Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Пенетранттуулук

Пенетранттуулук (лат. penetrantus - жетишүүчү, өтүп кирүүчү) - организмдердин жакын топторунун ар түрдүү особдорунда белгилүү гендин аллелдеринин фенотипке чыгуу жыштыгы. П. термини 1927-ж. Н. В. Тимофеев-Ресовский тарабынан сунуш кылынган. Толук (аллел бардык особдордо чыгат) жана толук эмес (аллел особдордун кайсы - бир бөлүгүнө чыкпайт) П-ка бөлөт. Сандык көрсөткүчү боюнча П. берилген аллел чыккан особдордо % менен чагылдырылат (100 %-толук П.). Толук эмес П. көптөгөн гендердин чыгышына мүнөздүү. Толук эмес П. генетикалык себептердин жана сырткы шарттардын таасири астында келип чыгат. Белгилүү аллелдердин П-гунун механизмдерин жана мүнөзүн билүү медициналык -генетикалык консультациялоодо жана тукум туугандары куума оорулуу "соо" адамдардын мүмкүн болгон генотиптерин аныктоодо абдан маанилүү. Жыныс аркылуу чектелген белгилерди (канаттуулардын тукумдуулугу, жүнүнүн түсү, сүтүнүн майлуулугу), ошондой эле жыныстан көзкаранды белгилерди жөнгө салуучу гендердин фенотипке чыгышын толук эмес П-тун өзгөчө учурлары катары кароого болот. Мисалы, гетерозиготтуу эркектерде кашка баштуулугун жөнгө салуучу гендин аллелдери, гетерозиготтуу аялдарда фенотипке чыкпайт. Бул аллел гомозиготтук абалында аялдардын чачынын суюлушуна жана эркектердин таз болушуна алып келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Плазмидалар

thumb|Бактерия. 1: хромосома; 2: Плазмидалар.
Плазмидалар - клеткада автономиялуу хромосома менен байланышпаган туруктуу абалда жашоого жөндөмдүү генетикалык элементтер, тукум куучулуктун хромосомадан тышкаркы шарты. П. термини Дж. Ледерберг тарабынан 1952-ж. сунуш кылынган. Хромосома менен биригүүгө жөндөмдүү плазмиданы эписома деп аташат. П-га клеткалык органоиддердин (митохондриялар, пластидалар) генетикалык аппараты, ошондой эле алардын клеткаларынын тиричилиги үчүн абдан зарыл эмес чиркелүү топтору кирет. Бактериялык П. - шарттардын жетилиши (фертилдүүлүк) (F-шарты), колициногендик (Col-шарты), дары заттарына туруктуулук (R-шарты) шарттары, профагдар жана башка көбүрөөк изилденген. Мисалы, F-шарты, кээ бир Col жана R-шарттары клеткаларга конъюгация процессинде гендерди өткөрүп берүү жөндөмдүүлүгү ж-дө маалымат берет. Col - шарттары бактериоциндерди жаратат (продуциялайт), R - шарттары клетканы сульфаниламиддик препараттарга же антибиотиктерге туруктуулугун жогорулатат. Көпчүлүк П-дын молекулалык салмагы 106-108 барабар, ДНКнын эки тизмектүү шакек түрүндөгү молекуласы. Алар тирүү клеткаларда кеңири таралган ж-а генетикалык изилдөөлөрдө (өзгөчө генетикалык инженерияда чоочун ДНКларды ташуучу ар кандай молекулалардын негизги курамдык бөлүктөрү катары) көп колдонулат. П. аркылуу аныкталуучу бактериялардын дары препараттарына туруктуулугун жоюу жолдорун издөө да абдан актуалдуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Плейотропия

thumb|Плейотропия (Генотип => фенотип).
Плейотропия (гр. pleion - абдан көп санда жана tropos - бурулуш, багыт) - гендин көптөгөн кыймыл-аракети, бир эле гендин бир нече белгилердин өрчүшүнө таасир этүү жөндөмдүүлүгү. П. кубулушу гендердин системасы генотипти түзөөрү менен шартталган. Бул гендердин системасы реакциялардын продуктуларынын деңгээлинде өз ара аракеттенишет жана аларды жөнгө салышат. Практикада ар бир ген метаболизмдин белгилүү этабын жөнгө салат, ал эми клеткалардагы метаболизмдик жолдордун көп этаптуулугу жана бутактуулугу, метаболизмдин бир этабындагы четтөө (бир гендеги мутация), шексиз кийинки этаптарында жана ошондой эле бир нече жөнөкөй белгилеринде четтөөлөргө алып келет. Бир гендин (мисалы, ферменттин) бир нече биохим. реакцияларга катышышы да плейотропиянын себеби болушу мүмкүн. Адамда гемоглобиндин молекуласында полипептиддик тизмектин синтезделишин жөнгө салуучу гендин рецессивдик мутациясы гендин плейотроптук аракетинин мисалы болуп саналат. Ал полипептиддик тизмекте бир амин к-талык калдыктын алмашышына, эритроциттердин морфол-сынын өзгөрүшүнө (орок формасында), кан тамыр, нерв, тамак сиңирүү жана бөлүп чыгаруу системаларында бузулууларга алып келет. Бул мутациялар гомозиготтуу адамдын бала чагында өлүмгө алып келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Полигендер

Полигендер — сандык (үзгүлтүксүз) генотиптик өзгөргүчтүктү камсыз кылуучу жана кумулятивдик полимерия тиби боюнча өз ара аракеттенишүүчү гендердин тиби. П-ден сырткары олигогендер (башкы гендер) да белгилүү. Булар полигендерден айырмаланып, сапаттык (үзгүлтүктүү) өзгөргүчтүктү камсыз кылышат, ошондуктан аларды гибридол. анализдөөдө оңой эле окшоштурууга болот. Олигогендер жана П. хромосоманын ар кайсы райондорунда жайгашышы боюнча да айырмаланышат. П. гетерохроматиндик, олигогендер эухроматиндик бөлүктөрдө жайгашат. Азыркы генетикалык гендерди П-ге жана олигогендерге шарттуу бөлүшөт, себеби молекулалык деңгээлде бардык гендер үзгүлтүктүү (сапаттык жактан өз алдынча) структураларды жана функцияларды жөнгө салышат, башкача атйканда өздөрүн олигогендер катары алып жүрүшөт, ал эми эу - же гетерохроматиддерде жайгашышы гендердин эки категорияга бөлүнүшүнө негиз боло албайт. П. терминин полимериянын өзгөчө кумулятивдик эмес тиби боюнча өз ара аракеттенишүүчү гендердин тобу, "полимердик гендер" тобунан айырмалап кароо керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Полиморфизм

thumb|Panthera onca.
thumb|Panthera onca (кара).
Полиморфизм (гр. polymorphos - көп түрдүү) - бир эле түрдүн ичинде сырткы кебетеси боюнча бири-биринен кескин айырмаланышкан, өтмө формаларына ээ эмес особдордун болушу. Эгерде мындай формалар экөө болсо диморфизм деп аталат, көбүнчө жыныстык диморфизм кубулушу кездешет. Генет. бир өңчөй популяциянын чегинде П. гидроиддердин колонияларында белгилүү. Булардын бир сталонесинде түрдүү түзүлүштөгү гидранттар өнүгүшү мүмкүн. Муун алмашуу менен байланышкан П-ге бир түрдүн кандай кебетедеги полиптери (кыймылдабас деңиз жаныбары) жана медузалары (килкилдеген тунук денелүү деңиз жаныбары) - мисал болот. Мындай П., дигенетикалык соргучтарда бир эле түрдүн личинкаларынын формаларынын көп түрдүүлүгү сыяктуу эле, плейоморфоз деп да аталат. 

Курт-кумурскалар үчүн алардын уюктарында жана колонияларында (бал аарыларында матка жана жумушчу особдору) особдордун функцияларынын ар түрдүү бөлүнүшү менен байланышкан П. мүнөздүү.

Генет-да П. популяциянын особдорунда эки же андан көп генотиптик класстарынын туруктуу кармалышы. Бул особдор чөйрө шарттарынын гетерогендүүлүгү менен шартталган ачык - айкын фенотиптик айырмачылыктарга ээ жана популяциянын генотиптик түзүлүшүнүн ыңгайлануу жиктелишин (дифференциация) чагылдырат. П. ар кандай генетикалык механизмдердин: бир жыныстагы (жыныстык диморфдүүлүк) особдордун толук гетерогаметалуулугу, гетерозиготалардын (теңсалмактануу П.) ыңгайланышуу артыкчылыгынын эсебинен сакталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Жыныс хромосомалары

thumb|Жыныс хромосомалары (XY).
Жыныс хромосомалары - айрым жыныстуу организмде ар кандай жыныстагы особдордун кариотиптеринин айырмачылыгын аныктоочу хромосомалар. Эки бирдей Ж. х-на ээ жыныс гомогаметалуу деп аталат, Х-хромосомасы катары белгиленет. Жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн ар кандай түрлөрүндө гетерогаметалуу жыныс бир Х- хромосомасына, же айырмаланган эки Х ж-а У Ж. х-на ээ. Көпчүлүк учурда ХУ (адамда, сүт эмүүчүлөрдө) тиби сыяктуу эле ХО (чегирткеде, бүргөдө) тибинде, да эркек жынысы гетерогаметалуу. Ургаачыларда бул учурда мейоздун натыйжасында бардыгы бирден Х-хромосомалуу гаметалар пайда болот, ал эми эркектерде кээ бир гаметалар Х -, башкалары У - хромосомалары менен же Ж. х. калыптанышат. Жумуртка клеткасынын Х-хромосомасын алып жүрүүчү эркектик жыныс клеткасы (сперматозоид) менен уруктанышы ХХ-зиготасынын пайда болушуна алып келет, бул зиготадан ургаачы особь өөрчүгөт. Ал эми Х-хромосомасы жок сперматозоид менен уруктанса эркек особь пайда болот. Канаттууда, көпөлөктө, кээ бир сойлоочуларда жана жерде-сууда жашоочуларда эркек жынысы гомогаметалуу, ал эми ургаачы жынысы гетерогаметалуу. Ж. х. организмдин жыныс белгилерин гана эмес, башка белгилерин да аныктоочу "жыныс менен чиркелишкен" деп аталуучу гендерди да кармайт. У-хромосома (Х-хромосомага салыштырмалуу) гендерге жарды, эреже катары, өлчөмү боюнча кичине, көптөгөн структуралык гетерохроматиндерден турат. Х-хромосомаларынын көпчүлүк гендери У-хромосомаларында кездешпейт, бирок алар гомогаметалуу жыныста толукталат. Жыныс клеткаларынын пайда болуусунда ата-эненин бирөөсүнүн жыныс хромосомаларынын ажырабай калышы, организмдин өнүгүүсүнүн бузулушуна алып келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Категория:Жыныстык билим берүү
Протопласт

Протопласт (гр. protos – биринчи, рlastos - пайда болгон, жасалган) - өсүмдүктөрдүн клетка чел кабыгы жок, ар кандай органоиддери бар цитоплазманы чектөөчү клетка мембранасына гана ээ клеткасы. Өсүмдүктөрдүн П-тары аларды клондоштуруу жана алардан бүтүн өсүмдүктөрдү калыбына келтирүү, клеткалык инженерияда (ар кандай түрлөргө тиешелүү П-тардын биригиши) колдонуу үчүн жасалма жол менен алынат. Микроорганизмдерде П-тар мутациялардын , кээ бир антибиотиктердин жана башка агенттердин таасиринин натыйжасында пайда болот. Микоплазмалар жана L-формасындагы бактериялар да П. болуп саналат, жана аларды изилдөө иштерин жүргүзүү максаттарында жасалма жол аркылуу алышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Профаг

thumb|Профаг (prophage).
Профаг (гр. pro - ордуна, алдында жана фаг) - бактериялык клеткада жайгашкан жана хромосомалар менен бир эле учурда репликациялануучу орточо бактериофагдын (бактериялардын клеткаларын эритүүчү вирустар) геному, бактериофагдын көмүскө (латенттик) инфекциялык эмес формасы. Орточо фагдардын геному (Мисалы, l фагынын) П. абалына өтүп атканда, фагдын геномунун атайын аймагы менен жөнгө салынуучу бактериялык хромосоманын белгилүү бөлүгүнө тизилет (интеграцияланат). Кээде бактериофаг хромосомага кошулбайт жана бактериялык клеткада ДНКнын обочолонгон шакек молекуласы катарында кармалат. Клетка лизисин (фагдардын, жана өзүнүн ферменттеринин таасири астында эрип бузулушу) жөнгө салуучу П-дын гендери репрессивдүү, ошондуктан анда кармалуучу бактерия үчүн зыянсыз, ага гомол. фагды жугузушунда туруктуулукту берет жана лизогендик клеткада көптөгөн муундар бою сакталат. Бирок, өсүп - өнүгүп жаткан лизогендик бактериялардын бир бөлүгүндө П-дын индукциясы (туюнуу жана токтонуу процесстеринин өз ара аракети) башкача атйканда анын бактериялык клетканын лизисине алып келүүчү, жугуштуу абалга спонтандык өтүшү жүрөт. П-дын индукцияланышынын жыштыгы кээ бир агенттердин (мисалы,УК - нурлары) таасири аркылуу жогорулашы мүмкүн. Бактериянын хромосомасына кирген П-дын сайт - атайын рекомбинациялардын эсебинен индукцияланат жана интеграцияланат жана фагдын геномдору менен коддолгон ферменттер аркылуу катализденишет. П-дын индукцияланышында фагдын геномуна бактериялык хромосоманын жакын жайгашкан бөлүктөрү туташышы мүмкүн (П. хромосома менен кошулбаган учурда). Мындай фагдар атайын жана жалпы трансдукцияларды өткөрүү боюнча тажрыйбаларда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Процессинг

thumb|upright=0.5
Процессинг (англ. processing - иштетүү, кайрадан иштетүү; лат. procedo - басып жүрөм, алга карай жылып атам) - транскрипциянын жана трансляциянын биринчилик продуктуларынын өз алдынча аракеттенүүчү молекулаларга айланышына алып келүүчү реакциялардын жыйындысы. Кыймыл - аракетсиз молекулалар ар кандай рибонуклеин к-таларынын (т-РНК, р-РНК, м-РНК) түзүүчүлөрү П-ге кабылат. РНК-түзүүчүлөрдүн процессингинде бул молекулалардын эки учунда тең ашык нуклеин ырааттуулуктары четтетилет. Эукариоттордун клеткаларында бардык м-РНКнын, ошондой эле кээ бир т-РНК жана р-РНКларынын түзүүчүлөрү кабылуучу П-дин өзгөчө тиби - сплайсинг (англ. splice - бириктирүү, улоо) байкалган. Бул типтеги молекулаларда нуклеотиддердин коддолуучу (эксондор - м-РНКнын керектүү информациялар жазылган бөлүгү) жана коддолбоочу (интрондор - м-РНКнын клетка үчүн анча маанилүү болбогон информациялар "жазылбаган" бөлүгү) ырааттуулуктары өз ара бирин-бири алмаштырат. Сплайсингде интрондор четтетилет, ал эми эксондор активдүү (жетилген) м-РНКны пайда кылып бири менен бири биригишет. Коддолуучу бөлүктөрдүн жыйнагынын альтернативдүү варианттары болушу мүмкүн, бул учурда бир эле түзүүчүдөн ар түрдүү белокторду коддоочу ар кандай м-РНКлар келип чыгышы мүмкүн. Эң сейрек учурларда гана эукариоттук РНКнын П-и ядродо жүрөт. Молекулалардын ар бир тиби үчүн ал өзгөчө ферменттин же ферменттер тобу аркылуу жүзөгө ашат. Бул П-дин чекиттеринде р - РНКнын өзгөчө биринчилик, ошондой эле көп учурларда экинчилик түзүлүшүн дагы тааныйт. Кирпикчелүү инфузорияларда Temrahymena р-РНКнын сплайсинги артыкча өтөт, бул реакцияларда сплайсинг өтүп жаткан РНКнын өзү катализдейт. Белоктун - түзүүчүлөрүнүн молекулаларынын П-инде полипептиддик тизмектин NH2 - учундагы сигналдык деп аталуучу пептид четтетилет. Жаңы синтезделген полипептид мисалы, трансулин, ар кандай полипептиддик тизмектердин ырааттуулугунан турушу мүмкүн, бул тизмектер П-де ашык ырааттуулуктарды четтетүү менен кыскарат жана андан кийин жетилген белок пайда болот. П-де трансляциянын биринчилик продуктусу ар кандай кызматтарды аткаруучу көп сандаган белокторго ажырайт. Белоктордун П-и өзгөчө амин к-та ырааттуулуктарын таануучу, өзгөчө протеазалар аркылуу жүзөгө ашат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Реверсия

Реверсия (лат. reversio - кайрылуу, кайтаруу) – генетикада , мутанттык организмде экинчи ирет кайталанган мутациянын натыйжасында жапайы (кадимкидей) же жалган жапайы фенотиптин калыбына келиши. Супрессиянын, же геномду алгачкы абалына кайтаруучу чыныгы тескери мутациянын (мисалы, түз мутация таасир эткен гендеги алгачкы нуклеотиддик ырааттуулуктун калыбына келиши) эсебинен жүзөгө ашышы мүмкүн. Супрессиянын натыйжасында пайда болгон организм - ревертант жалган жапайы фенотипке ээ. Р-нын жыштыгы жана мүнөзү түз мутацияда жүргөн өзгөрүүлөрдүн тибине көзкаранды. Мисалы, делециялар чекиттик мутацияларга, ал эми чыныгы тескери мутациялар супрессордук мутацияларга салыштырмалуу абдан сейрек калыбына келет же такыр калыбына келбейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Рекомбинация

thumb|хромосомалардын рекомбинация.
thumb|Рекомбинация.
Рекомбинация (лат. re - кайтадан башталуу, кайталангыч; combinatio - бириктирүү) - эволюциялык кайрадан курулууларда абдан маанилүү, тирүү организмдердин тукум куума комбинативдик өзгөргүчтүгүнө алып келүүчү, муундарда ата-эненин генетикалык материалынын кайрадан бөлүштүрүлүшү. Вирустардан татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр жана жаныбарларга чейинки бардык тирүү системаларга мүнөздүү ар тараптуу биологиялык механизм. Р. эукариоттордо жыныс процесси, прокариоттордо конъюгация (сырткы көрүнүштөрү боюнча бири-биринен айырмаланышпаган эки вегетативдик клетканын протопласттарынын кошулушу), трансформация , трансдукция, ал эми вирустарда - биргелешкен инфекция аркылуу жүзөгө ашат. Р. мейоздо гомол. хромосомалардын туш-тушка ажырашынын натыйжасында же ДНКнын молекулаларынын өз ара аракеттенишинде жүрөт. Молекулаларынын өз ара аракеттенишинин натыйжасында ДНКнын бөлүктөрү бир молекуладан экинчи молекулага өтөт. Мындай өтүү бир тараптуу (реципроктук эмес Р.) жана эки тараптуу (реципроктук Р.) болушу мүмкүн. Митоз жолу менен бөлүнүүчү клеткаларда, мейозго караганда Р-лардын жыштыгы төмөн болсо дагы, дене ж-а жыныс клеткаларында да байкалган. 

Р-ларды үч типке бөлүшөт: жалпы, "жөнү жок" (незаконный) жана сайт - спецификалык. Жалпы Р. же кроссинговер - бүт геном боюнча жүрүүчү ДНКнын гомол. ырааттуулуктарынын ортосундагы алмашуу. Бул диплоиддик жана мерозиготтуу (бирден же экиден бириккен клеткалардан же гаметалардан туруучу геномдун бөлүгү) клеткаларда ДНКнын гомол. бөлүктөрүнүн үзүлүү жана кайрадан туташуу процесстеринин эсебинен жүзөгө ашат. Мында ар түрдүү Р-ланган ДНКнын молекулаларынын жипчелеринен, алардын комплементардуулугунун негизинде пайда болуучу ири өлчөмдөгү (1000 жуп нуклеотиддерге жакын) гибриддик молекулалар калыптанышат. Сайт - спецификалык рекомбинациялар 10-20 нуклеотиддерден туруучу геномдун катуу чектелген бөлүгүндө - сайтта өтөт. Генет. материалдын структуралык кайра курулууларына (транслокациялар, инверсиялар, делециялар жана башка) алып келүүчү ДНКнын гомол. эмес молекулаларынын өз ара аракеттенишүүлөрү "жөнү жок" Р. деп аталат. Р-нын негизинде мисалы, гендердин тигил же бул чиркелишүү топторуна таандык экендигин, чиркелишүү группаларындагы гендердин жайгашуу тартибин чагылдыруучу генетикалык карталарды курушат, фенотипке бирдей чыгуучу мутациялардын аллелдүүлүгүн аныкташат. Максатка ылайык Р-лык (гибриддик) ДНКны алуу генетикалык инженериянын негизин түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Репарация

thumb|Репарация.
Репарация (лат. reparatio - калыбына келтирүү) - ДНКнын адаттагы биосинтезинде, ошондой эле физ. жана хим. агенттердин таасири астында бузулган клеткадагы ДНКнын табигый (нативдик) түзүлүшүнүн калыбына келүү процесси, бардык организмдердин клеткаларына мүнөздүү. Клетканын өзгөчө ферменттик системалары аркылуу жүзөгө ашырылат. Ультракызгылт жана иондоштуруучу нурлануулардын таасири астында өзгөрүлгөн бактерияларда ДНКнын Р-сы көбүрөөк изилденген. Адатта, Р. үч негизги механизмден турат: фоторепарация (фотореактивациялоо), эксцизиондук жана пострепликациялык Р. Фоторепарация - ДНКда ультракызгылт нурлануунун таасири астында келип чыгуучу, циклобутандык димерлердин жарык менен активдешүүчү дезоксирибопиримидинфотолиаза ферменти аркылуу ажыратылышы. Эксцизиондук Р. - интакттык тизмектин калыбы боюнча ДНКнын ажырашында (ресинтезинде) ДНКнын өзгөрүүлөрүн, өзгөргөн бөлүктөрүнүн кесиндилерин (эксцизиялар) тааныйт жана ДНКнын тизмегинин үзгүлтүксүздүгүн калыбына келтирет. Эксцизиондук Р. ДНКда анын рекомбинациясына чейин келип чыккан бардык өзгөрүүлөрдү четтете албай калганда репликациядан кийинки Р. башталат. Мында өзгөргөн, бир жипчеси жетишпеген молекулалар калыбына келет, ал эми ДНКнын табигый (нативдик) түзүлүшү рекомбинациянын этаптарында калыбына келет.

Р-нын ферменттери редупликацияда жана рекомбинацияда, ошондой эле мутациялык процесстерде катышышат. Мутациялык процесстерде клеткада өзгөрүүлөргө ыңгайлуу өзгөчө типтеги (индуцибелдик) Р. аракетке келет. Натыйжада ДНКнын табигый (нативдик) түзүлүш калыбына келет, бирок андагы генетикалык маалымат бурмаланып калат. Р-нын процессине тоскоолодук кылуучу мутациялар көбүнчө мутациялык процесстин жыштыгынын көбөйүшүнө же азайышына алып келет. Тукум куума оорулардын бир тобу Р. системасындагы кемчиликтер менен байланыштуу. Кемчиликтүү Р-лар жана өзгөртүүчү агенттерге эң эле сезгич бактериялардын жана ачыткычтардын штаммдары генетикалык Токсикол-да көрсөткүчтөр катары колдонулат.

Рабиобиол-да Р. иондоштуруучу жана ультракызгылткөк нурланууларынын таасири аркылуу өзгөргөн биологиялык объекттердин калыбына келишин түшүндүрөт. Көп клеткалуу организмдерде Р. - нурлануунун таасири астында өзгөргөн органдардын жана ткандардын калыбына келиши.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Репликация

thumb|Репликация.
thumb|Репликация (Бактериялар‎).
Репликация ( - кайталануу) - редупликация, ауторепликация, генетикалык маалыматтын так көчүрүлүшүн жана анын муундан-муунга берлишин камсыз кылуучу нуклеин к-таларынын макромолекулаларынын өзүн-өзү жаратуу процесси. Р-нын механизминин негизин ДНКнын же РНКнын, өзүнүн калыбында ферменттик синтезделиши түзөт. Р-нын ферменттеринин ичинен бактерияларда секундасына 1000 нуклеотиддерге чейин синтездөөчү ДНКда көзкаранды РНК-полимераза маанилүү орун ээлейт. ДНКнын Р-сы жарым консервативдүү, башкача атйканда ДНКнын эки жаш молекуласынын синтезинде алардын ар бири бир "эски" жана бир "жаңы" тизмекке ээ. Р-нын бирдиги - репликон. Р-нын жүрүшүндө синтезделүүчү үзүндүлөр ДНК-лигаза ферменти менен "бир ("артта калган") тизмекке "биригишет". Ар бир үзүндүнүн синтези башталгандан (инициация) кийин, ДНК менен алмашуучу РНКнын кыска бөлүгү синтезделет. ДНКнын Р-сы (in vivo) абдан так процесс, спонтандык чекиттик мутацияларга алып келүүчү өзгөрүүлөрдүн жыштыгы бир муунда бир нуклеотидге 10-9 даражасынан ашпайт. Р-га ДНКнын кош спиралын түзүүчү, түзүлгөн бөлүктөрдү туруктуу абалга келтирүүчү, молекулалардын аралашышынын алдын алуучу белоктор катышат. Эукариоттордо ДНКнын Р-сы жай, (секундасына 100 нуклеотидге жакын), бирок бир эле учурда ДНКнын молекуласынын көптөгөн чекиттеринде өтөт. ДНКнын Р-сы РНК-кармоочу вирустардын тар чөйрөсү менен чектелген. ДНКнын Р-сынын негизинде хромосомалардын эки эселениши да Р. деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Репликон

Репликон — геномдун бөлүгүндөгү репликациянын башталышынын (инициация) бир чекити менен жөнгө салынуучу репликация процессинин бирдиги. Бул термин Ф. Жакоб жана С. Бреннер тарабынан сунуш кылынган. Эреже катары, прокариоттордун геному бир Р. Инициация чекитинен репликация эки тарапка жүрөт жана кээ бир учурларда бирдей эмес ылдамдыкка ээ. Эукариоттордо геном көптөгөн он миңдеген Р-дордон турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Репрессор

Репрессор (лат. repressor - чектөөчү, токтотуучу; reprimo - басуу) - оператор (оперондун жөнгө салуучу участогу) менен байланышуунун натыйжасында, оперонду жөнгө салуучу гендердин [[Транскрипция (ДНК)|транскрипциясын]] токтотуучу - жөнгө салгыч белок. Бул тиешелүү м-РНКнын, демек, оперон аркылуу коддолуучу ферменттердин синтезинин токтошуна алып келет. Р-до бир клеткага жөнгө салуучу гендин көзөмөлдүгү астында 10дон 20 молекулага чейин синтезделет. Алар активдүү, башкача атйканда оператор менен түз байланышууга жөндөмдүү же активсиз формада болушат. Активдүү Р. клеткага өзгөчө төмөн молекулалуу заттар - индукторлордун келип түшкөндө синтезделүүчү т.н. индукциялоочу ферменттер пайда болот. Индуктордун Р. менен байланышышы Р-дун активдүүлүгүн төмөндөтөт, жана тиешелүү ферменттердин синтези (индукция) башталат. Р-дук ферменттерге активсиз Р. мүнөздүү. Алар клеткага жөнөкөй молекулалуу заттар - корепрессорлор келип түшкөндө активдешет. Бул учурда оперондор аркылуу коддолуучу ферменттердин синтези токтойт (репрессия). Адатта, индукторлор жана корепрессорлор жалпысынан эффекторлор деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Рецессивдүүлүк

thumb|b: Рецессивдүүлүк.
Рецессивдүүлүк (лат. recessus - чегинүү, четтетүү) — гетерозиготтук (башкача атйканда бир гендин эки түрдүү аллелин алып жүрүүчү) особдо бир аллелдин фенотипке чыкпай калышы. Рецессивдик аллелдер кичине тамгалар а, в ж.о.с. менен белгиленет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎