Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ак-Бекет

Ак-Бекет 

Ак-Бекет - Кемин районундагы Кызыл-Октябрь айыл советине караштуу кыштак. 

"Кызыл-Октябрь" союзунун аймагында, Фрунзе-Балыкчы авто жолунун боюнда жайгашкан.
 
Райондун борбору жана темир жол станциясы Быстровка шаары т. п-нан 2км батыш тарапта.
 
1912-жылы негизделген. Калкы 815 (1986); негизинен мал чарбасында эмгектенишет. 

Балдар бакчасы, фельдшер-акушердик пункт, клуб бар.

Категория:Кыргызстан

Категория:Азия
Категория:Таажы-2012

 Колдонулган адабияттар; 

Кыргыз жери энциклопедиясы, КСЭнин Башкы редактору М.Борбугулов.
Чампино

Чампино  — Италия шаары, Лацио аймагында жайгашкан, Рим административдик борборуна баш ийет. 

2005 жылдын маалыматы боюнча калкын 37 984 адам түзөт. Аянты 11 км². Азыркы учурда Чампинодо 1 гана Кыргызстандын жараны жашайт.

 Булактар 
категория:Италия
Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети

''Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети 220pxЖалпы маалыматЭл Аралык аталышы: I. Arabaev Kyrgyz State UniversityУрааны: Билимдүү - миңди жыгат, Билимсиз - бирди жыгатТүптөлгөн жылы: 1970-жыл Тиби: МамлекеттикРектору: Абдырахманов Төлөбек АбыловичСтуденттер: 18 000 (2011-жыл)Окутуучулар: 2 500 (2011-жыл)Жайгашкан орду: 22px|border|Кыргызстан желеги Бишкек: Ала-Тоо аянты, 10-кичи район жана 8-кичи районКампус: маалымат жокЮридикалык дареги: 720026, Кыргыз Республикасы, Бишкек, Раззаков көчөсү 51Сайты: Сыйлыктары: белгисиз

И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети — жогорку окуу жайы жана Кыргыз Республикасындагы эң эски университеттердин бири болуп саналып, Кыргызстандын биринчи Алиппесин түптөөчүсү, көрүнүктүү ойчул, акылман жана илимпоз Ишеналы Арабаевдин ысымын алып жүрөт. Кыргыз ССР БАКтын 1944-ж. 15-декабрдагы токтому менен 1945-ж. 1-февралда Фрунзе (Бишкек) шаарында Кыргыз кыз-келиндер окуу жайы уюшулган. Анын базасында 1950-ж. Мугалимдер институту, 1952-ж. В.В.Маяковский атындагы Кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институту ачылган. 1992-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институт, 1994-жылдан И. Арабаев атындагы КМПУ деп аталат. Учурда университетте 13 миңден ашуун студенттер билим алышууда. 1000ден ашуун профессор-окутуучулук курамынан турган эмгек жамааты эмгектенет (2003). Университетте 9 институт (чыгыш элдеринин тили жана маданияты, мамлекеттик тил жана маданият, жаңы информациялык технология, Европа цивилизациясы, дүйнө тилдери, экология жана жаратылышты пайдалануу, педагогика жана психология, гуманитардык билим берүү, адистерди кайра даярдоо жана билимин жогорулатуу), 4 борбор (экономика жана менежмент, коомдук адистерди даярдоо, маданий билим берүү жана жогорку окуу жайына даярдоо), 2 лицей бар, ошондой эле чет элдик окуу жайлары менен байланышты ишке ашырып турган эл аралык бөлүм да бар. Ректору – А. А. Асанканов.
Университетте 2011-12 окуу жылында 18000 студент, 2000 окутуучу бар.

 Карамагындагы институттар 
Гуманитардык Билим Институту
Мамлекеттик Тил жана Маданият Институту
Тарых жана Социалдык-Укуктук Билим берүү Институту
Лингвистика Институту 
Жаңы Маалымат Технологиялар Институту
Педагогика Институту 
Квалификацияны Жогорулатуу жана Кайра Даярдоо Институту
Экономика жана Менеджмент Институту
Экология жана Туризм Институту

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2003.

Категория:Университеттер
Категория:Илим жана Билим
Категория:Кыргызстан
Категория:Билим берүү
Категория:Бишкектин университеттери‎
Microsoft Money

Өздүк каржысын башкаруу програм, ал үй компьютерин колдонуучуларга чек китепчесин жүргүзүү жана кредит кард эсебин көзөмөлдөө, ошондой эле эсеп-кысабын алып жүрүүнү жана үй чыгымдарынын киреше жана чыгашалар балансын түзүү мүмкүнчүлүгүн берет.

 Колдонулган адабияттар 
 У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак. Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.
 
Категория:Програмдар
Жуваз

Жуваз – өсүмдүктөрдүн уругунан май тартуу (май Ж.) ж-а шалы актоо (ак Ж.) үчүн пайдалануучу өтө жөнөкөй түзүлүштөгү буюм. Алгачкы Ж-дардын дөңгөлөгүн бир же эки киши жөө түртүп айландырышкан. Бара-бара ага өгүз, эшек, ат чегиле баштаган. Акырында Ж. тегирмен сыяктуу суунун күчү (бара) м-н жүргүзүлө баштаган. Май Ж-дын соку сымал бөлүгү бир же бир нече катуу чулу жыгачтан жасалып, айрымдарынын ичине жука темир капталган. Ж-ды чоң соку таштарды чуңкурайта терең оюп да жасашкан. Булардын жанчууру (сок билеги ) оор келип, анын учу сокусунун түбүнө текши тийгендей жалпагыраак жасалып, айрымдарына темир капталган. Ж. Кыргызстандын түштүк аймактарында колдонулган.

 Колдонулган адабият 
"Кыргыз Тарыхы.Энциклопедия". Бишкек 2003.
Жувейни

Жувейни, Алааддин Ата Мелик ибн Мухаммед (1226–1283) – фарсы тарыхчысы жана мамлекет ишмери. Хулагулар династиясы Иранды башкарып турган мезгилде жашаган. Хорасандын бийлик ээсинин атайын тапшыруусу м-н Моңголияга (Каракорумга) үч ирет барып келген. Анын 1260-ж. фарсы тилинде жазылган. «Тарих-и-жахангушай» («Дүйнөнү ээлеп алуунун тарыхы») деген эмгеги Орто Азия ж-а Борбордук Азия элдеринин 12–13-к-дагы тарыхы боюнчача баалуу даректерден болуп эсептелет. Бул эмгекте теңиртоолук кыргыздар тууралуу маалыматтар бар. Анын эмгегин толугу м-н басмага Мирза Мухаммед хан Казвини даярдап, үч том кылып чыгарган (Лондон, 1912–37).
 Колдонулган адабият 
"Кыргыз Тарыхы.Энциклопедия". Бишкек 2003.
Кысса-и-Семетей Бу Турур

Кысса-и-Семетей Бу Турур (Бу Семетей жөнүндөгү дастан) – «Семетей» эпосунун араб тамгасында жазылган кол жазмасы. «Семетей» жөнүндөгү кол жазмалардын толугураагы ж-а көлөмдүүсү. Кол жазманын түп нускасын 1972-ж. проф. Сарыбай Кудайбергенов сүрөткө тарттырып, анын бир нускасын УИАнын кол жазмалар фондусуна өткөргөн. Ал кол жазманын түп нускасын адабиятчы Ш. Үмөталиев 1957-ж. Талас өрөөнүнүн Кеңарал айылында жашаган Жунуш молдо деген кишиден алып келип, академик Б. М. Юнусалиевге берген. Ш.Үмөталиевдин айтканына караганда Жунуш молдо бул китепти жети атасынан калган мурас катары сактап келген. Башка бир окумуштуулардын пикири боюнча 19-к-да Балык ырчынын айтуусу б-ча Токтогазы Жусупбек уулу (1864–1933) жазып алган. Кол жазманы 1957-ж. таластык Жанаалы деген карыя Кыргыз ССР ИАнын кызматкерине өткөрүп берген. Кол жазма 117 беттен туруп, 6120 сап ырды түзөт. Ыр саптары ар бир барактын бетине үч катардан майда араб тамгалары м-н жыш жазылган. Эпос эки бөлүктөн турат. 1. Каныкей Үргөнчтө жүрүп, Семетейге анын ата теги ж-а Ата журту ж-дө баян курганы, Манастын күмбө-зүнүн курулушу ж-а анын ичиндеги тартылган сүрөттөр тууралуу айтылган окуялар да бар. 2. Семетей өзүнүн жоголгон Акшумкарынын артынан Үргөнчкө барып, Айчүрөккө жолукканы, экөөнүн Акун хандын ак сарайында үйлөнүп, баш кошкан окуялары жогорку көркөмдүүлүктө берилген. Бул кол жазма бир кезде «Манас» эпосунун сюжетине кошулбай калган, өзүнчө айтылган лирикалык романтикалуу багыттагы дастан. Кол жазма кыргыздардын совет дооруна чейинки жазмасынын тарыхын үйрөнүү үчүн да баалуу булак болуп эсептелет.
 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз тарыхы. ЭНЦИКЛОПЕДИЯ. МАМЛЕКЕТТИК ТИЛ ЖАНА ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БОРБОРУ. БИШКЕК – 2003

Категория:Тарых
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Таажы-2012
Коло иштетүүнүн жетисуу очогу

Коло иштетүүнүн жетисуу очогу биздин заманга чейин 12–9-кылымдарда өкүм сүргөн. Анын башка аймактардагы металл иштетүү очокторунан айырмаланган өзгөчө мүнөздүү белгилери болгон. Буюмдарды жасоодо коргошун, висмут, күмүш, мышьяк кошулган ( Коло доорундагы кенчтер).
 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Хыргыс үүр

Хыргыс үүр – кыргыз көрүстөндөрү. Моңгол тилдүү элдер (буряттар, халха-моңголдор, барга-моңголдор, калмактар) азыркы 
Моңголиянын (Түндүк-Батышы) жана Жуңгариянын аймактарындагы байыркы жана орто кылымдарга таандык көрүстөндөрдү (хиргисүүр, хиргис үүр) ушундайча аташкан. Археологияда Саян-Алтай (түштүк Сибирь) жана Борбордук Азиядагы 6–12-кылымга таандык дөбө-мүрзөлөрдүн бир түрү «кыргыз көрүстөндөрү» деп аталат. Мындай көрүстөндөргө адамдын сөөктөрү өрттөлүп, күлү коюлган. Бейитке балбал тургузулуп, ага тамга жана жоктоо сөздөрү (кошок) чегилген. Бул маалыматтар орто жана жаңы доорлордогу кыргыздардын саясий үстөмдүгүн чагылдырат.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Цзегу

Цзегу, цзянь гунь – кыргыз этнониминин кытай иероглифинде берилиши. Кыргыз этноними кытайлар тарабынан ар кайсы тарыхый доорлордо ар башка (Цзегу, хя-га-сы, киликицзы, булут) жазылып келген. Учурда кытайлыктардын кыргыздарды он беш түрдө атап, жазып келгени белгилүү болду.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Фури

Фури – бүгүнкү саха-якуттардын бабалары болгон курыкандардын мусулман булактарындагы аталышы. Бул маалыматтар боюнча Фурилер кыргыздардын чыгыш тарапта өз алдынча турушары, тилдери түшүнүксүз экендиги баяндалат. Кыргыз каганынын ордосу жайгашкан Кемичкет шаарынан анча алыс эмес жашаган Фурилер (курыкандар) кыргыздарга салыштырмалуу өнүгүүнүн төмөнкү баскычында турушкан. Кемичкет – азыркы Хакас-Минуса ойдуңунда жайгашкан шаар болгон. 10–11-кылымда моңгол тилдүү уруулар тарабынан сүрүлгөн фурилер Ленанын төмөнкү агымына журт которушуп, саха-якуттардын этностук пайдубалына негиз салышкан.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Чаарташ аска бетиндеги сүрөттөр

Чаарташ аска бетиндеги сүрөттөр – Кетментөбө өрөөнүнүн Толук кыштагындагы Улартор суусунун жогорку бөлүгүндө жайгашкан археологиялык эстелик. Аталган суунун жээгинде узундугу 1 кмге созулган аянтта таштардын бетине эчкилердин, бугулардын, төөлөрдүн, иттердин, жаа кармаган мергенчилердин, атчан кишилердин жана уруулук эн тамгалардын сүрөттөрү тартылган. Өзгөчө тоо эчкилердин сүрөттөрү арбын чегилген. Алар коло доорунан орто кылымга чейин жашаган уруулардын маданий турмушунан маалымат берет. Археолог И. Кожомбердиев 1970-жылы изилдеген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Чаатас

Чаатас (хакас – жоо таш, же «таш согушу» дегенди түшүндүрөт) – 6–9-кылымдагы Енисей кыргыздарынан калган таш дөбөлүү көрүстөндөр. Алар Түштүк Сибирде, Хакасияда, Минуса өрөөнүндө, Абакан жана Чулум дарыяларынын өзөндөрүндө жайгашкан. Бул эстеликтер 18-кылымдан илимде белгилүү болуп, ал эми 1863-жылы В. В. Радлов тарабынан алгачкы изилдөө иштери жүргүзүлгөн. 1880-жылы окумуштуу В. Д. Клеменц жана Н. Адрианов тарабынан эстеликтерди айырмалаш үчүн «жоо таш», «таш согушу» терминин киргизишкен. Көрүстөндөр күмбөз сымал тургузулган. Алар төрт, тегерек жана алты бурчтуу формада келип, айланасы жалпак таш такталар менен коргондолгон. Үстүлөрүнө иретсиз көп сандаган таштар үйүлгөн. Айрым көрүстөндөрдүн бурчтарына жана каптал жактарына тигинен таш мамылар орнотулган. Кээ бирлеринин капталдарында босого сымал кош таш мамылар орнотулуп, көрүстөндүн борборуна карата багытталгандай. Таш мамыларда уруулук эн тамгалары чегилген сүрөт жана руна сымал жазуулар кездешет. Көрүстөндүн ортосунда анча чоң эмес чуңкур казылып, ага териден, кайыңдан жасалган кутучаларга же карапа идишке маркумдун өрттөлгөн сөөгүнүн күлү салынып көмүлгөндүгү аныкталган. Ошондой эле көрүстөндөрдө маркумга багышталган кооздук буюмдары, согуш куралдары жана ырым-жырым тамак-аштары коштолуп көмүлгөн. Бул доордо жаш балдардын сөөгүн өрттөбөй көмүү салты тараган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хазарлар

right|250px
Хазарлар – түрк тилинде сүйлөгөн көчмөн уруулар. Чыгыш Европага хунндардын толкуну (4-кылым) менен барышкан. 6-кылымдын 60-жылдары Түрк кагандыгына баш ийишкен. 7-кылымдын ортосунда хазарлар кагандыгы калыптанып, 965-жылга чейин өкүм сүргөн. Хазарлар кагандыгы талкаланган соң, өлкөнүн калкы башка түрк тектүү элдердин курамдарына жуурулуп кетишкен. 9-кылымда хазарлар иудаизм динин кабыл алышып, ал мамлекеттик дин катары жарыяланган. Иудаизмди тутунган караимдерди Хазарлардын урпактары деген жоромолдор бар. Гедиминдин тушунда Крымдан Литвага көчүрүлгөн караимдер ушул тапта Литва, Польша, Израилде жашашат.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим

Категория:Байыркы түрк уруулары
Чагатай

Чагатай (туулган жылы белгисиз – 1242) – Мавераннахр, Жетисуу жана Чыгыш Түркстанды (Чагатай улусун) бийлеген моңгол ханы; Чыңгыз хандын экинчи уулу. 1211-жылы Чыңгыз хандын Кытайга жасаган жүрүшүндө аскер тобун башкарган. 1219–21-жылы Орто Азияда согушуп, башка бир туугандары менен бирге Хорезмди басып алган. Чагатай мурас бөлүштүрүүдө атасынын ээлигинин чыгыштагы уйгурлар өлкөсүнөн Бухарага чейин жана батышта Самаркан жерлерин алган. 1226-жылдан Кыргызстандын аймагы Ч-дын бийлиги астында болгон. Диний саясаты жагынан алганда моңголдор эч кимге кысым жасаган эмес. Теңир-Тоо калкы ислам, несториан, бутпарас жана башка диндерди эркин туткан. Бирок алардын оор алык-салыктары, аскердик жортуулдары үчүн адамдардын алынышы, көчмөн түрк-моңгол урууларынын Теңир-Тоого көчүрүлүшү Кыргызстандын мурдагы өнүгүп отурукташкан өрөөндөрүнүн өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүнөн ажырашына жана шаар-кыштактардын кыйрашына алып келген.
 Адабият 

 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хайлам

Хайлам, Хатлам – орто кылымдардагы Мийан-Рудан («Эки-Суу арасы») дубанынын борбор шаары. Кетмен-Төбө өрөөнүндө, Нарын дарыясынын боюнда жайгашкан.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Чагатай улусу

Чагатай улусу же Чагатай хандыгы (1224–1348) – мурас бөлүштүрүүдө (1224) Чыңгыз хандын уулу Чагатайга жана анын урпактарына тийген Борбор Азиядагы аймак. Ал аймакка Мавераннахр, Жетисуу, Кашкар кирген. Ясы жол-жоболоруна ылайык Чагатайга 8 миң аскер бөлүнүп, Улуг-Иф (Чоң үй) менен Алмалыктын батышындагы Куяш улус борбору болуп жарыяланган.

 Тарыхы 
Мавераннахр Чагатай улусуна караганы менен, иш жүзүндө аны Үгөдөй хан башкарган. Ал Мавераннахрды башкаруу укугун Махмуд Ялавачка (1225–38-жылы башкарган) тапшырган. Кийин анын уулу Масудбек (1238–89) бийликти колуна алган. Чагатай өлгөндөн кийин (1242-жылы) моңгол төбөлдөрүнүн ичара күрөшүнүн натыйжасында, Чагатай улусу начарлап, анын аймактарын Муңке менен Батый бөлүп алган. Мавераннахр Батыйга тийген. 1259-жылы Чагатайдын небереси, Байдардын уулу Алгу бийликке келип, чагатайлардын бийлигин кайра орнотуп, ал 1266-жылдарга чейин улусту башкарган. Хайду мамлекетинин түзүлгөндүгүнө байланыштуу (1269) Чагатай улусунун аймагы Хайду менен Баракка бөлүштүрүлүп, көпчүлүгү Хайдунун энчисине тийген. Кийинчерээк Хайду Чагатай улусун башкарууга Барактын уулу Тубаны коюп. Хайду өлгөндөн кийин анын ээлеген жери толугу менен Тубанын карамагына өткөн. Тубанын уулу Кебектин тушунда (1318–26) мамлекетин борбору Теңир-Тоодон Мавераннахрга – Каршы шаарына көчүрүлгөн. Ал акча реформасын жүргүзүп, моңгол ак сөөктөрүн отурукташтыруу менен шаар турмушун колдоо ишчарасына колдоо көрсөтөт. Чагатай улусунун төбөлдөрү карама-каршы эки топко бөлүнүп, бири (Чагатай, Күйүк, Барак жана башка) көчмөн турмушту, моңгол турмуш-тиричилигин, каада-салтын жактырып, отурукташкан калкка карата талап-тоноочулук, айдоо жерлерин жайытка айландыруу саясатын колдошкон жана Чагатай улусунун түндүк-чыгышы Жетисууну колго алган. Экинчи тобу (Моуңке, Масудбек, Кебек жана башка) отурукташкан элди талоонго алуу оң натыйжа бербейт деп эсептешип, алар бирдиктүү хан бийлигин бекемдөө, айыл-чарбасын, кол өнөрчүлүк, соода, шаар тармагын өстүрүү аракетин кылышкан жана алар Мавераннахрды көздөшкөн. 1346-жылы Чагатай улусунун акыркы ханы Казан Казаган эмир тарабынан өлтүрүлгөн соң Мавераннахрда бир нече майда түрк эмир аймактары пайда болуп, бара-бара Тимурдун мамл. түзүлөт. Ал эми Чагатай улусунун чыгышында дуулат эмири Пулатчы 1348-жылы Аксыда такка көтөргөн чагатай тукуму Тоглук-Темир турган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хакас-кыргыздар

Хакас-кыргыздар. Хакастардын курамындагы «хыргыс» сөөктөрү (уруктары) эң көрүнүктүү, тектүү уруу катары маалым. Эгерде, хакастарда жалпысынан 1200 фамилия белгилүү болсо, «хыргыс» сөөгү алардын 5%ин түзгөн. 17–18-кылымдарда Хакас-Минуса ойдуңунун калкы негизинен социалдык эки чоң топко бөлүнгөн: кашка сөөктөр (ак сөөк уруу, эл) катмарына кыргыздар, кара сөөк (боз сөөктөр, тексиз уруулар) катмарына кыргыздарга салык төлөгөн көзкаранды уруулар, этностук топтор – кыштымдар кирген. 

Нили дарыясынын өрөөнүндө «хыргыс» сөөгүнүн колдоочусу катары эсептелген «Иней тас» деген чулу таштар болгон. Бул уруктун өкүлдөрү жыл сайын, июнь айында бул жерге түлөө өткөрүшүп, сыйынышчу. Уламыштар «Иней тасты» кыргыздардын ташка айланып калган түпкү энеси катары баяндайт. «Хыр хыс» – ак буурул чачы бар кызды аныктайт. «Хыргыс» этноними хакас-тардын ири урууларынын кездешет.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Хакастар

thumb|Минусиндик татар - хакастардын тобу. XX кылымдын башы.
Хакастар (өз аталышы – хакастар, хоорай, тадарлар; мурдагы аталышы – минусинск татарлары, абакандык (энесайлык татарлар) ― Орусиянын түрк элдери, көбүнчө Түштүк Сибирдин Хакас-Минусин ойдуңунун сол жээгинде жайгашкан. Түрк тилдеринде сүйлөгөн эл, шаманизм жана христиан динин тутушат. Соңку эл каттоолордо Хакастардын жалпы саны 80 миңден ашып, республикасынын калкынын 11%ин гана түзүшкөн. Хакастардын этностук курамы XVIII–XIX-кылымдарда енисейлик кыргыздар менен байыркы түрк, самодий жана кет урууларынын аралашуусунун негизинде калыптанган. 

 Субэтникалык топтор 
Субэтностук (диалекттик) топторго бөлүнүшөт:

Качиндер (хааш, хаас) — орус булактарында биринчи жолу 1608-жылдан хан Түлкү башкарган жерге кызмат адамдары кеткенден бери эскерилет;

Койбалдар (хойбал) — түрк тилдүү топтордон тышкары, кээ бир маалыматтар боюнча, алар урал тилдер үй-бүлө тилдеринин самодий тобунун түштүк кичи тобуна кирген камасин тилинин диалектисинде сүйлөгөн топторду камтыган;

Кызылдыктар (хызыл) — Хакасия Республикасынын Ширин жана Орджоникидзев райондорунун аймагындагы Кара Үүс өрөөнүндө жашаган хакас элинин бир тобу;

Сагайлар (сағай) — алгачкы жолу Рашид ад-Диндин моңгол басып алуулары жөнүндөгү кабарында айтылган; Орус документтеринде биринчи жолу 1620-жылы айтылган, алар «ясак төлөбөй, ясактарды сабашкан эмес» деп көрсөтүлгөн. Сагайлардын курамында билтирлер (пилтір) этнографиялык топ катары белгилүү, бүрүстөр ((пӱрӱс) мурда айырмаланган.

17–18-кылымдардагы жазма документтерде хакастардын жери «Кыргыз жери» же «Хонгарай» деп аталган. Элдик оозеки чыгармачылыкта «хоорай» же «хыргыс-хоорай» деген аталыштар көп кезигет. 1703-жылы Хакасияда жашаган кыргыздардын негизги бөлүгү Жуңгарияга көчүрүлгөндөн кийин «хыргыс», «кыргыс» аты жазма булактарда сейрек учурай баштайт. Орустар хакастарды минусалык, абакандык татарлар деп аташкан, бул аталыш аларга убактысынча туруктуу болуп, өздөрүн «тадар» кылып алышкан. 

«Хакас» термини 1917-жылы 20–30-июлда Чарков айылында өткөн хакас элинин 2-курултайында кабыл алынган. Түзүлгөн комиссиянын курамы «тадар» деген аттан баш тартуу менен жергиликтүү калк енисей кыргыздарынын түз урпактары экендигин эске алышып, Тан дооруна тиешелүү кытай жылнаамаларындагы «хягас» деген аталышка токтолот. 

Совет бийлиги тушунда хакастар өзүнчө мамлекеттик түзүлүшкө ээ болду. Хакасиянын аймагында енисей кыргыздарына таандык археологиялык эстеликтер арбын. Хакастар менен кыргыздардын материалдык, руханий маданиятында көптөгөн этногр. окшоштуктар байкалат.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Хакасия

Категория:Түрк элдери
Халифат

Халифат (араб. خلافة إسلامية‎‎ — исламий халифат) — VII кылымдагы мусулман ээлеп алууларынын натыйжасында пайда болгон, халифалар тарабынан башкарылып келген теократиялык мусулман мамлекети. 

Эскиорус булактарында Агарян (царство Агарянское) жана Измаильдиктер падышалыгы (царство Измаильтянское) деген ат менен белгилүү болуп, аны ошол мезгилдеги Рустагы китептүү адамдарга маалым болгон дүйнөнүн падышалыктарынын (империяларынын) катарына кошушкан.

 Мадиналык жамаат 
Халифаттын эң алгачкы өзөгү катары, VII кылымдын башында Хижазда (Батыш Арабия) Мухаммед пайгамбар тарабынан негизделген мусулман жамааты — умма (үммөт) болуп эсептелет. Мусулман ээлөөлөрүнүн натыйжасында ири мамлекет негизделип, ал өз ичине Арабия жарымаралын, Ирак, Иран, Закавказьянын көп бөлүгү (Армян тайпактооосу, Каспий боюндагы аймактар, Колхид ойдуңу, ошондой эле Тбилиси), Орто Азия, Сирия, Палестина, Мисир (Египет), Түндүк Африка, Пиреней жарымаралынын көп бөлүгү, Синд жерлери кирген.

Халифат сөзү (араб. خليفة‎‎ — Khalīfah — «мураскер», «өкүл») — халифанын титулун дагы, Мухаммедден кийинки анын «халифаларынын» (орун басарларынын) жетекчилигиндеги араб-ээлөөчүлөрү тарабынан түзүлгөн кеңири мамлекетти дагы түшүндүрөт. Араб халифатынын жашаган доору, кийинки жамыисламдык илим жана маданияттын гүлдөгөн кылымдары менен бирге батыш тарыхнаамасында Исламдын алтын кылымы деп аталат.

 Адил халифат (632—661) 
 
Адил халифат 632-жылы Мухаммед пайгамбардын өлүмүнөн кийин түзүлгөн. Халифатты төрт адил халифалар: Абубакр Сыддык, Умар ибни Хаттаб, Усман ибни Аффан жана Али ибни Абуталиб. Алардын башкаруу мезгилинде Халифатка кирген жерлер; Араб жарымаралы, Шам, Кавказ, Түндүк Африканын Мисирден Туниске чейинки бөлүгү жана Иран тайпактоосу болгон.

 Аббасий халифаты (750—1258) 

 Мамлүк коргоосунда 

 Осмон коргоосунда 

 халифаттын жоюлушу 
Акыркы халифат 1924-жылы Түркияда жоюлган.

 Этимология 

 Шилтемелер 

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.

 Эскертүүлөр
Хамукет

Хамукет – орто кылымга таандык шаар. Талас өрөөнүндөгү Тараз шарына жакын орун алган. 6-кылымда негизделген. Жамбыл шарынан анча алыс эмес жердеги Май-Төбө шаар чалдыбарына окшоштурулат.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим