Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Архимед

thumb|upright=1.1|

Архимед (б.з.ч. 287-212-ж.) ― Байыркы Грециянын улуу окумуштуусу, математиги, механиги. Ал Сицилия аралындагы Сиракуз шаарында, туулуп ошол жерде өмүр  сүргөн. Архимед астроном Фидийдин баласы деген божомолдор бар. Архимед ошол замандагы ири маданият борбору -Мысырды аралап, александриялык  окумуштуулардан,  алардын ичинде Конон менен Эратосфенден билим алган. Анын математикалык эмгектери өз заманынан алдыда болгон, бул эмгектерине дифференциалдык жана интегралдык эсептөөлөр ишке ашырылганда  туура баа берилген. Архимеддин көптөгөн математикалык эмгектеринин ичинен: ийри сызыктардын узундуктарын, ар түрдүү фигуралар менен денелердин көлөмүн жана беттеринин аянтын эсептөөсү артыкча орун алды. 

Денелерди Архимед винти менен көтөрүү

Архимед рычаг мыйзамын, сууда өлчөө аркылуу курамын аныктоо таасирин тапкан, өз аты менен аталган гидростатика законун  ачкан, жер сугаруучу механизмдерди, жүк көтөрчү рычаг түзүлүштөр менен блокторду, таш атуучу, дубал бузуучу согуш куралдарын ж.б. ойлоп чыгарган. Рычагдын математикалык законун тапканда, Архимед “Тирөө куралын берсеңер, Жерди да төңкөрүп таштаймын”- деп айткан экен. Архимеддин чыгармаларынын көпчүлүгү сакталган эмес , ал эми  анын “Эратосфенге жолдогон” каты 1906-жылы гана табылган. Архимеддин эмгектери араб тилине,андан соң алар араб тилинен латын тилине которулуп, Батыш Европа элдерине тарай баштаган. 1823-жылы Архимеддин “Шар менен цилиндр” жана “Дөңгөлөктү өлчөө жана леммалар” аттуу эки китеби орус тилине которулган.

Архимед математика илимине да чоң салымын кошкон. Ал  Евдокстун “аягына чыгуу методун” өркүндөткөн. Архимеддин методун мүнөздөөчү негизги этаптары төмөнкүлөр:

1)тегеректин аянты анын сыртынан сызылган туура көп бурчтуктардын каалаган аянтынан кичине, бирок ичтен сызылгандардын аянтынан чоң экендиги далилденет;

2)алардын жактарын чексиз эки эселентүүдө бул көп бурчтуктардын аянттарынын айырмасы нөлгө умтулаары далилденет;

3)тегеректин аянтын эсептөө үчүн туура көп бурчтуктардын аянттарынын катышы алардын жактарын чексиз эки эселенткенде эмнеге умтулаарын табуу жетиштүү.

Аягына чыгуу методунун жардамы менен, ошондой эле бир топ башка курч мүнөздөгү табылгалар менен (анын ичинде механикалык моделдерди да пайдаланып) Архимед көп маселелерди чечкен. Ал  санынын чектерин тапкан, шардын жана эллипсоиддин көлөмүн, параболанын сегментинин аянтын ж.б. тапкан. Архимеддин өзү бул натыйжаларды жогору баалаган: анын өтүнүчү боюнча Архимеддин мүрзөсүнө цилиндрдин ичинен сызылган шар оюлган (андай шардын көлөмү цилиндрдин көлөмүнөн 2/3 не барабар экендигин Архимед далилдеген).

Интегралдык эсептөөлөрдүн көп идеяларын Архимед алдын ала билген.(Иш жүзүндө пределдер жөнүндөгү биринчи теоремалар ал тарабынан далилденгендигин кошумчалай кетели.) Бирок бул идеялар такталып, калыбына келип, эсептөөлөрдүн деңгээлине жетишине бир жарым миң жылдан ашык убакыт өткөн.

 Жаңы табылгаларга жетишкен XVII кылымдын математиктери Архимеддин илимий эмгектерин үйрөнүшкөн. Андан башка метод бөлүнгүс методу да кеңири пайдаланууга ээ болгон жана ал Байыркы Грецияда жаралган.

Категория:Инсандар
Категория:Физика
Архипелаг

thumb|Гавайи аралдары.
Архипелаг, топ арал - бири-бирине жакын жайгашкан, жалпысынан бирдиктүү аралдар тобу. Мындагы аралдар пайда болуу шарттары жана геологиялыктүзүлүшү боюнча окшош келет. Архипелаг материктен бөлүнүп калынышынан (Канадалык Арктика архипелагы), кораллдан (Маршалл аралы) жана жанар тоонун атылышынан (Гавайи аралы) пайда болушу мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Бетон

thumb|Бетон.
Бетон ({{lang-la|Bitumenøø- тоо чайыры), куйма таш батташтыргычтар (суулуу же суусуз), толтургучтар, кээде атайын кошулмалардын тыгыздалган аралашмаларынан катырып алынуучу жасалма таш материал; негизги курулуш материалынын бири. Калыптоого чейин аталган аралашма бетон аралашмасы деп аталат. Ал батташтыргычына жараша органикалык эмес батташтыргычтан (цемент-, гипс-, силикат-, ысыкка чыдамдуу бетон ж. б. атайын даярдалган бетон) жана органикалык батташтыргычтан (асфальт-, пласт-бетон) даярдалган бетон болуп бөлүнөт. Цемент-бетон орточо тыгыздыгы (көлөмдүк кг/м3) боюнча өтө оор (2500дөн жогору), оор (800дөн 2500гө чейин), жеңил (500дөн 1800гө чейин), керамзит-бетон, шлакбетон ж. б.), өтө жеңил (500дөн аз) болуп айырмаланат. Маанилүү касиети анын бекемдиги, ал өз кезегинде батташтыргыч заттын түрүнө жана сапатына, бетондун орточо тыгыздыгына көз каранды. Бекемдиги анын маркасы менен мүнөздөлөт (кысууга, чоюлууга жана ийилүүгө бекемдик чеги). Көпчүлүк бетондун чоюлууга туруктуулугу анын кысууга болгон бекемдигинен 510 эсеге аз болот.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Курулуш материалдары
Людвиг ван Бетховен

thumb|Людвиг ван Бетховен (1820).
Бетховен, Людвиг ван (17. 12. 1770, Бонн 26. 3. 1827, Вена) немис композитору, пианист жана дирижёр. Чоң атасы Бонндогу аксарай капелласынын жетекчиси, атасы ырчы болгон.

Бетховен 12 жашынан музыка жаза баштаган. Венага келген соң (1792) тез эле пианист-төкмө катары даңкы чыгат. Венадагы алгачкы он жылдын ичинде Биринчи жана Экинчи симфонияны, 6 квартет, фортепьяно үчүн соната ж. б. чыгармаларды жаратат. 1804-ж. Үчүнчү («Баатырдык»), Төртүнчү (1806), дүйнөгө атагы кеткен Бешинчи жана Алтынчы симфонияларды (1808), фортепьяно үчүн айтылуу № 21 («Аврора») жана № 23 («Аппасионата») сонаталарды, «Фиделио» операсын, Гётенин «Эгмонт» трагедиясына музыка (1810), Жетинчи жана Сегизинчи симфонияны жазган. Кийинки мезгилде жазган чыгармаларынын шедеври Тогузунчу симфониясы 1824-ж. 7-майда 1-жолу аткарылган. Бетховендин чыгармалары ушул кезге чейин дүйнөлүк музыканын өсүшүнө зор таасир тийгизип келе жатат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Музыканттар‎
Категория:Композиторлор
Беш-Тоо

Беш-Тоо - Түндүк Кавказдагы обочо жайгашкан беш чокулуу тоо. Жанар тоонун атылуусунан пайда болгон лакколит. Пятигорск шаарына жакын жайгашкан. Бийиктиги 1400 м. Трахит жана липарит тоотектеринен түзүлгөн. Капталдарын жазы жалбырактуу токой (ясень, эмен, граб, бук) ээлейт, кыры токойсуз.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Евразия‎
Категория:Тоолор
Категория:Жанар тоолор арип боюнча‎
Бизон

thumb|Бизон (Bison bison).
thumb|Bison bison 
Бизон (лат. Bison bison) — ача туяктуулар түркүмүнүн көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы сүт эмүүчү. Зубрга жакын, ири бодо, дене узундугу 3 м ге, бийиктиги 186 см, салмагы 1 т га жетет. Денесинин алды жагы чоң, арт жагы кууш, буту жоон, өркөчү бар. Башы, денесинин алдыңкы бөлүгү кара, узун, арт жагы күрөң жүндүү. Бизон ачык талаапрерияны мекендейт. Ургаачысы кичирээк, июль-сентябрь айларында кууттан чыгып, бир музоо тууйт, 2-3 жашында жыныстык жактан жетилет. Териси үчүн аңчылык кылынып, жок болуу коркунучу (50 млн дон 500 баш калган) пайда болуп, Канадада улуттук паркта (Буд-Баффало) жана АКШда (Йеллоустон паркы) корголот. Коргоонун натыйжасында анын саны (талаа түрчөсүяүн) бир аз калыбына келүүдө. Аляск анын борбордук бөлүгүнө акклиматташтырылган. Зубр менен аргындаштырылып, зубрбизон алынган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Бийалма

thumb|Cydonia oblonga.
Бийалма, бихи - роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бийиктиги 1,5-7 м дей. Калың шактуу, жалбырагы жазы, жумуртка сымал, гүлү чоң, жалгыздан, тамыры жерге терең кирип өсөт, жылуу, нымдуу жерде жакшы өсүүчү дарак өсүмдүк. Бир түрү кадимки бийалма Европа, Түндүк Америка, Японияда жана Кыргызстандын түштүгүндө жапыз дарак же бадал сыяктуу өсөт. Саргыч, аңкыган жыттуу мөмөсү октябрь-ноябрда бышат. Мөмөсү алмага окшош, андан кыям, мөмө-жемиш килкилдеги жасалат. Бийалма алмурут менен кыйыштырылат жана кооздук үчүн өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Бийик тоолор

thumb|Фицрой чокусу (Чили, 3 405 м).

Бийик тоолор - кар чегинен жогору көтөрүлүп жаткан, азыркы жана байыркы муз каптоонун издери (төрлөр, тик чокулар, тепши сымал өрөөндөр, кар-мөңгү ж. б.) сакталган бийик кыркатоолор, тоо системалары. Дүйнөдөгү эң бийик тоо системасы Гималай (Жомолунгма чокусунун бийикт. 8848 м), Кыргызстандын же Батыш Теңир-Тоонун эң бийик жери Жеңиш чокусу (бийиктиги 7439 м).

Мөңгүлүү келип, ургаалдуу физикалык талкалануу жүрүп турат. Пайда болушу жана өөрчүшү тоолордун абс. бийиктиктерине, кайсы кеңдикте жайгашкандыгына жана кар сызыгынын бийиктигине жараша болот, көбүнчө 2000-2500 м ден жогору, к. Рельеф.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бийликтин бөлүнүү теориясы

Бийликтин бөлүнүү теориясы - бийлик укуктарын мамлекеттик бийликтин бутактарына бөлүштүрүп берүү, Аристотель жана Цицерон иштеп чыккан «аралаш башкаруу» идеясынан келип чыккан. Жаңы мезгилдеги пайда болгон европ саясий ой жүгүртүүдө бийликтин бөлүнүү теориясын Ж. Локк негиздеп, Ш. Монтескье, А. Гамильтон, Ж. Мэдисон өнүктүрүшкөн. Бийликтин бөлүнүү теориясынын негизги маңызы: 1) мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийликтери конституцияга ылайык адамдарга жана органдарга берилет; 2) бийликтердин бирөө да экинчи бир бийликти өз алдынча, жок кыла албайт; 3) конституция тарабынан бийликтердин бирөөнө берилген укуктан экинчи бирөөлөрү пайдалана албайт; 4) сот бийлиги саясий таасирлерге көзкаранды болбостон, аракет кылат, соттор кызмат ордунда узакка чейин иштөө укугуна ээ. Бийлик укуктарынын вертикалдык бөлүнүшү ар түрдүү деңгээлдеги мамлекеттик башкаруунун субъектилеринин ортосунда бийлик укуктарынын бөлүнүшүн көрсөтөт; горизонталдык жактан болсо, бийлик укуктары бийликтин үч органына (бийликтин «бутактары») мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийликтерине бөлүнөт.
Категория:Саясат таануу
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Бийск

thumb|Бийск.
Бийск шаары – Орусыядагы шаар. Алтай крайынын түштүк-чыгышында. Бия районунун борбору. Калкы 180 миң (2024). Бия дарыясындагы порт. Шаар аркылуу Новосибирск Ташанта (Чүй тракты) автомобиль жолу өтөт. Темиржол бекети. Аэропорту бар. 1708-09-ж. Бикутан абагы катары негизделген. 1915-ж. Бийск Транссибирь магистралына темиржол аркылуу кошулган. Педогогикалык институт, университет, техникалык университет, драма театр бар. Алтай крайындагы өнөр жайдын өнүгүшүнүн көлөмү боюнча 2-шаар. Бийск казан заводу (Россиядагы кичи жана орто кубаттуулуктагы казандарды чыгаруучу ири ишкана), «Алтай витаминдери» (крайдагы эң ири фармацевтика ишканасы), айнекпластика заводу, фанера-ширеңке комбинаты, тигүү фабрикасы иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Орусия шаарлары‎
Билбао

thumb|Бильбро.
Бильбро шаары - Испаниянын түндүгүндөгү порт шаар. Атлантика океанынын Бискайя булуңунун жээгинде, Нервьон дарыясынын төмөнкү агымында жайгашкан. Бильбро Баск өлкөсүнүн жана Бискайя провинциясынын администрациялык борбору. Калкы 352,3 миң (2004). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Кара металлургия, оор машина куруу, химиялык, нефть ажыратуу, текстиль, тамак-аш, айнек, кагаз өнөр жайлары, музей, университет иштейт. Готика стилиндеги сепил (14-кылым), «модерн» стилиндеги ратуша (1890, арх. Руков) сакталган. 1300-ж. негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Испания
Категория:Шаарлар
Биметализм

Биметализм ( — эки жана металл) — мыйзамдуу төлөм каражаты, эки металл алтын жана күмүш акча системасы. Бул металлдардан жасалган тыйындар бирдей негизде жүгүртүлөт. Биметализм орто кылымдарда Европада кеңири тараган. 19-кылымдын аягында күмүш арзандашы менен дүйнөнүн өнүккөн өлкөлөрү күмүш тыйынды эркин жасоону токтотушкан. Алтындын күмүшкө караганда акча материалы катары артыкчылыгы 19-кылымдын аягынан тартып алтын монометализмине өтүүгө шарт түзгөн.
Категория:Финансы
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Бинардык номенклатура

thumb|Чоң кара баштуу чардак (уруу: Larus, түр: ichtyaetus).
Бинардык номенклатура (лат. binarius кош) — өсүмдүк, жаныбар, микроорганизм түрлөрүнүн эки сөз менен аталышы. Аны швед окумуштуусу К. Линней киргизген (1753). Өсүмдүктөргө ботан. ат коюу жөнүндө атайын эреже иштелип чыккан жана мезгили менен Эл аралык ботаникалык конгрессте каралып турат. Түрдүн аты эки сөз менен (уруусу жана түрү) латын тилинде берилет. Бул номенклатура таксономиялык маалыматты так берип, колдонууга оңой болгондуктан, азыркыга чейин кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Биология
Биомасса

thumb|фитомасса.
Биомасса - (био... жана масса) бир түрдүн особдорунун, түр топторунун же жамаатташтыктын мекендеген аймак бирдигине же көлөмүнө туура келүүчү жалпы массасы. Ал өсүмдүктө фитомасса, жаныбарда зоомасса деп аталат. Биомасса кургак же нымдуу заттын массасында (г/м2, кг/га, г/м3 ж. б.) же анын пропорциялуу бирдиктери менен (көмүртек массасы же азот, органикалык заттын телосу ж. б.) туюнтулат. Ар кандай организм топторунун биомассасынын көлөмү жер бетинде, агын сууларда, көлдөрдө ар түрдүү болот. Анын аз же көп болушу өсүмдүк жана жаныбар түрлөрүнө, айлана-чөйрө шарттарына байланыштуу. Деңиздеги өсүмдүктөрдүн биомассасы ал жерде жашаган жаныбарлардыкынан аз. Континент сууларындагы жана деңиздериндеги биомассанын көпчүлүгү балыктар үчүн баалуу азык. Техниканын өнүгүшүнөн улам азайып бара жаткан биомассанын көлөмүн көбөйтүү биология илиминин маанилүү милдети.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Экология‎
Биосфера

thumb|Биосфера
Биосфера ( — тиричилик жана — сфера, шар) же биочөйрө ― атмосфера, гидросфера жана литосферанын активдүү тиричилик өтүүчү бөлүгү. Биосферада тирүү организмдер менен алардын жашоо чөйрөсү органикалык байланышта болуп, бүтүндөй системаны түзөт. «Биосфера» терминин австралиялык геолог Э. Зюсс киргизген. Биосфера жөнүндөгү толук түшүнүктү орус геохимиги В. И. Вернадский иштеп чыккан. Ал боюнча Жер планетасындагы тирүү организмдердин тиричилик аракетинин натыйжасында пайда болгон жана өзүн-өзү теңсалмактуулукта сактап туруучу мейкиндик системасы, башкача айтканда жандуу жана жансыз заттардын бири-бири менен болгон аракеттеринин натыйжасында пайда болгон биостук система.

Биосфера – глобалдык экосистема.

Жер планетасынын эң ири экосистемасы биосфера – жандуу организмдер жайгашкан катмар. Грек тилинен «βιος» —жашоо жана «σφαῖρα» — тоголок. Биосфераны окуу катары В.Вернадский өөрчүткөн. Биосферага эң аз 3,5 миллиард жыл болду.

 Биосферадагы заттардын топтору 
В.Вернадский биосферанын курамына кирген заттардын баардыгын келип чыккан мүнөзү боюнча топторго бириктирген:
 Жандуу заттар – биосфераны ээлеген продуценттердин, консументтердин жана редуценттердин жыйындысы; 
 Костук заттар – пайда болушуна тирүү организмдер катышпаган заттардын тобу (аска- таш, тоо породалары, жанар тоолордун атырылышы);
 Биогендик заттар – тирүү организмдер тарабынан түзүлгөн жана иштелип чыккан заттардын жыйындысы (нефть, таш көмүр, торф ж.б. кең байлыктар); 
 Биокостук заттар – тирүү жана костук заттардын динамикалык тең салмактуулугун системаны чагылдырган заттар (топурак, биосферадагы баардык суулар (көл, дарыя ж.б.);
 Радиоактивдүү заттар – радиоактивдүү ажыроо абалында турган изотоптук элементтердин жыйындысы (стронций, цезий, плутоний ж.б.); 
 Чачыранды атомдук заттар – башка бир дагы заттардын курамына кирбеген атомардык абалда турган элементтердин жыйындысы; 
 Космостон келип түшүүчү заттар – биосферага космостон келип түшкөн жана келип чыгышы боюнча космостук болгон заттардын жыйындысы (метеориттер, космостук чаң).

 Биосферанын геосфералары 
Биосферада 3 негизги геосфералар ажыратылат: 
 газдык катмар (атмосфера, аэробиосфера) 
 суу катмары (гидросфера, гидробиосфера) 
 таш катмары (литосфера)

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
 EKOLOJİ ÇEV-150. 4. Hafta: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Dr. Nurzat Totubayeva

Категория:Экология
Биочөйрөлүк резерваты

thumb|Биочөйрөлүк резерваттары (2013).
Биочөйрөлүк резерваты - жаратылыштын бузула элек бөлүктөрүн калыбында сактап калуу, ошондой эле өзгөрүүгө дуушарланган бөлүктөрүн калыбына келтирүү максатында уюшулган аймак; чарбалык терс таасирди чектеп, мыйзам аркылуу коргоолуучу экономика-экологиялык регион. Ал табигый жана маданий ландшафттан туруп, анда тиричилик кылгандар алдын ала иштелип чыккан табиятты коргоо жана бузулган аймакты калыбына келтирүү планы боюнча иш жүргүзөт. Алгачкы биочөйрөлүк резерваттар 1970-ж. табиятты коргоо, илимий изилдөө иштерди жүргүзүү үчүн ЮНЕСКОнун эл аралык «Адам жана Биосфера» программасынын чегинде түзүлө баштаган. Бүгүнкү күндө биосфералык резерват жөнүндө түшүнүк Севильяда (1995) болуп өткөн ЮНЕСКОнун эл аралык конференциясында калыптанган. Биочөйрөлүк резерваты үч негизги бөлүктөн ядролук (биотүрдүүлүк жакшы каралган жана жаратылыш зонасы баштапкы абалда сакталган), буфердик (өтмө) жана өнүгүү (узак мөөнөткө чөйрөнү туура пайдалануу) зоналарынан турат. Анын негизги функциялары: коргоо (экосистемалардын жана ландшафттардын генетикалык ресурстарын сактоо), колдонуу (экономикалык жана социалдык өнүгүүнү туура жолго коюп, узак мөөнөттө кармап туруу) жана материалдык базалык (демонстрациялык долбоорлорду колдоо; айлана чөйрөнү коргоо боюнча адистерди даярдоо; чөйрөнү коргоо боюнча жергиликтүү, улуттук жана глобалдык проблемаларды изилдөө жана аларга көзөмөл жүргүзүү). Кыргызстандагы Ысык-Көл биочөйрөлүк резерваты 2001-ж. уюшулган.Т. Асыкулов.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Коруктар‎
Категория:ЮНЕСКО
Биотит

thumb|Биотит.
Биотит - (француз илимпоз Ж. Б. Бионун ысмынан) слюдалар тобундагы минералдык Химиялык формуласы КГе, Mg)3[(Al2Fe)Si3O10](OH, F)2. Моноклин сингониясында кристаллданат. Өңү кара, кара күрөң, кочкул жашыл, коңур күрөң. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2,5-3. С. салмагы 2,7-3,3. Тоотектерди түзүүчү минерал иретинде ар түрдүү магма жана метаморфизм тоотектеринин курамында болот. Биотит электртехникасында жана боёк жасоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Минералдар‎
Бир жылдык өсүмдүктөр

thumb|Borago officinalis.
Бир жылдык өсүмдүктөр - бир жыл ичинде же вегетация мезгилинде тиричилик циклин бүтүрүүчү чөп өсүмдүктөрү. Ысык жана кургакчыл райондордо кеңири таралган. Арктика жана бийик тоодо алар өөрчүү циклин бүтүрүүгө үлгүрбөйт. Ошондуктан аталган аймакта бир жылдык өсүмдүктөр жок болуп, көп жылдык өсүмдүктөргө айланган. Тез өсүүчү бир жылдык өсүмдуктөргө эфемерлер кирет. Вегетация мезгили узак өсүмдүктөргө көпчүлүк дан өсүмдүктөрү, субтропик жана тропик аймактардан алынып келген маданий жана кооздук өсүмдүктөр жана айдалма өсүмдүктөрдүн отоо чөптөрү кирет. Алар жаздык жана күздүк болуп бөлүнөт. Жаздык өсүмдүктөр жазында уруктан өнүп, кыска мөөнөттө урук берет. Күздүгү күзүндө эгилип (күздүк дан өсүмдүктөрү), өнүп, кыштап, кийинки жайда гана өөрчүү цикли бүтөт. Күздүк өсүмдүк жазында эгилсе, кадимкидей өнүп өсөт, жалбырак алат, бирок урук байлабайт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Ботаника‎
Бир казан сымалдар

thumb|Керкибаш (Scopus umbretta).
Бир казан сымалдар, калак буттуулар (лат. Pelеcaniformes) – сууда сүзүүчү куштар түркүмү. Бардык калак буттууларга 4 манжасын бириктирүүчү жаргакча мүнөздүү. Алкым баштыкчасы болот. Жүнү калың, нык, көп түрүнүн үйүрдүк көркү бар. Алардын 6 тукуму, 55 түрү белгилүү, КМШ өлкөлөрүндө 8 уялоочу, 3 келгин түрү кездешет. Деңиз жана көлмө жээктерине байырлоочу колониялуу куштар. Моногамдар, жумурткасын ургаачысы жана эркеги алмак-салмак басып чыгарып, балапандарын багып өстүрүшөт. Негизги азыгы балыктар жана башка суу жаныбарлары. ТКЭСтин Кызыл китебине 5 түрү жана 1 түрчөсү киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Канаттуулар‎
Бирмиңгем

thumb|Бирмингем.
Бирмиңгем ― Улуу Британиядагы шаар (администрациялык округ), Уэст-Мидлендс метрополитен графтыгынын администрация борбору. Калкы 984 миң (2005). Өлкөдө элинин саны боюнча 2-орунда (Лондондон кийин). Тегерегиндеги «Каралар өлкөсү» деп аталган шаар менен кошо өнөржайлуу Уэст-Мидлендс конурбациясын түзөт. Өлкөдөгү оор өнөржайынын башкы борборлорунун бири. Унаа, учак куруу, электр-техника, станок куруу, металл иштетүү, түстүү металлургия, резина өнөр жайы өнүккөн. Шаарга жакын көмүр бассейни жайгашкан; үниверситет бар. Готика стилиндеги чиркөө (13-кылым), классицизм стилиндеги собор жана ратуша (18-19-кылым) сакталган. Б. з. 1-кылымында негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Улуу Британия
Биробижан

thumb|upright|Биробижан.
Биробижан (Бира жана Бижан дарыясынын атынан) — Россия Федерациясындагы шаар (1937жылдан). Еврей Автономия облусунун администрация борбору. Бира дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 76,6 миң (2005). Темиржол тоому. Машина куруу («Дальсельмаш», күчтүк трансформатор заводдору), жеңил (трикотаж, кийим тигүү, буткийим), жыгаччылык өнөр жайы өнүккөн. Край таануу музейи, педогогикалык институт, 2 театр бар. 1928-ж. Тихонький темиржол бекетинин ордуна пайда болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Орусия шаарлары