Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кызыл капчыгай

Аталышы Кызыл капчыгайы thumb|center|200pxЖалпы маалымат Жайгашкан жери Нарын областы Узундугу 6 км Терең жери 3 км Деңиз денгээлинен бийиктиги 2800 м

Кызыл, Капчыгай — Борбор Теңир-Тоодо. Кайыңды кырка тоосунун түштүк-батыш капталы аркылуу аккан Көйкап суусунун алабында. Узундугу 6 км, таманы кууш (2–3 м), деңиз деңгээлинен 1900–2800 м бийиктикте жатат. Капчыгай башталышында [Кайыңды]] кырка тоосун эки тармакка бөлүп, бирөө түндүк батышка карай 4539 мден 3400 мге чейин жапыздап , байыркы түздүккө өтөт; экинчиси Карарча аталып , түндүктү карай 4381 мден 3608 мге чейин жапыздайт. Төрү кенен (10 км). Андан төмөн таманы кууш, рельефи татаал. Капталдары жалама зоо. Девондун кызыл түстүү акиташ теги , кум, сланец , диабаз, порфирит; ортоңку палеозойдун серпентинит, перидотит ж. б. тектеринен туруп, тектон. жаракалар менен тилмеленген. Капчыгай аркылуу аккан суунун узундугу 12 км. Өсүмдүктөргө жарды. Капчыгай аркылуу Көйкап өрөөнүнө ат менен өтчү эң татаал жол бар. Башка жол жок болгондуктан Көйкап өрөөнүнө барчу адамдар ошол гана жол менен барышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору , ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын капчыгайлары
Категория:Тумар-2011
Чуңкурчак Өрөөнү

Чуңкурчак өрөөнү - Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында. Аламүдүн жана Ала-Арча капчыгайларынын аралыгындагы кооз өрөөн. Узундугу 26 км. Аянты 97 км2. Деңиз деңгээлинен 2200м бийиктикте жайгашкан. Өрөөндү курчаган тоолордун эң бийик жери 4875 м. Төрүндө жалпы аянты 12,8 км2 келген 4 мөңгү бар; эң чоңу Шопоков мөңгүсү. Өрөөндөн Чуң курчак суусу (Аламүдүн куймасы) агып өтөт. Татыркышнан 2–3км түштүк-батыш тарапта (Чуң курчактын куймасында) Көгүчкөн сугат шаркыратмасы бар. Тоо этегиндеги кургак талаадан алып шалбаасына жана нивалдык-гляциалдыкка чейинки ландшафттар таралган. Деңиз деңгээлинен 1800–2300м бийиктиктеги бийик тоолуу шалбаа өсүмдүктөрү чабынды катары пайдаланылат.

Чуңкурчак өрөөнү-чандалаш кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталын да. Чаткалдын оң куймасы Чуңкурчак суусунун өрөөнү. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 1770мден 2350мге чейин. Рельефи адыр-будур, уңкулчуң кулдуу. Өрөөндүн айланасы, дөбөлөр менен курчалган. Алардын арасындагы көптөгөн чуңкурчактардын айрымдарын чакан көлдөр ээлейт. Тоонун түбүндөгү эки кенен чуңкурчак (Бакмал, Жаныш-Көл) соолгон көлдөрдүн орду, алардан ылдый (2170м бийиктикте) Ак-Көл, Сүйрү-Көл, Камышты-Көл, Коголу-Көл, Кечик-Көл, Казандуу-Көл сыяктуу топ көлдөр тизилип жатат. Булардын узундугу 50–60мден 350мге чейин. Жээктеринде түрдүү өсүмдүктөр өсөт: бакдарак (терек, кайың, тал, итмурун жана башка), камыш, жекен, өлөң чөп, өйдөрөөк жерлерде аюучачы, буйрашашыр, чайыр, арча жана башка.

Чуңкурчактын өңгүл-дөңгүлдүү рельефиндеги олоцендегисей смогравитациялык кыймылдар түзгөн. Катуу жер титирөөлөр Чандалаш кырка тоосунда диаметри 2 кмге жеткен Көчкөн жар аска-зоокасын пайда кылган. Андан урган тоо массасы Чаткал өрөөнүн бөгөгөн. Чуңкурчактын ичи алгачкы карбондун акиташ, плиоцен — алгачкы плейстоцендин конгломерат, брекчиялары жана башка тоо тек сыныктары менен толгон. Жайыт рекреациялык жактан да пайдаланылууда. Жайкысын Ак-Көлдүн жээгинде балдарэс алуучу жай ачылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

Категория:Чүй облусу
Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Тумар-2011
Чөгүндү

Чөгүндү — азыркы чөкмө пайда болу зоналарында жаралып, камдаша элек, суу түбүндө топтолгон катуу материалдар (тунма, сапропель). Чөгүндүгө ошондой эле эле шамалдын, мөңгүнүн аракеттеринен, үбөлөнүү процессинен пайда болуп, бирок көп өзгөрүүлөргө дуушарланбаган заттар да кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Геология‎
Ак-Төө мөңгүсү

Актөө мөңгүсү – Кичи-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 6,0 км, аянты 3,5 км2, көлөмү 0,24 км3. Кыргызата суусунун сол куймасы – Чилисайдын алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 4900 м, этеги 3850 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4250 м. Абляция облусунун аянты 1,8 км2. Мөңгү тартылууда. Андан Ак-Төө суусу башталып, Кыргыз-Ата суусунун сол куймасы Чилисайга оң жактан куят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

 Шилтемелер 
 Муз доорунан кийин тектоникалык кыймыл

Категория:Борбордук Азия
Категория:Мөңгүлөр
Категория:Таажы-2012
Бордутоо, Тоо

Бордутоо, Тоо – Тескей Ала-Тоонун түштүк тармагы. Борду, Ээрташ, Караколтөр жана Көөлү сууларынын аралыгында дого сымал түштүктөн түндүк-батышка 25 кмге чейин созулуп жатат. Туурасы 5–6 км. Орточо бийиктиги 4300–4600 м, эң бийик жери 4849 м. 

Кыры мөңгүлөр менен капталган, жалама аска-зоолор бар. Капталдары тик, терең капчыгайлуу. Үстүнкү протерозойдун калыңдыгы 2400– 3000 м келген мраморлуу жана доломиттүү акиташ теги, сланец, кварцит тектеринен турат. Этегиндеги субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа ландшафты 3300 мден жогору субнивалдык талаага жана гляциалдыкнивалдык алкакка өтөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Борколдой тоо кыркасы

thumb|Борколдой кырка тоосу.
Борколдой тоо кыркасы - Борбордук жана Ички Теңир-Тоонун аймагында. Түндүгүнөн Каракол, Чакыр-Корум, Үзөңгү-Кууш-Туюк, Борколдой, түштүгүнөн Чоң Үзөңгү-Кууш, Кичи Үзөңгү-Кууш, Боз-Жалпак сууларынын өрөөндөрү менен чектешет. Көбүргөнтү ашуусунан (3907 м бийиктикте) Боз-Жалпак суусунун башталышына чейин 90 км аралыкта кеңдик багытында созулуп жатат. Бийик чокусу Жагалмай мөңгүсүнүн төрүндө 5170 м, орточо бийиктиги 4500 м, туурасы 34 км. Ашуулары: Борколдой ашуусуу (3640 м), Тепши (4121 м). Кырка тоо үстүнкү силурдун жана астыңкы карбондун акиташ теги, мрамор, метаморфизмделген сланец, мраморлошкон акиташ теги, базальт, порфир, диабаз, карбондун кызыл түстүү тектеринен, кумдук, акиташ теги, метаморфизмделген сланец тектеринен түзүлгөн. 

Алар неоген-антропогенде тектон. жарака боюнча көтөрүлүп, кеңдик багытында созулган антиклиналдык түзүлүшкө ээ болгон. Түзүлүшү асимметриялуу: түндүк капталы кыска, түштүгү узун. Рельефине ярустуулук мүнөздүү. Жогорку ярусу – байыркы түздүктүн калдыгы (4000–5000 м бийиктикте), байыркы жана азыркы мөңгүлөрдүн аракетинен пайда болгон туюк төрлөрдөн туруп, алардын тамандарын азыркы мөңгүлөр ээлейт. Ортоңку ярусу – неоген менен төртүнчүлүк мезгилинин башталышында 2-тектон. кыймылда көтөрүлүп, сырткы күчтөрдүн натыйжасында калыптанган 3 тектир жана аларды бөлүп турган кашаттар. Төмөнкү ярусу төртүнчүлүк мезгилинин ортосунан түзүлө баштаган тектирлерден жана V формасындагы терең, тик капталдуу капчыгайлардан турат. Суулардын жогорку бөлүгүндө мөңгүлөрдүн жылышынан тепши сымал өрөөндөр түзүлгөн. Ландшафты бийиктик зоналуулук закон ченемине ылайык өзгөрөт; чөл жана кургак талаа (2600–2800 м бийиктикте; шыбак, баялыш, чекенде), талаа (2700–4000 м; бетеге, жылгын, сулу, шыбак жана башкалар), субальп шалбаасы (2800– 4000 м; чекилдек, чыйпылдак, тарабаш, боз терескен, кылкандуу көдөө, айгыржыгар жана башкалар), альп шалбаасы (2900–4200 м; ыраң, доңуз сырты жана башкалар), гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо‎
Категория:Тумар-2011
Босогоакташ, тоо

Босогоакташ, тоо – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Карабел, Кулун жана Тар сууларынын алабында кеңдик багытта жатат. Узундугу 20 км, туурасы 6–7 км, Орточо бийиктиги 3300 м, эң бийик жери 3983 м. Кыры аскалуу, туш тарапка тармактанып кетет. Капталдары майда кокту-колоттуу, тик. Этек бөлүгү шагылдуу. Кургак талаа (2400 мге чейин), талаа жана бадал аралаш шалбаалуу талаа (2400–2900 м), субальп жана альп шалбаалуу талаасы (2900–3400 м) жана нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тоолор‎
Категория:Борбордук Азия
Категория:Тумар-2011
Даудтоо, тоо

thumb|Кыргызстандын кооз тоолору
Даудтоо, Тоо – Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы. Каравшин жана Жиптик сууларынын аралыгында кеңдик багытта дого сымал 23 кмдей созулуп жатат. Туурасы 6–8 км. Орточо бийиктиги 3400–3600 м, эң бийик жери 4149 м. Кыры тайпак, аска-зоокалуу, капталдары тик, капчыгай, кокту-колоттуу. Силурдун аягында пайда болгон конгломерат, кумдук, сланец, акиташ тектеринен турат. 

Талаа (1600–1800 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа жана арча токою (1800– 2900 м), субальп жана альп шалбаалуу талаасы (2900–3200 м), талаа (3200–3400 м), корум таштуу жана жылаңач аскалуу нивалдыкгляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Чоң ашуу, ашуу

Чоң ашуу, ашуу, Тескей Ала тоонун чыгыш бөлүгүндөгү ашуу. Түргөн аксуунун куй-масы Көккыянын жана Оттук суусунун сымал өрөөн дөрүнүн төрү ндө жайгашкан. Бийиктиги 3822 м. Аймагындагы чокулардан 380 м төмөн, өрөөндөрд өн 380—500 м көтөрүңкү жатат. Ашуунун түндүк капталынын рельефи татаал, байыркы мөңгү таштардынка лдыктары би р неч е б а скыч-туу, дөбөлүү чуңкурларды түзүп, 3 км жол 14 чукул, татаал бурулуштардан турат. Жер астындагы суулардын таасиринен жолдун айрым бөлүктөрүндө жер көчкүлөр жүрүп турат. Түштүк капталында кээде эшилме шагыл таштар жана жер көчкүлөр жолду бөгөп калат. Ашуунун чарбачылыкта (жайыттарга малды ашырууда жана тоо-кен жумушчуларын тейлөөдө) мааниси зор. Ал аркылуу Ысык-Көл өрөөнүн Сары-жаздын ала бындагы өрөөндөр (Көөлү, Эң илчек, Кайыңды, Үч көл ж . б.) менен байланыштыруучу автожолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Ашуулар‎
Категория:Тумар-2011
Доңузтоо, Тоо

Доңузтоо, Тоо – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Доңузсуу жана Зындансуу сууларынын (Жазынын оң куймалары) аралыгында. түндүк- чыгыштан түштүк-батышка 28 кмге созулат. Туурасы 6 км. Орточо бийиктиги 2100–2200 м, эң бийик жери 2354 м. Кыры тайпак, түштүк- батышты карай жапыздайт. Капталдары жантайыңкы. Бийик түндүкчыгыш бөлүгү юра мезгилинин алевролит, конгломерат, гравелит, аргиллит, жапыз түштүкбатыш бөлүгү бор жана палеоген мезгилдеринин кызыл түстүү конгломерат, кумдук, чопо, мергель тектеринен түзүлгөн. Көмүр кендери бар. Талаа (1500–1600 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа менен шалбаалуу жаңгак токой массивдери басымдуу. Жайыт; токойлуу, чабынды жерлери бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Фергана‎
Категория:Тумар-2011
Кашка-Суу чокусу

thumb|Кашка-Суу чокусу.

Кашка-Суу чокусу — Арпа Ала-Тоосунун эң бийик жери. Тоонун ортоңку бөлүгүндөгү түндүктү көздөй кеткен тармагында жайгашкан. Бийиктиги 4678м. Батыш капталы тик, аскалуу, жылаңач, калган бөлүктөрү мөңгүлүү. Негизинен карбондун акиташ теги, доломит, катмарлуу кремний, сланец, кумдук, бир аз гипстен турат. Ашууга жакын Жаман-Даван суусу башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Чокулар
Категория:Тумар-2011
Аламүдүн мөңгүсү

Аламүдүн мөңгүсү – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы чуңкурчак тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,9 км, аянты 5,4 км2.

Чүй дарыясынын сол куймасы Аламүдүн суусунун төрүнөн (сол тарабынан) орун алган. Токтогул мөңгүсүнүн түндүк-чыгыш тарабында. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээли 4430 м, этеги 3240 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3790 м. Абляция облусунун аянты 3,1 км2. Мөңгүдөн Аламүдүн суусу башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Тумар-2011
Дөдөмөл тоосу

Дөдөмөл тоосу – Молдо тоонун түштүк тармагы. Чамынды жана Кайыңды Нарын сууларынын (Нарындын оң куймалары) аралыгында түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 20 кмге созулуп жатат. Ак-Талаа районун аймагында. Туурасы 5 кмдей. Орточо бийиктиги 1700– 2100 м, эң бийик жери 2767 м (Караларча чокусу). Жону тайпак, Нарын капчыгайына караган түштүк- чыгыш капталы кыска жана тик (60–80°), ал эми түндүк-батыш капталы узун. 

Чамынды өрөөнүнө карай жантайыңкы. Тоонун бийик түндүк-чыгыш бөлүгү карбондун кумдук, сланец, алевролит, конгломерат, кремний, жапыз түштүк-батыш бөлүгү неогендин конгломерат, кумдук, мергель тектеринен түзүлгөн. Кургак талаа жана талаа (1400–1500 мге чейин), шалбаалуу талаа (карагай токою бар) ландшафт алкактары басымдуу. Чабынды, жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Ак-Талаа району
Категория:Тумар-2011
Жаңыконуш (Зор), тоо

Жаңыконуш (Зор), Тоо - Фергана тоо тизмегинин түштүк-чыгыш учунда, Сөөк жана Алайкуу сууларынын аралыгында жайгашкан. түндүк-чыгыштан түштүк-батышка 22 кмге созулат. Туурасы 5–6 км. Орточо бийиктиги 4000–4200 м, эң бийик жери 4566 м (Зор чокусу). 

Кыры аскалуу жана мөңгүлүү, капталдары тик, капчыгайлуу. Негизинен юра мезгилинин конгломерат, гравелит, кумдук, аргиллит тектеринен түзүлгөн. Субальп жана альп доңуз сырттуу шалбаа жана шалбаалуу талаа (2900–3100 м бийиктикке чейин), бийик тоолуу субнивалдык жана гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Тоолор‎
Категория:Фергана
Категория:Тумар-2011
Жетимбел кырка тоосу

Жетимбел кырка тоосу - Ички Теңир-Тоодо. Чоң жана Кичи Нарын сууларынын алаптарын бөлүп, чыгыштан (Арабел суусунун имерилген жеринен) батышты карай (Айкөл ашуусуна чейин) созулуп жаткан мегантиклиналь. Узундугу 102 км, туурасы 12 км. Орточо бийиктиги 4170 м, эң бийик жери 4627 м (Сөөк чокусу). Чыгыш бөлүгү Сөөк деп аталат. Чыгышындагы Арабел жана Жогорку Нарын өрөөндөрүнөн салыштырмалуу бийиктиги 600–1000 м, батышындагы Буркан жана Арчалы өрөөндөрүнүн 1000–1200 м көтөрүңкү. Тоо бир кылка, оркойгон чокулар жок. Капталдары тик жана кыска, тепши сымал өрөөндөр менен терең тилмеленген; өрөөндөрдүн төрлөрүн мөңгү ээлеп, касаба жабык төрлөр менен бүтөт. Байыркы муз каптоонун издери (байыркы түздүктөр, тепши сымал өрөөндөр, мөңгү таштар жана башкалар) көп кездешет. Ашуулары (мөңгүнүн таасиринен пайда болгон): Жетимбел (3993 м бийиктикте), Сөөк (4022 м), Сарытөр (4050 м), Кызылсуу (3975 м).
 
Негизинен жогорку протерозойдун гранит, гранит-диорит, филлит, кварцит, Сөөк тоосу мраморлошкон, доломиттешкен кристаллдык акиташ тегинен, графиттешкен филлит тектеринен түзүлгөн. Аталган тектердин байыркы түзүлүштөрү неоген төртүнчүлүк мегзилдеринде жогору көтөрүлүп, бийик тоолуу рельеф пайда болгон. Тоо мөңгүлүү, алардын жалпы аянты 84,6 км2 (чыгышты карай мөңгүнүн аянты кеңейе баштайт). Тоонун түштүк капталына (3200–3600 м) жарым чөл, кургак талаа (3300–3900 м), альп талаасы (3800–4000 м), 4000 мден жогору гляциалдык-нивалдык; түндүк капталына шалбаалуу талаа (3700–3900 м), субнивалдык (3600–3800 м), 4000 мден жогору гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Кырка тоодогу ашуу аркылуу Ысык-Көл өрөөнүн сырт менен байланыштыруучу авт. жолу өтөт. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Жетим кырка тоосу

Жетим кырка тоосу — Ички Теңир-Тоодо, Чоң Нарын жана Кичи Нарын сууларынын аралыгында жайгашкан. Жаман эчки өрөөнүнүн Кичи Нарын капчыгайына чейин кеңдик багытта созулуп жатат. Узундугу 120 км, туурасы 24 км. Орточо бийиктиги 4280 м, эң бийик жери 4931 м. Ж. к. т. Ортоңку Теңир-Тоого кирүүчү Чоң Нарын антиклинорийинин батыш капталында өзүнчө мегантиклиналды түзөт. Тоонун батышы ордовик-девондун бозомтук жашыл кумдук, катмарлуу сланец, конгломерат; ортоңку бөлүгү протерозойдун кристаллдык акиташ теги, гнейс, кварцит, порфирит, диабаз, туф; чыгышы мраморлуу жана доломиттүү акиташ, графиттүү филлит жана башкалар тектерден түзүлгөн. 

Айрым жерлеринде палеозойдун башталышы менен ортосунда пайда болгон чөкмө тоо тектердин катмарлары, түндүк капталында палеогеннеогендин, өрөөндөрдө төртүнчүлүк мезгилдин борпоң чөкмөлөрү орун алган. Жетим кырка тоосунун аймагында темир (Жетимтоо кени), марганец (Арчалы кени, Жакболот кени), ванадий, молибден, вольфрам жана курулуш материалдарынын кендери бар. Нарын жак күнгөй бети тик, кээде аскалуу, чыгыш бөлүгүндө мөңгүлөр бар (жалпы аянты 120 км2, тоо ээлеген аймактын 11%). Алар негизинен түндүк (тескей) бетте, каптал өрөөндөрүнүн башында, айрымдарынын Узундугу 5–6 км. Ж. к. т-нун ландшафттары ар түрдүү. Терең, кооз капчыгайларда (Жакболот, Атжайлоо, Талдысуу, Молдобашы, Күрмөнтү жана башкалар) карагай, түркүн чөптүү шалбаа өсөт. Карагайлуу чер токой, айрыкча Чоң Нарынга караган бетинде Кеңсаз, Жакболот капчыгайларынын бир кыйла жерин ээлейт. Күнөстүү беттерге бетеге, дүйүм чөптүү шалбаалуу талаа ландшафты мүнөздүү. Тоонун тескей капталдарында өлөң чөптүү, төө куйрук аралаш өскөн субальп шалбаасы, жогору жагында альп шалбаасы, 3800–3900 мден жогору гляциалдык-нивалдык алкак жатат. Жайыт.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Жетисандал, тоо

Жетисандал, Тоо – Чандалаш тоосунун орто бөлүгүндөгү тармагы. Кайың жана Сарыкол (Чаткал суусунун оң куймалары) сууларынын алабында жайгашкан. Чаткал р-нун аймагында. Узундугу 25–27 км, туурасы 4–5 км. Орточо бийиктиги 3300–3600 м, эң бийик жери 3969 м. 

Тоонун түштүк-чыгыш капталы Чаткал өрөөнүн көздөй тик түшүп, кокту-колоттуу. Кыры аскалуу, мөңгүлөрү жок. Карбондун акиташ, конгломерат, доломиттүү акиташ тектеринен турат. Ландшафтына талаа жа шалбаалуу талаа (2500–2600 мге чейин), шалбаа бадалдуу токой (2500–2900 м), субальп, альп шалбаасы жана шалбаа талаа (2900– 3500 м), андан жогору зоокалар мүнөздүү. Жайыт. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Чоң бүлөөлү

Чоң бүлөөлү — Гүлчө суусунун оң куймасы. Узундугу 35 км (Эргештам куймасын кошкондо), алабынын аянты 426 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги. 3150 м, эң бийик жери 4641 м.

Суу Эргеш тоосунун батыш капталынан башталып, кууш капчыгай аркылуу агат да, өрөөнгө чыгып, Кичи Бүлөөлүнүн оң куймасы кошулгандан Чөң Бүлөөлү аталып, Гүлчөгө куят. Кичи Бүлөөлү менен Эргештам сууларын Көкбулак тоосу бөлүп турат. 10 куймасы бар, эң ирилери: Чебайрак, Кайыңды (сол), Шибе (оң) ж. б. Куралуу облусуна кирет. Жылдык орточо чыгымы 5,78 м3/сек, эң көбү июнь-июлда, эң азы февралда байкалат.

Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Сугатка пайдаланылат.

Боюнан Чоң Бүлөөлү кыштагы орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Жоожатты, тоо

Жоожатты, Тоо – Алай кырка тоосунун түндүк тармактарынын бири. Исфайрамсай жана Абшырсай сууларынын аралыгында дого сымал кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 9 км. Орточо бийиктиги 3000–3300 м, эң бийик жери 4048 м. Жону тайпак, түштүк жана батыш капталдары тик жана кыска. түндүк жана чыгыш беттери жантайыңкы. 

Төмөнкү карбондун метаморфизмделген кумдук, сланец, мрамор жана мраморлуу акиташ тектеринен турат. Көмүр кендери бар. Талаа (1900–2100 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа жана шалбаалуу токой (арча, бадал өсүмдүктөрү; 2800–3000 мге чейин), субальп жана альп шалбаасы жана күнгөйүндө бетегелүү талаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Жумгал кырка тоосу

Жумгал кырка тоосу - Ички Теңир-Тоодо, Жумгал өрөөнүнүн түндүк жагында. Кызарттын белинен Көкөмерен капчыгайына чейин чыгыштан батышка карай 100 кмге созулат. Орточо бийиктиги 3830 м, эң бийик жери – 4121 м (Карамойнок чокусу). Тескей Ала-Тоонун (Үкөк, Карагатты, Кызарт тоолору) батыш уландысы. Ж. к. т. өз ара жарыш жана ача сымал таралган бир нече кырка тоодон турат. Чыгыш бөлүгүндө Сандык, Карамойнок тоолору кууш Чыгыш Сөөк өрөөнү менен бөлүнөт. Батыш бөлүгү түндүк-чыгыштан түштүк-батышка созулган үч кырка тоого (Киндик, Жумгал, Ойкайың) ажырайт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал, батыш бөлүгү гранит-диорит интрузиясынан жана жогорку протерозойдун калыңдыгы 500– 3000 м болгон филлит, кварцит тектеринен турат. Ортоңку бөлүгү негизинен төмөнкү палеозойдун гранит, гранит-диоритинен, чыгыш бөлүгү ордовиктин калыңдыгы 1000–4600 мге чейинки кумдук, туф, порфирит, акиташ теги, конгломерат жана башкалар чөкмө тектеринен түзүлгөн. Тоо аралык ойдуңдарда неоген жана төртүнчүлүк мезгилинин чөкмө тектери жатат. Тоо тизмегиндеги нефелиндүү сиенит массивдери менен алюминий кени байланыштуу (к. Сандык кени). Ж. т. к. чыгыштан батышты карай бийиктейт. 

Тоолордун капталдары бирдей эмес: Жумгал, Ойкайың тоолорунун тескей беттери тик жана кыска, күнгөй жагы жазы жана жантайынкы. Киндик, Карамойнок, Сандык тоолорунуку, тескерисинче, капталдары айдөөш. Тоодон Батыш жана Чыгыш Каракол сууларынын куймалары агып түшөт. Карамойнок, Ойкайың тоолорунда майда мөңгүлөр бар (жалпы аянты 7,3 км2). Климаттык шарты бийиктикке карай өзгөрөт; жалпысынан континенттик; абанын Орточо темп-расы январда –11,9°С, июлда 12,5°С; жылдык жаан-чачыны 300–400 мм. Тоонун ландшафты бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт. Тоо этектеринде айрыкча күнгөй беттеринде 2200–2300 мге чейин талаа (бетеге, шыбак); 2200–2800 мде шалбаалуу талаа (бетеге дүйүм чөптөр), бир аз жерин токой; 2800–3300 мде альп шалбаасы, шалбаалуу талаа; 3300 мден жогору шагыл таштуу, аска-зоокалуу субнивалдык нивалдык-гляциалдык зона жатат. Жайыт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Гүлчө, өрөөн

Гүлчө, өрөөн — Алай кырка тоосунун чыгышындагы бийик тоо өрөөнү. Аянты 2010 км2. Талдык ашуусунан Бозкарга кыштагына чейин 95 кмге созулат. Туурасы 40 км. Басымдуу бийиктиги 1900–3000 м; эң жапыз жери Гүлчө кыштагында 1526 м. Г. ө. тектоникалык. кыймылдан пайда болгон.

Бийик тоолуу бөлүгү палеозойдун кумдук, акиташ теги, сланец, ал эми өрөөндүү жерлери палеоген-неогендинкум, чопо, конгломерат ж. б. шиленди тектеринен түзүлгөн. Негизги орографиялык элементтерине Алай кырка тоосунун тармактары (Акбашат, Кара кокту, Аютапан, Кыземчек, Карасаң, Сарала зоо, Кумшоро ж. б.) кирет. Терең жана кууш капчыгайлар, кокту-колот, кургак сайлар көп. Тоолуу бөлүгүндө тик жана урчуктуу монолит аскалар, зоокалар, кемерлер, шагылдуу беттер, өрөөндөрдө аллювий чөкмөлөрү басымдуу. Ири үңкүрлөр арбын . Эң чоңунун узундугу 28 м, бийиктиги 8–12 м, кире беришинин туурасы 35 м. Климаты континенттик. Июлдун орточо температурасы 18,6°С, январдыкы —7,6 °С. Негизги суусу — Гүлчө; ири куймалары: Терек, Бүлөөлү, Жошолу (оң), Каракол, Мурдаш]] ж. б. Таттуубулак, Жылуусуу булактары бар. Күрөң топурак мүнөздүү. Өндүрлөрдө талаа өсүмдүктөрү, тоо беттеринде арчалуу токой өсөт. Жогорку бөлүгүн суб альп жана альп шалбаа алкактары ээлейт. Өрөөн малга жайлуу. Туристтик жайларды курууга ыңгайлуу. Өрөөн аркылуу Ош — Хорог авто жолу өтөт.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.:2004. ISBN

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Ош облусу
Категория:Өрөөндөр
Категория:Тумар-2011