Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Көлөм чендери

Көлөм чендери - суюктуктун жана газдын көлөмүн өлчөөчү чендер. 

Көлөм чендери айнек же металлдан түрдүү формада жасалып, көлөмдү көрсөтүүчү шкаласы (белгилери) болот. Көлөм чендери куб метр (м3) же литр (1л = 1дм3) жана алардын үлүштөрү менен градуировкаланат. Көлөм чендери идиш, колба, өлчөөчү цилиндр, мензурка, пипетка, бюретка ж. б. түрүндө болот. Метрологияда Көлөм чендери үлгүлүк жана жумушчу болуп бөлүнөт (к. Чендер).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Көлөмдүк илээшкектик

Көлөмдүк илээшкектик (экинчи илээшкектик) - чөйрөнү көлөмү боюнча деформациялаганда анда-гы энергиянын кандайдыр бир бөлүгүнүн энергиянын башка бир түрүнө айлануусун мүнөздөөчү чоңдук (мис., чөйрөнүн механикалык энергиясынын жылуулукка айлануусу). 

Кадимки Стокс же жылышуу илээшкектигинен айырмаланып, Көлөмдүк илээшкектик релаксация процессин (к. Акустикалык релаксация) мүнөздөйт. Көлөмдүк илээшкектик көбүнчө үн жана ультраүн толкундарынын суюктуктарда жана газдарда тароо учурунда пайда болот. К. и. коэффициенти үндүн жутулуу чоң-дугун аныктайт. Эгерде үн таралган кезде чөйрөнүн теңсалмактуулугу бузулбаса, анда релаксация убагы үн толкунунун мезгилине салыштырмалуу абдан кичине болот да, Көлөмдүк илээшкектик коэффициенти (ξ) жыштыкка көзкаранды болбойт. Ал эми үн таралган кезде термодинамикалык теңсалмактуулук бузулса, ξ өтө чоң мааниге ээ болуп, үн жыштыгына көзкаранды болот. Көлөмдүк илээшкектик коэффициентин аныкташ үчүн адатта үндүн жутулушу жана дисперсиясы боюнча маселедеги белги-лүү чоңдуктар колдонулат. ξ температурага жана басымга көзкаранды. Ал температуранын жогорулашы менен төмөндөйт жана басымдын өсүшү менен көбөйөт. Көлөмдүк илээшкектик коэффициенти газдарга салыштырмалуу суюктуктар үчүн 1−3 тартипке жогору.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Көлөмдүк күч

Көлөмдүк күч (массалык күч) - берилген нерсенин бардык бөлүк-чөлөрүнө (элементардык көлөмүнө) аракет этүүчү жана бөлүкчөнүн массасына пропорциялаш күч (мис., тартылуу күчү).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Көлөмдүү резонатор

Көлөмдүү резонатор (Электр-магниттик Көлөмдүү резонатор) – ичинде эркин электр-магниттик термелүү пайда болуучу жана капталдары жакшы өткөргүч туюк көңдөй. 

Көлөмдүү резонаторлордун тик бурчтуу, цилиндр жана сфера формасындагы түрлөрү кеңири таралган. Өздүк жыштыгынын мезгили Т=2π/ω (ω − бурчтук жыштыгы) өтө алыскы беттеринин ортолорун басып өткөн убакытынан ашпайт; Т≤ l/с (с−К. р-дун ичиндеги чөйрөдө (демейде, абада же вакуумда) таралган жарыктын ылдамдыгы. Ошондуктан, узун толкундун диапазонунда Көлөмдүү резонатордун өлчөмү өтө чоң (l−λ = сТ), бир гана ӨЖЖ диапазонунда (λ≤10−20 см) анын колдонулушу техникалык жактан акталган. Дагы бир жагы ушул гана диапазондо термелүүчү системалар борборлоштурулган өлчөм-дөрү менен өтө чоң омдук жоготуунун же нурлануунун натыйжасында сапаты төмөн болуп калышат.

Электр-магниттик талаанын нор-малдуу термелүүсүн туюк беттин ичинде издөөнүн өзү беттердин бир белгилүү чекиттеринин шартында Максвеллдин теңдемелеринин чечмеленишинен турат; атап айтканда, идеалдуу өткөргүч-түн бетинде электр талаасынын Ei тангенциалдуу компоненти нөлгө айланышы керек. Бул маселенин өздүк мааниси чексиздик, бирок эсептөө көптүгү Көлөмдүү резонатордун өздүк жыштыгынын спектрин пайда кылат. Ал эми аларга тиешелүү чечилиштер электр (Е) жана магнит (Н) талааларынын мейкиндиктеги бөлүш-түрүлүштөрүн берет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Көп бөлүкчөлөрдүн квант теориясы

Көп бөлүкчөлөрдүн квант теориясы – квант теориясынын үч жана андан көп сандагы бөлүкчөлөрдөн турган системаны изилдөөгө арналган бөлүмү. Квант механикасында N бөлүкчөдөн турган система бардык бөлүкчөлөрдүн координаталарына жана ар бир бөлүкчөнүн абалын берүүгө керек болуучу бардык башка чоңдуктарга көзкаранды болгон толкун функциясынын жардамы менен жазылат. Эгер мындай система чоң системанын бөлүгү болсо, анда аны жазуу тыгыздык матрицасынын жардамы менен жүргүзүлөт.

Көп нерселер маселесин так чечүү квант жана классикалык теорияда кыйла кыйынчылыктарды туудурат. Ошондой болсо да симметриянын Паули принцибинен келип чыккан жалпы касиеттерин көргөзүүгө болот. Жарым бүтүн спиндүү кандайдыр бир сандагы бирдей бөлүкчөлөрдөн турган системалар (фермиондор) үчүн толкун функциясы антисимметриялуу, б. а. эки бөлүкчөнүн өзгөрмөлөрүнүн ордун алмаштырганда, анын белгиси карама-каршыга өзгөрөт. Бүтүн спиндүү системалар (бозондор) үчүн мындай орун которуштурууда толкундук функциянын белгиси өзгөрбөйт, б. а. толкундук функция симметриялуу болот. Фермиондор менен бозондордун симметриясынын касиеттеринин айырмасы бул эки типтеги бөлүкчөлөрдөн турган системалардын мүнөздөрүнүн сапаттык айырмачылыгын аныктайт, мис., алардын абалдар боюнча бөлүштүрүлүшү Бозе–Эйнштейндин статистикасына (бозондор үчүн) жана Ферми – Дирактын статистикасына (фермиондор үчүн) баш ийет. Бозе-системаларда берилген кванттык абалда каалагандай сандагы бөлүкчөлөр жайланышы мүмкүн, ошондуктан Т → 0 абсолюттук температурасында бардык бозондор (эгер дүүлүктүрүү булагы жок болсо) энергиянын мүмкүн болгон төмөнкү деңгээлинде топтолот. Ферми-системаларда ар бир кванттык абалды бир гана бөлүкчө ээлеп, окшош шарттарда алар төмөнкү деңгээлден кандайдыр бир чектик деңгээлге (Ферминин деңгээли EF) чейинки бардык деңгээлди толтурушат. Көп нерселер маселесин чечүүдөгү жакындаштырылган ыкмалар талаанын квант теориясы (ТКТ) кеңири колдонула баштагандан тартып кыйла натыйжага ээ боло баштады. Мис., катуу нерсени караган учурда, аны нөлдүк абсолюттук температурадагы энергиясы минималдуу болгондуктан, ал вакуумдук абалда жайланышат десек болот. Катуу заттардын дүүлүгүүсүн, мис., ысыткандагысын, элементардык дүүлүгүүлөрүнүн ар бир энергияга, импульска жана спинге ээ болгон кванттардын пайда болушу катарында карасак болот. Мындай элементардык дүүлүктүрүү квазибөлүкчөлөр деп аталган болучу. Системанын өнүгүүсүн ар кандай квазибөлүкчөлөрдүн пайда болушу, алардын аракеттениши жана бири бирине өтүшү катарында кароого мүмкүнчүлүк берген ТКТ-нын ыкмаларын катуу заттарды изилдөөгө колдонуу чоң жетишкендиктерди берди. Буга ашкере өткөрүмдүүлүктүн теориясын түзүүнү мисал кылсак болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Көрүү талаасы

Көрүү талаасы – оптикалык системанын мейкиндиктин (тегиздиктин) бөлүгүн сүрөттөө аймагы. 

Көрүү талаасы оптикалык куралдардын жарыкты чектөөчү бөлүктөрүнүн (диафрагма, линза менен призмалардын алкактарынын) контурлары менен аныкталат. Көрүү талаасынын чоңдугу көздүн карегинин А борборунан эң кичине бурч аркылуу көрүнгөн S1 S2 контуру менен аныкталат (бул контур кирүүчү люк деп аталат).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Көчкүлүү разряд

Көчкүлүү разряд - газдын иондошуу мезгилинде пайда болгон электрондордун андан кийинки иондошууну өздөрү жүргүзүп кетүүчү электр разряды. 

Көчкүлүү разряд теориясы боюнча (англ. физик Ж.С.Таунсенд, 1901) аноддун багытында ар бир электрон жолдун узундук бирдигинде α иондошуу актысын пайда кылат (α-Таунсенддин биринчи коэффициенти). Экинчилик электрондордун иондоштуруусу анодго жетүүчү электрондордун санынын экспоненциалдуу тез өсүшүнө алып келет. Оң иондордун жаңы электрондорду пайда кылышы менен өз алдынча эмес разряд өз алдынча разрядга өтөт. Төмөнкү басымда Көчкүлүү разряд (бүлбүлдөөчү жана жаалык) байкалат. Газдын басымы атмосфералык басымга жакын жана андан чоң болгондо көчкүлүү механизм электр тешүүсүн пайда кылат. Мындай типтеги разряддар стримерлер теориясы менен түшүндүрүлөт.

Ад.: Грановский В.Л. Электрический ток в газе. Установившийся ток. –М.: 1961.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Критикалык абал

Критикалык абал - бир компо-ненттүү же эки компоненттүү эки фазалуу системанын ортосундагы айырма жоголуп, бирдей касиетке ээ болгон учурдагы теңсалмактуулуктун чектик абалы. 

Критикалык абал жанаша фазалары сапаттык жагынан окшош жана алардын касиеттери параметрлеринин маанилери боюнча гана айырмаланган фазалык теңсалмактуулук учурунда байкалат. Критикалык абал температуранын, басымдын, салыштырма көлөмдүн критикалык маанилери менен аныкталат. Критикалык абал фазалардын теңсалмактуулук сызыгындагы критикалык чекитке дал келет.

Критикалык абалга жакындаган сайын жанаша фазадагы заттардын тыгыздыгындагы, курамындагы, касиеттериндеги айырмачылыктар жана фазалык өтүүнүн жылуулугу, фазалар аралык беттик тартылуусу азайышат да, критикалык чекит нөлгө барабар болуп калат. Аралашмада тыгыздыктын жана концентрациянын термелүүсү (флуктуациясы) кыйла өсөт. Заттардын структурасындагы жана касиеттериндеги бул өзгөчөлүктөр Критикалык абалда байкалуучу критикалык кубулуштарга алып келет. Эки түзүүчүдөн турган системалар үчүн Критикалык абал теңсалмактагы суюктук-буу критикалык чекиттен башка түзүүчүлөрдүн өз ара чексиз эрүүсүнүн критикалык чекитинде да байкалат. Ал эми суюктук эритмелер эрүүнүн бир критикалык чекити сыяктуу эле жогорку жана төмөнкү критикалык чекиттерге ээ болот. Эритмелердин критикалык чекити анын фазаларга бөлүнүүсүнүн температуралык жогорку чеги болуп саналат. Жогоруда көрсөтүлгөн Критикалык абалга катуу эритмелер да ээ болот, мис., жогорку сүрөттө көрсөтүлгөндөй хлордуу калий жана хлордуу натрий системасынын катуу эритмесинин эрүү сызыгында да критикалык чекити К орунга ээ. Мында Тк=500 °С, хк=64 моль % NaCl, мында хк–критикалык курам. Суюк эритме сыяктуу эле катуу жана газ эритмелери да критикалык температурасынан төмөнкү температураларда фазаларга бөлүнүүгө жөндөмдүү. Системанын критикалык чекитинен сыртта бир фазалуу абалга өтүүсүнө караганда бул системанын критикалык чекитиндеги абалынын өзгөрүшү өзгөчө айырмаланат. Заттардын К. а-дагы касиеттерин билүү илим жана техниканын төмөнкү тармактары үчүн: критикалык параметрлерде иштөөчү энергиялык түзүлүштөрдү түзүүдө, газдарды суюлтууда жана аралашмаларды ажыратууда зарыл.

Ад.: Фишер М. Природа критического состояния, пер с англ.–М.: 1968; Браун Р. Фазовые переходы, пер. с англ. –М.: 1967.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Критикалык басым

Критикалык басым - критикалык абалындагы заттын (же заттар аралашмасынын) басымы. К. б-дан төмөнкү басымда система эки фазага – теңсалмактуу суюк жана буу фазаларына бөлүнөт. 

Критикалык басымда жана критикалык температурада бул эки фазанын ортосундагы физикалык айырмалар жоюлуп, зат бир фазалуу абалга өтөт. Ошондуктан Критикалык басымды суюк фаза менен буунун чогуу учурундагы каныккан буунун чектик эң жогорку басымы катарында да аныктасак болот. Критикалык басым заттын физика-химиялык турактуусу болуп эсептелинет. Аралашмалардын критикалык абалы К. б-дын курамга (аралашманы түзүүчүлөрдүн концентрациясына) көзкарандылыгы менен да мүнөздөлөт. Таза зат үчүн Критикалык басым бир гана мааниге (чекитке ээ болот). Ал эми аралашмалар үчүн Критикалык басым чекиттер системасын түзөт, б. а., сызык менен мүнөздөлөт. Бул сызыктын ар бир чекити К. б-га, критикалык температурага, көлөмгө жана критикалык курамына ээ болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Критикалык кубулуштар

Критикалык кубулуштар - бир фазадан экинчи фазага (мис., суюктуктан бууга) өтүү чекитинин айланасындагы заттардын абалын мүнөздөөчү кубулуштар. 

Критикалык кубулуштардын типтүү мисалдары төмөнкүлөр: суюктук жана газ абалындагы заттардын критикалык чекитке жакындаган сайын кысылуусунун жогорулашы, ферромагнетик жана сегнетоэлектрик заттардын температурасы Кюри чекитине жакындаганда магниттик кабылдагычтыгынын жана диэлектрдик өткөрүмдүүлү-гүнүн өсүшү ж. б. Критикалык кубулуштарды жөнөкөй-лөштүрүп түшүндүргөнүбүздө, ал – заттын бир фазадан экинчи фазага өтүү чекитинин тегерегиндеги термодинамикалык чоңдуктардын флуктуациясынын жогорулоо кубулушу. Ар кандай табияттагы Критикалык кубулуштар бирдей законченемдерге баш иет. Айрым заттарда, мис., өтө (ашкере) өткөргүчтөрдө жана айрым сегнетоэлектриктерде критикалык чекитине жакынкы бардык температураларда Критикалык кубулуштар байкалбайт. Бирок бул кубулуш кадимки суюктуктун критикалык чекитинин мүнөзүнө жараша болот. Эгерде бул күчтөр аралыкка карата өтө тез азайса, анда флуктуация кубулушу басымдуулук кылгандыктан Критикалык кубулуштар критикалык чекитине жеткенге чейин эле, ал эми жай төмөндөсө, анда Критикалык кубулуштар критикалык чекитине өтө жакын аймакта байкалат.

Критикалык кубулуштар айрым бөлүкчөлөрдүн касиеттери менен эмес, тескерисинче системанын бардык бөлүкчөлөрүнүн каситтери менен шартталат. Бүт Критикалык кубулуштарды ичине камтыган теория азырынча түзүлө элек. Бирок Критикалык кубулуштардын көптөгөн термодинамикалык жана статистикалык теориялары бар.

Ад: Стенли Г. Фазовые переходы и критические явления.–М.: 1973; Анисимов М.А. Исследования критических явлений в жидкостях.–М.: «УФН», 1974.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Критикалык магнит талаасы

Критикалык магнит талаасы - өтө өткөргүчтөгү магнит талаасынын чыңалышынын мүнөздүү мааниси (Нк). 

Бул мааниден ашканда магнит талаасы өтө өткөргүчтүн ичине толук же толук эмес кирип, аны өтө өткөргүч эмес абалга келтирет. НHК учурунда гана өтөт (I түрдөгү фазалык өтүү). Таза металлдардагы НК нын мааниси жүздөгөн Эрстедге жетет. Эгерде магнит талаасы Н=Нк болгон учурда I түрдөгү өтө өткөргүчтүн бетинин кээ бир чекиттеринде гана ортодогу (промежуточные) абал (өтө өткөрүүчүлүк жана нормалдуу фазалар кезектешет) пайда болот. II түрдөгү өтө өткөргүчтө негизинен куймаларда магнит талаасынын кириши өзөгүнө магнит талаасы топтолгон куюндуу жипчелерди пайда кылуу менен башталат. Ошону менен бирге зат өтө өткөргүчтүк касиетин жоготпойт да, анда тышкы талаадан калкалоочу ток агат. Бул заттар үчүн өтүү башталган Критикалык магнит талаасы Нк,1 мааниси термодинамикалык критикалык талаадан Нк кичине болгондуктан, өтө өткөргүчтө магнит талаасынын толук өтүүсү Нк,2 болот, ал Нк дан чоң да, кичине да болушу мүмкүн.

Катуу өтө өткөргүчтөрдөн Nb аралашкан куймаларда К. м. т. Нк,2>>Нк,1 жана анын мааниси жүз миндеген эрстедге жетет. Талаанын Нк,1 жана Нк,2 маанилеринде II түрдөгү фазалык өтүү жүрөт. Беттик өтө өткөрүүчүлүк Нк,3>Нк,2 талаасында жоголот (к. Өтө өткөрүүчүлүк).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Критикалык температура

Критикалык температура - 1) нерсенин өтө өткөрүмдүүлүк абалына өтүү температурасы. Таза металлдардан эң төмөнкү Критикалык температурасына титан (0,37К), эң жогорку Критикалык температурасына технеций (11,2К) ээ болушат; 2) заттын критикалык абалындагы температурасы. Ар кандай заттын Критикалык температурасы ал заттын суюктугу өзүнүн буусу менен теңсалмактуу абалда болуп жана алардын физикалык касиеттеринде айырма жоголгон учурда аныкталат. Критикалык температурада суюктуктун жана каныккан буунун тыгыздыктары бирдей болуп, алардын бири биринен айырмасы жоголот жана суюктуктун бууга айландыруу жылуулугунун чоңдугу нөлгө барабар болот. Критикалык температура – заттарды мүнөздөөчү туруктуу чоңдуктардын бири; 3) эригичтиги чектелген компоненттерден турган суюк аралашмаларда өз ара чектелбеген эригичтиги башталган температура.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Критикалык ток

Критикалык ток - өтө өткөргүч аркылуу өтүп жаткан турактуу өчпөөчү электр тогунун эң чоң мааниси. 

Аны жогорулатканда заттын үлгүсү өтө өткөргүчтүү эмес нормалдуу абалга өтөт. Нормалдуу абалда зат чектүү электр каршылыгына ээ, ал эми өтө өткөргүч абалына өткөндө электр тогунун энергиясы жылуулук, нурлануу ж. б. түргө чачырап (диссипация) үлгүнү жылытат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Критикалык чекит

Критикалык чекит - фазалык теңсалмактуулуктун диаграммасында заттын эки фазасынын (суюктук–буу) физикалык касиеттери бирдей болуп калгандагы абалын көрсөткөн чекит.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кристалл акустикасы

Кристалл акустикасы - акустикалык толкундардын кристаллдарда таралыш өзгөчөлүгүн, о. эле кристалл-дардын физикалык касиеттеринин анизотропиясынын акустикалык толкундардын мүнөздөмөлөрүнө тийгизген таасирлерин изилдейт (айрыкча алардын уюлданышына, чагылуу жана жутулуусуна, дифракциясына ж. б.). 

Кристаллдарда көлөмдүк жана беттик акустикалык толкундар таралышы мүмкүн. Биринчиси кристаллдарда газ менен суюктуктагыдай эле каалаган багытта тараса, экинчиси эки кристаллдын бөлүнүш чегин же эркин бетин бойлото тарайт. Кристаллдардын серпилгичтик касие-тинин анизотропиясы акустикалык толкундардын таралыш мүнөзүнө чоң таасир көрсөтөт. Изотроптук катуу нерселерден айырмаланып кристаллдарда ар бир багыт боюнча үч серпилгич толкун: узатасынан жана эки туурасынан кеткен толкун тарайт. Анын ар бири өз алдынча фазалык ылдамдыкка ээ. 

Кристаллдардын анизотропиясы акустикалык толкундардын эки чөйрөнүн чектериндеги чагылуу жана сынуу закондорун да татаалдантып жиберет. Чагылуу жана сынуу учурунда чекке келип түшкөн толкун ар кандай типтеги (алардын ичинде беттик) бир нече толкундарга ажырап кетиши мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кристаллдардын геометриясы

Кристаллдардын геометриясы – теңсалмактуу шартта өстүрүлгөн кристаллдар белгилүү симметрияга ээ болуп, туура көп грандуу формада болот. 

К-дын грандары тегиздиктүү, грандарынын ортосундагы кырлары түз сызыктуу. Бир эле заттын Кристаллдарынын тиешелүү грандарынын ортосундагы бурч – турактуу чоңдук. Грандардын ортосундагы бурчтарды өлчөө (гониометрия) кристаллдарды аныктоого мүмкүндүк берет. Кристаллдардын атомдук түзүлүшү а, в, с (кристаллдык торчонун мезгилдери) кырларына ээ параллелепипед формасындагы бирдей элементардык ячейкалардын кайталанышы катары каралат. Ошондуктан крис-таллдык торчонун атомдук тегиздиктери (Кристаллдардын граны тиешелүү болуучу) координат окторун торчонун мезгилинин бүтүн сандары жайланышкандай кылып кесет (Гаюи закону). Аларга тескери сандар (h, K, l) кристаллографиялык грандардын жана атомдук тегиздиктердин кристаллографиялык индекс-тери деп аталат. Эреже катарында, кристаллдар индекстердин кичине маанилерине ээ грандарды өзүнө камтыйт, мис., (100), (110), (311). а, в, с кырларынын узундугу жана алардын ортосундагы бурчтар α, β, γ рентгенографиялык жол менен аныкталат. Координат октору кристаллдын симметриясына жараша тиешелүү эреже боюнча тандалып алынат. Симметриясынын мүнөзүнө жараша каалагандай кристаллдык көп грандуулук 32 класстын (же симметриянын чекиттик тобунун) бирөөнө тиешелүү болот. Кристаллдардын саны группалардын санына барабар, 32 группа 7 сингонияга: триклиндик, моноклиндик, ромбдук (төмөнкү), тетрагоналдык, гексагоналдык, тригоналдык (ортоңку), кубдук (жогорку) сингонияларга бөлүнөт. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кристаллдардын реалдуу түзүлүшү

Кристаллдардын реалдуу түзүлүшү – өсүүнүн теңсалмактуу шартынын бузулушунан, кристаллдашууда кошулмалардын аралашып кетүүсүнөн же ар кандай сырткы аракеттин натыйжасында кристаллдардын идеалдуу түзүлүшү дайыма кандайдыр бир бузулууга ээ болот. 

Аларга чекиттик жетишпегендиктер – вакансиялар, негизги торчонун атомдорунун кошулмалардын атомдору менен алмашылышы, торчого башка атомдорду киргизүү, дислокациялар ж. б. кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кристаллдардын физикалык касиеттери

Кристаллдардын физикалык касиеттери – берилген класстагы кристаллдар үчүн анын касиет-теринин симметриясын көрсөтүүгө болот. Мис., кубдук кристаллдар жарыкты өткөрүүчүлүк, электр жана жылуулук өткөрүүчүлүк, жылуулуктан кеңейүү касиеттерине карата изотроптуу, бирок серпилгичтүүлүк, электр-оптикалык, пъезо-электрдик касиеттерине карата анизотроптуу. Кристаллдардын башка заттардан негизги айырмасы алардын анизотропия касиетине ээ болушу. Төмөнкү сингониядагы кристаллдар көбүрөөк анизотропияга ээ.

Кристаллдардын бардык касиеттери өз ара байланышта болушат жана атомдук кристаллдар түзүлүшү, атомдор арасындагы байланыш күчү жана электрондун энергиялык спектри менен мүнөздөлөт, о. эле кристаллдар көпчүлүк касиеттери симметрия классына, кристаллдардагы жетишпегендиктердин санына жана тибине да көзкаранды. Кристаллдардын жылуулук, серпилгичтик, акустикалык сыяктуу касиеттери түздөн-түз атомдор арасындагы аракеттешүүгө көзкаранды болушат. Электрдик, магниттик жана оптикалык касиеттери көбүнчө электрондун энергия деңгээлдери боюнча бөлүш-түрүлүшүнө көзкаранды. Кээ бир крис-таллдарда торчону пайда кылган иондордун жайланышы кристаллдардын өзүнөн өзү уюлдашуусун пайда кылат (пироэлектриктер). Мындай уюлдашуунун чоң мааниси сегнето-электриктерге мүнөздүү.

Колдонулушу. Пъезо- жана сегнетоэлектр кристаллдар радиотехникада колдонулат. Жарым өткөргүчтүү электроника (радиотехника жана эсептеп чыгаруучу түзүлүш) германий, кремний ж. б. жарым өткөргүч кристаллдар менен иштейт. Рубин, иттрий-алюминийлүү гранит ж. б. кристаллдардын квант электроникасында колдонулушу зор мааниге ээ. Температуранын өтө аз өзгөрүшүн пироэлектр, механикалык жана акустикалык таасирлерди өлчөө үчүн пьезоэлектр кристаллдары колдонулат. Алмаз ж. б. кристаллдар материалдарды иштетүүдө жана бургулоодо пайдаланылат. Рубин, сапфир ж. б. саатта, так иштөөчү аспаптарда таяныч элемент катары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика