Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Гeном

Гeном, (нем. Genom) - айрым түрдүн гаплоиддик хромосомасына мүнөздүү ген жыйындысы. «Геном» терминин 1920-ж. немис окумуштуусу геном Винклер киргизген. Особдорду мүнөздөөчү генотиптен айырмаланып, геном түрдүн мүнөзүн көрсөтөт. Алыскы түрлөрдү аргындаштырууда, ар түрдүү Геномдук организмдерди аллополиплоиддерди, мисалы, буудай менен буудайык гибридин алууга болот. Түрдүү геномдук өсүмдүктөр кээде табиятта да кездешет. Түрлөрдүн геномунун санын жана окшоштугун аныктоо үчүн атайын ыкма геномдук анализ колдонулат. Диплоиддүү организмде геном генетикалык анализдөөнүн бөлүнүүчү бирдиги, анткени нормалдуу гамета бирден геном алып жүрөт. Аны организмдин өнүгүүсүндө функциялык бирдик катары да кароого болот, анткени кээ бир организмдер (өзгөчө өсүмдүктөр) бир геномду алып жүргөн гаплоидден өнүгөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Гент

thumb|Гент.
Гент, Ган (нидерландча Gent, фр. Gand) — Бельгиянын батышындагы шаар; Чыгыш Фландрия провинциясынын башкы шаары. Калкы 233,1 миң (2006). Брюсселден түндүк-батышта, Шельда жана Лейе дарыясынын кошулган жеринде жайгашкан. Түндүк деңизиндеги Остенде жана Тернезен порттору менен канал аркылуу байланышат. Деңиз порту (2004-ж. 25 млн ò жүк ташылган). Автомобиль жана темиржолдор тоому. Алгач 7-кылымдан эскерилет. 1794-ж. Франция бийлигинин, 1815-ж. Нидерланд, 1830-жылдан Бельгия королдуктарынын курамына кирген. Готика стилиндеги собор, алтарь, чиркөөлөр, графтардын капкалары, ратуша жана башка сакталган. Университет (анын алдында музейлер), инстититуттар, лапидариум (орто кылымдагы айкелдер топтому), театр жана башка бар. Орган фестивалы (1946-жылдан), И. С. Бах атындагы органчылардын конкурсу (1958-жылдан), эл-аралык кинофестиваль (2000-жылдан), Европадагы эл-аралык эң ири гүлдөр көргөзмөсү (5 жылда бир) өткөрүлүп турат. 2000-ж. үстү жабык стадиондо жеңил атлетика боюнча Европа чемпионаты болгон. Тейлөө чөйрөсү өнүккөн. Өнөр жайдын башкы тармактары: металлургия, автомобиль куруу, электр-техникалык, химиялык, целлюлозакагаз, ошондой эле кеме куруу жана ремонттоо, текстиль өнөр жай ишканалары иштейт. Шаар айланасында көптөгөн гүл өстүрүүчү чарбалар бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Бельгия
Категория:Шаарлар
Генуя

Генуя ([ˈdʒɛːnova] ) — Түндүк Италиядагы шаар. Генуя булуңунун жээгинде жайгашкан. Италиядагы жана Жерортолук деңиздеги ири порттордун бири (2005-ж. 56,5 млн о жүк ташылган). Швейцария жана Түштүк Германиянын аванпорту. Генуя провинциясынын жана Лигурия облусунунун административдик борбору. Калкы 599 миң (2006). Өлкөдөгү ири темир жана автомобиль жолдор тоому. Х. Колумб атындагы эл-аралык аэропорту бар. Шаар спутниктери менен бирге «Чоң Генуя» агломерациясын түзөт. Специя порту менен паром аркылуу байланышат. Металлургия, машина куруу, нефть ажыратуу, химиялык, жеңил, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Унмверситет (1471), 10дон ашык ил. коомдор, ассоциациялар жана инстититуттар, обсерватория, музейлер (андан ичкери Европадагы эң ири Чыгыш искусство коллекциясы; 1905), ушул шаарда туулган X. Колумб, Н. Паганини, Ж. Мадзининин үй-музейлери, заманбап искусство жана Палаццо Россо, Бьянко, Реале галереялары, театрлар (андан ичкери «Атенео», «Карло Феличе»), консерватория жана башка бар. Байыртадан лигурилердин тургун жайы. Роман стилиндеги Санта-Мария ди Кастелло чиркөөсү (11-к.), роман-готика стилиндеги собор (11-16к.), 16-17-кылымдын сарайлары, виллалары тектирчедеги парктары менен, шаар дубалдарынын калдыктары, дождор аксарайы (учурда музей) сакталган. Генуядагы көптөгөн фонтандар жана эстеликтер (X. Колумб, Ж. Гарибальдинин) шаардын көркүнө көрк кошуп турат. Порт комплексинен батышта өнөр жай зонасы, чыгышта курорттор, түндүк-чыгышта 19-кылымдын курулуштары жайгашкан; туристтик реакрация зонасы шаардын деңиз жак жээги менен фуникулёр аркылуу байланышат. Эл-аралык скрипачтар конкурсу («Премио Паганини», 1954-жылдан жыл сайын), калактуу кемелердин жана яхтсмендердин эл-аралык жарышы (төрт жылда бир), X. Колумбдун урматына майрамдар өткөрүлүп турат. Чоң Генуяга чыгыштан Чинкуэ-Терре табигый коругу (жерортолук деңиздик флора жана фауна, байыркы жасалма тектирчелердеги жүзүмчүлүк) туташат, ал Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎ 
Категория:Италия
Геоантиклиналь

Геоантиклиналь - (гео..., анти... жана гр. klino ийилүү) жер кыртышынын геосинклиналь аймактарынын чегинде жекече, узак убакыт бою, акырындык менен көтөрүлүүсүнөн пайда болгон айрым бөлүгү. Анын туурасы ондогон, узуну жүздөгөн кмге чейин жетет. Геоантиклиналь геосинклиналдан тоотек катмарларынын дайыма эле чөгө бербеши, көбүнчө алардын бирдей эмес жайгашуусу, анча калың болбошу, метаморфизмдин начар өнүгүшү жана башка менен айырмаланат. Анын пайда болушу көбүнчө бир нече геологиялык мезгилге созулат. Геосинклиналдын өнүгүшүнүн акыркы стадиясында геоантиклиналь бүктөлмө тоо системаларынын Борбордук бөлүгү (ядросу) болуп калат. Азыркы геоантиклинальдарга Курил аралы, Малайя архипелагы, байыркы геоантиклинальдарга Урал тоолору, Кыргызстанда Фергана тоотизмеги, Нарын кыркатоосу жана Кыргыз Алатоосу кирет.

 Дагы караңыз 
 Антиклиналь

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:География 
Категория:Геология‎
Ибадан шаары

thumb|Ибадан.
Ибадан шаары - Нигериянын түштүк-батышындагы шаар. Ойо штатынын административдик борбору. Калкы 3,8 млн (2007; шаар айланасы менен 4,7 млн); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Лагос менен Канодон кийинки 3-шаар. Жол тоому. Лагос Кано т. ж. магистралындагы бекет. Аэропорту бар. 1829-ж. негизделген. Шаар-мамлекет катары өнүккөн. Жети дөңсөөгө жайгашып, айланта 16 дарбазалуу ылай дубалдар менен курчалган. Шаардын эски бөлүгүндө 1-2 кабаттуу ылайдан салынган үйлөр сакталган. Заманбап курулуштарынын бири Коко-хаустун имараты (Тропиктик Африкадагы эң бийик курулуш). Шаар өлкөнүн ири соода жана өнөр жай борборлорунун бири. Тамак-аш, тамеки, автомобиль кураштыруу өнөр жайлары жана жыгач, пластмасса жана резинадан буюм жасоочу ишканалар иштейт. Тери өңдөлүп, кол өнөрчүлүк (килем, кездеме токуу, боёо, карапа, металл иштетүү) өнүккөн. ИИИлер, университеттер (анын ичинде Ибадан), институттар, илимий коомдор жана ассоциациялар (анын ичинде география, экономика, микробиология), коллеждер, китепкана, музейлер (анын ичинде этногр.), улуттук архив ж. б. бар. Ботаникалык бак жана зоопарк уюштурулган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Нигерия
Категория:Шаарлар
Генрик Ибсен

thumb|Генрик Ибсен.
Генрик Ибсен - (20. 3. 1828, Норвегия, Шиен 23. 5. 1906, Кристиания) норвег драматургу. Чыг-лыгын 1844-ж. ыр жазуудан баштаган. Алгачкы драмасы «Катилина» (1950). Берген шаарында туңгуч элдик театрды (1852-57), Кристианиядагы норвег театрын (185762) жетектеген. Анын ошол кездеги жазган жана сахнага коюлган пьесаларынын ичинен «Эстроттон чыккан Фру Ингер» (1855-57) тарыхый драмасы менен «Сульхаугедеги той« (1856) драмасы өзгөчө мааниге ээ. 186491-ж. Италияда, Германияда жашап, бурж. турмушту ашкерелеген пьесаларды жазган: «Сүйүү комедиясы» (1862), «Так талашуу» (1864), «Бранд» (1866), «Пер Гюнт» (1867). «Чөйрөнүн төбөлдөрү» (1877), «Куурчак үй» (1879), «Арбактар» (1881), «Эл душманы» (1882), «Жапайы өрдөк» (1884), «Гедда Габлер» (1890), «Сольнес куруучу» (1892) ж. б. Ибсендин драматургиясы 19-кылымдын 70-80-жылдарындагы Батыш Европа адабиятынын туу чокуларынын бири. Анын чыг-лыгы дүйнөлүк драматургияга жана театрга зор таасир тийгизген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Драматургдар‎
Категория:Норвегия
Категория:Туулгандар 1828-жылы
Категория:Өлгөндөр 1906-жылы
Игуасу шаркыратмасы

thumb|Игуасу шаркыратмасы
Игуасу шаркыратмасы — Түштүк Америкадагы шаркыратма. 

Игуасу дарыясынын Паранага куйган чатынан 26 км жогору, Аргентина менен Бразилиянын чек арасында жайгашкан. Базальттуу эки тепкичтен капчыгайга салааланып куюлуп түшөт. Салаалардын саны 275, аларды аскалуу аралдар бөлүп турат. Жалпы бийикт. 72 м, жазылыгы 2,7 км, жаанчыл сезондо 4 кмге чейин жетет (дүйнөдөгү эң жазы шаркыратмалардын бири). Суусунун жылдык орточо чыгымы 1200 м3/сек. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Шаркыратмалар
Категория:Аргентина
Категория:Бразилия
Ижевск

thumb|Ижевск.
Ижевск – (1985-87-ж. Устинов) Удмурт Республикасынын борбору. Россиядагы шаар (1918-жылдан). Иж дарыясы Кама дарыясына куя бериште (40 км жогору) жайгашкан. Калкы 615,7 миң (2007). Темир жол тоому. Машина куруу (жеңил автомобиль, мотоцикл, станок, электр араа, аң уулоодо колдонуучу куралдар, нефть өнөр жай үчүн жабдуу), кара металлургия (анын ичинде «Ижмаш»), электр-техникалык, жеңил, тамак-аш өнөр жай ишканалары, «Ижнефтемаш», «Ижсталь» ААК, радио заводдору иштейт. Төрт ЖОЖ (анын ичинде Удмурт университети), китепканалар (анын ичинде азиздер үчүн), край таануу, көркөм өнөр музейи, 4 театр ж. б. бар. 1760-ж. Ижевский Завод посёлкасы катары негизделген. 1921-жылдан Воткин автономия облусунун, 1934-жылдан Удмурт Республикасынын борбору.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Орусия шаарлары‎
Издөө системалары (компьютерде)

Издөө системалары — колдонуучунун талабына ылайык интернет сайттарына шилтеме сунуш кылуучу система. Ал төмөнкүлөрдү камтыйт: 

1) издөөчү машина (Spider, Crawler, Robot) Web-сайттарга кирип, ал камтыган маалыматтарды окуган жана индекстеген, ошондой эле шилтеме боюнча жылган программа; 

2) издөө системаларынын индекстерин издөөчү машина индекстеген барактардын тексттик көчүрмөлөрү сакталган маалымат сактагычы; 

3) колдонуучунун талабына ылайык маалымат издеген жана табылган документти ага берген издөө системанын индекстерин которуштурган программа. 
Категория:Информатика

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
 "Информатика" базалык курс 7-9 280-бет
Изобара

thumb|Изобара.
Изобара - (изо... жана гр. baros оордук, салмак) синоптикалык жана климаттык карталарда атмосфера басымы бирдей жерлерди туташтыруучу сызык.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Метеорология
Изобата

thumb|upright|Изобата.
Изобата (изо... жана гр. bathos тереңдик) — географиялык карталарда суунун тереңдигин билгизүү үчүн бирдей чоңдуктарды туташтыруучу сызык.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:География
Изогамия

thumb|Spirogyra.
Изогамия (изо... жана гр. gamos нике) - морфологиялык жагынан окшош, бирок биохимиялык жана физиологиялык касиеттери боюнча айырмаланган жыныс клеткалардын (гаметалардын) кошулуу процессинин бир түрү. Изогамия бир клеткалуу балырларда, жөнөкөй түзүлүштүү козу карын жана көпчүлүк жөнөкөйлөрдө кеңири таралган. Көп клеткалууларда болбойт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Биология
Изоглосса

thumb|upright|Изоглосса.
Изоглосса (изо... жана гр. glossa тил) — географиялык картада тилдин бул же тигил кубулушунун орун алган чөйрөсүн чектеген сызыкча.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Лингвистика
Изолятор

Изолятор (ажыратуу) — электр тогун такыр өткөрбөгөн же начар өткөргөн материал. Изоляторго кургак аба, айнек, фарфор, слюда, айрым майлар кирет. Өткөргүчтөрдөн айырмаланып, изолятордо заряддарды эркин алып жүргүчтөр жок болгондуктан, ал аркылуу ток өтпөйт. Бирок, изоляторго өтө чоң чыңалуу берилсе, ток өтүшү да мүмкүн, бул айрым учурда материалдын жараксыз болушуна алып келет. Токтун же заряддын коромжу болушун азайтуу үчүн изолятор электр өткөргүчтөрүн каптоо же ажыратуу үчүн колдонулат. Ал диэлектриктен жана байланышчу арматурадан турат. Фарфор же айнек изолятор электр өткөргүчтөрүнүн аба линияларында; резина же пластмасса изолятор кадимки кабелдерди каптоо үчүн; кремний диоксидинен жасалган плёнкалар конденсатор жана интеграл схемаларын даярдоодо диэлектрик материал катары колдонулат. Ал эми радиотехникалык түзүлүштө жана жогорку жыштыкта иштөөчү курулмаларда орнотулган изолятор стеатит, ультрафарфор өңдүү диэлектрик материалдардан жасалат. Жаан-чачын жааганда изолятор электр тогун өткөрүп жибериши мүмкүн. Муну болтурбоо үчүн изолятордун бети татаал формада жасалат. Чыңалуусу бдан 35 кВко чейинки электр линияларында казык түрүндөгү, андан көп чыңалууда гирлянда, үстү ачык бөлүштүргүч түзүлүштөрдө казык түрүндөгү таянычтуу изолятор, ал эми жогорку чыңалууда өткөөл изолятор колдонулат. 
Категория:Физика
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Изоморфизм (математикада)

Изоморфизм (математикада) - азыркы математиканын негизги түшүнүктөрүнүн бири; объектилердин же алардын системасынын түзүлүшүнүн бирдейлигин туюнтуучу касиет. «Изоморфизм» термини математикага 19-кылымдын ортосунда кирген. Анын азыркы аныктамасын немис математиги Э. Нётер эмгектеринде берген. Изоморфизм группа, шакек, талаа ж. б. алгебралык түзүлүштөрдө колдонуудан келип чыгып, азыр математиканын ар бир бөлүмүнүн түзүлүшүн жана колдонулушун түшүндүрүүнүн негизги каражаты. Изоморфизмдин жалпы аныктамасы: А жана А1 объектилер системасы, биринчисинде Fk(x1, x2, ...), k = 1, 2, ..., n, ал эми экинчисинде = (x^, x1,...), k = 1, 2, ..., n катыштары аныкталсын. Эгерде А жана А1 системаларынын арасында Fk(x1, x2, ...) бар чоңдуктан Fk1(xJ, x^,...) жана тескерисинче өз ара бир маанилүү x =1) санын туура келтирип, R системасын Рга чагылдыруу жетиштүү. х = = х1+ х2 суммага у1 = ах1 жана у2=ах2 сандардын у = у1у2 көбөйтүндүсү туура келет. Мында Рнын Rгe тескери чагылышы х = log y түрүндө болот. Изоморфизмдин жеке учуру автоморфизм деп аталат. 
Категория:Математика
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Изосейст

thumb|Изосейст карта.
Изосейст (изо... жана гр. seistos термелүү) — сейсмдик атайын карталарда күчтөрү бирдей болгон жер титирөөлөрдү бириктирүүчү сызык.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Сейсмология‎
Изосызыктар

thumb|Изосызыктар (изобара).
Изосызыктар (изо... жана сызык) — географиялык картада, вертикалдык кесилиште же графикте кандайдыр бир бирдей маанидеги чоңдуктарды (мисалы, температура, басым ж. б.) туташтыруучу сызык. Айрым мезгилдеги же бир учурдагы үзгүлтүксүз кубулуштарга мүнөздөмө берет (мисалы, изобаттар, изобара). Табигый жана социалдык экономикалык кубулуштарды картага түшүрүү, ошондой эле алардын сандык мүнөздөмөлөрүн алууда жана өз ара корреляциялык байланышын анализдөөдө пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:География
Изотоптор

thumb|Изотоптор.
Изотоптор (изо... жана гр. topos орун) — элементтердин мезгилдик системасында бир орунда жайгашкан бир эле химиялык элементтин атом массасы менен айырмаланган түрлөрү. Изотоптордун атом ядросу бири биринен нейтрон саны менен айырмаланат, ал эми протондорунун саны бирдей. Нейтрон бейтарап бөлүкчө, ал ядронун зарядын өзгөртпөйт. Берилген элементтин изотопторунун химиялык касиеттери негизинен окшош, атом массалык санына жараша алардын ядро-физикалык касиеттери (ядронун туруктуулугу же туруксуздугу, жарым ажыроо мезгили ж. б.) түрдүүчө. Изотоптор туруктуу жана радиоактивдүү болуп айырмаланат. «Изотоптор» терминин 1910-ж. англиялык окумуштуу Ф. Содди киргизген. Изотопторду кыскача белгилөө үчүн химиялык элементтин символунун сол жак даражасына изотоптордун массалык саны көрсөтүлөт, мисалы,160, 170, 180 кычкылтек изотоптору.Шейхㅤᴀɪᴅᴀʀᴏᴠ

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Химия
Изумруд

Изумруд, зумурут - минерал; бериллдин бир түрү. Мөлтүр тунук келип, өңү ачык жашыл. Кристалл түрүндө. Плагиоклазиттердин сырткы контакттарында, тальктуу сланецтерде, пегматиттерде, кальцит жана кварц тарамдарында кезигет. Изумруд кымбат баалуу, 1-класстагы асыл таш. Тунук, кемтиксиз, күнүрт жашыл. Изумруд алмаздан кымбат бааланат. Изумруд жасалма жол менен да алынат, бирок алар көбүнчө жаракалуу келип, өлчөмү 0,5x3 смден ашпайт. Зергерлер кээде жашыл корундду чыгыш изумруду деп аташат. 

 Ценликти белгилендирген свойстволор 
Изумруддор, бардык түстүү замшыт жарыктары кабы, "төрт C" деп аталган төрт негизги параметрлер боюнча баа багаланат: түс, тазалык, бутуу жана караттакы вес. Көөрөгү жарыктардын белгиленгендегинде түс, шамшыксыз кыягуу, маанилүү критерий болуп саналат. Ошол эле изумруддардын белгилендирүүндө тазалык экинчи дөлгө болуп эсептелет.

Геммологияда, түс үч компонентке бөлүнөт: басына ат жана тон. Изумруддар ал жашыл-сарыдан майгыл баса чыгып сыяктуу жашылга чейинки арадагы басыналарда болушат. Сары жана көк - изумруддарда келтирилген көпчүлүктөгү экинчи басыналар. Орточо жана караңгы тондогу жарыктар гана изумруд деп аталат, ошондой эле, сабыш тондогу замшыт жарыктар эсас баян ишенистеги аталуучунуга көрө берилди.
 
Изумруддардын күлүүлүгүндө көпчүлүктө кире эчкенчиликтер жана жарыга берилген ярыккар бар. Бриллианттардан татаан, тазалыктын баалагылануусу үчүн стандарттук лупа (ч. к. 10 каттуу чечүү) колдонулса, изумруддар көз маен эсептелет. Ошондуктан, изумруддын көз боюнча келинип тиги сезилген эчкенчиликтери жок болсо (нигизли көрө кобуктамасы боюнча), ал жана жумсуз деп эсептелет.

 Изумруд көздөр 
Даги жийиннону акырында изумруддар Эр мисалы сатылган Египет, Смарагдус тоосунда 1500-жыл биздин Таасссаас булушат жана Индия жана Австралияда, камтаман минимум, жана биздин Тада са каты 14. Египеттеги көздөр Рим жана Византия империясында жана исламдык ээлери боюнча зайлоочу менен колдоогон эмес.

Дагы кезиде, Колумбия дем алуу изумруд конур, ошондуктан жогорку калуусун, өз ішінде катары болушат сыяктуу, алардын саны-Чоң чоңдар боруудан бери җыл болушат жасалды жана тип каты болушат. Колумбиядагы изумрудтардын майындоо кат жылы оок кези үчөлдү ключу, 2000-жылдын 2010-жылга чейин 78% болду.

Категория:Минералдар
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

 Шилтемелер
Ийне жалбырактуулар

thumb|Chamaecyparis obtusa.
Ийне жалбырактуулар - жылаңач уруктуу өсүмдүктөрдүн классчасы (Pinidae) же классы (Pinopsida). Дарак, кээде бадал, бийиктиги 150 м, диаметри 6-10 мге (секвойя) жетет да, кээ бири 4 миң жылга чейин өсөт. Алардын жалбырактары көп жылдык (дайыма жашыл, кээде жалбырагын күбүмө), формасы ийнедей, айрымдарыныкы түрпүдөй. Өркүнгө бирден же бир нечеден топтошуп жайгашкан. Жаш бутактын түп жагында аталык, уч жагында энелик тобурчактары болот. Аталык тобурчагынын микроспорофиллдеринин астыңкы бетинде микроспоралар (чаңчалар) өөрчүйт. Энелик тобурчагынын эки түрдүү мегаспорофиллдери болот: сырткы тукумсуз, ал эми ичкисинде эки урук-бүчүр калыптанат. Урук-бүчүрдөгү энелик клетка уруктангандан кийин 2-15 үлүштүү түйүлдүк өөрчүйт. Ийне жалбырактуулардын уругунун сырты катуу (сибирь кедри), кээде ширелүү жемиш сымал (тисс) же эттүү (арчалар) болот. Айрымдарынын уруктарындагы канатчадай өсүндүлөрү алардын аба агымдары аркылуу таралышына жардам берет. Жер жүзүндө 560тай түрү, 55тей уруусу белгилүү, көбүнчө эки жарым шардын мелүүн алкагында өсөт; Евразия жана Түндүк Америкада ийне жалбырактуу токойду түзөт. КМШ өлкөлөрүндө 8 уруусунун 60тай түрү өсүп, жалпы токой аянтынын 78%ин түзөт. Кыргызстанда 3 тукумунун жапайы 14 түрү кездешет. Алардын көп түрү курулушга, кагаз-целлюлоза өндүрүүдө, кеме курууда, отун жана химиялык заттарды алууда чоң роль ойнойт. Айрым ийне жалбырактуулардын уругу желет, май алынат. Көпчүлүк ийне жалбырактуулар кооздук үчүн өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Өсүмдүктөр
Ийне терилүү

thumb|Ийне терилүүлөр.

Ийне терилүүлөр (лат. Echinodermata) - деңиз омурткасыз жаныбарларынын тиби. Узундугу бир нече ммден 1 мге чейин, тукум курут болгондору 20 мге чейин жеткен. Ийне терилүүлөр жылдыз (деңиз жылдыздары), гүл (деңиз лилиялары), тоголок (деңиз кирписи), курт же бадыраң (голотуриялар) ж. б. формада болот.

thumb|Деңиз лилиялары.
Денеси ар кандай радиустагы бир нече бөлүккө бөлүнгөн. Эркин жашоочуларынын оозу курсак бөлүгүндө (оралдык), бөлүп чыгаруу жылчыгы жон жагында (аборалдык) болот. Бир нерсеге жабышып жашоочуларынын оозу, бөлүп чыгаруу жылчыгы бири бирине жакын жана дененин үстүнкү жагында жайгашкан. Скелетинде акиташ пластинкалары, алардан башка ийнечелери жана педицеллярийлери болот. Ийнечелер (өзгөчө деңиз жылдыздарыныкы 30 смге жетет) кыймылдоо милдетин аткарса, педицеллярийлер (деңиз жылдызында жана кирписинде) кыпчуур сыяктанып, коргонуу, денесин тазалоо кызматын аткарат. Нерв системасы оралдык нерв шакекчелеринен жана радикалдык нервдерден турат. Сезүү органдары начар өөрчүгөн. Ичегиси түтүк же баштыкчадай. Кан жүрүү системасын курсак, жон шакекче тамырлары жана радиалдык тамырлар түзөт. Атайын бөлүп чыгаруу органы жок. Алар жай кыймылдоочу, айрым жыныстуу деңиз жаныбарлары. Бардык ийне терилүүлөр жыныстык, кээ бирөө жыныссыз жол менен көбөйөт. Жыныс продуктуларын сууга таштап, жумуртканын уруктанышы жана түйүлдүктүн өөрчүшү сууда метаморфоз жолу менен өтөт. Көпчүлүгү жырткычтар, майда омурткасыздар, кээ бири суу өсүмдүктөрү менен азыктанат. Деңиздин түрдүү тереңдигинде кездешет. Алардын 2 типчеге кирген 6 миңдей түрү көбүнчө ар кандай туздуулуктагы бардык океан, деңиздерде жээктен тартып 11 км тереңдикке чейин таралган. И. т. балык ж. б. жаныбарларга жем болот. Кытайда, Японияда ийне терилүүлөрдүн түрлөрү (голотурия, деңиз кирписи ж. б.) тамак катары пайдаланылат. Жер Ортолук деңиздеги деңиз кирпилеринин икрасы тамакка колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Жаныбарлар