Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чагылдыргыч призмалар

Чагылдыргыч призмалар – призмага кирген оптикалык нурлануунун (жарыктын) призманын ичинде, аны чектеп турган жылма жалпак беттердин (грандардын) биринен же ирети менен бир нечесинен, чагылуусун мүнөздөгөн оптикалык призмалардын тобунун бири. 

Көптөгөн башка оптикалык призмалар сыяктуу эле, Чагылдыргыч призмалар көпчүлүк учурда талапка ылайык накта геометриялык призма боло албайт. Ч. п. өздөрү аркылуу өткөн нурланууну жыштыктар боюнча ажыратпайт (б.а. жарыктын дисперсиясын пайда кылбайт), ал эми поляризациялык призмаларга окшоп жарыктын ачалануусун бербейт, анткени алар көбүнчө изотроптуу материалдардан жасалышат. Курчап турган чөйрөдөн Чагылдыргыч призмалар гранына кандайдыр бир бурч менен түшкөн нур кайрадан ошол эле же башка гранынан о. эле бурч менен чыгат. Көпчүлүк учурларда Чагылдыргыч призмалар грандарынан чагылуу толук ички чагылуу болот. Эгерде кандайдыр бир гранга нур чектик бурчтан кичине бурч менен түшсө, ал толук ички чагылууга дуушар болушу үчүн ошол грандын тышкы бети чагылдыруучу плёнка (күмүш, алюминий) менен капталат.

Көрүнүүчү жарыкка арналган Чагылдыргыч призмалар оптикалык айнектен; инфракызыл нурларга арналгандары – алар үчүн тунук болгон айнектин атайын сортторунан, кремнийден, флюориттен, фтордуу литийден, йоддуу цезийден ж.б.; ультракызгылт-көк нурлар үчүн – кварцтан, флюориттен, фтордуу литийден ж. б. жасалат.

Чагылдыргыч призмалар жарык агымынын багытын өзгөртүүдө, оптикалык системанын узундугун кыскартууда, сүрөттөлүштү 180°ка – бурууда же күзгүлүү чагылдырууда колдонулат. Чагылдыруучу грандарынын саны жуп болгон Чагылдыргыч призмалар (ромб, пентапризма) түз сүрөттөлүштү, так болгондору (тик бурчтуу Чагылдыргыч призмалар, Дове призмасы) күзгүлүү же тескери сүрөттөлүштү беришет. Бир нече Чагылдыргыч призмалар татаал комбинациясы бир эле убакытта бир нече кызматты (системанын узундугун жана нурлардын багытын өзгөртүү, сүрөттөлүштү буруу) аткара алат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чала металлдар

Чала металлдар – электр касиеттери боюнча металлдар менен жарым өткөргүчтөрдүн арасындагы абалды ээлеген заттар (висмут, сурьма, мышьяк, графит ж.б.). 

Температуранын өсүшү менен токту ташуучулардын саны көбөйүп, электр өткөрүмдүүлүгү чоңоёт. Чала металлдардагы токту ташуучулар чоң күүлөнүү-чүлүккө ээ, бирок эффективдүү массасы кичине. Ушул себептен Чала металлдар күчтүү магнит талааларындагы ж. б. диалектрик-металл фазалык өтүүлөрүн ж. б. байкоо үчүн эң ылайыктуу келет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чендер

Чендер – берилген өлчөмдөгү физикалык чоңдукту кайталап ченөөгө арналган өлчөө каражаттары. 

Массанын чени (тараза таштары) же сыйымдуулуктун чени (өлчөөчү стакандар, цилиндрлер ж. б.) болгон жөнөкөй чендерден тышкары, татаал түзүлүштөр да Ч-ге кирет, мис., нормалдуу элементтер (ЭККүнүн чени), электр каршылыгынын чыгырыгы ж.б. Чендер бир маанилүү жана көп маанилүү болуп бөлүнөт. Бир гана өлчөмдөгү физикалык чоңдукту кайра түзүүчү Чендер бир маанилүү Чендер болуп, аларга тараза таштары, ченөөчү колбалар ж. б. кирет. Ал эми ар кандай өлчөмдөгү бир катар чоңдуктарды (мис., бир нече узундукту) кайра түзүүчү Чендер көп маанилүү болот (мис., шкалалуу сызгыч, өзгөрмө сыйымдуулуктуу конденсатор ж. б.). Чендер ар кандай топ түзүшү мүмкүн, мис., тараза таштарынын тобу. Электр чоңдуктарынын Чендер тобу башка тетикче менен жабдылып магазинди (электр каршылыктарынын, сыйымдуулуктардын ж. б.) түзөт.

Чендердин номиналдык мааниси деп Чендер көрсөтүлгөн же ага жазылган чоңдуктун маанисин (1 кгдык тараза ташы, 10 Омдук каршылык чыгырыгы), ал эми чыныгы мааниси деп өз маанисин түшүнөбүз. Чендердин номиналдык жана чыныгы маанилеринин арасындагы айырма болжол менен Чендер каталыгына барабар. Чендерге убакыт боюнча туруктуу болуу талап кылынат. Жиберилген каталыктарынын деңгээлдерине жараша Чендер тактык класстарга бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чендердин метрдик системасы

Чендердин метрдик системасы – негизине эки бирдик камтылат: узундуктун бирдиги метр, массаныкы килограмм. 

Чендердин метрдик системасы 18-кылымда Францияда иштелип чыккан. Белгилүү фр. окумуштууларынан түзүлгөн комиссиянын сунушу боюнча Париж географиялык меридианынын 1/4 узундугунун он миллиондон бир бөлүгү метр деп, ал эми 4°С температурадагы 1дм3 дистиллирленген суунун массасы килограмм деп кабыл алынган. Чендердин метрдик системасы башка бирдиктери (аянттыкы – метр квадрат, көлөмдүкү метр куб ж.б.) система улуттук мүнөзгө ээ болбой, башка мамлекеттер да колдонгондой болуп тандалып алынган. Чендердин метрдик системасынын өзгөчөлүгү болуп ондук катыштагы эселүү жана үлүштүк бирдиктерди түзүүгө боло тургандыгы. 1875-ж. Чендердин метрдик системасын 17 мамлекет кабыл алган. Чендердин метрдик системасынын негизинде физ-нын айрым бөлүмдөрүн же техника тармактарын камтыган, бир катар айрым бирдиктер системасы жана системадан тышкаркы бирдиктер пайда болгон. Илим жана техниканын өнүгүшү, о. эле эл аралык байланыштардын күчөшүнүн натыйжасында, 20-кылымдын орто ченинде, Чендердин метрдик системасынын негизинде, өлчөөнүн бардык аймактарын камтыган, Эл аралык бирдиктер системасы (СИ) түзүлүп, ал көпчүлүк мамлекеттер тарабынан кабыл алынган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чен менен салыштыруу

Чен менен салыштыруу – өлчөнүүчү чоңдук менен ченден көчүрүлгөн чоңдук салыштырылган ченөө ыкмаларынын жалпы аталышы.

Чен менен салыштырууга төмөнкүлөр кирет: 1) карама-каршы коюу ыкмасы, мында салыштыруучу куралга (компараторго) бир эле убакытта өлчөнүүчү жана ченден көчүрүлгөн эки чоңдук таасир этет. Мис., тең ийиндүү таразанын бир табагына коюлган тараза таштары менен салыштырып массаны өлчөө; 2) дифференциал (жигин ажыратуу) ыкмасында компараторго чоңдуктардын айырмасы аракет этет (мис., интерферометрде чендердин учтарынын узундуктары салыштырылат); 3) нөл ыкмасында жыйынтыктоочу эффект нөлгө чейин жеткирилет. Мис., турактуу токтун көпүрөчөсү аркылуу каршылыкты өлчөөдө токторду теңөө; 4) орун алмаштыруу ыкмасы, мында өлчөнүүчү чоңдук чен көчүрмөсү менен алмаштырылат. Мис., таразага тартууда өлчөнүүчү нерсени жана тараза таштарын таразанын бир эле табагына кезеги менен коюу; 5) дал келтирүү ыкмасында чоңдуктардын арасындагы айырма шкалалардагы белгилер же сигналдар дал келгенде ченелет. Бул ыкма нониус же стробоскоп менен ишке ашырылат. Чен менен салыштырууну чендердин жардамы менен кайра көчүрүүгө мүмкүн б-н чоңдуктар үчүн колдонууга болот. Чен менен салыштыруу аркылуу ~0,01% жана андан жогору тактыкта электр өлчөөлөрүн жүргүзүүгө, о. эле ~0,001% жана андан жогору тактыкта таразага тартууга болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ченөө бирдейлигин камсыз кылуу жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамы

Ченөө бирдейлигин камсыз кылуу жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамы – Кыргыз Республикасында мамлекеттик бийлик жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, о. эле юридикалык жана жеке тараптар үчүн милдеттүү болгон ченөө бирдейлигин камсыз кылуунун укуктук негиздерин белгилейт жана керектөөчүлөрдүн же мамлекеттин кызыкчылыгын туура эмес ченөө натыйжаларынын кесепетинен коргоого багытталат. 

Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Мыйзам чыгаруу жыйынынын 1996-ж-дын 12-мартындагы 3 №372-1 Токтому, Кыргыз Республикасынын Президентинин 1996-ж-дын 2-апрелиндеги №7 Жарлыгы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Черенков–Вавилов нурлануусу

Черенков–Вавилов нурлануусу (Черенков–Вавилов эффектиси) – чөйрөдөгү жарыктын фазалык ылдамдыгынан (u) чоң б-н турактуу ылдамдык (ϑ) менен тараган, заряддалган бөлүкчөлөрдүн жарыкты нурлантуусу. Бул кубулушту γ-нурларынын таасири астында эритмелердин γ-люминесценциясын 1934-ж. изилдеп жатканда, П.А.Черенков байкаган. 

С.И.Вавиловдун демилгеси менен Черенков жүргүзгөн тажрыйбаларда байкалган нурлануунун төмөндөгүдөй мүнөздүү өзгөчөлүктөрү аныкталган: 1) бардык таза тунук суюктуктардын нурланууну бере тургандыгы жана анын жаркырактыгынын суюктуктардын химиялык курамына көзкаранды болбогондугу; 2) көбүнчө электр талаасынын чыңалыш векторунун баштапкы агым түшкөн багыт боюнча багытталгандыгы, б. а. поляризацияны бере тургандыгы; 3) люминесценциядан айырмаланып, температуралык да, аралашмалык да өчүрүүнү бербей тургандыгы. Мына ушулардын негизинде Вавилов жогоруда байкалган кубулуш люминесценция эмес экендигин далилдеп, суюктукту нурлантканда анда пайда болгон тез тараган электрондор жарыкты нурлантышат деген. Черенков–Вавилов нурлануусун жалаң эле суюктуктар эмес, катуу нерселер жана газдар да берет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чоңдуктун бирдигинин эталону

Чоңдуктун бирдигинин эталону – чоңдуктун өлчөмүн ошол чоңдуктун башка ченөө каражаттарына берүү максатында чоңдук бирдигин (же чоңдуктун бирдигинин эселенген же үлүштүк маанисин) кайтадан чыгаруу же сактоо үчүн арналган ченөө каражаты.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чоң жарылуу

Чоң жарылуу – Ааламдын пайда болуш теориясы боюнча Аалам өтө кичинекей жана күйүп турган кандайдыр бир заттын аябагандай Чоң жарылуусунун натыйжасында пайда болгон жана андан бери уламдан-улам кеңейүүдө.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чөйрөнүн поляризациясы

Чөйрөнүн поляризациясы – чөйрөнүн бардык көлөмү боюнча бөлүк-чөлөрдүн диполдук электр моментинин пайда болуу процесси. 

Чөйрөнүн поляризациясы электр талаасынын же кандайдыр бир башка факторлордун, айрым учурда механикалык чыңалуулардын таасиринен да пайда болот. Көлөм бирдигинде диполдун электрдик моменти да Чөйрөнүн поляризациясы деп аталат жана ал вектордук чоңдук болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чубурма чөйрөнүн механикасы

Чубурма чөйрөнүн механикасы – чубурма чөйрөнүн (кум, топурак, дан ж.б.) кыймылын жана теңсалмактуулугун изилдөөчү туташ чөйрөнүн механикасынын бөлүмү. 

Чубурма чөйрөнүн механикасы чечүүчү маселеси – негизинен жер кыртышынын таяныч беттерге жасаган басымын аныктоо, пайдубалдардын керектүү тереңдигин эсептөө, элеватордун каптал беттерине дандардын жасаган басымын аныктоо, динамикалык жүктөрдүн таасиринен жер кыртышында пайда болгон толкун процесстерин изилдөө ж.б. Чубурма чөйрөнүн механикасынын негизги бөлүмдөрүнүн бири болуп жер кыртышынын механикасы эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чуу

Чуу – спектрдик түзүлүшүнүн жана интенсивдүүлүгүнүн убакытка көзкарандылыгынын татаалдыгы менен айырмаланган, ар кандай физикалык жаратылыштагы башаламан термелүүлөр. 

Музыканы, сөздөрдү ж.б. кабыл алууга кедерги болгон Чуулар акустикалык Чуу деп аталат. Акустикалык угуучу жана укпоочу Чуулардын булагы – катуу, суюк, газ абалындагы чөйрөлөрдөгү термелүүлөр; негизги булактары – иштеп жаткан кыймылдаткычтар жана механизмдер. Чуу илим жана техниканын көпчүлүк тармактарында: оптикада, радиотехникада, радиолокацияда, эсептөө техникасында, медицинада ж.б. олуттуу мааниге ээ. Радиоэлектрондук түзүлүштөрдөгү, электр-вакуум куралдарындагы электрондордун бир калыпта эмес эмиссиясынын натыйжасында, токтун жана чыңалуунун кокустан термелүүсү (радиоэлектрондук Чуу); өткөргүчтөрдөгү токту ташуучулардын жылуулук кыймылы (жылуулук Чуу); Жердин жана анын атм-сынын, о. эле планеталардын, Күндүн, планеталар аралык чөйрөнүн ж. б. жылуулук нурлануусу (космос Чуулары). Чуу Радио-кабылдагыч куралдардын сезгичтигине чек коёт.

Кандай гана жаратылыштагы Чуу болбосун, аларды мүнөздөгөн чоңдуктардын учурдагы маанилеринин чукул өзгөрүшү менен мезгилдүү термелүүлөрдөн айырмаланат. Чууну талдоо жана сан жагынан баалоо үчүн ар кандай математикалык моделдер жана статистикалык закондор колдонулат.

Чуу статистикалык, стационардык жана стационардык эмес болуп бөлүнөт. Стационардык Чуу орточо параметрлеринин турактуулугу менен мүнөздөлөт. Көпчүлүк убакытта биз сезген, бири бирине көзкаранды болбогон булактардын (элдин тобунун, деңиздин, станоктордун ж. б.) пайда кылган Чуусу стационардыкка жакыныраак болот. Параметрлери жай өзгөргөн же кыска убакытта таасир эткен Чуу стационардык эмес болот. Аларга көчөдөн өткөн транспорттун Чуусу, өндүрүш шарттарында пайда болгон айрым кедергилер ж. б. кирет.

Акустикалык Чууну изилдөө ар түрдүү максаттарды көздөйт: адамдарга жана ар түрдүү системаларга тийгизген терс таасирин азайтуу, Чуунун ичинен керек болгон начар сигналдарды кабыл алуу жана өлчөө ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чуу өлчөгүч

Чуу өлчөгүч – үндүн (чуунун) катуулук деңгээлин объективдүү өлчөөчү курал. Ал багытталбаган өлчөөчү микрофон, күчөткүч, түзөткүч чыпкалар, детектор жана жебелүү индикатордон турат. 

Чуу өлчөгүч схемасы, адамдын кулагы ээ болгон касиеттерге жакыныраак касиетке ээ болгондой болуп тандалып алынган. Кулактын сезгичтиги үн жыштыгына көзкаранды, ал эми бул көзкарандылыктын түрү өлчөнүүчү үндүн (чуунун) интенсивдүүлүгүнүн өзгөрүшү менен өзгөрөт. Ошондуктан Чуу өлчөгүч үндүн үч катуулук деңгээлин камсыз кылган үч чыпка бар. А шкаласы – үндүн кичине катуулугун ~40 фон, В шкаласы – үндүн орточо катуулугун ~70 фон жана С шкаласы – өтө чоң катуулугун (85–140 фон) камсыз кылат. А шкаласын дБ менен туюнтулган үндүн катуулук деңгээлин аныктоодо да колдонсо болот. О. эле дБ менен туюнтулган А шкаласы өнөр-жайларда, турак үйлөрдө жана транспортто үндүн катуулугун аныктоого мүмкүндүк берет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чыгаруу жумушу

Чыгаруу жумушу ⎯ электрондорду суюктуктан же металлдын бетинен бөлүп, чыгарууга сарпталган энергия. 

Электрон вакуумдан конденсацияланган чөйрөгө өткөндө Чыгаруу жумушуна барабар энергия бөлүнүп чыгат. Демек Чыгаруу жумушу – электрондун конденсацияланган чөйрө менен байланыш чени. Чыгаруу жумушу канчалык кичине болсо, электрондун эмиссиясы ошончолук оңой өтөт. Чыгаруу жумушу өткөргүчтөр, өзгөчө металлдар үчүн толук изилденген. Кристалл менен электрондун байланыш энергиясы бардык металлдарда бирдей болбогондуктан, электрондордун Чыгаруу жумушу да металлдардын тегине жараша болот. Мис., вольфрамдыкы А=4,53 эВ, жездики А=4,39 эВ, цинктики А= 3,74 эВ, кадмийдики А=2,15 эВ ж. б. Эгерде 1эВ =1,602·10-19 Дж болсо, анда Чыгаруу жумушунун бирдиги Джоуль (Дж) менен эсептелет. Чыгаруу жумушунун чоңдугуна металлдын бетинин тазалыгы да таасир этет. Электрондор металлдын бетинен учуп чыгыш үчүн металлдын эркин электрондорунун орточо кинетикалык энергиясы электрондун чыгуу жумушунан чоң болушу керек.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Чыңалуунун аноддогу азайышы

Чыңалуунун аноддогу азайышы – бүлбүлдөк разряддын мамычасынын оң учунан анодго чейинки аралыктагы потенциалдар айырмасы. 

Ал оң иондордун пайда болуп, оң мамычаны көздөй диффузиянын болушу менен шартталган. Ошондуктан Чыңалуунун аноддогу азайышы разряддык мейкиндиктен жана аноддун геометриясына, ток күчүнө, газдын курамына жана басымына көзкаранды. Чыңалуунун аноддогу азайышы оң жана терс болушу мүмкүн. Аноддун кичине өлчөмдөрүндө Чыңалуунун аноддогу азайышы оң болот. Анод көңдөй жана катодду курчап турса, терс болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ченөөнүн натыйжасынын аныксыздыгы

Ченөөнүн натыйжасынын аныксыздыгы – ченөөнүн жыйынтыгы (y) менен байланышкан, ченелген чоңдукка (х) туура келүүчү маанилердин дисперсиясын мүнөздөөчү параметр. 

Ал эл аралык чендер жана салмактар комитети тарабынан ченөөлөрдүн сапатын сан жагынан мүнөздөө үчүн сунуш кылынган жана Эл аралык электр-техникалык комиссиясынын, Стандартташтыруу боюнча Эл аралык уюмунун, Эл аралык чендер жана салмактар бюросунун, клиникалык химиянын Эл аралык федерациясынын, анык жана колдонмо химия боюнча Эл аралык союздун, анык жана колдонмо физика боюнча Эл аралык союздун жана мыйзамдык метрологиянын Эл аралык уюмунун колдоосуна ээ болгон. Дүйнөнүн өнүккөн өлкө-лөрүндө өлчөөлөрдүн сапатын сан жагынан мүнөздөөдө кеңири колдонулуп келе жатат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ченөөнүн натыйжасынын стандарттык аныксыздыгы

Ченөөнүн натыйжасынын стандарттык аныксыздыгы – Ченөөнүн натыйжасынын аныксыздыгын сан жагынан туюнтуучу негизги чоңдук. 

Стандарттык аныксыздыкты баалоо 2 түргө бөлүнөт:
– аныксыздыкты А түрү боюнча баалоо (uA) – ченелген чоңдуктардын маанилерин 

статистикалык анализдөө жолу менен аныксыздыкты баалоо методу;
– аныксыздыкты В түрү боюнча баалоо (uВ);
– ченелген чоңдуктардын маанилерин статистикалык анализдөө жолунан бөлөк жол менен аныксыздыкты баалоо методу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Шмидт саны

Шмидт саны – суюктуктардын же газдардын ички сүрүлүү жана диффузия процесстери маанилүү болгон кыймылдарынын окшоштук критерийлеринин бири. 

Ш. с. – суюктуктун же газдын кинематикалык илээшкектик коэффициентинин (n) диффузия коэффициентине (D) болгон катышын көрсөтөт. Ш. с: Sc=n/D кыймыл санын, таралышын жана аралашма массанын диффузиядан таралуучу молекулалык процесстеринин салыштырма ролун мүнөздөйт. Идеалдык газдарда n=D болгондуктан Sc=1. Реалдык газдарда Ш. с. бирден айырмалуу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Шпольский эффектиси

Шпольский эффектиси – төмөнкү температурада атайын эритмелерде татаал органикалык бирикмелердин квазисызыктуу спектрлеринин пайда болушу. 

1952-ж. Э.В.Шпольский байкаган. Квазисызыктуу спектрлер термелүүчү структурада болуп, молекулалардын термелүү жыштыгын аныктайт. Мунун жардамы менен жекече татаал органикалык радикалдардын физикалык жана химиялык касиеттери; органикалык бирикмелердин фотохимия процесстери; канцерогендүү бирикмелер ж. б. изилденет. Шпольский эффектисинин негизинде аралашмалардын спектрдик анализи бир нече жекече бирикмелерди бир эле мезгилде чогуу аныктайт жана 10-11 г га чейин абсолюттук сезгич болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ыктымалдык амплитудасы

Ыктымалдык амплитудасы – квант механикасында толкун функциясынын аталышы. 

Ыктымалдык амплитудасынын аталышы толкун функциясынын статистикалык талкууланышы, түшүндүрү-лүшү менен байланыштуу: бөлүкчөнү же физикалык системаны берилген абалда табуу ыктымалдыгы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ылдамдык циркуляциясы

Ылдамдык циркуляциясы ⎯ агымдын куюндалышынын чени болгон суюктуктун же газдын агымынын кинематикалык мүнөздөмөсү. 

Эгер узундугу l болгон туюк ийриликте жайгашкан бардык суюк бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгы бул ийриликте жаныма боюнча багытталып, бирдей эле V сан маанисине ээ болсо, анда Ылдамдык циркуляциясы Г=V⋅l барабардыгы менен аныкталат. Суюктуктун ичиндеги ар кандай туюк контур боюнча Ылдамдык циркуляциясы нөлгө барабар болсо, суюктуктун агымы – куюнсуз же потенциалдуу ылдамдыктардын потенциалы координаталардын бир маанилүү функциясы болуп, нөлдөн айырмаланса, суюктуктун агымы куюндуу же куюнсуз болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ысык электрондор

Ысык электрондор (ысык көзөнөктөр) – жарым өткөргүчтөгү же металлдагы кыймылдуу заряд алып жүрүүчүлөр. 

Анын энергиялык бөлүш-түрүлүшү Ферми – Дирак статистикасы же Больцман статистикасы менен аныкталуучу теңсалмактуу бөлүштүрүүдөн байкаларлык айырмаланат (чоң энергия жагына). Өткөргүч аркылуу электр тогу өткөндө жетишерлик күчтүү электр талаасынын аракети менен заряд алып жүрүүчүлөр «ысык» болуп калат. Бул учурда талаа көп сандагы заряд алып жүрүүчүлөрдү тездетет, азын гана тормоздойт. Натыйжада бардык электрондук системага кошумча энергия берилет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эйнштейн коэффициенти

Эйнштейн коэффициенти ⎯ нурлантуучу кванттык өтүштөрдүн ыктымалдыгын мүнөздөөчү чоңдук. 

Фотондор жөнүндөгү түшүнүктүн негизинде атомдордун жана молекулалардын нур чыгаруу жана жутуу теориясын кароодо А. Эйнштейн 1916-ж. киргизген. Ал биринчи жолу аргасыздан нурлануунун болушу жөнүндөгү идеяны айткан. Спонтандык нур чыгаруунун (к. Спонтандык нурлануу), жутуунун жана аргасыздан нур чыгаруунун ыктымалдыктары тиешелүү түрдө Аki, Вik жана Вki коэффициенттери менен мүнөздөлөт (индекстер энергиянын жогорку εk жана төмөнкү εi деңгээлдери арасындагы өтүштүн багытын көрсөтөт). Эйнштейн бир эле убакта Планк нурлануу законунун алынышын заттардын теңсалмактуулугун жана нурлануусун кароо менен берген жана Эйнштейн коэффициенти арасындагы катыштарды алган (к. Жылуулук нурлануусу).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эки нерсе маселеси

Эки нерсе маселеси – Ньютондун тартылуу закону боюнча тартылуучу эки нерсенин кыймылын аныктоочу асман механикасынын айрым маселеси. 

Жалпы учурда өз ара аракеттешүүчү нерселердин түзүлүшүнүн бир тектүү эместигин жана кыймылдын дүүлүгүүсүнүн түрдүүлүгүн эске алса, анда Эки нерсе маселеси чектүү чыгарылышка ээ. Мындай чыгарылыштагы кыймыл Кеплер кыймылы деп аталат. Кеплер кыймылы башталгыч шарттарга байланышкан тартылуу талаасында нерсенин траекториясы айлана же эллипс, парабола же гипербола жана акырында нерселердин массаларынын борборлорун туташтыруучу түз сызык түрүндө болот. Күн системасындагы планеталар бири бирине таасир этишкендиктен планетанын чыныгы траекториясы жөнөкөй аналитикалык формула менен аныкталбайт. Ошондуктан Эки нерсе маселесинде көбүнчө жакындаштырылган сандар методдору пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эки өлчөмдүү өткөргүчтөр

Эки өлчөмдүү өткөргүчтөр – жасалма жол менен түзүлгөн электр өткөрүүчү системанын бөлүнүү чегиндеги эки начар өткөрүүчү чөйрө, мис., бир вакуум – диэлектрик, жарым өткөргүч – диэлектрик. 

Эң жөнөкөй Эки өлчөмдүү өткөргүчтөр – электр-статикалык сүрөттөлүш-түн күчтөрү менен диэлектриктин бетинде кармалып туруучу, о. эле диэлектриктин бетине перпендикуляр коюлган сырткы турактуу электр талаалуу электрон катмары. Өтө аз жыштыктуу өзгөрмө электр магнит талаага жайгаштырылган Эки өлчөмдүү өткөргүчтөрдө ток бөлүнүү чегине параллель учурда гана агат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика