Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Усуп кызы Айым

Усуп кызы Айым (1930-1979) Саймачы жана оймочу. Тоң районунун Кызыл-Дербө айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. Колхоздо эмгектенген. Уздукту негизги кесип тутушуна чечен, шайыр, кошокчу катары таанылган ата-энеси бирден бир себепкер. Айымдын колунан тамган туш кийиздери, шырдактары айыл ичинде кыйла жолугат. Туш кийиздерине беш табакча алынган. Анын ар биринен кийин өзүнчө «көөкөр оюм» менен «кыял оюмун» алмак-салмак эриш-аркак берген, капкалдырыгы ортолук көчөттөргө үндөшөт. Көркөм каражаттардын араларын өрүүчү «суусуна» «ит куйрук оюмун» тандаган. Саймачылыкка таандык түрдү түр жиптери аркылуу сарысаптаган. Мында буюм эскирген сайын анын саймалары жалтылдап, жүзүнө чыгып, ал өнөрү менен түбөлүктүүдөй сезилет. Чечмелей келгенде «көөкөр көчөтү» аркылуу уз токчулукту, «кыял көчөтү» менен сезимди, көңүлдү, маанайды билдирген. Айрым шырдак оюмдарын берүүдө өзүнүн кыял чабытын кошумчалап, кээде күтүүсүз өзгөртүп, көркөмдүктөрдү ич ара кыйыштырууга шарттуу бөтөнчөлүктөрдү түзгөн. Ал «Айымдын кыялы» катары таанылган. Мында «куш оюму» «мүйүз оюмдарына» (көбүнчө кочкор мүйүз), «карга тырмак оюмуна», «жарым кыял оюмуна», «жагалмай оюмуна» (ал көбүнчө четтик оюм катары билинет) «колтук оюм» катары катыш жасайт. Айымдын туш кийиз көчөттөрүндө (шырдак оюмдары) бул байланыш сакталат. Демек, уз тоолуктарга мүнөздүү кооздуктарды саймада ичке алат да, көркөм көчөттөрдү кыялданта берип, ал өсүмдүктөрдүн бутактары, жалбырактары, тамырлары, сабактары аркылуу шарттуу тутумдашып турат. Мында уз көркөм оюмдардан сайма көчөттөрдү туунду катары чыгарат. Ошондуктан уз үчүн шырдак жасоодогу же туш кийиз саюудагы сары саптоочу изденүү жеңилдей туюлган. Анын буюм-тайымдарындагы оюм-көчөттөрү бири бирине жеңил-желпи өтөт. Айым кооздук жаратууда төкмөчүлүк (провизатор) касиетке эгедер уз болгон. Эмгеги түстүү баттамада.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Усупбеков Талипбек

Усупбеков Талипбек Өрүмчү. 1936-ж. Кочкор районундагы АкКыя айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. Маданият мекемелеринде иштеген, музыкант. Талипбек ат жабдыктарын кармоого жаш чагыңан куштарланат. Татаал өрүмдөргө көбүрөөк узанат. Алардын бири «терме өрүмүнө» ал 10-12 тал көк тилет. Бир көктү үстүнөн, бир көктү алдынан алат. Буга сай түшпөйт. Анан тал көктөрдү айланта алып отурат. Ал он тал көктү бештен экиге бөлүп, астынан улам бир көктү үстүнө басып отурат. Ал эми «жылан боор өрүмүнө» он алты талды сегизден бөлүп, астынан бирден көктү үстүнө чыгарат. Ошондо өрүмгө сегиз сай түшөт да, кооз көрүнөт. Талипбектин «суйсалма өрүмү» да «жылан боор өрүмү» сымалданат. Бирок, мындан айырмасы бир көктү бир көк басат. Ошондо алты сай түшөт. Ага 10-12-14 тал көк тилинет. Ал ээр да чабат. Анын кармаган көркөм буюмдары айылдаш усталар Кулжабек, Көчөрбайлардын үлгүлөрүнө окшошот. Булар биринин чеберчилигин бири толуктап турат.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Усубалиева Турдукан

Усубалиева Турдукан Чырмакчы. 1961-ж. Кочкор районундагы Ороо-Башы айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Балыкчыдагы, Кочкордогу бөлүмдөрүндө узданган. Уздук таасирди чоң энеси Токторбай кызы Калыйчадан, энеси Ысахмат кызы Анардан алган. Турдукан канат чий, чыгдан (ашкана) чий, эшик чий өңдүү боз үйдүн ички чий чырмак жасалгаларынан сырткары белек-бечкекке берилүүчү чакан туштуктарды (панно) такай кармайт. Салттуу буюмдарында эски көркөм оюм-көчөттөрдү арбын пайдаланат. Көбүнчө көчөттү ичке, жарым кыялданта алат. Эки же бир эле өң аркылуу үлгүнүн жүзүн ача алат. Боёкко караганда койдун табыгый жүнүн чырмакчылыкка пайдаланат да, ал татым берет. «Куш оюмунун» башынан, ичинен «карга тырмак оюмун» берип, ортодон «кочкор мүйүз оюмун» жаратат. «Омуртка оюмунун араларына «мүйүз оюмдарынын» элементтерин жарым жартылай түшүрүп, ала мончокту ак, сарыдан берген чыгдан, канат чийлери сатууга түшүп турат.
 
Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык 1-кароо сынагы. Чий буюмдары үчүн «Алтын колдуу чебер» диплому. 1989-ж. Кыргыз эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү. Ашкана чийи коюлган.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Урмамбетов Үсөн

Урмамбетов Үсөн Ат жабдыктарынын чебери. 1926-ж. Жети-Өгүз районундагы Даркан айылында төрөлгөн.
 
14 жашынан зергерчиликти кармаган. Кызыл уста деп аталган, мылтык соккон уста, аталаш агайы Эркинбайдын таалимин алган. Үсөн күмүш, жез, мис, калай өңдүү хүстүү металлдарды түгөлү менен кармап, учурунда СССР Илимдер Академиясынын Тарых институтунун этнография бөлүмүнүн кызматкерлери үчүн баалуу материалдарды берген. Кийин ат жабдыктарын кармаган. Мында уста анын шөкөттөрүнө жалаң сары жезди колдонот. Анын ар биринин куймалары бар. Көмүр үйлөтүп, күжү күйгүзгөн устанын ал калыптары аталарынан мурас катары калган. Кайыш менен булгаарыны беттей, кайыгын өзөктөп, чычкан изиндей өтө сыйда берип, ага үзөңгү, тогоо, кошунду, сүзмө (жүзмө), купа өңдүү жезден турган кооздуктарды кынаптай чаап, өзүнчө түр (форма) таба билүүсү аркылуу айырмаланат. Уста ак каңкы ээр чабат. Анын кашын көбүнчө бүркүт томого чыгарат. Сынпостолгон ээрдин эки капталына сындырык аркылуу наар түшүрөт. «Беш кашка», «жети кашка» өрүмдөрүн басмайылга колдонот. Ал салттуулукка эгедер.
 
Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1974-ж. Кыргыз ССРинин 50 жылдыгына карата уюштурулган көргөзмө. Ат жабдыктары үчүн ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1974-ж. Москвада өткөн «Колдонмо өнөрүнүн жана өз алдынча сүрөттү сүйүүчүлөрдүн Бүткүл союздук көргөзмөсү». Зер буюмдары үчүн ЭЧЖБСКнүн Ардак диплому.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Түлөкабылова Жаңылкан

Түлөкабылова Жаңылкан Өрмөкчү, оймочу. 1937-ж. Кочкор районундагы Кум-Дөбө айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. Кочкор, Кум-Дөбө айылдарында китепканада, соода тармагында иштеген. Шырдакчылык менен өрмөкчүлүктү бирдей кармап, 1982-жылдан «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Кочкордогу чеберканасында үйдөн узданат. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Жаңылкан негизи өрмөкчүлүк аркылуу бүткөрүлүүчү боз үйдүн ички жасалгалары - тегиричке, жабык баш боого, туурдук боого, кереге баш чалгычка, уук тизгичке, кереге таңууга, саканак таңгычка, жел боого, кылдыроочко көркөм көчөт келтирип согот. Уздун тегиричи 61, 69,49, 59 жуп жиптерден эришке күзүктөлүп, ала түшкөн түр табакчаланын, «кыял оюмунун», «мүйүз оюмунун», «омуртка оюмунун», «чымын канат оюмунун» элементтеринен турат. Боз үйдүн боо-чууларына ийрек көчөтүн», «жарым ийрек көчөтүн» арбын пайдаланат. Жаңылкандын буюм бетине жараткан көркөмдүктөрү башка элдик буюмдардан анча айырмаланбаганы менен түстөрдү берүүдө уздук бөтөнчөлүктөрү таанылат. Ал кызыл-көк өңдөрдү алдыңкы планга алып чыгат. Уз кийиз буюмдарынын борбордук оюмуна «кочкор мүйүз оюмун» негиз кылат. Ошондо төрт «кочкор мүйүз оюмунун» ичине ар бир табакчаны түзүп төрт «кочкор мүйүз оюму» чыгып, жалпы оюм түрүндө алынып, үзүл-кесилсиз төптүктө, тактыкта төрт бурч пайда болот. Мында жээк оюм менен борбордук оюмду «быч ак учунан» турган «аламыч» бөлөт да, шырдак чети жээктелет. Уз кызыл көктү беттештирет, ал кыргыздын кызыл шырдагын элестетет.
 
Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Терме тегиричи үчүн Обкомдук жана Облаткомдун Ардак грамотасы; 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгыяа карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы, «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин диплому; 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Терме таары жана шырдагы менен катышкан.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Турдуке кызы Милия

Турдуке кызы Милия Өрмөкчү, бычмачы-тикмечи. 1914-ж. Талас районундагы Үч-Кошой (Талды-Булак) айылында төрөлгөн.
 
Апасы Нурбүбү - термечи, кайын энеси - Сейилбүбү - иштүү («машиначы апа» деп тергешкен) аталат да, узга алар таалим-тарбия беришкен. Уз азыр Талас районундагы Чат-Базар айылында жашайт, Милиянын чеберчилигинде өрмөкчүлүк (кара терме, бир жүздүү терме, эки жүздүү терме) башкы орунда турат. Үлгү катары буюмдун эки тарабына бирдей көркөм көчөттү татаалдаштырып берүүдө ал өрмөктү күзүктөөдөн баштайт. Эки жүздүү термеге көркөм көчөт берүүдө кара жии эки курдай күзүктөлүп, анан бир курдай күзүктөлбөйт. Кийинкисинде ошол ак жип күзүктөлөт. Андан кийин кара жип зки ирет күзүктөлбөй өтөт да, эми ак жип кайра' күзүктөпөт. Ошол эле ак жип кийинки жолу кайрадан күзүктөлбөй калат. Мына ушундай ирээт каалаган өлчөмгө чейин кайталанат. Милия уук тизгичти, кереге чалгычты, саканак таңгычты, эшик боону эки жүздүү терме кылып согот. Эмгеги баттамада.
 
Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1976-ж. Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Терме шалчасы үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин II даражадагы диплому; 1978-ж. Фрунзе (Бишкек) шаарынын 100 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Чаяң түйүш чачыгы үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жайынын II даражадагы динлому.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Турдубай уулу Кызгара

Турдубай уулу Кызгара (1880-1965) Зергер. Сокулук районундагы Жыламыш айылында төрөлгөн.
 
Атасы Эшкожо уулу Турдубай табып да, мүнүшкөр да, уста да болгон. Улуу сурнайчы Тураптын таасири менен беш уулунун кенжеси Кызгара комуз чертүүгө, кыяк тартууга назар таштайт. Анын зергер болушуна айылдашы Чал уста себепкер болгон. Чал устанын таалими менен кара темирди сугарууну мыкты билген. Кызгара комуз жасап черткен, кыяк жасап тарткан. Ал жыгаччылыкты, мүйүзчүлүктү, таш чегүүчүлүктү бирдей даражада өздөштүргөн. Мергенчилшти, мүнүшкөрдүктү, тайган агытуучулукту таасын билген. Бул өнөрлөрдү балдары таасын улашкан. Мындай көп кырдуу шыктарынын ичинен анын зергерчилиги жогору турган. Уста өчүрүлгөн көмүрдүн табын мыкты туйган. Алаа көөрүгүн үйлөткөн, кү-жү күйгүзгөн. Анын уздануусунда зер буюмдарын «тогуз төбөлөө», «чапкылоо», «тордоо», «себет төгүү» өңдүү ыкмалар болгон. Зергер абалак жасоодо көп кар баскан карт текенин мүйүзүн тандап, кол араа менен араалап, тегиздеген. Ага малдын майын калың сыйпап, таптуу отко кактаган. Мүйүз былпылдап жумшарганда суутпай туруп үстүңкү бетине бир аз чуңкурча болушу үчүн ага шынаа сымал жыгач коюп, тегиз эки жыгачтын ортосуна кыпчытып, кайыш же зым менен таңып, оор ташты үстүнө бир топ күнгө бастырган. Ошол калыбын сактаган мүйүздүн чеке-белдерин араалап, өгөөлөп, жонуп абалак түспөлүн берген. Чүкөнү атууга эптүү болушка мунун баш бармак, сөөмөй, ортон кармай турган эки четин араа, бычак менен «торчологон». Абалакты ар кандай өлчөмдө жасаган. Тарак жасоодо тоо текенин мүйүзүн кордолгон кыкка салып, аны бир күндөн кийин алганда, анын сырты күйүп, ичи былпылдап, бычак менен тилүүгө өтө оңтойлошуп калган. Мунун серт жерлерин кайрак таш менен жылмалап, учтарын чыгарган. Мүйүз тарактын чону 6x12 смге барабар. Тарак тиштеринин узундугу болжолдо 1,5 смдей болгон. Мүйүздүн чет-бучкагын чебер араалап, кадимки тарак түспөлүн бергенден кийин темир сызгычы аркылуу тарактын майда жана кезек тиштерин этиет сызып, ага кичинекей арааны кылдат жүргүзгөн. Ал таракты жеке эле мүйүздөн эле эмес, жаңгак, өрүк, арча өңдүү катуу жыгачтардан да кооздоп жасаган. Кызгара устанын мектебинен уулдары Кошалы, Бердалы, неберелери Дүйшөнкул, Бейшенкул таалим-тарбия алышкан. Эмгеги баттамада.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Тургуналиева Тураргүл

Тургуналиева Тураргүл Саймачы. 1962-ж. Бишкек шаарында төрөлгөн.
 
Жогорку билимдүү. Экономист. Ал узчулукту 1985-жылдан баштаган. Аны энеси атактуу уз Жеңилдик нускалаган. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Тураргүл саймачылыгында көбүнчө «кыял оюмдарын» үлгүлөрүнүн көркөм каражаты катары пайдаланат да, ошонун тегерегинде өзөк чыгарып, тематика коюп, композиция түзүүгө аракеттенет. «Ала мончокту» - «сууну» арбын жүргүзүү аркылуу көркөм көчөттөр түшкөн табакчалардын жүзүн даана ачат. Уздун аздектеген экинчи көркөм каражаты «бадам оюму» болуп саналат. Авы «жарым элемент көчөт» да, «толук көчөт» катары да өзгөртүп, аны өзөк кылып, андан өзүнчө изденүү аркылуу көчөт-оюм чыгарат. Уз буюм-үлгүлөрүнө «илме дос» саймасын, «илме саймасын» учуктуу ийне аркылуу жүзөгө ашырат. Тураргүл бычмачылык-тикмечиликти саймачылык менен эриш-аркак узданат. Ал көбүнчө баш кийим тигет. Аларга түшкөн көркөм көчөттөр туштуктарына, баштыктарына окшошот. Эмгеги түстүү баттамада.
 
Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1989 ж. Орто Азия менен Казакстандын «Сүреттү өз алдынча сүйүүчүлөрдүн жана элдик жасалга-колдонмо өнөрүнүн Бишкек шаарындагы көргөзмөсү». «Бөдөнө», «Үкү», «Өзөн» аттуу тематикалуу сайма буюмдары үчүн ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1990 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Сайма аркылуу бүткөн көркөм үлгүлөрү менен катышкан; 1991 ж. Элдик кийим-кечектердик жана зер буюмдарынын республикалык кароо-сынагы. Баш кийимдери (3 тебетей, малакай) үчүн Кыргызстан Маданият министрлигинин I даражадагы диплому.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Торутаев Анарбек

Торутаев Анарбек Жыгаччы, таш чеккич. 1950-ж. Токтогул районундагы Токтогул шаарчасында төрөлгөн.
 
Бишкектеги № 19 элдик көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайыныя жыгаччылык бөлүмүн бүтүп, райондун борборунда жыгач буюмдары боюнча өнөркана уюштурат. Анарбектин идиш-аяк кыруучу дүкөнү бар. Кол менен жасалуучу идиштин ичин оёт. Мисалы, чөмүч (сузгу) үчүн ал кайыңды кыйып, үч-төртүн дароо эле сомдоп, сууга салып коёт. Арадан күн өткөрүп, бир баштан алып, ичин оюп кирет. Идиш биротоло бүткөндөн кийин кайрадан сууга салып кайнатат. Мында жыгачтын сары суусу, чайыры чыгат. Андан кийин май сыйпап «бышырат» (май сиңгенде урунууга нап берет). Мына ушундай жолду аркалап ашкана буюмдарын жасайт. Узанууда өзү жасап алган керки, аталгыларын колдонот. Жарым айлана түрүндөгү ийгиси жыгачтын ичин оюшка оңтойлошкон. Анарбектин жараткан жыгач-үлгүлөрү «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирихмесинин көркөм кедештеринен жактырылып, көп нускаланып дүкөндөргө сатууга чыгууда. Анарбек таш чегүүчү катары да белгилүү. Ал сай таштарынын түзүлүшүн, кандай таштан эмне жасаларын туя билет. Адамдын айкелин дал өзүндөй чеге алат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Кырма идиштери үчүн Ардак грамота.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Толубай кызы Шааркан

Толубай кызы Шааркан (1903-1978) Оймочу. Сокулук районундагы Күнтүү айылында төрөлгөн.
 
Кант районундагы Чоң-Далы айылында жашап өткөн. Кийиз жана сайма буюм үлгүлөрү Сокулуктун, Аламүдүндүн, Канттын Көнөк, Карасакал, Күнтуу, Кара-Шалта, Чоң-таш, Арашан, Кой-Таш, Ичке-Суу, Чоң-Далы, Боз-Бармак, Үч-Эмчек ж. б. айылдарына таралган. Ал айрыкча шырдак үлгүлөрүн арбын жараткан. Ага түшкөн көркөм оюмдары, ага түстөрдү жагызууда алыстан таанылуучу уздук бөтөнчөлүктөрү бар. Ал төтөн, мала жашылды гүлгүн сары, акты кара, кочкул көктү кызыл өң менен айкалыштырууда даана билинет. Эндүү жасалган шырдактары алты табакчадан турат. Ал түр шырдак болуп көрүнөт. Табакчалар «ит куйрук оюму», «бычак учу оюму», «бадам оюмдары» менен аламычталат. Ар бир табакчада «кочкор мүйүз оюму» «кочкор мүйүз оюму» менен же «карга тырмак оюму» менен түшүп, ичтен төрт «сыңар мүйүз оюму» чыгып, анын кызыл түстө болушу эстетикалык татыш берет. Алардын жарымы колтук оюмга шартташат. Ал «көөкөр оюму» болуп көрүнөт. Ал эми жээк оюмдарывда башкалардан анча окшоштукта жолукпай турган оюм элементтерин «кыял оюмдантып» берген өзүнүн чыгармачыл түшүмү - «Шааркандын оюму», «Шааркандын кыялы» билинип турат. Мында уз кочкул кызыл (ток кызыл), кочкул көк (ток көк) түстөрдү бери алып чыгат.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Токтосун уулу Зарына

Токтосун уулу Зарына (1910-1973) Зергер. Тоң районундагы Тоң ашуусунда төрөлгөн.
 
Асан чакыргандагы аты Кудайберген болгон. Колхоз кыймылына жандуу катышкан. Атасы улуу усталардан болгон. Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу, согушка чейин айыл чарба артелинин башкармасынын төрагасы, согуштан кийин «Туура-Там» колхозунун башкармасынын төрагасы, Тоң басмаканасынын директору болуп иштеген. Зарына ак бараң сайлаган. Капкан ийип, аңчылык куралдарын жасаган. Мүнүшкөрдүк да кылган. Куш үчүн коңгуроо (жылаажын), томого, темир комуз үчүн күмүш менен кара темирди айкалыштыра кармаган. Бүркүтү тырмагын түлкүгө чайнатып, тырмагы түшүп калганда, ага темирден тырмак жасаган. Бүркүтүн айбанаттарга саларда тырмакты мээлейге киргизип, боосун бүркүттүн билегине байлап койгон. Темир тырмак мокосо өгөөлөп курчутуп, эскирсе кайра тырмак жасап турган. Зарына 30-жылдарда «Туура-Там» колхозунда узанган уста Турдуке уулу Шаймерден экөө суу аркылуу чуркай турган эгин бастыргыч жасашкан. Бул кадимки тегирмендин «барасы» сымалданып, арыктан ноо аркылуу беш-алты метрдей аралыктан шар суу келип «бараны» урганда чуркаган, анын тышында жазы курду илүүчү барасында өзүнчө эгин бастыргыч жайлашкан. Анда өзүнүн курду илүүчү барасы болгон. Эгинди элеп кызылы астына калып, саманы үстүнө чыккан. Анын калбырларын уста эмен өңдүү катуу жыгачтан тандаган. Уста жырткычтардан тартып кемирүүчүлөргө чейин ар бирине өзүнчө капкан жасаган. Темир капканы үч бөлүктөн турат: жаагы, түндүгү жана серпөөрү. Жырткычтарга текөөр берүүчү бул куралды жасоодо уста жаагы менен түндүгүнө жашык темирди, ал эми серпөөрүнө курч темирди керектеген. Ал болоттон жасалып, пружинадай серпилме болгон. Серпөөрүнүн калыңдыгы 3 мм келет. Сугаруусу жетишкен капкан чапканда бир карыш өйдө секирет. Аны биринчи сугарууда 15 градус ысытат да, аны суу тал менен улам жышып сугарат. Улам эки кычкач менен ийип, күчүнө келгенин байкайт. Темир сынбай турган болгондо сууга ширетип, мелүүн муздатат (сугаруу - курчутуу деген эле түшүнүк). Уста тап жылдырбай сугарган капкан узакка чейин айбанаттарга салынган. Ал капканды бир жаак, эки жаак тиштүү да жасаган. Эки жаак капкан өтө катуу келип, аны карышкыр, аюу, илбирске салган. Бир жаак капкан менен түлкү, суур, коён өңдүүлөрдү кармаган. Эки жаак капкандын тишине кийиз койгон. Антпесе, курч капкан жырткычтын сөөгүн талкалай кыя чаап, айбанат бутун жулуп кетет. Капкан тээкти, күлтүктү (тегерек кийиз, бул капкандын түндүгүнө чак келет), чынжыр, казык, сойгокту да өзү жасап алган. Чебер заттарды эритүүдө алардын ич ара айырмачылыктарын мыктап билген. Кызыл мис коюу келгендиктен ысыкка өтө чыдамдуу болот. Ал көптө эрийт. Болжолдо ал колону 400-500 градуста (20 минутада), сары жезди 600 градуста (25 минутада), кызыл жезди 800- 900 градуста (отуз минутада) эриткен. Үзөңгүнү чоюп, жезден сомдоп туруп, никелдештирип кооздогон. Ага күмүш жалатып, анын үстүнө күмүш зым аркылуу кооз оюм түшүрүү салтын Зарына уста мыкты сактаган.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар
Токтосун уулу Базарбай

Токтосун уулу Базарбай Зергер, ат жабдыктарынын чебери. 1926-ж. Тон районундагы Туура-Там айылында төрөлгөн.
 
Орто билимдүү. 13 жашынан айыл чарба артелине кирген. Щахтер, кийин колхоздо уста, ширетүүчү болуп иштеген. 1955-жылдан өзүнчө устакана кармап, кара темирге узана баштаган. Айыл чарба шаймандарынын тетиктерин жасаган. Дөңгөлөктүн баллонун дискадан чыгарууга оңтойлуу аспап жараткан. Агасы Зарына зергерден жана айылдашы Шаймерден устадан үлгү алган. Базарбай үзөңгү куят. Аны туюк куйганда жез муздаганда кысылып, үзөңгү сынма болорун баамдайт. Ал жездин, колонун, мистин ич ара айырмачылыктарын айра таанып, иштетүү сырларын өздөштүргөн. Сары жез эски таза жез болуп, күмүштөй чоюлуп элпек, жеңил иштетилгендиктен үзөңгүнүн туюк куюлушу үчүн анын жердигин жезден тандайт. Ал бат эрип, бат муздайт. Сары жез чоюлуп сынбайт, коло сынат. Коло жез, мис өңдүүлөрдүн аралашмаларынан турат да, чоюлбайт, катуу, бирок, морт келет. Уста коло үзөңгүнү бир куюуну да, бөлүп-бөлүп куюуну да мыкты билген. Коло кепшер боло албайт. Мистин касиети сары жезге окшошот, кечирээк эрийт. Алсак, сары жез 10 минутада, мис 18-20 минутада эрийт. Мис бат жешилет. Дат чалат, өз өңүн өзгөртүп жиберет. Базарбай ат жабдыктарын кармоодо адегенде үлгүсүн жасап алат. Үлгүгө салыштырып, ийне учундай да кемтик кетирбей, так жана таза кармайт. Жөкөттөрдү куюу калыптарын ал темирден өзү жасайт. Чөгөрүлө турган темирди өлчөп чаап, өгөөлөө, көркөм куюу ыкмасын тең колдонот. Базарбай колдон тери иштетет. Уйдун терисин сыйраары менен акиташ сээп, жүнүн жыдытат. Бычак тийгизбейт. Анан терияи «малмага» салат. «Малма» ун, айран, улпактардын кошундусунан жасалат, ал кадимкидей ачып, жыттанган кезде ага салынган тери өзү эле калыңданат. Малманы жылуу жайга коёт. Убактысы жеткенде (20 күндөй) алып, көлөкөдө эки күнчө сергитип (күн көрсө дароо курушат), эки күнчө талкууга алат. Ийине келип, тери канчалык жумшак болсо, аны пайдалануу ошончолук жеңил келет. Мындан ак кайыш пайда болот. Ат жабдыктарын жана бут кийим жасоо үчүн ал ак кайыңкы көнгө (кол булгаары) да айланта алат. Жаз айларынан мурдараак тоо талдын кабыгын кургатып, жаргылчакка тартып, аны кайнатат. Тери күйбөгөндөй сууганда ал кайнатманы теринин бетине төгүп ороп коёт. Анан аны талкууга бир аз ийлегенде териге кол боёк сиңип, мала кызыл өң берет. Ал жаанга калса да, күнгө турса да эч качан катпайт. Иштетүүгө да өтө ийкемдүү болот. Муну кара өңгө айландырыш үчүн уста ачыган кара жарманын үстүңкү тунган суусун куюп алып, ага дат баскан темирди салат. Темир «кузуп» (темир жарманын суусунун түсүн өзгөртүп) тери кара көк өңгө бурулат. Бир аз талкууга алганда өтө кара болбосо да, өңүн өчүрбөгөн түстүү булгаары пайда болот. Базарбайдын устачылык жолун уулу Таалайбек улоодо.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар