Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кызыл жалбырактуу алма

thumb|Кызыл жалбырактуу алма.
thumb|Кызыл жалбырактуу алма.
Кызыл жалбырактуу алма (Dieck) - Жаратылышта бийиктиги 4-7 м ге чейин жеткен дарак. Көп жылдык сабагынын кабыгы кызыл-күрөң, бир жылдыктары – чымкый күрөң-кызыл. Жалбырактары калың, тыгыз, күңүрт-жашыл, узундугу – 7-10 см, кызгылт темгилдүү. Гүлдөрү ачык- кызгылтым, диаметри – 3-5 см. Мөмөсү анча чоң эмес, шар сымал, көгүлтүр кызыл. Жемиши – чымкый кызыл. Уругу күңүрт-күрөң, күрөң-кызыл темгилдүү. Чаткал кырка тоосунда өскөн дарактарынын мөмөсүнүн кабыгы катуу, жыгачтанган сымал.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Уругу менен жана тамыр көчөттөрү аркылуу көбөйөт. Марттын үчүнчү декадасында жалбырактары ачылып, апрелдин аягында, майдын башында гүлдөйт, август-сентябрда мөмөлөйт. Вегетациясы октябрдын биринчи декадасында бүтөт. Кышкы суукка чыдамдуу.

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Батыш Тянңшанң (Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан), Батыш Кытай (Синдзяң). Машат тоосунан аныкталган (Сырдарыя Каратоо кыркасы). Кыргызстанда – Чаткал, Узун-Акмат жана Фергана (түштүк чыгыш бөлүгү) тоо кыркалары.

 Өсүү шарттары 
Жаңгак-жемиш токой алкагындагы капчыгайлардын суу боюнда жана тоо этектеринин беттери.

 Саны 
Бирин-серин кездешет.

 Чектөөчү факторлор 
Чарбалык иштердин күчөшү. Жайыттарды ченемсиз пайдалануунун натыйжасында топурак-кыртыштын тапталуусунан өсүмдүк жабыркайт. Мөмөсүн жаныбарлар колдонгондуктан, уругу менен көбөйүүсү жокко эсе. Кыргыз жана Сиверс алмасы менен чогуу өссө, анын гүлдөрү аралаш чаңдашып, нукура уруктуу өсүмдүктөрдүн саны азайууда.

 Өстүрүү 
Казакстанда бул алма «Кулджинка» деген ат менен кеңири өстүрүлөт. Ташкент, Алматы, Дүйшөмбү, Москва шаарларынын ботаникалык бактарында жапайы өсүмдүктөр өстүрүлөт. Кыргыз республикасынын УИАнын ботаникалык багынын шартында 22 жылдык өсүмдүк 7 м бийиктикке жеткен.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
1985 жылы Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде катталган.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Афлатун жана Кара-Суу сууларынын капчыгайында, Ак- Терек-Гава капчыгайында, Кара-Алма суусунун капчыгайында өскөн өсүмдүктөрдү корукка алуу керек. Түр табигый кездешкен жерлерден алынган уругунан генетикалык жактан баалуу көчөттөрдү өстүрүү үчүн питомник уюштуруу зарыл.

 Статусу 
VU. Өтө сейрек кездешкен, жоголуп жана саны азайып бара жаткан эндем түр. Селекция үчүн баалуу түр.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Дендрарий

thumb|Дендрарий
Дендрарий (гр. dendron — дарак) — ботаникалык бактын жыгач өсүмдүктөрү өстүрүлүүчү бөлүмү. 

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Ботаника‎
Көңдөй

Көңдөй – өсүмдүктөрдүн органдарында ткандардын түрдүү себептер менен бузулушунун натыйжасында пайда болгон көңдөй.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Көркөмдүк өсүмдүктөр

Көркөмдүк өсүмдүктөр - адамдардын эстетикалык талаптарын канааттандыруу максатында өстүрүлүүчү, сырткы көрүнүшү кооз, гүл же жалбырагы ачык түстүү өсүмдүктөр.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Эгилме өсүмдүктөр

thumb|банан.
Эгилме өсүмдүктөр – адам өз керектөөсү үчүн өстүрүүчү өсүмдүктөр. Э. ө. тамак-аш, була, дары, эфир майын, тоют алуу жана кооздук үчүн атайын өстүрүлөт. Э. ө. таш доорунан баштап атайын эгиле баштаган. Байыркы Э. ө-гө жүгөрү, банан, кунжут, ашкабак, арпа, буурчак, пияз, кант кызылчасы жана башка кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Айыл чарба
Менделизм

Менделизм ― организмдин белгилеринин укумдан тукумга берилиш закон ченемдүүлүктөрү ж-гү Г. Менделдин тажрыйбаларына жана методдоруна негизделген, жана генетикалык илимине негиз салган окуу.

 Мендель мыйзамдары

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Орто азия алмуруту

thumb|Орто азия алмуруту.
Орто азия алмуруту - роза гүлдүүлөр тукумундагы мөмө дарак. Узунакмат, Пескем, Чаткал тоо кыркаларында сейрек кездешет. Апрель айынын экинчи жарымында гүлдөйт, мөмөсү сентябрдын аягынан баштап быша баштайт. Селекция иштери үчүн өтө баалуу. Кыргызстандын Кызыл китебинде катталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Хлороз

thumb|Хлороз (Liquidambar styraciflua).
Хлороз - жалбырактардын вирус илдетинен же темир жетишпегендиктен саргарып кетиши. Өсүмдүктөрдүн Х-зу темир, цинк, магний жана башка элементтердин жетишпегендигинен вирустардын, козу карындардын жана башка микроорганизмдердин таасири менен жагымсыз шартта өсүмдүктүн жалбырактарында хлорофиллдин синтезинин бузулушу, фотосинтездин начарлашында болот. Илдеттүү өсүмдүктүн жалбырагы эрте саргайып, түшөт, жалбырагы майда болуп, өркүндүн учу, жаш тамыр куурайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Дайыма жашыл өсүмдүктөр

thumb|Juniperus virginiana.
Дайыма жашыл өсүмдүктөр – жалбырагы жыл бою түшпөй турган өсүмдүктөр. Эски жалбырактары бирин сериндеп түшүп, алардын ордуна жаңы жалбырактар дайыма өсүп чыгып тургандыктан дайыма (жашыл болуп турган өсүмдүктөр). Д. ж. ө. тропикте басымдуу өсөт, аларга пальмалар, фикус, лавр, олеандар жана башка кирет. Мелүүн жана суук алкактарда Д. ж. ө-гө мырза карагайдын башка верескалар тукумдагы бадалдар, кээ бир, чөптөр (грушанка) кирет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Анемохорлор

Анемохорлор – өсүмдүктүн мөмөсү , уругу , спорасы жана башка көбөйүү органдарынын аба агымы аркылуу таралуусу.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4]]

Категория:Ботаника
Анемохория

Анемохория (гр. anemos – шамал, horeo – барамын, тараймын). Гүлдүү өсүмдүктөрдүн эки чоң түркүмүндө (аралалар (орхид) жана татаал гүлдүүлөрдө) көп байкалат. А. негизинен бийик тоолордо, талааларда, саванна жана чөлдөрдө көп таралган, ал көпчүлүк эпифиттерге да мүнөздүү. Ушул жол менен таралган өсүмдүктөр анемохорлор деп аталат. Анемохорлордун көптөгөн типтери бар. Голландиялык ботаник Л.Вандер Пейлунун (1969) ою боюнча, алар-ды 3 топко бөлсө болот: учуучу (метефанемохорлор), сыйгаланып жүрүүчүлөр (хамехорлор) жана жылып жүрүүчүлөр (баллистикалык анемохорлор). Учуучу диаспоралардын ичинен өзгөчө көп сандагы майда “чаңдуу” диаспоралардын, өзүнүн салмагы абдан жеңил болгондуктан абанын агымына жараша алыска барып конот. Мындай А-га эпифиттерге, сапрофиттерге жана мите өсүмдүктөрдө натыйжалуу болот. Чаң сымал уругу төмөнкү түркүмдөргө мүнөздүү: аралалар (орхидейлер), бурманниктер, саррацениктер, непентестер, росянкалар, баланофорлор, шумгуя, норичниктер, пиролалар жана верескалар жана башка уруулар. Араланын уругунун салмагы 0,003 мг, ал эми шумгуяныкы – 0,001 мг, ушундай майда уруктар башка түркүм жана урууларда болот. Мисалы, чечендирлер, кээ бир чеге гүлдүүлөр, коңгуроо гүлдүүлөр, рододендрондор, эвкалиптер жана башка Башка учуучу диаспораларга абада шар сымал болуп учуучу диаспорлор же аэростаттар кирет. Аэростатикалык ыңгайланууну аралалардын уруктарынан байкоого болот, бирок көбүрөөк ал (жемишинде) мөмөсүндө жана топ мөмөсүндө (соплодия) болот. Мындай диаспоралар кулмактын топ мөмөсүндө, кээ бир шакардуулардан, физокарпус, чатырдууларда жана башка өсүмдүктөрдө байкоого болот. Ошондой эле таянгычтары же канаттары бар диаспоралар да кездешет. Ушул сыяктуу диаспоралар ачык жерде өсүүчү өсүмдүктөрдө пайда болот, ал эми токой өсүмдүктөрүнөн эпифиттерде байкалат. Жер бетинде шамалдын таасири менен диаспоралардын тоголонуусу А-дын өзгөчө тиби болуп эсептелет, алар өзгөчө кумдуу чөлдөрөгү өсүмдүктөргө мүнөздүү. Р. Е. Левиндин маалыматтары боюнча булар эки типте болот: аба шарлар жана аба турбиналар. Биринчи типке ак барсылдактын, ыраңдын көпшөк мөмөсү, кээ бир астрагалдар, эремоспартондун мөмөлөрү жана ышкындын жана башка кирет. Кээ бир учурда шамал бүтүндөп өсүмдүктү бир жерден экинчи жерге учуруп диаспораларын таратат. Бул учурда диаспоранын ролун бүт өсүмдүк аткарат. Мисалы, бир жылдык клоповник, кум эбелеги, көп баш. Анемохорлордун дагы бир өзгөчө тиби шамал баллистери же анемобаллистер. Аларда шамалдын кыймылы менен урук чачуу механизми болот, мисалы, апийимдин уругунун таралышы. Апийимдин кутучасы бекиген узун чоюлчаак бутчалары шамалга тирелет да, алардын уруктарын кутучанын үстүңкү тешикчелери аркылуу белгилүү 15 м аралыкка чейин чачат. Анемобаллистерге чеге гүлдүүлөр, норичниктер жана башка урууларга кирет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4 

Категория:Ботаника
Агар-агар

thumb|Агар-агар.
thumb|Brettanomyces bruxellensis.
Агар-агар (малайя тилинен – килкилдек нерсе) - кызыл балырдын клеткасынын кабында болуучу, ысык сууда эрип, муздаганда тыгыз килкилдекке айлануучу полисариддердин аралашмасы, кондитер өнөр жайында, биологияда клетка менен микроорганизм өстүрүүдө, азыктуу чөйрө катары пайдаланылат. А.-а-дын 70-80 % полисахарид, 10-20 % сууну, 1,5-4 % минерал заттарын, 0,2-0,3% азоттуу заттардан турат. А. -а. азыктык жана микробиол. болуп бөлүнөт. Микробиол. А.-а. –ачык сары түстө, жытсыз, катуу зат. Азыктык А.-а. - ак же кочкул-сары түстөгү, жыты жана даамы жок зат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Аклиматташтырылган өсүмдүктөр

Аклиматташтырылган өсүмдүктөр - жаңы өсүү шартына, биоценозго көнгөн, ылайыктанган, байырланышкан өсүмдүктөр. Өсүмдүктөрдүн аклиматташуусуна биринчи иретте жарык, аба темп-расы жана нымдуулук, жаан-чачындын саны жана бөлүштүрүлүшү, топурактын касиеттери, өсүмдүк биоценозунун курамы сыяктуу экология факторлордун мааниси чоң. Акклиматташуу өсүмдүктүн өзүнүн биологиялык өзгөчөлүктөрүнө көз каранды. Мисалы, ксерофиттер – кургакчылык шартка, гигрофиттер – нымдуу, галофиттер шордуу топурактарга оңой акклиматташат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Автогамия

thumb|Lathyrus odoratus.
Автогамия (гр. аuto - өзүм, gamos – нике) - өзүн-өзү чаңдаштыруусу жана кээ бир жөнөкөйлөрдө жыныс клеткаларын кошулушу. А. татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн инбридингдин эң тар формасы. Бир эле гүлдүн чаңчасы, ошол эле гүлдүн чаң алгычына түшүп, чаңдашат да, өзүн-өзү чаңдаштыруу кубулушунда маанилүү орунду ээлейт. А. түшүмдүүлүктү жогорулатат, анткени чаңдашуу жана уруктануу процесси сырткы факторлорго (шамал, курт-кумурска жана башка) аз көзкаранды.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Гипотоникалык эритме

Гипотоникалык эритме (гр. hypo – алдында, астында, tonos – чыңалуу) - өсүмдүктүн клетка жана ткан ширесинин эритмесине караганда осмос басымы төмөн болгон эритме. Суу режимин изилдөөдө, клетка цитоплазмасындагы өткөргүчтүк жана соргучтук күчүн билүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Каротиноиддер

thumb
Каротиноиддер – сары, саргыч кызыл же кызыл түстөгү табигый пигменттер. Жарык сиңирүүгө жөндөмдүү кээ бир микроорганизмдер жана өсүмдүктөр синтездөөчү пигменттер. К-ге каротиндер жана ксантофиллдер кирет. К. фотосинтезге катышат, хлорофиллге сиңирген жарыктын энергиясын өткөрөт, хлоропластарды кычкылдануудан сактайт жана өсүмдүккө кычкылтекти ташууда катышат. Күзүндө, хлорофиллдин бузулушу менен К-дер бир катар фотохимиялык реакцияларга катышып, андан ары алар тамак-аштын реутилизациялык бузулушуна алып келет. Бул метаболизм, антоцианды жана лейкоантоцианды биосинтездөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Хлоропласттар

thumb|Хлоропласттар (Mnium stellare).
Хлоропласттар (гр. chloros – жасыл, plastos – ийленген) - өсүмдүк клеткасынын ичиндеги фотосинтез процессин жүргүзүүчү органоиддер (пластидалар). Хлорофиллдер жашыл түс берет.

Булар өсүмдүктүн жер үстүңкү ар түрдүү ткандарынын клеткаларында, өзгөчө жалбыракта жана жашыл мөмөдө көп кездешет жана жакшы өнүккөн. Х-дын уз. 5-10 мкм, туурасы 2-4 мкм. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн клеткаларындагы Х. (көпчүлүк учурда 15-50) линза сымал тегерек же эллипс сымал формада болот. Балырларда Х. бир кыйла ар түрдүү болуп, алар хроматофорлор деп аталат. Алардын саны анча көп эмес (1ден бир нечеге чейин). Х. цитоплазмадан эки мембрана (чел кабык) менен бөлүнүп турат, алар белгилүү өткөргүчтүк касиетке ээ. Анын ички түзүлүшүн карасак, матриксте (стромага) жайгашкан хлоропласттар системасынын негизги структуралык бирдигин түзүп, тыгыздалган кап сымал (же жалпак ыйлаакчалар болуп тизилген) – тилакоиддерди түзөт. Тилакоиддерде негизинен – хлорофилл жана жардамчы болуп – каротиноид пигменттери топтолот. Диск сымал тилакоиддердин группасы бири-бири менен көңдөйчөлөрү аркылуу үзгүлтүксүз биригип (тыйындардын жыйындысына окшош) граналарды түзөт. Булар туурасынан кеткен тилакоиддер. Жогорку түзүлүштөгү өсүмдүктөрдүн Х-рындагы, грандардын саны 40-60 (кээде 150гө чейин) жетет. Строманын тилакоиддеринде же башкача атйканда фреттерде – грандар бири-бири менен тыгыз байланышат. Жалпак ыйлаакчалардын аралары суюктукка толгон, ошол суюктук строма деп аталат. Хлоропласттардын стромасында рибосомалар, ДНК, ферменттер, крахмал бүртүкчөлөрү жайгашкан. Мындан башка АДФтен АТФти (фосфордоштуруу менен) синтездөө менен фотосинтез процесси жүрөт, липиддердин синтези жана гидролизи, крахмал жана белок ассимиляциялары стромада иш жүзүнө ашырылат. Ошондой эле хлоропласттарда ферменттер синтезделет, булар тилакоиддердин мембранасындагы белоктордун жана жарык реакциясынын жардамы аркылуу жүрөт. Х. пропластидалардан өөрчүгөн, алар бөлүнүү жолу менен репликацияга жөндөмдүү. Жалбырактардын жана сабактардын картайышынын, мөмөлөрдүн жетилишинин натыйжасында, хлоропласттар хлорофиллдин бузулушунан, жашыл түсүн жоготуп, хромопласттарга айланат. Божомолдоолор боюнча хлоропласттар байыркы ядролуу гетеротрофтук балырлар же жөнөкөйлүүлөр менен цианобактериялардын симбиогенезинен келип чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Антоциандар

thumb|Fagus sylvatica.
Антоциандар (гр. аnthos – гүл, kyanоs – көгүлтүр) - флавоноиддер тобундагы пигменттер. Алар гүл клеткасынын ширесинде, мөмөсүн, өсүмдүк жалбырактарында кездешип, аларды сыя көк, кызыл, көк жана алардын ар кандай айкалыштарындагы түстөргө боёшот. Пигменттин өңү рН чөйрөсүнө көз каранды, кычкыл чөйрөдө кызылдан, көккө чейин жана щелочтуу чөйрөдө сыя көккө өзгөрөт. Жогорку түзүлүштү өсүмдүктөрдүн бардыгында кездешет. Күзүндө жалбырактардын өңүнүн боёлуусун көрсөтөт. А-дын тукум куучулугун изилдөөлөрдүн негизинде биохимиялык генетикадагы негизги жоболордун бири болгон: “бир ген – бир фермент” – деген ойду бекемдөөгө мүмкүндүк берди.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Альбинизм

thumb
Альбинизм, өсүмдүк альбинизми (лат. аlbus – ак) – кандайдыр бир себептерден бүт өсүмдүктөрдө же анын айрым бөлүктөрүндө, ошол өсүмдүккө мүнөздүү болгон, түс берген пигменттин (Мисалы, хлорофилл) жок болушу. Өңүнөн (түсүнөн) ажыраган особь альбинос деп аталат. Толук альбинос болгон өсүмдүк өлөт, анткени хлорофилл пигменти жок болгондуктан, ал фотосинтез процессине жөндөмсүз болуп калат. Өсүмдүктөрдөгү А. хлоропласттардын тукум куучулук өзгөрүшүнө алып келет. Ошондой эле өркүндөрдү түнкүсүн өстүрүү, жарыкта жоголуп кетүүчү функционалдык альбинизмге алып барат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Автолиз

Автолиз, аутолиз ( — өзүм жана  — бөлүнүү, ажыроо, эрүү) - жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн микроорганизмдердин ткандарынын, клеткаларынын же алардын бөлүктөрүнүн өзүлөрүндөгү эле ферменттердин таасири аркылуу бузулуп, кайра өзүнө сиңирилүүсү. организмде А. бир катар физиологиялык процесстерде жүрөт. Мисалы, метоморфоздо, автотомияда, төрөттөн кийин жатындын инволюциясында, сүт бездериндеги сүт секрециясынын токтолуусунан кийин, сезгенүүдөн жана иммунол. реакциялардан, жансыз (сенек) болгон ткандардын, клеткалардын борборунда, клеткалардагы коркунучтуу жаралуулардын, ткандардын ажыроосунда, ошондой эле ткандарды механикалык майдалоодо байкалат. Микроорганизмдердеги автолиз микробдордун өсүүсүнүн картаюсунда, клеткалардын химиялык, биологиялык, физикалык агенттер менен бузулушунда байкалат. Клеткалардын бөлүнүүсүндө автолиз цитоплазматикалык мембрананын ар кандай бөлүктөрүндө да болот. А. технол. процесстерде – тамекини, чайды, ферментациялоодо , тоюттарды ачытууда жана башка жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Фитоценология

thumb
Фитоценология (гр. phytosenos, фитоценоз жана logos – окуу) – геоботаниканын жана биогеоценологиянын бир бөлүмү. Өсүмдүктөрдүн коомдоштугун жана өсүмдүктөрдүн өз ара катнашын, биоценоздордук , гетеротрофдук компоненттерин, айлана-чөйрөнүн башка компоненттери менен ошондой эле фитоценоздордун пайда болуусун жана алардын мейкиндиктеги, убакыттагы закон ченемдүү таралуусун, алмашуусун, алардын классификациясын изилдеген илим. Ф-нын максатына жаратылышты гана эмес, адам тарабынан жаралган фитоценоздорду (мисалы, агрофитоценоздор) изилдөө да кирет. Ф-да кеңири колдонулуучу методдорго өсүмдүктөр коомдоштугун маршруттук жана стационардык изилдөө, эксперименталдык жана математикадык методдорду, математикалык моделдештирүүнү да киргизүүгө болот. Ф. – өсүмдүктөрдү коргоодогу, рационалдуу пайдалануудагы, түшүмдүүлүгүн жогорулатуудагы бирден бир илимий негиз. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Категория:Экология‎
Фитоценоз

Фитоценоз, өсүмдүктөр коомдоштугу (гр. phyton – өсүмдүк, koinos – жалпы) – белгилүү аймакта өсүп, жандуу жана жансыз чөйрөнүн башка компоненттери менен татаал байланышта болгон автотровтуу жана гетеротрофтуу өсүмдүктөрдүн жыйындысы. Ал өтө татаал биогеоценоз системасынын олуттуу бөлүгү. Өсүмдүктөр коомдоштугу автотрофтуу организмдердин тиричилик аракетинин натыйжасында күн нурун сиңирип жана биоценоздун бардык компоненттеринин катышуусунан аны бир түрдөн экинчи түргө өзгөртүп, заттардын биологиялык айлануусун ишке ашырат. Өсүмдүктөр коомдоштугуна кирген бардык өсүмдүктөрдүн түрлөрү бирдей шартта өсүүгө ыңгайланышкан. Ф. динамикалуу система болгондуктан жыл ичинде жана жылдын жылга өзгөрүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Экология
Сапониндер

thumb|соланин.
Сапониндер (лат. sapo – самын) – өсүмдүктөрдө кездешкен гликозиддер тобундагы татаал орг. азотсуз бирикмелер. К-та же ферменттик гидролиздин таасиринен сапониндер моносахариддер жана агликонго ажырайт. С-дин курамына урон к-талары кирет, С. алынуучу өсүмдүктөргө самын дарагы, кызыл мыя, жана ошондой эле айрым деңиз жаныбарларынын денесинде учурайт. Ал самын сыяктуу тез көбүктөнгөн коллоид эритмелерин берет. Фенолдо, ири молекулалуу спирттерде жана башка менен туруктуу молекулалуу бирикмелерди пайда кылат да, ал ачуу даамдуу келет. С-ди кан тамырга куйганда кандагы эритроциттерди бузат. С. көбүк пайда кылгандыктан, өрт өчүрүүдө, пиво жана башка суусундуктарды даярдоодо ошондой эле медицинада кеңири пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Химия‎
Геоботаника

thumb|Геоботаникалык карта (Австралия).
Геоботаника (гр. ge - жер жана botane – чөп, өсүмдүк) – фитоценология жер бетиндеги өсүмдүктөрдү , алардын жамаатташтыгынын жыйындысын же фитоценозду изилдөөчү илим. Өсүмдүктөрдү флористикалык изилдөөдө алардын түрүнө, законченемдүүлүгүнө көңүл бөлүнөт. Мында өсүмдүк менен чөйрөнүн (климат, топурак жана башка) байланыштуулугун аныктабай туруп, фитоценоздун пайда болушун, түзүлүшүн, таралышын, өнүгүшүн билүүгө мүмкүн эмес. Ошондуктан Г. илими географиялык жана өсүмдүк экологиясы менен тыгыз байланышта өнүгөт. Г. термининин географиялык факторлорго жараша өсүмдүктүн жаралышын жана абалын иликтөөчү бот. илим жыйындысы катары белгилөө үчүн нем. ботаниги А. Гризебах 1866-ж. сунуш кылган. Г. – өсүмдүк менен жер кыртышынын байланышын изилдөөчү илим катары эсептелет. Ал өсүмдүк топторунун түрдүк курамын, тик жана горизонталдык бөлүнүүдө түрлөр арасындагы сандык катыштарын, өсүмдүктөрдүн чөйрө менен жана өз ара байланыштарын, жана түрдүк популяциялардын жаш курагы, курамын башкача атйканда Г. фитоценоздорду класстарга ажыратуу принциптерин да иштеп чыгат. Г-нын практикалык мааниси чоң, андан токой, жайыт шалбаа, саз жана башка илимий тармактар бөлүнүп чыккан. Аянттарды эсепке алууда жана аныктоодо, табигый өсүмдүктөрдүн азыктуулугун тактап жакшыртууда Г-нын практикалык мааниси чоң. Кыргызстанда Г. изилдөөлөр КР УИАнын Биология топурак таануу институтунда жана жогорку окуу жайлардын кафедраларында жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:География
Геоботаникалык карталар

thumb|Pinguicula alpina.
Геоботаникалык карталар, өсүмдүктөр картасы – аймактардагы өсүмдүктөрдүн өзгөчөлүктөрүнө, жана бот. негизги белгилерине (ассоциациялары, формациялары ошондой эле алардын комплекстери жана бирикмелери) жараша түрдүү масштабда кичирейтилип кагазга түшүрүлгөн чиймеси. Г. к-нын аткарган милдети жана түзүлүшү боюнча универсалдык жана адистештирилген болуп бөлүнөт. Универсалдык Г. к-да өсүмдүктөрдүн тарыхый өнүгүшүндө түзүлгөн бирдиктердин жайгашуусун, алардын ички жана сырткы себептериндеги, шарттарынын таасири менен өзгөрүштөрүн мисалы, токойду кыйгандан кийин шалбааларга же бозоңдорго жана мурдагы бетеге, шыбактуу дыңдарды айдагандан кийин эгин же башка айдоо жерлерге айланышы. Адистештирилген г. к-да өсүмдүктөрдүн (жайыт, токойу, чөп чабык, өсүмдүк байлыгынын запастары) эл чарбасындагы пайдаланылышына карата болгон өзгөчөлүктөрүн көрсөтөт. Г. к. ири (1:500-1:25000) орто (1:300 000-1:1000 000) же майда (1:1500000-1:5000000) масштабдуу болуп бөлүнөт. Кыргызстанда жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн натыйжасында ар түрдүү масштабдагы бир нече Г. к. түзүлгөн. Алардын ичинде Кыргызстандагы өсүмдүктөр картасы жана дагы областтардын Г. к. бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Картография