Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жугуштуу оорулар кабинети

Жугуштуу оорулар кабинети - шаардык жана райондордогу борбордук поликлиникалардын составындагы уюштуруу-методикалык, консультация-диагностикалык жана дарылоо, ошондой эле жугуштуу ооруларга жана бактерия алып жүрүүчүлөргө диспансердик байкоо жүргүзүүчү бөлүм.
 
Өнөкөт ооруларды кабыл алуу жана консультация берүү, ооруп айыккандарга жана бактерия алып жүрүүчүлөргө амбулаториялык дарылоону жана жугуштуу оорулуу менен катнашкандарга байкоо жүргүзүүнү врач-инфекционист жүргүзөт. Жугуштуу оорулар кабинети жугуштуу ооруларга каршы күрөш жүргүзүү үчүн пландуу түрдө оорулууну, бактерия алып жүрүүчүлөрдү өз убагында таап, жугуштуу оорулардын алдын алууну ишке ашырат жана калк арасында санитариялык-агартуу иштерин жүргүзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина‎
Жел чыгаруучу түтүк

Жел чыгаруучу түтүк - ич көпкөндө ичегиде чогулган газды чыгарууда колдонулуучу түтүк.
 
Жел чыгаруучу түтүктү биринчи жолу пайдаланууда врач менен кеңешүү зарыл. Аны колдонуу алдында суу менен жууп, газ өткөрөөрүн текшерүү, кайнатуу керек. Оорулуу бутун бүгүп капталынан жатат. Түтүктүн жумуру учун вазелин же күн караманын майы менен майлап, арткы тешикке акырындык менен киргизип, сыртка 5-7 см калтыруу керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Жатын кынын жуу

Жатын кынын жуу аялдын жыныс органынын өнөкөт сезгенүү ооруларында врачтын көрсөтмөсү боюнча гана жасалат.
 
Бойго болтурбоо максатында өз алдынча жууй берүү жатын кынынын чөйрөсүн өзгөртүп, микробдордун оору козгоочу таасирине туруктуулугун төмөндөтөт. Жатын кынын жуу үчүн кайнатылган жылуу (37-40°) жана ысык (45-48°) сууга врач сунуш кылган дары кошулат. Ысык суу менен жууганда жыныс органынын сырткы терисин күйгүзүп албаш үчүн вазелин сыйпап коюу сунуш кылынат. Бул процедураны чалкасынан жатып, бут бүгүлгөн калыбында судна коюп жасалат. Ал үчүн Эсмарх кружкасы пайдаланылат. Ысык суу менен жуу жай (10-15 минутага чейин) жүргүзүлөт. Процедурадан кийин жатып эс алуу зарыл. Этек кир келгенде, кош бойлуу мезгилде жана төрөттөн кийин жыныс органдарынын катуу кармаган сезгенүү ооруларында Жатын кынын жууга болбойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Жатындын түшүшү

Жатындын түшүшү аялдын ички жыныс органын кадимки абалда кармап туруучу жамбаш чарасынын булчуңдары бузулганда жана тонусу начарлаганда болот.
 
Демейде жатын байламтасынын жана ич чыңалтмасынын алдыңкы булчуңдарынын начарлашы менен коштолот. Көбүнчө улгайган, көп төрөгөн, чаты айрылган, төрөттөн кийин тез эле оор кара жумушка аралашкан аялдарда болот. Башында ал аялдын тынчын албайт. Эгерде дарыланбаса оору күчөйт. Ичтин төмөн жагы тартылышып, ооруп, бел, куймулчак ооруйт, бара-бара заара бөлүп чыгаруу бузулуп (жөтөлгөндө, бир нерсе көтөргөндө заарасын кармай албай калат), ич катат. Жатын менен жатын кыны толук түшүп калганда заара ушата албай калат. Түшкөн жатын, жатын кыны кыпчылып калып, кайра киргизүү кыйын болот. Аны көпкө төшөктө жатып гана, ордуна келтирүүгө болот.
 
Мындай оорулуунун жалпы абалы начарлап, эмгекке жарамдуулугун көпкө жоготот.
Жатындын түшүшүн алдын алуу үчүн жыныс органдарынын ылдыйлаганы байкалганда дароо врач-гинекологго кайрылып, анын көрсөтмөсүн (кара жумуш жасабай, айыктыруучу физкультура жасап, курсак чыналтмасы чоюлуп калганда бандаж кийүү) так аткаруу зарыл. Жатыны түшкөн аялдар операция жасаткандан кийин төрөсө болот. Операция жасоого мүмкүн болбосо жатын шакекчесин кийип жүрүү сунуш кылынат. Шакекчени врач тандап коёт. Аны койгондон кийин күндө жатын кынын жууп, ай сайын врачка көрүнүп туруу керек.

Ооруну алдын алууда төрөттөн кийин аялдар өзүн (к. Төрөттөн кийинки мезгил) жакшы сактап, оор кара жумуш жасабай, жамбаш чарасынын, курсактын булчуңдарын чыңдоочу гимнастикалык көнүгүүлөрдүн, төрөттөн айрылган чаткаякты убагында тигүүнүн мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Дарыларды сактоо

Дарыларды сактоо - Ар бир үй-бүлөдө үй аптечкасы бар. Эгер дары үйдө көпкө турса, алар күн нурунун, нымдын, жылуулуктун жана башка таасиринен бузулуп, кээде таасирсиз же уулуу продуктулар пайда болот. Ошондуктан дары сактоо эрежелерин колдонуу өтө зарыл.
 
Бардык дарынын этикеткасы болот. Заводдон чыккан этикеткасында дарынын канча убакытка жарай тургандыгы белгиленет. Эгер ал мөөнөт берилбесе, аны 5 жылдан көп сактоого болбойт. Дарынын этикеткасында мындан башка сактоо шарты (салкын, күн тийбеген жерде сактоо) белгиленген. Дарынын этикеткасында «Уу», «Абайлап колдонгула», «Оттон сактагыла», «Балдардан сактагыла» деген жазуулар болсо, андай дарыларды өзгөчө шартта сактоо зарыл. Аптекада даярдалган дарыларды тез пайдалануу керек. Мисалы, көзгө тамчылатуучу дарылар, эритмелер, маңыздар аптекадан эки күндөн, эмульсия, суспензия 3 суткадан өтпөй, калган дарылар 10 күндүн ичинде алынышы керек. Маңыздар тез бузулат, бөлмө температурасында 2-3 күн, муздаткычта 5-6 күндөй сакталат. Маңыздар бузулганда чаңгылт болуп, үстүнө кебер калкып калат. Пенициллинден даярдалган эритмелер, дары майлар бат бузулат, аларды 7 -10 күндүн ичинде пайдалануу керек. Ар бир жарым жылда аптечкадагы дарыларды текшерүү зарыл. Эгерде дарылар этикеткасыз же жазуусу билинбей, ошондой эле сырткы көрүнүшү өзгөрүлсө, жарактуу мөөнөтү өтсө, аларды таштоо керек.

Дарыларды туура эмес сактоо кырсыкка учуратышы мүмкүн. Уулуу заттарды, ичилүүчү жана сыйпалуучу (балдардыкы өзүнчө) дарыларды өзүнчө бөлүп коюу зарыл. Үй аптечкасы үчүн атайын кулпулуу шкаф керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Пилюлялар

thumb|Пилюлялар.
Пилюлялар бир өңчөй массадан жасалган тоголок формадагы кургак дары.
 
Ичүүгө берилет. Пилюлялар аптекада даярдалат. Алар дары жана пилюля даярдалуучу кошумча заттардан (крахмал, ак чопо, глицерин жана башка) турат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Дарылар‎
Таблетка

thumb|upright|Таблеткалар.
Таблетка - фармацевтикалык заводдордо атайын автоматтар менен пресстелген күкүм.
 
Формасы тегерек, сүйрүрөөк, жалпак же эки жагы жалпак дөмпөйгөн пластина түрүндө болот. Таблетка ичүүгө ыңгайлуу келип, көпкө сакталат, жагымсыз даамы да көп билинбейт. Таблеткалар бүтүндөй жутулат, кээде гана майдалап ичилет. Кээ бир таблеткалардын (нитроглицерин, изадрин жана башка) составындагы заттар ооз көңдөйүнүн былжыр челинен жакшы сиңилет, ошондуктан аларды тилдин астына салып, түгөнгөнчө жутпай коюу зарыл.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Дарылар‎
Аптека же дары ромашкасы

Аптека же дары ромашкасы - бир жылдык чөп өсүмдүк.
 
Аптека ромашкасы Кыргызстанда кеңири таралган. СССРдин Европа бөлүгүнүн бардык жерлеринде, Кавказда, Сибирде, Ыраакы Чыгышта жана Орто Азияда кездешет. Гүлү татаал себетче. Ромашканын гүлү дарылык касиетке ээ. Гүлүнүн кайнатмасы ич өткөндө, тердетүүчү, жел чыгаруучу каражат катары, ичеги түйүлгөндө кеңири колдонулат. Ангина, оозул болгондо сезгенүүгө каршы жана антисептик зат катары аны менен оозду чайкоо сунуш кылынат. Бир стакан кайнак сууга бир кашык кургатылган ромашканын гүлүн демдеп, жарты стакандан күнүнө 3 жолу ичүү, клизма жасоо сунуш кылынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Горчичник

thumb
Горчичник - жалган кычынын (горчицанын) күкүмү сыйпалган кагаз.
 
Аны колдонордо жылуу сууга малып, анан жылаңач териге же (тери сезгич болсо) кагаздын, дакинин, жука чүпүрөктүн үстүнөн коюлат. Горчичникти тери кызарганча (5-10 мин.) кармоо керек. Горчичникти алгандан кийин, териге жабышкан горчицаны жылуу суу менен жууп, этияттап аарчыйт, тери өтө кызарып кетсе вазелин сыйпоо сунуш кылынат. Үй шартында Горчичникти кургак горчицаны (балдар үчүн жарымы ун же крахмал болуу керек) жылуу сууга ботко болгончо аралаштырып, ал массаны катталган тыгыз чүпүрөккө сыйпап даярдайт. Горчичникти кол менен бек басып же бинт менен таңат.

Жогорку дем алуу жолдорунун сезгенүүсүндө Горчичник көкүрөккө (көкүрөк клеткасынын ортосуна) жана балтырга; бронхитте - көкүрөктүн бир же эки жагына тең; гипертонияда - желкеге жана башка у. с. коюлат. Түрдүү тери оорулары менен жабыркагандарга коюуга болбойт. Эмчектеги жана кичинекей балдарды Горчичникке ороп коюу ыңгайлуу. Ал үчүн чүпүрөктү горчицанын жылуу эритмесине (0,5л сууга 1 аш кашык горчица) малып, сыгып алып, ооруган жерине тез ороп, баланы шейшеп же жууркан менен жаап, 3 -10 мин. кармоо жетиштүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина‎
Гнус

Гнус - кош канаттуу кан соргуч курт-кумурскалардын жалпы аты.
 
Гнуска чиркей, желимчи, көгөн, чымын ж. б-га кирүүчү курт-кумурскалардын 300дөй түрү кирет. Ал көбүнчө дарыялардын жайылмасында, көлмөлөрдө, жасалма сугат жерлерде көбөйөт. Гнустун кишиге жана жаныбарларга зыяны өтө чоң. Шилекейи териге дүүлүктүрүүчү таасир тийгизип, кычыштырат, ачыштырат, сезгентет жана денени ысытат. Теринин кычышканын, ачышканын басуу үчүн нашатырь спиртин же ичилүүчү соданы (0,5 чай кашык соданы 1 стакан сууга эритип) сүйкөө керек. Гнус өтө көбөйүп кеткенде кишилер жакшы эс албай, эмгек өндүрүмдүүлүгү төмөндөйт, өндүрүш кырсыктары көбөйөт. Андан сырткары кээ бир коркунучтуу оорулардын (безгек, желимчи ысытмасы, филяриоз жана башка) козгогучтарын таратат.
 
Гнус жаныбарларды көп чакканда алар арыктап, сүтү азаят. Ага каршы күрөшүүдө Гнустун жумурткаларын, жетилген курт кумурскаларды жана алардын личинкаларын жок кылуу зарыл. К. Дезинсекция. 

Жеке сактанууда качыруучу каражат-репелленттерди колдонуу, репеллент сиңирилген атайын кийим кийипжүрүү, жаткан жерге даки, тор тартуу сунуш кылынат. Репелленттерди колдонууда өтө сак болуу (көзгө, мурунга жана оозго тийгизбөө) керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Курт-кумурскалар
Гистаминге каршы дарылар

Гистаминге каршы дарылар - клетка, ткандардагы биологиялык активдүү зат - гистаминдин физиологиялык таасирин басаңдатуучу каражаттар (димедрол, супрастин, диазолин жана башка).
 
Алар бронхтун, ичегилердин жылма булчуңдарынын спазмын жоготот, ткандардын күпчөгүн азайтат, аллергиялык реакдияны жеңилдетет жана башка Андан тышкары булар борбордук нерв системасына басаңдатуучу жана уктатуучу таасир берип, наркоздун, ооруну басаңдатуучу дарылардын таасирин күчөтөт. Ошондой эле сезгенүүгө каршы да таасири бар, Гистаминге каршы дарылар негизинен аллергия ооруларында, бронх астмасынын башталышында жана башка көп ооруларда колдонулат. Димедрол менен дипразиндин сеп алдыруучу таасири болгондуктан, транспорт айдоочуларга, станок менен иштегендерге иш убагында ичүүгө болбойт. Бул дарылар врачтын сунушу боюнча гана колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Дарылар
Гипопаратиреоз

thumb|паратгормон.
Гипопаратиреоз - калкан сымал бездин жанындагы без гормонду (паратгормонду) аз бөлүшүнөн болгон оору.
 
Ал безди алып таштаганда же калкан сымал безге операция жасаганда анын жабыркашынан болот. Бул учурда кальций алмашуу, ичеги-карын жолунда кальцийди сиңирүү бузулат, канда кальций азайып, нерв системасы начарлайт, булчуңдар түйүлөт, тиш бузулат жана башка Анын башталышы көп билинбей кээде кол, бут муздап, денеде бир нерсе жөргөлөп жүргөнсүп сезилет. Кош бойлуулук, этек кир убагы, уулануу, инфекция, ысык жана башка ооруну күчөтөт. Гормон жана витамин менен дарылайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар‎
Витамин препараттары

Витамин препараттары - ар түрдүү витамин жетишсиздигин дарылоодо жана алдын алууда колдонулуучу каражаттар.
 
Витамин препараттары сууда эрүүчү (тиамин бромиди, рибофлавин, пиридоксин гидрохлориди, аскорбин, никотин кислоталары жана башка) жана майда эрүүчү (ретинол, эргокальциферол, токоферол жана башка) болуп эки топко бөлүнөт.

Сууда эрүүчү Витамин препараттары витамин жетишсиздигинде гана эмес, көп ооруларды: куяң, невралгия, неврит, полиневрит, жүрөк оорулары, көз оорулары, пеллагра, четки кан тамырлардын спазмы менен мүнөздөлгөн оорулар, карын жана он эки эли ичегинин жара оорусун, атеросклероз, тери ооруларын, аз кандуулук, ошондой эле кан уюу начарлаганда, боор оорулары, уулануу, геморрагиялык диатез, нур оорусу ж. б-ды дарылоодо колдонулат.

Майда эрүүчү Витамин препараттары түрдүү жугуштуу оорулар, күйүк, тамак сиңирүү органдарынын оорулары, итий, тетания, остеопороз, түрдүү тери оорулары ж. б-ды дарылоодо, ошондой эле сынык бүтпөгөндө, миастенияда, бойдон түшөрдө жана эркек менен аялдардын жыныс бездеринин функциясы бузулганда жана башка сунуш кылынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

препараттары
Семёнов мөңгүсү

Семёнов мөңгүсү — Сары-Жаз кырка тоосунун түндүк капталында.
 
Сары-Жаз суусунун алабында. Уз. 21 км, туурасы 1,3-1,6 км. Жалпы аянты 74,6 км2. Башы деңиз деңгээлинен 5816 м (Семёнов чокусу), этеги 3430 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4200 м, тескейинде 3900 м, күңгөйүндө 4350 м. Азыркы мезгилде мөңгүнүн бети жана этеги эрип, артка чегинүүдө. 20-кылымдын башынан 1700 мге чегинип, аянты 2,33 км2ге кичирейген. 1943-60-ж. эң тез чегинүү байкалып, бир жылда 75 мге жеткен. Андан Сары-Жаз суусу башталат. 

Мөңгү белгилүү саякатчы П. П. Семёнов Тянь-Шанскийдин ысымынан аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Корооло

Корооло - Ай же Күндүн тегеректеп турган ачык түстөгү алкак (тегеректин ички бөлүгү кызгылт, сырты көгүш же жашыл болушу мүмкүн).
 
Ага карап, кыргыздан чыккан эсепчилер аба ырайын алдын ала айта алышкан. Эсепчилер «Ай короолосо аягыңды тос, жут болбой мал тезинен сүт берет, Күн короолосо күрөгүңдү тос, кар жаап кыйынчылык болот» дешкен. Тегеректердин формасы ар түрдүү болот, кээде жарымы гана көрүнөт. Тегерек канат сымал катмарланган булуттарда алардын кристаллдык муз бөлүкчөлөрүнө Күндүн же Айдын нурларынын сынышынан пайда болот. 

Ошондуктан Күндүн жана Айдын короолосу жай - салкын жана жаанчыл, кыш - салыштырмалуу жылуу же кардуу бурганак болоорун билгизет; анткени канат сымал катмарланган булуттар циклон болоорунун белгиси болуп саналат. Эгерде тегерек чоңоюп баштаса - Күн ачык, кичине болсо - бүркөк болоорун белгилейт.

 Дагы караңыз 
 Күн таажысы

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Астрономия
Күндүн узун-кыскалыгы

thumb|Күндүн узун-кыскалыгы (Апрель‎)
Күндүн узун-кыскалыгы - Күн чыккандан батканга чейинки мезгил; ал убакытта Күн горизонттун үстүндө болот.
 
Күндүн узактыгы жердин географиялык кеңдигине жана Күн орбитасынын экватордук тегиздикке жантайышына жараша болот. Жердин экваторунда күндүн узактыгы жыл мезгили боюнча дайыма туруктуу болуп, 12 саатка барабар. Күндүн жантаюусу оң болгондо (жазында, жайында), Түндүк жарым шарда күндүн узактыгы 12 сааттан көп, ал эми Күндүн жантаюусу терс болгондо (күзүндө, кышында) 12 сааттан аз болот. Жердин уюлдарында күндүн узактыгы түндүн узактыгына барабар, Күндүн жайкы токтолушунда (22-июнь күн өтө узак, кышкы токтолушунда 22-декабрь) өтө кыска болот.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Категория:Убакыт
Күн нурунун тийиши

Күн нурунун тийиши - Жер бетинин түз тийген же суммардык (түз жана чачыранды нуру менен кошо) Күн радиациясы менен нурлануусу.
 
Ал кандайдыр бир убакыт бирдигинде белгилүү аянтка тийген күн нурунун тийиши Күндүн бийиктик абалына, күн нуру түшкөн же бетинин деңиз деңгээлинин бийиктигине, о. эле ал жер бетинин кайсы кеңдикте жайгашуусуна ж. б. себептерге байланыштуу. Жер бетинин жана атмосферанын жылуулук абалы менен жердин климаттык шарттары жана өсүмдүк менен жаныбарлар дүйнөсүнүн биофиз., биохим. процесстери Күн нурунун тийүүсүнө тыгыз байланыштуу. Бул түшүнүк чет элдик адабияттарда «инсоляция» термини катары калыптанган

Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Күрдүү топурак

Күрдүү топурак, асыл топурак, семиз жер - өсүмдүктөрдүн өсүүсү үчүн зарыл болгон органикалык жана минералдык заттарга бай топурак. Мындай топурактар борпоң, чириндиге бай келип, абаны, нымды жакшы өткөрөт.
 
Экиге бөлүнөт:
 1) табигый - дың жерлердеги, кысыр аңыздардагы топурактар;
 2) түрдүү жер семирткичтер (жергиликтүү, хим.) пайдалануу аркылуу семиртилген топурактар.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топурак түрлөрү
Кызыл жылдыз

Кызыл жылдыз - Марс планетасынын кыргыздар койгон аты.
 
Кыргыздар аны адамга терс таасирин тийгизген жылдыз деп эсептешкен. Чындыгында эле анын кочкул кызыл түсү Жердин атмосферасындагы өзгөрүүлөрдү айгинелейт, бети негизинен чөлдүү, кумун темир кычкылы түзөт. Бул планетаны көп жылдар бою Жердин түгөйү деп эсептешкен, бирок ал Жерден кескин айырмаланат. Марс менен Жердин тогошуусу 15-17 жылда бир кайталанат, анда эки планета 60-65 млн кмге чейин жакындашат. 

Акыркы тоголуу 1988-ж 28-сентябрда байкалган, кезектегиси 2003-ж. Болмокчу.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Астрономия
Кыр

thumb|Кыр.
Кыр - тоонун кырка тартып, жондонуп чыгып турган бөлүгү; тоонун эки капталын бириктирип, узатасынан созулуп жаткан жону.
 
Кыр ийри-буйру келип, чокулардан, белдерден турат. Адатта кыр суу бөлгүч болот. Топоним катары геогр. аттарды пайда кылууга да катышат, мис., Кыржол ашуусу, Кыржол кыштагы, Бозкыр кырка тоосу, Кыртабылгы кени ж. б. Кырдын синоними катары жон, жал, кыраң түшүнүктөрү да колдонулат. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Мелтирөө

Мелтирөө, жымжырттык -
 
1) аба ырайынын жел сокпой мелтиреп турган маалы. Желдин ылдамдыгы Бофорт шкаласы боюнча 0-0,2 м/секданы гана түзөт. Адатта антициклондордун ички бөлүктөрүндө, кайкыларында, конвергенциянын ички тропиктик зоналарында байкалат. Ачык жерлерге караганда Өрөөн, ойдуңдарда көбүрөөк болот.
 
2) Көл же деңиз суусунун бети мелмилдеп турган учуру. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Метеорология‎
Муз агымы

Муз агымы - дарыяларда (негизинен мелүүн алкакта жана жогорку кеңдиктерде) шамалдын, агымдын, суунун температурасынын таасиринен муздун кыймылга келип агышы.
 
Көбүнчө жазында жана күзүндө (Батыш Европада кышында) болот. Жазгысын муз катмары жарылып кыймылга келет, күзүндө калкыган муз, шыргалаң, топтошкон кар жана жээктен бөлүнгөн муз агат. Тоо дарыяларындагы муз агымы үйөр деп да аталат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Музтоо

Музтоо, айсберг - океан, деңиздерде, мөңгүгө жакын жайгашкан көлдөрдө калкып жүргөн же алардын тайыз жерлерине токтоп калган зор муз сыныктары.
 
Айсберг адатта материктик же шельфтик муздуктардан (мис., Антарктидадагы, Канадалык Арктика архипелагынын түндүк бөлүгүндөгү шельф муздуктарынан, Гренландия, Шипцбергден, Франц Иосиф жери, Түндүк Жер ж. б. жерлердеги муздуктардан) омурулуп бөлүнүшүнөн пайда болот. 

Негизги тулкусу (көлөмүнүн 90%тейи) суу астында калып, калган бөлүгү суу бетинен 70- 100 мге чыгып турат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Мунай

Мунай ― мүнөздүү жыты бар, саргыч-күрөң түстөгү, илээшкек май сымал күйүүчү суюктук. Жердин чөкмө тоотек катмарларында жайгашат.
thumb|250x250px
Тыгыздыгы боюнча суудан жеңил.

Кайноо t 100°С төмөн. Жылуулук бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгү — 10500 ккал/кг. Элементтик курамы: 84-87% С, 12-14% Н, 0,5-2% О. Н. негизи углеводород (парафиндүү жана ароматтуу) аралашмасынан жана курамында кычкылтеги, күкүртү азоту бар углеводороддон турат. Углеводороддуу бөлүгү углеводороддон турат. Чексиз углеводороддор Н. курамында кездешпейт. Н. негизги массасы С5Н12, С15Н32 суюк парафиндер. Нафтен углеводороду, циклопентан, циклогексан жана алардын гомологдору түзөт. Бензол, толуол, ксилол түрүндөгү ароматтык углеводороддор аз. Ар түрдүү класстагы углеводород санына жараша Н. парафиндүү, нафтендүү жана нафтен-ароматтык болуп бөлүнөт. Мисалы, нафтендүү Н. курамындагы нафтен углеводороддору саны 60% чейин жетет. Орг. бирикме түрүндө (нафтен к-тасы, фенол ж, б. чайыр заттары) кычкылтек саны 0,1 -5,7% түзөт. Бул бирнкмелер Н. күңүрт өң берип, ысытууда ажырайт жана кокстошот. Күкүрт эриген турүндө же меркаптан, сульфид, дисульфид, тиофен бирикмелеринин курамында болуп анын Н. саны 2% чейин жетет. Н. бардык түрүндө азот, кукүрт, кычкыл-тек суутек жана көмүртек турган жогорку мол-луу асфальт чайыр заттары болот. Кээ бир Н. ичинде мындай зат саны 40% чейин жетет. Минераддык заттар (суу, туздар ж. 6.) аз санда болсо да, Н. курамында кездешет. Өндүрулгөн Н. 90-95% энергия алууда, 5-10% гана химимялык  өнөр жайында сырьё катары колдонулат. Н. эн көп өндүргөн өлкөлөргө Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Аравиясы, Орусия, Азербайжан жана башка өлкөлөр кирет.
 
Ал 1,2- 2 кмден ашык тереңдикте газ абалындагы көмүртектер менен бирге пайда болот. Түрдүү көмүртектерден (алкан, циклоалкан, ароматтуу көмүртектерден), көмүртек менен суутектен, о. эле аз са нда кы чкы лтек, күкүрт, азот сыяктуу гетероатомдору бар түрдүү бирикмелерден турат. Күйгөндө 43,7-46,2 Мдж/кг жылуулук берет. Органикалык эриткичтерде эрип, сууда эрибейт, бирок анда туруктуу эмульсияны пайда кылат. Ири мунай-газдуу чөкмө тектүү бассейндер платформалык, бүктөлүү-платформалык аймактардын ички жана четки ийилүүлөрүндө, о. эле периокеандык платформалуу облустарда жайгашат. Запасы боюнча дүйнөдөгү эң ири мунай-газ бассейндеринин бири - Перс булуңу. Мунайдын кени Антарктидадан башка бүт континенттерде жана океан акваториясынын кыйла бөлүктөрүндө бар экендиги аныкталган. Дүйнөдө мунайдын 30 миңден ашык кени белгилүү (1996), анын 15- 20% газ-мунай кендери. Казып алынган дүйнөлүк мунайдын 85%ке жакынын кендердин 5%ин гана берет. Мис., эки кенде - Гавар (Сауд Арабстаны) жана Бурган (Кувейт) кендеринде гана мунайдын дүйнөдөгү чалгындалган запасынын 20%тен ашыгы топтолгон. Кыргызстандагы мунай-газ кендери Ноокен, Сузак, Лейлек, Кадамджай районун аймактарында жайгашкан. 
Булактар

 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кен байлыктар‎