Жер бетиндеги төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тектердин (кум, шагыл, жумуру таш, чопо, кумай топурак ж. б.) жалпы аты; 
 дарыя агындыларынан топтолгон борпоң тектер;
 жээк зонасына мүнөздүү деңиздик шилендилер. Башка типтеги деңиздик шиленди чөкмөлөрдөн өтө кыймылдуулугу менен өзгөчөлөнөт.

 Дагы караңыз 
 Морена

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Геология‎
Шибер

Шибер – жайкалып бийик жана жыш өскөн калың чөп, көк жайсаң.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Айыл чарба
Категория:Жаратылыш
Шашке

Шашке – сутканын эртең мененки күн бир аз көтөрүлүп калган маалы. Күн бийик көтөрүлүп, түшкө таяп калган маал – чоң шашке же улуу шашке деп аталат.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Климат
Категория:Жаратылыш
Шарпылдак

Шарпылдак – деңиз же көл толкунунун жээкке жакындагандагы кубулушу. Шарпылдак тайыздаган сайын төө өркөчтөнүп күч алат. Себеби, толкундун агымынын астынкы бөлүгү жерге тийип ылдамдыгын жоготсо, үстүнкү бөлүгүндө толкун бөлүндү болуп, ак көбүк пайда болот. Бийик кашаттуу жээктерге урунганда гана шарпылдак таркай баштайт. 

Шарпылдак деңиз жээктерин жемирип, пляждарды пайда кылат.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Климат
Категория:Жаратылыш
Шор суу

Шор суу – көлмөлөрдөгү, көлдөрдөгү, лимандардагы жана жер астындагы өтө туздуу суулар. Ар түрдүү туздардын (мис., хлордуу натрий, хлордуу кальций, хлордуу магний) суудагы эриндисинен пайда болот.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Жаратылыш
Шагыл

thumb|Шагыл.
Шагыл – өлчөмү 1–10 смге чейин болгон түрдүү тоотек сыныктарынан топтолгон борпоң чөкмө тоотеги. Агын суунун, толкун шарпылдагынын таасиринен тоотек сыныктарынын сүйрү же тоголок формада жумуруланып, жылмаланган майда (өлчөмү 10 ммден 100 ммге чейин) таштар – сайташтар (галька) деп аталат. Ал эми сынган ордунда калган же шиленип, бирок жылмаланбаган кырдуу тоотек сыныктары каптал шагылы же шагылташ (щебень) деп аталат. Көлөмү боюнча майда (1–2,5 см), орто (2,6–5 см), ири (5–10 см) шагыл болуп бөлүнөт. 

Шагылдын тоо боорундагы, этегиндеги эң көп жана чоң таштарын чогулган жери корум деп аталат. 
Шагыл баалуу курулуш материалына кирет.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Геология
Шаарча

Шаарча – шаар тибине кирген калктуу жай. Адатта, шаарча өнөр жайлык, транспорттук, администрациялык, курорттук, илимий ж. б. функцияларды аткара алат, бирок өнүгүүсү боюнча шаардык статуска жете албайт. 
Калкы шаар калкына кирет. 

Бул категория СССР маалында 1920-жылы киргизилген, анда шаар тибиндеги поселка делчү.

Кыргызстанда 2003-жылы 29 шаарча болгон.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

 
Категория:Тарых
Категория:Кыргыз тарыхы
Шаар чалдыбары

Шаар чалдыбары – байыркы жана орто кылымдардагы эл отурукташкан кыштактын же шаардын калдыгы. Алардын формалары тегерек, үч бурчтук, тик бурчтук түрүндөгү аянтча болуп, табигый тосмолор (өзөн, суу, аң, бийик дубал) м-н курчалган.

Кыргызстандын аймагында Койсары (VI-XV кылымдарга таандык), Күрмөнтү (VIII-XII к.), Кегети (VIII-XII к.), Кошойкоргон (X-XII к.), Казарман (XI-XII к.), Кемин (X-XII к.), Кайырма ж. б. шаар чалдыбарлары бар. Эң байыркы шаар чалдыбарлары неолит дооруна, көбү – темир кылымына таандык.

 Кошумча караңыз 
 Чалдыбар

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз археологиясы