Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тертуллиан

250px|right|thumb| Квинт Септимий Флоренс Тертуллиан
Тертуллиан Квинт Септимий Флоренс (Карфагенде 155-160ж.ж төрөлгөн, 220-240ж.ж ошол эле Карфагенде дүйнөдөн кайткан) – христиандык (богослов) диний адам, жана жазуучу.40 илмий чыгармалардын автору,аларды ичинен 31и сакталып калган.Карфагенде төрөлүп, кийин Римге өткөн. Ал жакта философияны, риториканы кийинирээк укукту өздөштүргөн.Римде соттук чечен катары чыккан; 195-жылдары христианчылыкты кабыл алып, Карфагенге кайтып келген. Тертуллиан грек авторлорунун ыйык диний жазууларын аябай жакшы билген.Тертуллиандын биздин күнгө чейин 31 сочинениеси жеткен. Алардын темаларынын баары өзүнүн турмушундагы иш тажрыйбаларына байланыштуу болгон.
 
Эмгектери: Башында Тертуллиан "апологетика" менен алектенген. Жеке өзүнүн "Апологетик", "Тилчилерге" 197-жылы,жана христиандык адеп-ахлактагы "Көрүнүштөр жөнүндө" илимий чыгармаларындагы мыйзам сотун иштеп чыккан.Андан сыркары "Аялдардын жасалгалары жөнүндө","Жубйыма"деген чыгармаларды жазган.
Кечирээк монтанистер менен жакындашып, чиркөө менен конфликте болгон. Өмүрүнүн акырында өзгөчө “тертулианисттер” сектасын негиздеген. Тертуллиан Квинт Септимий Флоренс протезтантизмдин жана христиандык теологиянын негизги агымдары бириктирүүгө аракет жасаган.

Андан сырткары “маданияттын теологиясын” түзүү маселесин дагы алдыга койгон. К. Барттан айырмаланып Тертуллиан диндеги маданияттын баалуулуктарын жана адамзаттын автономдуу активдүүлүгүн сактоо зарылчылыгын баса белгилейт. Анын айтуусу боюнча кудайды кандайдыр бир бусам катары издөөгө болбойт жана жеке болмуш катары да пайда болбойт деген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Байыкры философ
Категория: Маданият
Категория: Христиан тарыхы
Коркунуч

right|thumb|200px|Баланын коркунуч абалы
1) Психологияда терс эмоция. Элестетилген коркунучтун же болбосо реалдуу себептердин пайда болушунда организмдин жашоосуна, баалуулуктарды сактаган адамга коркунуч туудурса (идеалдар, максат, принцип). 

2) Экзистенциализмдин бирден бир негизги түшүнүгү. 
Коркунуч - коркуу жөнөкөй эмпирикалык айырмачылык катары С. Кьеркегор тарабынан киргизилген, шарт же болбосо конкреттүү предмет келтирет жана аныкталбаган себепсиз коркунуч-кайгы. 
Метафизикалык коркунуч жаныбарларга белгисиз эч нерсе буюм катары пайда болбойт жана адам чектеген жашоосу ошону билет жана ошо менен шартталган. 

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Психология
Категория:Философия
Чыгыш батыш

Чыгыш батыш – мадан, социалдык, философиялык, руханий-психологиялык системалардын бири-бирин аныктоосунун формасы, адамдын ишкердүүлүгү менен ой-жүгүртүүсүндөгү эки башка түрлөрдүн карама-каршылыгы жана байланышы. Чыгыш менен Батыштын бинардык оппозициясы ар түрдүү каралат. Мисалы, философияда (мистицизм-рационализм), экономикада (агрардык-индустриалдык), коомдо (коллективдүүлүк-индивидуалдуулук), жүрүм-турум эрежесинде (баамдоочулук-активдүүлүк) ж. б.Географиялык тараптан Чыгыш менен Батыштын маселеси байыркы гректер өзүн Чыгыш мамлекети карама-каршы койгондон бери башталат. Кийин европалык мамлекеттердин Азиянын жерлерине соода-сатык, саясий, согуштук, маданий экспонсиясынын жүрүшүндө стереотиптүү «сызыктуу» каршылыктар: руханийликке-практицизм, космоцентризмге-антропоцентризм, монизмге-дуализм айкындалат. Негизинен чыгыш батыштын маселеси европалыктар чыгыш элдеринин өзгөчөлүктөрүн түшүнүүгө аракет кылуусунун натыйжасында пайда болгон, ал эми «востокоцентризм» «европоцентризмге» карата жооп катары жаралган концепция. Философиянын алкагында бул маселени карасак, философия алгач Чыгыш өлкөлөрүндө пайда болуп, кийин Батышка тараган. Орто кылымдарда философиянын борбору кайрадан чыгышка-араб мусулман өлкөлөрүнө өтүп, Жаңы Мезгилде европанын мамлекеттерине өтөт. Санскрипттик адабият Шеллинг, Фихте, Гегель, Шопенгауэр сыяктуу философтордун ой жүгүртүүсүнө чоң таасир кылган. 20-к-дын аягында бардык адамдар ар түрдүү регионалдык, экономикалык, саясий, этномаданий ж. б. жалпылыктардын негизинде диалог же полилог түзүшүп, Чыгыш Батыштын карама-каршылыкташтыруу туура эместигин баамдашты. Бирдиктүү Чыгыш же бирдиктүү Б. жок, алар өз ара бир топ экономикалык жана маданий борборлорго бөлүнүшөт; мисалга чыгыш (Жер ортолук дениздик, Борбордук азиялык, Тынч океандык) же Батыш (Борбордук европалык, батыш европалык, Атлантикалык). Чыгыш Батыштын стереотиби өзүнүн мурунку маанисин жоготуп, азыркы учурда анын ордуна башка оппозициялар: «Түндүк-Түштүк», «Европа-Африка», «Япония-Азия», «АКШ-Латын Америкасы» жана башка орчундуу маселеге айланып бара жатат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Социология
Категория:Коом
Чындык

thumb

Чындык аң-сезимден сырткары жана ага көз каранды болбой жашаган объективдүү реалдуулукту адекваттуу (туура) чагылдырган, анын маани-маңызына дал келген билим. Адекваттуулук деп аң-сезимдеги образдын объектке дал келүүсүн аташат. Чындык объективдүү жана субъективдүү жактарга ээ. Чындыктын субъективдүүлүгү анын адамдын аң-сезиминде жашагандыгы жана анын ачылуу даражасы адамдын өнүгүү деңгээлинен көз каранды экендиги менен түшүндүрүлөт. Чындык аң-сезимден тышкары жана ага көз каранды болбой жашаган объективдүү предметтерге таандык мазмунду чагылдыргандыктан, ал объективдүү мүнөзгө да ээ. Чындыкты төмөнкүдөй өңүттөрдө кароого болот: Болмуштук өңүт – бул өңүт Чындыктын объективдүү жагын түзөт. Аксиологиялык өңүт – Чындык «акыйкат», «адилеттик», «калетсиздик», «туура» ж. б. түшүнүктөр менен тыгыз байланышкан. Праксеологиялык өңүт – практиканын компоненти жана адамдын практикалык иш-аракеттерин уюштуруу программасы болуу менен чындык жаратуучулук, түзүүчүлүк мүнөзгө ээ. Чындыктын объективдүү мүнөзү анын индивидден да, коомдук топтордон да, ал тургай убакыттан да көз каранды эместигин шарттайт. Чындык коомдук таптардан өйдө турат, алардан жана тарыхый шарттардан көз каранды эмес. Ошол эле учурда Чындыктын объективдүү мүнөзү анын конкреттүүлүгүн шарттайт. Чындыктын конкреттүүлүгү анын тигил же бул кубулуштарга таандык байланыштар менен алакалардан, алар калыптанган шарттардан, орундан жана убакыттан көз карандылыгын түшүндүрөт. Абстракттуу чындык болбойт, чындык дайыма конкреттүү. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Илим
Категория:Философия
Бихевиоризм

Бихевиоризм - (англ. Behaviour – жүрүм-турум) теориясы И. Павлов, Джон Б. Уотсон, Эдвард Торндайк, Скинер ж. б. эмгектеринин негизинде түптөлүп калыптанган теория. 

Бихевиоризм теориясына ылайык үйрөнүү S-R формуласы аркылуу жүзөгө ашат. Мында S – түрткү кээ бир иш-аракеттин жасалашынын же кырдаалдын түзүлүшүнүн себеби. Үйрөтүү процессиндеги маселенин шартын, суроолорду, сигнал, ишараат белгилерди түрткү катары карасак болот. R – реакция бул түрткүгө ылайык аткарылган иш аракеттин дал өзү. Сабакта окуучунун мугалимдин суроосуна берген жообу, коюлган тапшырмага ылайык аткарган амалы, кыймыл-аракети, анын реакциясы же жооп маселеси.

Бихевиоризм – бекемдеме, б. а. түрткүгө жооп мамиле иретинде берилген реакциянын туура экендигин тастыктаган иш аракет. Бекемдеме материалдык жана моралдык колдоо иретинде билдирилет. Мисалы: айбандардын иш-аракетинин туура экендиги тамак аш менен тастыкталат. Ал эми окуу процессинде окуучулардын туура жообун тастыктоо үчүн мактоо, жакшы баа коюу сыяктуу каражаттарга кайрылабыз. Албетте, бекемдеме айбандарга байланыштуу машыктыруу (дрессировкалоо) практикасында өзгөчө мааниге ээ болору анык. Аларды адамга карата абсолютташтыруунун күмөндүүлүгү көп-төгөн психологдордун эмгектеринде белгиленген. Бирок, бихевиористтер бекемде идеясынын негизинде окутуу теориясына байланыштуу маанилүү тыянак чыгара алышкан. Ал окутуунун сапатын баскыч баскыч менен текшерип жана коррекциялоо идеясы. Азыркы кеңири популярдуу үйрөтүм технологияларынын бири программалап окутуунун принциптери дал ушул теорияга негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Категория:Педагогика
Категория:Билим берүү
Болон келишими

Болон келишими - – 1999-жылдын Кулжа айынын 19 29 европа өлкөлөрүнүн билим берүү министриликтеринин ортосунда кол коюлган келишим. 

Болонья шаарында түзүлгөн-дүктөн Болон келишими деп аталып калган. Ал жогорку билим берүү тармагында европалык кызматташтыкты өнүктүрүү жөнүндөгү 1998-ж. Сорбон келишиминин негизинде түзүлгөн. 

Болон келишими 10 жылдын ичинде бирдиктүү европалык билим берүү системасын түзүү максатын көздөйт. Киргизилип жаткан бирдиктүү жогорку билим берүү системасы эки циклдан турат: толук эмес жогорку билим –«бакалавр» титулу, ал минимум 3 жылга созулуп, билим алууну улантууга жана эмгек рыногуна жарамдуу квалификация болуп эсептелет жана толук жогорку билим «магистр» же «доктор» титулдары.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Категория:Педагогика
Категория:Билим берүү
Чыныгы социализм

Чыныгы социализм - 19-кылымдын 40-жылдарында негизинен Германияда кеңири жайылган майда буржуазиялык социализмдин формаларынын бири. Чыныгы социализм дин идеялык уюткусу болуп 1942-жылы «Философиялык коммунизм» деген аталыш менен пайда болгон, Фейербахтын, Гегелдин философиясынын начар иштелип чыккан жактарын жана утопиялык социализмдин айрым жоболорун бириктирген, бирок саясий ишмердүүлүктүн жана демократия үчүн күрөшүүнүн зарылдыгын баса белгилеген окуу эсептелет (Гесс, Люнинг, Бернайс, Грюн). 1844-жылдагы Силездеги көтөрүлүштөн кийин «философиялык коммунизм» чыныгы социализмге айланып, анын башкы өкүлдөрү болуп Гесс, Грюн, Земмиг, Криг эсептелген. 

Чыныгы социализм «философиялык коммунизмдин» эклектицизмин мурастап алган, моралга негизделген социализм тууралуу окууну иштеп чыккан, социализмдин экономикалык жана саясий негизин четке каккан, баардык таптардын ортосундагы ынтымакка чакырган, жумушчулардын майда өндүрүшчүлөргө айлануусун талап кылган, күрөштүн революциялык каражатына каршы чыккан, ашынган улутчулдукту жактаган. Чыныгы социализм майда буржуазиялык маңызга ээ болгондуктан, Германиядагы саясий күрөштүн күчөшү менен улам реакциячыл мүнөз күткөн. Маркс менен Энгельс «Немецтик идеология» (1845–46) деп аталган эмгекте «Чыныгы социализмдин» илимий мүнөздө эмес экендигин жана идеологиялык-саясий жактан алсыздыгын көрсөтүү менен аны «Коммунисттик партиянын Манифестинде» (1847–48) «...реакциячыл кызыкчылыктардын, немецтик мещандардын кызыкчылыктарын» чагылдырган окуу деп аташкан. Энгельс анын өкүлдөрүн «...немец адабиятындагы реакциячыл элементтер», – деп атоо менен чыныгы социализм реакциячыл табиятка сугарылган деп көрсөткөн. Ленин чыныгы социализмдин маани-маңызын «таптык күрөштү ж-а саясий эркиндиктин маанисин түшүнбөстүк. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Саясат таануу
Категория:Социология
Техника

Техника (грек сөзүнөн "techne" – искусство, устаттык, билгичтик) – өндүрүш процесстерин ишке ашыруу жана коомдун өндүрүштүк эмес керектөөлөрүн тейлөө үчүн курулган каражаттардын тобу. Техника эмгекти жеңилдетүү, анын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу максатында күч жана акыл эмгегине байланыштуу адамдын милдетин толугу менен же жарым-жартылай аткарууга багытталган. Техника материалдык, маданият байлыктарын түзүүдө, энергияны алуу, жеткирүү жана өзгөртүүдө, жаратылыштын жана коомдун өнүгүү мыйзамдарын изилдөө, маалымат топтоо, сактоо, иштетүү жана энергия берүүдө жана ошондой эле аскер ишинде да керектелет

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Техника
Жалпы биология

Жалпы биология - Х–Х1 класста окутулат. 

Бул предметте тиричиликтин негизги мыйзамченемдүүлүктөрү, организмдин жекече жана тарыхый өрчүшү, биологиялык процесстердин механизми жөнүндөгү окуу молекулалык жана клеткалык деңгээлде берилет. Ошондой эле тукум куучулуктун, белоктун биосинтезинин мыйзамдарынын чарбада колдонулушу окутулууда. Бул предмет мектептерде 1963-жылдан баштап окутулат. Ал 1939-жылдан тартып окутулуп келе жаткан дарвинизмдин ордуна киргизилген. 

Жалпы биология курсу 6, 7, 8, 9-класстарда окутулган биология боюнчача илим факттарга теориялык негиз берип, алардагы жалпы мыйзамченемдүүлүктөрдү корутундайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

Категория:Биология
Категория:Биология тармактары
*
Жалпы диагностикалык тесттер

Жалпы диагностикалык тесттер - – сыналуучунун жалпы акыл өнүгүш деңгээлин ченөөгө багытталган. 

1. Сезүү органдарына (көрүү, сезүү, туюу). 
2. Акыл жөндөмүнө (эске сактоо, логикалык ой жүгүртүү). 
3. Кыймыл жөндөмүнө (күчү, реакция ылдамдыгы, тактыгы, ж. б.). 
4. Мүнөзүнө жана темпераментине (өз алдынчалуулук, чечкиндүүлүк ж. б.). 

Кийинчерээк Жалпы диагностикалык тесттердин пед. багыты негизделип, окуучунун оозеки эсептөө аракеттерин, кенже окуучулардын айрым сөздөрдү окуу жана жазуу ылдамдыгын аныктоо максатында колдонулган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

Категория:Педагогика
Категория:Билим берүү
Жасалма интеллект

Жасалма интеллект — техникалык изилдөө, ЭЭМдин жардамы менен адамдагы мүмкүнчүлүктү күчөтүү.

Учурда адамдын Жасалма интеллекттин өнүктүрүү көйгөйүнө ЭЭМ эксперт катары аныкталган областтагы башкаруунун тапшырмалары, автомашинанын багыты, порттун иштөөсү, теореманын далилдениши, образдын калыптануусун таанып-билүү, шахмат оюндары ж. б. саналат.

Жасалма интеллект информатиканын бир бөлүгү катары математиканын жетишкендиктерин, логиканы, психологияны, физиологияны, кибернетиканы, лингвистиканы, биониканы колдонот. Учурда адистердин көңүлүндө Жасалма интеллектке робототехниканын пайда болушу, системалоо программасынын курулушу, адамга тапшырманы аткарууда жана башкарууда жардам берүү кирет. 

 Жасалма интеллекттин белгилүү системалары 
"Жасалма интеллект (ЖИ, AI, жасалма акыл) - компүтердик системдердин (машинелердин) же програмдык камсыздоонун интеллекти.  Бул компүтердик илимдин акылдуу машиналарды өнүктүрүү жана жана изилдөө тармагы. ЖИ кишинин, деги эле тирүү жандыктардын интеллектинен өзүнчө айырмалап каралат. 

Учурда ЖИ өнөр жайда, мамлекеттик башкарууда жана илимде кеңири колдонула баштады. Алардын арасына Google Издөө сыяктуу интернеттен издөө системдери; Google Котормочу сыктуу которуу системдери; YouTube, Amazon, Netflix колдонгон сунуштоо системдери; сүйлөгөн сөзгө жооп берип иштеген Google Жардамчы, Siri жана Alexa жардамчы системдери; Open AI, Gemini  сыяктуу генеративдик (жаратуучу) ЖИ; ChatGPT, Midjourney  сыяктуу чыгармачылык куралдары; өзүн өзү башкарган автолор; шахмат сыяктуу стратегия оюндарын ойноо системдери кирет.Жасалма интеллект (ЖИ, AI, жасалма акыл). https://el-sozduk.kg/news/new-skills-proffessions-slovar/ai/

 Жасалма интеллекттин өнүгүшүнө салым кошкон окумуштуулар 
Алан Тюринг машине интеллектин олуттуу изилдеп баштаган алгачкы окумуштуу болгон.Окумуштуу атайын адистешкен негизги компүтер модели болуп эсептелген "Тюринг машинеси" аркылуу алгоритм жана эсеп чыгаруу концептинин түзүлүшү жөнүндө түшүнүк берип, информатика илиминин теориялык өнүгүсүнө таасирин тийгизген. Тюринг теориялык информатика илиминин жана жасалма интелекттин атасы болуп эсептелет.

Информатика тармагындагы дүйнөдөгү эң абройлуу сыйлык Алан Тюринг аты менен аталган.

Жасалма интеллект академиялык дисциплина катары 1956-жылы негизделген. 

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

Категория:Информатика
Категория:Билим берүү

Категория:Программалоо
Жаттоо

Жаттоо – билим берүү процессиндеги окуу материалын эске тутуп калуунун жана аны бышыктоонун бир түрү. 

Ал материалды кайра-кайра кайталоо аркылуу ишке ашат. Жаттоо ырларды, грамматикалык эрежелерди, кошуунун жана көбөйтүүнүн жадыбалдарын үйрөнүүдө колдонулат. Жаттоо окуучунун активдүү иш-аракетинен, алган билимин пайдалануу процессинде жүргүзүлүүсү ылайык. Ошондо гана окуу материалы өзүнөн-өзү эсте калат. 

Ал эми түшүнбөстөн куру Жаттоо эске тутуу процессиндеги натыйжасыз бир иш катары каралат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

Категория:Педагогика
Категория:Билим берүү
Кызматкерлер

thumb|260px
Кызматкерлер – кара күч эмес, акыл эмгеги менен алектенип, айлык алгандар. Бир канча кесиптик топторго бөлүнөт: администрациялык – башкаруучу адистер, инженердик-техникалык жумуштар, жана башка адистер, соода, контора кызматкерлери. 
Кызматкерлер коомдун өнүгүшүнө байланыштуу эмгектин бөлүнүшү, кара күч, жалданма эмгектин пайда болушунун натыйжасында ажыратылат. Транспорт, байланыш, соода, билим берүү жана медицина тармактарынын өнүгүшү, тейлөө кызматынын күчөшү менен кызматкерлер да көбөйөт. 
Кызматкерлер мамлекеттин укук тартибиндеги мыйзамдардын негизинде туруктуу же убактылуу дайындалат же шайланат. Ал мамлекеттик, коомдук мекемелерде бийлик өкүлүнүн, уюштуруучу - тескөөчүнүн милдетин аткарат, чарбалык кызматтар менен катар саясий – экономикалык, маданий жана агартуучулук, жана башка иш-аракеттерди жүргүзөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Терминдер
Категория:Философия
Жогорку билим

200px|right
Жогорку билим – системалаштырылган билимдердин жана практикалык көндүмдөрдүн биримдиги. 

Жогорку билим илимдин, техниканын жана маданияттын акыркы жетишкендиктерин колдонуу жана чыгармачылык менен өнүктүрүү аркылуу даярдык профили боюнча теоретикалык жана практикалык маселелерди чечүүгө жардам берет. Жогорку билим термини о. эле экономика, илим, техника жана маданият тармактары боюнча жогорку квалификациядагы адистерди даярдоо дегенди түшүндүрөт.

 Дагы кара 
 Билим берүү

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

Категория:Жогорку билим
Периште

right|thumb|200px|''Hugo Simberg, 1903.

Периште — кудайдын элчиси (ангел). 1) ислам ж. б. диний мифологияларда кудай менен адамды байланыштыруучу керемет жандар (Жебирейил, Микаил, Исрафил, Азирейил ж. б.); 2) сулуулук менен тазалыктын белгиси. «Манаста» кездешүүчү мифтик түшүнүк. Кыргыз тилинде бериште деген формада да айтылат. Эпосто ушул мааниде колдонулат. Мисалы, «Умай эне — бериште, Урду келип баланы» («Манас», 1. М., 1984, 45), — деп эскерилет. "П" сөзү кыргыздарга иран тилинен Орто Азия чөйрөсүндө кирген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
Ыйман

Ыйман сөздүк маанисинде 

Ыйман сөздүк маанисинде (إيمان) иймаан деген – ишенүү – дегенди билдирет. Бир уңгудан чыккан сөздөр (أمن) “амн” аманатчылык, бейкуттук; (أمين) “амиин” чынчыл, ишенүүгө татыктуу адам; (أمانة) “амаана” аманат. Демек “Ыйман” деген сөздүн мааниси ишенүү, аманатка бекем болуу дегенди камтыйт.

 Шариаттагы терминдик маанисинде 

Ыйман деп – тил менен айтуу, жүрөк менен бекем ишенүү, дене мүчөлөрү менен амал кылуу.

Ыймандын жетимиштен ашык бутагы бар. Алардын эң жогоркусу - «Ла илаха иллаЛлах» сөзүн айтуу, эң төмөнкүсү - жолдон адамдарга зыян тийгизүүчү нерселерди алып таштоо, ошондой эле уялуу да – ыймандын бир бутагы.

 Ыймандын алты түркүгү 

 1) Аллахка ыйман келтирүү;
 2) Периштелерине ыйман келтирүү; 
 3) Китептерине ыйман келтирүү;
 4) Элчилерине ыйман келтирүү; 
 5) Акырет күнүнө ыйман келтирүү;
 6) Тагдырга, анын жакшылыгы менен жамандыгына ыйман келтирүү.
 

Ушул алты түркүккө далил - Аллах Тааланын сөздөрү: 

Жакшылык бир гана жүздөрүңөрдү чыгыш менен батышка каратууңарда эмес, бирок (нагыз) жакшылык – ким Аллахка, Акырет күнүнө, периштелерге, китепке жана пайгамбарларга ыйман келтирсе...Жакшылык бир гана жүздөрүңөрдү чыгыш менен батышка каратууңарда эмес, бирок (нагыз) жакшылык – ким Аллахка, Акырет күнүнө, периштелерге, китепке жана пайгамбарларга ыйман келтирсе... (Куран, Бакара 2:177)

Тагдырга ыйман келтирүүнүн далили - Аллах Тааланын сөздөрү: «Ырасында, биз ар бир нерсени тагдыр (өлчөм) менен жараттык» (Куран, Камар 54:49)

Сүннөттөн далил болсо Жебреилдин узун белгилүү хадисинде келтерилген.

 Ыйман өсөт жана азаят 

Ыйман жакшы, сооп иштерди кылуу менен күчөёт, жаман, күнөө иштерди кылуу менен азаят. 

Ыймандын осушуно далил Аллахтын бул сөздөрү: “Чынында, ыймандуу адамдарга Аллаhты эскертилгенде, жүрөктөрү коркууга түшүп, аяттары окулганда ал аяттар алардын ыймандарын көбөйтөт. Жана алар Раббисине гана тобокел кылышат.” (Куран, Анфаль 8:2)
Ыймандын өсүшү жана азайышынын далилдерин бул макаладан кененирээк окуй аласыз.

 Ыйман менен Исламдын айырмасы 

Дининин мартабаларына келсек алгач адам Исламды кабыл кылат, кийин ыйманы күчөгөндө экинчи мартабасы Ыйманга келет, анан гана үчүнчүсү Ихсан даражасына чыгат.

Эгер Ислам-Ыйман эгер экөө бир айтылса - Ислам деп көбүнчө мусулман адамдын дене мүчөлөрү менен аткарчу сырткы амалдарды айтабыз (намаз, орозо, зекет, ажылык); ал эми ыйман деп жүрөк менен ичтен аткарылчу амалдарды айтабыз (Аллахка, Акыретке, Анын периштелерин ж.б. ишенүү). 

Эгер экөө эки бөлөк айтылса анда Ислам менен Ыймандын мааниси чогу түшүнүлөт.
Географиялык аянтча

Географиялык аянтча – физикалык география боюнча байкоо жүргүзүү жана практикалык сабак өткөрүү үчүн атайын жабдылган аянтча. Анда окуу программасына ылайык күндүн бийиктик абалына байкоо жүргүзүү, аянтын аныктоо, алтын казык жана күн боюнча багыт жасоо, аба ырайына байкоо жүргүзүү боюнча практикалык сабактар өткөрүлөт.

Мектептин окуу – тажрыйба участогунун болжолдуу планы боюнча анда метеорологиялык аянтчаны түзүү каралат. Географиялык аянтча имараттан же бак-дарактан обочо жайгашуусу керек, анткени түш-түктү жана түндүктү караган горизонт мүмкүн болушунча ачык болушу зарыл; айрым учурларда мектептин айланасында жер чакан болушуна байланыштуу географиялык аянтча сырткары жайгаштырылып, бир нече мектеп пайдаланышы мүмкүн. Жеринин бети түз, аянты 12ґ12 метрден 21ґ21 мге чейин болушу керек. Географиялык аянтча окуучунун кадамын аныктоо үчүн ченем – тосмо менен тосулат. 

Географиялык аянтчада төмөнкү приборлор, куралдар жана көрсөтмө куралдар болушу зарыл: бой ченегич; 10 мге жеткен бийиктикти ченегич – мамы (башкы нерселердин бийиктиктерин аныктоо үчүн); 1 м2 болгон аянтча (квадрат ченеми жөнүндө түшүнүк болушу үчүн); куб метр (куб ченеми жөнүндө түшүнүк болушу үчүн төрт кырдуу жыгач устундар); аянт өлчөгүч; гномон (чыныгы жана магниттик меридиандардын, магниттик эңкейиштиктин багытарын көрсөтүү, күнгө карата багыт жасоо үчүн); Алтын казык жылдызын көрсөткүч; күн сааты (чыныгы күн убактысын аныктоо үчүн); флюгер (шамалдын багытын жана ылдамдыгын билүү үчүн); абанын нымдуулугун өлчөөчү гигрометр, абанын жана жердин үстүңкү катмарынын температурасын өлчөө үчүн термометр, абанын максималдык жана минималдык температурасын билүү үчүн максималдык жана минималдык термометрлер коюлат; рельефтин формалары (тоолор, түздүктөр), карай таануу бурчу (жергиликтүү тоо тектер, кен байлыктар жана башкалар). Географиялык аянтчага ошондой эле практикалык сабак өткөрүү үчүн столдор жана отургучтар коюлат. 
 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

Категория: Педагогика