Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тувалу доллары

Тувалу доллары — Тувалуда колдонуулучу акча бирдиктеринин бири болуп саналат, анын расмий эмес валюта коду TVD. Курсу австралия долларына барабарТувалу валютасы..

 Тарыхы 
1966-1976 жж. аралыгында аралдарда австралия доллары гана жүгүртүдө болгон. 1976-жылы Тувалу доллары чыгарылган жана азыркы учурга чейин бул валюта монета түрүндө гана чыгарылып келет. Банкнотта катары австралия доллары колдонулатAustralia's Banknotes.. Өлкөдө борбордук банк жок.

 Монеталар 
left|250x250px
1976-жылы 1, 2, 5, 10, 20, 50 цент жана 1 доллар номиналдагы монеталар жүгүртүүгө киргизилген.

1 жана 2 центтик коло монеталар жана 5, 10 жана 20 центтик жез-никель монеталары австралия долларынын монеталары менен бирдей өлчөмдө жана курамда болгон. 50 центтик тегерек жез-никель монетасы он эки бурчтуу австралиялык монетадан айырмаланган. Тогуз бурчтуу 1 долларлык жез-никель монетасы мындай австралиялык монетадан 8 жыл мурда чыккан. 1 жана 2 центтик монеталар жүгүртүүдөн чыгарылган.

Тувалунун бардык монераларsyда Елизавета II чагылдырылган. Кээ бир саясатчылар Тувалу монархиясын жоюу жана келечектеги бардык монеталарда Елизавета II сүрөттөрүн алып салуу чакырыктарын жасаган. Бирок көпчүлүк добуш менен бул идеядан баш тартуу чечими кабыл алынганTuvaluan dollar coin..
Тувалу монеталарыСүрөтНоминалТехникалык параметрлериСүрөттөөмөсүЧыгарылган жылдарыАлдыңкы бети
(аверс)Арткы бети
(реверс)Диаметр
(мм)Калыңдыгы
(мм)Салмагы
(г)МатериалКыры
(гурт)Алдыңкы бети
(аверс)Арткы бети
(реверс)link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tuvalu_$0,01_(A).jpg|center|frameless1 цент18 ммколоЕлизавета IIЛямбис1976-1994link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tuvalu_$0,02_(A).jpg|center|frameless2 цент21 ммколоЕлизавета IIСкат1976-1994link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tuvalu_$0,05_(A).jpg|center|frameless5 цент19 ммжез-никель эритмелериЕлизавета IIЖолборс акуласы1976-1994link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tuvalu_$0,10_(A).jpg|center|frameless10 цент24 ммжез-никель эритмелериЕлизавета IIКызыл көздүү краб1976-1994link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tuvalu_$0,20_(A).jpg|center|frameless20 цент29 ммжез-никель эритмелериЕлизавета IIУчуучу балык1976-1994link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tuvalu_$0,50_(A).jpg|center|frameless50 цент32 ммжез-никель эритмелериЕлизавета IIОсьминог1976-1994link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tuvalu_$1,00_(A).jpg|center|frameless1 доллар30–35 ммжез-никель эритмелериЕлизавета IIДеңиз ташбакасы1976-1994

Алмаштыруу курсунун режими

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
 Тувалу доллары.

Категория:Океания валюталары
Готтентоттор

Готтентоттор (кой-коин) — Түштүк Африкадагы этникалык коомчулук. Намибияда (40 миң адам, 1967ж.), ошондой эле Түштүк-Африка Республикасынын түндүгүндө (1 миң адам) жашайт. 
Антропологиялык жактан бушмендерге жакын.
Готтентот тилдеринде сүйлөшөт. Африкаанс жана англис тилдери да кеңири таралган.
Ишенгендердин көбү протестанттар.
Готтентоттор Түштүк Африканын батыш бөлүгүн байыртадан бери мекендешкен.
Бушмендерден айырмаланып, готтентоттор көчмөн малчылык менен алектенишкен. Экинчи миң жылдыкта түндүктөн келген бантулар готентотторду түштүккө (чөлдүү аймактарга) сүрүшкөн.
Европалык колонизаторлор (голланд/бур, англис, немис) тарабынан физикалык кырылууга дуушар болушкан. 
Апартеид мезгилинде алар резервацияларда жашашкан.
Азыркы мезгилде малчылык жана дыйканчылык менен алектенишет. Көпчүлүк фермаларда жалданып иштешет.

 Булактар 

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/012/210.htm

http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/012/210.htm

https://gufo.me/dict/bse/%D0%93%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B

Категория:Африка этностору

Категория:Койсан тилдеринде сүйлөгөн элдер

Квепе (эл)
Эрлан Шеров

Эрлан Шеров — Кыргызстандык дзюдочу . Азия оюндарында (2022) алтын уткан ошондой эле дүйнө чемпиондугунда (2024) коло уткан алгачкы кыргызстандык дзюдочу. 2024-жылы Парижде өтүүчү жайкы Олимпиада оюндарында Кыргыз Республикасынын туусун көтөрүп чыгат. 

 Өмүр баяны 
Эрлан Шеров 1998-жылы 19-июнда Бишкек шаарында төрөлгөн. Төрт бир туугандын үчүнчүсү, эжеси, байкеси жана карындашы бар. Атасы убагында грек-рим күрөшү менен, апасы жеңил атлетика менен алектенген.
Атасы Эрланды 10 жашында залга алып келген. Үч жыл грек-рим күрөшү жана дзюдо менен машыгып жүрүп, акыры дзюдону тандаган.
Бишкектеги Дене тарбия жана спорт академиясында, андан кийин Улуттук университетте юриспруденция багытында билим алган.
Олимпиада, дүйнө чемпиону болууну кыялданат. Бош убактысында футбол, теннис ойноп, кино көрүп, китеп окуйт. Орус адабиятына кызыгат.

Карьерасы
 Жаштар арасындагы Азия чемпиондугу, 2015 - 2-орун;
 Жаштар арасындагы Азия чемпиондугу, 2017 - 3-орун;
 Жаштар арасында Европанын ачык кубогу, 2018 - 2-орун;
 Жаштар арасындагы Азиянын ачык кубогу, 2018 - 1-орун;
 Жаштар арасындагы Азия чемпиондугу, 2018 - 1-орун
 Жаштар арасындагы Европанын ачык кубогу, 2018 - 3-орун;;

2022-жылы август айында Казакстандын Нур-Султан шаарында өткөн Азия чемпиондугунда 90 кг салмакта күмүш медаль тагынган. 

2023-жылы сентябрда Азия оюндарынын финалдык беттешинде Өзбекстандык спортчу Давлат Бобоновду жеңип, алтын медалга ээ болгон. Муну менен ал Кыргыз Республикасынын тарыхындагы Азия оюндарында алтын алган биринчи дзюдочу болуп калды. 

2024-жылы апрелде Гонконгдо өткөн Азия чемпиондугунда 90 кг салмакта коло медалга ээ болгон.. 

2024-жылдын май айында Абу-Дабиде өткөн Дүйнө чемпиондугунда 90 кг салмакта коло байгеге ээ болгон. Муну менен ал дүйнө чемпиондугунда медалга ээ болгон Кыргызстандын алгачкы уулу болуп калды, Кабыргасынан жаракат алып мелдешке катышканына карабай, байгелүү орунду ээлеген. Ошол эле айда олимпиадалык рейтингде төртүнчү орунга көтөрүлүп, Андан кийин ал 2024-жылкы Жайкы Олимпиада оюндарына жолдомо алган. 

 Булактар 

 Шилтемелер 
 Эрлан Шеровдун профили IJF сайтында
Эвендер

Эвендер (эскиче аталышы — ламутар, өздөрүн "эвэн" деп аташат) — эвенктерге жакын Сибирдеги тунгус-манжур эли. Көпчүлүгү Орусиянын Ыраакы Чыгыштын түндүгүндө (Якутия, Камчатка, Чукотка) жашашат.
Жалпы саны 20 миң адам (2021ж.).
Эвен, якут, орус тилдеринде сүйлөшөт.
Шаманизмди (жаратылыштын "кожоюндардын", оттун, аюнун культтары) жана православиени тутушат.
Эвендер эвенктерден тараган. 10-13 кылымдарда якуттар аларды түндүк-чыгыш тарапка сүрүп чыгарышкан.
Чукчалар, коряктар жана юкагирлер менен кошуна болуу эвен маданиятына таасир эткен.
Көчмөн бугучулук менен алектенишет. Ошондой эле аңчылык (тюлендер, териси баалуу жаныбарлар) жана балык уулоо (көлдө жана дарыяларда) өнүккөн. Кол өнөрчүлүктөн сөөк оюу, жыгач жана тери иштетүү, темир устачылык өнүккөн.
Мурда алар тери менен капталган конус сымал алачыктарда жашашкан.
Чана (нарт) тарткан бугулар менен иттер транспорт каражаты катары колдонулган. 
Патрилинейлик бөлүнүү сакталууда. Мергенчилик олжосун бөлүштүрүү салты (нимат) практикаланат.
Фольклорго жомоктор (нимкар), турмуш-тиричилик окуялары (тэ­лэу­эл), тарыхый окуялар, баатырдык эпос (нимкан) кирет. Вокалдык музыка: лирикалык импровизация, үй-бүлөлүк ырлар, шамандык ырдоолор (ньяйа), жаныбарлардын үндөрүн тууроо.

 Булактар 

https://raipon.info/narody/eveny/

https://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/20636/%D0%AD%D0%92%D0%95%D0%9D%D0%AB

https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4939049 

Категория:Тунгус-манжур элдери

Сибо (эл)
Квепе (эл)

Квепе же квади — Анголанын түштүк-батышындагы аз сандуу эл.
Саны 250 адам.

 Жашаган жери 

Намибе провинциясы. Курока дарыясынын кургак өрөөнү жана Бомба, Канди жана Тий Пумбо оазистери.

 Тил 

Мурда квади тилинде сүйлөгөн. Бул обочолонгон тил койсан тилдерине таандык. Азыр ал жоголуп бараткан тилде бир нече гана адам сүйлөйт. 2019-жылы үч улгайган аял квади тилинде сүйлөгөн.
Көптөр салыштырмалуу жакында 
(20-кылымдын экинчи жарымында)
банту тилдерине өтүштү. 
Португал тили кеңири колдонулат.

 Маалымат 

Квепе — байыркы автохтондук калк. 
Европалыктар келгенге чейин, квепелер океандын жээгинде жашаган. Алар Намибиянын жээгинде балык уулоо жана моллюскаларды чогултуу менен алектенишкен. Киттердин кабыргалары жана башка сөөктөрү алачыктын каркасын куруу үчүн колдонулган. Деңиз арстандарынын терилери жана балырлар алачыктын жабуу үчүн колдонулган. Киттердин курч сөөктөрү жээкке чыккан киттердин жана дельфиндердин этин кесүү үчүн колдонулган. Балык кармоо жана моллюскаларды чогултуу үчүн себеттерди жасап жүрүшкөн. 
Европалыктар келгенден кийин квепелер чөл оазистерине көчүп кетишкен. Оазистерде аңчылыкка (бөкөн, коён, канаттуулар) жана жыйноочулукка (жапайы мөмө-жемиштерге) өтүшкөн. Жаныбарлардын терисинен кийим жасашкан.
Азыркы убакта алар аңчылык жана жыйноочулук менен азыраак алектенишет, анткени алар мал чарбачылыгына жана дыйканчылыкка өтүшкөн. Ар бир үй-бүлө бутактан жасалган, саман жана камыштар менен жабылган чакан алачыкта («самбо») 
жашайт. Үй-бүлө түшүм жыйноо мезгилине чейин вегетация мезгилинде белгилүү бир жерде жашай алат.
Үй-бүлө чөпкө жана сууга жараша жылына 2-3 жолу ордун алмаштыра алат. Квепе жамаатын улгайган эркектер тобу жетектейт. Ал топ кургакчылык мезгилинде үй-бүлөлөрдү кайда жана кантип мобилизациялоону чечишет. Дарыгерлер квепе маданиятында маанилүү, анткени алар айыктыруудан тышкары, оозеки салттын сакчылары.
Жергиликтүү анимисттик ишенимдерди тутушат. Христандар да бар.
Ритуалдардан бири — үй-бүлөлүк көрүстөндө жаныбарлардын сөөктөрү жана ыйык өсүмдүктөрдүн түтүнү менен айыктыруу.

 Иденттүүлүк 

Бантунун маданий жана тилдик күчтүү таасири квепе маданиятынын жана тилдин жоголушуна алып келди. Жазуунун жоктугу тилди жоготуунун себеби катары да каралат. Квепе аялдары банту элдеринин өкүлдөрүнө күйөгө чыгышат. Айрым квепе эркектери банту жана португал тилдеринде сүйлөгөндөрдүн арасында иштешет. Балдар португал тилдүү мектептерде окушат. Анголанын бийлиги квепе тилин жана маданиятын сактоо боюнча эч кандай чара көрбөйт.
Мунун баары этностун жок болушуна алып келет.
Бирок, буга карабастан, бир катар изилдөөчүлөр аларды азырынча койсан этносу деп эсептешет. Бул үчүн төмөнкү факторлор бар:

 2019-жылга карата квади тилин билген 3 адам (улгайган аял) бар болчу.

 Генетикалык иденттүүлүк (гаплогруппалар).

 Жашоо образы жана кээ бир салттар.

 Булактар 

https://www.101lasttribes.com/tribes/cuepe.html

https://www.natureasia.com/en/nmiddleeast/article/10.1038/nmiddleeast.2023.265

https://www.biorxiv.org/content/10.1101/162230v1.full

Категория:Африка этностору

Категория:Койсан тилдеринде сүйлөгөн элдер
Элдик

«Элдик» депутаттык тобу — 2021-жылдагы парламенттик шайлоодо шайланган бир мандаттуу депутаттардан турган Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VII чакырылышындагы парламенттик фракция.

 Тарыхы 
Аталган топ 2021-жылдын 29-декабрында шайланган парламенттин биринчи сессиясында түзүлгөн. Топтун төрагасы болуп депутат Акылбек Түмөнбаев шайланган. 

 Учурдагы курамы 
Бул тизмеде депутаттык топтун азыркы курамы камтылган.
Шайлоо округу Депутат Партиясы Баткен облусу№1 Лейлек Чыңгыз Ажибаев(16.05.1991)Бир мандаттуу Чүй облусу№22 Жайыл Нурланбек Азыгалиев(30.08.1970)Бир мандаттуу Жалал-Абад облусу№13 Сузак Тазабек Икрамов (16.10.1974)Бир мандаттуу Чүй облусу№24 Сокулук Аманкан Кенжебаев(24.08.1967)Бир мандаттууЫсык-Көл облусу№34 Жети-Өгүз Арсланбек Малиев(08.10.1957)75pxБир мандаттуу Ош облусу№6 АраванЖалолидин Нурбаев(16.07.1970)Бир мандаттуу Баткен облусу№2 Баткен Нурлан Ражабалиев (03.02.1975)Бир мандаттуу Нарын облусу№32 Кочкор Мирлан Самыйкожо(19.05.1984)Бир мандаттуу Ысык-Көл облусу№36 Ысык-Көл Максатбек Сарбагышев(01.07.1985)Бир мандаттуу Чүй облусу№30 Ысык-Ата Акбокон Таштанбеков(17.05.1963) Афган партиясы (ШО)Ысык-Көл облусу№35 Ак-Суу Акылбек Түмөнбаев (21.03.1972)Бир мандаттуу Бишкек№26 Ленин Кубанычбек Самаков (07.12.1984)Бир мандаттуу Талас облусу№21 Талас Бактыбек Чойбеков (15.09.1977)Бир мандаттуу Ош облусу №4 Көк-ЖарӨмүрбек Бакиев (1978) Бир мандаттуу

 Булактар 

Категория:Кыргызстандын саясий партиялары
Жимми Нейтрон: Өтө акылдуу бала

"Жимми Нейтрон: Өтө акылдуу бала" — 2001-жылы "Nickelodeon Movies" өндүргөн жана "Paramount Pictures" жайылткан 3D компүтерде анимацияланган америкалык жоруктуу комедия. Сценарийдин автору жана режиссеру Джон А. Дэвис. Ал эми үн коштогондор: Деби Дерриберри, Патрик Стүарт, Мартин Шорт, Роб Полсен, Джеффри Гарсиа жана Каролин Лоуренс.

 Эскертмелер 

 Шилтемелер 

 

Категория:АКШнын тасмалары
Категория:2001-жыл
Рашайда (эл)

Рашайда — Эритреядагы араб эли. Ошондой эле Суданда, Египетте, Эфиопияда диаспоралары бар.
Саны: 76 миң адам (1996ж.).
Араб (хиджаз диалектинде) тилинде сүйлөшөт.
Ишенгендер мусулмандар (сүннөттөр).
 Алардын ата-бабалары уруулар аралык чыр-чатактардан жана Саудиялыктардын династиясынын бийликке келишинен улам качкан аравиялык бедуиндери. 1846-жылы алар азыркы Эритреяга отурукташкан.
Рашайда араб тилинен которгондо «качкын» дегенди билдирет.
Көчмөн жана жарым көчмөн турмушта жашашат. Мал (төө, кой, эчки) багышат. Айрымдары дыйканчылыкка (дан эгиндери) өтүштү.
Өндүрүлгөн зергер буюмдарын сатуудан түшкөн кирешеге ээ.

 Булактар 

http://www.madote.com/2010/02/eritrea-rashaida-people.html?m=1

Категория:Африка этностору

Категория:Араб элдери

Тунистиктер
Сибо (эл)

Сибо (сибэ) — Кытайдагы тунгус-манжур эли. Кытайдын түндүк-чыгышында Ляонин жана Гирин провинцияларында жашайт.
Синьцзянда
жашаган сибо топтору (60 миң адам) улуттук өзгөчөлүгүн (тил, маданият) сактап калышты. Сибо теги жана маданияты боюнча манжурларга жакын.
Жалпы саны 190,5 миң адам (2010ж.).

Манжур тилинин сибо диалектинде сүйлөшөт. Манжур жазуусун колдонушат.
Ишенгендер шаманистер жана буддистер. 
Дыйканчылык, малчылык жана балыкчылык менен алектенишет.
Синьцзянда сибо эли Иле-Казак автоном районуна караштуу Чапчал-Сибо автоном уездинде жашайт. Уезд Иле дарыясынын түштүк жээгинде, Кулжанын түштүгүндө, Казакстандын Алматы облусу менен чек арада жайгашкан.
Чахарларды тынчтандыруу жана Цин империясынын чек араларын бекемдөө үчүн 1764-жылы сибо элинин бир бөлүгүн Манжуриядан Иле аймагына көчүрүлгөн. Ал жерде салыштырмалуу изоляцияда, алар манжурлардын өзүлөрүнө караганда өз тилин жакшы сактай алышты.
Учурда уездде сибо тилинде айына бир нече жолу телеберүүлөр жүрүп жатат. Жумасына эки жолу чыккан «Чапчал серкин» («Чапчал жаңылыктары») гезити — сибо жана жалпысынан манжур тилиндеги дүйнөдөгү жалгыз гезит.

 Булактар 

https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3660563 

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/101/874.htm

https://www.abirus.ru/content/564/623/624/639/642/1203.html

Категория:Тунгус-манжур элдери
Тунистиктер

Тунистиктер — араб эли, Тунистин негизги калкы.
Саны 10 млн адам.
Араб тилинин тунис диалектинде сүйлөшөт. Француз тили да кеңири колдонулат.
Ишенгендер мусулмандар (сүннөттөр).
Тунистиктер арабдаштырылган берберлердин тукумдары. 
Салттуу иш-чаралары — дыйканчылык (дан эгиндери, олива, цитрустар, финик) жана малчылык (ири жана майда мүйүздүү мал).Кол өнөрчүлүктөн килем токуу, карапачылык, темир устачылык, жыгач оюу, булгаары иштетүү өнүккөн.
Салттуу тамактар – кускус, шорпо (шорба), куурулган (мешви), пирожкилер (брик), пахлава (баклава). Тамакка ачуу татымал (харисса) кошушат.

 Булактар 

https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4221082 

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/112/819.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Араб элдери
Елена Куличенко

Елена Куличенко — Кипрлик жеңил атлетика боюнча бийиктикке секирүүчү спортчу, жаштар арасындагы Европа чемпиондугунун жеңүүчүсү, Кипрдин чемпиону жана рекордчусу.

2021-жылдын 31-майына чейин Орусиянын атынан катышкан. Учурда Кипрдин атынан чыгат.

 Өмүр баяны 
Елена Одинцоводо, Алексей менен Мария Куличенконун үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Наталья Загорульконун жетекчилиги астында «Выбор-Одинцово» спорт мектебинде машыккан. Мектепти аяктагандан кийин Орусиядагы университеттердин бирине тапшырган, бирок кийинчерээк Елена Атлантадагы Жоржия университетинен чакыруу жана стипендия алат.«Социология бөлүмүнө» Социалдык мамилелер программасына жазылып, жергиликтүү жеңил атлетика боюнча Жоржия Бульдогс командасына кошулган. Көчкөндө мурунку машыктыруучусу Дарья Клишин менен жана машыктыруучусу Лорен Сигрейв менен кеңешет.

Елена Куличенко Орусиянын Жеңил атлетика федерациясына киргизилген чектөөлөрдөн улам спорттук жарандыгын өзгөрткөн, себеби ага эл аралык мелдештерге катышууга кыйындык жаралган. Спорттук жарандыгын өзгөрткөндөн кийин, Елена эки жыл Кипр үчүн мелдешке чыга алган эмес. "Al Jazeera" берген маалыматы боюнча, анын Кипр федерациясына өтүүсүнө Еленанын ата-энесинин, 2018-жылы “алтын паспорт” программасы боюнча Кипрдин жарандыгын алганы түрткү болгон .

Елена Куличенко Париждеги Олимпиадада Кипр курамасынын туучусу болуп тандалган , бирок Оюндардын алдында "OnlyFans" тиркемесинде Еленага таандык делген аккаунт табылган. Кипрдин Улуттук Олимпиада комитети спортчунун Кипр курама командасынын туусун көтөрүү келечегинен күмөн жараткан бул маселеге нааразычылыгын билдирген. Елена өзү профилдеги сүрөттөр ал эмес экенин жана андагы сүрөттөр AI (жасалма интеллект) тарабынан жасалганын айткан.

 Спорттук карьерасы 
Москва облусунун чемпиондугунда жеңүүчү (184 см). Бул жыйынтык Москва облусунда жаштар рекорду болуп, Елена "Спорт чебери" наамын алган .

2017-жылы Дьерде өткөн Европа жаштар фестивалында экинчи орунду ээлеген .

2019-жылы Краснодарда өткөн Бүткүл Орусиялык жаштар арасындагы мелдеште байге ээси болгон.

2021-жылы Орусиянын өспүрүмдөр чемпиондугунда күмүш байгеге ээ болгон.

Чэндудагы жайкы универсиадада экинчи орунду камсыздаган. 

2022-жылы Америка Колледжинин Атлетикалык Лигасынын кышкы атлетика сезонунун эң мыкты жаңы оюнчусу катары таанылган.

2023-жылдын июнь айында Техас штатындагы Остин шаарында өткөн NCAA Division I мелдешинде коло байгеге ээ болгон.

2023-жылы июлда 190 см жыйынтык менен Кипрдин чемпиону болгон.

2023-жылы ал Финляндиянын Эспоо шаарында өткөн жаштар арасындагы Европа чемпиондугун жеңип, бул деңгээлдеги мелдештерде Кипр үчүн биринчи алтынды утуп алган .

2023-жылы жеңил атлетика боюнча Дүйнө чемпиондугунун финалынын катышуучусу. Квалификацияда ал 192 см ачык стадиондо өзүнүн жеке рекордун койгон. 

2024-жылы 9-майда Флоридада өткөн мелдеште Елена Кипр үчүн жаңы улуттук рекорд койгон – 195 см . Июнь айында Орегондо өткөн мелдеште ал 197 см бийиктикти басып өтүп, бул анын жетишкендигин жакшырткан .

 Булактар 

Категория:Арип боюнча инсандар
Ирула (эл)

Ирула (эндоэтнонимдер: ирулига, солигару, иллигару) — Индиянын түштүгүндө (Керала, Карнатака, Тамилнад штаттары) жашаган дравид эли.
Саны 214 миң адам (2011ж.).
240pxИрула эркектери (фото, 1871 ж.)

Тамил тилинин диалектинде сүйлөйт.
Жергиликтүү салттуу ишенимдерди (анимизм, таш жана токой рухтардын культтары) жана индуизмди карманышат.
19-кылымга чейин алар толугу менен обочолонуп жашашкан. Генетикалык жактан тамилдерге жакын, бирок алардан кара тери түсү жана тармал чачы менен айырмаланышат. 
Аңчылык, жыйноочулук (бал жана жапайы өсүмдүктөрдү чогултуу), балыкчылык менен алектенишет. Ирула жылан (уулуу жана питондорду) кармагандар катары белгилүү. Ошондой эле, алар дыйкандарга талаадагы келемиштерди жок кылуу боюнча кызматын көрсөтүшөт.
Айрым эркектер плантацияларда жалданып иштешет.
Эркектер жамбашты кездеме менен орошот. Аялдар сариге окшош кийим кийишет.
Ирула 6-7 тегерек алачыктан турган чакан конуштарда жашашат.

4500 жыл мурун жашаган Ракхигархидеги хараппалардын байыркы ДНКсы ирула элинин өкүлдөрүнүн ДНКсы менен дал келген.

Кээде касталык басмырлоого дуушар болушат.

 Булактар 

http://www.etnosy.ru/taxonomy/term/108

https://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/6923/%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9B%D0%90

Категория:Дравид элдери
Баджуни (эл)

Баджуни (вабаджуни) — Кениядагы (91 422 адам) жана Сомалидеги (7028 адам) банту эли. Кения жана Сомалинин (түштүнүндө) жээк аралдарында жашашат. 
Саны 98 450 адам.
Суахили тилинин жергиликтүү вариантында сүйлөшөт.
Ишенгендер мусулмандар (сүннөтөр).
Элдин этногенезине койсандар, бантулар, сомалилер, арабдар, перстер, австронезиялыктар катышкан.
Баджуни илгертен бери балыкчылар жана деңизчилер катары белгилүү болушкан. Каури кабыктарын жана киттин амбрасын сатуу үчүн чогултушчу. Мангр токойлорунда жыгач жыйноону жүргүзүшкөн. Коңшу элдерден мал сатып алышкан. Чыгыш Африканын жээк шаарлары менен соода кылышкан. Кээде, кул соодасында ортомчу болушкан. 20-кылымдын экинчи жарымында баджунилердин көбү куугунтуктан улам Сомалиден чыгып, Кенияга көчүп кетишкен.

 Булактар 

https://artsandculture.google.com/entity/m027klg2?hl=ru

https://www.101lasttribes.com/tribes/bajuni.html

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Гиляндар

Гиляндар же гиляктар (гиляни́, гил. گیلک) — Ирандын түндүк-батышындагы Гилян провинциясында жашаган эл.
Саны 3,3 млн адам (2006ж.).
Гилян тили иран тобуна кирет. 
Ишенгендер шииттер.
Көпчүлүгү айыл чарбасында (дан эгиндер, күрүч, цитрус, чай, тамеки, кенаф) иштешет. Малды (зебу) кыздар кайтарат, эркектер саайт. Аарычылык өнүккөн.Каспий деңиздин жээгинде жашагандар балыкчылык менен алектенишет.
Гилян шаарларында жибек жана айнек өндүрүү өнүккөн.
Аял коомдо көз карандысыз позицияны ээлейт. Нике жаштардын өз ара макулдугу менен жүргүзүлөт, колукту көбүнчө күйөө бала менен нике кунунун өлчөмүн өзү макулдашат.
Ыйык таштардын жана дарактардын культтары сакталууда. 
Гилян фольклору эпикалык жана лирикалык ырларга бай.

 Булактар 

https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2360217 

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/010/445.htm

Категория:Иран тилдүү элдер
Иман Хелиф

Иман Хелиф —Алжирлик спортчу, бокс боюнча спорт чебери. 2020 жана 2024-жылкы Олимпиада оюндарынын катышуучусу.

2022 жана 2023-жылдары эки көз карандысыз лаборатория тарабынан жынысын аныктоо сыноолорунан өтпөй калгандыктан, 2023-жылы эл аралык бокс ассоциациясы Хелифке аялдардын бокс боюнча мелдештерине катышууга тыюу салган.Бирок эл аралык Олимпиада комитети (ЭОК) жана Paris Boxing Unithttps://www.sportmk.ru/sports/2024/08/02/mok-i-paris-boxing-unit-podderzhali-provalivshikh-gendernyy-test-boksersh.html, Эл аралык бокс ассоциациясынын чечиминен сырткары, спортчунун башка критерийлерин карап чыгып, Хелифке 2024-жылкы Олимпиада оюндарында аялдар арасындагы бокс боюнча мелдешке катышууга уруксат берген. 

2024-жылкы Олимпиадада италиялык Анжела Карини жеңгенден кийин, спортчу трансгендер же интерсекс деген ырасталбаган айыптоолордон улам интернетте куугунтукка кабылган.

 Өмүр баяны 
Иман Хелиф 1999-жылы 2-майда Алжирдин түндүк-батышындагы Тиарет провинциясында туулган. Балалыгы айылда өткөн. Ал айылдык балдар менен чогуу футбол ойноп жүрүп, кийин бокс менен алектенүүгө киришкен. Машыгуу үчүн коңшу айылга барууга туура келип, автобустун жол акысына темир калдыктарын сатып акча кылган. Атасы анын бокс менен алектенүүсүнө каршы болуп келген.

2018-жылы кыз-келиндер арасындагы бокс боюнча Дүйнө чемпиондугунда Хелиф биринчи раундда казакстандык Карина Ибрагимовадан утулуп, 17-орунга ээ болгон. Ал эми 2019-жылы дүйнө чемпиондугунда орусиялык Наталья Шадринадан утулуп калгандан кийин 33- орунга ээ болгон.

2020-жылкы Жайкы Олимпиада оюндарында жеңил салмактагы аялдар арасында Алжирдин атынан чыгып, чейрек финалда ирландиялык Келли Харрингтондон жеңилип калган.
2022-жылы Дүйнө чемпиондугунда Хелиф нидерланддык Челси Хейненди жеңип, финалга чыккан алгачкы алжирлик мушкер болуп калган. Андан соң финалда ирландиялык Эми Бродхерсттен жеңилип, экинчи орунду алган. Ошол жылдын аягында Хелиф Жер ортолук деңиз, Араб оюндарында жана бокс боюнча Африка чемпиондугунда алтын утуп алган.
2023-жылдын март айында ал кайрадан кыз-келиндер арасындагы бокс боюнча дүйнөлүк чемпиондуктун финалына чыккан. Бирок алтын үчүн мелдешке аз калганда тандоо критерийлерине жооп бере албаганы үчүн
дисквалификацияланган.

Хелиф медициналык себептерден улам чемпиондукка катышуу укугунан ажыратылып, бул анын организминдеги тестостерондун жогорку деңгээлде болушу менен байланыштуу экени айтылган.
Италиялык эндокринолог Жанлука Аймареттинин айтымында, кээ бир сейрек патологиялык учурлар бар. Анда XY хромосомасы аялда пайда болушу ыктымал жана Хелиф "жыныстык дифференциациянын бузулушуна кабылган тубаса оору менен төрөлүшү мүмкүн" деген божомолду айткан.
 Булактар 

Категория:Алжирда төрөлгөндөр