Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эс ылдамдыгы

Эс ылдамдыгы техникада - эстин берилишин табууга жана аны алууга кеткен убакыт.
 
Эс ылдамдыгы наносекунд менен өлчөнөт, ал секунданын млрддан бир бөлүгүнө барабар. Техникада көпчүлүк тез Эс ылдамдыгы 50дөн 100ге чейинки наносекунданы түзөт. 2-деңгээлдеги кэш эс башка эстерге караганда тез жана анын ылдамдыгы 1050 наносекунда. Туруктуу (ROM) Эс ылдамдыгы 50-250 наносекунданы түзөт. Регистрлер жана 1-деңгээлдеги кэш эстер бардык эстердин ичинен эң тези, алардын ылдамдыгы 1-10 наносекунда. Салыштыруу максатында катуу дисктеги берилишке жетүү ылдамдыгы 10-20 миллисекунд, бир миллисекунд секунддун минден бир бөлүгү. Ошентип, катуу дискке жетүү ылдамдыгы 15 миллисекунда деп алсак, жетүү убактысы 70 наносекунда болгон эске 2500 эсе тез жетүүгө болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Эстафеталык шакекче

Эстафеталык шакекче - жергиликтүү компьтердик тармактарда кенири колдонулган протокол.
 
Эстафеталык шакекче тармагында жетон деп аталган электрондук сигнал айланып жылып турат. Кабар жибере турган компьютер жетонду алып ага берилиштерди кошуп жиберип коёт. Берилиштер кошулгандан кийин жетонду башка компьютер колдоно албай калат. Берилиш көздөгөн орунга барганда жеткирилгендиги тууралуу кабар кайтарылат. Качан гана жетон менен берилиш жеткендиги тууралуу кабар алынгандан кийин гана жетон бошотулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Протоколдор
Эстафета

Эстафета (фр. estafetta, итал. staffa - үзөнгү) - чуркоо, сууда сүзүү ж. б. боюнча этаптарга бөлүнгөн аралыкты тез өтүү үчүн спорт командаларынын мелдеши; белгилүү этаптарды өткөн спортчу таякчасын кийинкисине берип алмашуусу.
 
Олимпиялык оюндардын азыркы программасына Эстафета спорттун жеңил атлетика, сууда сузуу ж. б. түрлөрү боюнча өткөрүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
Эскимостор

thumb
thumb|Эскимостор (Аляска).
Эскимостор - эл, Чукотка (Россия) крайынын чыгышы жана Гренландия менен Нунавутадан (Канада), Аляскага (АКШ) чейинки аймактарда жашаган жергиликтүү калк.
 
Саны 170 миң киши (2010), а. и. АКШда 55 942, (Аляскада 47 783, Калифорнияда 1 272, Вашингтондо 1 204), Канадада 50 480 (2010). Нунавутта 24 640, Квебекте 10 190, Ньюфаундленд жана Лабрадордо 4 715, Түндүк-Батыш аймактарда 4 165), Гренландияда 50 000, Данияда 18 563, Россияда 1 738 (Чукотка автономия округунда 1 529, Магадан областында 33. Эскимос тилинде сүйлөшөт. Анимизм, шаманизм жана христиан диндерин тутушат. Э. антропол. жактан монголоид раеасынын арктикалык тибине (арктическая раса) кирет. Алардын негизги аталышы - «инуимттер». «Эскимос» (эскиманциг - «чийки балык жегендер») деген сөз индей урууларынын (абенактар жана атабаскалар) тилине таандык. Б. з. ч. 2-миң жылдыктын аягында Беринг деңизинин аймактарында этнос катары калыптанган. Э. морж жана бугу терисинен цилиндр үлгүсүндө жасалган, ажыратылма чатыр-яранга же алачыктарда жашашып, деңиз айбандарына (кит, морж, тюлень ж. б.), ошондой эле түндүк бугуларына, тоо эчкилерине аңчылык кылышкан, балык уулашкан, мөмө жыйнашкан. Алгач гарпун, найза, кайыш тор ж. б., 19-кылымдын ортосунан атма куралдарды колдонушкан. Итти унаа катары пайдаланышат. Э. негизинен нерпа жана бугу терисинен тигилген кийимдерди кийишип, эркектери эринин, аялдары бетин жана колун татуировкалайт. Негизги тамак-ашы - эт (бугу, тюлень, кит), өсүмдүк тамыры жана жалбырактары, дениз капустасы, моллюскалар жана жер-жемиштер. 1930-жылдары Э-до промысел чарбалары уюшулган. Сабаттуулук жоюлуп, интеллигенция калыптанган. Азыркы учурда Эскимостордо улуттук аң-сезимдин жогорулоосу байкалууда.
 
Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Орусия
Категория:Дания
Категория:Канада
Категория:АКШ
Категория:Арктика‎
Категория:Арктика элдери

Категория:Палеоазиат элдери
Эскертүүчү түс

Эскертүүчү түс - жаныбарлардын айлана чөйрөнүн түсүнө карама-каршы болуп, көңүлдү өзүнө буруучу өңү.
 
Мындай түрдөгү жаныбарлар көпчүлүк учурда уулуу же жагымсыз жыттуу болуп, ал айлана-чөйрөдөгү жаныбарларга эскертилет, мис., уулуу жылан, аары, ала күлүк ж. б. Эскертүүчү түс жашоо үчүн күрөштө жаныбар түрүнүн жашап калышын шарттайт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Зоология
Эсептөө техникасы

Эсептөө техникасы -
 
1) маалыматтын математикалык процесстерин эсептөөнү механикалаштыруучу жана автоматташтыруучу техникалык жана математикалык каражаттардын (эсептегич машина, түзүлүш, прибор ж. б.) жыйындысы. Ал эсептөө көлөмү чоң инж. жана илимий маселелерди чечүүдө автоматтык жана автоматтык башкаруу системаларымда, илимий негизделген чечим чыгаруу, эксперименттик маалыматтарды иштетүү үчүн эсептөөдө, пландоодо, прогноздоодо жана экономикалык баалоодо, информация-издөө системаларында ж. б. тармактарда колдонулат. Убакытты эсептөө, жер аянтчаларын аныктоо, соода жүргүзүү ж. б. у. с. маселелер адамзат маданиятынын байыркы мезгилине таандык. Чот жана математикалык эрежелердин жардамы менен жөнөкөй маселелерди эсептеп чыгаруунун алгачкы өтө жөнөкөй түзүлүштөрү б. з. ч. пайда болгон. Эсептөө түзүлүштөрү, мис., Непер шкаласы, логарифмдик сызгыч, арифмометрдин алгачкысы - арифметикалык Паскал машинасы 17-кылымдан эле белгилүү болгон. 18-19-кылымдагы өнөр жай рев-сы Эсептөө техникасынын дүркүрөп өсүшүнө түрткү болду. 1833-ж. Ч. Беббиж программалуу башкарылма, арифметикалык жана эсте туткуч түзүлүштүү - «аналитикалык машинанын» долбоорун иштеп чыккан. Эсептөө техникасынын практикалык өнүгүшү негизинен 19 жана 20-кылымдын башындагы аналогдуу эсептегич машинаяын пайда болушуна, б. а. орус окумуштуусу акад. A. Н. Крыловдун дифференциал теңдемени чыгаргыч биринчи машинасына байланышкан. 1944-ж. АКШда программа менен башкарылма «МАРК-1» цифралуу эсептегич машинасы (ЦЭМ) курулган. 1965-ж. дүйнөдө түрдүү арналыштагы 50 миңден ашык ЦЭМ пайда болгон. Анын эсептөө тездиги жана эсте тутуу көлөмү он жана миң эсе өстү. Эсептөө техникасы кемени, суу астындагы кайыктын, самолёттун, космос объектилеринин ж. б. координаталарын бат жана так аныктоо үчүн маалыматты иштеп чыгуучу азыркы системаларда, айрыкча маалымат издөөчү системаларда, каржы мекемелеринде ж. б. кеңири колдонулат. Азыркы ИТП эмгектин жогорку өндүрүмдүүлүгү, илимий уюштуруучулугу менен гана эмес, адамдын акыл эмгегин кеңири механикалаштыруусу жана автоматташтыруусу менен да мүнөздөлөт. Учурда компьютер - Эсептөө техникасынын эң ири кубаттуу каражаты; ал кибернетиканын негизги, ири техникалык базасы болуп калды. Ошондой эле биринчи муун - лампалуу кожпьютер, экинчи - транзистордуу, үчүнчү - интегралдык схемадагы болсо, азыр төртүнчү муун - микропроцессорлуу компьютерлер колдонулууда.
 
2) Техниканын эсептегич машиналарды, түзүлүштөрдү жана приборлорду иштеп чыгуучу, даярдоочу жана ишке киргизүүчү тармагы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Эсептөө тармагы

Эсептөө тармагы - бир системага бириктирилген компьютерлердин жана алардын терминалдарынын аймактык бөлүштүрүлгөн системасын камтыган эсептөө комплекси.

Географиялык таралуу деңгээли боюнча Эсептөө тармагы локалдык (жергиликтүү), шаардык, корпоративдик, глобалдык ж. б. болуп бөлүнөт. Э. т. үч компоненттен турат: маалыматтарды берүү тармагы, ал маалыматтарды берүү каналдарын жана коммутация каражаттарын камтыйт; маалыматтарды берүү тармагы менен байланышкан компьютерлер; тармактык программалык камсыздоо. Компьютердик тармакты пайдалануучулар анын программалык, техникалык, маалыматтык жана уюштуруучулук ресурстарын биргелешип пайдалануу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушат. Локалдык тармактын типтери: локалдуу Эсептөө тармагы - бул кабелдердин жана тармактык адаптерлердин жардамы менен бириктирилген жана тармактык операциялык системанын башкаруусунда иштеген компьютерлердин жана башка эсептөө техникасынын каражаттарынын жыйындысы. Эсептөө тармагы бир эле ресурстарды: файл, принтер, модем, процессорлорду ж. б-да пайдалануучулардын тобу биргелешип колдонуусу үчүн түзүлөт. Тармактагы ар бир компьютер тармактык адаптер менен жабдылат, адаптерлер тармактык кабелдердин жардамы менен бириктирилет, ошентип компьютерлер бирдиктүү тармакка байланыштырылат. Эсептөө тармагына кошумча компьютер аткаруучу функциясына жараша жумушчу станция же сервер деп аталат. Шаардык тармак - бул локалдык тармакка караганда чоң өлчөмдөгү тармак (бир нече кмге чейин жетет). Ал адатта бир шаардын аймагын камтыйт. Шаардык тармакта көп учурда ушундай аралыкта алардын майнаптуу иштеши үчүн түрдүү жабдуулар жана берүү чөйрөлөрү колдонулат. Глобалдуу тармак шаардык тармакка караганда чоң болгон бардык тармактарга тиешелүү. Глобалдуу тармак өлкөнүн эки башка жагында жайгашкан же бүткүл дүйнө боюнча локалдуу тармактарды байланыштырат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Эсептөө математикасы

Эсептөө математикасы - математиканын эсептөө жүргүзүү менен байланышкан маселелерди камтыган бөлүмү; б. а. типтүү математикалык маселелерди чыгаруунун сандык методдор теориясы.
 
Заманбап Эсептөө математикасы компьютерди колдонуу менен эсептөөнүн өзгөчөлүктөрүн үйрөнүү маселелерин камтыйт. Эсептөө математикасы илимий жана инженердик эсептөөлөр жүргүзүүдө колдонмо математика катары пайдаланылат. Анын негизинде акыркы жылдарда табигый илимдерде жаны тармактар пайда болду, мис., эсептөө химиясы, эсептөө биологиясы ж. б.
 
Эсептөө математикасында төмөнкү үч багыт белгиленет: 
 1) математикалык моделдерди анализдөө; 
 2) стандарттуу математикалык маселелерди чыгарууга метод жана алгоритмдерди иштеп чыгуу; 
 3) программалоону автоматташтыруу. 

Математикалык моделдердин анализи маселелердин коюлушун үйрөнүүнү, моделди тандоону, киргизилүүчү маалымат анализин жана иштелип чыгышын, моделди изилдөөдөгү математикалык маселелерди сандык чыгарууну, эсептөө натыйжаларын анализдөө жана алынган натыйжаларды керектөөдөн келип чыккан маселелерди камтыйт. Математикалык маселелердин көп кезигүүчү типтүү мис. алгебра маселелери, мында сызыктуу алг. теңдемелер системаларын чыгаруунун сандык методдору, матрицага тескери матрицаны табуу, матрицанын өздүк маанилерин табуу зор мааниге ээ. Башка мисалдар: бир же бир нече өзгөрмөлүү функцияларды диференциалдоонун жана интегралдоонун сандык методдору; кадимки дифференциалдык, айрым туундулуу интегралдык теңдемелерди чыгаруунун сандык методдору. Оптималдаштыруу маселеси өтө татаал түзүлүштүү көптүктөрдө аныкталган функционалдардын экстремум (эң чоң же эң кичине) маанилерин изилдөөдө турат. Биринчи кезекте буга экономиканын көпчүлүк маселелери келтириле турган математикалык программалоо маселелери кирет. Операцияларды изилдөө жана оюндар теориясынын маселелерин чыгарууда келип чыгуучу минимакстык маселелер да оптималдаштыруу маселелерине жакындашат. Программалоо теориясынын негизги милдети - адам менен компьютердин (машинанын) ортосундагы мамилени жеңилдетүү. Эсептөө машиналарынын улам жаңы муундарынын пайда болушу программалоонун өнүгүшүн да улам жаңы этаптарга алып келди. Эсептөөчү системаларды, а. и. маалымат системаларын жана башкаруунун автоматташтырылган системаларын өнүктүрүү маселеси эң актуалдуу илимий проблемалардын бири. Азыркы мезгилде жеке адам пайдалануучу компьютерлер кеңири өнүгүүдө.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Эсептөө

Эсептөө - сандар менен арифметикалык амал аткаруу.
 
Эсептөө алдын ала такталган эрежелерге таянып аткарылат. Ал маселелердин айрым классынын толук так жазылышын, ошондой эле бул класстардын айрым бөлүктөрү үчүн маселелерди чыгаруу алгоритмдерин берүү мүмкүнчүлүгүн түзөт. Эсептөөнүн мисалдарына цифралар (б. а. сан белгилери) менен болгон амалдардын арифметикалык эрежелеринин жыйындысы, элементардык алгебранын тамгалуу эсептөөсү, дифференциал эсептөөлөру, интеграл эсептөөлөрү, вариациялык эсептөө ж. б. кирет. Эсептөө номерлөө жана эсептөө системасы менен бир эле мааниде.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Эсеп басма табагы

Эсеп басма табагы - китеп көлөмүнүн бирдиги, чыгарманын өзү ж. б. материалдан (китептин титулдук барагы, мазмуну, баш сөзү, эскертүүлөрү ж. б.) турат.
 
Эсеп басма табагында автордук басма табагындагыдай эле 40 миң басма белги же 700 ыр сабы, же 3 миң см2 графикалык материал болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Полиграфия
Эсенкулов Нурмамат Жокенович

Эсенкулов Нурмамат Жокенович (9. 1. 1960ж. т., Ош обл., Өзгөн району, Эркин-Тоо айылы) - тарыхчы, тарых илимдин доктору (2011).1-декабрда 2015 жылы билим берүү жана илим министринин орун басары болуп дайындалган.
 
ЖалалАбад шаарындагы педагогика окуу жайын (1978). КМУнун тарых ф-тин (1985), ММУну (1988), КУУнун юриспруденция боюнча магистратурасын (2013) бүтүргөн. КМУда окутуучу (1988-89), ММУда стажер-изилдөөчү (1989-90), БГУда додент, кафедра башчысы, проректор (1994-2007), КР Билим берүү жана илим министрлипинин алдындшы билим берүү мекемелерин лицензиялоо жана аттестациялоо боюнча мамлекеттик инcпекциясынын башчысынын милдетинн аткаруучу (2007), КР Өкмөтүнүн аппаратынын билим берүү, маданият жана спорт бөлүмүнүн жетекчиси (2007-08), КУУда сырттан окуу жана кечки билим берүү боюнча проректор (2009-жылдан), КР билим берүү жана илим министиринин орун басары. 50дөн ашык илимий макала, бир нече монографиянын автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эсенгулова Гүлмира Шарыпкуловна

Эсенгулова Гүлмира Шарыпкуловна (28. 2. 1962-ж. т., Нарын обл., Жумгал району, Чаек айылы) - балдар хор дирижёру, композитор, педагог.
 
 Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1995), Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2015, «Алтын уя» балдар опереттасы, Т. Чокиев менен бирге). 

М. Абдраев атындагы Республикалык атайын музыкалык мектеп-интернаты (1980), Б. Бейшеналиева атындагы КМИИни (1985) бүткөн. 1985-жылдан өзү уюштурган «Ак шоола» (2 жаштан 18 жашка чейин) балдар хорун жетектейт. Балдар хорун көптөгөн эл аралык конкурстар менен феcтивалдардын (Түркия - 1993, 1994, 2013; Болгария - 1996; Литва - 1997, Россия - 1995, 2005; Казакстан - 1999, 2015; Белоруссия - 2009; Түркмөнстан - 2010, 2012) лауреаты болгон. 1995-ж. КРдин Маданият министрлигинин буйругу менен «Ак шоола» балдар хору «Үлгүлүү бал дар коллективи», «Элдик балдар хору» наамдарына ээ болгон. Ч. Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйл. (2010) ээси. Орто мектептериндеги музыка сабактары үчун кошумча хрестоматиялык окуу курал (Т. Чокиев менен бирге): «Бала кербез-1» (1998), «Бала кербез-2» (2003), «Бала кербез-3» (2007) китептери жарыкка чыккан. Э. «Мээрим», «Чыр бала», «Бийлеймин», «Анда неге?» ж. б. балдар үчүн ырлар, ошондой эле «Алтын уя» аттуу кыргыз музыка тарыхындагы алгачкы балдар опереттасынын авторлорунун бири.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.

Категория:Инсандар
Категория:Музыка
«Эр Солтоной»

«Эр Солтоной» - кыргыздардын калмак баскынчыларына каршы күрөшүн баяндаган баатырдык дастан.
 
Мазмунуна караганда дастан 18-кылымда жаралган. Баш каармандар Темиркан менен Болоткандын төрөлүшү жана алардын баскынчыларды кыргыз жеринен сүрүп чыгышы, буга өчөшкөн калмак ханы Уюлдун киши жиберип, алдап эки баатырды колго түшүрүшү жана алардын бошонуп элине келиши «Эр Солтонойдун» жалпы мазмунун түзөт. «Эр Солтоной» дастаны көркөмдүк жактан жеткилең иштелип, каармандын бардыгына мүнөздөмө берүүгө аракет жасалып, кара сөз менен ыр тенме-тен берилет; көпчүлүк бөлүгүн согуш окуялары ээлейт. Дастандын бир гана варианты бар. Ал Сүйөркул Абдырахмановдун айтуусу боюнча 1959-ж. өзүнчө китеп болуп чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дастандар
Эрмит Шарль

Эрмит Шарль (24. 12. 1822, Дьёз, - 14. 1. 1901, Париж) - фр. математик, Петербург ИАнын чет элдик корр.-мүчөсү (1857), чет элдик ардактуу корр.-мүчөсү (1895), Париж ИАнын мүчөсү (1856), Лондон король коомунун мүчөсү (1873), 1869-жылдан Париж университетинде проф.
 
Алгебра, сандардын теориясы жана классикалык анализдин ар түрдүү маселелери боюнча изилдөөлөрү бар. Эрмитдин негизги эмгектери эллипстик функция жана аларды колдонуу, ортогоналдуу көп мүчөлөрдүн классы (Эрмит көп мучөсу), алг. форма жана алардын инварианттар теориясы (Эр мит форжасы) эсептелет. Ошондой эле е санынын трансценденттүүлүгүн далилдеген (1873).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эркин энергия

Эркин энергия - системанын изотерма процесси өзүнүн абалын өзгөртүү менен механикалык жумушка айландырган энергиянын бөлүгү.
 
Изохораизотерма процесстери учурунда аткарылган чексиз кичине жумуш карама-каршы белгиси менен алынган эркин энергияга барабар (dA= - dF) болгондуктан F=U-TS деп жазылат, мында U - ички энергия, Т - абс. температура, S - энтропия. Эркин энергия эч качан ички энергияга барабар болбойт. Ал дайыма ички энергиядан TS чоңдугуна кичине болот. Бул жерде TS ички энергиянын жумушка айланбоочу бөлүгүн мүнөздөйт. Канчалык Эркин энергия чоң болсо, жумушка айланбоочу ички энергиянын бөлүгү ошончолук чоң болот. Ошондуктан TS байланышкан энергия деп да аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Эркин түшүү ылдамдануусу

Эркин түшүү ылдамдануусу, оордук күчүнүн ылдамдануусу - оордук күчүнүн таасири астында эркин материалдык чекит ээ болгон ылдамдануу.
 
Ар кандай нерсе абасыз мейкиндиктеги анча чоң эмес бийиктиктен Жерге түшкөндө оордук борбору мындай ылдамданууга ээ болот. Оордук күчү сыяктуу эле Эркин түшүү ылдамдануусу да деңиз деңгээлине карата ал орундун кеңдигине «<р» жана бийиктигине «Н» көз каранды болот. Болжол менен Эркин түшүү ылдамдануусу §=978,049 (l+0,005288sin2cp - 0,000006sin22(p) - 0, 0003080 Н. Н - километр менен ченелет. Деңиз деңгээлине карата - Бишкек шаарында Эркин түшүү ылдамдануусу §'=979,8 см/сек2, ал эми Москва шаарында §=981,56 см/сек2. g=9,8м/скв

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Эркин күрөш

Эркин күрөш - спорттук күрөштүн түрү. Балбандар салмагы жана жашы боюнча 7-8 категорияга бөлүнөт. Мында балбандар ар түрдүү техникалык ыкмаларды колдонот.
 
Эркин күрөштө бутунда туруп, буттан кармоого, кагууга, чалууга, торой чалууга, булкууга, силкүүгө, эңкейтип, буралтып ыргытууга ж. б. ыкмаларды колдонууга жол берилет. Спортчу атаандашын жогорку ыкмаларды колдонуп, колдон, буттан, белден алып, далысын килемге тийгизсе же ашык упай топтосо жеңишке жетет. Эркин күрөш 1904-жылдан Олимпиялык оюндардын программасына кирген. Эл аралык федерациясы 1921-ж. түзүлүп, ага 100дөн ашык өлкө мүчө болгон. Эркин күрөш АКШ, Болгария, Иран, Монголия, Түркия, Японияда жана КМШ өлкөлөрүндө жакшы өнүккөн. 1951-жылдан дүйнөлүк чемпионат өткөрүлөт. СССР 1952-жылдан дүйнөлүк чемпионаттарга катыша баштаган. Мис., атактуу балбан А. Медведь үч жолу Олимпиялык оюндардын чемпиону болгон. Эркин күрөш Кыргызстанда 1955-жылдан өнүгүп, ошол жылдан баштап биринчилик өткөрүлөт. 1962-ж. Эркин күрөш боюнча Кожомкул атындагы байге уюштурулуп, 1968-ж. союздук мааниде өткөрүлгөн. Республиканын атактуу балбандары: Европа чемпиондору - А. Шамиев (1980), К. Өмүралиев (1985), дүйнө чемпиондору - В. Соколов (1971), А. Мишуров (1973-75, АКШнын 1973), Э. Базаркулов (1995), Надырбек уулу Улан (2001) ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
Эркин даражалар саны

Эркин даражалар саны механикада - механикалык системалардын бири-биринен көз каранды эмес мүмкүн болгон жылыштарынын саны.
 
Эркин даражалар саны системаны түзүүчү материалдык чекиттердин, ошондой эле жөнгө салынган механикалык системалардын сандарына жана байланыштарына көз каранды болот. Эркин материалдык чекиттер үчүн Эркин даражалар саны Зкө, ал эми эркин нерсе үчүн 6га, кыймылсыз айлануу огу бар нерселер үчүн 1ге барабар. Каалаган геометриялык байланышы бар системалар үчүн Эркин даражалар саны системалардын абалын аныктоочу бири-бирине көз каранды эмес координатарлардын саны Sice барабар. Ал болсо төмөнкү барабардык менен берилет: S=3n-k. Бул жерде п - системалардын чекиттеринин саны, k - геометриялык байланыштардын саны. Голономдук (геометриялык байланышы жок) системалар үчүн Эркин даражалар саны. системалардын абалын аныктоочу координатарлардын санынан кичине. Ал болсо геометриялык байланышка алып келбөөчү, кинетикалык байланыштардын саны менен айырмаланат. Эркин даражалар саны кыймылдын теңдемелеринин санына жана механикалык системалардын тең салмактуу шартына көз каранды болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Эркимбаев Токтоналы

Эркимбаев Токтоналы (1885, азыркы Нарын облусу, Нарын району, Куланак кыш. - 1976, ошол эле жер) - жылкычы, Социалисттик Эмгекке Баатыры (1948).
 
1930 жылдан Нарын облустунун Тянь-Шань районундагы Куланак колхозунда колхозчу, 1940-60-ж. жылкычы. 1947-ж. өзүнө бекитилип берилген 50 бээден 50 кулун алып, аман асыраган. Ленин ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эриштик айып

Эриштик айып - кыздын атасы жигиттин атасына төлөп бере турган акча, мүлк.
 
Кыздын атасы кудалашкан тараптан калыңдын жарым жартылайын алгандан кийин кудалыктан айнып, кызын башкага бермек болгондо төлөйт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кыргыздар