Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жигули тоосу

thumb|Жигули тоосу.

Жигули тоосу ― Волга дарыясынын оң жээгиндеги тоо. Самара жебеси деп аталган имерилиште. Волга бою дөңсөөсүнүн бир бөлүгү. Узундугу 75 кмдей, бийиктиги 375 мге чейин. Волгага караган капталы тик, жардуу, коо-колоттор көп. Негизинен палеозой жана мезозойдун акиташ, доломит тектеринен турат. Түндүк капталында жазы жалбырактуу жана мырза карагай токою, түштүгүндө токойлуу талаа өсүмдүктөрү өсөт. Муна кени бар. Жигулиге жакын Волга ГЭСи курулган. Туризм өнүккөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Тоолор‎
Категория:Орусия‎
Жидда

thumb|Жидда.

Жидда – Сауд Арабиясындагы порт шаар. Кызыл деңиздин жээгинде жайгашкан. Калкы 3,0 млн (2007). Эл аралык аэропорту бар. Жол тоому. Ири порт (жылына 39,5 млн т жүк жана 2,8 млн контейнер ташылат). Мусулман-зыяратчылар ыйык шаарларга (Мекке, Мединага) табынууга жөнөөчү жай. Нефть ажыратуу, нефть-химиялык, болот эритүүчү, металл иштетүү, курулуш материалдар (мрамор иштетүү, цемент), эмерек, жеңил (булгаары – бут-кийим, текстиль) өнөр жай ишканалары жана деңиз суусун тазалоочу ири завод иштейт. Кеме ремонттолот. Диний буюмдар чыгарылат. Университет, авиация академиясы, медициналык институт, бир нече колледж, музейлер (анын ичинде этнография) бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Шаарлар‎
Категория:Сауд Арабиясы
Жогорку көл

thumb|Жогорку көл.
thumb|Жогорку көл.
Жогорку көл – (Lake Superior) дүйнөдөгү эң чоң тузсуз көл. Түндүк Америкада (түндүк-чыгышы Канадада, батышы жана түштүгү АКШда). Улуу көлдөрдүн ириси жана тереңи. Аянты 82,4 миң км2, тереңд. 393 мге чейин. Гурон көлү менен Сент-Мэрис дарыя аркылуу туташат. Чанагы тектоникалык кыймылдан пайда болгон. Жээктери декабрдан апрелге чейин тоңот. Балык кармалат. Негизги порттору: Дулут, Сьюпириор, Ашленд, Маркетт (АКШ), Тандер-Бей (Канада). Айл-Ройcл улуттук паркы уюшулган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Көлдөр‎
Категория:Түндүк Америка
Жокьякарта шаары

thumb|Жокьякарта.
Жокьякарта шаары - (Yogуakarta, Jogjakarta, Djokjakarta) – Индонезиядагы шаар. Ява аралында, Мерапи жанартоосунун (бийиктиги 2911 м) түштүк тарабында, Инди океанынын жээгинен 35 км аралыкта жайгашкан. Өзгөчө административдик бирдик болуп бөлүнгөн. Калкы 670 миң (2007, шаар агломерациясында 1,5 млн). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн башка шаарлары менен темир жол аркылуу байланышат.

Шаар 1755-ж. негизделген. 1946–49-ж. Индонезиянын убактылуу борбору. Шаар бир нече жолу жер титирөөдөн (2006-ж. 27-майдагы жер титирөөдө 6 миңге жакын адам каза болгон) жана Мерапи жанартоосунун атылышынан жапа чеккен. Батик кездемесин чыгаруучу кустардык өндүрүшү, тамак-аш (кант, жемиш консервасы, май жана башка), тамеки, эмерек жасоочу өнөр жай ишканасы иштейт. Көркөм буюмдар жасалат. Университтер (анын ичинде Гажа-Мада; 1949, мамлекеттик), Индонезия искусство институту, бейөкмөт ЖОЖ (анын ичинде Индонезия Ислам университети; 1945), классикалык Ява бийи мектеби жана көлөкө театры (ваянг-кулит) Ислам жана регион­дук китепканалар, музейлер (Сонобудойо Индонезия искусствосунун, улуттук баатыр ханзаада Дипонегоронун), океанариум (акулалар үчүн дүйнөдөгү эң ири бассейн), Пасар-Нгасем канаттуулар базары жана башка бар. Шаардын чет-жакасындагы 8–10-кылымдын архитектура эстеликтери – дүйнөдөгү эң чоң будда храмы Боробудур, индуизм храм комплекси Прамбанан Бүт­күл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген Ошондой эле Борбордук чиркөө, шаардын тарыхый борборунда султандын ак сарай ансамбли («кратон», 18-кылым), парк, Таман-Сари ак сарайынын калдыктары («Суу сепили», 1758; 2006-жылдан ка­лыбына келитирилүүдө) сакталган. Жокьякарта – Ява аралынын башкы маданий жана туристтик борбору. Жыл сайын Индонезия музыкасынын жана бий искусствосунун фестивалдары өткөрүлүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Индонезия
Категория:Шаарлар‎
Жолио-кюри Ирен

Жолио-кюри Ирен - (12. 9. 1897, Париж – 17. 3. 1956, ошол жерде) – француз физиги, коомдук ишмер, СССР ИАнын корреспондент мүчөсү (1947). П. Кюринин кызы. Париж университетин бүтүргөн (1920), 1934-жылдан Париж университетинин физика кафедрасын башкарган. Жолио-кюринин негизги илимий иштери жасалма радиоактивдүүлүктү, ошондой эле аннигиляция процесстерин изилдеген. Ал серб физиги П. Савич менен бирге (1939) урандын нейтрон менен нурдантканда катар номуру 57 болгон элемент – лантанды алган. Жолио-кюринин бул илимий табылгалары ядронун бөлүнүү реакциясын изилдөөдө чоң мааниге ээ болгон. Тынчтыктын Бүткүл дүйнөлүк кеңешинин мүчөсү. Эл аралык конгресстин (1945), ошондой эле Тынчтыкты жактоочулардын бүткүл дүйнөлүк 1- (1949) жана 2- (1950) конгресстеринин катышуучусу. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1935).
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Жол тандабас

Жол тандабас – татаал өткөөлдөрдөн (жолу жок саздак, кардуу жерлерден) жүрүүгө ылайыкталган, жер кыртышына басымы аз болгон транспорт (унаа) каражаты. 20-кылымдын башында жарым каз тамандуу жана дөңгөлөк каз тамандуу машиналар жасалган. Жол тандабастын дөңгөлөгү жазы, көлөмү чоң болгондуктан, сууда сүзүүгө жөндөмдүү. Жол тандабас үчүн негизинен каз таман же атайын дөңгөлөктөр менен жабдылган автомобилдин шассиси пайдаланылат, ал эми трансмиссияга тартуу күчүн жогорулатуу үчүн кошумча кыймыл өткөргүч куту же башка механизм орнотулат. Транспорт каражаттарынын бул түрүнө өзгөчө конститутциядагы, анын ичинде аба жаздыкчалуу машиналар кирет.
 thumb | 220x124px | right | Таганай аттуу Орусиялык жол-тандабас.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Техника
Жомолунгма

thumb|Жомолунгма.

Жомолунгма (ཇོ་མོ་གླང་མ) - [Эверест, Сагарматха (Непалдагы аты)] – Жер шарындагы эң бийик тоо массиви, чоку; Гималайда, Непал менен Кытайдын чегинде. Бийиктиги 8848 м (1954-ж. расмий аныкталган). Негизинен кембрийге чейинки гнейс, гранит, 7000 м бийиктиктен жогору мезозойдо пайда болгон кристаллдык акиташ жана сланец тектеринен түзүлгөн. Турпаты пирамида сымал, түштүк капталы салыштырмалуу тик. Тоо массивинин туш тарабынан 600гө жакын мөңгү түшөт, алардын эң ирилери: Батыш жана Чыгыш Ронгбук, Кьетрак, Кхумбу. Жомолунгманын түштүк капталындагы ири мөңгүлөрдүн этеги 5200–5400 мге, түштүк капталындагылары – 4500–4700 м бийиктиктерге чейин түшөт. Түштүк капталына жана пирамиданын кырларына кар жана фирн токтобогондуктан, алар жылаңач.

1865-ж. чокуга Индиядагы британиялык топографиялык кызматтын жетекчиси – Ж. Эвересттин ысмы ыйгарылган. 1953-ж. 29-майда Жомолунгмага Ж. Хант башкарган англиялык экспедициянын мүчөлөрү – альпинисттер Тенсинг (непалдык шерп) менен Э. Хиллари чыккан. Италиялык альпинист – Р. Месснер дүйнөдө 1-болуп чокуга жалгыз жеткен (20. 8. 1980). 1953–2006-ж. Жомолунгмага бардыгы болуп 3200дөн ашык альпинист чыккан (анын 200дөн ашыгы курман болгон). 1982-ж. майда советтик 11 альпинист (экспедициянын жетекчиси Е. И. Тамм) Жомолунгманын чыгууга мүмкүн эмес деп эсептелген түштүк-батыш капталы менен туу чокуга жеткен.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Чокулар‎
Категория:Тибет‎
Категория:Непал
Жоон-дөбө

Жоон-дөбө – биздин замандын 6–12-кылымына таандык шаар калдыгы. Кыргызстан менен Казакстандын чек арасына жакын, Талас – Жамбыл автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Татаал түзүлүштүү, узун коргондуу шаарлардын түрүнө кирет. Айыл чарба жумуштарынын натыйжасында шаардын алгачкы аянтын аныктоо мүмкүн эмес, бирок урандыларынын ээлеген ордуна караганда шаар чоң болгон. Археологиялык казууда турак жайлардын жана коргонуу курулуштарынын калдыктары, карапа идиштер, темир буюмдар, асем буюмдар табылган. Шаар негизинен моңгол жапырыгынан талкаланган, айрым жерлери жер айдоо, сугаруу иштеринин натыйжасында бүлүнүүгө учураган. 1960-ж. археолог П. Н. Кожемяко изилдеген.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Орто Азия тарыхы‎
Майкл Жордан

thumb|180px|Jordan (1987)

Майкл Жеффри Жордан - (17. 2. 1963-ж. туулган, АКШ, Нью-Йорк) – америкалык баскетбол оюнчусу. 20-кылымдагы дүйнөнүн эң мыкты баскетболчусу. Олимпия оюндарынын эки жолку (1984, 1992), Улуттук баскетбол ассоциациясынын алты жолку (1991–93, 1996–98) чемпиону. Түндүк Каролина университетинин, «Чикаго Буллс», «Вашингтон Уизардс» командаларында ойногон. Улуттук баскетбол ассоциациясынын эң мыкты оюнчусу катары 5 жолу таанылып (1988, 1991, 1992, 1996, 1998), 14 жолу жылдыздар оюнуна тандалган. 3 жолу «Слэмданк» конкурсуна тандалып, эки жолу утушка (1987, 1988) ээ болгон. Ошондой эле «аба королу» деген наамга ээ болуу менен, бүгүнкү күндө баскетбол тарыхында эң мыкты оюнчу катары саналат. 1993-ж. бейсбол оюнун да ойноп көргөн. Учурда Oakley Inc компаниясынын жетекчилеринин бири.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Спорт
Жорулар

thumb|Aк кaжыр (Gyps fulvus).

Жорулар – ири жырткыч куштар тобу. Аларга америка жана кадимки жорулар кирет. Булардын түзүлүшү жана жашоо шарты окшош. Дене узундугу 90–114 см. Башы, мойну жылаңач же түк менен капталган. Канаты жазы, тарп издеп, кээде өтө бийиктикте бир нече саат бою калкып учууга жөндөмдүү. Буту басып, чуркоого ылайыкталган, көк жору гана жемин буту менен көтөрүп учат. Көпчүлүгү тарп жана таштанды жейт. Аска, жар, дарактарга уялайт. 1 жумуртка тууйт. Африка, Түштүк Европа, Борбордук жана Түштүк Азияда 9 урууга бириккен 14 түрү жашайт. КМШ өлкөлөрүндө 4 уруусунун 5 түрү бар. Жорулар табигый санитар катары өтө пайдалуу. Алардын саны азаюуда (айрыкча Европада). Балта жутар жана башка коргоого муктаж. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Канаттуулар‎
Декарт координаталар системасы

Декарт координаталар системасы – тегиздиктеги же мейкиндиктеги түз сызыктуу координаталар системасы. 
Француз философу жана математиги Рене Декарттын атынан аталган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Математика
Дельфинарий

thumb|Дельфинарий в Челябинске.
Дельфинарий – деңиз суусу толтурулуп, дельфиндерди изилдөө, үйрөтүү, келгендерге көрсөтүү үчүн курулган чоң аквариум (океанариум). Алгачкы дельфинарий АКШда 1938-ж. курулган, азыр АКШ, Япония, Кытай, Англия, Түштүк Африка, Канада, Австралия, Жаңы Зеландия, Германия, Дания, Норвегия, Украина (Крымда) жана башка өлкөлөрдө бар.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Зоология
Делувий

thumb|Делувий (Алтай).
Делувий, Делювий (лат. deluo жууйм) — делювий чөкмөлөрү – жаан-чачын суулары менен агып же оордук күчүнүн таасиринен каптал ылдый кулап, тоо этегине жыйналган борпоң тоотек шилендиси. Делувийдин курамында чопо, кум, кырдуу кесек таштар аралаш жатат. Таштардын өлчөмү ар кандай, петрограммалык курамы делувийдин үстүнкү кабатында жаткан кабаттуу чулу тоотектерге байланыштуу. Делувийде көбүнчө алтын, калай, вольфрам жана башка металлдардын чачынды кендери болот. Делувий чополору кыш даярдоодо кеңири пайдаланылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Геология‎
Демаркация

Демаркация (фр. dtmarcation – чек коюу, ажыратуу) – чектеш мамлекеттердин ортосундагы келишимдин негизинде мамлекеттик чек араларды аныктоо жана өзгөчө чек ара белгилери менен белгилөө. Демаркация иштерин жүргүзүүдө 1:50 000 же ири масштабдагы, калк сейрек жайгашкан бөлүктөрүндө орто масштабдагы карталар колдонулат. Демаркациялык карталарда чек ара сызыгынын орду тагыраак берилип, чек ара чекити менен бирге чек ара белгилери, мамылардын орду, ошондой эле алардын геодезиялык ыкмалар аркылуу байланыштырылып койгон жер бетиндеги туруктуу объектилеринин орду да көрсөтүлөт. Туруктуу объектилер катары тоо чокулары, геодезиялык белгилер, координаталары так аныкталган жерлер кабыл алынат. Кийинки мезгилдерде демаркациялык документтерге карталар менен бирге чек ара тилкесинин аэрокосмостук сүрөтү да тиркелүүдө. 

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Мамлекет
Демирчян Дереник Карапетович

thumb|Дереник Демирчян музей
Демирчян Дереник Карапетович - [6(18). 2. 1877, Ахалкалаки – 6. 12. 1956, Ереван] – армян жазуучусу, Армян ССР ИАнын академиги (1953). Женева университетин бүтүргөн (1909). Чыгармалары 1893-жылдан жарыялана баштаган. «Лэнк-Тимур» тарыхый-баатырдык поэмасында, «Скрипка жана чоор», «Артыкбаш», «Жылмаюу», «Динчил» аңгемелеринде кедей-кембагалдардын таламын талашкан. 1920–30-ж. жазылган «Эс алуу үйүндө», «Мерке», «Сато», «Рашид», «Нигяр», «Жолдоштор» деген аңгеме, повесттеринде, «Наполеон Коркотян», «Капутан», «Туулган өлкөм» аттуу пьесаларында Демирчян революциячыл күрөштү, карапайым элдин эмгегин даңазалайт. «Вардананк» тарыхый романынын (1943–46), ошондой эле бүтпөй калган «Месроп Маштоц» романынын автору. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Армения
Категория:Армения жазуучулары
Категория:Армян жазуучулары
Демографиялык «жарылуу»

Демографиялык «жарылуу» – калктын санынын мезгил-мезгили менен кескин көбөйүүсү. Ал социалдык-экономикалык абалдын жакшыруусуна жана башка себептерге байланыштуу. Дүйнөнүн калкынын саны 19-кылымдын башталышында бир нече жүз млнду гана түзгөн. 1830-ж. 1 млрдга жеткен. 18–19-кылымда абал кескин өзгөрүп, калктын саны ылдам өсө баштаган. 1930-ж. 2 млрддан ашып, 1987-ж. 5 млрдды түзгөн. 1960-ж. өсүү темпинин төмөндөгөнүнө (2ден 1,65%ке чейин) карабай, бүгүнкү күндө дүйнө калкы жылына 80 млнго өсүүдө, 21-кылымдын аягында өсүш 90 млнго жетиши күтүлүүдө. 20-кылымдын 50–60-жылдарында Азиянын, Африканын жана Латын Америкасынын өнүгүп жаткан өлкөлөрүндө төрөлүүнүн жогорку темпи (калктын жылдык орточо өсүү темпи 2,2–2,8%) сакталып, өлүм-житимдин (айрыкча балдардын өлүм-житиминин) төмөндөшүнө байланыштуу калктын саны кескин көбөйгөн. Ал өлкөлөрдө дүйнөнүн калкынын 50%тен ашыгы жашагандыктан, алардын калкынын өсүү темпи жер шарындагы калктын санынын өсүүсүнө зор таасирин тийгизип, дүйнөлүк Демографиялык «жарылууга» алып келген; ал эми ал өлкөлөрдүн өнүгүүсүндөгү социалдык-экономикалык көйгөйлөр глобалдык мүнөзгө өткөн. Ал эми Батыш Европа, Түндүк Америка, ошондой эле мурдагы СССР аймагында калктын санынын өсүүсү салыштырмалуу төмөн (орто эсеп менен 0,2–0,8%) болгон. БУУнун маалыматы боюнча калктын саны 20-кылымдын аягында 6 млрддан ашып, 2090-ж. (2095-ж.) 10,2 млрдга (12 млрд) жетип, туруктуу өсүү темпине ээ болушу мүмкүн. Мындай темптеги көбөйүү жер шарынын айрым аймактарында табигый экосистемаларга чоң басым келтирип, жашоону камсыз кылуучу жаратылыш системаларын бузууга алып келиши ыктымал; тамак-аш каатчылыгы пайда болот. Азыркы учурда БУУнун маалыматы боюнча өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө 515 млн адам дайыма ачкачылыкта жашоодо. Ошондуктан азык-түлүк каатчылыгын глобалдык деңгээлде чечүү үчүн демографиялык, экологиялык, энергетикалык жана башка факторлорго байланыштуу изилдөөлөр жүргүзүлүүдө. Өнүккөн өлкөлөрдөгү акыркы 200 жыл ичиндеги төрөлүүнү жана өлүм-житимди талдоонун негизинде «жөнөкөй» туруктуулуктун (төрөлүүнүн жана өлүм-житимдин жогору болушу) «азыркы» туруктуулукка (төрөлүүнүн жана өлүм-житимдин төмөн болушу) өтүүсүн даана байкоого болот. Бул демографиялык өткөөл 4 фазаны камтыйт: 1. Медицина начар өнүккөн абалда: төрөлүү деңгээли жогору, балдардын өлүмү да жогору; мында калктын саны жай өсөт. 2. Коомчулук оору-сыркоону жөнгө салууну үйрөнөт. Төрөлүү мурдагы калыбында калып, өлүм-житимдин (айрыкча балдардын өлүмүнөн) кыскарышы калктын тез өсүп кетүүсүнө шарт түзгөн. 3. Социалдык жана экономикалык өзгөрүүлөр (материалдык өндүрүштүн өнүгүүсү, калктын турмуш-тиричилигинин жакшырышы, саламаттыкты сактоо деңгээлинин өнүгүүсү) төрөлүүнүн төмөн дөшүнө алып келет. Бул фазанын аягында калктын саны кайра турукташат, анткени балдардын өлүм-житиминин азайышы төмөнкү төрөлүүнү толуктап турат. 4. Калктын санынын жаңы туруктуулугу төрөлүүнүн жана өлүм-житимдин азайышынан түзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Демодекоз

thumb|Демодекоз.
thumb|Demodex canis.
Демодекоз - (Demodekoses), Demodex уруусундагы кенелер козгоочу ылаң. Бул кенелер түрдүү жаныбардын кылы, жүнү, түгү өсүүчү дүмүрчөсүндө жана май бездеринде мителик кылат. Ылаңдаган жаныбардын териси сезгенет, катмарланат, тез арыктайт. Ылаң өзгөчө ит, бодо мал жана чочкодо оор өтөт. Жаныбарды түрүнө жараша ар түрдүү кенелер ылаңдатат. Бул кенелердин дене түзүлүшү жана өөрчүү циклдери негизинен окшош. Соо мал ылаңдуулар менен чогуу багылганда жугат. Өзгөчө ыплас короо-сарайда багылып, жем-чөбү сапатсыз келип, жетишсиз болгондо, жаш мал ылаңга тез чалдыгат. Ылаңдаган малдын баш, моюн, далы, төш жана буттарынын ар кайсы жеринде чоңдугу 2–10 ммге жеткен, колго урунган дөмпөктөр пайда болот. Дөмпөктөрдүн кылда чокусунда тешиги болуп, андан сары суу чыгып турат, сыкканда агыш түстөгү коюу суюктук чыгат. Дарылоо комплекстүү түрдө жүгүзүлөт. Ылаңга чалдыккан жерлерин «Акродекс», «Дерматозоль», «Росинка», «Циодрин», «Псороптол» аэрозоль дары-дармеги менен 4–6 жолу дарылайт. Кабылдап кеткенде, терисинин астына ивомек куят, жараланган жерлерине күкүрт менен дёготтун (кара май) вазелиндеги аралашмасын сүйкөйт, жемге кошулуп күкүрт берилет. Ылаңды алдын алуу үчүн ветеринардык-санитардык иш-чараларды туура сактап, соо малга ылаңдууларды жолотпоо зарыл. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Мал чарбачылыгы‎
Категория:Зоология‎
Дендрология

thumb|Дендрология
Дендрология (дендро... жана ...логия) — ботаниканын дарак, бадал изилдөөчү бөлүгү. Дарак өсүмдүктөрүнүн системасын, морфологиясын, биологиялык касиеттерин, таралышын жана эл чарбасында пайдаланышын талдайт. Дендрологиянын дарак породаларынын касиети жөнүндөгү маалыматтары токой таануу, токой өстүрүүнүн теориясы менен практикасында, айыл чарбасында, айрыкча талаа коргогуч токой тилкелерин түзүүдө кеңири колдонулат. Ошондой эле тал, терек, эмен, жаңгак, кызыл карагай жана башкалардын жаңы түрлөрү чыгарылып, алар мурда өспөгөн жаңы жерлерге өстүрүлөт.

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника
Дененин өсүүсү

Дененин өсүүсү– адам организминин морфологиялык жана функциялык өнүгүүсүнүн, дене сапатынын ички факторлор менен жашоо шартына ылайыкталган мүмкүнчүлүктөрүнүн мыйзам ченемдүү процесси. Дененин өсүүсү негизинен дененин сырткы түзүлүшүнүн өсүү деңгээли менен аныкталат. Дененин өсүүсү үзгүлтүксүз жүрөт, бирок бир калыпта болбойт. Ал бала төрөлгөндөн баштап өтө ургаалдуу жүрөт: бир жашка чейин баланын дене узундугу 20–25 смге, салмагы 2,5–3 эсе жогорулайт, ал эми 8 жашка чейинки баланын боюнун жылдык өсүүсү болжол менен 7 см, салмагы 2,2 кгды түзөт. Кенже класс курагында орточо жылдык өсүү – бою 4 см, салмагы 2 кг. Жыныстык жетилүүнүн башталышында (эркектер 13–14 жаш, кыздар 11–12 жаш) өсүү кескин жогорулайт. Бул учурда кыздар тез өсөт, 15 жашында өзү курактуу баладан бойлуу жана салмактуу келишет. Организм эркекте 19–20, аялда 17–18 жашта негизинен калыптанып бүтөт, ал эми бой эркекте 24–25, аялда 19–20 жашка чейин өсөт. Эркектин 25–45, аялдын 25–40 жашы салыштырмалуу морфологиялык туруктуу мезгили болуп эсептелет, кийинчерээк бою кыскарып, салмагы чоңоё баштайт. Дене көнүгүүлөрүн үзгүлтүксүз жасоо дененин өсүүсүнө жакшы таасир тийгизет. Мисалы, дайыма дене көнүгүүлөрүн жасаган 3–4 жашар наристенин бир жылда бою 9,8 см, салмагы 3,9 кг, көкүрөк айланасы 4,3 смге өсөрү байкалган. Ошол эле жаштагы машыкпаган баланын жогорку көрсөткүчтөрү – 8,8 см; 3 кг; 3,9 см болгон. Дененин өсүүсүнүн функциялык көрсөткүчтөрүнүн жакшырышына спортчунун машыгуусу чоң таасир тийгизет. Машыккан дененин салмагы азайып, чыдамдуулугу жогорулайт. Машыккан спорттун түрүнө жараша спортчунун денесинин өсүшү бири-биринен айырмаланат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Денени чыңдоо

Денени чыңдоо – адам организмин табияттын жагымсыз факторлорунун таасирлерине (суукка, ысыкка, күн радиациясына) каршы чыдамдуулугун жогорулатуу. Табигый факторлор – аба , суу , күн нуру денени чыңдоонун негизги каражаты болуп эсептелет. Денени чыңдоодо организмдин жылуулукту жөнгө салуусун өркүндөтүү өзгөчө мааниге ээ. Себеби, ал сырткы чөйрөнүн ар кандай температуралык шартында организмдин жылуулук тең салмактуулугун сактоо жөндөмдүүлүгүнүн жогорулашына өбөлгө түзөт. Ошондуктан ысыкка, суукка, күн нуруна денени чыңдоо өтө маанилүү. Ысыкка денени чыңдоо үчүн ысык убакта спорттук оюндарды ойноо, күн ачык жерде жүрүү, күнгө кактануу жана башка аткаруу керек. Бул учурда теринин коргонуу мүмкүнчүлүгү жогорулайт. Суукка жана башка дагы өзгөчө мааниге ээ. Мында дене көп жугуштуу ооруларга байымдуу келип, оору жеңил өтөт. Денени чыңдоону бала чактан баштап, таза абада жүрүп, муздак сууга жана башка көнүгүү керек. Денени чыңдоодо адамдын жаш курагы, ден соолугу, климат шартына ыңгайланышы, дененин чыңалуу даражасы сөзсүз эске алынууга тийиш. 

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория: Ден соолук