Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ниобий рудалары

Ниобий рудалары - составында казып жана бөлүп алууга арзырлык өлчөмдө ниобий металлы жана анын бирикмелери бар табигый минералдар менен тоо тектердин чогундусу. 

Физ. жана хим. касиеттери жагынан өтө жакын болгондуктан ниобий дайыма тантал менен бирге кездешет. 

Ниобий рудаларынын составындагы негизги минералдар: колумбит (Fe, Mn) (Nb, Та)2Ов (сос­тавында Nb205—50—76%ке чейин), пирохлор (Са, Na) 2 (Nb, Та, Ti)2Oe (ОН, F) (составында Nb2Os—40—70%). 

Мааниси азыраактары: фергусонит — Y(Nb, Та)0<, (мында Nb2Os — 38— 58%), эвксенит—Y(Nb, Ti, Та)206 (мын­да Nb2Os —21—34%). Н. р-нда Nb205— 0,15—0,2% тен кем болбосо, ал өнөр жайлык мааниге ээ. 

Ниобийдин чачынды кенинде колумбит 0,1—0,15 кгдан ашса кен пайдаланылат. Ниобий рудалары көбүнчө жегичтүү жана субжегичтүү (карбонатит, гранит, граносиенит. сие­нит) тоо тектер менен байланыштуу. Экзогендик шартта алгачкы кендердин же составында ниобий минералы бар жегичтүү тоо тектердин бузулуп үбөлөнүшүнөн анын чачынды кени пайда болот. 

Ниобий рудалары авиацияда, ракета курууда, атомдук реакторлордо, элек­троникада ж. б. о. ж. тармактарында колдонулат. Дүйнөдөгү эң ири нио­бий кени Бразилияда (Араша), Канадада (Ока жана Сент-Онор).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Нион макулдашуусу.

Нион макулдашуусу (1937) - Испанияда аскердик-фаш. козголоң чыкканда (1936-ж. 17—18-июль) Испан республикасын блокадалай баштаган фашисттик Германия менен Италиянын суу астында жүрүүчү кемелеринин Жер Ортолук деңиздеги каракчылыгына каршы коллективдүү күрөшүү чаралары жөнүндөгү макулдашуу; 

1937-ж. 14- сентябрда СССР, Улуу Британия, Франция, Турция, Греция, Югосла­вия, Румыния, Болгария, Египет өкүлдөрү Нион шаарында (Швейцария) кол койгон. 

Нион макулдашуусуна кол койгон мамлекеттер «Испаниядагы согушка катыпшаган бардык мамлекеттердин» соода кемелерин коргоого милдеттенишкен. Нион макулдашуусунан кийин Жер Ортолук деңизде соода кемелерине каракчылык кол салуу дээрлик тыйылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Нистатин

Нистатин — козу карын ооруларына каршы колдонулуучу антибиотиктер тобундагы дары. 

Ал кандидамикозду дарылоо боюна алдын алууда таб­летка түрүндө пайдаланылат; Нистатин майы да чыгарылат.
 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Медицина
Нитраттоо

Нитраттоо - аммоний туздарынын нитгэгка микробиол. жол м-н айлануу процесси. 

Топуракта, сууда өтөт. Аны хемосинтездөөчү, нитраттоочу бактериялар пайда кылат. Эки стадиядан турат. Адегенде аммоний иону бактерия менен нитрит ионуна кычкылданып, андан кийин нитрит иону бактерия менен нитрат ионуна кычкылданат. 

Нитраттоочу бактериялар аэробдор болгондуктан, топуракты туура иштетүү анын аба алмашуусун жогорулатып, Нитраттоону жакшыртат. Атмосферада азот кычкылы көбөйгөндө ал топуракка, сууга жаан аркылуу барат да, нитратталат. Бирок нитраттардын сууда артыкча көбөйүшү сууну ичүүгө жараксыз кылат. Сууда нитратты азайтуу үчүн Нитраттоону бөгөөчү хим. дары-дармек колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Нитрометан

Нитрометан, CH3NO2 — алифаттуу эң жөнөкөй нитробирикме.

Сууда эрийт, орг. эриткичтер менен аралашат. Ал эфир целлюлоза лактары, винил полимерлери үчүн эриткич катары, хлорипкринди, кээ бир жарылгыч зат­тарды ж. б. алууда колдонулат. Уулуу зат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Нитрофос

Нитрофос, нитрофосфат — татаал азот-фосфорлуу минерал жер семирткич. 

Составында 38% N жана P20s бар. Преципитат, аммиак селитрасыг жпс, суперфосфат, аммофос. Апатит же фосфориттен алынат. Ал бүкүлү чыгарылат. 

Нитрофос негизги жер семирткич катары колдонулат,

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Нитрофоска

Нитрофоска - составында азот, фосфор жанa калий бар татаал минерал жер семирткич. 

 Нитрофоска фосфат сырьёсун тдордуу калий кошулган азот кислотасы менен бөлүү, гранулдоо жанa кургатуу аркылуу өндүрүлөт. Ал топурак менен өсүмдүктүн бөтөнчөлүгүнө ылайык жолдонулат. 
 Нитрофоска күкүрт кислоталуу, карбонаттуу жанa фосфордуу болуп бөлүшөт. Алардан фосфордуу Нитрофосканын мааниси чоң. Анда азык заттардын үчөө тең бар, фосфаттын үлүшү 50% теп млат. Нитрофосканы үрөн, көчөт менен бирге чачканда жакшы натыйжа алынат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Ништадт тынчтык келишими

Ништадт тынчтык келишими - Орусия менен Швеция ортосунда түзүлүп, Түндүк согушту (1700—21) аяктаган келишим. 

Ал 1721-ж. 30-августта Ништадт шаарында (Фин­ляндия) түзүлгөн. 
Ништадт тынчтык келишими боюнча Орусия Балтика деңизине чыгып, Эстляндия, Ингрия, Карелиянын бир бөлүгүн, Эзель, Даго жанa Мен а-дарын ээлеген; Орусия Швецияга Финляндиянын көп бөлүгүн кайтарган. Келишим боюнча эки өлкө соода байланышын кайра жандандырган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Кваме Нкрума

thumb|Kwame Nkrumah (1961)

Кваме Нкрума (21. 9. 1909, Алтын Жээк, Нкрофул—27.4. 1972)—африкалык улуттук-боштондук кыймылдын ишмери, Гана Республикасына негиздөөчү жана биринчи президенти 1935—45-ж. 

 АКШда Линкольн жанa Пенсильвания университеттерин бүткөн. 
 Алтын Жээк көз карандысыздык алгандан (1957) Гананын премьер-министри, 1960-жылдан президенти да болгон. 
 1966-ж. аскер төңкөрүшүнөн улам кызматынан ажырап, өмурүнүн акырына чейин Гвинеяда жашаган. 
 «Элдердин ортосунда тынчтыкты чыңдаганы үчүн» эл аралык Лениндик сыйл. лауреаты (1961).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Саясат
Категория:Инсандар
Нобиле Умберто

Нобиле Умберто (21. 1. 1885-ж. т., Авелино, Лауро ш. - 30 июль 1978, Рим, Италия) — италян дири­жабль конструктору. 

 Өзү түзгөн «Норвегия» дприжаблинин команди­ри болуп, 1926-ж. Р. Амундсендин экспедицнясына катышкан. 
 1928-ж. Түн. уюлга баруучу «Италия» дири­жабль экспедициясын жетектеген, дирижабль Шинцбергенге жакын ка­тастрофага учураган. 
 Нобиле 1932—36-ж. Москвада дирижабль куруучу-конструктор болуп иштеген. 
 1939-ж. АКШ-га кеткен; 
 Экинчи дүйн. согуштан (1939—45) кийин Италияга кайтып келип, Неаполь университетинде сабак берген.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология
Новарсенол

Новарсенол, неосальварсан— мышьяктуу орг. дары-дармек (составында 19—20% As). 

Негизинен по­топ жара, спирохетоз, кээде өпкө абсцесси жана гангренасы ж. б. ооруларды дарылоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Медицина
Новгород көтөрүлүшү

Новгород көтөрүлүшү (1650) - 17-кылымдын ортосундагы шаар көтөрүлүштөрүнүн бири. 

Анын чыгышына эгиндин кымбагтоосу себеп болгон. Марттын ортосунда башталган Новгород көтөрүлүшүнүн негизги күчү шаардык кедей­лер болуп, аларды стрелецтер колдо- гон. 
Көтөрүлүшчүлер «мыктылардын» короо-жайын талкалап, воевода Ф. И. Хилковду бийликтен четтеткен, зем­ство башчыларын шайлап, шаарды башкарууга митрополит приказчиги И. Жегловду койгон. Падыша Алек­сей Михайлович Новгородго жиберген дворян Соловцов камакка алынган.

Көтөрүлүшчүлөрдүн Псков менен байтаныш жасоо аракети ишке ашкан эмес. Князь И. Н. Хованскжйдпн аскери бир нече күн Новгородцу курчал, 13- апрелде шаарга каршылыксыз кирген. 
Көтөрүлүшчүлөрдүн бешөө өлүм жазасына тартылып, жүздөн ашык адам түндүккө жана Астраханга айдалган

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Тарых
Новгород федалдык республикасы

thumb|Новгород республикасы (1400).

Новгород федалдык республикасы - борбору Новгород ш. бол­гон Рустагы феод, мамлекет (12— 15-к.). 

 1136-жылдан Киевге көз карандысыз бийлик кыла баштаган. Мамлекттик түзүлүшү боюнча ак сөөктүк феод, республика болуп, бийликтин жог. органы аталса да, чын бийликти боярлар жүргүзгөн. 
 
 Новгород федалдык республикасынын чарбасы дыйканчылык жанa мал чарбачылык болуп, шаарларында кол өнөрчүлүк өнүккөн. Новгород көпөстерү Германия, Дания жанa Швеция менен соода жүргүзгөн. 
 Феодалга күңкор дыйкандарды эзүүнүн негизги формасы оброк болгон. 15-кылымдан акча рентасы таралган. 
 Дыйкандар жерге бекитилип, бара-бара өз ээсинен кетүү укугунан ажыраган. 12—13-кылымда феод, эзүүнүн күчөшүнөн элдик көтөрүлүштөр кобөйгөн (1136, 1207, 1228—29, 1270, 1418, 1446—47). 
 13-кылымдын 1-жарымында Новгород федалдык республикасынын калкы Балтика боюндагы элдер менен бирге Германия, Швеция жанa Дания феодалдарынын агресспясына каршы күрөшкөн. 
 Новгород федалдык республикасы монгол-татар залалын тарткан эмес, бирок Алтын Ордого салык төлөп турган. 
 
 Новгород федалдык республикасындагы таптык карама-каршылыктардын күчөшүнөн пайдаланган Москва княздыгы 1478-ж. аны биротоло Борбордоштурулган орус мамлекетинин составына кошкон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Новер, Жан Жорж

Новер, Жан Жорж (29. 4. 1727, Па­риж —19. 10. 1810, Сен-Жермен-ан- Ле) — франц. балетмейстер, хореогра­фия өнөрүнүн реформатору жана теоретиги, балет театрын негиздөөчүлөрдүн бири. 

 Бийчи Л. Дюпреден таалим алган. 
 1743-жылдан бийлей баш­таган. Биринчи ирет «Опера комик» театрында (Париж) «Кытай балетин» (1754) койгон. 
 Андан кийин Лион менен Марселде (1758—60), Штутгартта (1760—67), Вена менен Миланда (1767— 74) бир нече балет коюп, новатор катары таанылган. 
 Новердин өнөрү төбөлдөргө жакпай, ошол себептүү көп жылдар бою Парижде иштөөгө мүмкүнчүлүк ала алган эмес. 
 1775—80-ж. Париж операсында иштеген. 
 Чет өлкөлөрдө спектаклдер коюп, адабий- теориялык эмгектер жазган. 
 Новердин өнөрү дүйн. балет өнөрүнө таасир тийгизген.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Маданият
Новиков, Александр Александрович

Новиков, Александр Александрович [6(19). И. 1900-ж. - 3 декабрь 1976, Москва] — сов. аскер ишмери, авиациянын башкы маршалы (1944Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении маршалу авиации Новикову А. А. военного звания главного маршала авиации» от 21 февраля 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 29 февраля (№ 12 (272)). — С. 1), эки жолу Советтер Союзунун Баатыры (17.4. 1945; 8. 9. 1945), проф. (1958). 

1920-жылдан КПСС мүчөсү. 
1919-жылдан Кызыл Армия да. Гражд. согушка (1918—20) катышкан. 
«Выстрел» курсун (1922) жана М. В. Фрунзе атн. Аскер академиясын (1930) бүткон. 
1938-жылдан Ле­нинград аскер округунда ААК штабынын начальниги. Улуу Ата Мек. согушта (1941—45) Түн. 
(1941-ж. августтан Ленинград) фронтунун, 1942- жылдан ААКтын, 1953-жылдан алыска учуучу авиациянын командачысы. 
1956-жылдан запаста. СССР Жог. Советине (2-шайл.) депутаты. 
Үч Ле­нин ордени, башка 9 орден жана медалдар, ошондой эле чет өлкөлүк бир нече орден менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Категория:Улуу Ата-Мекендик согуш
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Анатолий Новиков

Новиков, Анатолий Григорьевич - ((18 (30) октябрь 1896, Скопин — 24 сентябрь 1984, Москва) — сов. композитор жана коомдук ишмер, СССР эл арт. (1970). 

 1952-жылдан КПСС мүчөсү. 
 1921—27-ж. Москва консерваториясында окуган. 
 1920—30-ж. өздүк көркөм чыг-лык хорунун, 1930—43-ж. ВЦСПСтин жана Бүткүл союздук радионун ыр ансамблинин жетекчиси. 
 Новиковдун бардык ыры (500дөн ашуун) патриоттук темада жазылган. 
 Анын «Россия» (сөзү С. Я. Алымовдуку), «Жолдор» (сөзү Л. Ошаниндики), «Дүйнөлүк демократиялык жаштар гимни» (1947, сөзү Л. Ошаниндики), «Коммунисттик бригадалар маршы» (сөзү В. Харитоновдуку) ж. б. ырлары кеңири белгилүү. 
 
 Новиков — «Сологой» (1957), «Өзгөчө тапшырма» (1965), «Кара кайың» (1969), «Василий Тёр­кин» (1971) ж. б. муз. комедиялардын автору. 
 
 РСФСР Жог. Советине (5—8-шайл.) депутат. СССР мамл. сыйл. (1946, 1948) лауреаты. Ленин ордени, Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Маданият
Новиков-Прибой

Новиков-Прибой (чын фамилиясы — Новиков) Алексей Силыч [12(24). 3. 1877, Тамбов губ-ндагы Матвеев кыш., азыркы Рязань обл.. Сасов району — 29. 4. 1944, Москва] — орус совет жазуучусу. 

 Дыйкан үй-бүлөсүнөн. 
 1899—1906-ж. Балтика флотунда матрос болуп кызмат өтөгөн. Орус-япон согушунда (1904—05) Цу­сима салгылашына катышкан. 
 Чыгаралары 1906-жылдан жарыяланат. 
 Туңгуч аңгеме жыйнагы («Деңиз аңгемелери») 1917-ж. жарык көргөн. Революциялык иши үчүн кысымга алынып, эмиграцияда жашаган (1907— 13). 
 Чыгармачылыгын орус реалисттик адабиятынын нугу менен өөрчүткөн. 
 Кийин М. Горькийдин да таасири тийген. Мыкты чыгармасы — «Цусима» (1—2- бөл., 1932—35; 4-редакциясы — 1940, СССР мамл. сыйл., 1941). Мында орус моряктарынын, прогрессчил сфпцерлердин баатырдык иштерин баяндап, калың элдин рев-ячыл аң-сезиминин калыптанышын көрсөтөт, падыша флотундагы командачыларлын жоопкерсиздигин ашкерелейт. 
 Улуу Ата Мек. согуш мезгилинде душманга каршы калеми менен күрөшүп, сов. флот жөнүндө очерктер, макалалар жазган, «1-рангадагы капитан» аттуу роман баштан, анын 1—2-бөлүгүн (1942—44) бүтүргөн. 
 
 Айрымчыглдары чет, СССР элдеринин тилдерине (кыргыз тилине да) которулган. Эм­гек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Маданият
Новокаин

Новокаин ― ооруну сездирбөөчү дары. 

Новокаиндин эритмеси белгилүү чөйрөнүн сезгичтигин жоготууда, ново­каин блокадасын жасоодо, кан тамыр ташыганда, экземада, ошондой эле кээ бир анабиотиктерди эритүүдо колдонулат.
 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Медицина
Новокаинамид

Новокаинамид — жүрөктүн ритми бузулганда пайдаланылуучу да­ры. Новокаинге окшоп, сезгичтикти жогото турган касиети да бар. 

Новокаинамид жүрөк тез какканда, аритмияда табличчка жанa эритме түрүндө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Медицина
Новокуйбышевск

thumb|Новокуйбышевск.
Новокуйбышевск — Россиянын Куйбышев областындагы шаар.
 
Волга дарыянын сол жээгинде (6 км). 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Орусия шаарлары
Новомосковск

Новомосковск (1934-жылга чейин Бобрики, 1934—61-ж. Сталиногорск) — Россиянын Тула областындагы шаар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Орусия шаарлары‎
Новочеркасск

thumb|Новочеркасск.
Новочеркасск – Россиянын Рос­тов обл-ндагы шаар. Ак-Сай суусунун оң жээгинде (Дондун куймасы). 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Орусия шаарлары
Виктор Ногин

Ногин, Виктор Павлович (парт, жашырын аты Макар ж. б.) [2(14). 2. 1878, Москва — 22. 5. 1924, ошол жерде] — советтик мамл. жана парт, ишмер. 

 1898-жылдан Компартия мүчөсү. 
 Приказчиктин үй-бүлөсүнөн. «Искранын» агенти. С.-д. «Рабочее знамя» тобунун мүчөсү болгон. 
 1898-ж. Полтавага айдалган. 
 1900-ж. Лондонго кеткен. В. И. Ленин менен кат алышып турган, кийин (Мюнхенде) жолугушкан. 
 1905-ж. Петербург, 1906-ж. Баку, 1906—08-ж. Москва парт, комитеттеринин мүчөсү. 
 Жети жолу камакка алынып, сүргүнгө айдалган. Реакция жылдарында меныпевиктерге келишкич позиция да болгон. 
 1917-ж. февралдагы бурж.-демокр. рев-ядан кийин жумушчу депутаттарынын Моск­ва советинин пред-лине орун басар. 
 1917-ж. сентябрдан пред-ль. 1-шайд. ББАК мүчөсү. Биринчи ЭКСте соода жана өнөр жай эл комиссары. 
 1917-ж. 17- ноябрда партиянын Борб. Комитетинин саясатына макул эместигин бпл- дирип, ЭКСтин составынан чыгаруу жөнүндө өтүнгөн. Кийин каталыктарын мойнуна алган. 
 1918-жылдан Эмгек комиссарынын орун басары, Бүткүл союздук эл чарба Советинин Пре­зидиум мүчөсү. 
 1922-жылдан өмүрү- ги акырына чейин Бүткүл россиялык текстиль синдикатынын башкарvасынын пред-ли. 
 Партиянын 5, 6- сьездинде жанa 7-конф-яда БКга мүчөлүккө, 9-съездде Борб. текшерүү томпссиясына мучөлүккө шайланган. 1921—24-ж. РКП (б) нин Борб. текшерүү комиссиясынын председатели. 
 Сөөгү Кызыл аянтка коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Орусия
Категория:Инсандар
Ногой талаасы

Ногой талаасы - Кавказ улагасындагы жарым чөлдүү түзөң аймак, Терек жана Кума д-ларынын аралыгында (көпчүлүк бөлүгү Дагестанда).
 
 Бийикт. батышында 170 мге чейин, чыгышы деңиз деңгээлинен төмөн (—28 м). 
 Ногой талаасынын көпчүлүк бөлүгүн кум массивдери ээлейт. 
 Негизинен шыбак, баялыш өсүмдүктөрү үстөмдүк кылат. 
 Аймагынын 70% кышкы жайыт (кой багылат) катары пайдаланылат. 
 Ногой талаасы сугатка сууну Терек-Кума каналынан алат.
 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Кавказ
Ноёндор

Ноёндор (монг. ноён — мырза, оён, князь) — Монголиядагы ак сөөк феодалдар; Адегенде (11—12-к-дын 1-жа­рымында) Ноёндор байыркы монгол ак сөөк урууларынын кол башчысы, 12-кылымдын 2-жарымынан феодалдашкан ак сөөктөр өкүлү. 

 Монгол феодалдык империясындагы (13—14-к.) феод. тан. Феод, бытырандылык убагында (14— 17-к.) хан бийлигине көз карандысыз феод, ээликтердин башкаруучулары. 
 Манжурия үстөмдүгү кезинде (17— 20-кылымдын башы) саясий өз алдынча-ыгынан ажырап, 1911—19-ж. ага кайра жеткен. 

Монгол элдик революциясынын (1921) натыйжасында Ноёндор бийлигинен тайыган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Тарых
Номдор

thumb|upright|Номдор.
Номдор (гр. νομός / nomós — область, ок­руг) — Байыркы Египеттин админ, округ дары.

Ар бир Номдордун саясий жанa диний борбо­ру, аскерн. символ гербн жанa колдогон кудайы болгон. 

Номдордун админ, ап­параты номархка баш ийген. Алардын саны жанa аянттары туруктуу болгон эмес.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Байыркы Египет
Номерлөө

Номерлөө (лат. numeratio — саноо), эсептөө
 
 1) сандарды катар белгилөө жанa ат коюу ыкмаларынын жыйындысы (эсептөө, сандар); 
 2) ырааттуу жайгашкан буюмдардын цифра менен белгилениши. Китептердин, кол жазмалардын беттерин Номерлөө пагинация деп да аталат.
 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Номер тергич

Номер тергич - чакырылуучу абонентти линия менен байланыштыруу процессинде телефон аппаратынын АТС приборлорунун иишн башкаруучу түйүнү. 

Абоненттин номерин айландыруу ыгына жараша Номер тергич дискалык жанa кнопкалык болуп айырмаланат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Техника
Номограмма

Номограмма (гр. nomos — закон жанa ...грамма) — функциялык көз карандылыкты керсөтүүчү чийме. 

Номограмма эсептегич каражат катары инженердик эсептөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Номография

Номография (гр. nomos — закон жанa ...графил)—математиканын но­мограмма түзүүнүн теориясын жана практикалык методдорун бириктирген бөлүмү.

Номограмма өзгөрмө чоңдуктун чийме берилген аймактагы өзгөрүшүн сүрөттөйт жанa функциянын ошол аймактагы ар бир маанисин номограммада белгилүү бир геом. элемент (чекит же сызык) менен аныктайт. Мис., кескичтин ос жанa ф бурчтарынын мааниси белгилүү, эми аны курчуткуч станокто орнотуунун бурчун (ау) табыш керек. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Математика
Нонет

Нонет (лат. nonus — тогуз дегенден) — 

 1) тогуз аткаруучу (көбүнчө аспаптык) үчүн сонет-цикл формадагы чыгарма. Негизин квартет же квинтет түзөт да, ага ар кандай үйлөмө аспап кошулат.
 2) Тогуз аткаруучудан турган ансамбль.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Маданият
Ноннус

Ноннус— өлчөгүч прибордун негизги шкаласынып бөлүктөрүнүн үлүштөрү эсептеле турган жардамчы шка­ла. 

Азыркы Ноннустун алгачкы түрүн француз математиги Бернье сунуш кылгандыктан Ноннус көп учурда верньер деп аталат. 

Ноннус сызыктуу, бурч өлчөгүч, спиралдуу, трансверсаль ж. б. болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Ноо

Ноо - жыгач же темир-бетон аштоо; аштоо сымал арык. Ал суу чыгаруу, эгин сугаруу, жыгач агызуу, балык өткөрүү, тегирмен барасын жfyа ГЭС турбиналарын айландыруу, малга жем, туз берүү үчүн пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Технология