Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ички планеталар

thumb|Ички планеталар: Меркурий, Чолпон, Жер, Марс.
Ички планеталар (interior planets) – Жер тобундагы планеталардын Күнгө жакын турган 4 чоң планетасы: Меркурий, Чолпон, Жер, Марс. Меркурий менен Чолпондун орбиталары жер орбитасынан кичине, алар кечинде же эртең менен ар дайым Күндүн жанынан гана көрүнөт. Булар бир катар физикалык касиеттери боюнча бири бирине окшош келет. Ички планеталардын ичинен Чолпон менен Жердин массалары бирдей. Меркурий менен Марстын массалары Жер массасына жакын. Меркурий менен Чолпондун табигый жандоочулары жок. Марстын жандоочулары Фобос жана Деймос. Меркурийдин бети өтө ысык, ошондуктан анда атмосфера жок. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Күн системасынын планеталары‎
Кайыңды (Кемин району)

Кайыңды, Кемин району – Чүй облусунун Кемин районундагы кыштак. Көк-Ойрок айыл округунун борбору. Чоң Кемин өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 1300 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору жанатемир жол бекети Кемин шаарчасынан 60 км чыгыш тарапта.
Кыштак 1930-ж. негизделген. Калкы негизинен картөшкө өстүрүшөт жана мал багышат. Орто мектеп, китепкана бар. Кыштакта белгилүү акын Ысак Шайбек уулу, кыргыз эл акыны А. Токомбаев, Кыргыз Республикасынын Уулуттук Илимдер Академиясынын академиктери М. Иманалиев, С. Б. Данияров туулган жана залкар комузчу Муратаалы жашаган.
 Калкы 
 жылы 2009Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Чуйская область 2014 2015 адам 1414 1509 1728
 Белгилүү инсандары 
 Иманалиев Мурзабек (1931—2017) — математик, Кыргыз ССР ИАнын академиги (1977).
 Аалы Токомбаев (1904—1988) — Кыргызстандын эл акыны (1945), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1954), Социалисттик Эмгектин Баатыры(1974).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Кемин району 
Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Категория:Көк-Ойрок айыл аймагы
Кайың-Талаа

Кайың-Талаа — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы айыл. Кызыл-Жар айыл аймагына кирет. 

Алайкуу өрөөнүндөгү Көгарт суусунун сол өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 2120 м бийикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Кара-Кулжа айылынан 107 км түштүк-чыгыш тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 195 км. Калкы 1267 (2009); негизинен мал менен алектенет. 

Орто мектеп, китепкана, медпункт бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода түйүндөрү иштейт. Чек арачы А. Сидровго эстелик тургузулган. 
 Калкы 
Калкы ― 1364 киши (2009-жылы).
 Булактар 

“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Категория:Кара-Кулжа району
Категория:Кызыл-Жар айыл аймагы
Категория:Кызыл-Жар айыл аймагы
Кайырма-Арык

Кайырма-Арык — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ак-Суу районундагы айыл. Кереге-Таш айыл округу составына кирет.

Ысык-Көл өрөөнүнүн чыгышында, Тескей Ала-Тоонун этегинде, Ак-Суу жана БозУчук сууларынын аралыгында, деңиз деңгээлинен 1840 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Теплоключенка (Ак-Суу) кыштагынан 12 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 249 км. Калкы 1193 (2009); негизинен мал менен алектенет. Орто мектеп, китепкана, медпункт бар“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5. 

 Калкы 
Калкы — 1 348 киши. 

 Булактар 

Категория:Кыргызстан
Категория:Кереге-Таш айыл аймагы
Категория:Айылдар
Какеев Аскар Чукутаевич

Какеев Аскар Чукутаевич - (1935-жылы 10-декабрда төрөлгөн, Чүй облусу, Чүй району, Кегети айылы - 2021-жылы 25-апрелде Бишкекте каза болгон) – коомдук жана мамлекеттик ишмер, философия илимдеринин доктору (1991), профессор (1993). Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын академиги (1993), КРеспубликасынын илимге эмгектин сиңирген ишмери (1995). Кыргыз Республикасынын илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2002). Ал 1958-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин биология факультетин бүтүргөн.

 Кыскача өмүр тажымакалы 
1958–60-жылы Кыргызстандын ички иштер министрлигинин архив фондусунда микрофото көчүрмө лабораториясында улук илимий кызматкер болуп иштеген. 
1960–63-жылы Кыргызстан ИАнын Философия жана укук институтда аспиранты, 1963-жылдан ошол эле институнда улук илимдер кызматкер. 
1968-жылдан Кыргыз мамлекеттин айыл чарба институнда философия кафедрасынын башчысы. 1980-жылдан ушул эле институтта партия комитетинин катчысы. 
1984–88-жылы Кыргызстан Компартия БКнын илим жана окуу жайлар бөлүмүнүн башчысына басар. 
1989-жылдан Кыргызстан ИАнын Философия жана укук институнун (1992-жылдан Философия институ) директору. 
1992-жылдан декабрынан Кыргыз Республиканын президенттик аппаратынын жетекчиси – мамлекеттик катчы. 
1993-жылдан Кыргыз Республиканын элге билим берүү министри. 
2000-2005-жж. Жусуп Баласагын атындагу КУУнун ректору, Кыргыз Республиканын Президентинин кеңешчиси болгон.
2005-жылдан Б.Ельцин атындагы Кыргыз Орус славян университетинде кафедра башчысы болгон.
Ал 2021-жылы 25-апрелде Бишкекте каза болгон. Бишкектеги "Ала-Арча" көрүстөнүндө жерге берилген. 

 Чыгармачылыгы 
Ал кыргыз философиясы, кыргыз коому жана саясаты жаатында 100дөн ашуун илимий эмгектин (анын ичинде 4 монография, 5 окуу китеп) автору.

 Сыйлыктары. Наамдары 
 «Ардак Белгиси», 
 3-даражадагы Манас ордендери менен сыйланган.

 Эмгектери 
 Кыргызсгандын коомдук ойлоосунун тарыхын изилдөөнүн жаңы багыггары. Б., 1991; 
 Азыркы Кыргызстан: ачык коомго карай. Дж. Соростун философиясы жөнүндө. Б., 1994; 
 Кыргызстандагы философиялык ойлор. Б., 1995; 
 Ордо оюну Кыргыз мамлекетинин модели, үлгүсү, тоолор философиясы. Б., 2001.
 Какеев А.Ч. Улуттук ордо оюну – байыркы кыргыз мамлекетинин үлгүсү // Материалы конференции “Современное состояние и перспективы развития национальной физической культуры” (15-16 октября 2005 г.). – Б., 2005. – Б. 116-120.

 Интернеттеги шилтемелер 
 https://kutbilim.kg/ru/news/inner/nekrolog-askar-kakeev-2/
 
 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Философтор
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргызстан
Категория:Чүй облусу
Категория:КУУ
Категория:Саясат таануу
Категория:Инсандар
Категория:1935-жыл
Категория:2021-жыл
Калахари

thumb|Калахари.
thumb|Калахари.
Калахари (жергиликтүү тилде карри-карри азап-тозок) – Түштүк Африканын борбордук бөлүгүндөгү табигый аймак; негизинен Ботсвананын, ошондой эле Ангола, Замбия, Намибия, Зимбабве жана ТАРдын аймактарында. Геоморфологиялык жактан алап тибиндеги зор ойдуң, аянты 2,5 млн км2. Чыгышынан Дракондун этек тоолору менен чектешип, батышында тепкичтүү Намибия платосуна акырындап өтөт. Түндүк чек арасы шарттуу түрдө Конго жана Замбези дарыясынын суу бөлгүчү болгон плато, түштүгү Оранж дарыясынын өрөөнү аркылуу өтөт. Кээде «Калахари» деп ойдуңдун эң кургакчыл болгон борбордукжана түштүк бөлүктөрү (аянты 0,9 млн км2) гана айтылат. Бийик түздүктөрү (бийиктиги 900-1000 м) плейстоцендин кургакчыл мезгилинде пайда болгон кызгылт жана агыш кумдуу дюналар (кум дөбөлөр; бийиктиги түштүгү менен түштүк-батышында 100 мге жетет) менен капталган. Бардык жеринде таманы жайык чакан оёңчолор, борбордукжана түштүк бөлүктөрүндө шортоң жерлер кеңири таралган. Басымдуу бөлүгүнүн климаты тропиктик континенттик, Замбезиден түндүктө субэкватордук. Январдын орточо темпрасы 24-27°С (түштүк-батышында 30°С), июлдуку 12-18°С (түштүк четинде 9°С). Жылдык жаан-чачыны түштүгүндө 150 ммден түндүгүндө 800 ммге чейин. Аймагынын басымдуу бөлүгү (Замбези жана Оранж дарыясы агып өткөн түндүк жана түштүк Чет жакаларынан башкасы) ички агымдар алаптарына кирет; мындагы туруктуу аккан жалгыз дарыясы Окаванго. Замбези дарыясынан түндүктө феррозём топурагында саванна сымал миомбо суйдаң токою, родезия тикасынан турган сейрек токой таралган. Борбордук бөлүгүндө кумдуу кызыл топурактарда чөлдөшкөн саванна, түштүк-батышында кумдуу жарым чөл басымдуу. Калахаринин аймагынын басымдуу бөлүгү жайыт, айрым жерлеринде кен (анын ичиндеалмаз ж. б.) казылып алынат. Калахаринин аянтынын 1/5 бөлүгүнүн табияты коргоого алынган; белгилүү улуттук парктары: Галагади (Ботсвана, ТАР), Сентрал-Калахари жана Макгадикгади (Ботсвана), Этоша (Намибия). 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Африка‎ 
Категория:Чөлдөр‎
Калгари

thumb|Калгари.
Калгари – Канаданын түштүк-батышындагы шаар. Альберта провинциясында. Аскалуу тоолордун этегинде, Боу дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 1,1 млн (2008, шаар айланасы менен 1,2 млн); калкынын саны боюнча өлкөдөгү 4-шаар (Торонто, Монреал жана Ванкуверден кийинки). Эл аралык аэропорту бар. Калкынын 15%и Чыгыш жана Түштүк-Чыгыш Азиядан келгендер (анын 1/2 кытайлар). Калгари аркылуу трансканада темир жол жана автомобиль магистралы өтөт. 1875-ж. негизделе баштаган. 1884-жылдан шаар. Нефть ажыратуу, химиялык, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Университет (анын алдында Түндүк Америка Арктика ИИИ, технологиялык институт), коллеждер жана жогорку мектептер, музейлер (анын ичинде Гленбоу; Канададагы эң ири, сүрөт галереясы, китепкана жана архив), планетарий, Кытай маданий борбору бар. Жыл сайын эл аралык кинофестивалдар өткөрүлөт. Зоопарк уюштурулган. Кышкы спорттун дүйнөдөгү эң ири борбору. 1988-ж. 15-кышкы Олимпия оюндары, бейсболдун дүйнөлүк чемпионаттары (1992, 1996, 2005), музда көркөм тебүү (1972, 2006), коньки спорту боюнча (1990, 1992, 2006) мелдештер өткөрүлгөн. Шаарда нефть-газ компанияларынын көптөгөн кеңселери жана штаб квартиралары, Калгариден түндүк-чыгышта Королдук палеонтология (динозаврлардын дүйнөдөгү эң ири) музейи жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Канада
Категория:Шаарлар
Кале

thumb|Кале.
Кале – Франциянын түндүгүндөгү шаар. Паде-Кале департаментинде. Калкы 72,9 миң (2008; шаар айланасы менен 100 миң). Па-Де-Кале кысыгынын жээгинде, Дувр (Британия) портунун тушунда жайгашкан. Порт (жылына 41,5 млн т жүк ташылат). Тез ылдамдыктагы темир жол аркылуу Париж, Лондон жана Брюссель шаары менен байланышат.

Шаар 8-кылымдан белгилүү. Шаардагы эмгекке жарамдуу калктын 68% и тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Анын башкы секторлору: транспорт жана логистика. Текстиль, тигүү (анын ичиндетор токуу, аялдардын тигилүү көйнөгү ж. б.), электр-техникалык (анын ичиндесуу астында иштөөчү телекоммуникация жана электр кабелдери), химиялык, тамакаш өнөр-жай ишканалары иштейт. Мэриянын коңгуроолуу имараты же «беффруа» (20-кылымдын башы) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Кароол мунарасы (13-кылым), Нотр-Дам чиркөөсү (13-15-кылым), 17-кылымдын фортификация курулуштары сакталган. Университет, музейлер бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Франция
Категория:Шаарлар‎
Мауро Джулиани

thumb|Мауро Джулиани
Мауро Джузеппе Серджио Панталео Джулиани (27 Июль 1781 – 8 Май 1829) италиялык гитарист, виолончелист, ырчы жана композитор. 19 кылымдын башындагы, эң мыкты гитарист катары да таанымал.

Категория:Инсандар:Италия
Кашык

thumb|200px|Күмүш кашык
Кашык — тамак-аш ичүүдө колдонулуучу ашкана буюму. Көлөмүнө жараша: аш кашык, чай кашык, жасалган затына жараша: калай кашык, жыгач (сыр) кашык, күмүш кашык, алтын кашык деп аталат. Мурда кырмачылар тал, терек, арча, кайың, жаңгак жана башка жыгачтан бычак жана ийди менен кыруу аркылуу кашык жасашса, учурда жыгачтан, ар түрдүү металлдан өндүрүштө даярдалат. 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Категория:Ашкана буюмдары
Айхах

Айхах (Немисче айтылышы: [ˈaɪçax] (alt=|13x13px listen)) - Германиядагы шаар, Германия жерлериндеги Баварияда, Аусбургдун түндүк-чыгышында жайгашкан. Айхах - Айхах-Фридберг районунун борбору. Айнхах муниципалитетинде 20 000 жакын киши жашайт. Мюнхен менен Штутгарт шаарларын байланыштырып турган A8 автожолуна жакын жайгашкан. Ал жерде Паараталган дарыя бар. Бавариянын аялдар үчүн түрмөсү Айнхахта 1909-жылы негизделген.

 Тарыхы 
Айхахтын дээрлик 1000 жылдык тарыхы бар.

1997-ж. шаар статусу ыйгарылшынын 650 жылдыгы майрамдалган.

 Боордош шаарлар 
Айнхах бул шаарлар менен боордошкон:
 Брикслег, Австрия
 Шифферштадт, Рейнланд-Пфальц, Германия
 Гөдөлө, Мажарстан

 Эскертмелер 

 Сырткы шилтемелер 
 www.aichach.de — ырасмий сайты
Бул Айнхах-Фидеберг жергеси тууралуу stub. Сиз макаланы кеңейтип, Уикипедияга жардам бере аласыз. v
 t
 e
Рэгби

Рэгби (перс: رگبي‎, ошондой эле Romanized as Ragbī and Regbī)GEOnet Names Server, at this link, by opening the Advanced Search box, entering "-3081021" in the "Unique Feature Id" form, and clicking on "Search Database". Ирандын Күжестан регионундагы, Андика каунтисинин Борбордук районун Шалал жана Даште-Гол аймагында жайгашкан. 2006-жылкы эл каттоодо калктын саны 21 киши, 6 үй-бүлөө болгон.

 Эскертмелер
Жаз

thumb|Жапония‎
Жаз — кыш менен жайдын аралыгындагы жыл мезгили. Жердин Түндүк жарым шарында жазгы күн-түн теңелүү мезгилинен (29- же 21-марттан) жайкы күн токтолууга (21–22-июнга) чейинки, Түштүк жарым шарда ай 23-сентябрдан 22-декабрга чейинки убакыт. Адатта Түндүк жарым шарда жаз мезгили март, апрель, май, ал эми түштүктө сентябрь, октябрь, ноябрь айларын камтыйт. Айрыкча жаз мезгили мелүүн алкактарда (абанын температурасынын көтөрүлүшү, кар катмарынын жана агын суулардагы муздун эриши, өсүмдүктөр менен жаныбарлар дүйнөсүнүн тиричилигиндеги өзгөрүүлөр жана башка) ачык байкалат. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, . ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Жыл мезгилдери
Категория:Метеорология
Категория:Климат
Жай

thumb|Жай (Франция‎, Монокультура)
Жай — жаз менен күздүн аралыгындагы абанын температурасы эң жогору болуп турган жыл мезгили; климаттык сезон. Түндүк жарым шарда жайкы күн токтолуудан (21–22-июндан) же жайкы чилдеден күзгү күн-түн теңелүүгө (23-сентябрга) чейинки мезгили. Түндүк жарым шарда – июнь, июль, август, Түштүк жарым шарда – декабрь, январь, февраль айлары жай мезгили болот. Жай мезгилинин узактыгы климаттык жана фенологиялык сезон катары төмөнкү кеңдиктерден жогорку кеңдиктерди карай кыскарат. Экватордук алкакта жыл бою жай өкүм сүрөт. Субтропикте 5 ай, мелүүн алкакта 3 ай, уюлдук кеңдиктерде 1–2 айдан ашпайт. Кыргызстан аймагында жайында күн ысып, үшүк жүрбөйт, өсүмдүк вегетациясы токтобойт; кургакчылык да болот. Кыргызстанда бул түшүнүккө байланыштуу Жай-Терек (Базар-Коргон районундагы жердин аты) топоними бар. Кыргыздар жай мезгилин табыстан, жайдын толгон кезин ак жай деп да атайт. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Жыл мезгилдери
Категория:Метеорология
Категория:Климат
Жайпур

thumb|300px|Жайпур.
Жайпур – Индиянын Түндүк-батышындагы шаар. Ражастхан штатынын администрациялык борбору. Аравалли тоосунун этегинде, деңиз деңгээлинен 431 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 3,1 млн (2011). Эл аралык аэропорту бар. Ири жол тоому. Жеңил (кебез кездеме), химиялык, цемент, айнек-карапа, электр-техникалык өнөр жай ишканалары иштейт. Университет бар. Кустардык кол өнөрчүлүк (зер буюмдар, пилдин сөөгүн жана ташты чегелөө) өнүккөн. 1728-жылы негизделген. Сарай комплекси (бакчасы, бассейни жана Чандра-Махал ак сарайы менен), Жантар-Мантар обсерваториясы, Хава-Махал ак сарайы («Шамалдар сарайы», 18-кылымдын 2-жарымы; анын фасадында 953 терезе бар) сакталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Шаарлар
Категория:Индия
Жалпы чыгарылыш

Жалпы чыгарылыш ― каралуучу теңдеменин (теңдемелер системасынын) жекече чыгарылышын алуучу теңдеменин эркин параметрлери. 1) дифференциал теңдеменин жалпы чыгарылышы n тартиптеги y’!=f(x, у, y1,...,yn–1) түрүндөгү дифференциал теңдеменин n турактуу С1, С2,..., Си чоңдуктарын камтыган у=Дх, С1, С2, ..., Си) функциясы. С1, С2, ... Си турактуу чоңдуктарга маани берилип, теңдеменин айрым чыгарылышы алынат; 2) аныкталбаган теңдеменин жалпы чыгарылышында бүтүн же рационалдуу чыгарылышы изделүүчү бир нече өзгөрмөлүү теңдеме каралат. Бүтүн сандуу параметрге көз каранды мындай теңдемелер жалпы чыгарылышка ээ болот. Мисалы, х2+у2 =z2 теңдемесинин жалпы чыгарылышы x2=m2-n2, у=2ип, z2=m2-n2, мында m, n бүтүн сандар; 3) тригонометриялык теңдеменин жалпы чыгарылышы анын бардык чыгарлыштарынын көптүгү. Мисалы, sinx=a теңдемесинин жалпы чыгарылышы x=аrcsin (|а|<1) же x =(–1)narcsina+nn, n=0; ±1; ±2; ...
Категория:Алгебра
 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Жаңы-Жер

thumb|Жаңы-Жер.
Жаңы-Жер (аралдар тобу) – Түндүк Муз океанындагы архипелаг (аралдар тобу). Баренц жана Кара (Карск) деңиздеринин аралыгында. Аянты 83 миң км2. Маточкин Шар жана көптөгөн майда аралдар менен бөлүнгөн эки ири Түндүк (48,9 миң км2) жана Түштүк (33,3 миң км2) аралынан турат. Бийиктиги 1547 мге чейин (Түндүк аралында). Аймагынын 1/4ге жакын бөлүгүн муз каптап жатат, анын көбү Түндүк аралында. Көп бөлүгү арктикалык чөл зонасына, Түштүк аралынын бир аз бөлүгү арктикалык тундра зонасына кирет. Ак түлкү, деңиз айбанаттары (түлөн, суу арстаны) промысели бар. Куш «базары». Уюлдук станциялар (Кичи Кармакула, Орус Гаваны, Үмүт тумшугу жана башка) жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:аралдар
Категория:Орусия‎
Категория:Арктика‎
Жапайы тоок

thumb|Жапайы тоок (эркек).
thumb| Gallus gallus
Жапайы тоок, банкив тоогу (L. 1758) – кыргоолдор тукумундагы канаттуу; жапайы тооктордун 4 түрүнүн бири. Дене узундугу эркегиники 75 смге, салмагы 1,5 кгга жетет; ургаачысы кичирээк. Корозунун канаты, башы, көкүрөгү жана төшү жалтырак саргыч, куйругу кочкул жашыл түстө. Башында калың терилүү кызыл таажысы жана «сөйкөсү», бутунда текөөрү болот. Ургаачысынын жүнү жөнөкөй боз-күрөң түстө. Түштүк-Чыгыш Азияда жана Индияда, Кытайдын түштүгүндө, Суматра, Ява, Бали аралында кеңири таралган. Бир нече түрү бар. Токойдо, калың бадал арасында, түздүктө же тоо капталында, кээде 2000 м бийиктикке чейинки тоодо жолугат. Жакшы чуркайт, түз багытка уча алат; жапыз бакка конуп түнөйт. Түрдүү урук, мөмө, өсүмдүк бүчүрү, курт-кумурскалар менен азыктанат. Бир корозу бир нече мекиян менен топтошуп жашайт. Уясын жерге чөп-чар төшөп салып, 5–6 жумуртка тууп, 18–20 күн ургаачысы басып чыгарат. Корозу жөжөлөрүнө кам көрөт. Жапайы тоок Индияда бакмалаштырылып, Европага алып келинип, тооктордун көп пародалары алынган. 

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Канаттуулар‎
Жарым тегиздик

Жарым тегиздик – тегиздиктеги кандайдыр бир түз сызыктын бир тарабында жайгашкан чекиттердин көптүгү. Жарым тегиздиктин чекиттеринин координаталары Ах+Ву+С>0 барабарсыздыгын канааттандырат, мында А, В, С турактуу чоңдуктар жана А жана В бир убакта нөлгө барабар эмес. Эгерде Ах+Ву+С=О түз сызыгы (жарым тегиздиктин чеги) жарым тегиздикке таандык болсо, анда жарым тегиздик туюк деп аталат. Комплекстик z=x+iy тегиздигинде жогорку y=lm z>0, төмөнкү y=lmz0 жана башка жарым тегиздикери каралат. 
Категория:Физика
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Жердин жарым шарлары

right|thumb|200x200px|Түндүк жарым шар сары түс менен белгиленген
right|thumb|200x200px|Түштүк жарым шар сары түс менен белгиленген
right|thumb|200x200px|Батыш жарым шар сары түс менен белгиленген
right|thumb|200x200px|Чыгыш жарым шар сары түс менен белгиленген
right|thumb|150x150px|Түштүк жарым шардын Түштүк уюлдан көрүнүшү
Жердин жарым шарлары — Жер шарынын сфералык бетинин кандайдыр бир белгилер боюнча ажыратылган эки бөлүгү. Экватор аркылуу Түндүк жана Түштүк, меридиан (160° чыгыш жана 20° батыш узундугу) боюнча Батыш жана Чыгыш жарым шарга бөлүнөт. Океан же кургактыкты ээлеши боюнча Океандык жарым шарга (ортосу Жаңы Зеландиянын түндүк-чыгыш тарабы болуп эсептелет) жана Материктик жарым шар (ортосу Франциянын түндүк-батышы) ажыратылат. Кыргызстан Түндүк Жарым шарда 39°15' менен 43°16' Түндүк кеңдиктердин, 69°15' менен 80°18' чыгыш узундуктардын аралыктарында жайгашкан. 

 Жердин жарым шарлары 
 Түндүк жарым шар 

Түндүк жарым шар – экватордун түндүгүндө жайгашкан 60,7% суудан жана 39,3% кургактыктан турган Жердин бөлүгү.

 Түштүк жарым шар 

Түштүк жарым шар – экватордун түштүгүндө жайгашкан 81% суудан жана 19% кургактыктан турган Жердин бөлүгү.

 Батыш жарым шар 

Батыш жарым шар — Гринвич меридианынын батышында жана 180-меридиандын чыгышында жайгашкан Жердин жарым шары.

 Чыгыш жарым шар 

Чыгыш жарым шар — Гринвич меридианынын чыгышында жана 180-меридиандын батышында жайгашкан Жердин жарым шары.

 Материктик (кургактык) жарым шар 

Материктик жарым шар же кургактык жарым шар — аянтынын эң көп бөлүгүн материктер (кургактыктар) ээлеген жердин жарым шары.

 Океандык (суу) жарым шар 

Океандык жарым шар же суу жарым шар — аянтынын эң көп бөлүгүн океандар (суу) түзгөн жердин жарым шары.

 Жердин жарым шарлары картада 

 Климат 
+Кеңдиктер боюнча температуранын орточо жылдык көрсөткүчүБУУнун бүткүл дүйнөлүк метеорологиялык уюмуКеңдик Температура °CБашка жарым шар менен болгон айырмасыКеңдик Температура °CБашка жарым шар менен болгон айырмасыТүндүк жарым шарБагров М. В., Боков В. О., Черваньов І. Г. Землезнавство. — К.: Либідь, 2000. ISBN 966-06-0057-7Түштүк жарым шар90° - 80° -18,529,00° - 10°24,6 -2,380° - 70° -12,48,810° - 20°23,0 -3,770° - 60° -2,57,920° - 30°19,2 -4,960° - 50°2,9 -1,930° - 40°15,8 -1,950° - 40°9,5 -1,140° - 50°10,61,140° - 30°17,71,950° - 60°4,81,930° - 20°24,14,960° - 70° -9,4 -7,920° - 10°27,73,770° - 80° -21,2 -8,810° - 0°27,92,380° - 90° -47,5 -29,0

 Кызыктуу факт 

 — дүйнөдөгү бардык жарым шарларда жайгашкан жалгыз мамлекет.
 Дагы караңыз 
Түндүк жарым шар
Түштүк жарым шар
Батыш жарым шар
Чыгыш жарым шар
Океандык жарым шар
Материктик жарым шар
 Булактар 

 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:География
Категория:Жердин жарым шарлары
Жер-Үй мөңгүсү

Жер-Үй мөңгүсү – Тескей Ала-Тоонун Түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Ак-Сай суусунун алабынан орун алган. узундугу 7,3 км, аянты 8,7 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4640 м, этеги 3430 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3970 м. Абляциясынын аянты 3,7 км2. Мөңгүдөн Жер-Үй суусу (Тоң районундагы Ак-Сай суусунун негизги курамы) башталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎