Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Стряпкина Мария Сергеевна

Стряпкина Мария Сергеевна - орус совет актёру, Кыргыз ССР эл арт. (1976).
 
 Горький шаарындагы В. И. Ленин атындагы Маданият уйүнүн театр студиясын (1935) жана Вахтангов атындагы Театр окуу жайын сырттан окуп (1940) бүткөн. 
 1941-44-ж. Горький шаарынын Чкалов атындагы театрында, 1944-61-ж. Томский обл. жана Владивосток крайлык театрларында актёр болгон. 
 1961-жылдан Фрунзе шаарындагы Крупская атындагы Орус драма театрында иштейт. Жөндөмдүү артист дүйн. жана советтик драматургиядан жуздон ашык спектаклге катышып, бир катар жаркын образдар жараткан. 
 Ролдору: Софья (А. Грибоедов, «Акылдын азабы»), Мария Мнишек (А. С. Пушкин, «Борис Годунов»), Ульяна Громова (А. Фадеев, «Жаш гвардия»), Луиза (Ф. Шиллер, «Жүзү каралык жана сүйүү»), Маргарита (У. Шекспир, «Ричард III»), Айша (Т. Абдумомунов, «Абийир кечирбейт») ж. б. 
 Медалдар менен сыйланган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Стручкова Раиса Степановна

Стручкова Раиса Степановна - советтик балерина, СССР эл арт. (1959 - 2 май, 2005).
 
 1962-жылдан КПСС мүчөсү. 
 1944-ж. Москвадагы хореография окуу жайын (Е. П. Гердттин классы боюнча) бүткөндөн Чон театрда бийчи. 
 Негизги ролдору: Одетта-Одиллия, Аврора (П. Чайковский, «Ак куу колу», «Уйкудагы сулуу»), Жизель (А. Адан, «Жизель»), Китри (Л. Минкус, «Дон Кихот»), Жульетта (С. Прокофьев, «Ромео менен Жульетта»), Мария (Б. Асафьев, «Бахчисарай фонтаны») ж. б. Стручкованын бийи виртуоздуу техникасы менен айырмаланат. 
 Ал чет өлкөлөрдө көп жолу гастролдо болгон. 
 1966-жылдан (1968-ж. А. В. Луначарский атындагы Мамл. театр онор институтунда) классикалык бип боюнча сабак берген. 
 Кинодо да тартылган («Сенин атын» ж. б.). 
 Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдап менен сыйланган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Түзүм-функциялык талдоо

Түзүм-функциялык талдоо ― коомдук кубулуштарды бүтүн тутум катары изилдөө жолу.
 
Маркстик социология боюнча коомдун түзүмдүк бөлүктөрү: коомдук-экономикалык формация, эмгектин болунушу, коомдук турмуштун негизги жактары, маданий-социалдык институттар, коомдун социалдык түзүлүшү. Бул түшүнүк эки мааниде колдонулат: биринчиден, социалдык тутумдун бир болугунун башка бөлүктөрүнө же жалпы тутумга карата аткарар милдети, экинчиден, тутумдун бир бөлүгүнүн өзгөрүшу башка бир бөлүгүнүн өзгөрүшүнө байланыштуу болушу (мисалы, шаар менен айыл калкындагы озгоруулөр индустриянын өнүгүнгүнө байланыштуу) . 

Маркстик социологияда түзүмдүк-функциялык талдоо тарыхый жана себептүүлүк принциптерин бири бирине айкалыштырып, бирдиктүү колдонуунун негизиндө жүргүзүлөт. Мисалы, К. Маркс «Капиталда» капитал түзүлүштүн түзүмдүк өзгөчөлүгүн аныктоо менен бирге анын тарыхый өнүгүшүнүн мүнөзүн ачып көрсөткөн. Вурж. социологияда түзүм-функциялык талдоо тарыхый жана функциялык принципти бирин бирине каршы коюунун негизинде бир жактуу идеалисттик мүнөздө колдонулат (мисалы, Т. Парсонстун абстракттуу теориясы). 

Азыркы социологияда түзүм-функциялык талдоонун өкүлдөрү коомдун өнүтүшүндөгү туруктуулукту, тең салмактуулукту баса белгилеп, адамдын жүрүш-турушун теске салуунун негизги жолу катары дөөлөттөрдү, социалдык ченемдерди эсептешет. Алардын пикири боюнча түзүм-функциялык талдоо коомдук күчтөрду элдештирүүнүн жолдорун издөөгө багытталышы керек. Бул буржуазиянын мүдөөсүнө кызмат кылат.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Социология
Струве Пётр Бернгардович

Струве Пётр Бернгардович - орус саясий ишмери, экономист, философ, «Легалдуу марксизмдин» башкы өкүлү.
 
 Петербург университетинин укук факультететин (1895) бүтүргөн. 
 90-жылдары «Легальные марксисты», «Новое слово» жана «Начало» журналдарын редакциялаган. 
 1896-ж. 2-Интернационалдын 4-конгрессине катышкан. 
 РСДРПнин 1-съездинен (1898) кийин РСДРП БКнын мүчөлөру аны «Россия социал-демократ жумушчу партиясынын манифестин» түзүүгө тарткан. Бирок, ал акырында «Манифесттен» баш тартып, революциялык марксизмдин душманы катары, айрыкча пролетариат диктатурасы жана социалисттик революция жөнүндөгү окууга каршы чыккан. 
 1902-жылдан «Освобождение» журналын редакциялаган, 1903-жылдан «Боштондукка чыгаруу союзунун» жетекчилеринин бири. 
 1905- жылдан кадеттер партиясынын БК мучосу, 2-Мамлекеттик думанын (1907) депутаты. 
 1917-жылкы Октябрь революциясына каршы чыккан. Струвенин көз карашын В. И. Ленин катуу сынга алган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Диас Хосе

Диас Хосе (3. 5. 1895, Севилья - 20. 3. 1942, Тбилиси) ― Испания компартиясынын жана эл аралык жумушчу кыймылынын ишмери. 

Жумушчунун уулу. 
Жумушчу кыймылына өспүрүм кезинен катышкан. 
Ал-Улуттук эмгек конфедерациясына кирген профсоюздар уюмунун жетекчилеринин бири. 
1920-ж. Севильяда жалпы иш таштоону уюштурууга катышкан. 
Бир нече жолу түрмөгө камалган. 
1925-26-ж. Эл аралык пролет, революциялык уюмда (МОПР) иш жүргүзгөн. 
1926-ж. Испания компартиясынын (ИКН) катарына өтөт; ИКПнин Андалузия облустык уюмуна жетекчи, 1932-ж. ИКПнин ген. катчысы. Анын жетекчилиги менен ИКП фашизмге каршы күрөш жүргүзөт. 

1935-ж. Комннтерндин 7-конгрессинде Коминтерн Аткомунун мүчөсү. Диас Хосе башында турган ИКП 1936-39-ж. фаш. козголончуларга жана италиялык -германиялык интервенттерге каршы испан элинин улуттук-революциялык согушунда чечүүчү күчкө айланган. республика кулагандан кийин да өз ден соолугуна карабай компартиянын фашизмге каршы күрөшүнө жетекчилигин уланткан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Испания тарыхы
Диаспор

thumb|upright|Диаспор.
Диаспор (гр. diaspora - бытыроо, чачырап кетүү) - минерал; алюминий кычкылынын оксигидраты. 

Ромб системасында кристаллданат. Өңү ак, саргыч же кызгылт ак, жашыл боз. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 6-7. Салышт. салм. 3,36. Өтө кызытуудан корундга айланат. 
Диаспор негизинен руда минералы катары бокситтерде кезигет. Алюминийлүү тоо тектер менен минералдардын өзгөрүшүнөн пайда болот. Диаспор - алюминий рудасы.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Минералдар
Струве Василий Яковлевич

Струве Василий Яковлевич - орус астроному, геодезист.
 
 Петербург ИАнын акад. (1832; корр. мүчө, 1822). 
 Дерит (Тарту) университетин буткон (1810). 
 Дерит (1818-39), Пулков (1839-62) обсерваторияларынын директору. 
 1813- жылдан кош жылдыздарды кеңири изилдеп, 27 жылдыз параллаксын ишенимдуу жана Лира жылдызынын оздук параллаксын так аныктаган. 
 Ал (1845-47) жылдыз системасынын мыйзам ченемин изилдеп, ага жылдыз статикасынын интеграл теңдемесин кийирген. 
 Саманчы жолундагы негизги тегиздикте жылдыздардын топтолушун, космостук жарык жутулушун жана аны байкоодогу эсептоо ыкмасын иштеп чыккан. 
 Көптөгөн чет өлкө академияларынып жана коомдордун ардактуу мүчөсү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Струве Василий Васильевич

Струве Василий Васильевич - Чыгышты изилдөөчү советтик окумуштуу, Байыркы Чыгыштын тарыхы боюнча адистердин советтик мектебин негиздөөчү, СССР ИАнын акад. (1935).
 
1911-ж. Петербуг университетин бүткөн. 
1916-жылдан (50 жылдай) ЛГУ да иштеген. 
1918-33-ж. Эрмиташдын Египет болумунун башчысы, 1937- 40-ж. СССР ИАнын Этнография, 1941- 50-ж. СССР ИАнын Чыгыш таануу институттарынын директору, 1959-жылдан болум башчысы. 
Бир топ советтик жана чет элдик илимий уюмдардын мүчөсү. 
Струвенин негизги эмгектери Египет, Кичи жана Орто Азия, Түндүк Кара деңиз боюнун тарыхына, маданиятына арналган. 
Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Строфантин

Строфантин - жүрөк-кан тамыр системасына таасир этуучу дарылардын бири.
 
Ал - строфанттын (куртлар тукумундагы өсүмдүк) биол. активдуу заты. Жүрөктүн иши начарлаганда эритмеси венага куюлат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Медицина
Стрептококкоз

Стрептококкоз - коёндун жана канаттуулардын микроб пайда кылчу ылаңы.
 
Стрептококкоз ылаңын илдеттүү коёндор жана канаттуулар таратат, булганыч тоют жана буюм-кечектен да жугат. 
Стрептококкозду пайда кылуучу микробдор организмге теридеги жара аркылуу кирип, тез көбөйө баштайт да, канга тарайт, канда ирин аралаш микроб көбөйөт. Дарттуу канаттуулардын көзүнүн кычыктарынан жаш куюлуп, муундары сезгенет, көпчүлүк учурда шал болот. Стрептококкоз ылаңы коёндордо өтө тез өөрчүп, өлүм-житимге коп учур атат. Ыландын диагнозу клиникалык жана патология-анатомиялык белгилердин, бактериол. изилдөөлөрдүн негизиндө коюлат. 
Дары катары антибиотиктер, сульфаниламид дары-дармеги колдонулат. Ылаңды алдын алуу үчүн шалпы вет.-санитариялык эрежелерди сактоо зарыл. 
Дарт чыккан короо сарайлар 2%түү карбол, лизол, креолин менен дезинфекцияланат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Оору
Стрельченко Иван Иванович

Стрельченко Иван Иванович - эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1966, 1978), шахтёр данкынын толук кавалери.
 
 1959-жылдан КПСС мүчөсү. 
 Эмгек жолун 1948-ж. Херсон кеме куруу заводунда жыгач усталыктан баштаган. 
 1955-ж. «Трудовская» шахтасында (Донецк ш.) өткөөлчү, 1957-жылдан бригадир. 
 Анын бригадасы жаны кен техникасын ийгиликтүү өздөштүрүп, 1966-ж. жогорку техника-экон. көрсөткүчтөргө жетишкен. 
 1976-ж. Донецк политех, институтун бүтүрүп, участканын башчысы. 
 1978-ж. ал башкарган участка эмгек өндүрүмдүүлүгүн, өндүрүштүн натыйжалуулугун жогорулатууда жана план тагтырмаларын орундатууда көрүнүктүү көрсөткүчтөргө жетишкен. 
 Украина КП БКнын мүчөсү (1966). КПССтин 24- съездинин делегаты. 
 СССР Жогорку Советинин (7-8-9-шайл.) депутаты. 
 Стрельченконун туулган жерине коло бюсту орнотулган. 
 Үч Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Страхов Николай Михайлович

Страхов Николай Михайлович - советтик геолог жана геохимик, СССР ИАнын акад.
 
 Москва университетин бүткөн (1928). 
 1934-жылдан СССР ИАнын Геол. институтунда иштейт. 
 Азыркы литологияны түзүүчүлөрдүн бири. 
 Байыркы чөкмө тектердин пайда болуу процесси аныктоодо салыштырма-литологиялык ыкманы пайдаланып өөрчүткөн. 
 Негизги эмгектери Каспий жана Кара дениздердеги, материктик ички көлдөрдөгү, о. эле Тынч, Атлантика, Инди океандарындагы азыркы чөгүндүлөрдүн генезисин изилдөөгө арналган. 
 Литогенездин 4 тиби жөнүндөгү идеяны негиздеп, диагенез, залогенез теорияларын иштеп чыккан. 
 Күйүүчү газ, туз, темир жана марганец рудаларын изилдеген. 
 Чөкмө тектердин геохимиясынын өнүгүшүнө олуттуу салым кошкон. 
 Лениндик (1961) жана СССР мамл. (1948) сыйл. лауреаты. 
 Страхов үч Ленин ордени, 2 Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Диабаз

thumb|Диабаз.
Диабаз (гр. diabas- жиктелүүчү) - толук кристаллдашкан палеотиптүү магмалык тоо тек. 

Хим. жана минералдык курамы боюнча базальтка (долеритке) жакын. Курамында S1O2 анча коп эместиги (45-52%) менен айырмаланат. Өңү каралжын боз же жашыл сымал кара. Структурасы офиттүү (диабаздуу); плагиоклаздын иретсиз жайгашкан кристаллдарынын арасы авгит менен толгон. 

Диабаз калыңдыгы бир нече см ден 200 м ге жеткен, кээде андан да ашкан силл, дайка түрүндө пайда болуп, чокмо тоо тектердин жантайынкы жайгашкан катмарларынын жана жанар тоо лавалары менен туфтарыиын арасында кенири таралган. 

Диабаз жолго төшөөчү таш катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Геология
Феликс Дзержинский

thumb

Дзержинский Феликс Эдмундович (30. 8(11. 9). 1877, Дзержиново имениеси, азыркы Минск обл., Столбцы районуу - 20. 7. 1926, Москва) - советтик мамлекеттик жана парт, ишмер, поляк жана брус революциячыл кыймылына активдүү катышуучу. 

1895-ж. Литва социал-демократиясын уюмуна кирип, анын солчул тарабына кошулган. 
1897-ж. Каунаста поляк тилинде легалсыз «Ковенский рабочий» газетасын чыгарган. Польша жана Латвия социал-демократиясын уюштуруучулардын жана анын жетекчилеринин бири. 
Польшада жана Орусияда парт, иштер жүргүзүп, 1905-07-жылдагы революцияга активдүү катышкан. РСДРПнин 4-(Бириктирүүчү) съездине (1906) делегат, 2-(1-Бүткүл Орусиялык) конференциясына катышуучу. 
РСДРПнин 5-съездинде (1907) партиянын Борбордук Комитетине сырттан шайланган. 1911-ж. РСДРП БКнын чет олкодо туруучу мүчөлөрүнүн Парижде өткөн кеңешмесине катышкан. 
Дзержинский өмүрүнүн 11 жылдан ашуун убакытын түрмөдө, каторгада, айдоодо өткөргөн. Дзержинскийди түрмөдөн 1917- жылдагы Февр. революциясы бошоткон. 

Ал РСДРП (б) нин 6-съездинде БКга мүчө болуп, 1917-ж. 16(29)-октябрда РСДРП (б) БКнын кенейтилген заседаниесинде куралдуу көтөрүлүшкө жетекчилик кылуу боюнча Аскердик-революциячыл парт, борборго, Петроград советинде революциячыл аскер комитетинин курамына шайланган. 
Октбярь куралдуу көтөрүлүшүн уюштуруучулардан. 
Советтердин Бүткүл Орусиялык 2-съездинин делегаты. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Орусия тарыхы
Страутманис Пётр Якубович

Страутманис Пётр Якубович - советтик мамлекеттик жана парт, ишмер.
 
 1944-жылдан КПСС мүчөсү. 
 Дыйкандын үй-бүлөсүнон. КПСС БКга караштуу Жогорку партиялык мектепти бүткон (1954). 
 1937- жылдан байларга жалчы жүргөн. 
 1940-ж. Латвия Коммунисттик Жаштар Союзуна өткөн. 
 Латвияда Совет бийлиги калыбына келтирилгенден (1940, июль), кийин Талсен у-дик комсомол комитетинин бөлүм башчысы. 
 Улуу Ата Мек. согуш мезгилинде Советтик Армиянын катарында (1941-43), Латвиянын оккупацияланган аймагында партизандык отряддын командири (1943-44). 
 1944-жылдан партийный Валк укомунда инструктор, уезддик газетанын редактору. 
 1950-60-ж. партиянын Ане райкомунун биринчи секретары, Латвия КП БКнын бөлүм башчысы, Латыш ССРинин совхоздор министри. 
 1960-65-ж. Латвия КП БКнын секретары. 
 1965-74-ж. Латыш ССР Мин. Советинин председателинин биринчи орун басары. 
 1974-жылдан Латыш ССР Жогорку Советинин Президиумунун председатели, СССР Жогорку Советинин Президиумунун председателинин орун басары. 
 1976-жылдан КПСС Борбордук текшерүү комиссиясынын мүчөсү. 
 Латвия КП БКнын бюро мүчөсү. CСCP Жогорку Советинин (7-10-шайл.) депутаты. 
 Ленин ордени, Октябрь Революциясы ордени, башка 5 орден жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Стратостат

Стратостат - стратосферага, б. а. 11000 м-ден ашык бийиктикке көтөрүлүүчү эркин аэростат.
 
Адам түшө турган Стратостаттын гондоласы жылчыксыз жасалып, жашоону камсыз кылуучу шарт түзүлөт. Стратостаттын аба толтурулган кабыкчасынын толук көлөмү көтөрүлүү бийиктигине жана учуудагы массасына карата 14000ден 105000ге чейин болот. Стратосферанын томонкү катмарына чейин гана көтөрүло турган Стратостат субстратостат деп аталат. Стратостатка орнотулган илимий аппаратура аркылуу аба агымы, космос радиациясы ж. б. изилденет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Аба
Игорь Стравинский

thumb

Стравинский Игорь Фёдорович - орус композитору, дирижёр.
 
 Композиция боюнча Н. А. Римский-Корсаковдон таалим алган. 
 Оркестр үчүн жазылган «Фантастикалык скерцо» жана «Фейерверк» фантазиясы (1908) - алгачкы чыгармалары. Парижде «Зымырык куш» (1910), «Петрушка» (1911), «Касиеттүү жаз» (1913) балеттеринин премьерасы коюлуп, дүйнөлүк атакка ээ болгон. 
 1910-жылдан чет өлкөдө жашап, концерттик ишмердигин уланткан. 
 20-50-жылдары «Эдип падыша» опера-ораториясын, «Орфей» балетин, 2 симфония, оркестр үчүн концерттер ж. б. жазган. 
 1962-ж. СССРге автордук концерт менен келген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Столяров Николай Георгиевич

Столяров Николай Георгиевич - советтик аскер учкучу, эки жолу Советтик Союздун Баатыры (1944, 1945), подполковник (1953).
 
 1944-жылдан КПСС мүчөсү. 
 1941-ж. апрелден Советтик Армияда. 
 Свердлов аскер авиация мектебин (1941) бүткөн. 
 Улуу Ата Мек. согушта (1941-45) учкучтан эскадрильянын командирлигине чейин жеткен. 
 Калинин, Воронеж, Талаа, 2- жана 1-Украин фронтторунда салгылашып, 180ден ашык согуштук учуш жасаган. 
 Согуштан кийин штурмандардын жогорку офицердик Полтава мектебин (1946) жана Аскер-Аба академиясын (1954) буткон. 
 Авиаполктун штурманы жана анын командирине орун басар. 
 1956- жылдан запаста. 
 Ленин ордени, 2 Кызыл Туу, 1 жана 2-дараж. Ата Мекендик Согуш, Александр Невский ордендери менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Стихия

Стихия (гр. stoicheion-башат, тулку негиз, элемент) - 

 1) байыркы грек философторунун окуусу боюнча - табияттын негизги элементтери. 
 2) Табияттын токтотуп турганга мүмкүн болбогон көрүнүшү, күчү (мисалы, бороон). 
 3) Өтмө мааниде көрүп-билип жүргөн көнүмүш чөйрө, шарт (кырдаал), жанга жагымдуу, жакшы тааныш иш, кесип.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Терминдер
Стимул

Стимул (лат. stimulus, сөзмө-сөз - мал айдоочу шиш таяк, шаналак) - иш-аракетти, жүрүм-турумду шарттаган себеп.
 
Стимул материалдык жана моралдык түрдө болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Терминдер
Стероиддер

thumb|Стероиддердин жалпы түзүлүшү, номерленген.
Стероиддер — өсүмдүк жана жаныбарлар, организминде пайда болгон татаал органикалык заттар.
 
Алар оптикалык активдүү, органикалык эриткичтерде жакшы, сууда начар эрүүчү кристаллдар. Стероиддер физиологиялык таасирине жараша бир нече топко бөлүнөт. Ага стериндер, D тобундагы витаминдер, от кислотасы, жыныс жана бөйрөк үстүндөгү бездердин гормондору, гликозиддер, сапониндер, айрым алкалоиддер ж. б. кирет. 

Стероиддердин медицина, ветеринария жана мал чарбасында мааниси чоң болгондуктан алардын биохимиясы жана физиологиялык активдүүлүгү кеңири изилденүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Органика
Стереохимия

Стереохимия - химия илиминин молекулалардын мейкиндикте жайгашуусун изилдөөчү бөлүмү.
 
Стереохимияны таран кислотасынын изомерлерин изилдөө менен 1-жолу франц. окумуштуу Л. Пастер (1848) негиздеген. 
1874-ж. голланд окумуштуусу Я. Вант-Гофф жана франц. окумуштуу Ж. Ле-Бель комуртектин каныккап атому менен байланышкан 4 атом же радикалдар бир тегиздикте жайгапшастан, борборунда көмүртектин атому турган тетраэдрдин бурчтарындагы мейкиндикте жайгашат деп, ар бири өз алдынча Стереохимиянын негизги идеясьш сунуш кылышкан. 

Кийинчерээк физ. методдор менен молекулалардын тетраэдрдик модели толук аныкталган. Азыркы кезде Стереохимиянын маанилүү бөлүгү - конформациялык анализ. Ал молекулалардын мейкиндикте жайгашуусун жана стереоизомерияларды изилдейт. Заттардын касиети алардын мейкиндиктеги түзүлүшүнө көз каранды болгондуктан Стереохимия химия, биохимия, хим. технология жана медицинада чон мааниге ээ. 

Стереохимия органикалык жана органикалык змее химиянын теориялык проблемаларын чечүүдө жардам берет.
Хромосомаларынын санында же түзүлүшүндө айырма бар ата-энелерден пайда болгон аргындарда мейоз бузулгандыктан алар тукумсуз болуп, пайда болгон жыныстык клеткалардан нормалдуу зигота калыптанбайт. Медицинада жана микробиологияда чөйрөдө, организмде микроорганизмдердин же алардын спораларынын жок болушу Стереохимия деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Химия
Десмидиялуу балырлар

thumb|Micrasterias radiata.
Десмидиялуу балырлар - коньюгаттар бөлүмчөсүндөгү жашыл балырлардын катары. 

Десмидиялуу балырлардын 25ке жакын уруусу, 2000 түрү бар. Микроскоп аркылуу көрүнүүчү бир клеткалуу Десмидиялуу балырларлын тиркелишкен узун формалары да кездешет.
Десмидиялуу балырлардын клеткасы борборунда бир ядросу бар симметрнялуу 2 бөлүктөн турат. Ар бир бөлүгү хроматофорлуу. Конъюгация жана бир клетканын туурасынан экнге бөлүнүү жолу менен көбөйөт. 
Десмидиялуу балырлар тузсуз сууларда, көбүнчө чым кондүү саздарда, аки ташсыз көлмөлөрдө. кээ бир түрү топуракта өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Ботаника
Стерилдүүлүк

Стерилдүүлүк (лат. sterilis-онумсуз, тукумсуз) жыныстык жагынан жетилген организмдердин жыныстык кобойууго жондомсуздугу.
 
Адам менен жаныбарларга Стерилдүүлүктүн ордуна көбүнчө тукумсуздук деген термин колдонулат. Стерилдүүлүк мейоздун, жыныстык клеткалардын калыптануусунун бузулушунан, уруктанган энелик клетканын (зиготанын) олуп калышынан жана жыные органдарынын туура эмес оөрчүшүнөн келип чыгат. Стерилдүүлүк тубаса (генетикалык) же чөйрөнүн таасиринен болот. Жыныстык стерилдөө жолу менен жасалма Стерилдүүлүктү пайда кылат. Тур аралык жана алыстан аргындаштырууда пайда болгон аргындарда аргындык деп аталган Стерилдүүлүк учурайт. Буларда Стерилдүүлүк ата-эненин геномдорунун бири бирине туура келбегендигинен болот, себеби зигота олуп калат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Химия