Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Глюкоза

thumb|Глюкоза.
thumb|Глюкоза.
Глюкоза, жүзүм канты (гр. glukys - таттуу), С6Н12О6 – мол. масс. 180,16 - моносахарид, стереоизомердүү альдогексоза 16 жуп оптикалык антиподунун бири. D-катарындагы Г. (жүзүм канты) жаратылышта кеңири таралган моносахарид. D-Г. эркин түрүндө жана олигосахарид (сүт канты, камыш канты) менен полисахариддер (крахмал, гликоген, целлюлоза, декстриндер), гликозиддер курамында кезигет. D-Г. - өсүмдүк жана жаныбар организминдеги энергиянын негизги булагы. D-Г. түссүз кристалл, сууда жакшы эрийт. Башка моносахариддер сыяктуу эле D-Г. бир нече структуралык формадан турат. Кристалл түрүндөгү D-Г.-нын a- жана b-формасындагы эки мейкиндик изомери белгилүү: a-D-Г.(I) жана b-D-Г.(II). Балкып эрүү t 146,50С,салыштырма айландыруусу (b)D +112,20С (сууда). D-Г. пиридинде кристаллдаштыруудан b-D-Г. алынат, кайноо t 148-1500С (a)D + 18,90С (сууда). Циклдүү конформациялары a- жана b-формалары D-Г-нын a-формасынан b-формага өтүшү, жана b-формасынан кайрадан a-формасына өтүшү аралык альдегиддик (III) формасынын пайда болушу менен жүрөт.

D-Г. альдегиддик топко мүнөздүү бир катар реакцияларга кирип гидразон, фенилгидразон, озазондор пайда кылат. Г. манноза менен эпимер болуп эсептелет. Калыбына келтирүүдөн Г. алты атомдуу спиртти (сорбит) пайда кылат. Г. альдегид тобу бир негиздүү D-глюкон к-тасына чейин окистенет, андан ары окистенүүдөн эки негиздүү D-кант к-тасын пайда кылат. Эгерде экинчи көмүртек атомунда турган гидроксил тобу окистенсе (альдегид тобун сактоо м-н) D-глюкурон к-тасы пайда болот. D-глюкон к-тасы ферменттер (оксидаза же гидрогеназа) жардамы менен алынат. Анын эң маанилүү хим. касиети – орг. катализаторлор – микроорганизмдер иштеп чыгарган ферменттер таасири астында ачышы. D-Г.-ны пиролиздөөдөн a-глюкозан жана левоглюкозан (b-глюкозан) алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Гольмий

thumb|Гольмий.
Гольмий (лат. Holmium, Ho) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 67, ат. м. 164,9303. Г. массалык саны 150Но - 170Но болгон 21 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылыштан массалык саны 165Но болгон бир гана изотобу табылган. Г. жер кыртышында 1,310-4 % массалык санда кездешет. 1879-ж. швед химиги жана спектроскописти Пер-Теодор Клеве тарабынан Г. оксиди (Но2О3) түрүндө алынган. Г. - күмүштөй ак металл; балкып эрүү темп-расы 14610С; кайноо темп-расы 26000С; бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтөт; анын окистенүү-калыбына келүү потенциалы -2,32ге барабар. Г. Бирикмелери катализатор катары колдонулат. Бирок радиоактивдүү изотоптору азырынча эч кандай практикалык колдонууга ээ эмес.

Колдонулган адабияттар
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Графит

thumb|Графит.
Графит (нем. Graphit, грекче Gripho — «жазам») минерал, хим. элемент — көмүртек гексогоналдык сингониядагы кристаллдык модификациясы. Анын структурасындагы атомдор катмарлашкан тегиздиктерде жайгашкан. Бул тегиздиктер өз-ара байланышы начар, ошондуктан Г. жумшак келип колго жана кагазга жеңил жугат (карандаш катарында пайдаланылат). Өңү кара, металл сыяктуу жылтырайт. Электр тогун жакшы өткөрөт. К-тага туруктуу. Жаратылышта көп таралган, кристаллдык сланец менен жанар тоотектеринде көп кездешет. Техникада кокс менен чайырларды ысытуудан (2800°С) алынат. Газ түрүндөгү углеводородду колдонуп, жогорку темп-рада алынган Г. пирографит деп аталат. Г. металл эритүүчү тигелдерди, футеровка плиталарын, ысыткыч элементтерди жана электродду жасоодо колдонулат. Нейтрон сиңдиргич катарында ядролук реактордо пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Минералдар
Бөлүү

thumb|Бөлүү.
Бөлүү (деление) — көбөйтүүгө тескери амал, б. а. берилген көбөйтүндү жана көбөйтүүчүлөрдүн бири б-ча экинчи көбөйтүүчүнү табууга мүмкүндүк берүүчү амал. санын b санына бөлүү bх=а же хb = а барабардыгы орун алган х санын табуу болуп эсептелет. Мында х — тийинди деп аталат. Белгилениши а/b, а:b же а — бөлүнүүчү, b — бөлүүчү деп аталат. Санды 0гө бөлүүгө болбойт. Эгер а саны bга калдыксыз бөлүнсө, ал а: b деп белгиленет. Бөлчөктү бөлчөккө бөлүү ; n, q0 формуласы менен аныкталат. Комплекстик сандарды бөлүү формуласы менен эсептелет. 

: белгисин математикага 1684-ж. Г. Лейбниц киргизген 

. белгиси Герондо, Диофантта, ал-Хасарда ж. б. жолугат. 

Категория:Математика
Бөлчөк

Бөлчөк — бирдиктин бүтүн сандагы барабар үлүштөрүнөн турган сан. Бөлчөк символу менен жазылат, мында p — алымы, q —бөлүмү. Бөлүмү биpдик канча баpабаp үлүшкө бөлүнгөндүгүн, алымы ошол үлүштөpдүн канчасы алынгандыгын көpсөтөт. Бөлчөк биp бүтүн санды (p) экинчисине (q) бөлгөндөгү тийинди катаpы каpалат. p саны q санына калдыксыз бөлүнсө, анда тийиндиси бүтүн сан, ал эми так бөлүнбөсө — бөлчөктүү сан болот. Бөлчөктүн алымын да, бөлүмүн да нөлдөн айыpмалуу биp эле санга көбөйтүүдөн же бөлүүдөн бөлчөктүн чоңдугу өзгөpбөйт. Бөлчөк дуpус бөлчөк, буpуш бөлчөк, ондук бөлчөк деп бөлүнөт.

 Байланыштуу макалалар 
 Бөлчөк (арифметика)

Категория:Математика
Кислоттук жаан

thumb|Кислоттук жаандан жабыркаган айкел.
Кислоттук (же кислоталык, же кычкыл) жаандар – абанын кислоталык оксиддер (көбүнчө күкүрттүн оксиддери, азоттун оксиддери) менен кирдөөсүнөн метеорологиялык жаан- чачындардын баардык түрлөрү – жаан, кар, мөндүр, туман, рН төмөндөшү.

Бул кубулуштун пайда болушу ар түрдүү күйүүчү отундарды пайдаланууда ар түрдүү газдардын өйдө көтөрүлүштөрүнө байланыштуу. Атмосферада жамгыр өзүнүн жаратылышында начар кислоттуулугу менен мүнөздөлөт (5,6 Ph жакын). Себеби, абада көмүр кислотасы эрийт. Металлургиялык заводдордон жана башка өнөр жайлардан атмосферага көп сандаган күкүрт газы бөлүп чыгарылат, ал эми нымдуу абага кошулуп иондук күкүрттүн кычкыл тузуна (сулңфаттарга) SO3 2 - айланышат, анан ал күкүрт кислотасына айланат. Бул кислота абада каныгат да суунун буусуна, жаанды пайда кылуучу булуттарга кошулуп кислоталык жаан жерге түшөт.
thumb|left|Кислоттук жаандан кийинки токой
Дагы бир зат - азоттун кычкылы NO, кислоттук жаанды пайда кылуучулардан болуп эсептелет. Азоттун кычкылынын пайда болуулары, жылуулукту пайда кылуучу электростанцияларга жана ичинен күймө кыймылдаткычтарга байланыштуу. Абадагы кычкылтек менен кычкылданып, суу менен байланышууда, азоттун оксидасы NO, азоттун кислотасына -HNO3 айланып кетет.
Азыркы кездеги малыматтарга караганда, кислоттук жаандын көбүрөөк жааган жерлери байкалган: Португалиянын, Ирландиянын үстүндө, анын кислоттук өлчөмү ph=4,9 жеткен. Деңиз океандар менен курчалган Европалык өлкөлөрдө ph=4,1. Ал эми кээ бир өнөр жайлуу өлкөлөрдө ph=3,0 жакындап барат. Германияда 1970-ж. кислоттук жаан чачындан бир топ токойлордун аянттары ысырапка учураган. Континенталдык Европада кислоттук жаандан дарактар бүлүнгөн.

Күкүрттүн диоксидинин кычкыл жаандарды пайда кылуудагы үлүшү 70%.

Шаарларда атмосферанын кирдүүлүгүнө, о.э. кычкыл жаандардын пайда болушунун 70- 90% автоунаа камсыздайт.

 Кесепеттери 
 Топурактагы минералдардын эригичтүүлүгү жогорулайт;
 Топурактагы редуценттердин, азотфиксаторлордун ж.б. организмдердин активдүүлүгү төмөндөйт;
 Көлмөлөрдө оор металлдардын кыймылдуулугун жогорулатат;
 Ферменттердин, гормондордун, ж.б. биологиялык активдүү заттардын активдүүлугун басаңдатат;
 Суу экосистемаларына түшүп, суунун туздуулугун, кебердүүлүгүн жогорулатат.

 Натыйжада 
 Көлмөлөрдөгү олиготрофтуу жана мезотрофтуу фауна өлүмгө учурайт;
 Ийне жалбыратуу токойлор жабыркайт, жаңы өнүмдөр өлүмгө учурайт;
 Неврологиялык мүнөздөгү оорулардын себепчиси;
 Адамдардын бат чарчап, башы айланып, жалпы абалынын начарлашы;
 Токойлордун деградациясы.

 Чечүү жолдору 
 Таштандыларды зыянзыдандырууда жаңы технологияларды колдонуу;
 Альтернативдүү энергия булактарын колдонуу;
 «Жашыл» унааларды ишке киргизүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
 EKOLOJİ ÇEV-150. 7. Hafta: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Dr. Nurzat Totubayeva

Категория:Биология
Категория:Экология‎
Озон тешиги

thumb|200px|Антарктикадагы озон тешигинин сүрөтү, аяк оона (сентябрь) 2000.
thumb|200px|Аяк оонадагы ( сентябрь) Антарктикадагы озон тешиги, 1957 жылдана 2001 жылга карай.
thumb|420px|left|Стратосферадагы галогендердин реакциясынын жана озон менен галогендин реакциясынын схемасы
Озон (O3) катмары жерди улңтрафиолеттик (кызгылт көк нурлардын ары жагында жаткан, көзгө көрүнбөгөн нурлардан) сактайт. Озон катмары жерден 20-60 км жогору бийиктикте жайгашкан. Болжол менен алганда жерди 5 млрд. тонна озон курчап турат. Негизги озонду талкалоочулар галогендерди кармоочу газдар (фтор, хлор, бром, иод ж.б. ушул сыяктуу заттар) мисалы, хлорфторуглеводдор аэрозолдук кичине балондор аркылуу муздак түрүндө чачыратылып колдонулат. Хлордук жана фтордук углеводдор стратосферага өйдө көтөрүлүшүп, абанын катмарында 70-100 жыл жашашып, озондун молекулаларын жок кылышып анда тешик пайда кылуулары мүмкүн. Эгер озон тешиги пайда болсо, ал аркылуу жерге өткөн катуу ультрафиолет нуру жаныбарды, адамды ооруга чалдыктырып өлүмгө учуратат. Мындай коркунучту сезип 1987-ж. 50 мамлекеттин жетекчилери келечекте хлорфторуглеводдорду (фреондорду) чыгарууну 50% кыскартуу жөнүндөдө келишимге кол коюшкан.
 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Экология
Категория:Атмосфера‎
Malmö Arena

thumb|300px|right|Malmö Arenaнын крүнүшү
Малмө Арена — Швециянын, Малмө шаарынын Хюлльевонг аймагындагы мультифункционалдуу жабык арена.

 Галерея 

 Шилтемелер 
Расмый сайты

Категория:Спорт курулуштар
Меркур Шпиль-Арена

280px|thumb|Лого
280px|thumb
«Мерку́р Шпиль-Аре́на» (2009-жылдын июнь айына чейин — «ЛТУ Арена», 2018-жылдын 2-августуна чейин — «Эсприт Арена») — Германиянын Дюссельдорф шаарындагы көп функционалдуу стадион, Фортуна футболдук клубунун үй аренасы. Курулуш 2002-жылы Рейндин жээгине жакын жердеги Рейнстадиондун ордунда башталып, 2004-жылы аяктаган. Стадиондо биринчи беттеш 2004-жылы 10-сентябрда болуп, Фортуна Юнион Берлинди жеңип алган (2:0). Курулуштун баасы 218 миллион еврону түзгөн. Ал кийим чыгаруучу Esprit деген ат менен аталган (бул холдингдин башкы кеңсесинин бири Дюссельдорфтон 12 км алыстыктагы Рейтинген шаарында жайгашкан).

 Булактар 
 Мерку́р Шпиль-Аре́на стадионунун расмий сайты

Категория:Спорт курулуштар
Шаймерден (колдоочу)

Шаймерден (иранча шахи — шаа, колдоочу, пир; мардан — жигит) — баатырлардын колдоочусу, жигиттин пири. Арабдардын төртүнчү калыйпасы Аалынын сыпаты. Ал бара-бара эпостук баатырлар кайрылуучу жана жардам суроочу «жогорку күч» деген мааниге өтүп кеткен. Эпосто Шай, Шаймерден, «шай колдогон» деп айтыла берет. Көкөтөйдүн ашындагы «Манас менен Коңурбайдын сайышы» деген окуяда Манас «Жарагын белге чалынып, Шаймерденге жалынып» (Сагымбай Орозбаков, 3. 247) сайышка чыгат. Каныкей Кошойго арнап тиккен суп чепкенди:
Колдоп жүргөн Кожосан, 
Колтугунан жөлөсүн Кожо, 
Кыдыр, Шаймерден, 
Кара чаар кабылан
Капталынан көздөсүн (Саякбай Каралаев, 2. 81) деген тилек менен кийгизет. Эпосто ошондой эле «Колдой көр деп Шаймерден» (Сагымбай Орозбаков, 2. 104), «Шай колдогон бадырек» (Сагымбай Орозбаков, 2. 209) деген сыяктуу саптар өтө көп жолугат, 

 Дагы кара 
Пир

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 2-т. ISBN -5-89750-035-5
Категория:Манас эпосу
Динамиттер

thumb|Динамиттер.
Динамиттер (фр. dynamite, гр. - dynamis - күч) – 15 % нитроглицерин же башка суюк нитроэфирлер алып жүргөн аралаш бризанттык жарылгыч заттар. Биринчи гурдинамиттер (1867-ж. А. Нобель ачкан) - нитроглицерин күкүм түрүндөгү инерттүү толтургучтар (кизельгур, тальк, MgO жана башка) менен аралашмалары. Бул Д. нитроглицерин толтургуч менен өтө бек байланышкан эмес, ошондуктан нымдуулук көп жерде колдонгондо, суу менен оңой сүрүлүп чыгат. Желатиндинамиттер (1875-ж. А. Нобель) гурдинамиттерге караганда туруктуу болот. Желатиндинамиттер негизин динамиттик желатин - нитроглицериндеги целлюлоза нитратынын коллоиддик эритмеси (коллоксилин, коллоидин пахтасы) түзөт. Желатин курамына окистендиргичтер (K, Na, Ca жана аммоний нитраттары), күйүүчү кошумча заттар (жыгач уну, дан өсүмдүктөр уну жана башка), пластификаторлор (моно- жана динитротолуол), стабилизаторлор (Na2CO3 же башка негиздер) кириши мүмкүн. Д. күчтүүлүгү, тыгызд. суу таасирине туруктуулугу нитроглицерин санынын көбөйүшү менен өсөт, ошону менен бирге алардын механикалык таасирлерге жана жалынды сезгичтиги жогорулайт. Д. стабилдүүлүгү да колдонулган нитроцеллюлоза түрлөрүнө, анын нитроэфирлерде эришине көзкаранды. XIX к. аягында XX к. башында Д. жардыруу иштер бардык түрүндө: мис., жер жана суу алдында тоотектерин жардырууда, аларды пергамент кагаздан жасалган гильзалардагы патрон түрүндө (диаметри 2,0-3,6 см, узундугу 10-20 см) колдонушкан. Кээ бир өлкөлөрдө экономикалык себептер б-ча жана Д-ди колдонууда коркунуч туудургандыгы үчүн өндүрүштө чыгарылбайт. Жардыруу иштер үчүн колдонууда коркунучу жок бризанттык жарылгыч заттар - акваниттер, аммониттер жана детониттер (аммиак селитралык жарылгыч заттар) колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Дисахариддер

thumb|Сахароза: D-Глюкоза + D-Фруктоза.
Дисахариддер (биозалар) – гликозиддик байланыш менен байланышкан 2 моносахариддин калдыгынан турган олигосахариддер. Д. к-талар жана ферменттер таасири астында моносахариддерге чейин гиролизденет. Көпчүлүк Д. курамына гексоза жана пентоза кирет. Д-ди пайда кылууда моносахариддеги жарым ацеталдык гидроксил тобу гликозиддик байланышты пайда кылууга катышат. Д. 2 топко бөлүнөт:

1. Калыбына келүүчү Д. (мальтоза, лактоза, целлобиоза). Гликозиддик байланышты пайда кылуучу моносахарид биринин жарым ацеталдык тобу, 2-мол-нын спирттик гироксил тобу реакцияга катышат. Булардын касиети моносахарид окшош таутомердик форманы пайда кылат. Окистенүү -калыбына келүү реакцияларына кирет.

2. Калыбына келбөөчү Д. (трегалоза, сахароза) эки моносахарид тең жарым ацеталдык топтору гликозиддик баланышты пайда кылууга катышат. Окистенүү -калыбына келүү реакцияларына кирбейт. Д. жаратылыш продуктуларынан алынат. Мис., сахароза-кызылчадан, лактоза- сүттөн ж.б. Көпчүлүк Д. полисахариддин, олигосахариддин толук эмес гидролиздөөдөн алынат, мис., крахмалды жана гликогенди ферменттик ыкма менен гидролиздөөдөн-мальтоза, целлюлозадан- целлобиоза ж.б. алынат. Сахароза, лактоза, мальтоза, тамак аш ө. ж-нда жана медицинада колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Диспрозий

thumb|Диспрозий.
Диспрозий (лат. Disprosium, Dy) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 66, ат. м. 162,50. Д. массалык саны 147Dу – 167Dу болгон 21 изотобу белгилүү, алардын ичинен массалык саны 156Dу, 158Dу, 160Dу, 161Dу, 162Dу, 163Dу, 164Dу болгон жети изотобу жаратылышта кезигет. Д. жер кыртышында 4,5×10-4 % санда кездешет. 1886-ж. Лекок де Буабодран тарабынан Д. оксиди табылган. Бирок 20-ж. кийин гана Урбен салыштырмалуу таза Д. алган. Д. - күмүш түстүү ак металл; балкып эрүү темп-расы 1407оС; кайноо темп-расы 2600оС; бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтөт; анын окистенүү-калыбына келүү потенциалы -2,35 барабар. Азыркы учурда Д. жогорку бирикмелерин ысытуу аркылуу кальциотермиялык ыкма менен алынат:

2Dy2O3 + 6F2 = 4 DyF3 + 3O2 ; 2 DyF3 + 3Ca = 2 Dy + 3CaF2.

магниттик куймалар, атайын жасалган айнектер курамына кошулат. Металлды легирлөөдө, радиоэлектроникада, хим. ө. ж-да катализатор катары, о. эле медицинада тери ооруларын дарылоодо да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Дифенилхлорарсин

Дифенилхлорарсин, (С6Н5)2AsCl – мышьяктуу суутек (AsH3) к-тасынын туундусу, мол-дагы суутектин эки атому фенил радикалы, бир атому хлор менен орун алмашуусунан алынган - дифенил мышьяктуу к-тасынын хлор ангидриди болуп саналат; мол. масс. 264,58; түссүз кристалл; балкып эрүү t 38оС, кайноо t 333оС; сууда эрибейт; көпчүлүк орг. эриткичтерде жакшы эрийт. Щелочтор жана суу менен оңой реакцияга кирет, жеңил окистенет. Д. дифенилмышьяк к-тасынын конц. туз к-тасынын эритмесинде күкүрттүү ангидрид менен калыбына келтирүүдөн алынат: 

(C6H5)2AsO(OH)+SO2+HCl ® C6H5)2AsCl+ H2SO4 ; 

Д. биринчи дүйнөлүк согушта ууландыруучу зат катары колдонулган. Анткени майда дисперсияланган абалда ууландыргыч түтүн сыяктуу дем алуу органдарын өтө күчтүү дүүлүктүрүп, катуу жөтөлтүп, чүчкүртүп организмдин жалпы ууланышына алып келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Диффузия

Диффузия – заттар теңдештик системадагы концентрацияларынын айырмалуулугунан чыккан кыймыл. Атом жана мол-лар жылуулук кыймылынан же фазалардагы кээ бир өзгөрүүлөр молекулярдык Д., ал эми агымдын баш аламан кыймылынан турбуленттик диффузия келип чыгат. Газ, суюктук, катуу заттар Д. өлчөмү ар түрдүү, себеби бөлүкчөлөр кыймылы берилген фазаларда айырмаланат. Д. ылдамдыгы газдарда t =20 оC, P =760 сым.мам. мм, 10-4 м2/с, суюктуктарда 10-9 м2/с, катуу заттарда 10-12 м2/с. Катуу жана суюк заттарда массалар, жылуулук берилиши молекулярдык Д. менен аныкталат. Көлөмдө темп-ралык градиент болсо, термодиффузия, басым айырмасы же гравитациялык талаанын таасири менен шартталса - бародиффузия; электр талаасынын таасири менен электрдик Д. орун алат. Адсорбция, кургатуу, экстракция, мембраналык процесстерде Д. ылдамдыкты аныктоочу негизги физ-лык шарттардын бири.

 Белгиленген тизме бирдиги
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Диэтил эфири

Диэтил эфири С2Н5-О-С2Н5, мол. массасы 74,12; өзүнө мүнөздүү жыты бар түссүз суюктук. Кайноо t 34,5оС. Сууда (6,5 %, 20оС), этанолдо, бензолдо жана башка орг. эриткичтерде эрийт. Суу менен азеотроптук аралашманы пайда кылат. Хим. касиеттери б-ча Д. э. - кадимки алифаттык жөнөкөй эфир. Начар негиздик касиеттерге ээ жана күчтүү к-талар таасири менен туруктуу эмес оксоний туздарына айланат. Мис., 

С2Н5ОС2Н5 + НBr « [(C 2H5)2OH]+Br-- Льюис к-талары менен туруктуу комплекстерди пайда кылат, мис., бор трифториди эфираты (С2Н5)2OBF3. Ө. ж-да Д. э. кошумча продукт катары этил спиртин алууда, H3PO4 же H2SO4 (96-98% ) катышуусу менен 65-750С жана 2,5 МП этиленди гидратташтыруудан алынат. Н+ Н2О

СН2 =СН 2 –® СН3СН2+ ——®

-Н+ 

СН3СН2О+Н2 —® СН3СН2ОН 

¯Н2SO4®H3CH2OSO2OH® (CH3CH2O)2SO2 Д. э. негизги бөлүгү этилсульфаттар гидролизинин стадиясында (95-100оС, 0,2 МПа) пайда болот.

2СН3СН2OSO2OH + H2O ® (C2H5)2O + 2H2SO4 (CH3CH2O)2SO2 + H2O ® (C2H5)2O + H2SO4

Эфир максималдуу чыгышы бир аз суюлтулса жана этиленден өткөрсө 7 % чейин жетет. Д. э. практикада целлюлоза нитратына, жаратылыш жана синтетикалык чайырларга, алкалоидге эриткич, айрым бир заттарга экстрагент, мед-да анестезиялоочу каражат катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Доломит

thumb|Доломит.

Доломит – минерал, кальций жана магний кош карбонаты CaCO3×MgCO3, фр. геологу жана минералогу Д. Доломье (1750-1801) ысмынан коюлган. Металлургияда өтө чыдамдуу материал жана флюс катарында, курулуш иштеринде, силикат жана хим. ө. ж-да сырье катарында пайдаланылат. Д. уну менен топуракты акиташташат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Минералдар‎
Дубний

thumb|upright|
Дубний (лат. Dubnium, Db) — химиялык элементтердин мезгилдик тутумундагы VВ тобундагы элемент, атомдук номери 105; атомдук массасы 262; туруктуу изотоптору жок. 

Терс электрдүүлүгү аныкталган эмес. Д. d-элементтер өкүлү, окистенүү даражасы +5. Тантал жана ниобий аналогу. 255, 257. 259 – 262 массалык санга ээ болгон 6 изотобу белгилүү; эң туруктуусу 262Db (Т1/2 =40 сек.). Хим. касиеттери ж-дөгү алгачкы маалыматтар 1970-ж. ядролук изилдөөлөр бириккен институ, (ЯИБИ, Дубна шаары, СССР) И.Звара жана анын шакирттери тарабынан алынган. № 105-элементти синтездөө иштери СССР жана АКШ Беркли шаарындагы Калифорния университетинде бир убакта жүргүзүлгөн. Ядролук изилдөөлөрдүн бириккен институтунда синтездөөнүн ыкмасы катары 243Amди 22Ne ядросу менен (120МЭв энергиясы м-н) бомбалоону тандап алышкан: 

 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Европий

thumb|Европий.
Европий (лат. Europium), Eu – элементтердин мезгилдик системасынын III тобунан орун алган химиялык элемент. Катар номери 63, ат. м. 151,96. Массалык сандары 138Eu – 160Eu болгон 23 изотобу белгилүү. Жер кыртышында массасы боюнча 1,2;10–4%. Лантаноиддерге кирет. 1886-ж. француз химик Е. Демарсе Европийди минералынын курамынан оксид түрүндө тапкан. 1937-ж. гана таза металл түрүндө алынган. Күмүш түстүү ак металл; эрүү е – 826°С; кайноо е – 1439°С; бирикмелерин­де +2 жана +3 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Абада тез окистенет, бөлмө температурасында HCl, HNO3, H2SO4, галогендер жана суу менен кошулат. Атомдук реактордон алынган радиоактивдүү Европийдин үч оксидин лантан менен калыбына кел­тирип, андан кийин вакуумда дистилляция жолу менен алынат. Рак оорусунун кээ бир түрүн дарылоо үчүн медицинада, нейтрондорду жутуучу катары ядролук реакторлордо, активатор катары телеэкранда кызыл түстү алууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Химия
Жез

thumb|Жез.
Жез (лат. cuprum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин IВ группа элементи. К.н. 29, ат. м. 63,546. Туруктуу эки изотобу бар: ⁶³Сu жана ⁶⁴Cu. Жер кыртышында м. б-ча 1×10-2% түзөт. Ал таза жана бирикме түрүндө (көбүнчө күкүрт, кычкылтек м-н) кездешет. Ж. - ийилгич, чоюлгуч, кызыл түстөгү металл, тыгызд. 8,96 г/см³ ; 1083 °С эрип, 2600 °С кайнайт. Бирикмелеринде +1, +2, +3 окистенүү даражаларына ээ. Ж. бир топ комплекстик бирикмелерди пайда кылат. Кадимки темп-рада активдүүлүгү жогору эмес. Нымдуу абада Ж. андан ары окистенүүдөн сактай турган. жез (I) оксиди Cu2O же негиздик карбонат тузунун (CuOH)2CO3 жука кабыкчасы менен капталат. Ж. кадимки темп-рада галогендер, күкүрт, селен менен оңой кошулат. Ал эми суутек, азот, көмүртек менен жогорку темп-рада да реакцияга кирбейт. Суюултулган күкүрт, туз к-талары окистендиргичтер жок чөйрөдө жезге таасир этпейт. Азот жана конц. ысык күкүрт к-таларында эрийт. Көпчүлүк металлдар менен куймаларды пайда кылат. (I) валенттүү Ж. туздары түссүз келип, сууда эрибейт, жеңил окистенет же Ж. (II) валенттүү туздарына чейин ажырайт. Ал эми (II) валенттүү Ж. туздары жакшы эрийт. Ж. гидратташкан иондору Cu2+ - көк түстө болот. Ж. маанилүү минералдары болуп: Cu2S - Ж. жалтырагы; CuFeS2 - Ж. колчеданы; CuS - кавелит; Cu5FeS4 - борнит; CuCO3×Cu(OH)2-малахит; CuCO3×2Cu(OH)2 - лазурит; CuSiO3×2H2O-хризаколла; CuSO4×Cu(OH)2 –брушантит саналат. Ө. ж-да: 

2Cu2S + 3O2 -> 2Cu2O + 2SO2;
Cu2S + 2Cu2O -> 6Cu + SO2

реакцияларынын жардамы менен алынат. Таза Ж. жылуулукту жана электр тогун жакшы өткөрөт, ийилгич болгондуктан ө. ж-да кеңири колдонулат. О. эле хим. аппараттар жасоодо жана коррозияга туруктуу куймалар (коло, латунь) даярдоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия