Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кырчаңгы

Кырчаңгы - жылкынын инвазиялуу ылаңы.
 
Ал башка малда котур деген ат менен белгилүү. Ылаңды Acarus siru var equi козгойт. Мите теринин эпидермасында өсүп көбөйөт. Кене териге сиркелейт. Сирке 3 - 4 күндө куртка, андан 15 - 20 күндө чоң кенеге айланат. Кене 40 - 50 кун жашайт, Кырчаңгы таза жылкыга дарттуу жылкыдан жугат. Башында, мойнунда Кырчаңгы исиркек пайда болот да, өзгөчө түнкүсүн, жылуу короо-сарайда катуу кычышат. Арык малда бат эле денесине жайылып кетет. Дайыма кашынгандыктан тери жараланып, карттанып, асты чылпылдап суу болот.

Дарттуу жерин кашыса, жылкы үстүңкү эрдин кыймылдатып турат. Ылаңдуу жылкыны өзүнчө болуп, газ камерада дарылоо жакшы натыйжа берет. Анын уз. 2,4 м, туурасы 0,9 м, бийиктиги 1,9 м, жылкынын тумшугу чыгып тургандай терезеси бар. Мурин линиментин 3 күн сүйкөп, төртүнчү күнү жууп салат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Оорулар
Кыртыш суусу

Кыртыш суусу, грунт суусу - жер астындагы суу.
 
Жер бетине чукул жердеги туруктуу суулуу кабатта жатат. Негизинен жаан-чачын, жер бетиндеги агын суу, көл ж. б-дын суусу топурак катмарларынан өтүп барып топтолушунан пайда болот. Үстү жагында суу өткөзбөөчү катмар болбогондуктан суу басымсыз абалда жатат. Суунун деңгээли, дебити, химиялык курамы жана температурасы жаан-чачындын болушуна карай дайыма өзгөрүп турат. Кыртыш суусунун жаратылышта таралышына климат, рельеф, кыртыш-топурак, өсүмдүк түрлөрүнүн өзгөчөлүгү чоң таасир этет. Алар айрыкча суу өрөөндөрүнүн аллювий чөкмөлөрүндө, тоо этектериндеги шилендилерде, чакан тереңдикте жаткан жаракалуу жана карстуу аки таш тектеринде кеңири тараган. Жер бетине жакын болгондуктан, аны чыгаруу оңой. Ошондуктан Кыртыш суусу турак жайларды, өнөр жай ишканаларын, айыл чарбаны суу менен камсыз кылуунун булагы катары эл чарбасында мааниси чоң.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:География
Күкүрт рудалары

Күкүрт рудалары - курамында экономикалык жактан казып алууга арзырлык өлчөмдө таза күкүрт же анын бирикмелери бар минералдык заттардын табигый чогундусу.
 
Жаратылышта таза күкүрттүн топтолушу негизинен чөкмө тоо тектер менен байланыштуу. Күкүрт аларда битум, гипс, кальцит, целестин ж. б. менен бирге кезигет. Күкүрт негизинен калыбына келүү процессинде бактериялардын таасиринен сульфаттардан адегенде күкүрттүү суутек, андан кийин кычкылтектүү чөйрөдө алардын кычкылдануусунан келип чыгат. Жанар тоонун атылышынан да пайда болот. Ошондой эле күкүрттүү металлдар жана күкүрт кислотасынын туздары түрүндө кеңири тараган. Күкүрттүн өнөр жайлык маанидеги кендерин казын алууда алдыңкы орунду таза күкүрттүн кабаттары, андан кийин сульфид рудалары жана өнөр жай газдары ээлейт.
 
Таза күкүрт кендери негизги 4 генезистик типке бөлүнөт:
 1) жанар тоо атылышынан пайда болгон күкүрт кабаты;
 2) минералдуу муздак булактардын чөкмөлөрү;
 3) чокмо тектер менен байланыштуу биохимиялык чокмо;
 4) кычкылдануу зонасында сульфиддердин ажыроосу менен байланыштуу рудалар.
Булардан чөкмө жана жанар-тоо кендеринин өнөр жайлык мааниси чоң.
 
Күкүрт рудалары составындагы күкүрттүн өлчөмүнө карай жарды (рудада 5 - 10%), орточо (10 - 25%), бай (25%дан көп) болуп бөлүнөт. Күкүрт рудаларынын минерал курамы ар түрдүү. Руданы түзүүчү негизги минералдар: күкүрт, кальцит, доломит, гипс, ангидрит, целестин, кварц, халцедон, опал, чополуу минералдар, битум, пирит ж. б. сульфиддер, темирдин суулуу кычкылы. Минерал-литологиялык курамы боюнча аки таш тектүү, кальцит-доломиттүү, чополуу, мергелдүү, кумдуктуу, гипстүү, опалдуу, күкүрттүү кварцит Күкүрт рудаларыболуп бөлүнөт.
 
Кыргызстанда Ачы-Таш кени сыяктуу бир нече күкүрт кени бар.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Рудалар
Күкүрт жер семирткич

Күкүрт жер семирткич - курамында бир аз күкүртү бар порода, күкүрт кислотасынын тузу жана күкүрттүн башка бирикмеси.
 
Күкүрт жер семирткич кайчы гүлдүү, чанактуу ж. б. өсүмдүк үчүн натыйжалуу. Алар өздөрү күкүрттүү келет, күкүрттү да фосфордой эле сиңирет. Күкүрт жер семирткичтин мааниси - күкүрттүн белок курамына киргендигинде. Күкүрт жетишпесе, өсүмдүк жай өсөт жана жалбырагынын көк түсү өзгөрөт. Ал кыйыр семирткич катары да таасир тийгизет. Топурактын жегичтигин азайтып, оңой эрибөөчү фосфаттын сиңишин жана кээ бир заттардын эришин күчөтөт. Бирок Күкүрт жер семирткичти көп өлчөмдө колдонуу топурактын кычкылдуулугун жогорулатып, органикалык заттын минералга айланышын токтотот. Күкүрт жер семирткич Кыргызстандын шартында күкүртү аз же жокко эсе аянтта кызылча, жүгөрү ж. б. өсүмдүктөрдү өстүрүү үчүн кошумча азык катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Жер семирткичтер
Куюн сымал кыймыл

Куюн сымал кыймыл - суюктуктун же газдын кичине бөлүкчөлөрунун алга жылуу жана кандайдыр заматтык окту тегеренип айлануу менен которулуу кыймылы.
 
Жаратылышта же техникада болуучу суюктуктун же газдын агымында Куюн сымал кыймыл көп кездешет. Мисалы, тутук боюнча аккан суу кыймылы ламинардык же турбуленттик болушуна карабастан дайыма Куюн сымал кыймылда болот, себеби илээшкектиктин натыйжасында түтүктүн бетине жабышкан суюктуктун (чектик катмар) бөлүкчөлөрунүн ылдамдыгы нөлгө чейин азаят, ал эми беттен алыстаган катмарлардын ылдамдыгы чоңоёт. Түтүк менен суюктуктун чегине жакын катмарда пайда болгон ылдамдыктын градиенти бул катмардагы суюктуктун бөлүкчөлөрүн айлануу кыймылына келтирет. Атмосферада пайда болуучу өтө күчтүү куюн жана циклондор да Куюн сымал кыймылда болот.
 
Нерсе кыймылда болгон кезде пайда болгон куюн ал нерсеге аракет кылган көтөрүү күчүнүн жана маңдайкы каршылыктын белгилүү бөлүгүн түзөт. Ошондуктан Куюн сымал кыймылды үйрөнүү самолёттордун канатын, аба винтин, гидравликалык турбинаны, насосторду ж. б. түзүүдө жана эсептөөдө зор мааниге ээ.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Кулпу

Кулпу - ачылбас кылып бекитүү үчүн салынуучу түзүлүш.
 
Ал үй, склад, сейф, мебель ж. б-дын каалгаларын бекитүү үчүн колдонулат. Кулпу алгачкы жолу Ассирия, Вавилония жана Египетте болжол менен б. з. ч. 2миң жылдыкта пайда болгон. Азыркы Кулпулар механизмдеринин түзүлүшүнө жана иштешине карата пластинкасыз, пластинкалуу, цилиндр түрүндө жана жашырын болуп айырмаланат. Алар ачып, чыгарылып алына тургандай болуп салынат же оюп орнотулат.
 
Пластинкасыз Кулпуда ачкычты айландырганда Кулпунун тили пружинанын астындагы тээкке такалып, жылбай бекип калат. Мындай Кулпунун жашырындыгы ачкыч кирүүчү тешиктин ар кандай түспөлдө (оюктуу) жасалгандыгында болот. Пластинкалуу Кулпунун тили ар түрдүүчө жасалган кыймылдуу пластинкалар менен жылдырылат. Мында ачкычтын тилинин урчуктары белгилүү бир пластинканын гранындагы оюктарга туура келип тийишкенде гана ачкыч айланат. Бул үчүн Кулпунун тешигине өз ачкычын салып ачуу керек. Цилиндр түрүндөгү Кулпунун иштөө принциби пластинкалуу Кулпунукуна окшош, бирок мында пластинкалардын ордуна штифт жасалат. Ал штифттер цилиндр формасындагы езөкчөнүн оюктарына бүтүндөй киргенде гана ал өзөкчө өз огунда айланат да, Кулпунун тилин кошо жылдырат. Ачкычтын тилиндеги оюкча штифтти 0,1 мм ге эле туура эмес жылдырса, анда ачкыч жылбай калат.
 
Жашырын Кулпуда кадимки механизмдер менен кошо ошол Кулпуга таандык болгон тамгалык же цифралык шифр аркылуу тутканы же шакекчелерди белгилүү абалга келтирип, анан ачкыч менен же ачкычсыз ачыла турган кошумча түзүлүш болот. Каалгалык, мебелдик ж. б. Кулпулардан башка да атайын Кулпулар (мисалы, ювелир буюмдары үчүн) жасалат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Буюмдар
Кулдардын сицилиядагы көтөрүлүшү

Кулдардын сицилиядагы көтөрүлүшү (б. з. ч. 2-кылымдын 2жарымында) латифундия чарбаларында кулдарды жана сицилиялык дыйкандарды катуу эзүүдөн, ошондой эле провинцияны башкаруунун бөтөнчөлүгүнөн улам чыккан.
 
Биринчи көтөрүлүш сириялык кул Евндин (аны кулдар Антиох падыша деп жарыялашкан) жетекчилиги менен 136-ж. Эннада; киликиялык кул Клеон башкарган көтөрүлүш Аргинтте башталып, Евндин армиясы Тавромений, Катан ж. б. шаарларды басып алган. Бирок 132-ж. консул П. Рупилио көтөрүлүштү ырайымсыз баскан. Экинчи көтөрүлүш 104-ж. аралдын элет жерлеринде башталган. Аралдын түштүк-батышы менен борборунда италиялык кул Сальвийдин (аны кулдар Трифон падыша деп жарыялашкан), батышында киликиялык кул Афиниондун башчылыгы менен башталып, Триокала шаарына жакын эки аскер Трифондун жетекчилиги (ал өлгөндөн кийин аскер башчы - Афинион) менен бириккен. Көтөрүлүшчүлөр Маргантина, Лилибей шаарларынан башка да жерлерди ээлеген. 99-ж. консулдун Маний Аквилий баштаган армиясынан аёосуз талкаланган.
 
Биринчи көтөрүлүш негизинен тыштан алынып келинген (бөтөнчө сириялык) кулдарды камтын, көбүнчө шаарларда болгон. Экинчисин кулдар менен сицилиялык кедейлер элет жерлерде чыгарган. Кулдардын сицилиядагы көтөрүлүшү [[Италия|Италиядагы]], Делос аралындагы ж. б. жерлердеги кулдар кыймылына таасир эткен.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Көтөрүлүштөр
Кристаллдарды өстүрүү

Кристаллдарды өстүрүү - суюк жана газ абалындагы заттардын температурасын анча-мынча төмөндөтүү аркылуу жасалма кристаллдарды алуу методдору.
 
Кристаллдар суюк абалдан, б. а. эритмеден же көлкүлдөк эритиндиден өстүрүлөт. Газ же катуу абалдагы заттардын фазалык өтүштөрүнөн да кристалл алынышы мүмкүн. Кристаллды эритмелерден өстүрүү - алгачкы жана кеңири тараган метод. Эритмеден Кристаллдарды өстүрүүнүн эки жолу бар: биринчиси - каныккан эритменин температурасын туруктуу карман, эриткичтин көлөмүн жай буулантуу; экинчиси - каныккан эритмени жай муздатуу. Бул эки учурда каныккан эритме өтө каныккан эритмеге айланат да, эритилген зат кристалл түрүндө пайда боло баштайт. Эритме, аралаштырылып же кристалл өзү эритменин ичинде айланып турганда кристаллдын өсүш ылдамдыгы көбөйөт. Кристалл өстүрүлүүчү установка термостаттан жана анын ичине коюлган кристаллизатордон, б. а. ичинде эритмеси жана учуна уютку (кичине кристалл) бекитилген аралаштыргычы бар идиштен турат.
 
Аралаштыргыч эритмени аралаштырган кезде анын учундагы монокристалл түрүндөгү уютку даты кыймылга келет. Бул учурда кристаллдын ар бир граны өз ылдамдыгы менен өсөт. Кристаллдарды эритмеден өстүрүүнүн башка методдорго Караганда артыкчылыгы - кристаллдын табигый формада алынышы.
Өсүү температурада көлкүлдөк эритиндиден кристалл өстүрүү үчүн колдонгон аппаратура ысыткыч мештен, анын ичине жайгаштырылган эрүүчү зат (шихта) менен толтурулган платина тигелден жана суу жүргүч түтүктүү муздаткычтан турат. Муздаткыч менен жабдылган кристалл карматкычтын төмөнкү учуна монокристаллдан даярдалган уютку бекитилет. Уютку тигелдин ичиндеги көлкүлдөп эриген заттын бетине акырындык менен түшүрүлүп тийишкенде кристаллдын өсүү процесси башталат. Бул учурда уюткунун температурасы заттын эрүү температурасынан төмөн кармалып турууга тийиш. Ошентип өсүп жаткан кристалл аркылуу көлкүлдөк эритиндиден шылуулук бөлүнүп чыгат да, анын температурасы төмөндөйт. Натыйжада кристаллдын өсүшү улантыла берет. Бул ыкманы С. Киропулос сунуш (1925) кылган. Көлкүлдөк эритиндиден Кристаллдарды өстүрүүнүн артыкчылыгы - кристаллдардын тез өстүрүлүп алынышы.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Химия
Кризис кубулуштар

Кризис кубулуштар - заттардын бир фазадан экинчи фазага (мисалы, суюктуктан бууга) өтүү чекитинин айланасындагы абалын мүнөздөөчү кубулуштар.
 
Кризис кубулуштардын типтүү мисалдары төмөнкүлөр: суюктук жана газ абалындагы заттардын кризис чекитке жакындаган сайын кысылуусунун жогорулашы, ферромагнетик жана сегнетоэлектрик заттардын температурасы Кюри чекитине жакындаганда магниттик кабылдагычтыгынын жана диэлектриктик өткөрүмдүүлүгүнүн өсүшү ж. б. Кризис кубулуштарды жөнөкөйлөштүрүп түшүнгөнүбүздө, ал - заттардын бир фазадан экинчи фазага өтүү чекитинин тегерегиндеги термодинамикалык чоңдуктардын флуктуациясынын жогорулоо кубулушу. Демек, флуктуациялануу кубулушунун жогорулашы кризис абалдагы суюктук жана буунун тыгыздыгынын бир чекиттен экинчи чекитке өткөндө даана өзгөрүп турушуна алып келет

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Кремний органикалык суюктуктар

300px|thumb|right|Силикон майлары (майлоочу материалдар). 
Кремний органикалык суюктуктар, силикон майлары — молекулярдык массалары анча чоң эмес органо-силикондордун олигомерлери же полимерлери.
 
Кремний органикалык суюктуктарга түз сызыктуу же тармакташкан полидиметилсилоксандар, полидиэтилсилоксандар жана полиметилфенилсилоксандар тиешелүү. Алардын молекулярдык массасы бир нече жүздөн 30 миңге жетет. Кремний органикалык суюктуктар тышкы көрүнүшү боюнча нефть майларына окшош. Алар гидрофобдуу жана жогорку температурада кычкылдандыргычтарга туруктуу болуп, температуранын өзгөрүшү менен алардын илээшкектиги өтө аз өзгөрөт. Полидиметилсилоксан суюктуктары абадагы кычкылтекке 175°С ге чейин туруктуу, 200°Сде кычкылданат. Кээ бир элементтер (Си, Pb, Se, Те) силоксан чынжырчаларынын ажырашына катализатор болот.
 
Полидиметилсилоксандар инерттүү чөйрөдө 250°Сге чейин туруктуу. Полиметилфенилсилоксандар абанын катышуусунда 250°Сде, ал эми инерттүү чөйрөдө 300°Сде гана ажырай баштайт. Көпчүлүк Кремний органикалык суюктуктар майлоочу май катары өз алдынча, же нефть, же синтетикалык май менен кошулуп колдонулат. Алар көп учурларда трансформаторлорго, конденсаторлорго, радио электрондук жабдуулардын кээ бир бөлүктөрүнө суюк диэлектриктер катарында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Суюктуктар
Креолин

Креолин (лат. creolinum - эт жана лат. oleum - май) - ветеринардык практикада залалсыздандыруу максатында, дары катары жана курт-кумурскага каршы кеңири пайдаланылуучу препарат.

Ала кара күрөң түстүү майланышкан суюктук. Ацетондо, эфирде, хлороформдо жакшы эрийт. Сууда сүт сыяктуу агыш-кызгылт, бозомук түстөгү эмульсияларды пайда кылат. Анын 3 - 5% эмульсиями малканаларды дезинфекциялоого, 2,3% түүсү ириңдүү жараларды, 0,5 - 1 % эмульсиясы жатынды чайкоого колдонулат. Ич көпмө жана ичеги-карындын жугуштуу ылаңдарына каршы бардык малга дары катары ичирилет. Таш көмүр тектүү фенолсуз Креолин малдын котуру менен күрөшүүдөгү негизги дары болуп эсептелет. Бул Креолиндин 2%түү суудагы эмульсиясы атайын ванналарга толтурулуп, кой эчкини, уйду жапырт дарылоого жана котурду алдын алууга колдонулат. Фенолсуз Креолин 65% таш көмүр майы, 24 - 25% канифоль, калганына суу кошулуп жасалат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Ветеринария
Көрүү сезими

thumb|Clynotis severus.
Көрүү сезими - организмдин көрүү органы (көз) аркылуу объектилерден чагылган жарыктарды, шоолаларды баамдоо менен тышкы дүйнөнү кабыл алышы, б. а. тышкы дүйнө жөнүндө информация алышы.
 
Көрүү сезими аппараты көздө жайгашкан. Жарык көздүн фоторецептору аркылуу туюлат. Көрүү пигменти жарыктын квант энергиясын нервдик сигналдарга айлантат. Кабыл алынып жаткан жарыктын көлөмү пигменттерди сиңирүү спекторуна байланыштуу. Киши 400 - 700 мм толкун агымындагы жарыктын электр-магниттик таралышын кабыл ала алат, ал эми курт-кумурска ультракызгылт көк шооланы (300 мм ге чейин) кай бир кескелдириктер инфракызыл нурларды ажырата алышат.
 
Жаныбарлар эволюциясында Көрүү сезими жарыкты ажырата билүү жана анын багытын аныктоо мүмкүнчүлүгүнөн ар кыл элестерди ажыратьш-талдап билүүгө чейинки татаал жолду басып өткөн.

Көрүү сигналдарын кабыл алуу, баамдоо жана сүрөтчөлөрдү талдоо көрүү системасынын бардык катмарында ишке ашырылат. Киши тышкы информациянын 80% га чамалуусун Көрүү сезими аркылуу кабыл алат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Зоология‎
Көңүл айтуу ырлары

Көңүл айтуу ырлары - кыргыз элдик поэзиясындагы каада-салт ырларынын бир түрү.
 
Мындай ырлар жалпы уруу, эл, жеке үй же киши башына түшкөн кайгы-капа, өлүм житимге байланыштуу чыгарылат. Көңүл айтуу ырлары башка элдерде да бар. Көңүл айтуу ырларында киши кайгысына ортоктошуу, аны жеңилдетүү, кайрат берүү сыяктуу идеялар берилет.
 
 Кыргызда Көңүл айтуу ырлары адатта эки бөлүктөн турат;
 биринчи бөлүгү - бул же тигил кейиштүү абалды угузуу;
 экинчи бөлүгү - көңүл айтуу.
 
Оозеки чыгармачылыкта көңүл айтуунун ыр түрүндөгү үлгүлөрү көбүрөөк сакталып, көңүл айтуу салтына байланыштуу калыптанган атайын сөз формулалары арбын колдонулат (мисалы, «Атаң өлсө, тайлак бар, жүгүн жерге калтырбайт», «Шумкар учса, туйгун бар, тууру анын бош калбайт»).

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Ырлар
Көгүлгат

Көгүлгат - көгүлгаттар тукумундагы көп жылдык өсүмдүк уруусу.
 
Бийиктиги ар кыл бадал. Сабагы тикенектүү. Мөмөсү тоголок же сүйрү. Өңү ак, саргыч, Кызыл ж. б. Көгүлгаттын эгилме түрү күнөс жана жылуу жерде жакшы өсөт. Гүлү көбүнчө жазгы суукта үшүп кетет. Көгүлгаттын 50дөн ашык жапайы түрү Түндүк Америка, Европа жана Азияда тараган. Сибирь, Орто Азия, Кавказ, Ыраакы Чыгыш, Украинада өсөт.
 
Көгүлгат - тез бышуучу жемиш өсүмдүктөрүнүн бири. Көчөтү 2 - 3 жылда мөмөлөйт. Гектарынан 25 - 30 т түшүм жыйналат. Мөмөсүндө 8 - 11% кант, 1,2 - 1,7% органикалык кислота, 0,88% пектин заттары, С, Вь Р витаминдери, А провитамини, темир жана фосфор туздары бар. Мөмөсүнөн кыям, компот, шарап, маңыз ж. б. жасалат.
Көгүлгаттын 1500дөй сорту белгилүү, алар европа жана америка тобуна бөлүнөт. Анын европа сортунун мөмөсү чоң, жегиликтүү. Чаңгыл кебер илдетине көп чалдыгат. Бөлүштүрүү жана бүчүрү менен көбөйөт.

Ал органикалык жана минерал жер семирткичтер менен кошумча азыктандырылып турат. Эрте жазда зеки бутактарын кыйып, мөмө берүүчү 20 - 25 бутак калтырылат. Буга Көгүлгат курту чоң зыян келтирет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Коттон Эжени

Коттон Эжени (1881-1967) - Франциянын жана аялдардын эл аралык демократиялык кыймылынын ишмери, окумуштуу физик.
 
 Майда соодагердин үй-бүлөсүнөн.
 1904-ж. Севрдеги (Эколь нормаль) пед. институтту бүткөн жана ал институтта мугалим болгон.
 1936 - 41-ж. ушул инситуттун директору, Физика илимд. доктору (1925).
 1934-ж. илимий ишмердиги үчүн Ардактуу Легион ордени менен сыйланган.
 Коттон Францияны Германия басып алганда (1940 - 44) каршылык көрсөтүү кыймылына катышкни.
 1945-жылдан франц. аялдар советинии председатели. Аялдардын эл аралык демократиялык федерациясы түзүлгөндөн (1945) өмүрүнүн акырына чейии анын президенти.
 1950-жылдан Тынчтыктын Бүткүл дүйнөлүк советинии вице-председатели, 1959-жылдан анын Президиумунун мүчөсү, «Элдердин ортосунда тынчтыкты чыңдаганы үчун» Эл аралык Лениндик сыйл. лауреаты (1951).

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Корсет

Корсет (фр. corset, corps - дене) - кишинин белин жана көкүрөгүн тыгыз курчаган жазы кур.
 
Медицинада омуртканын травмасы менен ийрейүүсүндө ортопедиялык Корсет колдонулат. Алар омурткалардын жылышып кетүүсүн сактоого, ошондой эле мертинүүсүн калыбына келтирүүгө негизделген. Корсет катуу, жумшак серпилмелүү келип, гипс, тери, желатин желими, алюминий жана пластмассадан жасалат. Көкүрөк же моюн бөлүктүн жабыркашында башты карман туруучу, белде бел курчоодон ийинге чейинки кийилүүчү Корсет даярдалат. Туберкулёздо катуу, омурткалардын бир аз жабыркоосунда анча катуу эмес, ийрейүүсүндө пластмассадан же ийилгич болоттон жасалган жумшак серпилмелүү Корсет колдонулат. Врачтын кеңеши боюнча гана Корсетти дайыма кийип жүрүүгө болот.
 
Корсет биринчи жолу 14-кылымдын ичинде Europe пайда, ал эми дарылоо максаттары үчүн колдонулган эмес. Бул жаш айымдар жонокой насаатчы жардамы менен жетишилген сулуулук жука мүйүз куйрук кызыл белге жана түз арткы норма каралган. Колдонгон эле сымбаттуу жана татыктуу инсан болушу керек каалаган эркектер.Дененин бир корсеттин кантип тандоо керек.

 Жазуулар 

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Анатомия
Корреляция (геологияда)

Корреляция (геологияда) - бири бирине жанаша, ошондой эле обочо аймактарда тараган чөкмө жана жанар тоо тектердин геологиялык жашын аныктоо максатында, алардын бирдей жаштагы катмарларын өз ара салыштыруу жана аларды жалпы стратиграфиялык шкаланын бөлүнүштөрүнө байланыштыруу.
 
Салыштыруу кендердеги бургулоо көзөнөктөрүнүн айрым кесилиштеринен тартып, ири аймактарды, кээде бир нече материктерди камтышы ыктымал. Чакан аймактардагы тоо тек катмарларын бири бири менен салыштыруу жергиликтүү Корреляция, обочо ири аймактар менен бир нече континенттердин тоо тек катмарларын өз ара салыштыруу жалпы Корреляция деп аталат. 

Корреляцияда салыштыруу методдорунун бардыгы - маркирлөөчу горизонтторду бөлүү, каротаж маалыматтары, биостратиграфиялык метод, тоо тектердин жашын изотоптор боюнча аныктоо ж. б. колдонулат. Корреляциянын натыйжасында стратиграфиялык схема түзүлүп, сол жагына жалпы стратиграфиялык шкаладагы бөлүнүштөр, оң жагына изилденген аймактагы тоо тек катмарларынын стратиграфиялык схемасы түшүрүлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Геология
Королдук шекспир театры

Королдук шекспир театры - Англиянын драма театры.
 
 1879-ж. Стратфорд-он-Эйвондо ачылган.
 Мында У. Шекспирдин пьесалары коюлуп, фестивалдары өткөрүлгөн.
 1961жылга чейин Шекспирдин мемориалдык театры деп аталган.
 1960-ж. Лондондогу «Олдуич» театрында филиалы ачылып, анда Англиянын классикалык жана азыркы драмалары коюлат.
 Админ, жетекчиликти Камкордук совети, көркөм жетекчиликти директор жүргүзүп, ал режиссёр да болуп эсептелет.
 Ар бир сезондо актёрлор менен контракт түзүлөт. Королдук шекспир театрын режиссерлор Б. Бенсон, Б. А. Пейн, П. Холл ж. б. жетектеген.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Театр