Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Күдөң

Күдөң — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Кытай балбаны. Нескара менен болгон урушта Даң-Даңды Айдаркан өлтүргөндөн кийин К. чыгып, Айдаркан К-дүн айбатына даабай качып берет. Ошондо К-гө каршы он үч жашар Манас чыгып, жеңишке ээ болот (Сагымбай Орозбаков, 2. 222). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күдүңбай

Күдүңбай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Акунбешим пааша жеңилгенде Олуя-Атага качып барышкан Мерки жайсаң менен Шамың шаа ал жердеги Меркеш, Дабагы болуп кеңеш куруп, ошол чөлкөмдө жашаган кыргыздарды кырмак болушат. Кетелик аттуу калмак кыргыз К-га калмактардын кеңешин айтат, К. элге кабарлайт, эл качат (Сагымбай Орозбаков, 2. 145). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күл Азык

Күл Азык — көпкө бузулбай турган алыскы жолго арналып жасалган кыргыз элинин байыркы тамак-ашынын бир түрү. К. а-тын негизи эттен (жылкынын, уйдун, койдун, кийиктин жана башкалар) турган. Союлган малдын (кайберендин) эти бышырылган соң нарын сыяктуу майда тууралган же кургатылып, сокуга жанчылган же жаргылчакка тартылган. Андан кийин майдаланган эт эки жолу (биринде өзүнүн майына, экинчисинде ун же талкан аралаштырылып, туз салынып) куурулган. «Манас» эпосунда чагылдырылган К. а. узак сапарга, ууга, казатка аттанган жоокерлердин тамагы катары сүрөттөлөт. "Манас" эпосунда К. а. адамдар үчүн гана эмес аттар үчүн да мээр чөптөн чакан көлөмдө жасалары айтылат. Эпостун төмөнкү саптары буга мүнөздүү:

Кагылайын уулдар 

Ала жүрсөң күл азык, 

Атка берер мээр чөп, 

Каран күн башка түшкөндө 

Кереги мунун тиет деп 

Кудус менен Мысырдан 

Муну койбой чалдырган 

Бармактайын чайнаса 

Адамдын мээрин кандырган, 

Беш талын катып чайнатса 

Тулпардын суусун кандырган, 

Шири капка бекитип 

Бүктөп берген эмеспи (Саякбай Каралаев, 2. 175).

Айрым этнографиялык маалыматтарда К. а. бөлөк азыктар кошулуп да даярдагандыгы айтылат. Муну В. В. Радлов «Манас» эпосу менен кошо жарыялаган «Жолой кан» аттуу өзүнчө фольклордук чыгармадан ачык-айкын көрүүгө болот. Мында Жолой баласы Болот менен жолго чыгаардын алдында аларга К. а. камдалып берилет. Ошол дастандагы К. а-тын даярдалышы төмөндөгүдөй баяндалат:

Миң бээнин эттерин 

Каптыгадай тилдим дейт, 

Алты күнү туска бөлөдүм, 

Дүүм жемиштен талкалап туруп, 

Эт үстүнө септим мен, 

Күнгө как кургаттым, 

Тегирмен салдым мен, 

Чери чары болот деп, 

Торко элекке эледим, 

Келе соку кылдырдым, 

Келин кыс чогултуп 

Сокулатып алдым мен, 

Капчык ичине салдым (Радлов жазып алган вариант 549—550). Мындай К. а-тын бир эле кашыгын ысык сууга салып эритип ичкенде адамга кадимкидей кайрат берип, ток туткан. Мисалы, Радлов жазып алган вариантта Жолойдун келини жолго чыгып жаткандарга К. а. менен кошо куржунга кол казанды кошо салып берип, кайнатасына мындай дейт:

Тамак керек болгондо, 

Жер очокту кассын де! 

Аста отту жаксын де!

Ченеп уч колдун башы менен 

Чымчып мындан алсын де, 

Казанга акырын сээп койсун де, 

Кашык менен айлантып, 

Сактап олтурсун де! (Радлов жазып алган вариант 500). Контекст илгерки убактарда кыргыздардын К. а-ты кеңири колдонгонун айгинелеп турат. Мындай фольклордук материалдар К. а-тын технологиясын «калыбына» келтирүүгө чоң жардам бере алат. "Манас" эпосунда чагылдырылган К. а. жөнүндөгү маалымат анын кыргыз элинин турмушунда орун алып келгендигин көркөм формада көрсөткөн. К. а-ка окшош тамак-аштын түрү алтай элинин эпосу «Алып-Манашта», тувалыктардын «Бокту-Кириш» жана «Бара-Шээлей» аттуу дастанында да айтылгандыгы белгилүү. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күлайым

Күлайым, Гүлайым — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери, перинин кызы Акберметтин курдашы. Сейтек Акберметке үйлөнгөндө, К. Акжолтойго турмушка чыгат. Акбермет төрөгөндө жардамдашып, Кенендин киндигин К. кесет (Саякбай Каралаев, «Семетей», 315).

Күлайым, Канышай, Айганыш, Күлжар, Күлканыш, Айымкүл — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Көкөтөйдүн аялы. Көкөтөй өлгөндө, Көкөтөйгө аш бергени Каркырага көчкөндө К-га кошуп алтымыштай катынга кара кийгизип, кошок айттырып жүрүп отурганы баяндалат (Саякбай Каралаев, 2. 7, 11).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күлдүр

Күлдүр — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Маңгул баатыры, Күнөс балбандын агасы. Жакып, Чыйырды, Бакдөөлөт үчөө түш көрүп өткөргөн түлөөгө чакырылат. Манас маңгулдарды Нескарадан куткарып калганда он төрттөгү уулу Чаганбайды Манаска жолдош кылып берет. Алтайдан Анжиянга көчүү тууралуу кеңешке катышат (Сагымбай Орозбаков, 1. 60, 231 — 232, 250). Башка учурларда Чалыбайдын атасы экендиги гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 39, 93, 144, 149, 180, 419; 3. 48, 165; 4. 43, 52).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кулнаары

Кулнаары, Күлнаар — "Манас" эпосундагы кейипкер, Көкбөрүнүн аялы, Карачанын кызы, Коёнаалынын энеси. "Манас" эпосунда бир, эки эпизоддо гана айтылса да К. сулуулугуна акылмандыгы, жөн билгилиги төп келген аял катары сүрөттөлөт. Жанаалы, Карач менен болгон уруштан кийин уктап калган Коёнаалыны Жанаалы атып өлтүргөндө өзү баласынын күйүтүн тартып турса да күйөөсү Көкбөрүгө кайрат айтат (Саякбай Каралаев, 2. 235, 254).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күлө

Күлө — думана, дервиштердин шоңшогой чокулуу атайы баш кийими. Адатта ак кездемеден жасалгандыктан ак Күлө деп айтылса керек. "Манас" эпосунда Ак күлөлүү аксакалдын кайыбынан пайда болушу жөнүндө «Ак күлөлүү думана, Асасы бар шапап Кайдан келди билинбейт» (Сагымбай Орозбаков, 1. 86),— деп айтылат, к. Думана.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күлтүкан

Күлтүкан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Шоорук кандын балбаны «Жетимиш кулач пил минген» К. он эки миң балбан менен чогуу Манаска каршы келип, Аккелтенин огунан өлөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 203, 213—214).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күнкан

Күнкан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Валиханов жазып алган эпизоддо Төштүк жер алдында жүргөнүндө К-дын кызы Күнүкейди тартып алганын эскерет (Ч. Валиханов жазып алган эпизод, «Ала-Тоо», 1979, № 7, 85). Сагымбай Орозбаков вариантында мындай ысымдагы кейипкер кытай каны катары айтылат, к. Күнкан.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күрөө

Күрөө (моңг. «хурээ» — монастырь) — «Манас» эпосу боюнча кечилдер турган жай. Бул тибеттен таралган ламаизм дини менен байланыштуу. 16-кылымдын экинчи жарымынан тартып, Моңголиянын бардык жерлеринде ламаизмдин «сарыбөрк» тарамы кеңири жайылган. Ар кайсы жерлерге К. курулуп, эркектердин үчтөн бир бөлүгү кечил болуп, ошол К-лөрдө жашашкан. Бул диний тарам Саякбайда кытай, калмактарга гана мүнөздүү сүрөттөлбөстөн, байыркы кыргыздардын айрымдары К-лөрдө жашагандыгы эскерилет. "Манас" эпосунда кара кытайлар кыргыздарды чаап, туш-тушка сүргөнүн баяндаган окуяда жоо баатыры Молтокандын диалогунда мындайча айтылат: «Бу журтта каракчы бар, күрөө бар, Калың журт таза эмеспи, Муну кылып жүргөн бирөө бар» (Саякбай Каралаев, 1. 35). Мында ислам динин кабыл алганга чейин кыргыздар көп диндүү болуп, алардын айрым тобу кечилдик кылып К-лөрдө жашагандыгын көрсөтүп турат. Азыр да кыргыз калкы мекендеген Текес дарыясынын жээгинде К. (Калмак-Күрөө) деген жер, айыл бар, к. Кечил. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күрөөкө

Күрөөкө — кооздолуп жасалган, ок, найза өтпөс сырт кийим. «Манаста» жибекке алтын кошулуп иштелип, кандар кие турган тон маанисинде да жолугат. Аны баатырлар адатта эр сайышка кийип чыгышкан. «Көкөтөйдүн ашында» Манас Коңурбай менен сайышка түшкөндө «жакалыгы сары алтын, Түймөсүнүн баары алтын» (Сагымбай Орозбаков, 3. 247) К. тонду кийип чыккан. Каныкейдин кырк жигиттин ар бирине күрөөкө, соот тиктирип бергени да айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Күчала

Күчала — седеп топчу сыяктуу ак даны бар көп жылдык уулуу өсүмдүк. Орто Азия элдеринде дары жана уу катары байыртадан бери кеңири колдонулуп келген. Кыргыз дарыгерлери К-ны сууга кайнатып, кымызга, бозого ачытып, узак оорудан күч-кубаты начарлагандарга, эски ооруларды дарылоого жана жалпы эле көңүл көтөрүү үчүн пайдаланышкан. "Манас" эпосунда К. күчтүү ачыткы, күчүн жогорулатуу максатында колдонулганы баяндалат. «Күчү кайтып калат деп, Күчала туурап салдырган, Алдырып келип арагын» (Сагымбай Орозбаков, 2. 428). «Күчтүү болсун арак деп, Күчаладан салыптыр» (Сагымбай Орозбаков, 2. 252). Аңчылыкта карышкыр, түлкү ж. б-ды ууктуруу үчүн да колдонулган. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кызылбаш

Кызылбаш — этноним. "Манас" эпосунда Көкөтөйдүн ашына чакырылган элдердин бири катары эскерилет:

Күн батыштын жагында 

Кызылбаш бар, тарса бар, 

Ашка келсе анча көп 

Алакандай Анжыян 

Ага буруш кандай кеп (Сагымбай Орозбаков, 3. 75).

Тарыхта (16-к.) Ирандагы ислам дининин бир багытын түзгөн шийиттер сунниттер менен согушкан учурда айырмаланып туруш үчүн кызыл баш кийим кийип жүргөндүктөн «Кызылбаш» деп аталган. 16-кылымда Орто Азия элдерине (өзбек, түркмөн, тажик, каракалпак) да диний согуштарды жүргүзүп келген. Ошондуктан, бул элдерде «Кызылбаш» деп жалпы эле түндүк чыгыш ирандыктарды атап, душман катары эсептешкен. Оозеки чыгармаларда да ошондой эле мааниде чагылдырылган.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кызыл-чок

Кызыл-чок — кытай жана калмак башкаруучуларынын баш кийиминдеги мансабын көрсөтө турган атайын белги. Мисалы, «Манас» эпосунда « Кызыл чок кытай журтунан» (Сагымбай Орозбаков, 1. 80), «Кызыл чоктуу көп ойрот, Мени кытай кайдан соо коёт?!» (Сагымбай Орозбаков, 1. 115) — деген сыяктуу саптар көп жолугат. Радлов жазып алган вариант боюнча ата-энеси жана эли мусулман болууну каалабаган соң Алмамбет кыргыздарды көздөй «кызыл чоктуу ойроттун канын өлтүрүп» (Радлов жазып алган вариант 19) качат. «Кызыл чоктуу ойротту өрт күйгөн эмедей сапырып», күн чыгышка сүрөт да, «Каапырдын каны болгончо мусулман кулу болоюн,» — деп кыргыздарга келет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кызыр

Кызыр, Кыдыр (арабча хызыр — жашыл деген мааниде) — адамдарга жакшылык кылуучу олуя. Түрк, иран элдеринин жомокторунун байыркы кейипкерлеринин бири, көбүнчө жашыл тончон, ак ат минген аксакал карыя түрүндө сүрөттөлөт. Бул табышмактуу пайгамбар өлбөстүн дарысын издеп, акыры мүрөктүн суусунун булагын тапкан экен. Орто Азия элдеринин түшүнүк, ишениминде К. түбөлүк жер кезүүчү, адашкан жолоочуларга, кедей-кембагалдарга жана кыйын кезеңге туш келген бардык пенделерге жардам көрсөтөт. К. жолоочу дубана, майып киши, кээде тааныш кишинин кебетесинде кездешет. К-ды оң колун кармап, анын баш бармагынын сөөгү жок экенинен таанууга болот деп эсептешкен. Түрк элдеринин эпосторунда К. акылман карыя, баатырлардын колдоочусу катары айтылат. «Манас» эпосунда бул кейипкер баш каарман Манаска, башка элдик баатырларга колдоо көрсөтүүчү катары учурайт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кыйба

Кыйба — топоним. "Манас" эпосунда өлкө, шаар, эл аты, көбүнчө тажиктердин мекени катары көп эскерилет. Мисалы, Жакып Манаска колукту издеп К. журтуна барып жана анын каны Атемирдин кызы Санирабигага (Каныкейге) куда түшүп, уулун үйлөндүрөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 350—488). Тарыхый жана географиялык реалияда Хива кандыгы Орто Азиядагы 16жана 20-кылымдын башындагы мамлекет. Борбору — Вазир, Үргөнч, Хива болгон. Хива мамлекети кыргыздар менен байланышта болгону «Семетейдеги» Акункандын шаары Үргөнч болгону да, «Кедейкан» эпосунда Кедейкан К. шаарында өкүмдар болгонунан да көрүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кыйыр Сөз

Кыйыр Сөз — «Манас» эпосунда көп учурда каармандардын айткан сөзү ал кандай айтса, дал ошондой кайталанбастан манасчы тарабынан өзгөртүлүп, бирок жалпы мааниси бурмаланбай берилет. Мисалы, Чоң казаттагы бир эпизоддо Коңурбайга Ушаңдын айткан сөзүн Сагымбай Орозбак уулу тике сөз түрүндө эмес, К. с. катары айттырат:

Өтпөгүн дедим мен деди, 

Өлөт белең сен деди, 

Кой дегенмин мен деди, 

Коркот белең сен деди. 

Өзгө адам ага бара албайт, 

Алмамбетти кетирбей, 

Өзүң кармай бер деди (Сагымбай Орозбаков, 4. 303) же Алмамбеттин төл сөзү мындайча К. с-гө айландырылат:

Ал жерде Алмаң кеп айтып, Аңдагын, баатыр деп айтып, Калдык жакын калаага, Кагышып калып капырга Калбайлык кара балаага (Сагымбай Орозбаков, 4. 254).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кымкар

Кымкар — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак кол башчысы Нуукердин кошунундагы баатыр. Салбырындап жолдоштору менен Уркун дайрасынын боюнда жаткан Манаска Нуукердин колу кез болгондогу урушта калмактар тарабынан биринчи болуп жекеге чыккан К. Көкчөнүн колунан ажал табат (Сагымбай Орозбаков, 1. 270—273). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кырмус Шаа, Кырмус

Кырмус Шаа, Кырмус — «Манас» эпосундагы кейипкер. Дагалак шаарынын каны. Сагымбай Орозбаков вариантында Кошойдун окуясына байланыштуу айтылып, Нескара колго түшүрүп келген Билерикти зынданга салып, атасын коё берет. Жаангер кожо Кошойду издеп таап жардам сурайт. Кошой кол курап барып, К. ш-ны өлтүрүп, Билерикти бошотот.

Бул антропонимдин эпоско кириши иран мифологиясында башкы кудай Ахурамазда// Хормуста менен байланыштуу. «Кырмус» деген ысым Хормузда//Хормуста дегендин кыргыз тилинин закондоруна ылайык өзгөртүлгөн түрү. Терминдин экинчи бөлүгү болгон «шаа» сөзү перс тилиндеги «шах» (кан) сөзүнүн өзгөртүлүп айтылышы. Ирандыктарда башкы кудай болгон Ахурамазда//Хормуста эпоско кирип, анын өнүгүшүндө жөнөкөй эле эпостук кейипкер, кытай каны, баатырга айланып калган. Бул антропоним башка түрк-моңгол элдеринин фольклордук чыгармаларында, уламыш, мифтеринде Курбусту кан, Курбустан-Тенгере, Кан Курбусту Теңкерекей, Күрмөс жана башкалар ат менен кездешет. Байыркы түрк жазмаларында да El Kirmis sanun, Kirmis формасындагы адам аттары жолугат. Буга караганда Кырмус шаа<Хормузда (Хормуста) иран мифологиясынан түрк элдеринин мифологиясына байыркы мезгилдерде эле келген. Айрым окумуштуулар «Манастагы» К. ш. антропонимин дал ушул Хормузда (Хормуста) менен байланыштырып, эпоско иран мифологиясынан моңголдор аркылуу кирген деп жоромолдошот. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кырым

Кырым — топоним. "Манас" эпосунда ар кыл мааниде: бирде кыргызга кыйырлаш жаткан өлкө, мамлекет катары, бирде адам жеткис алыскы жер катары сүрөттөлөт. Хакас элинин эпосторунда да К. адам өтө алгыс ашуу, тоо катары кезигет. Географиялык реалияда Кара деңиз жана Азов деңизинин ортосунда жайгашкан жарым арал. Бул аймакта, Алтын ордо талкалангандан кийин өз алдынча феодалдык К. кандыгы түзүлгөн (1443—1783-ж.). Кыргыздар кезегинде бул мамлекет жөнүндө кабардар болушкан. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Баштапкы код

Баштапкы код же баштапкы текст — компьютер нускамаларынын (инструкциялардын) жыйындысы. Ал адам окуй ала турган формада жазылып, көбүнчө комментарийлер менен коштолот жана кадимки эле текст сыяктуу көрүнөт. Программисттер булак кодду колдонуп, компьютер тарабынан аткарылуучу иштерди аныкташат жана программаларды иштеп чыгышат. Scott Wallask/TechTarget - What is Source Code in Programming? Jan 03, 2023

Баштапкы код адатта түздөн-түз компьютер тарабынан аткарылбайт. Ал төмөнкүлөрдүн бири аркылуу аткарууга даярдалат:

 Компиляция: булак код ассемблер же компилятор аркылуу машиналык кодго (бинардык формага) айландырылып, кийинчерээк ишке киргизилет.
 Интерпретация: булак код дароо интерпретатор тарабынан окулуп, аткарылат, компиляциясыз эле ишке ашат.

 Эскертүүлөр 
Категория:Компьютер
Категория:Программалоо
Белгилөө тили

right|thumb|300px|Рецепттерди түзүү үчүн XML дин базасында түзүлгөн жөнөкөй белгилөө тили RecipeBook дун мисалы. Белгилөө тилиндеги документти программалоо тилин же XSL ди колдонуу аркылуу HTML, PDF жана Rich Text Format документтерине өткөрүү мүмкүн.

Белгилөө тили же текст белгилөө тили - Тексттин түзүлүшү, иреттелиши жана тизилиши жөнүндө маалымат берүү үчүн текстке коюлган белгилердин же берилиштердин жыйындысы. Компьютердик тилдердин классына кирет. Белгилөө тилдери көп жылдардан бери колдонулуп келе жатат. Алардын ичинен эң кеңири жайылганы деп HTML тилин атоого болот.

Белгилөө тилин колдонулуп жазылган документтин өзгөчөлүгү, ал тексттин өзүн гана (адатта, сөздөрдүн жана тыныш белгилеринин жыйындысы) эмес, бирок, анын ар кайсы орундары жөнүндө кошумча маалыматтарды камтыйт. Мисалы, баш аттарына, белгиленген жерлерине, тизмелерге көрсөтмө берүү. Баарынан да белгилөө тили документке интерактивдүү элементтерди же башка документтердин курамдарын коюуга мүмкүндүк берет.

Дагы айтып койуш керек болгон нерсе, белгилөө тили эч качан программалоо тили болуп эсептелбейт.

Категория:Компьютер
Категория:Программалоо
Категория:Белгилөө тилдери
Каманбек

Каманбек — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, калмак Жүзгөндүн уулу. Балбан күрөшкө түшөрүндө белин тебелетип жаткан Кошойду көрүп: "Чалын тебелеп өзүлөрү өлтүргөнү жатыр, биздин Жолой баатыр муну коймок беле" (Сагымбай Орозбаков, 3. 217),— деп мактаныч кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кара ат

Кара ат (энчилүү ат) (кош Кара ат, Эгизкара) — Үрбүнүн күлүгү. Көкөтөйдүн ашында байгеге чабылат (Сагымбай Орозбаков, 3. 155).

2. Кара ат — Чынкожонун укмуштуу канаттуу аты. Саякбай Каралаевдин варианты нда төмөнкүчө сүрөттөлөт:

Чынкожонун Кара аты 

Кара атынын бар экен, 

Капталында канаты. 

Ажайыптан дуба окуп, 

Уча жүргөн адаты. 

Кыйын зээрчи жадыгөй, 

Кылганы ушул Кожонун — 

Астында бедөө 

Кара аты Кара жанга күч келсе, 

Кармашкан жоону көргөндө 

Калкылдап учаар адаты (Саякбай Каралаев,"Семетей", 1. 134).

Канаттуу К. а. минип, асмандап учуп урушкан Чынкожо Семетейлерге үстөмдүк кылат. Качан гана Күлчоро канатка атканда К. а. жерге түшүп өлүп, Чынкожо жеңилет, к. Канаттуу аттар. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кара-Кулжа

Кара-Кулжа — топоним. "Манас" эпосунда сай, жер жана тоонун аты катары айтылат: "Айдап жылкы сугартып Кара-Кулжа сайына" (Сагымбай Орозбаков, 2. 163); "Адам калбай келсин деп, Кошунуна чакырды Кара-Кулжа, Тарынан, Көкүрөк, Көк-Арт баарынан, Кара-Алма кайкы белинен" (Сагымбай Орозбаков, 2. 206) деген саптардан көрүнгөндөй К.-К. Алтайдан көчүп келген Манастын эли жашап турган жер. Сагымбай Орозбаковдун вариантында К. -К-нын элдик этимологиясы мындайча чечмеленет:

Кароолдуктун тоосунан

Карыя Бакай абасы

Көмүрдөй кара Кулжадан,

Көбүн атып салыптыр.

Акыр заман журтуна

Кара-Кулжа атагы

Так ошого калыптыр (Сагымбай Орозбаков, 2. 170)...

Капкара болгон Кулжадан

Элүү төртүн атышып...

Баатырлар жолго салыптыр,

Кара-Кулжа атакка

Жер атагы калыптыр (Сагымбай Орозбаков, 2. 288).

Географиялык реалияда К.-К. азыркы Ош обл-нын түндүк-чыгышында жайгашкан аты уйкаш дарыя жана анын чөлкөмү. 

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN 5-89750-013-4

Категория:Манас эпосундагы топонимдер‎
Карасур

Карасур

 Карасур Ошпурбайдын байгеге чапкан күлүгү. Алмамбеттин келишине арнап өткөрүлгөн тойдогу ат чабышта байгелүү орундардын бирин ээлейт (Сагымбай Орозбаков, 2. 341). 
 Карасур — Койчумандын аты. Алмамбет келгенде Манас ага тартуулаган күлүктөрдүн бири (Сагымбай Орозбаков, 2. 318).
 Карасур — каңгайлардын байгеге чапкан күлүгү. Манас туулгандагы тойдогу ат чабышта байге алган тулпарлардын бири (Сагымбай Орозбаков, 1. 82).
 Карасур — Айдаркандын байгеге чапкан күлүгү. Тейишкандын тоюндагы ат чабышта Аккуладан кийин келет (Сагымбай Орозбаков, 2. 66). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Карымшак Жоошбай уулу

Карымшак Жоошбай уулу - (1900, Ноокат району, Шорон айылы —1979, ошол эле жер) —манасчы,жомокчу. "Манас", "Эр Төштүк" эпосторунун бир катар окуяларын айткан. 1969-ж. ТАИнин кызматкерлери тарабынан "Манас" эпосунун үзүндүлөрү ("Көкөтөйдүн ашы") жазылып алынып, Кыргыз Илимдер акдемиясынын Кол жазмалар фондусунда (Кол жазмалар фондусу, 5192-инв.) сакталып турат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу