Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Топурак картасы

thumb|Топурак картасы (Нигерия).
Топурак картасы - топурактын жер бетине таралышын, анын өзгөчөлүгүн жана касиетин баяндайт.
 
Түзүлүшүнө карата төмөндөгүчө бөлүнөт. Жалпы картада топурактын географиялык таралышынын генезистик тобу классификацияланат; топуракмелиорация картасында топурактын мелиорация өзгөчөлүгү (туздун, таштын болушу, чыпкалоо жөндөмдүүлүгү); топурак-эрозия картасында топурактын эрозияга чалдыгышы, анын өлчөмү көрсөтүлөт. Булардан башка агрохим. картограмма түзүлүп, анда топурактын касиети, туздуулугу, кислоталуулугу ж. б. белгиленет. Масштабы боюнча Топурак картасы деталдуу (1:5000 жана андан жогору), ири масштабдуу (1:10000-1:50 000), орто масштабдуу (1:100 000-1:300 000), кичине масштабдуу (1:500 0001:2 000000), жалпылама (1:2 500 000, андан да кичине) болуп айырмаланат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Топурак түрлөрү
Категория:Картография
Топурак иштетүү

Топурак иштетүү - топурактын асылдуулугун арттырууга жана өсүмдүктүн өсүү шартын жакшыртууга багытталган механикалык иш ыкмалары.
 
Мында топурак жумшартылып, жер семирткич кошо чачылат. Топурак иштетүү климат шартына, өсүмдүктун биологиялык өзгөчөлүгүнө жараша жүргүзүлөт. Топурак иштетүү негизги, атайын жана үстүртөн болуп бөлүнөт. Негизги Топурак иштетүү кадимки жер айдоо. Атайын Топурак иштетүү терең тектирлеп айдоо, терең жумшартуу, тегиздөө ж. б. Үстүртөн Топурак иштетүү таптоо, малалоо, тырмоо, дискалоо, культивациялоо ж. б.
 
Суу жана шамал эрозиясына учуроочу жерде атайын, дыңда табигый шартка ылайык ыкма колдонулат, сугат жер сугат режимине жараша иштелет. кыргызстанда эгин менен техникалык өсүмдүктөрдү өстүрүүдө тоңдурма айдоо, жумшартуу, культивациялоо, тегиздөө, айдоону каршы-терши иштөө, түптөө ж. б. ыкмалар кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Топурак географиясы

thumb|Топурак карта.
Топурак географиясы - топурак таануу илиминин жер бетине топурактын жайгашуу мыйзам ченемин изилдөөчү бөлүгү.
 
Жалпы жана региондук болуп бөлүнөт. Жалпы Топурак географиясы топурак жаралуу себептерин, географиялык жайгашуусунун жалпы мыйзамдарын, топурак катмарынын структура типтерин изилдейт. Региондук Топурак географиясы топуракты райондоштуруу маселесин жана айрым район же региондук топурак катмарын сүрөттөйт. Топурак географиясынын негизги методу - топурак пайда болуу факторлоруна байланыштуу топурактын географиялык жайгашуусун изилдеген салыштырма географиялык метод. Ошондой эле топурак картасын түзүү максатында картография кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Топурак түрлөрү
Категория:География
Топурак буфердүүлүгү

Топурак буфердүүлүгү - кислота менен жегичтин таасиринен реакциянын (pH) өзгөрүшүнө топурактын тоскоолдук кылуу жөндөмдүүлүгү.
 
Топуракта күчтүү негиздин жана начар кислотанын туздары көп болсо, ал кычкыл жер семирткичке буфердүү, начар негиздин жана күчтүү кислотанын туздары жегичтүү жер семирткичке буфердүү келет. Топуракта коллоид бөлүкчө жана чиринди (мисалы., кара топуракта) көп болсо, кычкыл жер семирткичке көбүрөөк тоскоол кылат. Топурак буфердүүлүгүнүн өсүмдүктүн өсүшүнө таасири чоң. Жер семирткич чачуу менен Топурак буфердүүлүгүн жогорулатуута болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Топохимиялык реакциялар

Топохимиялык реакциялар - катуу фазалар аралыгында жүрүүчү хим. реакциялар.
 
Топохимиялык реакцияларга кристаллгидраттардын дегидратациясы, кычкылдардын калыбына келүүсү ж. б. мисал болот. Мындай реакция катуу нерсенин реакцияга эң жөндөмдүү жеринен башталып, андан ары уланат. Анын ылдамдыгы кристаллдын кемтигине жана кристалл торчосун түзгөн ион, атом же молекулалардын аз кыймылдуулугуна, ошондой эле реакциядан пайда болгон заттын катализаторлук таасирине байланыштуу жана кристаллды жарыктандыруу менен күчөтүлөт. Топохимиялык реакциялар практикада кеңири колдонулат. Күйгүзүү (бышыруу), калыбына келтирүү, карапа, отко чыдамдуу заттарды, ферриттерди алуу ж. б. процесстер, ошондой эле жарым өткөргүч материалдарды синтездее жана тазалоо да Топохимиялык реакцияларга кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Топология

Топология - (гр. topos - орун жана ...логия) - геометриянын үзгүлтүксүздүктү изилдөөчү бөлумү.
 
Математикада үзгүлтүксүздүктүн жана аны изилдөө ыкмаларынын ар түрдүүлүгү бирдиктүү Топологиянын жалпы Топологиясы, алгебралык Топология, бир калыптагы Топология ж. б-га бөлүнүшүнө алып келди.
 
Топологиянын үзгүлтүксүздүктү аксиомалык изилдөөчу бөлүгү жалпы Топология деп аталат. ЖалпыТопология алгебра менен бирге математикадагы азыркы теориялык-көптүк методдун негизин түзөт. Үзгүлтүксүздүктү аксиомалык жол менен ар кандай аныктоого болот. Ачык көптүк түшүнүгүнө негпзделген аксиома жалпы кабыл алынган.
 
X көптүгүндөгү Топология структура же Топология деп ошол кептуктун ачык көптүк деп аталуучу камтылган көптугүнүн төмөнку шарттарды канааттандыруучу тобу аталат:

 1) ар кандай сандагы ачык көптүктөрдүн биригүүсү жана чектуу сандагы ачык көптүктөрдүн кесилиши ачык көптүк болсо;
 2) куру көптүк Ф. жана бардык X ачык көптүк болсо, Топологиялык структура аныкталган кептук топологиялык мейкиндик деп аталат. Топологиялык мейкиндикте үзгүлтүксүздүк менен байланышкан анализдин бардык түшүнүктөрүн х менен аныктоого болот.

Топология 18-19-кылымда пайда болгон. 20кылымдын башында Топологияда мейкиндиктин жалпы түшүнүгү түзүлгөн (метрикалык - М. Фреше, Топологиялык - Ф. Хаусдорф) жана ченемдуулук теориясынын идеялары - полиэдр түшүнүгү (А. Пуанкаре) киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:
Топографиялык карталар

thumb|Топографиялык карта.
Топографиялык карталар - жер бетинин айрым бөлүгүнүн өтө мүнөздүү элементтери түшүрүлгөн жалпы географиялык карта.
 
Бул элементтерге гидрография, рельеф, өсүмдүктөр, элдүү пункттар, геодезиялык белгилер, темир жолдор, саясий-админ. чек аралар, айыл чарбага жарактуу жерлер, имараттар, өзүнчө курулуштар ж. б. маанилүү айрым объектилер кирет.
 
Объектилер съёмка учурунда өлчөнүп, топографиялык шарттуу белгилер аркылуу картага түшүрүлөт. Ошондуктан Топографиялык карталарда жер бетинин өлчөөгө жана чиймеге түшүрүүгө мүмкүн болгон гана элементтери көрсөтүлөт. Ал көп барактуу болуп түзүлүп, өтө чоң аймакты кучагына камтыйт. Ошондуктан аларды белгилүү тартип боюнча пайдалануу үчүн атайын номенклатура бекитилет. Ал эл аралык 1:1000 000 масштабдагы картанын негизинде түзүлгөн. Анын уз. 6°, кеңдиги 4°. Жер бетин меридиандар колоннага, параллелдер катарга бөлөт. Колонналар катар номер менен, катарлар экватордон түндүккө жана түштүккө карай латын алфавити менен берилет.

Топографиялык карталар математикалык, физикалык - географиялык жана социалдыкэкон. элементтерден турат. Матем. элементтерге карта түзүлгөн проекция масштаб, координаталары, рамкалары, номенклатурасы кирет. Физикалык -географиялык элементтерге рельеф ж. б. физикалык-географиялык сүрөттөөлөр кирет. Рельеф негизпнен бийиктик горизонталы, айрым сан мааниси аркылуу берилген чекиттер жана бийиктигин ар түрдүү түс менен боёо аркылуу чагылдырылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Картография
Топография

thumb|Топографиялык карта.
Топография - (гр. topos - орун жана ...графил) - топографиялык карталар түзүү аркылуу жер бетин географиялык жана геометриялык жактан изилдөөчү илимий-техникалык тармак.
 
Топография картография менен геодезиянын ортосундагы илим. Ал бир жагынан картографиядагы аймактардын жалпы географиялык картасын түзүү ыкмаларын камтыса, экинчи жактан геодезиянын картага түшүрүлүүчү географиялык жана социалдык-экон. объектилеринин жайгашуусун, формасын, көлөмүн аныктоо үчүн түздөн түз жер бетинен жана аэросүрөт боюнча өлчөө маселелерин изилдейт.
 
Топографиялык карта түзүү жумуштары алгач 16-кылымда жүргүзүлгөн. 18-кылымда так өлчөөчү аппараттардын пайда болушунан жер бетинде жүргүзүлгөн Топографиялык съёмкалардын тактыгы жана сапаты артып, 20-кылымдын 1-жарымынан аэросүрөт,кийинки кезде космостук Топографиялык съёмкалар кеңири колдонула баштады.
 
Жер бетинде жүргүзүлүүчү Топографиялык съёмкалар аянты кичине аймактарда мензула менен аткарылат. тоолуу жана татаал шарттуу райондордо Топография жумуштары фототеодолиттик съёмка боюнча жүргүзүлөт. космостук съёмка азырынча өздөштүрүлбөгөн жана аз изилденген уюлдук аймактардын, чытырман токойлуу жерлердин, чөлдөрдүн кичине масштабдуу, ошондой эле обзордук Топографиялык карталарын түзүү менен чектелет. Негизги Топографиялык съёмка жүргүзүү ыкмасы - аэрофототопография. Азыркы учурда Топографиялык съёмка жүргүзүүнүн ыкмалары автоматташтырылууда. Бул Айдын ж. б. асман телолорунун карталарын түзүүгө, топографиялык карталарды тез жана так түзүп, бат жаңыртып турууга мүмкүндүк берет

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:География
Тоо эчки

thumb| Бакма теке (Capra hircus).
Тоо эчки (L. 1758) - ача туяктуу сүт эмүүчүлөрдүн көңдөй мүйүздүүлөр тукумунун уруусу.
 
Текеси ири, мүйүзү чоң, ээгинде сакалы бар. Эчкиси кичирээк, желини 2 үрптүү. Жүнү кылчыктуу, түбүндө тыбыты болот. 10 түрү Европа, Азия жана Африканын тоо лорунда таралган. Алар аскалуу бийик тоолордо үйүрү менен жашайт. Аска, жарларга оңой чыгат, шамдагай. Жайында тоонун чокусуна чыгып, кышкысын төмөнүрөөк түшөт. Өсүмдүк менен азыктанат. Тянь - Шанда сибирь тоо эчкиси жашайт. Өңү боз. түнүчүндө, эртең менен, түштөн кийин салкында оттойт. Алар 2-3 жашында үйүргө кошулат, полигамдар. 5 ай көтөрүп, май-июнь айында 1-2 улагын тууйт.
Тоо эчки аңчылык үчүн баалуу жаныбар. кыргызстанда тоо эчки көп. Бакма эчки тоо эчкилерден келип чыккан.

 Түрү 
thumb|Бурамамүйүз теке (Capra falconeri).
 Альпы тоотекеси (Capra ibex) 
 Бакма теке (Capra hircus)
 Безоар эчкиси (Capra aegagrus)
 Бурамамүйүз теке (Capra falconeri) 
 Кадимки тоотеке (Capra sibirica)
 Нубия тоотекеси (Capra nubiana)

 Дагы кара 

 Эчки

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Тоо физиологиясы

Тоо физиологиясы - физиологиянын организмге бийик тоо шартынын тийгизген таасирин, адаптация механизмин изилдөөчү тармагы.
 
Бийик тоодо кычкылтек жетишсиздигинин таасири жөнүндө маалыматтардын чогулушуна илгерки кылымдардагы тоо жүрүштөрү (мисалы, А. Македонекийдин, Тимурдун Тянь-Шанга, М. Полонун Памирге саякаты), бийик чокуларга чыгуу жана тоолуу жерлерге уюштурулган турдуу экспедициялар түрткү берген. Мырза Хайдар (16-к.) тоого чыккан киши ооруга дуушар болорун жазган. Бирок алгач түтөк белгилерин көрүнүктүү географтар, табият изилдөөчүлөр жана аскер адистери (П. П. СемёновТян-Шанский, Н. М. Пржевальский, И. В. Мушкетов, А. П. Федченко ж. б.) сыпаттап жазган. 1890-жылдан кишинин бийик тоого ыңгайланышы боюнча атайын байкоолор жүргүзүлө баштаган (П. К. Горбачев, Н. Н. Третьяков, А. Н. Лавринович ж. б.). 20-кылымдын 30-жылдарынан Т. ф. калыптана баштан, ага Н. Н. Сиротинин, Н. А. Россоловский, О. Н. Павлова ж. б. чоңсалым кошкон. 1942-ж. Тянь-Шандын түрдүү бийиктигинде комплекстүү клиникалык жана физиол. изилдөөлөр жүргүзүлүп, аны Г. П. Конради, А. Д. Слоним, М. Ф. Авазбакиева, Л. Г. Филатова жетектеген. 1947-жылдан Борбордук Тянь-Шандын жерг. калкынын физиол. функцияларын изилдеп, М. Е. Вольский жана анын окуучулары (М. М. Миррахимов ж. б.) клиникалык тоо физиологиясын негиздеген.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Зоология‎
Тоо фунасы

thumb|кондор.
Тоо фунасы - Жер шаарынын тоолуу аймактарында жашаган жаныбарлар.
 
Тоо жаныбарларынын таралышын жана ареалынын калыптанышын муз доорунун климат өзгөрүшү, кишинин түз жерлерди өздөштүрүшү шарттаган. Тоо жаныбарларынын жүрөгү канында эритроцит жана гемоглобин көп. тоонун абдан бийик жерлерин кээ бир тоо канаттуулары - жырткыч куштар (жору, кондор), тоок сымалдар (улар ж. б.) жана таранчы сымалдар (тоо таркылдагы, көк шалкы ж. б.) мекедейт.
 
Кавказ, Алтай, Памир, Тянь-Шань жана Саян тоолорунун езунө мүпөздүү фаунасы бар. Мисалы, Алтай менен Тянь-Шанга тоо эчки, илбирс, күрөң аюу, марал, элик, кекилик, мензбир сууру, торгой ж. б. жаныбарлар мүнөздүү. тоо фунасында сойлоочулар менен жерде-сууда жашоочулар аз. Too сууларында форель, алабуга, сазан жана тоо жаяны жашайт. Кээ бир тоо жаныбарларына этин, терисин жана майын алуу үчүн аңчылык кылынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Зоология
Тоо тектеринин механикасы

Тоо тектеринин механикасы - тоо тек массивдеринин механикалык касиеттери жана тоо-кен жумуштарын жүргүзүүдөгү механикалык процесстер жөнүндөгү илим
 
Башкы максаты - тоо-кен басымын башкаруу. Негизги милдети: тоо-кен жумуштары жүргүзүлгөн тек массивдеринин бекемдик жана деформациялык касиеттерин изилдөө, ошондой эле тоо-кен иштетүү чөйрөлөрүндөгү чыңалуу-дсформациялык талаалардын пайда болуу жана өнүгүү мыйзам ченемпн аныктоо. тоо тектеринин механикасы деформациялануучу чөйрөнүн (туташ жана дпскреттүү) механикасы, геол. жана инженердик геол., геофиз. ж. б. Жер жөнүндөгү илимдер менен, ал эми тех. плпмдерден тоо-кен илими, курулуш механикасы менен байланыштуу.
 
Тоо тектеринин механикасы тектердин массивине болгон табигып гана факторлорду карабастан, өндүрүштүк факторлорду да камтыйт. Анда анализдик, лабораториялык жана натуралык методдор колдонулат. тоо тектеринин механикасы тоо-кен башкаруупу, тоо-кен казмаларынын бекиткичтери менен массивдин бири бирине тийгизген таасирин, жер үстүндөгү жана жер астындагы тоо-кен казмаларынын бекемдигин, тоо-кен жумуштарынын таасирп астында тек катмарынын жана жер бетппин жылыштарын, тоокен соккусу жана көмүр менен газдын кескин урап кетүүлөрү менен күрөшүү маселелерин ж. б-ны изилдейт

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Геология‎
Дирилдек стенд

Дирилдек стенд - жумуш аткаруучу платформасына дирилдетип сыналуучу буюм же калибрленүүчү дирилдек аппаратуранын билдиргичтери бекитиле турган днрплдетпп сыноочу же калибрлөөчү машина. 

Анын универсал жана атайын колдонулуучу түрлөрү бар. Универсал Дирилдек стенддин платформасынын термелүү амплитудасын жана жыштыгын белгилүү бир диапазондо өзгөртүүгө болот. Мунун бир компоненттүү Дирилдек стенди кеңири таралган, анын платформасы өз бетине перпендикуляр болуп, түз сызыктуу термелет. 

Кээде Дирилдек стенд платформасы 0 дөн 90°ка чейин жантайтуучу түзүлүш менен жабдылат. 

Дирилдек стенддин негизги типтери мехканикалык, гидравликалык, электродинамикалык, пьезоэлектрдик болуп айырмаланат. Бул стендде буюмдардын дирилдөө таасирине туруктуулугу сынаяат. Дирилдөө ченегич аппаратураны калибрлөөгө амплитудалык, амплитуда-жыштык, фаза- жыштык жана температуралык мүнөздөмөлөр алуу жана билдиргичтердин сезгичтигин белгилөө кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Физика
Тоо тектердин үбөлөнүшү

Тоо тектердин үбөлөнүшү - жер бетиндеги тоо тектердин атмосфера, суу жана организмдердин таасиринен талкалануу жана өзгөрүү процесси.
 
Too тектердин жайгашуу чөйрөсүнө карай атмосферадагы жана суу астындагы үбөлөнүү болуп бөлүнөт. Үбөлөнүү процессинин жүрүшү боюнча физикалык, химиялык жана органикалык үбөлөнүү деп ажыратылат. Физикалык үбөлөнүү көбүнчө кургак жана ысык климат шартында өтүп, тоо тек аябай ысып, түңкүсүн муздагандыктан алардын үстүңкү бетинде жаракалар пайда болот. температура 0°С чамасында өзгөрүп турган аимактарда суу жаракаларга кирип, тоңгондо көлөмү кеңейип, тоо тектерди жарат. Химиялык үбөлөнүүдө тoo тектердин химиялык курамы өзгөрөт.

Жер бетиндеги шартка ылайык туруктуу жаңы минерал пайда болот. Үбөлөнүүнүн бул түрүнүн негизги факторлору - аба, айрыкча туздуу, кислоталуу жана жегичтүү суу. Too тек катмарына сиңген суу тоо текти жеке эле эритпестен, анда татаал химиялык өзгөрүүлөрдү пайда кылат. Органикалык (биол.) үбөлөнүү организмдердин тоо тектерге тийгизген таасиринен аларды механикалык талкалоо же химиялык өзгөртүү түрүндө өтөт.
 
Тропик жана субтропик климат шартында, түзөң жерлерде үбөлөнгөн тоо тектер өз ордунда калып, барабара алгачкы тоо тек тулкусу толук ажыроого чепин жетет. Ал эми үбөлөндү шамал же суу менен кетсе, алгачкы тоо тектердин касиетине жараша түрдүү рельеф пайда болот. Үбөлөнүү процессинен ар түрдүү чөкмө тоо тектер жана кен байлыктар (каолин, жошо, отко чыдамдуу чопо, кум, темир, алюминий, марганец, никель, кобальт рудалары. алтын, платина ж. б. кен чачындылары) пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Геология‎
Тоо тектердин суу өткөргүчтүгү

Тоо тектердин суу өткөргүчтүгү - тоо тектердин суу өткөрүү жөндөмдүүлүгү.
 
Суу өткөрүүчулүктүн даражасы тoo тектердеги көңдөйчөлөргө, жаракаларга жана анын бүртүкчөлөрүнүн көлөмүнө, иргелүүсүнө жараша болот. Эң жакшы суу өткөргүч - шагыл (галечник), сай таштары (гравий), ири бүртүкчөлүү кум жана өтө жаракаланган тоо тектер. Суу өткөрбөс - чопо, ныкталган кумай топурак, жаракаланбаган метаморфизм, интрузия жана тыгыз чөкмө тоо тектер. тоо тектердин суу өткөргүчтүгү чыпкалоо жөндөмү (ылдамдыгы) боюнча аныкталат. тоо тектердин суу өткөргүчтүгүн билүү жер астындагы сууларды чалгындоодо, гидротехникалык курулуштарды курууда, кургатуу жана сугаруу жумуштарын жүргүзүүдө маанилүү

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Геология‎
Дирилдек плита

Дирилдек плита - жабышпаган курган топуракты жана жолго төшөлүүчү алгачкы кум-шагыл аралашманы ныктап таптоодо колдонулуучу дирилдөө машинасы. 

Ал жүруү ыкмасына жараша кол менен жүргүзүлүүчү, өзү жүрүүчү, чиркеме жана асма; кыймылга келтиргичинин түрү боюнча гидравликалык жана ичинен күймө кыймылдатпычтуу болуп бөлүнөт. Булардын ичинен күймө кыймылдаткычтуу өзү жүрүүчү Дирилдек плита кеңири таралган. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Физика
Тоо тектердин жайгашуусу

Тоо тектердин жайгашуусу - тоо тек тулкуларынын жер кыртышында жаткан абалы жана формасы.
 
Чөкмө жана метаморфизмделген тоо тектер катмар же катмарча турүндө жатат. Чөкмө тоо тектердин алгачкы жайгашуусу бузулбаган учурда алар горизонталь абалда жайгашып, ал эми тектоникалык кыймылдардын натыйжасында ар түрдүү ийилүүлөргө дуушарлатат же түркүн жылышууларга учурайт. Катмарлар бүктөлүп, бирок сынып бөлүнбөсө, пликативдүү, сынып ажырап кетсе, дизъюнктивдүү бүктөлүш деп аталат. Чокмо тоо тектердин топтолушу боюнча трансгрессиялуу, регрессиялуу жана миграциялуу жайгашуу деп ажыратылат. Горизонталь багытта жайгашкан байыркы тоо тек кабаттарынын үстүнө бир нече геологиялык мезгилдерден кийин пайда болгон жаш тоо тектер жайгашса, стратиграфиялык келишпестик жайгашуусу деп аталат. Магма тоо тектери жер кыртышында шток, дайка, боталит, локколит, тарам түрүнде кезигет. Айрым катмарлардын жана комплекстердин жер кыртышындагы абалы алардын жайгашуу элементтерин (созулуу багыты, жантаюу багыты жана бурчу) өлчөө аркылуу аныкталат. Too тектердин жайгашуу элементтери тоо компасы же терең бургулоо скважинасынын маалыматы менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Геология‎
Тоо тектер

thumb|Андезит.
thumb|Гранит.
Тоо тектер - жер кыртышын тузген белгилүү составдагы жана түзүлүштөгү табигый минералдардын агрегаттары.
 
Алар геологиялык тулку турүндө жатат. тоо тектер түрдүү составдагы минералдардын механикалык кошундусу. Структура менен текструктурасы курамындагы минерал бөлүкчөлөрдүн (бүртүкчөлөрдүн) формасына, өлчөмүнө жана өз ара жайгашына жараша болот. тоо тектердин курамы, түзүлүшу жана жер кыртышында жайгашуу шарттары аларды пайда кылган геологиялык процесстерге байланыштуу. тоо тектер ал процесстердин негизги түрлөрүнө жараша үч топко - магма, чөкме, метаморфизмделген болуп бөлүнөт.
 
Магма тоо тектери магманын сууп катуулануусунан пайда болот. Жер кыртышынын тереңинде магма акырындык менен сууйт да, андан жакшы кристаллданган тоо тектер (гранит, сиенит, диорит ж. б.) пайда болот. Ал эми жер бетине лава турундо агып чыккан магмадан начар же такыр кристаллданбаган эффузии тоо тектери (базальт, андезит, липарит ж. б.) пайда болот. Магма тоо тектерин тузуучу негизги минералдар - алюмосиликаттар менен силикаттар. Магма тоо тектери кремнийкислотасына бай келет.
 
Чөкмө тоо тектер деңиз жана континент чөкмөлөрүнүн төмөнкү температуpa менен басым шартында өзгөрүүсүнөн пайда болот. Алар пайда болушуна жараша кесек (брекчия, конгломерат, кумдук, алевролит), чопо, хемоген, биохемоген жана органоген тектери болуп бөлүнөт. Чөкмө тоо тектерге катмарлуулук мунөздүү. Метаморфизмделген тоо тектер чөкмө жана магма тоо тектеринин өзгөрүшүнөн пайда болот. Магмага жакын жаткан тоо тектер ысыктан өзгөрөт, ошондой эле магмадан бөлүнүп чыккан химиялык активдүү бирикмелер (айрыкча түрдүү суу эриндилери) жолундагы тоо тектерди өзгөртөт; жер кыртышынын терең катмарына чөккөн тоо тектер жогорку температура менен басымдан метаморфизмделет.
 
Метаморфизмделген тоо тектерге кристаллдык сланецтер, роговик, скарн, гнейс, амфиболит, мигматит ж. б-лар кирет.
 
Тоо тектер минералдык курамы менен тузүлүшүнө жараша тыгыздык, серпилгичтик, басымдык, магниттик ж. б. касиеттери менен мүнөздөлөт. тоо тектер тоокен иштеринин объектиси катары турдүү технол. касиеттер (катуулук, абразивдүүлүк, бекемдик, бургулануучулук, жарылгычтык ж. б.) менен мүнөздөлөт. тоо тектердин заттык курамы, физ. жана физ.-хим. касиеттери геофизикада, геологияда, ошондой эле тоо-кен ишинде изилденет

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.