Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Үзөңгү-Кууш, капчыгай

Борбордук Теңир-Тоодо. Какшаал жана Борколдой, Карлы тоо, Карлыкыр тоолорунун аралыгында кеңдик багытында 80км ге созулуп жатат. Капчыгай батыштан чыгышты карай кууштайт (15–16км ден 200м ге чейин). Таманынын деңиз деңгээлинен бийиктиги баш жагында 3700м, аягында 2600м; Курчаган тоолордун салыштырмалуу бийиктиги 1000–1200м. Капчыгайдын башы Котур жана Айталаа сууларынын аралыгында кенен өрөөн (таманынын жазылыгы 15–16км ге чейин); төртүнчүлүк мезгилдеги муз кап тоонун таасиринен пайда болгон кум, шагыл таштардан туруп, айрым жерлеринде байыркы түздүктөрдүн калдыктары кездешет. Жапыз дөбөлөр, майда чуңкурлар басымдуу, тоо кырларындагы мөңгү капчыгайдын башталышына чейин түшүп жатат. Капчыгайдын ортоңку бөлүгү кууштап (2–3км ге чейин), капталдары тигирээк, Жарыкташ, Туюк, Чолок капчыгай, Шалдырак (сол куймалары) жана Кичине жана Чоң Туура суу, Чоң Төө-Куйрук, Туюк булак, Эки чат, Кичи Төө-Куйрук, Чакан таш (оң куймалары) сууларынын капчыгайлары, кокту-колоттору менен терең тилмеленген. Капчыгайдын аягы өтө кууш (200–300м ге чейин), капталдары тик, көптөгөн капчыгайлар (Кичи Үзөңгү-Кууш, Кичи Терек, Чоң Терек, Чаты терек жана башка), кокту-колоттору менен тилмеленген. Капчыгай аркылуу Чоң Үзөңгү-Кууш суусу агып, Какшаалды кесип Кытайга кетет. Баш жагы палеоген, неоген жана антропогендин конгломерат, кумдук, алевролит, кум, шагыл, ортоңку бөлүгү девон, карбондун сланец, акиташ теги, порфирит, диабаз, спилит, аягы девондун кумдук, сланец, кремний, конгломерат жана башка тектеринен турат. Климаты континенттик, суук, январдын орточо темперасы – 22°С; айрым убактарда – 50°С ге жетет; жылдык жаан-чачыны 300мм ден ашпайт. Капчыгайдын таманына жанаа баш жагына талаа, айрым жерлерине шалбаа, капталдарына бадал аралашкан кургак талаа (3000м бийиктикке чейин), андан жогору муздак чөл жана нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы Мамлекеттик тил жана энцклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.google.kg/search?tbm=isch&hl=ru&source=hp&biw=1024&bih=547&q=%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5+%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE&gbv=2&oq=%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5&aq=5&aqi=g10&aql=&gs_sm=c&gs_upl=7203l9391l0l21344l6l6l0l1l1l0l344l672l3-2l2l0 

Категория:Нарын облусунун капчыгайлары
Категория:Мөңгү
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Капчыгайларлар
Категория:Тумар-2011
Үкөк суусу

Үкөк (Мазар үкөк‘) — Чүй дарыясынын оң куймасы. Узундугу 33 км. Алабынын аянты 315 км2. Тескей Ала-Тоонун түндүк беттеринен башталып, Кочкор өрөөнү менен агат. Алабында майда мөңгүлөр,жалпы аянты 0,02 км2 келген 2 көл бар. Үкөктүн жалпы узундугу 197 км болгон 57 өзөн куят;негизгилери–Чыранбулак (12 км), Аманбетбулак (10 км), Каракүнгөй (30 км). Көп жылдык орточо чыгымы 0,59 м3/сек. Майдан сентябрга чейин ташкындап, октябрь–апрелде тартылат. Июль айында суусу мол болот, орточо чыгымы 1,65 м3/сек. Эң көп чыгымы 3,37 м3/сек, эң азы 0,10 м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Үкөктөн 6,0 м3/сек суу өткөрүүгө жөндөмдүү 10 канал, куймасы Кара күнгөйдөн 3,25 м3/сек суу өткөрүүчү 11 канал чыгарылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Чүй облусу
Категория:Кыргызстандын суулары
Кара-Суу, өзөн, Аксы району

Кара-Суу суусу – Аксы районунун аймагы аркылуу аккан суу, Нарындын оң куймасы. Узундугу 85 км, алабынын аянты 2800 км2.

Чаткал кырка тоосунун түндүк-чыгыш капталынан башталып, жогорку бөлүгүндө кууш жана терең капчыгай, ортоңку жана төмөнкү бөлүктөрүндө кенен жанатокойлуу өрөөн менен агат. 
Өрөөнүндө шилендилер, шагыл таштар жанамореналар кезигет. 
Алабында көлдөр бар. 
Жылдык орточо чыгымы 41,2 м3/сек.
Эң көп чыгымы май айында, азы январда байкалат. 
Ири куймалары: Кожата, Авлетим, Турдук, Акжол. 
Сугатка пайдаланылат. Алабынан Сары-Челек көлү жана коругу орун алган. Жээгинде Ак-Жол, Кара-Суу,
Тегене кыштагы жайгашкан.

 Адабият 
*Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Аксы району
Категория:Тумар-2011
Келтебек ашуусу

Келтебек ашуусу — Ат-Башы кырка тоосунда. Кара-Коюн менен Ак-Сай өрөөндөрүн байланыштырат. Баш-Келтебек суусунун башында. Бийиктиги 3969 м, түштүк бети ашууга жакын тик, кумайлуу; түндүк бети жантайыңкы, бир аз корумдуу. Палеозойдун кумдук жана акиташ тектеринен түзүлгөн. Ашуу май — сентябрь айларында ачылат. Ак-Сай жана Чатыр-Көл өрөөндөрүнө мал ашырылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы / Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Ашуулар
Категория:Тумар-2011
Кара-Суу, өзөн, Нарын

Кара-Суу суусу– Нарындын сол куймасы. Узундугу 89 км, алабынын аянты 1080 км2.

Фергана тоо тизмегинин түндүк капталындагы Кап-Каташ жана Кара-Суу көлдөрүнөн башталат. Жогорку агымы Капка-Таш аталып, өрөөнү кууш. Тоодон чыга бериште өрөөнү кеңеет да, Нарынга сол жактан куят.

Жылдык орточо чыгымы 10,4 м3/сек. Көп чыгымы июнда, азы мартта байкалат. Май айында кире баштап, ноябрда тартылат.

Ири куй малары : Кайыңды-Суу ( 32 км), Жаңгакты (15 км), Шылдырак (13 км) жана Карабагыш (12 км). Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Каракол шаары жайгашкан.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Тумар-2011
Үрмарал

Үрмарал — Талас Ала-Тоосунун түндүк капталынан башталган суу. Бакай ата районунун аймагында. Узундугу 69км, алабынын аянты 1130 км2, анын 3 %ин мөңгү, түбөлүк кар ээлейт. Үрмаралдын 207 куймасы бар; ирилери: Бешкөл, Чийимташ, Чоң жол, Кара коюн. Алабында 27 майда көл (жалпы аянты 0,99 км2), 41 мөңгү (35,8 км2) бар. Кар, мөңгү сууларынан куралат. Көп жылдык орточо чыгымы 8,7м3/сек,эң азы 0,70 м3/сек,эң көп чыгымы 30,5 м3/сек. Май айында кирип, сентябрь–октябрда тартылат. Жылдык агымынын 52%и июль–сентябрь айларына туура келет. Сугатка пайдаланылат. Суу өткөрүүчү жөндөмдүүлүгү 19,3м3/сек келген 11 сугат каналы чыгарылган. Эң ириси Бакаташ (4,0 м3/сек). Өрөөндө Үрмарал, Миң булак кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Бакай-Ата району‎
Категория:Кыргызстандын суулары
Миң-Куш суусу

Миң-Куш суусу — Жумгал районундагы суу, Көкөмерен суусунун сол куймасы. Узундугу 47 км, алабынын аянты 728 км2. Молдо-Тоонун түндүк капталынан башталып, нугу кууш; ортоңку жана төмөнкү агымында өрөөнү кеңеет. Негизинен булак (42%), мөңгү (28%), кар (25,4%) суула рынан куралат. Ири куймалары: Чамынды (узундугу 29 км), Туюксуу (13 км), Чоң-Таш (12 км). Жылдык орточо чыгымы 1,12 м3/сек, эң көп чыгымы июнь – июлда, азы январь – февралда байкалат. Апрелде кирип, сентябрда тартыла баштайт. Алабында таш көмүр кени бар. Жээгинде Миң-Куш шаарчасы, Сары-Булак кыштагы жайгашкан.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2
 

Категория:Жумгал району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Кара-Саз өзөнү

thumb|Кара-Саз өзөнү.

Кара-Саз өзөнү, суусу – Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Кичи Нарын суусунун оң куймасы.

 Жалпы мүнөздөмө 
Узундугу 45 км, алабынын аянты 425 км2. 
Капка-Таш тоосунун түндүк капталынан башталып, Кара-Каман жана Капка-Таш тоолорунун аралыгындагы түзөң, саздуу өрөөн аркылуу агат. 
Башталышында Бел-Тепши, ортоңку агымында Чардак-Суу жанаТаш-Кечүү аталат.

Ири куймалары: Корумд-Суу, Кара-Булак, Ичке-Булак, Бел-Булак. 
Жылдык орточо чыгымы 2,5–3,7 м3/сек. Эң көбү июль– августта, азы январь-февралда байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октябрь – мартта тартылат.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Нарын облусу
Категория:Тумар-2011
Чытты ашуусу

Чытты ашуусу - Батыш Теңир-Тоодо, Фергана тоо тизмегинде, Чытты (Жазынын оң куймасы) жана Бычан (Ала-Буканын башы) сууларынын башталышынан орун алган. Бийиктиги 3572 м. Ашуу конгломерат, гравелит, кумдук, аргиллит тектеринен турат. Мойногу түзөң, капталдары анчалык тик эмес. Ашуу июнда ачылып, сентябрдын аягында жабылат. Бел аркылуу Фергана жана Арпа өрөөндөрүн байланыштырган автомобиль жолу курулат деген долбоор бар (2003). Мал чарбасында мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Борбордук Азия
Категория:Ашуулар‎
Категория:Тумар-2011
Жыландытоо тоосу

Жыландытоо тоосу – Алай кырка тоосунун түндүк тармагы. Чөгөм жана Кичи Алай (Акбууранын сол куймалары) сууларынын аралыгында кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 4300–4400 м, эң бийик жери 4600 м. Кыры аска-зоокалуу, мөңгүлүү, түштүк капталы кыска жана тик, түндүгү жантайыңкыраак, майда кокту-колоттор бар. Карбондун кумдук, сланец, алевролит, акиташтуу конгломерат, гравелит жана башкалар тектерден турат. Шалбаалуу талаа (2800 мге чейин), бадалдуу токой (арча; 2900–3100 м), субальп жана альп шалбаалуу талаа (3100–3400 м) ландшафттары, ошондой эле бийик тоолуу субнивалдык жылаңач чөл да мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. – Бишкек, 2004. - ISBN 9967-14-006-2.

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Жылаңач тоосу

Жылаңач тоосу - Ички Теңир-Тоодо. Жетимбел менен Капкаташ тоолорунун аралыгында. Чыгышындагы Айкөл ашуусунан (3565 м) Кичи Нарын өрөөнүнө чейин 30 кмге созулат. Туурасы 5 км, Орточо бийиктиги 3500 м, эң бийик жери 3966 м (тоошар). Балгарт ойдуңу менен Жылаңач өрөөнүнүн ортосунда жаткан горст-антиклиналь. Төртүнчүлүк мезгилден көтөрүлгөн. Өрөөндөрдөн салыштырмалуу бийиктиги 400–500 м. Арчалы капчыгайы жана Жылаңач өрөөнүнүн түштүк капталы аскалуу, тик. 

Аскалардын этегинде талкаланган тектердин, шагылдардын шилендилери конус түрүндө жатат. Капталдары асимметриялуу түзүлүштө. Суу бөлгүчүндө байыркы түздүктөрдүн калдыктары (3100–3700 м бийиктикте) сакталган. Негизинен үстүнкү протерозойдун интрузия тектеринен түзүлгөн. Мөңгү жок. түндүк бетине субальп (3300–3600 м), альп шалбаасы (3600–3900 м), түштүк бетине тоо талаасы жана субальп шалбаалуу талаа (3400–3900 м) ландшафт алкактары мүнөздүү. түштүк капталы каксоо. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо‎ 
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Алтын-Төр мөңгүсү

Алтын-Төр мөңгүсү – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,6 км, аянты 3,4 км2.

Аламүдүн суусунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4240 м, этеги 3140 м бийиктикте. Кар чегинин бийиктиги 3750 м. Абляция облусунун аянты 1,2 км2. Этек мореналар даана байкалат (жалчалардын бийикт. 5 м). Мөңгүдөн Алтын-Төр суусу башталып, Аламүдүнгө оң тараптан куят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Категория:Таажы-2012
Зергер, тоо

Зергер, тоо – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Зергер жана Доңузтоо сууларынын (Жазынын оң куймалары) аралыгында түштүк-батыштан түндүк-чыгышты карай 23–25 кмге созулуп жатат. Өзгөн р-нун аймагында. Туурасы 7–8 км. Орточо бийиктиги 1700–2000 м, эң бийик жери 2186 м. Кыры тайпак, түштүк-батышка акырындап жантаят. тоо капталдары кыска, анчалык тик эмес, кокту-колоттор кездешет. 

Түндүк-чыгыш бийик бөлүгү карбон-пермь жана юра мезгилдеринин кумдук, алевролит, сланец, гравелит, жапызыраак түштүк-батышы бордун кызыл түстүү кумдук, конгломерат, чопо, акиташ тектеринен түзүлгөн. Бийик чөптүү талаа (1600 мге чейин) жана андан жогору шалбаалуу талаа, шалбаалуу жаңгак токою ландшафт алкактары басымдуу. Жайыт, чөп чабынды; токой чарбалары бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Исфанжайлоо, тоо

Исфанжайлоо, тоо – Фергана тоо тизмегинин бир тармагы. Карасуу (чыгыш), Кайыңды жана Карүңкүр сууларынын суу бөлгүчү, Кеңкол тоосунун батышында жатат. Базар-Коргон жана Ноокен р-ндорунун аймагында. Узундугу 34 км, туурасы 6 км. Орточо бийиктиги 3000 м, эң бийик жери 3701 м, кыры негизинен тайпак келип, байыркы түздүктүн калдыктары кездешет. 

Капталдары коктуколоттуу, капчыгайлуу (Эспе, Жаңгакты) жана тик.тоодон Жаңгакты, Шалдырак, Эспе, Кайыңдысуу (Чыгыш Карасуунун куймалары), Кызылүңкүр суулары (Карүңкүрдүн башы) башталат. Негизинен карбон менен девондун андезит-базальттуу порфирит, туф, кумдук, сланец конгломерат тектеринен турат. Ландшафтында дарак, бадал аралашкан талаа жана шалбаалуу талаа (2600–2700 мге чейин), жаңгак токойлуу бийик чөптүү шалбаа (2700–3000 м), субальп жана альп шалбаасы (3000–3500 м), андан жогору жылаңач субнивалдык алкактар басымдуу. Жайыт; айрым жерлери чабынды.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Базар-Коргон району
Категория:Ноокен району
Категория:Тумар-2011
Альпинист мөңгүсү

Альпинист мөңгүсү – Борбордук Теңир-Тоодогу төр-өрөөн тибиндеги мөңгү. Кайыңды кырка тоосунун чыгыш учунун түштүк капталында. Узундугу 5,6 км, аянты 3,5 км2. Теректи суусунун (Көйкаптын куймасы) башында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5520 м, этеги 3940 м бийиктикте жайгашкан. Кар чегинин бийиктиги 4510 м. Абляция облусунун аянты 1,2 км2. Мөңгү күнгөйдө жайгашкандыктан тез эрип, тартылууда. Калың этек моренасы негизги мөңгүнүн четине чейин созулуп жатышы, мурда ал Көйкап мөңгүсүнөн бир тармагы болгондугун айгинелейт. Андан башталган суу Көйкап мөңгүсү аркылуу Теректиге куят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Чоң Кайыңды

Чоң Кайыңды — Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталынан башталган суу. Чүй дарыясынын сол куймасы. Космонавттар (аянты 2,9 км2) жана Туюктөр (3,0 км2) мөңгүлөрүнөн башталат. Узундугу 30 км, алабынын аянты 167 км2. Көп жылдык орточо чыгымы (аты уйкаш капчыгайдын оозунда) 1,8 м3/сек, эң көп чыгымы 24,6 м3/сек (1945), эң азы 0,26 м3/сек (1938).

Чүй дарыясына жетпей сугат каналдарына бөлүнүп кетет.

Жээгинде Капталарык, Кайыңды кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Кадоо, тоо

Кадоо, тоо – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Карүңкүр жана Кара-булак, Актерек сууларынын (Көгарттын оң куймалары) аралыгында түндүк-чыгыштан түштүк-батышка карай 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 6 км. Орточо бийиктиги 1900–2000 м, эң бийик жери 2173 м. Кыры тайпак, капталдары жантайыңкы, кокту-колоттор, капчыгайлар да кездешет. 

Негизинен бор мезгилинин кызыл түстүү кумдук, конгломерат, гравелит, алевролит, чопо жана акиташ тектеринен турат. Ландшафты негизинен кургакчыл келип, мисте бадалдуу кургак талаа жана талаа алкактары басымдуу. Кайрак эгин айдоодо, чабынды, жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Казык тоолор, тоо

Казык тоолор – Алайкуу кырка тоосунун тармактары; бири бирине жарыш жаткан үч тоодон (Чоңказык, Ортоказык жана Кичиказык) турат. Көксуу жана Терек тоо тоолорунан башталып меридиан багытында созулуп жатат. Жалпы Узундугу 30 кмдей. Орточо бийиктиги 3500 м, эң бийик жери 4800 м (Манастын ээри). Капталдары негизинен жантайыңкы.
 
Ойтал чуңкурдугунда тик, аскалуу. Түндүктөн түштүктү карай бийиктейт. Айрым жерлерде аскалуу жана муз доорунда талкаланган моноклиналдуу жарыш жаткан кырлар, тектирлүү беттер мүнөздүү. Ортоңку бөлүгүндө байыркы мөңгүлөрдүн издери байкалат. Көксуу жана Терек тоолорунун кошулган бөлүгүндө мөңгүлөр (Манастын ээри, Аюу тапан, Музтаг жана башкалар) бар. Негизинен субальп жана альп шалбаалары (2800–3900 м бийиктикте), кар мөңгүлүү ландшафт алкактары мүнөздүү. Токой да кездешет. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Кайыңды (тоо кыркасы)

Кайыңды тоо кыркасы - Борбордук Теңир-Тоодогу Кайыңды жана Көйкап сууларынын аралыгында. Меридиан кырка тоосунан бөлүнүп, Сарыжаз капчыгайына чейин созулат. Узундугу 66 км. Эң жазы жери 14 км. Орточо бийиктиги 4900 м, эң бийик жери 5721 м. Рельефи альп тибинде, капталдары капчыгайлуу, кокту-колоттуу. Чыгыш тарабы бийик, мөңгүлүү; батышка карай басаңдап, Карарча ашуусунун жанында 3000 мге чейин жапыздайт. Андан батышка кайра бийиктеп, 5000 кмге жеткен Үччат-Кумар тоосу менен бүтөт.
 
Негизинен палеозой заманында пайда болгон чөкмө жана магма тоо тектерден турат. Этегинде неогендин конгломераттары, кырларында герциндин гранит диорит интрузиялары бар. Азыркы мезгилдин да тез көтөрүлүп жаткан горст-антиклиналдык түзүлүш. түндүк капталына шалбаалуу талаа, шалбаалуу токой, субальп, альп шалбаасы жана субнивалдык нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү, түштүгүндө шалбаалуу токой жана субальп ландшафттары кездешпейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Какшаал тоо тизмеги

thumb|Жеңиш чокусу.
Какшаал тоо тизмеги - Теңир-Тоонун түштүгүндө, Кыргызстан менен Кытайдын чек арасы боюнча 582 кмге созулуп жатат. Эң жазы жери 54 км. Орточо бийиктиги 4500 м. Эң бийик чокулары: Жеңиш (7439 м) жана Аскер топографтары (6873 м). Орографиясы жагынан 3 бөлүктөн турат: чыгышы Бозкыр деп аталып, Сарыжаз капчыгайына чейин созулат, айрыктары: Кайыңды, Көйкап, Майбаш. Ортоңку бөлүгү Караичкетоо, Акзоо, Жангарт, Үччоку, Кайчы тармактарынан турат. Батышы Каракыр, Торугарт жана башкалар тармактардан туруп, Аксай өрөөнүн көздөй жапыздап, кайнозойдун тектерине чөгөт. Какшаалдын түштүк бети тик (50–60°), түндүк бети жантайыңкы (30–40°). 

Жондору кырдуу, аркайган чокулары көп. Капталдары капчыгайлар менен тилмеленип, көбүнчө зоокалуу. Негизги ашуулары–Бедел, Көгирим, Бикиртик, Кайчы, Карабел, Акөгүз, Сууктөр (4200 м). Сырт рельефи–айдөш беттер, жантайыңкы тегиздиктер да кезигет (айрыкча борбордук бөлүгүндө). К. т. т. – түштүк Теңир-Тоонун чегинде жайгашып, структурасы боюнча герцин бүктөлүүсүндө пайда болгон жана түндүкчыгышка карай багытталып жаткан мегантиклиналдык түзүлүш. Негизинен палеозойдун (силур-карбон мезгилдери) акиташ теги, алевролит, кумдук, конгломерат жана чополуу сланецтерден түзүлгөн. Аларды гранит, гранит-сиенит жана сиенит интрузиялары жиреп чыккан, ошондой эле пегматит, аплит, роговик жана скарндар кеңири тараган. Какшаалда негизинен калай рудалары, сейрек кездешүүчү металлдар жана башкалар кендер белгилүү (к. Акшыйрак калай кендүү району, Сарыжаз калай кендүү району). Курулуш материалдары көп; минералд уу арашан сууларда чыгат. Байыркы мөңгүлөрдүн издери сакталган. Мөңгүлөрдүн таралышы жагынан Кантеңирден кийин 2-орунда. Ирилери борборунда жана чыгышында жайгашкан. 

Жалпы аянты 983 км2 (Комаров мөңгүсү, 29,8 км2). түндүк беттеринде мөңгүнүн учу 3800 м бийиктикке чейин түшөт. Кар чеги 4400–4500 м бийиктикте. Ландшафттары ар кыл: сырт талаасы (2800–3100 м бийикте; бетеге, каракыяк, аксокто жана башкалар); альп шалбаасы (3100–3500 м; бетеге, Түркстан сулусу, тоо сойгок жана башкалар); субнивалдык суук талаа (3400–3800 м; жер жаздык, хризантема, альфердия жана башкалар); гляциалдык-нивалдык алкагы (3800 мден жогору), өрөөндөргө кургак талаа жана шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Кытай
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Шамшы, ашуусу

Шамшы ашуусу - Кыргыз Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүндө, түндук жана түштүк Шамшы сууларынын баш жагында жайгашкан. Бийиктиги 3570 м. Ашуу эки чокунун аралыгындагы ээр сымал кайкыда. Ал аркылуу Кочкор менен Чүй өрөөндөрү байланышып, Чүй, Кемин районунун малы Кыргыз Ала-Тоосунун түштук капталындагы жайыттарга ашырылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Ашуулар‎
Категория:Тумар-2011
Калбатоо, тоо

Калбатоо, тоо – Талас Ала-Тоосунун түндүк тармагы. Бешташ жана Калба сууларынын (Таластын сол куймалары) аралыгында, түштүктөн түндүккө карай 29 кмге созулуп жатат. Туурасы 14 км. Орточо бийиктиги 3400 м, эң бийик жери 4146 м (Атчыкпас чокусу). тоо тик аскалуу, айрым жерлери мөңгүлүү, батыш жана чыгыш капталдары тик, түндүгү адырлуу жапыз тоолорго өтүп, Талас өрөөнүн карай жантайыңкы. Талаа (2200 мге чейин), шалбаалуу талаа (2200–2400 м), шалбаа жана токой-бадалдуу шалбаа (2400–3000 м), субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа (3000– 3600 м), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Көк карагайлуу (пихта) токойлордун ири массивдери бар. Чарбада жайыт, чабынды катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Капкантоо, тоо

Капкантоо, тоо – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Байбиче жана Чытты сууларынын (Жазы суусунун оң куймалары) аралыгында. түндүк-чыгыштан түштүк-батышка 24 кмге созулуп жатат. Орточо бийиктиги 2800–3100 м, эң бийик жери 3398 м. Кыры тайпак, капталдары тик жана кыска, Байбиче жана Чытты сууларынын өрөөндөрүнө караган беттери кокту-колоттуу, капчыгайлуу. тоонун түштүк-батыш бөлүгү Жазы жана Чытты сууларынын өрөөндөрүнө аска түрүндө тик түшөт. 

Негизинен юра мезгилинин кумдук, гравелит, аргиллит, конгломерат тектеринен турат. Көмүр кендери бар. Шалбаалуу талаа жана бийик чөптүү шалбаа (2700– 2800 м бийиктикке чейин), шалбаалуу токой (жаңгак, арча, бадалдар 2900–3000 мге чейин), субальп жана альп шалбаасы жана шалбаалуу талаа (3200–3300 мге чейин) ландшафт зоналары басымдуу. Жайыт. Токой чарбалары бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Тоолор‎
Категория:Борбордук Азия
Категория:Тумар-2011
Үрүм башы

Үрум башы – Сузак районундагы суу, Көгарт суусунун оң куймасы. Фергана тоо тизмегинин бир тармагы Сарыкыр тоосунан башталат. Узундугу 30 км, алабынын аянты 164км2, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2000 м. Суу Фергана тоо тизмегинин тармактары Сарыкыр жана Акташ тоолорунун коктуларынан башталып, өрөөнгө чыгат. Ортоңку бөлүгүнөн баштап, жаңгак токойлуу өрөөн аркылуу кууш босоголор менен агып өтүп, Көгартка куят. Жылдык орточо чыгымы 1,12м3/сек, эң көбү апрель–майда, эң азы январь–февралда байкалат. Негизинен кар, жаан-чачын жана булак сууларынан куралат. Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Үрүм башы кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Сузак району
Категория:Агын суулар
Карабел (Уйгум), тоо

Карабел (Уйгум) тоосу – Фергана тоо тизмегинин түштүк тармагы. Кулун жана Каракулжа өрөөндөрүнүн аралыгында Уйгум, Кулун жана Карабел тоолорунан турат. Узундугу 25 км. Орточо бийиктиги 2800 м, эң бийик жери 4939 м (Үчсейит чокусу). 

Капталдары жантайыңкы; байыркы тайпак жондор, өрөөндөрү менен жондордо байыркы мореналар кездешет. Тик капчыгайлар, жер көчкүлөр, бийик жарлар да бар. Палеозойдун акиташ теги, сланец, мезозойдун конгломерат тектеринен турат. Мөңгүлөр (Үчсейит, Карабел жана башкалар) бар. Негизинен токой, субальп жана альп шалбаалары мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Борбордук Азия
Категория:Тоолор‎
Категория:Тумар-2011