Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Коржинский алмуруту

alt=Pyrus korshinskyi|thumb|Pyrus korshinskyi
Коржинский алмуруту (Litv.) - Жайылган шар сымал же шагы созулган, бийиктиги 10-12 м ге чейин жеткен дарак. Бутагы күңүрт-күрөң, жаш бутакчасы вегетациянын биринчи жарымында түктүү, кийинчерээк начар түктүү же түксүз. Жалбырактары ланцеттей, узунча-ланцеттей же тилкелүү, узундугу – 5-10 см, тегинен эң кеңири жазы, жээктери араа сымал тишчелүү. Гүлдөрүнүн диаметри 2-2,5 см, ак, желекчелери узунча-жумуру, кыска тырмактуу. Мөмөсү – жазы алмурут, жашылгыч- сары, ширелүү, даамы бир аз тилди куруштурат.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Алмуруттун чыгышазиялык топторуна же алардын гибриддерине таандык, аларга кыска тыныгуу мезгили, кышкы суукка чыдамсыз, козукарын илдеттерине, кургакчылыкка туруктуулугу мүнөздүү. Уругу аркылуу жана тамыр көчөттөрү менен көбөйөт. Жалбырактары апрелдин экинчи жана үчүнчү жарымында ачылат. Табигый шарттарда май айында гүлдөп, август-сентябрда мөмөлөйт. Жалбырак түшүүсү сентябрдын аягынан башталып, кыш түшкөнгө чейин бүтпөйт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Тянңшанң, Памир-Алай (Тажикстан, Өзбекстан). Кыргызстанда – Чаткал жана Фергана кырка тоолорунда.

Өсүү шарттары
Кургак шагыл-таштуу жана майда топурактуу беттерде, кургак сайлардын жээгинде, төмөнкү жана ортоңку тоо алкактарында, деңиз деңгээлинен 1200-1700 м бийиктик аралыгында өсөт.

Саны
Көп эмес, бирин-серин кездешет.

Чектөөчү факторлор
Мөмөлөгөн дарактардын кыйылышы. Уругу аркылуу көбөйүүнүн жоктугу.

Өстүрүү
КР УИАнын ботаникалык багынын дендрарий коругунда 1954-жылы Фергана кырка тоосундагы Чарвак айылынын четинен жыйналган уруктан өстүрүлгөн. Жетилген дарактары кышка чыдамдуулугу канааттандырарлык.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Министрлер Советинин токтомунун негизинде республикада 1975-жылдан бери корукка алынган. Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн абалын жана санын көзөмөлдөп, бардык учураган даанасын корукка алуу зарыл.

Статусу
 VU. Кыргыз Республикасынын аймагында өскөн үч түрдүн бири. Көп белгисиз таксон. Батыш Тянңшанда сейрек кездешкен эндем. Селекцияда түштүктөгү кургакчылыкка чыдамдуу, мол түшүмдүү алмурут сортторун чыгарууда өтө баалуу генофонд.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кнорринг долоносу

Кнорринг долоносу (Pojark) - Бийиктиги 5-6 м ге жеткен дарак. Жалбырактары ичке эллипстей, жумуртка же калакча сымал. Мөмөсү сары, майда, данекчелери беш терең чуңкурлуу. Бул өсүмдүктүн курамында тритерпендер аныкталган.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Табигый шартта апрелдин аягы – майдын башында гүлдөйт. Мөмөсү сентябрда бышып жетилип, октябрда вегетациясы аяктайт. Уругунан көбөйөт.

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Кыргызстан: Чычкан дарыясынын өзөнү, Чаткал, Фергана, Алай тоо кыркалары.

 Өсүү шарттары 
Дарак-бадалдардын арасында, суулардын өзөнүндө, таштуу жана майда топурактуу төмөнкү жана ортоңку алкактардагы тоо беттеринде кездешет.

 Саны 
Анча көп эмес. Бирин-серин өсөт.

 Чектөөчү факторлор 
Өсүмдүк өскөн территорияларды чарбачылык жактан өздөштүрүү. Жергиликтүү калк отун катары пайдаланат. Калыптанып өсүшү өтө начар.

 Өстүрүү 
Маалымат жок.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
1985-жылдан бери Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде катталган.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Тоскоолата жана Каралма токой чарбаларында сакталып калган өсүмдүктөрдүн эсебин алып, аларды кыйуудан, жаш көчөттөрүн мал оттотуудан сактоо зарыл.

 Статусу 
V U . Чектелген кууш эндем түр.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Персия алма-четини

Персия алма-четини (Hedl) - Бийиктиги 5 м ге чейин жеткен дарак. Бир жылдык өркүндөрү кызгылтым-бозомук, түксүз же сейрек түктүү. Жалбырактары жөнөкөй эллипстей же узунча-ланцеттүү, узундугу – 5-8 см, туурасы – 4-6 см, анча терең эмес айчыктуу, калың, үстү жагы жылаңач, асты ак кийиздей түктүү, гүл тобу аз гүлдүү. Гүл сабы гүлдөгөн маалда ак кийиздей түктүү (булалуу), кийинчерээк жылаңачтанат. Желекчелери ак, түп жагына карай кууш. Мөмөсү шар сымал же сүйрү, саргыч- кызыл көгүлтүр мом катмарлуу.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Изилденбеген.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Иран, Түркмөнстан (Борбордук Копетдаг), Памир- Алай жана Батыш Тянңшанң (Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан жана Тажикстан). Кыргызстанда: Талас, Кыргыз, Узун-Акмат, Фергана, Көкийримтоо жана Чыгыш Акшыйрак тоо кыркаларында кездешет. Кээбир жерлерде анын жакын аралыктарда өскөнүн гербарий чогултуудан божомолдосо болот.

Өсүү шарттары
Капчыгайлардын ичинде учурайт.

Саны
Өтө чектелген, жалгыздан учурайт.

Чектөөчү факторлор
Элдик кол өнөрчүлүккө массалык түрдө кыюу. Начар калыбына келүүсү.

Өстүрүү
1967-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Ботаникалык багында өстүрүлүп келет. Өсүмдүктүн өсүшү өтө начар. Гүл байлабайт.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Министрлер Советинин токтомунун негизинде 1975-жылдан бери мамлекеттик коргоого алынган. Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн азыркы кездеги абалын аныктоо.Сакталып калган экземплярларын каттоого алып, Көкарт суусунун агымынын ортоңку нугунда (Тогузтороо району) ботаникалык заказник уюштурса, персия алма-четининен башка дагы сейрек кездешүүчү түрлөр коргоого алынат.

Статусу
VU. Декоративдүү эндем түр.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Петунников бадамы

Петунников бадамы (Litv.) - Бийиктиги 1 м ге чейин жеткен бадал. Бутактары түксүз, тикенеги жок. Жалбырактарынын узундугу 2-3 см, туурасы 3-5 (10) мм, ичке ланцеттей, теги учтуу шынаадай, кыска жалбырак саптуу. Гүлдөрү мала кызыл, кыска гүл саптуу. Мөмөсү тегиз эмес капталдуу, теги кыйшык имерилген, жыш түктүү сары мөмө коргондуу, данегинин сырты тор-тилкелүү.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Апрелдин орто ченинде гүлдөйт. Мөмөлөрү сентябрда бышат. Вегетациясы сентябрдын аягы – октябрдын башында аяктайт. Уругу аркылуу көбөйөт. Табигый шартта өзүнөн-өзү өсүп чыгуусу жокко эсе.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Тянңшанң (Казакстан, Өзбекстан). Кыргызстанда – Чаткал тоо кыркасы (Чаткал дарыясынын бассейни) жана Талас тоо кыркасы (батыш бөлүгү).

Өсүү шарттары
Дарактуу жана бадалдуу өсүмдүктүүлүк алкактардын түндүк шагылдуу капталдары.

Саны
Маалымат жок.

Чектөөчү факторлор
Түр өскөн аймактарда малды чексиз жаюу.

Өстүрүү
1965-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Ботаникалык багында өстүрүлүп келет. Вегетациясы апрелдин биринчи жарымында башталат. Апрелдин орто ченинде гүлдөп, мөмөсү сентябрдын аягында бышып жетилет. Кыштан негизинен жабыркоосуз чыгат, бирок өтө ызгаардуу температуралуу кыштарда кээбир экземплярлары солуп калат.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССР Министрлер Советинин токтомунун негизинде 1975-жылдан бери мамлекеттик коргоого алынган түрлөрүнүн тизмесине киргизилген. Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр максималдуу учураган аянттарда: Чаткал тоо кыркасынын Чаткал дарыясынын боюнда, Талас тоо кыркасынын батыш бөлүгүндө ботаникалык заказниктерди уюштуруу; ботаника багына интродукциялоо зарыл.

Статусу
VU. Жер Ортолук деңизинен Азиянын борборуна чейин өскөн тукумдун 40 түрүнүн бири. Реликт, аз санда кездешкен эндем түр.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Байбиче чекей

Байбиче чекей ((D. Don) Cheng) - Бийиктиги 1,5 м ге жеткен дайыма жашыл бадал. Бутактары салыштырмалуу жоон, ийри-буйру, кабыгы саргыч, жаш өркүндөрү боз түктүү. Жалбырактары жазы эллипстей, кыска саптуу, агыш жыш түктүү. 

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Июнң-июлда гүлдөп, июлң-августта мөмөлөйт. Уругу жана вегетативдүү жол менен көбөйөт.
 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Кашкарда (Кытай) жана Кыргызстанда белгилүү (Кабактоо жана Жумгалтоо тоолору, Көкөмерен суусунун бассейни).
 Өсүү шарттары 
Аска-таштуу, ар башка түстөгү топурактуу тоо беттеринде өсөт

 Саны 
Жалгыздан өсөт. 1979-жылдагы эсеп боюнча 15000 даана түбү бар.
 Чектөөчү факторлор 
Кооздугу жана дарылык касиети элди чогултууга кызыктырып, сел жүрүүнүн, чарбалык иштердин натыйжасында анын саны кескин кыскарып кетип жатат.
 Өстүрүү 
КР УИАнын Ботаникалык багында бир нече жолу атайлап өстүрүлгөн; уругу күзүндө себилгенде өсүндүсү апрелде пайда болуп, начар өскөн. Кышка өсүмдүктөрү жыгачтанбастан, жазында соолуп калат. Дүңгөлүү топуракта өспөйт.
 Уюштурулган коргоо аракеттери 
СССРдин (1975) жана Кыргыз ССРинин кызыл (1985) китептерине киргизилген.
 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Миңкуш суусунун өзөнүндө башка эндем жана сейрек кездешүүчү түрлөр менен бирге ботаникалык заказник уюштуруу зарыл.

 Статусу 
EN. Сейрек кездешкен ареалы үзүк ( дизүюнктивдүү) түр. Белгилүү реликт тукумдун эки түрүнүн бири, Кыргызстанда ал тукумдун жалгыз өкүлү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кыска канаттуу ак барсылдак

Кыска канаттуу ак барсылдак (Sumn) - Бийиктиги 1 м ге жеткен жалбырагы күбүлүүчү бадал, көп жылдык бутактарынын кабыгы боз, бир жылдык өркүндөрү ак кабыктуу. Кыска саптуу жалбырактарынын узундугу 5- 8 см, 3-4 жуп жалбыракчалуу, алар сейрек, жапырылма түктүү. Гүл сабы жалбырагынан кыска. 4-8 сары гүлдөрү биригип, ийилген чачык топ гүлдү түзүшөт. Гүл саптары, чөйчөкчөсү кара түктүү. Чанактарынын узундугу 5 см, туурасы 2,5 см, эллипстей, жаргактуу, чачыранды жапырылган ак түктүү. Уругу кара-күрөң, узундугу 5 мм ге жетет, тегерек, капталынан сырты оюк чекиттүү.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июнң-июлда мөмөлөйт. Уругу аркылуу, сейрек вегетативдик жол менен көбөйөт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Фергана жана Алай тоо кыркалары (Кыргызстан, Өзбекстан).

Өсүү шарттары
Кумдуу кызыл чополуу, шагыл-таштуу жапыз жана бөксө тоолордун капталдары, конгломераттар.

Саны
Маалымат жок.

Чектөөчү факторлор
Ар түрдүү чарбачылык иштердин, антропогендик фактордун кесепети жана кооз гүлүн үзүп чогултуу.

Өстүрүү
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жаратылышта санын тактап, түр кеңири учураган аймактарда ботаникалык заказник уюштуруу.

Статусу
V U . Сейрек кездешкен, Кыргызстанда өскөн тукумдун үч түрүнүн бири.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Мөмөсү түктүү тыйынчанак

Мөмөсү түктүү тыйынчанак (Regel et Schmalh) - Сабагы түксүз, жан жалбырактары биригип өскөн, бийиктиги 60 см ге чейин жеткен көп жылдык чөп өсүмдүк. Жалбыракчалары 3-8 жуп, сүйрү же эллипстей, узундугу 45 мм ге, туурасы 22 мм ге чейин жетет. Топ гүлү жыш чачыктай, ар тараптуу жайгашкан 20-30 гүлдөн турат. Чөйчөкчөсү желекчесинен бир топ кыска, желекчесинин узундугу 22 мм ге жетет, күлгүн-кызыл, чанагы 3-5 бөлүктөн турат. Мөмөсүнүн сырты туурасынан майда кырдуу, алар ичке катуу түктүү. Кээде мөмөсүндө түктөрү жетилбегендери кездешет.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнда гүлдөп, июлң-августта мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Чаткал, Узунакмат, Фергана жана Алай тоо кыркалары (Ачы, Гава токой чарбалары, Сарычелек коругу, Карашоро суусунун бассейни, Арсланбап шаркыратмасынын жаны).

Өсүү шарттары
Жаңгак жана башка жазы жалбырактуу токойлордун, бадалдардын арасы, бийик чөптүү жана субалңпы алкагына чейинки шалбаалар.

Саны
Чанда жалгыздан, кээде топтошуп учурайт. Мурунку убактарда кеңири таралган.

Чектөөчү факторлор
Токойлорго жалпысынан антропогендик таасирлердин кесепети, чөп чабуу.

Өстүрүү
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Атайын коргоо чаралары иштелип чыккан эмес. Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Санын тактап, ареалын аныктап, түр кеңири кездешкен жерлерде ботаникалык заказник уюштуруу. Атайлап өстүрүү боюнча иштерди жүргүзүү зарыл.

Статусу
EN. Жаңгак-мөмө токойлорунда кездешкен эндем, реликт түр.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кашкар жуп жалбыракчаны

Кашкар жуп жалбыракчаны (Boriss.) - Имерилген жыш тикенектүү, бутактуу, көгүлтүр-боз жана тилкелүү кабыктуу, жыгачы сары бадал. Жан жалбырактары өтө кичине жана жаргактуу. Жалбырактары сызгычтай, эттүү, учсуз жуп жалбырактуу, узундугу 6-10 мм болгон жалбырак сабында тушташ жалбырактар жайгашкан. Гүлдөрү 1-2ден жалбырак колтугунда, кыска ( 6-10 мм узундуктагы) гүл сабында жайгашкан. Кутучасы жумуру, тегинен учтугуй, учу томпок, ичке тор сымал тарамышчалуу. Уругу 1-2ден, саргыч, сырткы бети бүдүрлүү.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Июнң-июлда гүлдөп, августта мөмөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы. Кашкар, Борбордук Тянңшанң (Сарыжаз).

 Өсүү шарттары 
Таштак чөлдөрдө, сазга айланып бара жаткан тоо этектериндеги топурактар.

 Саны 
Өтө аз санда учурагандыктан, таптакыр жоголуп кетүүсү мүмкүн.

 Чектөөчү факторлор 
Өтө сейрек кездешкендиктен, жерлерди иштетүүнүн натыйжасында жоголуп кетиши мүмкүн түр.

 Өстүрүү 
Маалымат жок.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
СССРдин (1975) жана Кыргыз ССРинин Кызыл китептерине (1985) киргизилген.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Ареалын, сан өлчөмүн тактап, түр кеңири кездешкен аймактарда ботаникалык заказник уюштуруу керек.

 Статусу 
V U . Сейрек кездешкен, аз изилденген эндем түр.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Узунакмат жүзүмү

Узунакмат жүзүмү (Vass) - Узундугу 25–30 м ге жеткен лиана. Жалбырактары негизинен тегерек сымал, 3– 5 айчыктуу же бөлүктүү, түксүз же асты жагы түктүү. Гүлдөрү эки жыныстуу, чачы топ гүлгө чогулган. Мөмөсү 5–10 мм диаметрде, кара-кызгылт-көк, мала кызыл, жашыл-мала-кызыл, жашыл, ширелүү эттүү, таттуу же кычкылтым-таттуу, кээде жеңил тиш кууручу даамдуу. Уругу тескери алмурут сымал.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Табигый шарттарда май айында гүлдөп, августтун аягы – сентябрда мөмөсү бышып жетилет. Уругу аркылуу көбөйөт. Чыбыгы менен табигый шартта көбөйүүсү байкалган эмес. Чыбыгы тамыр байлайт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Узунакмат тоо кыркасында өсөт. Чаактоо, Фергана жана Чаткал тоо кыркаларында чектелген аянттарда учурайт.

Өсүү шарттары
Тоо кыркалардын, капчыгайлардын сайларында, ойдуң жерлеринде өсөт.

Саны
Чектелген, аз санда.

Чектөөчү факторлор
Территорияларды интенсивдүү өздөштүрүүдөн жана мөмөлөрүн чексиз үзүп чогултуудан жабыркайт.

Өстүрүү
1956-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Ботаникалык багында өстүрүлүп келет. Вегетациясы апрелдин аягы, майдын башында башталат. Май айынын орто ченинде гүлдөп, мөмөлөрү сентябрда бышат. Кээбир экземплярлары көмүүсүз (жабуусуз) эле кыштайт. Ташкөмүр шаарында, Каракөл кыштагында менчик чакан аянттарда өстүрүлөт.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде катталган (1985). Разансай капчыгайында ботаникалык заказник уюштурулган, анда өскөн Узунакмат жүзүмү менен кошо башка сейрек учуроочу түрлөр коргоого алынган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Разансай капчыгайында түрдүн азыркы кездеги популяциясынын абалын аныктоо зарыл.

Статусу
VU. Батыш Тянңшандын эндем түрү.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Түктүү мөмөлүү козополянския

Түктүү мөмөлүү козополянския (М. Pimen. et R. Kam) - Көп жылдык поликарп өсүмдүк. Каудекси былтыркы жалбырактардын куураган саптарынын калдыктары менен капталган. Сабагынын саны 1-4төн, тоголок, түп жагынан тартып бутактанган, борбордук чатырчасынан узун. Жалбырактары көбүнчө тамыр моюнчасынан өсөт, кыска саптуу келет. Жалбырактарынын узундугу 7-10 см, эки ирет канаттай тилкелүү, жалпы формасы сызгычтай же ичке уштугуй. Акыркы сегменттери түбүнө чейин 2-3 ланцеттей тилкелүү. Чатырчасынын диаметри 15 см, 4-8 тең эмес нурлуу, узундугу 3,5-8 см. Орооч жалбыракчалары жок. Чатырчасы 7-10 гүлдүү, тең эмес, узундугу 6-10 мм келген гүл саптуу. Ороочторунун жалбыракчаларынын саны 5-6, шынаа сымал, чөптөй. Мөмөсүнүн узундугу 5 мм, жазы, жумуру, кырсыз, имерилген, чел кабык сымал бутактанган түктүү.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Белгисиз.
Жалпы жана өлкөдө таралышы. Алай тоо кыркасы.

Өсүү шарттары
Бадал өсүмдүктөрүнүн арасындагы таштуу-шагылдуу тоо беттери, шагыл таштар.

Саны
Белгисиз. Эки жолку чогултуудан белгилүү түр.

Чектөөчү факторлор
Аныкталган эмес.

Өстүрүү
Өстүрүлгөн эмес.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоо иштери жүргүзүлгөн эмес.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Ареалын жана популяциясынын санын изилдеп, Алай тоо кыркасынын этектеринде башка сейрек түрлөр менен катар коргоого алып, ботаникалык заказник уюштуруу керек.

Статусу
V U . Эндем. Кыргызстанда өскөн субэндем тукумдун эки түрүнүн бири. Сейрек учураган, антропогендик фактордун таасиринен тез эле жок болуп кетүүсү мүмкүн, чакан аймакты ээлеген түр.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Түркстан козополянскиясы

Түркстан козополянскиясы (Korovin) - Көп жылдык, цилиндрдей өзөк тамырдуу, тамыр моюнчасы былтыркы жылкы жалбырактарынын бозомук калдыктары менен жабылган. Сабагы бир, же 2-3 санда, түбүнөн баштап бутактанган, түксүз, көгүш, бийиктиги 40-60 см. Жалбырактары негизинен тамыр моюнчалуу, кыска саптуу, пластинкасынын жалпы көрүнүшү сүйрү, эки ирет канаттай бөлүктүү, биринчи бөлүкчөлөрү сызгычтай, бөлүкчөлөрү айчыктуу, сабак жалбырактары кичине, жалбырак кучактуу. Чатыры 10-18 гүлдүү, чатырчасы 15 гүлдүү, ороочтуу же ороочсуз. Каптал чатырчаларынын гүлдөрү көпчүлүк учурда мөмөлөбөйт. Мөмөсү жумуртка сымал, сегиз кырдуу, бышып-жетилгенде 2 жарым урукка ажырайт, түксүз.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнда гүлдөп, июлда мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстанда Талас суусунун башатындагы Орток, Үчбулак тоолорунда, Алай тоо кыркасында (Акбуура суусунун өзөнү) жана Ички Тянңшанда (Жумгал суусунун Көкөмеренге кушулган куймасына жакын жерде) табылган.

Өсүү шарттары
Сланецтердин кургак калдыктарында, таштуу, майда топурактуу жана конгломераттуу беттерде, туздуу, чополуу жерлерде өсөт.

Саны
Маалымат жок.

Чектөөчү факторлор
Балким бышып-жетилген уруктары жаандын суусу менен жуулуп жагымсыз шарттарга – ысык тоо этектери жана өрөөндөргө түшөт.

Өстүрүү
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин (1978), Казак ССРинин (1981), Кыргыз ССРинин (1985) Кызыл китептерине катталган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Популяциясы кеңири таралган капчыгайларда ботаникалык заказниктерди уюштуруу. Жаңы таралган жерлерди издөө.

Статусу
V U . Кыргызстанда өскөн эндем тукумдун эки түрүнүн бири.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Сабаксыз буплеурум

Сабаксыз буплеурум (Korovin ex Pimenov & Sdobn) - Көп жылдык өсүмдүк. Өзөк тамырлуу. Негизги сабагы жоон, түбүнөн бутактанган, көптөгөн сандагы, ичке, негизги сабагынан узун келген каптал бутактуу. Тамыр моюнчасынан өскөн жалбырактары тескери күрөктөй, чокусу тегерек, ичке, кыска учтуу. Сабактан өскөн жалбырактары тескери айчыктуу, учтугуй; сабактагы жалбырактары майдараак. Чатыры 6-8 нурдуу, 2-4 узундугу бирдей эмес ланцеттүү-сызгычтай же сызгычтай, чөп сымал жалбыракчадан турган ороочтуу; чатырчалары 7-14 гүлдүү, ороочтору 5 ланцеттей учтугуй жалбырактан турат. Желекчелери күңүрт-сары, кыска, теңинен бүгүлүп турат. Мөмөсүнүн узундугу 2,5-3 мм жумурткадай, ланцеттей.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июлң-августта гүлдөп, август-сентябрда мөмөлөйт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Талас (Талас суусунун башкы нугу, Ортокошой суусунун өрөөнү), Кыргыз тоо кыркасынын түштүк беттери, Чуңкур жана Баркөл сууларынын бассейни, Чокор суусунун башкы нугу.

Өсүү шарттары
Аскалардын жаракалары, шагыл таштар.

Саны
Популяциялары өтө аз.

Чектөөчү факторлор
Себептери белгисиз.

Өстүрүү
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоого алынган эмес.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Сан-өлчөмүн тактап, түр өскөн аймактарды корукка алуу.

Статусу
V U . Сейрек кездешкен түр. Кыргызстанда учураган тукумдун алты түрүнүн бири.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Орто бойлуу гиалолена

Орто бойлуу гиалолена (M. Pimenov et Kljuykov) - Монокарптуу көп жылдык өсүмдүк. Тамыры анча жоон эмес, бутактуу, жип сымал. Сабагы жалгыздан, бир нече ирет бутактанган. Тамыр моюнчасынан өскөн жалбырактары ланцеттей, узундугу 4-6 см, ланцеттей акыркы бөлүктөрү менен; сабактын ортосунан өскөндөрү ичкерээк, узун, акыркы бөлүкчөлүү, жогоркулары - учтугуй, ланцеттей жалбырак кучактуу. Чатыры 6-11 нурдуу, ороочтуу, 5-8 ланцеттей, жээги ак, күдүрөкөй жалбыракчадан турат; чатырчасы 11-18-гүлдүү, 7-10 жалбыракчадан турган ороочтуу. Мөмөсү кара-күрөң, жумуру, жумуру-узунча.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июнң-июлда мөмөлөйт. Жалпы жана өлкөдө таралышы. Чаткал, Фергана тоо кыркалары; Нарын дарыясынын бассейни, Бекечал суусунун өрөөнү.

Өсүү шарттары
Гипстелген акиташтуу топурактар.

Саны
Популяциялары бирин-серин кездешет.

Чектөөчү факторлор
Аныкталган эмес.

Өстүрүү
Маалыматтар жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Бешарал коругунун чегинде учурайт.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр өскөн жерлерин корукка алуу.

Статусу
VU. Эндем. Кыргызстанда өскөн үч түрдүн бири.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Майда мөмөлүү дорема

Майда мөмөлүү дорема (Korov) - Бийиктиги 1-1,5 м ге чейин жеткен, өзөк тамырлуу, монокарптуу, жалгыз сабактуу көп жылдык чөп өсүмдүк. Тамыр моюнчасындагы жалбырактарынын жалпы көрүнүшү жазы үч бурчтуктай, узундугу 15-30 см, үч, төрт ирет үчүлүк тилкелүү, жумуртка сымал же созулуңку- ланцеттей. Сабактагы жалбырактары өтө кичине. Чатырчалары кыска, узундугу 3-10 мм келген түксүз саптуу, ороочтору жок же өтө майда 2-3 жалбыракчалуу. Желекчелери сары. Мөмөлүгү түксүз, чөйчөкчө сымал, четине кеңейген мамычалуу. Мөмөсү түксүз, узундугу 4-7 мм, туурасы 3-4 мм, көрүнүшү жумуру же созулуңку, капталынан өтө жапырылган, ичке канат сымал кырдуу.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июнң-июлда мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Чаткал, Фергана жана Алай тоо кыркаларынын Фергана өрөөнүнө караган беттери.

Өсүү шарттары
Ачылган гипстүү жана чополуу жерлер, шагыл-таштуу жана таштуу беттер, конгломераттар, агын суулардын кургак, тик ылдый беттери, шифердей сланецтердеги эмефоиддүү жана ар түрдүү чөптүү, гипсти сүйүүчү өсүмдүктөрдүн жана ксерофит бадалдардын арасында деңиз деңгээлинен 700-1800 м бийиктиктерде өсөт.

Саны
Өтө аз санда, жалгыз түптөн учурайт. Түр жоголуу коркунучунун алдында турат.

Чектөөчү факторлор
Антропогендик таасирлер.

Өстүрүү
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Маалымат жок.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Санын тактап, атайлап өстүрүү зарыл.

Статусу
V U . Сейрек кездешкен эндем түр.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби