Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Базардын сыйымдуулугу

Базардын сыйымдуулугу төлөө жөндөмдүүлүгү менен камсыз кылынган суроо-талаптын, товардын сунуш кылуунун, баанын учурдагы деңгээлинде жана убакыттын белгилүү мезгил ичинде товарларды сатып өткөрүүнүн мүмкүн болунуучу максималдуу көлөмүн чагылдыруучу көрсөткүч.
 
Базар сыйымдуулугун ар тараптуу изилдөө товар сатуунун жана алардын баага карата катышын, деңгээлин утурлоонун өтө маанилүү шарты болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Базардык тейлөөлөр

Базардык тейлөөлөр - сатып алуу жана сатуу объектиси болуп саналуучу тейлөөлөр; товар чыгаруучулардын чыгымдары алардын сатуудан түшкөн каражаттын эсебинен толугу менен же бир кыйла өлчөмдө жабылат.
 
Аларга төмөндөгүлөр кирет: чекене жана дүңүнөн соода кылуу тейлөөлөрү, коомдук тамактануу ишканаларын, транспорттордун бардык түрлөрүн тейлөө, жүктөө-түшүрүү, транспорттук-экспедицияльж. Кампаларды жана сактоолорду тейлөө, оңоочу жайларды (автомобилдерди, бут кийимдерди, сааттарды ж.б.) тейлөөлөрү, турак жайларды колдонууга чегерүү, камсыздандыруу (милдеттүү түрдөгү социалдык камсыздандыруудан тышкары), финансылык мекемелердин (валюталарды алмашуу, эсептөөлөрдү жүргүзүү) тейлөөлөрү, ден соолукту сактоо, дене тарбия, билим берүү тейлөөлөрү, маалыматтык эсептөө тейлөөлөрү, адвокаттардын укуктук жактан кеңештери, нотариалдык кеңселердин тейлөөлөрү ж.б.
 
Базарда иш-жүзүндө жүзөгө ашырылган тейлөөлөрдөн тышкары, базардык тейлөөлөргө жумушчу кызматкерлерге эмгек акы натура түрүндө төлөнгөн тейлөөлөр жана турак жайлардын ээлик кылуучуларынын өзүлөрү үчүн өндүрүп чыгаргандагы тейлөөлөрү дагы кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Базардык маалымат

Базардык маалымат - белгилүү бир башкаруу чечимин кабыл алууда, базар алкагын иликтеп үйрөнүүдө зарыл болуучу базар мамилелерине тиешелүү жактарын (суроо-талап жана сунуш, базарда түзүлгөн жагдай, баа ж.б.) чагылдыруучу жана иштин абалын айкындоочу маалыматтар.
 
Булар экономикалык, социалдык, демографиялык ж.б. нуктагы маалыматтар болушу мүмкүн. Ар бир конкреттүү маалыматка карата анын кимге, качан, эмне үчүн керектигин тактоо өтө маанилүү болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Бааны дифференциялоо

Бааны дифференциялоо - бирдей продукцияга ар кыл баа ченин коюу.
 
Мында ишканага (продукция чыгарчу) тиешесиз экономикалык, табигый, аймак шартына байланыштуу продукция чыгаруу, сатуу чыгымынын түрдүүлүгү, продукция сапаты эске алынат. Б.д. ишканалардын кирешелүүлүк деңгээлин теңдейт, бул көбүнчө белендөө ишканаларына (айыл чарбага, жыгач даярдоо), о. э. бир катар башка тармакка (ун тартуу, пахта тазалоо ж.б.) тиешелүү.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Баалуу кагаздар рыногу

Баалуу кагаздар рыногу Кыргызстанда баалуу кагаздар рыногу дегенибиз мамлекеттик баалуу кагаздар рыногу, корпоративдик баалуу кагаздар рыногу жана туунду баалуу кагаздар рыногу болуп эсептелет.
 
Бүгүнкү күндө мамлекеттик баалуу кагаздар рыногу финансы рыногунун өтө динамикалуу өнүгүп келаткан сегменттеринин бири. Ал 1993-жылдан баштап иштеди. Корпоративдик баалуу кагаздардын рыногуна келсек, анда ал республикада түйүлдүк түрүндө турат жана баалуу кагаздар менен операциялардын солгундугу финансы жагынан кыйынчылыктарды башынан өткөрүп жатат. Фонд биржасынын иштеп жатышынын учурунда операциялар эмитенттердин чектелүү чөйрөсү менен жүргүзүлдү. Баалуу кагаздардын саны боюнча алардын өсүшү байкалууда.
 
Фонд биржасындагы кризистик жагдай республиканын экономикалык абалынын чагылдырылышы болуп эсептелет. Көп көрүнүктүү ишканалардын акциялары мурдагы жогорку ставкалардан жана инфляциядан улам инвесторлор үчүн кызыктыраарлык эмес болуп эсептелет. КФБнын кызматкерлеринин баасы боюнча бир аз кечирээк, 5-7 жылдан кийин баалуу кагаздар менен соода кылуунун жанданышы жана өнүгүшү болуп өтөт. Ага чейин калктын бош акча каражаттарын толук фонд рыногу аркылуу инвестициялык процесске тартуу мүмкүн эмес.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Аралашма (конвергенттик) экономикалык система

Аралашма (конвергентти экономикалык система Борборлошкон жана рыноктук экономикаларда мамлекеттин ролу жана жеке менчиктин болушу өтө күчтүү айырмаланат.

Борборлошкон экономикада заводдор, шахталар ж. б. негизги өндүрүш ресурстары мамлекетке таандык. Мындан сырткары эмне, кандай жана ким деген негизги суроолорго жоопторду да мамлекеттик пландоо органдары аныкташат. Тескерисинче, ушул эле суроолорго жоопторду бергенде рыноктук экономика айрым сатып алуучулардвш чечимдерине багыт жасайт, ал эми өндүрүш каражаттары жеке ээлик кылуучуларда болот.
 
Бул моделде мамлекет салыштырмалуу азыраак ролду ойнойт. Ошондой болсо да азыркы убакта «таза рынок» экономикасы жок. Рыноктук экономикасы бар өлкөлөрдө көпчүлүк чечимдер рынок аркылуу аныкталганына карабастан, мамлекеттин ролу улам жогорулоодо. Рыноктук, өкмөттүк күчтөрдүн мындай айкалышы жана мамлекеттин экономикада активдүү катышуусу биздин экономикалык системаны жана көп башка демократиялуу өлкөлөрдүн экономикасын аралаш «конвергенттик» экономика деп атоого мүмкүнчүлүк түздү.
 
Аралаш экономикалык система, мурунку рыноктук жана борборлошкон экономикалардын жакшы принциптерин өзүнө камтып, алардын табигый айкалышын камсыз кылат.
 
Бул система негизги төрт принципке таянат:
1) эркин ишкердүүлүк;
2) эркин бааны түзүү системасы;
3) эркин атаандаштык (конкуренция);
4) мамлекеттик тейлөө.
 
Мындай айкалыштыруу, рыноктук системанын жогорку үч принцибин мамлекеттик тейлөө тарабынан аларды басымдоого же алмаштырууга жол бербөө дегендикке жатат. Демек, бул система экономикалык эркиндикти мамлекеттик тейлөө менен айкалыштырып, туруктуу экономикалык өсүштү (экономикалык кризистин таасирин төмөндөтүү менен) камсыз кылууга багытталган. Кыргыз Республикасы дал ушул системаны курууда.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Амортизация ченеми

Амортизация ченеми ― өндүрүштүк негизги фондуларды пайдалануу процессиндеги заттык жетишилүүнүн эскирип, алгачкы касиетин жоготуунун жылдык өлчөмү амортизациялоо ченеми болуп саналат.
 
Бул ченем өндүрүштүк фондулардын (машиналардын, курал-жабдыктардын, курулуштардын, имараттардын ж.б.) алгач сатып алынган баасынын белгилүү пайыздык өлчөмүн түзөт. Мына ушундай жол менен көрсөтүлгөн фондуларды сатып алуу үчүн сарп кылынган акчанын орду бастырылат.

 Булактар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Альтернативдүү активдер

Альтернативдүү активдер - бул термин менен активдердин салттуу эмес тобу аныкталат. Буга түз инвестициялар, тобокелчил капитал, Хедже фондулары жана кыймылсыз мүлктөр кирет.
 
Салттуу активдерге салыштырганда альтернативдүү активдерде тобокелге салуу эң жогорку деңгээлде болот, бирок теория боюнча алар инвесторлорго көбүрөөк киреше алып келиши керек.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Альтернативдүү чыгымдар

Альтернативдүү чыгымдар чарбанын бардык тиешелүү чөйрөлөрүнөн жана тармактарынан алууга мүмкүн болуучу кирешелүү экономикалык ресурсту билгичтикке пайдалана албай калуудан улам мезгили өтүп кеткен ыңгайлуулук.
 
Мисалы, өз алдынчалуулуктагы кожоюн үчүн альтернативдүү чыгымдар катары эң жогорку эмгек акы эсептелет. Ал аны түрдүү иштерди жалданып аткаруучулар үчүн төлөшү мүмкүн. Экономика нугунда альтернативдүү чыгымдар тууралуу түшүнүк ресурстарды натыйжалуу бөлүштүрүү ишин талдоодо пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Алле Морис

Алле Морис (Франция) - (инвестициялар жана процент деңгээлинин теориясы боюнча иштери үчүн) 1911-жылы Парижде төрөлгөн.
 
Париждеги Жогорку Улуттук тоо мектебинен билим алган. Узак убакыттын ичинде ал капитал жана өсүш теориясын изилдеген. Натыйжада, ал далилдеген топтолгон (акча чогултуштун) «алтын эрежелери» пайда болгон. Бул эрежелер өсүштүн неоклассикалык теориясынын фундаменталдуу жетишкендиги болуп калды. 1989-жылы Нобель сыйлыгына татыган.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Акы төлөнүүчү кызмат көрсөтүүлөр

Акы төлөнүүчү кызмат көрсөтүүлөр - Акы төлөнүүчү рыноктук тейлөөлөрдү чарба жүргүзүүчү субъектилер, б.а., экономикалык ишмердиктин негизги түрү менен алектенген жана тейлөө көрсөтүү чөйрөсүндө менчиктин формасына көз карандысыз ишмердигин ишке ашырган ишканалар (юридикалык жактар) жана жеке ишкерлер (жеке адамдар) көрсөтөт.
 
Кыргыз Республикасынын Экономикалык ишмердиктин түрлөрү боюнча мамлекеттик Классификаторлоруна (ЭИМК) ылайык рыноктук тейлөө көрсөтүү боюнча экономикалык ишмердиктин негизги түрлөрүнө соода, автомобилдерди, турмуш-тиричилик буюмдарын жана жеке керектелүүчү нерселерди оңдоо, мейманканалар жана ресторандар.
 
Транспорт жана байланыш, финансы ишмердиги, кыймылсыз мүлк операциялары, ижара жана керектелүүчүлөргө тейлөө көрсөтүү, билим берүү, саламаттыкты сактоо жана социалдык тейлөөлөрдү көрсөтүү, коммуналдык, социалдык жана жеке тейлөөлөрдү көрсөтүүлөр кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Акча наркынын түшүүсү

Акча наркынын түшүүсү - акча наркынын төмөн түшүп кетиши.
 
Бул эки жагдайда байкалат:

1)Акчанын ички наркынын, тагыраак айтканда, ички базарда акчанын сатып алуу жөндөмдүүлүгүнүн төмөндөшү. Мисалы: Үстүбүздөгү жылы белгилүү бир товарды сатып алуу 1000 сом болсо, ошол эле товар былтыркы жылы 800 сомго сатып алынса, анда сомдун наркы 20%га төмөндөп кеткендигин билдирет; 

2)Акчанын тышкы наркынын төмөндөшү болсо улуттук валютаны башка өлкөлөрдүн валюталарына которуп салыштырууда наркынын төмөндөшүн айкындайт.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Акцептик-рамбурс кредиттери

Акцептик-рамбурс кредиттери - белгилүү бир өлкөнүн банктарынын тапшыруусу боюнча экинчи бир өлкөнүн банктарынын тарабынан берилүүчү тратта акцепт формасындагы кредит.
 
Мындай кредиттердин берилиши ошол өлкөнүн банкы башка бир өлкөнүн импортчусун кредиттөө жөндөмдүүлүгүн билбей туруп ошол өлкөнүн банктык төлөө кепилдиги менен экспортчунун траттасын акцепттөөгө макул болгондугуна тыгыз байланыштуу келет.
 
Бул үчүн траттанын мөөнөтү келгенге чейин ал өзүнүн банкына акча салууга тийиш. Ал эми банк болсо аларды акцептант-банкка көрсөтүлгөн мөөнөттө акцепттелген тратталар боюнча төлөө үчүн которот.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Акселератордун модели

Акселератордун модели - Инвестициялар практикада УДПга да көз каранды болот.
 
Бул көз карандылык эки себеп менен аныкталат:
а) УДП өскөн кезде пайда өсөт, ал эми ири инвестициялар ишкердик пайдадан финансыланат.
в) Эгерде УДП аз болсо, өндүрүү да аз болот, жабдуулар токтоп турат, жаңы жабдууларды сатып алууга стимул болбойт. I+f(Y) көз карандылыгы акселератордун модели деп аталат.
 
Моделдин талдоо жасоочу түрү: I = In + a * Ү мында: In - пландуу инвестициялар, I - инвестициялар, a - бурч коэффициенти, Ү - реалдуу УДП.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Айыл чарбаны ургалдаштыруу

Айыл чарбаны ургалдаштыруу - өндүрүштүн өркүндөтүлгөн каражаттары менен методдорун колдонуунун негизинде айыл чарба азык-түлүгүн чыгаруунун жер аянтынын бирдигине (мал санына) эсептегендеги өсүшү; азыркы шартта айыл чарбаны өнүктүрүүнүн негизги багыты. 
 
Айыл чарбаны ургаалдаштыруу факторлору: комплекстүү механикалаштыруу, айыл чарбаны химиялаштыруу, жерди мелиорациялоо, инновациялык технологияларды өздөштүрүү, орток чарба кооперациясы менен агрардык өнөр жай Интеграциясынын базасында өндүрүштү адистештирүү жана топтоо, илим менен алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктерин пайдалануу.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Айыл чарба өндүрүшүнүн түзүмү

Айыл чарба өндүрүшүнүн түзүмү (ички түзүлүшү) - айыл чарбасындагы өндүрүлө турган продукциялардын (дан, пахта, тамеки, кант кызылчасы, картошка, жашылча, эт, чийки сүт, жумуртка, жүн ж.б.) салыштырма салмагы.
 
Ал аймактардын климаттык жана жаратылыш жер шарттарына карата аныкталат. Мисалы, Чүйдө эгин, Ошто - пахта, Нарында - эт, сүт, Таласта - тамеки эгүү басымдуулук кылат. Жалпысынан, айыл чарба өндүрүшүнүн азыркы структурасы республиканын жаратылыштык жана экономикалык шарттарына төп келет. Ошондой болсо да айылда менчиктин ар түрдүү формаларынын пайда болуп жаткандыгына жана сатып өткөрүү рынокторунун түзүлүп жаткандыгына байланыштуу анын структурасын түзөтүү зарыл.
 
Азыркы мезгилде тамеки эгүүнү турукташтыруу, фабрикалык кант кызылчасынын, пахтанын, май өсүмдүктөрүнүн (pane, күн карама, сафлор ж.б.) айдоо аянттарын кеңейтүү, о. э. натыйжалуу жашылча жана жүзүм чарбасын өнүктүрүү өтө рационалдуу болуп эсептелет. Бул өсүмдүктөр калктын иш менен көбүрөөк камсыз болушун жана өндүрүштүн рентабелдүүлүгүн, жер аянтынын бирдигинен дүң азык-түлүктүн жана таза кирешенин арбын алынышын камсыз кылат.
 
Алсак, дүйнөлүк бааларды эсепке алуу менен 1 гектар тамеки өстүрүү учурундагы пайда дан өсүмдүктөрүн өстүрүп алуудагыдан 11 acere, жашылчалардыкы - 10 эсеге, картошканыкы - 8 эсеге, пахтаныкы - 2 эсеге жогору. 

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Айыл чарба жери

Айыл чарба жери - Жалпы жердин аянтынан айыл чарбасында пайдаланылуучу аянты. Республикада бүгүнкү күндө 19675,1 миң гектар.
 
Алардан бардык категориядагы жер пайдалануучулардын айыл чарба үлүшүнө 10685,6 миң гектар жер жана жер фондусунун 54,3%ти туура келет. Айыл чарба жерлеринин структурасында жайыт басымдуулук кылат, ал - 9020,2 миң гектар, б.а., 84,4%, айдоолор - 1414,9 миң гектар (13,2%), чөп чабыктар - 162 миң гектар (1,5%), көп жылдык бак-дарактар - 45,7 миң гектар (0,4) жана кен катмарлары - 17,3 миң гектар (0,2%). Республикада сугат жеринин аянты 1072,0 миң гектарды түзөт.
 
Сугатка потенциалдуу жарактуу жерлер - 2,3-2,5 миллион гектар, анын ичинде айдоого жарактуулары -1,7 миллион гектар. Азыркы убакта калктын ар бир адамына 2,4 гектар айыл чарба жерлери, 0,32 гектар айдоо, анын ичинде - 0,21 гектар сугат айдоолору туура келет. Эң жакынкы перспективада негизги максат - бул колдо болгон айдоо аянттарын натыйжалуу пайдалануу, сугат жерлердин кыртыштык-мелиоративдик жагдайын жакшыртуу, ошондон кийин гана жаңы жерлерди айыл чарбалык иштетүүгө тартуу. Анткени түштүктүн кээ бир райондорун кошпогондо, республика суу ресурстары менен жетиштүү даражада камсыз кылынган.
 
Малдын башынын кескин азайып кеткендигинен улам жайыттардын да пайдаланылышы азайды. Эгерде 1992-жылы койлорго кайрадан эсептеп чыкканда бир шарттуу баш малга 0,54 гектар туура келсе, 1995-жылдын башталышында ал 0,78 гектарды түзгөн. Алыскы жайыттар толук пайдаланылбайт, же такыр эле пайдаланылбай калды. Ошондуктан айыл чарбасынын алдында республиканын жайыттар сыяктуу негизги байлыгын натыйжалуу пайдалануу иш-чараларын тездетүү боюнча актуалдуу милдет турат.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Агрардык өнөр жай (азык түлүк) комплекси

Агрардык өнөр жай (азык түлүк) комплекси - Айыл чарбасы тамак-аш өнөр жайы менен бирге Кыргызстанда экономиканын реалдуу секторун өнүктүрүүдөгү артыкчылыктуу багыттардын бири болуп эсептелет.
 
Азыр ал, башка тармактардай эле, кризисте турган чагы, бул көп жагынан айыл чарба өндүрүшчүлөрүндө финансылык ресурстардын жетишпегендиги, айыл чарбасында колдонулуп жаткан өнөр жай продукциясына баалардын кескин өсүшү, жер жана агрардык реформаны жүргүзүүдөгү чыгымдар жана бир катар башка себептер менен аныкталат.
 
Мунун натыйжасында айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгү, малдын азыктуулугу төмөндөп, малдын башы азайып, айдоо аянттары кыскарды (жыл сайын 100 миң гектардан ашуун айдоолор пайдаланылбай кала берүүдө). Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмүнүн төмөндөп кетишине минералдык жер семирткичтерди колдонуунун азайышы (азыркы убакта жер семирткичтерди чачуу 1991жылга салыштырганда 26 эсеге кыскарды), жер сугаруунун начарлашы, жердин өзүнүн абалы, агротехникалык иш-чаралардын өз убагында жүргүзүлүп турбагандыгы жана бир катар башка себептер да таасирин тийгизди.

Малдын башы жылдан жылга азайгандан азаюуда. Кайра иштетип чыгуу өнөр жайынын көп тармактары өздөрүнүн өндүрүш кубаттуулугун араң эле 10-40%ке (консерва тармагы 7,5, май тармагы - 10, кондитер тармагы 19, кант тармагы - 20, крахмал-шире тармагы - 7,5%ке) иштешүүдө же сырьёнун жоктугунан токтоп турушат.
 
Эң жакынкы перспективага айыл чарбасынын негизги артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болуп эсептелет: 
 ички рынокту азык-түлүк менен камсыз кылуу; 
 кайра иштетип чыгуучу тармактардын ишканаларын сырье менен камсыз кылуу; 
 экспортко кетүүчү азык-түлүк чыгаруу.
 
Эң жакынкы жылдардагы негизги стратегиялык милдет - бул өндүрүштүн чөгүшүн токтотуу жана анын акырындык менен жогорулашын камсыз кылуу. Республикада бул милдеттерди аткаруу ү-н толук мүмкүнчүлүктөрү (кайра иштетип чыгуучу ишканалардын кубаттуулуктары, зарыл эмгек, жер жана суу ресурстары) бар.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Авторитардык бийлик

Авторитардык бийлик (фр. autoritaire - өкүмчүл) - бийликке чексиз ээ болгон диктатордук өкүмдөр.
 
Авторитардык бийлик айрым инсандардын - жетекчинин өзүнө баш ийгендердин, жамааттын, ведомстволук мекемелердин иштерин башкаруунун бүт системасын толугу менен өз колуна топтоп, кабыл алынган башкаруучулук чечимдерден тартып, алардын аткарылышын көзөмөлдөө менен аяктаган өкүмчүлдүк. Башкаруунун бул түрүндө түшүнүк берип айкындоо, жамааттык талкуу, административдик башкаруу менен алмаштырылат; жамааттык иштелип чыккан жана илимий негизделген чечим жеке көрсөтмөлөр менен алмаштырылат; сын жана өзүн өзү сыноо - жазалоо адеми ачык - ашкерелик, көпчүлүктүн айткандарын угуу алардан сактануу ж.б. менен алмаштырылат.

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Абилдаев Болот Ералханович

Абилдаев Болот Ералханович (1963) КМУнун экономика факультетин, Ленинграддагы финансы-экономикалык институттун аспирантурасын бүтүргөн (1991). Экономика илимдеринин доктору (1998).
 
Кыргыз Республикасынын финансы министри (2002-2005). Эмгеги: Современный механизм управления внешнеэкономической деятельностью государства (на материалах Кыргызской Республики). Москва, 1998. 

 Колдонулган адабияттар 
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика
Аары чарбасы

thumb|Бал челек.
Аары чарбасы - чарба тармагы. Багыты: бал, аары мому, прополис, уусун, аары сүтүн алуу, өсүмдүктү чаңдаштыруу, эне аары, аары уюгун көбөйтүү.
 
Кыргызстанда бал аарысынын жардамы менен эгилме жана жапайы өсүмдүктүн 200дөй түрүнөн (негизинен, эспарцет, беде, акация, тал, кара жыгач, өрүк, кара өрүк, алма, алмурут, күн карама, пахта, четин ж.б) бал ширеси чогултулат.
 
Кыргызстандын шартында ар уюктан сезондо 30-50 кг бал, 1 кг мом жана жаш уюк бөлүп алынат. Ал эми ар бир уюк кыш бою азык үчүн 20-25 кг бал керектейт. Чүй өрөөнү менен Ош областында жазда бал челектер бак ичине жайгаштырылып, кийин эспарцет жана пахта талааларына жа-кын өрөөнгө же жайытка коюлат. Кыргызстанда 73312 бал челек бар (2005-ж.).
 
Ош, Талас жана Ысык-Көл областтарында да бал аары чарбасы жакшы өнүккөн. Кыргызстан боюнча 73 миң бал челектен орто эсеп менен 40 кг бал алынса бир жылкы көлөмү 2920 т барабар болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9

Категория:Айыл чарба‎
Физикалык үбөлөнүү

Физикалык үбөлөнүү - тоо тектердин химиялык курамы эч өзгөрүлбөй туруп эле дезинтеграцияга кабылышы.
 
Ал температуралык жана механикалык деп экиге бөлүнөт. Температуралык үбөлөнүү - температуранын суткалык жана сезондук өзгөрүшүнүн натыйжасында тоо тектердин бузулушу. Тоо тек бирде ысып кеңейсе, бирде муздап кичирейгендиктен, тоо текте көзгө көрүнбөгөн майда жаракалар кетет, алар акырындап чоңоюп отуруп, тоо тектин сынып, талкаланышына алып келет. Бул үбөлөнүү бардык климаттык зоналарда байкалат. Айрыкча, температура кескин өзгөрүлүп турган, кургакчыл жана өсүмдүк кыртышы начар өөрчүгөн аймактарда (чөл зоналары, ошондой эле бийик тоолордун кар, мөңгү каптабаган кырлары менен чокулары жана тик капталдары) өтө күчтүү жүрөт. Механикалык үбөлөнүү - тоо тек жаракалары менен көзөнөктөрүндөгү суулардын тоңушунан, жаракадагы суу буулангандан кийин ал жердеги туздардын кристаллдашуусунан, өсүмдүктөрдүн механикалык таасиринен (жаракадагы өсүмдүк тамырынын чоңоюшу), жаныбарлардын ийин казуусунан ж. б. себептерден тоо тектердин бузулуп жоготушу. Физикалык үбөлөнүү чөл жана арктика (антарктика), ошондой эле бийик тоо ландшафттарынын калыптанышында негизги роль ойнойт. Анын натыйжасында, бүтүн тоо тектери ар кыл формадагы жана өлчөмдөгү миздүү-кырдуу сыныктарга ажырайт. Алардан чөкмө тектер - ири, шагыл, кум ж. б. пайда болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика