Үпү

Үпү же Уфа — Башкырстандын борбору, Орусиядагы шаар, Үпү районунун жана Үпү шаардык округунун административдик борбору. Калкы миллиондон ашык адамдан турган Орусия Кошмолугундагы он эки ири шаардын бири, калкынын саны боюнча Орусия Кошмолугунда 11-орунда турат. Агломерацияда 1 130 001 адам жашайт (14–16-орундар). Аянты 753,7 км². Шаар Ак-Эдил жана Кара-Эдил дарыяларынын аралашуусунда түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 70 кмден ашык созулуп жатат (Орусияда Сочи жана Волгограддан кийинки 3-чоң шаар). Үпү - ири транспорттук жана логистикалык борбор, маанилүү илимий борбор. Маскөөгө чейинки аралык 1357 км.

 Географиясы 

 Жер жайгашуусу 
Шаар Ак-Эдил дарыясынын жээгинде, Кара-Эдил жана Дем дарыяларынын кошулган жеринде, Ак-Эдилдин боюндагы толкундуу түздүгүндө, Башкырт (Түштүк) Орол тоо кыркаларынан 100 км батышта жайгашкан.

 Климаты 
Үпү мелүүн зонанын түндүк токой-талаа субзонасында жайгашкан. Климаты континенталдуу, бир топ нымдуу, жайы жылуу, кышы орточо суук жана узак. Январь айындагы орточо температура −14,6 °C, эң азы −50 °C; июль айында +19,3 °C, эң көп +40 °C. Орточо жаан-чачын 419 мм.

 Убакыт алкагы 
Үпү эл аралык стандарт боюнча Екатеринбург убакыт алкагы (YEKT/YEKTST) деп белгиленген убакыт алкагында жайгашкан. UTC боюнча жылышуу +5:00. Убакыт алкагынын Маскөө убактысына карата туруктуу жылышы +2 саатты түзөт жана Россияда MSK+2 деп белгиленет. Екатеринбург убактысы стандарттык убакыттан бир саатка айырмаланат, анткени Россия мыйзамдуу убакытта.

 Административдик түзүлүшү 
thumb|right|Үпүнүн административдик түзүлүшү

Үпүдө 7 административдик район бар (2020-жылдын 1-январына карата калктын саны кашаанын ичинде көрсөтүлгөн):
+Картадагы 
номуруАталышыНукура аталышыКалкы15px Дем району80 71415px Калинин району207 75015px Киров району162 95815px Ленин району89 06215px Октябрь району246 47615px Орджиникидзе району164 68215px Совет району177 145
Үпү шаарынын ичинде 2010-жылга карата жалпы калкы 9321 адамды түзгөн 24 айылдык конуш бар, алар шаар райондорунун административдик баш ийүүсүндө.

 Тарыхы 
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8E_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83.jpg|thumb|334x334px|Үпү негиздөөчүсү воеводасынын Нагой Михаил Александровичтин эстелиги
1574-жылы, башкырт уруулары өз ыктыяры менен орус жарандыгын кабыл алып, Башкыртстан Орусиянын курамына киргенден 17 жыл өткөндөн кийин, Орусиянын түштүк-чыгыш чек араларын отурукташтыруу жана бекемдөө максатында, Кара-Эдил менен Ак-Эдил дарыяларынын кошулган жериндеги Эски Казан жолунун жанында Казан губернатору Михаил Александрович Нагой кичинекей Үпү чебин негиздеген, анын чыгышында Тынч океанына чейин бир дагы шаар болгон эмес. Бул көз карашты Үпүнүн байыркы келип чыгышын жактаган башкыр окумуштуулары четке кагышатНе сотвори себе башкира – Власть – Коммерсантъ. Башка жагынан алганда, чептин курулушу Кама боюндагы чек араны белгилеген Ногой Ордосу менен түзүлгөн 1571-жылдагы келишимди бузуу болгондугу белгиленетБуровский А. Русская Атлантида.

Үпү чеп шаарынан 17-18-кылымдарда акырындык менен аймактын административдик жана экономикалык борборуна айланган. 1708-жылдан бери Үпү Казан губерниясынын курамында болгон. 1728-жылы шаар Үпү губерниясынын борборуна айланган, анын губернатору түздөн-түз Сенатка баш ийген. 1744-жылы Үпү Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1781-жылдын декабрынан тартып шаар Үпү губернаторлугунун борборуна айланган, анын губернатору болуп И. В. Ламб дайындалган. 1796-жылдан бери Үпү кайрадан Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1802-жылдан бери Үпү губернатордун резиденциясы жана губерниялык мекемелери бар губерниялык шаарга айланган.

1803-жылы орус кызматындагы шотландиялык архитектор Уильям Гесте шаардын биринчи башкы планын түзгөн, бирок ар кандай себептерден улам (анын ичинде каражаттын жетишсиздигинен улам) план ишке ашырылган эмес. Уильям Гесте 1817-жылдын декабрында кайрадан Үпүдө болуп, провинциялык геодезист Сметанин менен биргеликте планга түзөтүүлөрдү киргизген. Бул формада долбоор өкмөт тарабынан 1819-жылдын 3-мартында бекитилген жана бул башкы план Үпүнүн XIX кылым бою курулушунун багыттарын аныктаган.

Уильям Гестенин планына ылайык, шаардын чек аралары Телеграфная көчөсүнөн (азыркы Цюрупа көчөсү) Никольская көчөсүнө (Гафури) жана Ак-Эдил дарыясынан Богородская көчөсүнө (азыркы Төңкөрүш) чейин кеңейтилген. Архитектор бар имараттарды жана жер бедерин ийгиликтүү колдонгон. Ал шаардын башкы көчөсү болгон Велика Казанская көчөсүн (азыркы Октябрь Төңкөрүшү) жаңы борборго - Верхнеторговая аянтындагы келечектеги Гостиный Дворго алып келген. Үпүнүн административдик жана соода борбору ийгиликтүү пландаштырылган, муну анын шаардын тарыхый өзөгүнүн аймагында көпкө чейин сакталып калганы тастыктайтСтаття «Плану Гесте — двести лет» в інтернет-газеті «БАШвестЪ».

1865-жылдан бери Үпү Үпү губерниясынын борбору болуп калган.

Үпүдө өнөр жай 19-кылымда пайда болгон. 19-кылымдын ортосунда шаарда ондон ашык фарфор заводдору жана башка заводдор болгон. 1870-жылы Ак-Эдил дарыясында үзгүлтүксүз кемелердин ачылышы жана Самара-Златоуст (азыркы Куйбышев) темир жолунун курулушу (1888–1892) шаардын өнүгүшүнө жаңы түрткү берген.

Шаарда темир жол жана кеме оңдоочу устаканалар, жыгач тилүүчү заводдор жана буу тегирмендери пайда болгон. 19-кылымдын аягында Үпүдө 30га жакын завод жана фабрика болгон (жогоруда айтылгандардан тышкары, силикат өндүрүү, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүү ж.б. да болгон), шаарда нан жана эт соодасы гүлдөгөн.

1918-жылдын 23-сентябрында Үпүдө Убактылуу Бүткүл орусиялык өкмөт түзүлүп, ал 1918-жылдын 9-октябрына чейин Үпүдө калган, андан кийин Омбу шаарына көчүп кеткен.

1922-жылы июнь айында жаңыдан түзүлгөн Башкырт Автономиялуу Кеңештик Социалисттик Республикасы (БАКСР) 1919-жылы Үпү губерниясына кошулуп, Үпү анын борбору болуп калган.

1920-жылдардын аягында жана 1930-жылдары шаар тездик менен өнүгө баштаган, ал эми өнөр жайдын дүң продукциясы 16 эсеге өскөн. Үпү өнөр жай комплекси ишке киргизилген, анын курамына ширеңке жана фанера заводдору, жыгач тилүүчү заводдор, тери иштетүү жана экстракциялоочу заводдор), жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары кирген. Биринчи беш жылдык пландын жүрүшүндө Үпү мотор куруу заводу жана ЖЭБ курулган. 1939-жылы Башкыртстанда мунай табылгандан кийин Үпү мунай иштетүүчү заводу курулган.

Германия-Совет согушу учурунда КСРБнин батыш аймактарынан ондогон өнөр жай ишканалары, айрым мамлекеттик мекемелер жана изилдөө институттары, Коминтерн кызматкерлери, украин жазуучулары ж.б. Үпүгө эвакуацияланган.

1944-жылы Үпүнүн Сталин району Черниковск деп аталган өзүнчө шаарга айланган, ал 1956-жылы кайрадан Үпүнүн курамына кирген.

Согуштан кийинки жылдары республикада мунай өндүрүшүнүн кеңейиши менен Үпүдө жаңы мунай иштетүүчү заводдор курулган: экинчиси (Жаңы-Үпү), ал эми бир нече жылдан кийин үчүнчүсү. Ошентип, Үпү Эдил боюндагы жана Оролдогу эң ири мунай иштетүүчү борборго айланган. Ошол эле учурда шаарда химия өнөр жайы жана машина куруу өнүккөн.

2018-жылы башкир шиханы (тоосу) Кош-Тоо акиташ өндүрүү үчүн Башкир сода компаниясына өткөрүлүп берилген. Жергиликтүү тургундар бул чечимге каршы чыга башташкан. Бул акциялардан кийин Кош-Тоону коргоп сүйлөгөн көптөгөн активисттер административдик жана кылмыш жоопкерчилигине тартылышкан. Кош-Тоо тоосунун коргоочусу Фаил Алсынов жек көрүүчүлүктү же кастыкты козуткан деп айыпталган, бирок ал күнөөсүн мойнуна алган эмес. Буга чейин Фаил Алсынов 2020-жылы Орусия бийлиги тарабынан экстремисттик деп табылып, тыюу салынган "Башкорт" уюмун жетектеген. Башкыртстандын башчысы активистти "экстремисттик иш-аракеттерди жүргүзгөн" жана "мамлекетке каршы сөздөргө чакырган" үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартууну талап кылган. 2024-жылдын 19-январында эртең менен Фаил Алсынов соттолгон Баймактагы сот имаратынын жанында бир нече саат бою координацияланбаган нааразычылык акциясы өткөн. Бир нече миң адам экоактивистти бошотууну талап кылышкан. 4 жылга эркинен ажыратылган активист Фаил Алсыновдун тарапкерлери социалдык медиада акция өткөрүүгө чакырышкан. Бирок, ОМОН бир нече адамды, анын ичинде Алсыновдун сөздөрү жазылган плакат көтөргөн кызды кармаган. Кийинчерээк чогулуштун катышуучулары полициянын фургону төрт кармалган адамды аянттан алып кетүүсүнө жол бербөөгө аракет кылышкан, ошондо ОМОН менен кагылышуу болгон. Жалпысынан ондон ашык кармалган адам кармалган. Полиция көздөн жаш агызуучу газ жана электр гранаталарын колдонуп, демонстранттарды дубинкалар менен сабап, бир нече ондогон адамдарды кармаган. 20га жакын нааразычылык акциясынын катышуучусу медициналык жардам сурап кайрылган, ал эми бир нече адам кийинчерээк административдик камакка алынган. Тергөө комитети массалык башаламандыктарды уюштуруу жана катышуу, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлерге карата күч колдонуу беренелери боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкыртстандын башчысы Радий Хабиров Баймактагы Алсыновдун тарапташтары менен полициянын ортосундагы кагылышуулар боюнча комментарий берип жатып, "экстремизмге жана кырдаалды туруксуздаштыруу аракеттерине чыдабай турганын" билдирип, уюштуруучуларды сепаратизмде айыптаган.

 Калкы 
+Калктын саны1650bashstat.gks.ru1718181118401856Уфа18631865187918861897www.vatandash.ru7005 6009 20016 50012 90016 50020 10023 00027 00049 275191319141916192019231926Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги1931istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf1933istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf19371939Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.100 70099 900112 70092 80085 30097 737123 446167 900216 449250 01119451956Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.1959Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.196219671968elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf1970Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.19731975Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.1976Wayback Machine264 800265 000546 878610 000704 000733 800770 905844 000924 000924 0001979Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.1982istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf1985https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf19861987Wayback Machine1989Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.1990istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf199119921993969 2891 023 0001 040 0001 043 0001 092 0001 082 0521 088 0001 097 0001 097 0001 096 0001994199519961997Wayback Machine19981999Wayback Machine2000istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf20012002Проблема конфиденциальности20031 092 0001 092 0001 094 0001 082 0001 084 0001 088 9001 091 2001 088 8001 042 4371 043 306200420052006200720082009403 Forbidden2010403 Forbidden20112012403 Forbidden2013Wayback Machine1 040 6231 036 0261 029 6161 022 5751 021 4581 024 8421 062 3191 065 6021 071 2911 077 7192014403 Forbidden2015403 Forbidden2016403 Forbidden2017403 Forbidden2018403 Forbidden2019403 Forbidden2020Проблема конфиденциальности2021Проблема конфиденциальности2023Проблема конфиденциальности2024Проблема конфиденциальности1 096 7021 105 6671 110 9761 115 5601 120 5471 124 2261 128 7871 144 8091 157 9941 163 30420251 166 098
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_I.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_II.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен
2025-жылдын 1-январында шаар калкынын саны боюнча Россия Федерациясынын 1124 шаарынын ичинен 9-орунда турган. Ошондой эле, калкынын саны боюнча Европада 31-орунда турат.

Үпү шаарынын калкынын саны 2025-жылы 1 190 254.

Үпү агломерациясынын калкынын саны (Үпү шаарынын шаардык району, Үпү, Благовещен, Чешме, Иглин, Кумурскалы жана Кушнаренко райондорунун муниципалдык райондору) 1 529 422 адамды түзөт (2021). 2008-жылдан бери калктын табигый өсүшү байкалуудаУфа становится более комфортным городом День города 12 июня. 2009-жылдын 1-январына карата маалыматтарга ылайык, республиканын бардык тургундарынын 25,4% же шаар калкынын 42,2% шаардын тагдырына туш болгон. Аялдардын саны эркектердин санынан басымдуулук кылат (тиешелүүлүгүнө жараша 54,5 жана 45,5%), ар бир 1000 аялга 835 эркек туура келет. Эмгекке жарамдуу курактан кичүүлөрдүн үлүшү 15,4%, эмгекке жарамдуу курактагылар 65,2%, эмгекке жарамдуу курактан улуулар 19,4% түзөт. 2016-жылы орточо жашоо узактыгы: аялдар - 75 жаш, эркектер - 66 жаш болгон. Шаардын миллионер тургуну 1980-жылы 12-августта төрөлгөн, бирок Башкырстандын көп улуттуулугунан улам, КСРБнин көптөгөн шаарларындагыдай бир да балалуу эмес, бир эле учурда үч балалуу болгон: башкырт Салават Базаров, орус Петр Сошников жана татар Гүлшат Зарипова. Үпү Орусиядагы 11-миллионер шаар, ал эми КСРБдеги 21-миллионер шаар болуп калды.

 Улуттук курамы 
ЖылыКалктын саны (адам)Өзгөчөорустарбашкырттартатарларукраиндер189749 27542 1193151252443192092 80069 900120010 0001700192385 30064 000360012 500б.э.192698 53774 785463214 3315341939250 000176 40015 40039 00062001959546 878355 19230 321115 14615 1311970770 905475 48054 368183 32619 2571979976 858568 50492 678240 88125 73919891 079 765585 337122 026291 19028 10720021 049 479530 136154 928294 39917 77220101 071 640494 723172 794286 40912 48520211 167 775557 492233 128308 3814543
2020-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча төмөнкү улуттар жашаган (улуттар 0,1% дан аз жана башкалар, "Башка" сабынын шилтемесин караңыз):
УлутуСаны, адамҮлүшүОрустар546 61347,75 %Татарлар302 25426,40 %Башкырттар228 54219,96 %Чуваштар55730,49 %Марийлер54750,48 %Украиндер44970,39 %Өзбектер33750,29 %Тажиктер30990,27 %Армяндар28170,25 %Азербайжандар16630,15 %Беларустар12810,11 %БашкаАбазиндер (2), 

Абхаздар (23), 

Аварлар (126), 

Андилер (8), 

Агулдар (10), 

Адыгдар (7), 

Алтайлар (6), 

Америкалыктар (10), 

Арабдар (774), 

Ассириялыктар (10), 

Оогандар (83), 

Балкарлар (19), 

Болгарлар (55), 

Британиялыктар (12), 

Буряттар (36), 

Мажарлар (8), 

Вьетнамдыктар (473), 

Гагауздар (13), 

Гректер (154), 

Гүржүлөр (405), 

Даргиндер (39), 

Долгандар (1), 

Езиддер (58),

Жөөттөр (936), 

Ижорлор (1), 

Ингуштар (74), 

Үндүлөр (514), 

Испандар (17), 

Италиялыктар (18), 

Кабардалар (20), 

Казактар (912), 

Калмыктар (25), 

Караимдер (2), 

Каракалпактар (9), 

Карачайлар (13), 

Карелдер (2), 

Кыргыздар (224), 

Кытайцы (80), 

Комилер (22), 

Коми-пермдер (2), 

Корейлер (154), 

Кырым татарлар (21), 

Кырымчактар (1), 

Кубалыктар (35), 

Кумыктар (38), 

Күрттөр (16), 

Лактар (13), 

Латыштар (116), 

Лезгиндер (140), 

Литовдор (44), 

Молдовалыктар (103), 

Моңголдор (3), 

Мордвалар (912), 

Нагайбектер (3), 

Нанайлар (3), 

Немистер (785), 

Ненистер (3), 

Нивхтер (1), 

Ногойлор (16), 

Осетиндер (43), 

Пакистандыктар (2), 

Перстер (15), 

Поляктар (96), 

Румындар (2), 

Поморлор (4), 

Сербдер (13), 

Табасарандар (36), 

Талыштар (16), 

Астрахан татарлар (1), 

Кирешендер (59), 

Шибер татарлар (2), 

Таты (56), 

Тывалар (10), 

Түрктөр (189), 

Ахыска түрктөр (8), 

Түркмөндөр (235), 

Удмурттар (491), 

Үдегейлер (1), 

Уйгурлар (24), 

Финндер (11), 

Ингерманланд финндер (1), 

Француздар (26), 

Хакастар (2), 

Ханттар (3), 

Цахурлар (1), 

Цыгандар (96), 

Черкестер (1), 

Чехтер (6), 

Чечендер (203), 

Чукчалар (2), 

Эвендер (6), 

Эстондор (31), 

Юкагирлер (2), 

Сахалар (9), 

Жапондор (5), 

Улуту боюнча башка жоопторду көрсөткөндөр (1719), 

Улуту жок (2006), 

Эл каттоо формаларында жарандыгы көрсөтүлбөгөн адамдар (26 652)39 6203,46 %Итого1 144 809100,00 %

 Булактары 

Категория:Орусия шаарлары