Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Владимир Высоцкий

thumb|Владимир Высоцкий
Выcоцкий Владимир Семёнович (25-январь 1938, СССР, Москва шаары – 25-июль 1980, ошол эле жер) – советтик акын, ырчы, актёр. 1956-ж. Москвадагы Вл. И. Немировича-Данченко атындагы көркөм театрынын (МХАТ) алдындагы мектеп-студияга кабыл алынып, 1960-ж. ушул театр институтун бүтүргөндөн кийин мезгил-езгили меенн А. C. Пушкин атындагы драма театрында иштеген. Алгач «Теңтуштар» (1959), «Дима Гориндин мансабы» (1961) фильмине, кийин Алматыда «Айып» (1963) фильмине тартылган. 1964-жылдан өмүрүнүн акырына Таганкадагы чейин драма жана комедия театрынын труппасында эмгектенген. Аткарган ролдору: Хлопуша (C. Есенин боюнча, «Пугачёв»), Гамлет (У. Шекспир, «Гамлет»), Лопахин (А. Чехов, «Алчалуу бак») ж. б., «Вертикаль» (1967), «Көз ирмемдик кездешүүлөр» (1967), «Жолугушуу ордун өзгөртүүгө болбойт» (1979) ж. б.; көптөгөн фильмдерде ойногон. В. С. Выcоцкийдин ырлары менен балладаларында, аткарган ролдорунда коомдогу адилетсиздикке каршы күрөш, эркиндикке умтулган. Өлгөндөн кийин CCCP мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты наамы берилген (1987). 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Инсандар
Категория:музыканттар
Категория:Туулгандар 1938-жылы
Категория:Өлгөндөр 1980-жылы
Вьетнам согушу

thumb|Вьетнам согушу (1955-1975).
Вьетнам согушу (1955 – 1975) – Түштүк Вьетнамда француздардын тарапкери император Бао Дайдын бийлиги сакталган. Макулдашуу боюнча 1956-ж. бүткүл Вьетнамда шайлоо өткөрүлүп, бирдиктүү көз каранды эмес мамлекетти түзүү сүйлөшүлгөн. Бирок, Түндүк Вьетнамда коммунисттер советтик типтеги тоталитардык режимди орнотушкан. Түштүгүндө да ар кайсы саясий топтордун ортосунда күрөш күч алган. 1955-ж. Бао Дайдын премьер-министри Нго Динь Дьем императорду кетирип, өзүн Вьетнам Республикасынын президенти деп жарыялаган. Ал 1956-ж. шайлоо өткөрүүдөн баш тартып, тышкы саясатта АКШга ыктай баштаган. Вьетнамда ага каршы согушка даярдана башташат. 1961-жылдан АКШ өкмөтү Түштүк Вьетнамга аскер кеңешчилерин жөнөтө баштаган. Америкалыктардын макулдугу менен өлкөдө төңкөрүштүн жүрүшүндө Нго Динь Дьем өлтүрүлгөн. 1964-ж. Тонкин булуңундагы түндүк вьетнамдык согуш катерлери менен америкалык кемелердин ортосундагы кагылышуудан кийин, АКШнын президенти Жонсон 1965-ж. ВДРди бомбалоо тууралуу көрсөтмө берип, Түштүк Вьетнамга аскер жиберет. 1968-ж. АКШнын 500 миңдик аскерине Түндүк Корея, Таиланд, Филиппин, Жаңы Зеландия, Австралиянын аскерлери кошулуп, Индокытай жарым аралы согуш очогуна айланат. Америкалык аскерлер жергиликтүү элдерди массалык түрдө кырууга аракеттенишкен. Партизандык кыймыл күч алып, Вьетнамдагы согушка карата АКШнын өзүндө да нааразылыктар күч алган. 1968-ж. президенттикке шайланган Никсон Вьетнамдан аскерлерди чыгарып кетүүнү чечкен. 1973-ж. Парижде сүйлөшүүлөр башталып, ок атышууну токтотуу жана америкалыктарды чыгарып кетүү тууралуу макулдашууга кол коюлат. 1975-ж. январда партизандар жалпы чабуулга өтүшүп, 30-апрелде түштүк вьетнамдык аскерлер жеңилет. 1976-ж. бирдиктүү Вьетнам Социалисттик Республикасы түзүлгөн. Вьетнам согуштарында 1,5 млн вьетнамдар жана 58 миң америкалыктар курман болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Согуштар‎
Категория:Вьетнам
Категория:АКШ
Категория:XX кылым
Мурасаки Шикибу

thumb|Мурасаки Шикибу
Мурасаки Шикибу (973, Киото - 1014, Киото, Жапония) - жапон жазуучу жана акыны.

 Колдонулган адабияттар 
 Мурасаки Сикибу. «Повесть о Гэндзи», эпоха, автор // Повесть о Гэндзи (Гэндзи-моногатари). Приложение. Вступ. ст., сост., пер. с яп. стихотворных текстов Т. Л. Соколовой-Делюсиной / Отв. ред. Т. П. Григорьева. — М.: Наука, 1992. — С. 3—49. — 192 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-02-016877-7.

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-5451.htm

Категория:Жапония
Категория:973-жыл
Категория:1014-жыл
Иманалиев, Сыдык Садырбаевич

Сыдык Садырбаевич Иманалиев (Sydyk Imanaliev; 15.5.1961) — кыргыздын заманбап философ окумуштууларынын бири, философия илимдеринин кандидаты (2007), доцент (2013). Учурда С.Нааматов атындагы НарынМУнун тарых, философия жана социалдык-экономикалык билим берүү кафедрасынын башчысы болуп иштейт. Кыргыз Тарых Коому эл аралык коомдук бирикмесинин мүчөсү.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Сыдык Иманалиев Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын районундагы Жан-Булак айылында 1961-жылдын 15-майында туулган.

Атасы - Садырбай Иманалиевдин кесиби колхозчу болгон, бухгалтер кызматын да аркалаган (1922-жылы туулган), уруусу - моңолдор. Энеси - Калый Курамаева, үй кызматчысы болду (1922-жылы туулган). Сегиз бир туугандын жетинчиси.

Айылда орто мектепти 1978-жылы аяктаган.

Эки жыл иштеп, анан советтик армияда 2 жыл кызмат кылды.

1982-87-жж. Кыргыз улуттук университетинде тарых факультетинде окуду.

1987-89-жж. Бишкекте орто мектепте иштеди.

1989-94-жж. Абылкасым Жутакеев атындагы Жан-Булак орто мектебнде тарых мугалими болуп иштеди.

1994-95-жж. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинде тарых, философия, маданият таануу кафедрасында окутуучу жана изденүүчү болду.

1996-жылдан азыркыга чейин С.Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университетинде окутуучу, доцент, кафедра башчы болуп иштеп келет.

 Илимий чыгармачылыгы 
Сыдык Иманалиев философия жана педагогика жаатында бир катар эмгектер жарыялаган.

Ал 2007-жылы Кыргыз улуттук илимдер академиясынын философия жана укук институтунда "Манас" эпосундагы адам болмушу" аттуу темада кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргоп, философия илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган.
Илимий жетекчиси - профессор Жамгырбек Бөкөшев (Бокошов).

 Ал жетектеген кафедра тууралуу 
1996-жылы “Социалдык-гуманитардык” кафедра болуп түзүлгөн.

2003-жылы “Философия жана социалдык дисциплиналар” кафедрасы.

2007-жылы “Тарых жана социалдык дисциплиналар” кафедрасы.

НМУнун 2009-жылдын 1-сентябрындагы № 394/1 буйругу менен “Тарых, философия жана мамлекеттик башкаруу” кафедрасы болуп кайра түзүлгөн.

Кафедра учурда “тарых” мугалимин жана “мамлекеттик жана муниципиалдык кызмат” адистиктерин даярдап чыгарат.

 Үй-бүлөсү 
Үй-бүлөлүү.
Жубайы - Айнагүл Керимкулова.
Кыздары - Билим (1989), Илим (1992), уулдары - Сыймык (1998), Бакай (2001). 

 Эмгектеринин тизмеси 
 Иманалиев С.С. Проблема человеческого бытия в эпосе "Манас": автореферат диссертации на соискание ученой степени к.филос.н.: специальность 09.00.03 / Иманалиев Сыдык Садырбаевич; Нац. акад. наук Кыргыз. Республики, Ин-т философии и права. - Бишкек: 2007. - 26 с.: ил.; 21 см. 
 

 Интернеттеги шилтемелер 
 https://edu24.kg/ky/university/245/ifg.html 
 http://nsu.ktnet.kg/?page_id=453 
 http://oel.bik.org.kg/ru/view/145/ 
 http://leb.nlr.ru/edoc/182596/ 

Категория:Философтор
Категория:Кыргыз Тарых Коому
Категория:Манас таануу
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Окумуштуулар
Категория:Нарын районунда төрөлгөндөр
Категория:Нарын мамлекеттик университети
Категория:XX кылым
Категория:XXI кылым
Категория:Туулгандар 1961-жылы
Булак

thumb|Булак
Булак, башат, кайнар – жер астынан өзү агып чыккан суу; жер астындагы суулардын жердин үстүнө же жер үстүндөгү суунун (агын суунун, саздын, көлмөнүн, көлдүн, деңиздин) түбүнө концентрацияланып чыгышы. Булак ар кандай көрсөткүчтөрү жана касиеттери, ошондой эле ошонун ичинде пайда болушу, дебити, жер үстүнө чыгуу шарттары, туруктуулугу, химиялык курамы, температурасы боюнча бир топ түргө бөлүнөт. Гидродинамикалык касиеттери боюнча «атырылып чыгуучу» жана «агып чыгуучу» болуп экиге бөлүнөт; химиялык курамы боюнча тузсуз жана туздуу сууларга; температурасы боюнча кайнаган, гипертермалдуу, термалдуу, субтермалдуу же жылуу, муздак, өтө муздак, муздуу, терс температурадагы болуп бөлүнөт. Айрыкча тоо тектердин жаракаларынан жана карстардан чыккан булактын дебити жогору. Б. тоолуу аймактарда көп. Тузсуз булактан эл ичет, мал сугарылат, кээде сугат үчүн керектелет. Минералдуу жана арашан булакттын дарылык касиети бар. Кыргызстанда булактын дээрлик бардык түрү кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Агын суулар‎
Булак-Башы (Баткен)

Булак-Башы ― Кыргызстандын Баткен шаарынын курамына кирген айыл. Баткен шаарынан 5 км түндүк тарапта. Исфара темир жол бекетинен (Тажикстан) 17 км. Деңиз деңгээлинен 996 м бийиктикте жайгашкан.

Калкы ― 1531 (2002-жылы); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

 
Категория:Баткен району
Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Булбул

thumb|Luscinia svecica.
Булбул (Luscinia) – таркылдак сымалдар тукумунун уруусу. Узундугу 20 см. Кадимки булбул жана түштүк булбулу деген 2 түрү бар. Келгин куш, көбүнчө суу жээгиндеги бадалдуу токойлордо, камыштуу саздарда, арчалуу, бадалдуу жерлерде жашайт. Курт-кумурска, чымын-чиркейдин личинкаларын жейт. Түштүк булбул Кыргызстанга да келип уялайт, уясын жерге же дүмүргө салат, 45 жумуртка тууйт. Апрель–май айларында келет да, сентябрь–октябрда жылуу жактарга учуп кетет. Эркеги кубулжутуп сайрайт. .
Категория: Канаттуулар
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Булуң

thumb|Булуң
Булуң — океан, деңиз же көлдүн кургактыкка кирип турган бөлүгү. Булуң суусу океан, деңиз суулары менен эркин алмашып турат. Кээде дүйнөлүк океандын гидрологиялык режими боюнча деңиз болуп эсептелген айрым бөлүктөрү да булуң деп аталат; мисалы, Мексика булуңу, Гудзон булуңу, Перс булуңу. Ысык-Көлдүн ири булуңдары: Түп, Жыргалаң, Кызылсуу жана башка. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:География
Бумеранг

thumb|Бумеранг
Бумеранг – аңчылык жана согуш куралы. Аны негизинен австралиялык жергиликтүү уруулар колдонгон. Б. ийри, катуу жыгачтан жасалган, бир учу кыска орок сымал жалпак, экинчи учу узунураак, калак сымал буюм. Бумерангды ыргытканда ыргытуунун ыгына, шамалдын багытына жараша көкөлөп учуп барып, кайра кайрылып келүү өзгөчөлүгүнө ээ. Бумеранга окшогон чокморлор Байыркы Египетте, Түштүк Индияда, Түштүк Батыш Азияда пайдаланылган. 
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Иван Бунин

thumb|Иван Бунин.
Иван Алексеевич Бунин (10-октябрь 1870, Воронеж - 8-ноябрь 1953, Париж) - орус жазуучусу жана акыны, адабият боюнча Нобель сыйлыгынын лауреаты. Жакырданган дворян үй-бүлөсүнөн чыккан Бунин өз алдынча турмушка эрте аралашкан. Улан кезинде гезиттерде, кеңселерде иштеген, көп саякаттаган. Анын жарык көргөн биринчи чыгармасы "С.Я. Надсондун кабырында" (орус. Над могилой С.Я. Надсона) ыры болгон (1887); биринчи ырлар жыйнагы 1891-жылы Орелдо басылып чыккан. 1903-жылы "Жалбырак түшүшү" (орус. Листопад) китеби жана "Гайават жөнүндө ырлар" (орус. Песни о Гайавате) котормосу үчүн Пушкин сыйлыгына татыктуу болгон; 1909-жылы Чыгармалар жыйнагынын 3үнчү жана 4-томдору үчүн бул сыйлык дагы ыйгарылган. 1909-жылы Императордук Санкт-Петербург илимдер академиясынын көркөм сөз разрядына ардактуу академик болуп шайланган. 1920-жылдан тартып, Францияда жашаган. "Арсеньевдин жашоосу" (орус. Жизнь Арсеньева) романынын, "Суусуз өрөөн" (орус. Суходол), "Кыштак" (орус. Деревня), "Митянын сүйүүсү" (орус. Митина любовь) повесттеринин, "Сан-Франсисколук мырза" (орус. Господин из Сан-Франциско), "Жеңил дем алуу" (орус. Лёгкое дыхание), "Антонов алмалары" (орус. Антоновские яблоки) аңгемелеринин, "Балакеттүү күндөр" (орус. Окаянные дни) күндөлүгүнүн жана башка чыгармалардын автору. Иван Бунин 1933-жылы "классикалык орус проза салтын дагы да келиштирген дыкат чеберчилиги үчүн"адабият боюнча "Нобель" сыйлыгынын лауреаты болгон. 1953-жылы көз жумган. Сөөгү Сент-Женевьев-де-Буа көрүстөнүнө коюлган. Буниндин чыгармалары бир нече жолу экрандаштырылган болучу. Жазуучунун образы Алексей Учителдин "Аялынын күндөлүгү" тасмасында чагылдырылган. 

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 

 "Нобель" сыйлыгы 
Швед академиясынын расмий текстинде "Нобель" сыйлыгы классикалык орус проза салтын дагы да келиштирген дыкат чеберчилиги үчүн Иван Бунинге ыйгарылат" - деп жазылган. 

Сыйлык тапшыруу аземи 1933-жылы 10-декабрда Стокгольмдун концерттер залында болгон. Жазуучу узак убакытта даярдаган Нобел сөзүндө сыйлык алгачкы жолу айдоодо жүргөн адабиятчыга берилгенин белгилеген. Ага Нобел төш белгисин жана дипломун Швециянын королу V Густав тапшырган. Жазуучу 170 331 крондук (швед акча бирдиги; 715 000 франк) чек алган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Орус жазуучулары
Категория:Туулгандар 1870-жылы
Категория:Өлгөндөр 1953-жылы
Бурбаки Никола

Бурбаки Никола – Франциядагы математиктердин бир тобунун жалпы шарттуу фамилиясы жана ысымы; алар формалдуу аксиомалык ыкма (көп томдук «Математиканын элементтери» трактаты) позициясында туруп, ар кандай математикалык теоремаларды жазып түшүндүрүүгө аракеттенишкен. Алардын ой жүгүртүүсү жалпыдан жекеге деген философиялык категорияда жүргүзүлгөн. Ар кайсы өлкөнүн окумуштууларынын докладдарын угуп тура турган «Бурбаки семинары» иштеп турган. Ал топ 1937-ж. түзүлүп, Жогорку нормалдуу мектептин мурдагы тарбиялануучулары иш жүргүзүшкөн. Анын так курамы, канча адамдан турары ачык айтылбай келүүдө.

 Байланыштуу макалалар 
 Андре Вейл (1906-1998)

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Математиктер‎
Бурмакара

thumb|Corydalis scouleri.
Бурмакара – апийимдер тукумундагы өсүмдүк уруусу; бир-эки же көп жылдык чөп. Жер астында түймөкчөсү же узун өзөк тамырлуу, тамыр сабагы жоон, көп баштуу. Сабагы бутактуу же бутаксыз, тик өсөт, Бийиктиги. 10–60 смге жетет. Жалбырагы сапсыз же ичке саптуу, бир же эки, кээде үч ача жалбырактан турат. Сабакта кезектешип жайгашат. Гүлү туура эмес, чөйчөкчө жалбыракчалары майда, гүлүнүн түсү мала-кызыл же көгүш-кызгылт, ак, саргыл, чачы топ гүлдүү. Мөмөсү жазы, сөлпү же эллипстей кутуча. Уругу жалтырак, кара. Бурмакаранын 320 түрү бар. Кыргызстанда 12 түрү белгилүү. Алар тоо этектериндеги шалбааларда, токойлордо, альп жана субальп алкактарындагы нымдуу жерлерде, шагыл-таштардын арасында, мөңгүгө жакын жерлерде, таш коңулдарында, жаракаларында өсөт. Тамырында алкалоид бар. Дары өсүмдүк. Айрымдары кооздук үчүн өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Буроо

thumb|Буроо
Буроо — бир учунда бөркү, экинчи учунда бурама буралуучу сайы бар өзөк түрүндөгү бириктирме тетик. Стандарттуу буроонун узундугу 14–300 мм, диаметри 6–48 мм болуп жасалат. Пайдубал Бурма-Суусу (түп Бурма-Суусу), кергич Бурма-Суусу, үстү ачылма Б., кулпулама буроо деген түрлөрү бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Аспаптар
Бутак мурут рактар

thumb|Daphnia sp.
Бутак мурут рактар (Cladocera) – жалбырак буттуулар түркүмүнүн рак сымалдар түркүмчөсү. Узундугу 1 ммден кемирээк, кээде 5 ммге чейин жетет. Денеси анча тунук эмес кош капкалуу карапакска бекиген. Башы ылдый караган тумшугуна өтөт. Фасеттүү көзү бар. Чоң эмес антенналары абдан узун кыл сымал, сүзгөнгө жардам берет. Көкүрөк буттары көпчүлүгүндө чыпка милдетин аткарат. Боорунун аягында 2 тырмагы бар. Алардын 380дей түрү бардык жерде, тузсуз көлмөлөрдө кезигет, деңизде жашоочу түрү аз, тропик токойлорунда мамык чөптө жашагандары да белгилүү. Көбү детрит, бактериялар, бир клеткалуулар менен азыктанышат, жырткычтары да бар. Айрымдары балыктарга жакшы азык. Балык заводдорунда мекире сымалдарга жана лососторго атайын тоют катары өстүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Рак сымалдар‎
Буудай

thumb|Жумшак буудай (Triticum aestivum)|295x295px
thumb

Буудай – дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу, чачы тамырлуу чөп өсүмдүк. Тамыры негизинен топурактын айдалма катмарында өсөт. Айрым көмөкчү тамырлары 180 смге чейин терең кетет. Сабагы көңдөй, жылмакай, көп муунактуу, бийиктиги. 40–130 см. Бышкан буудайдын сабагы агыш, саргыч, кызгылт. Жалбырагы ичке, сабагын курчап кезектешип жайгашат. Топ гүлү кылкандуу машак; көбүнчө өзү менен өзү чаңдашат, кайчылаш чаңдашканы чанда кездешет. Даны сүйрү, жумуртка сымал келип, ички жагынан тең ортосунда жикчеси бар; өңү агыш, кызгылт, боз; данын жара бөлгөндө агыш же тунук. 30дай жапайы жана эгилме түрү бар. Машагынын кылкандуулугуна, өңүнө жана дан кабыкчасына жараша, ал көп түрчөлөргө бөлүнөт. Эгилме буудай. Алдыңкы Азияда, Түркмөнстанда биздин заманга чейинки 7-6 миң жыл илгери эле белгилүү болгон. Дүйнөдө жыйналган эгиндин 27%ин Б. түзөт. 66° Түндүк кеңдиктен (Швеция) Австралия, Түштүк Америка, Африканын түштүк чет жакаларына чейин өстүрүлөт. Жумшак жана катуу түрү дүйнөнүн көп жерлеринде айдалат. Даны жагымдуу, калориялуу, курамында белок, углевод көп, ошондой эле май, витаминдер, ферменттер, минерал заттар жана башка бар. Даны, улпагы жана башка калдыктары баалуу аралаш тоют. Саманы кесек тоютка жана малга төшөлгө катары жана башкаларда пайдаланылат. Буудай бир жылдык маанилүү азык-түлүк дан өсүмдүгү; көп жылдыгы да бар. Ал күздүк жана жаздык болуп бөлүнөт. Күздүктүн активдүү вегетация мезгили экиге бөлүнөт: күзгү (45–50 күн, бул мезгилде Буудайдын вегетация органдары чыгат) жана жаз жайкы (75–100 күн, мында анын генерация органдары калыптанып, түшүм берет). Жаздык буудай жазында эгилет; вегетация мезгили 70–110 күн. Себилгенден кийин 5–7 күндө (17–18°С температурада) өнүп чыгып, 16–25°Сде жакшы өсөт. Күздүк буудай –35°С, жаздык буудай. –10°С суукка чыдайт. Буудай нымдуу жана азык заты жетиштүү жерде жакшы өсөт. Кыргызстанда күздүктүн Кылкансыз-1, Эритроспермум-80, Интенсивдүү, Кызыл шаркыратма-210, Кыргыз-16, Лютенсценс-46, Жамин, Безостая-1, Фрунзе-60 жана башка сорттору, жаздыктын кыргыз жапалдаш сорту эгилет. Буудай селекциясы көп түшүм алынуучу, жыгылбаган, илдет жана зыянкечтерге туруктуу, сапаттуу нан жана нан азыктары бышырылуучу сортторун чыгарууга багытталган. Зыянкечтери: данчы үкүчө, гессен чымыны, швед чымыны жана башка Илдеттери: өсүмдүк даты, чаңгыл кебер жана башкаПиренофороз буудай: коркунучтуу жана аны менен кантип күрөшүү керек.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:өсүмдүктөр
Буурчак

thumb|Буурчак.
Буурчак, ак буурчак – чанактуулар тукумундагы бир жана көп жылдык өсүмдүк. Эгилме буурчак бир жылдык өсүмдүк. Сабагы түксүз, төрт кырдуу, бийиктиги 150–250 см, ичке жана бутактуу болгондуктан, ийилип, жерге төшөлүп өсөт. Жалбырагы көгүлтүр же жашыл, жалбырак түбүндө эки жан жалбырагы болот. Гүлү ак, мөмөсү чанак, ар бир чанагында 11ге чейин түрдүү түстөгү (мала жашыл, сары жана башка) даны (жылма жана бырыштуу) болот. Данында 20–30% белок, ал эми жашылча буурчагында 8–10%ке чейин кант болот. Буурчак витаминге (В1, В2, С, Е жана башка) бай. Тамыры 1–1,5 м тереңдикке чейин сүңгүп өсүп, жоон бутактарында 5–6 жалбырак алганда түймөк бактериялары бар түймөкчө пайда болот. Вегетация мезгили 45–120 күн. Ал өзү менен өзү, кургакчыл мезгилде кайчылаш чаңдашат. Данынан акшак, ун, көк буурчак даярдалат, жаңы кезинде жана консерваланган түрүндө тамак-ашка пайдаланылат. Буурчак бири биринен гүлүнүн түсү, үрөнү менен айырмалангандыктан генетикада Мендель өзүнүн классикалык тажрыйбаларын буурчакка жасаган. Европада, Батыш Азияда жана Түндүк Африкада 6–7 түрү, КМШ өлкөлөрүндө 2 түрү кездешет. Мекени Жер Ортолук деңиз аймактары, эгилме түрлөрү Түштүк-Батыш жана Алдынкы Азияда алгач өстүрүлгөн. Кыргызстанда дан алынуучу «Романовский 77», «Богатырь»; канттуу сортторунан «Генри», «Эра», «Сахарный мозговой», «Овощной горох» жана башка сорттору эгилет. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Өсүмдүктөр
Бухарест Тынчтык Келишими

Бухарест Тынчтык Келишими (1812) – орус-түрк согушунун аякташы менен 1812-ж. 16 (28)-майда Бухарестте түзүлгөн. Түркиянын өкүлү кечеңдеткенге аракет кылса да, орус армиясынын башкы командачысы М. И. Кутузов сүйлөшүүлөрдү Наполеон Орусияга кол салганга бир ай калганда бүтүрүүгө жетишкен. Натыйжада Орусиянын түштүк чегарасы коопсуз болуп, Дунайдагы армияны батыш чегараны бекемдөө үчүн пайдаланууга мүмкүндүк түзүлгөн, Түркия Францияга союздаш болбой калган. Келишим боюнча, Орусия менен Түркиянын чегарасы Прут дарыясы (мурда Днестр эле) менен чектелип, Бессарабия Орусияга өткөн. Россия Кара деңиздин Кавказ жээгинен 1-жолу деңиз базасына ээ болгон. 
Категория: Тарых

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Бушмендер

Бушмендер (англисче bushman, голландча boijesman – токой кишиси) – Түштүк жана Чыгыш Африканын байыркы жергиликтүү калкы. Бушмендер Калахари жана Намибия чөлдүү аймактарында, Ботсванада, Анголада, Зимбабведе жашашат. Бушмендердин жалпы саны 90 миң адам (1996). Бушмен жана банту тилдеринде сүйлөшөт. Бир кездерде Түштүк Африканы конуштаган бул элди түндүгүнөн бантулар, түштүгүнөн европалык колониячылар кысып, кыргынга учураткандыктан, жер которушкан. Бушмендер негизинен аңчылык жана жапайы мөмө-жемиш жыйноочулук менен кесип кылышкан. Таш, сөөктөн жасалган эмгек куралдарын (жаа, жебе жана башка) колдонушкан. Алар үңкүрлөрдө, чөп алачыктарда, кумдуу жерлерде казылган анча терең эмес чуңкурларда жашашып, түн ичинде үшүбөс үчүн чокмороктошуп, ортолорунда балдары менен аялдары жатышат. Бушмендер жылаңач жүрүшөт, кийим ордуна белинен ылдый жазы жалбырактарды же тери жамынышат. Төө куштун жумурткасынын кабыгынан жасалган идиштерди, сөөктөн жасалган ийне жана жаныбарлардын ичегисинен жасалган жип жана башка колдонушат. Аялдары бетин кара боёк менен боёп, андан соң манжаларынын учу менен сүртүп, антилопа, зебра же кабыландын терисинин түсү сымал оймо-чиймелер менен кооздошкон. Бушмендер жапайы дарбызды тамак, ошондой эле самын катары да пайдаланышат, анын данектери менен бирине бири жеңил массаж жасашат. Суусундукка жапайы өскөн тсамма коонун колдонушат. Аңчылыктан тапкан олжолорун (антилопа, жапайы эчки жана башка) отко бышырып жешет. Азыркы мезгилде көптөгөн бушмендер. европалык фермаларга жалданып иштешет. Бушмендер байыртадан аска ташка сүрөт чегүүнүн жана тартуунун чебери. Мындай сүрөттөр (биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкка таандык) Бириккен Араб Республикасында, Лесото, Замбия, Зимбабве, Намибияда кездешет. 
Категория:Дүйнө элдери

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Африка этностору

Категория:Койсан тилдеринде сүйлөгөн элдер