Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ысык-Көлдөгү Кокон чептерин талкалоо аракеттери

Ысык-Көлдөгү Кокон чептерин талкалоо аракеттери 19-кылымдын 40-жылдарында кыргыздардын Кокон хандыгына каршы көзкаранды эместик үчүн кыймылы күчөп, Кыргызстандын түндүк-түштүгүндөгү кеңири аймакты камтыган. Буга 1842-жылы ордодогу козголоң жана Мадалы хандын өлүмү оңтойлуу шарт түзгөн. Анткени козголоң чыгарган феодалдык топтордун чыр-чатагы, бийлик талашкан ичара күрөштөрү хандыкты начарлаткан, Ордодогу окуяларга алагды болгон кокондук төрөлөр кыргыз элинин боштондук кыймылын тез арада басып коё алмак эмес жана ага кудурети жеткен эмес. Айрым аймактарда бул жылдары кыргыздар кокондук чептерди кыйратууга аракет жасашкан. Бөтөнчө Ысык-Көлдүк кыргыздардын кыймылы баскынчыларды кыйла кыйынчылыктарга, зор жоготууларга дуушар кылды. Көл кылаасындагы көтөрүлүш 1842-жылы башталып, ага көпчүлүк айылдардын калкы катышкан. Элдик кыймылды токтотуп коюуга чептерде жетиштүү сандагы сарбаздар жок эле. Каракол, Барскоон жана Коңурөлөң чептеринде 40–60тан гана сарбазы бар чакан кошуундар турган. Сарбаздар соода кербендерин кайтарчу жана зекет жыйноодо зекетчиге көмөк көрсөтүшчү. Алар кыргыздардын кысымына туруштук бере алышкан жок. 1843-жылы Ормон хан башкарган кыргыздар кокондук кошуундарды, зекетчилерди Ысык-Көл өрөөнүнөн кууп чыгып, алардын чептерин талкалашкан. Натыйжада, Ысык-Көл ойдуңунда Кокон хандыгынын үстөмдүгү жоюлуп, кыргыздар хан бийлигинен убактылуу кутулган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ырк битиг

Ырк битиг – 12 үзүндүдөн турган байыркы түрк руна жазуусу. А.Стейндин Чыгш Түркстанга жасаган 2-экспедициясында Гансу провинциясынын Дунхуандагы «Үңкүр китепканасынан» табылган. Эл арасында «Бал ачуу» (алдын ала айтуу) же «Насыят китепчеси» деп аталат. Анда түрк элинин насыят, макал, элдик ишенимдери чагылдырылган. Жазууда (105 сап) 65 насыят камтылган. Британия музейинде сакталууда. В. Томсен тарбынан чечмеленген. Бул котормо азыркыга чейин болжолдуу деп саналат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шыралга

Шыралга – аңчылык жөрөлгөсү. Мергенчи аңчылыктан кайтып келе жатканда алдынан чыккан адам шыралга берүүсүн сураган. Адатта мергенчи өзүнүн олжосунан эт кесип берген. Бул жөрөлгө мергенчилик ырым-жырымдарынан болуп саналат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шылк этме

Шылк этме – жоокер куралы. Шылк этме адегенде таштан, колодон, кийин коргошун же темирден жасалган. Муштумдай таштын, темирдин ортосун тешип, аны 2 сөөмдөй москоол жыгачтын бир учуна аштап, 2-учу жазы калың кайыш менен 60–70 см узундуктагы таякчанын учуна бекитилген. Шылк этме бир нерсенин ары жагына же калкандын астына коргологон душманды чабууга ыңгайлуу болгон.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шуру

Шуру – моюнга тагылуучу асем буюм. Аны маржан деп да аташкан. Шуру желбирөөчкө, жаак мончокко, чач учтукка өткөрүлөт, элечектин тартмасы,чыны кап, кайчы кап, күзгү каптын бетине, шөкүлөгө жана тыш кийимдердин өңүрүнө бастырылат. Элдик зергерчиликте кыз-келиндердин кооз буюмдары, ат жабдыктары шуру менен асемделген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шура-и Ислам

«Шура-и Ислам» (араб- «Ислам кеңеши») – 1917–18-жылы Түркстандагы диний-саясий уюм. 1917-жылы мартта Ташкенде түзүлгөн. Ага улуттук буржуазия, улутчул интеллигенция, мусулман дин кызматкерлеринин өкүлдөрү кирген. «Шура-и Ислам» убактылуу өкмөттүн Түркстан комитетинин өкүлү болуп, жергиликтүү капиталисттердин жана жер ээлеринин кызыкчылыгын көздөп, Россиянын курамында Түркстан улуттук-мусулман автономиясын түзүү жана менчик үчүн күрөшкөн. Анын бөлүмдөрү Түркстандын бардык шаарларында иш жүргүзгөн. «Шура-и Исламда» жадиддер жана уламачылар (дин кызматкерлери) өз ара бийлик үчүн күрөшкөн. 1917-жылы июнда уламачылар «Шура-и Исламдан» чыгып, «Шура-и-Улама» («Аалымдар кеңеши») уюмун түзгөн. Октябрь революциясынан кийин «Кокон автономиясын» жарыялашат. Бул уюмдар (мусулмандардын коомдук-саясий, маданий реформаторлору) 1918-жылы февралда «Кокон автономиясы» талкалангандан кийин бул эки уюм тең жоюлуп, анын мүчөлөрү басмачылык кыймылга кошулуп кетишкен.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шишдөбө шаар чалдыбары

Шишдөбө шаар чалдыбары – 6–12-кылымга таандык шаардын калдыгы. Карабалта шаарынын түндүк тарабынан орун алган. Ал төрт чарчы коргондолгон эки катар дубал чептен турат. Ички чептин узундгу 12 км, сырткы дубалдыкы 28 км. Шаар эки бөлүктөн: борбордук бөлүктөн жана аны айланта калк жашаган шахристандан турган. Цитадели шаардын түштүк-батыш тарабында жайгашкан. Археологиялык казуу иштери шаардын борбордук урандыларында жүргүзүлүп, турак-жайлар, чарбалык маанидеги курулуш бөл-мөлөрү, карапа идиштер, айнектен, металлдан жасалган буюм-тайымдар, ошондой эле 11– 12-кылымга таандык караханийлер дооруна таандык күмүш жана жез тыйындар табылган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шишдөбө кенчи

Шишдөбө кенчи 1976-жылы Кара-Балта шаарынын түндүгүндөгү Шишдөбө шаар чалдыбарынан табылган. Жез менен коргошундун куймасынан (сплав) жасалган 4859 даана тыйындан турат. Тыйындар эки карапа идишке (хумга) салынып, 1,5 м тереңдикке катылган. Алардын сакталышы жана жасалыш сапаты начар болуп, 60–70% жезден жана 15–31% коргошундан турган. Тыйындардагы жазууларда Аксикент, Барскоон, Өзгөн, Күзордо, Маргалаң шаарынан чыгарылгандыгы жөнүндө маалымат бар.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
аарынан чыгарылгандыгы жөнүндө маалымат бар.
Которуштуруу файлы

Которуштуруу файлы ...

 Түшүндүрмө 
Тез эске батпаган програмды жана берилиштердин бөлүктөрүн сактоо үчүн Windowsдо колдонулган катуу дисктеги жашыруун файл. Которуштуруу файлы жана физикалык (тез) эс виртуал эсти түзөт. Зарыл болгонго жараша Windows берилиштерди которуштуруу файлынан тез эске (аларды колдонуу үчүн) жана тескерисинче (жаңы берилиштер үчүн орун бошотуу максатында) аракеттенет. Которуштуруу файлы ошондой эле виртуалдык эс файлы деп дагы аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы, У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Маалымат технологиялары‎
Дулу

Дулу - Батыш Түрк кагандыгынын курамына кирип, бир уруудагы он окко бөлүнүп, дулу жана нушиби аталган беш уруктун конфедерациясы. Аталган экөөнүн ортосунда Батыш Түрк каганатында алдыңкы күч болуш үчүн ар дайым атаандаштык жүрүп турган. Дулулардын союзуна Батыш Түрк кагандыгынын чыгышындагы (Иле өзөнүнүн бою) беш аймакты ээлешкен чумугун, хулуву, нешетидун, туциши, хелоши жана шуниши чубин уруктары киришкен. Ар бир уруктун башына бирден шад шайланып, бийлик белгиси катары ага жаанын жебеси тапшырылган. Чуло-хан Тамандын тушунда (604-611-жылдарда башкарган) кагандыкты дулу союздары бийлеп, бирок, бир аз убакыттан кийин Шегуй-хандын бийликке келиши менен, нушиби уругу үстөмдүк кылууга жетишкен. Кийин Тонжабгу-каган реформа жүргүзүп (618-630), дулу менен нушибинин укугун теңештирген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5
 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим

Категория:Байыркы түрк уруулары
Дункана, Кочуке уулу

Дункана Кочуке уулу (1886, Нарын облусу, Нарын району Эчки-Башы айылы – 1981, ошол эле жер) – семетейчи. 1930-ж. айыл кеңешинин төрагасы, кийинчирээк чабан болуп иштеген. Адегенде Тыныбек манасчынын нускасын алган. «Манас» айтуунун чеберчилигин Чоюке, Дыйканбай манасчылардан үйрөнгөн. Замандаштары Саякбай Каралаев, Мамбет Чокморовдор менен тааныш болуп, таасирлерин алган. «Семетейди» жакшы өздөштүрүп, элге семетейчи катары таанылган. Дунканадан «Манас» эпосунун «Семетей» бөлүгү толук, ал эми «Манастын» өзүнөн «Манастын балалык чагы», «Кө-көтөйдүн ашы», «Чоң казат» деген салттык туруктуу окуялар жазылып алынган. Анын вариантын филолог-окумуштуулар С. Бегалиев, Р. Сарыпбеков кагаз бетине түшүрүп, КР УИАнын кол жазмалар фондуна 1965–67-ж. тапшырышкан.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Нарын районунда төрөлгөндөр
Категория:Туулгандар 1886-жылы
Категория:Өлгөндөр 1981-жылы
Дунган атчандар полку

Дуңган атчандар полку Түркстан Республикасынын 1920-ж. 8-февралдагы токтому боюнча Орто Азиядагы ак гвардиячыларга жана басмачыларга каршы түзүлгөн. Верный жана Пишпек уезддеринен куралган полктун кол башчысы революционер Магазы Масанчи болгон. 1921-ж. Фергана өрөөнүндө Максум, Халбут корбашылардын, Кагар молдонун бандаларын талкалаган, Уратөбө районунун басмачылардан 3 ай коргогон. 1923-ж. басмачылардын негизги күчтөрү талкалангандан кийин таркатылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Таштан Дүйшемалиев

Дүйшемалиев, Таштан (1923-жылы туулган, Чүй облусу, Кант району, Карагайбулак айылы) – тарых илимдеринин доктору (1969), проф. (1972). 1950-ж. Кыргызстан мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөн. 1950–72-ж. Кыргызстан ИАнын Тарых институтунда кенже, улук илимий кызматкер. 1972–83-ж. К. И. Скрябин атындагы Кыргызстан айыл чарба институнда КПСС тарыхы кафедрасынын профессор, 1983-жылдан Кыргызстан ИАнын Тарых институнда улуу, жетектөөчү илимий кызматкер. Анын илимий эмгектери Кыргызстандын айыл чарбасын изилдөөгө багытталган. Ал 90го жакын (анын ичинен 8 монография) илимий эмгектин автору.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Чүй облусу
Категория:Туулгандар 1923-жылы
Дыйкандар аскери

Дыйкандар аскери ― 1918-жылы жайында Жалал-Абад аймагындагы Көгарт өрөөнүндө басмачылардан коргонуу максатында түзүлгөн майда кошуундар бирикмеси. Дыйкандар армиясы Фергана облустук штабына баш ийген. Бирок аскер комиссары Осиповдун көрсөтмөсү боюнча Дыйкандар аскеринин катарына ак гвардиячы офицерлер кирип алып, Совет бийлигине каршы козголоңдорду уюштурушкан. 1919-жылдын июлунда Дыйкандар аскеринин жетекчилери кулак Монстров, штабдын начальниги генерал Муханов, корбашы Мадаминбек макулдашып, сентябрда Ош менен Жалал-Абадда Совет бийлигин кулатышкан. Анжиянды курчап, ала албай коюшкан. Бирок Кызыл Аскеринин бөлүктөрү козголоңчуларды талкалаган.

 Булактар 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жаздоо, көктөө

Жаздоо, көктөө — жазгы мал жайыты. Кыштан чыккан малды эрте жазда, көктөмдө кыштоого жакын жайгашкан жаңы чыгып келе жаткан көккө коё берген. Күн өткөн сайын жаздоонун чөбү саргайып, отун жогото баштаганда, мал бийик тоолорго өрлөй баштаган. Элдин жайлоого көчүү камылгасы жаздоодо башталган. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жазыкечүү көрүстөнү

Жазыкечүү көрүстөнү – б. з. ч. 2-миң жылдыктын аягы – 1-миң жылдыктын башына (коло доору) таандык чарчы, тегерек түрүндө тизмектелип, тегерете таш менен курчалган мүрзөлөр. Кетментөбө өрөөнүндөгү Көкбел ашуусунун этегинде, Бишкек–Ош жолунун эки тарабында. Археолог Н. Г. Галочкина 125 мүрзөнү изилдеген. Ар бир мүрзөнүн көлөмү 3–5 мге жетип, маркумдардын сөөгү бүрүштүрүлгөн абалда же сөөгү өрттөлүп, анын күлү карапа идишке салынып көмүлгөн. Маркум менен кошо карапа идиштер, аземдик буюмдар, коло сөйкөлөр ж. б. буюмдар коюлган. Карапалардын беттери ар кандай геометриялык фигуралар, оймо-чиймелер менен кооздолгон.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жакыпбек элчи

Жакыпбек – орус падышалыгына барган элчилердин бири. Бугу уруусунан. 1813-ж. 21-ноябрда 4 киши болуп (анын бири–Качыбек Шераалы уулу), Ысык-Көлдөн чыгып, 1814-ж. 5-январда Семипалатинск чебине жетишкен. Андан ары Тобольск шаарына барып, Сибирдин генерал-губернаторуна жолугушуп, кыргыздардын орустар менен соода байланышын түзүүнү жана кыргыздардын жери аркылуу Кытай, Тибет, Кашкар, Жаркент тарапка өтүүчү орус соодагерлерине жардам көрсөтүүнү кааларын оозеки билдиришкен. Ошондой эле Санкт-Петербургга падыша менен жолугушууга жөнөтүүсүн өтүнүшкөн. Бирок Санкт-Петербургдун алыстыгына байланыштуу кыргыз элчилеринин өтүнүчү канааттандырылган эмес. Ал эми Жакыпбекке капитан наамы ыйгарылып, аты жазылган кылыч тапшырылган; акак таштуу шакек менен сыйланган. Элчилер 1815-ж. кайтып келишкен.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Швец-Базарный Григорий Иванович

Швец-Базарный Григорий Иванович (1878, Орусия империясы, Воронеж губерниясы, Павловка уезди–1947) – Пишпек уездинде Совет бийлигин орнотуу үчүн күрөшкөндөрдөн. 1905–1907-жылы революциячыл кыймылга катышкан. 1917-жылдын жайынан Пишпекте солдаттар арасында революциячыл иш жүргүзүп, анын ичинде Иваницин жана И.С. Меркундун большевиктер тобу менен байланышта болгон. 1918-жылдан Пишпек солдат, жумушчу депутаттар советинин төрагасы болуп иштеген. "Пишпекский листок" гезитинин редакторлорунун бири. Кийин чарба кызматтарында иштеген.
 Булактар 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Жалпакдөбө, көрүстөн

Жалпакдөбө көрүстөнү – 3–4-кылымга таандык археологиялык эстелик. Алай өрөөнүнүн Сарыташ кыштагынын түштүгүндөгү Демей колотунда жайгашкан. Ички түзүлүшү боюнча жөнөкөй тик бурчтуу жана жарма көр түрүндө болгон. Дөбөлөрү топурактан жана таш аралашмасынан турган. Жалпакдөбө көрүстөнүнөн оймо-чиймелүү, капталында эки арстандын башы түшүрүлгөн кооз айнек ваза, алтын беткеп, майда алтын буюмдар жана тыйындар табылган. Археолог А. Абетеков тарабынан изилденген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шарт көрүстөнү

Шарт көрүстөнү – б. з. ч. 7–2-кылымга таандык археологиялык эстелик. Алай районунун Кызылкыштак айылына жакын Шарт коктусунда жайгашкан. Көрүстөн тегерек түзүлүштө болуп, айланасы таш менен курчалган. Көрүстөндөрдүн үстүнө төрт чарчы сымал таш курулушу курулган. Көрүстөндүн ичинен бүрүштүрүлгөн адамдын сөөгү, карапа чөйчөгү, ошондойэле сырдалып оймо түшүрүлгөн карапа сыныктары, жыгач аяк, коло сөйкө, көк түстөгү шурулар табылган. А. Н. Бернштам тарабынан изилденилген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шап

Шап, билекке чабуу – элдик оюндардагы жазанын түрү; жеңилген оюнчуну жазалоо ыкмасы. Макулдашуу боюнча утулган баланын билегин түрүп, баш бармак, аты жок, чыпалак үчөөнү катуу жумуп, сөөмөй жана ортону менен билекке чабат. Шаптын саны оюн башталарда белгиленет.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шамшы кенчи

Шамшы кенчи – 4–5-кылымдагы көчмөн уруулардан калган мүрзөлөр, Кочкор районунун Шамшы айылынан 1976-жылы табылган. Кенчте б. з. ч. 2-миң жылдыктын 2-жарымына тиешелүү 27 буюм (балта, балка, көзөөч, керки, орок, найзанын башы, устара, күзгү, того, шакек, илгич, шибеге, төөнөгүч жана башка) болгон. Кенч 0,30–0,40 см тереңдикте жайгашкан. Шамшы кенинен табылган көпчүлүк буюмдар Жетисуу, Фергана, Казакстан, Алтайды бириктирген андрон маданиятында кездешкен металл буюмдарга окшош. Шамшы ккенин изилдеген Ы. Кожомбердиевдин жана Е. Е. Кузьминанын айтымында устаранын табылышы батыш аймактар менен байланышы болгондугун айгинелейт. Шамшы кенчин Н. В. Рындина, А. Д. Дегтярева, В. Д. Рузанов химиялык-технологиялык жактан изилдешип, аларды даярдоонун ыкмаларын, эзелки кол өнөрчү-лөрдүн деңгээлин жана буюмдардын келип чыгыш маселелерин чечүүгө жардам беришкен. Буюмдардын көпчүлүгү жез менен калайдын куймасынан калыпка куюлуп жасалган. Калыптан чыгарылгандан кийин жылмалангандыгы, оңдолгондугу баамдалат. Куралдарды чыңоонун алдында ысытышкан, муздак чабылгандары да бар. Технологиялык изилдөөлөргө караганда бирдиктүү металл иштетүү ыкмасы болгон. Жасоо ыкмалары коңшу аймактарга окшош болсо да, жергиликтүү уздар жасагандыгы анык.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жалпакташ, көрүстөн

Жалпакташ көрүстөнү – б. з. ч. 6–4-кылымындагы көчмөн сак урууларынан калган дөбө мүрзөлөр. Кетментөбө өрөөнүндөгү Узунакмат дарыясынын оң өйүзүндө, отуздай мүрзөдөн турат. Көрүстөндүн диаметри 8–21 м, бийиктиги 0,4–2,5 м. Эстеликтин 8 дөбө мүрзөсү изилденген. Сөөктөр төрт чарчы формадагы чуңкурга коюлган; карапа идиштер, кийимге кадалган жука алтындан жасалган кооздук буюмдар табылган. Айрыкча жука алтынга басып түшүрүлгөн адамдын башы жана жырткыч куштун сүрөтү түшүрүлүп, кийимге кадалуучу алтын каңылтыр кызыгууну туудурат.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шакек салмай

Шакек салмай, шакек катмай, шакек жашырмай – кыргыздын элдик оюну. Көбүнчө улан-кыздар ойношот. Оюнчулар эки алаканын бириктирип, колун тизесине коюп, тегерете отурат. Оюн баштаган киши шакек салгандай түр көрсөтүп, отургандарды кыдырып чыгат (чындыгында шакекти бир оюнчуга гана берет). Оюн андан ары эки түрдө уланат; 
1. Шакек салган киши башка бир оюнчудан: «шакек кимде?» деп сурайт. Эгер ал шакекти тапса катып отурган оюнчу, таппаса өзү ырдап берет да, оюнду андан ары улантат; 
2. Шакек салган киши өз ордуна отуруп; «алтын шакек, атып чык» дегенде, жашырган киши жанындагыларга карматпай тез ыргып туруп кетсе, ал кезекти алып оюнду улантат, эки жагындагынын бири кармап калса, ал «жазаланат» да, кайра ордуна отурат. Шакек салган оюнчу оюнду улантат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Шажара-ий насаб-наме-ий илатийа

«Шажара-ий насаб-наме-ий илатийа» («Көчмөн элеттиктердин санжырасы») –19-кылымга таандык кыргыз тилинде жазылган кол жазма. Узундугу 3,13 м, туурасы 10,5 см келген түрмөктөлгөн кагазга жазылган. Сейрек кездешүүчү табылга, кол жазманын бир жак бетинде курандын аяттары өтө кылдаттык менен жыш саймадай кооз түшүрүлгөн. Экинчи бетинде сарыбагыш уруусунун манаптарынын бири Байгазы баатыр Мусаке уулунун түпкү аталары төмөндөгүдөй тартипте берилген: «Ак уул бий, анын перзенти Тагай бий, анын перзенти Кылжыр бий, анын перзенти Дөөлөс бий, анын перзенти Сүтөй бий, анын перзенти Сарысеит бий, анын перзенти Үчүкө бий, анын перзенти Мааматкул бий, анын перзенти Болот бий, анын перзенти Эсенгул баатыр, анын перзенти Ниязбек бий, анын перзенти Субан баатыр, анын перзенти Мусаке баатыр, анын перзенти Байгазы баатыр». Санжырада Ак уулдан Долон бийге чейин 14 ата жана Долон бийден Шейх Мансурга чейин 10 атанын ысмы келтирилген. Кыргыздардын түпкү атасы катары көрсөтүлгөн Шейх Мансур суфизмдин көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири болгон. 897-жылы Шейх Мансур ал-Халлаж өзүнүн шакирттери менен Түркстан жерине келип, көчмөн урууларды ислам динине тарткан. Айрым кыргыз изилдөөчүлөрүнүн ырастаганына караганда, Шейх Мансур жөнүндөгү уламыштар ошол мезгилдеги Түркстан аймагын байырлаган көчмөн урууларда сакталып калган жана кийинчерээк кыргыздардын оозеки санжыраларына өткөн. Кол жазмадагы санжыраны жазууда бизге чейин жетпей калган кол жазма санжыралардагы маалыматтар пайдаланылган. Кыргыз элинин 19-кылымдагы жазма маданиятын, генеалогиясын, кыргыз коомундагы ислам дининин ордун жана тарыхын изилдөөдө аталган кол жазма өтө баалуу булак болуп саналат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жамал Карши

Жамал Карши - Абул Фадл ибн Мухаммад Жамал ад-Дин Каршы (1230–31 – өлгөн жылы белгисиз) – Жети-Суу тарыхчысы жана акын. Эл-Аларгу вилайетинин борбору Алмалык шаарында туулган. 

Вилайетти бийлеген Сугнак тегиндин баласына тарбиячы болуп ак сарайда иштегендиги үчүн «Карши» («Ак сарайлык») аталып кеткен. 

1264-ж. Кашкарга келген, 1282-ж. орто азиялык тилчи-илимпоз Абу Наср Исмаил ал-Жаухаринин (1002–1007-жылдардын аралыгында өлгөн) арабча жазылган «Ас-Сурах» сөздүгүн фарсы тилине которуп, араб тилинде ага кошумча «Мулхакат ас-сурах» («Дааналык эмгегине кошумчалар») деген эмгегин жазган (1302–1306). 

 Колдонулган адабият 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (ISBN 5-89750-028-2)
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим