Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ыбырай Туманов

180px|thumb|Ыбырай Туманов
Ыбырай Туманов (1888, Каракол уезди, Ак-Булун айлы —1967, Каракол ш.) — комузчу жана элдик композитор. Кыргыз ССР эл артисти (1951). СССР композиторлор союзуна мүчө. 
1936—57-ж. Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын эл аспаптык оркестринде иштеген. 
Эмгек, тынчтыкка арналган «Кеңеш», «Октябрь өзгөрүшү», «Колхоз куралышы», «Паровоз», «Толкун», «Жүрөгүм», «Улуу той», «Москва», «Жыргал күн», «Тынчтык», «Ала-Тоо» жана башка күүлөрдү чыгарган. Анын чыгармаларында добуш аркылуу сүрөттөө, баяндоо, профессионал музыканын айрым кайрыктарын, татаал ыкмаларын, штрихтерин пайдалануу күчтүү өөрчүгөн. 
Ыбырай элдик күүлөрдү жана Токтогул, Айдараалы, Асанаалы, Муратаалы, Карамолдо, Абак, Кайду, Майлыбай жана башкалардын күүлөрүн чебер аткарган. 
1936-ж. анын көп күүлөрүн А. Затаевич нотага түшүргөн. Ыбырайдын «Кеңеш», «Жаш тилек», «Жүрөк толкуйт», «Боз салкын» жана башка күүлөрү оркестрлештирилген. «Абышканын арманы», «Жетим баланын арманы», «Серкебайдын арманы» деген кедейчиликтен, оор тагдырдын кесепетинен келип чыккан армандуу күүлөрдү да аткарган. 
Залкар комузчу элдин жана абалкы комузчулардын күүлөрүн ыбырайлык ыкмага салып, иштеп чыккан. 
Ыбырай күү чыгаруу жагынан башка комузчулардан айырмаланып, ырлардын ыргактарынын обондуулугун улуттук обон чыгаруу менен куюлуштурган. 
1939-ж. Москвада өткөн кыргыз искусствосунун, кыргыз адабияты менен искусствосунун (1958) он күндүктөрүнө катышкан. 1990-ж. «Күүлөр» деген жыйнагы чыккан. 
Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган. Анын ысмы Каракол музыка окуу жайына берилген. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.
мсрпслпмлгпаиштегсшнгмишь

 Айрым шилтемелер 
Талант тагдыры: Атактуу комузчу Ыбырай Туманов

Категория:Маданият
Категория:Инсандар
Эшимбеков, Касымаалы

Эшимбеков, Касымалы Жалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Эшимбеков, КасымалыТуулган жылы: 1907-жыл Туулган жери: Кара-Жал айылы, Кара-Кол уезди, Кыргыз ССРиӨлкө: 22px|border|CCCР желеги СССР→22px|border|Кыргызстан желеги КыргызстанИшмердүүлүгү: театр жана кино артистиНаамдары: Кыргыз Республикасынын эл артистиЧыгармачылык активдүүлүгү: 1926-жылдан баштапТеатр: Кыргыз мамлекеттик драма театры 
|Эшимбекков, Касымалы – театр жана кино артисти. 
 Өмүр баяны 
Эшимбеков Касымаалы (1907, Каракол уезди, Каражал айылы — 1957, Фрунзе) — артист, Кыргыз ССР эл артисти (1939). Кыргыз профессионал театрын негиздөөчүлөрдүн бири. 
Сахна ишмердигин 1927-ж. Кыргыз музыкалуу драма студиясынан баштаган. 
Эшимбеков улут мүнөзүн, эл турмушун жана чыгармачылыгын терең билген артист болгон. 
Heгизги ролдору: музыкалык драмаларда — Калыбек (Ж. Бөкөнбаев, «Алтын кыз»), Султанбек (У. Гажибеков, «Аршин мал алан»), операларда — Толтой, Кыргылчал, Нурбай (В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере, «Айчүрөк», «Манас», «Көл боюнда»), Трике (П. Чайковский, «Евгений Онегин»), Суворов (М. Бехтерева, А. Разумовский, «Кол башчы Суворов»), Шульга (А. Фадеев, «Жаш гвардия») жана башка. 
1939-ж. Кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгунө катышкан. Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ысык-Көл облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

Категория:Маданият
Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз театры
Торугарт кырка тоосу

Торугарт кырка тоосу — Ички Тянь-Шанда, Фергана тоо тизмегинин түндүк-чыгышында. Уззундугу 64 км, туурасы 20 км. Чыгышты карай жапыздап, бөксө тоого айланат. Силурдун аягында пайда болгон кумдук, сланец, чопо тектеринен турат. Тоонун кыры дого сымал түштүкө бир аз ийилген. Орточо бийиктиги 4500 м, эң бийик жери 5108 м. Тоонун түндүк капталы байыркы мөңгүлөрдүн тепши сымал өрөөндөрү менен тилмеленип, этегинде төө карындардын калдыктары жатат. Мөңгүлөр негизинен Муз-Төрдүн алабында жайгашкан. Түндүк капталында 3600 м бийиктиктен жапыз өскөн субалып жана алып өсөт. Түштүк капталы каксоо келет. 
 
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо‎
Кадимки сирень

Кадимки сирень
К=п жылдык дарак =съмдъгъ Даарылыкка гълъ, жалбырагы колдонулат. Боюу 3-4 метрге жетет. Май жана июнь айларында гълд=йт. 
Даарылык кисети: гълънън тундурмасы. Ревматизмге, б=йр=к ооруларына желди айдап чыгарууда, Ал эми жалбырагы тери ооруларына, язвага тез сакайтуу ъчън колдонулат.
Аристократия

Аристократия (грек тилинде: ἀριστοκρατία aristos - мыктылардын, κράτος kratos - бийлик) коомдогу таптардын жана социалдык топтордун өзгөчө укук берилген чөйрөсу, катмары. Уруу, ак сөөктөрү.А.А. Асанканов, Кыргыз тарыхы: Энциклопедия, Бишкек,2003, 117-б. ISBN 5-89750-150-5

 Колдонулган адабияттар 
 

Категория:Социалдык группалар 
Категория:Социалдык топтор
Категория:Олигархия
Пролетариат

thumb|right
Пролетариат ( — эң төмөнкү топтун жараны) — индустриалдык коомдо жалданма эмгек менен күн көргөн социалдык топ (жумушчулар табы).

 Колдонулган адабияттар 
 А.А. Асанканов, Кыргыз тарыхы: Энциклопедия, Бишкек,2003, 330-б. ISBN 5-89750-150-5

Категория:Социалдык топтор
Категория:Социализм
Категория:Марксизм
Категория:Марксисттик теория
Категория:Жакырчылык
Капитализм

thumb
Капитализм – жеке менчикке жана базар экономикасына негизделген коомдун тиби. Коомдук ойломдун ар кандай багыттарында капитализм эркин ишкердик жүргүзүүнүн системасы, индустриалдык коомдун өнүгүү этабы катары аныкталат. Капитализмдин учурдагы өнүгүү деңгээлин «аралаш экономика», «постиндустриалдык коом» ж. б. атап жүрүшөт. 

Марксизм окуусу капитализмди – өндүрүш каражаттары жеке менчикке, ал эми жалданма эмгек капитал тарабынан эзилишине негизделген коомдук-экономикалык формация деп аныктайт. 

Капитализм 15-кылымда Италиянын (соода) жана Голландиянын (мануфактура) шаарларында пайда болуу менен 16-кылымда болуп өткөн капиталды топтоонун алгачкы процесстеринин жүрүшүндө бүтүндөй Европа мамлекеттеринде орной баштаган. Өндүрүштүк революциянын натыйжасында ири машина өндүрүү пайда болгон. Капитализмдин шарттарында базардык атаандаштыктын механизми ишкерди кирешелүү пайда табуу үчүн туруктуу түрдө капиталды көбөйтүп жана өндүрүштү жакшыртып турууга мажбурлайт. Бул болсо өндүргүч күчтөрдүн, илимдин жана техниканын динамикалуу өнүгүшү үчүн зор көмөк берет.

19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Батыштын өнүккөн өлкөлөрүндө ири өнөр жай жана банк корпорациялары пайда болот, финансылык капитал үстөмдүк кыла баштайт, базардык атаандаштык экономиканы мамлекет тарабынан жөнгө салуу механизмдери менен толукталат. Ири менчик ээлери жана жалданма жумушчулар менен катар эле коомдун жашоосу үчүн маанилүү орунду ээлеген менчик ээлеринин ортоңку табы болгон туруктуу социалдык структура калыптанат. 

Бүгүнкү күндөгү капитализм өз кучагына төмөнкүдөй формаларды камтыйт:
 кыска мөөнөттүү (антициклдүү, антиинфляциялык) жана узак мөөнөттүү (макроэкономикалык) мамлекеттик жөнгө салуу;
 индикативдүү, сунуш мүнөзүнө ээ тармактык жана чөлкөмдүк (регионалдык) программалар (пландар); 
 тике (мыйзам чыгаруу жана административдик актылар) жана кыйыр (салыктар, мамлекеттин бюджетке багытталган чыгымдары, амортизациялоочу саясаты) түрүндөгү жөнгө салуу. 

Көптөгөн өлкөлөрдө акырындык менен калыптанган социалдык багыттагы рынок экономикасы жана парламенттик демократия 20-кылымдын 2-жарымында калктын турмуш деңгээли менен маданиятынын жогорулашын, социалдык карама-каршылыктардын жумшарышын жана аларды чечүүнүн укуктук механизмдерин иштеп чыгууну камсыз кылган. Чарбалык турмуштун улут аралыктын өсүшү, транс улуттук корпорациялардын күч алышы менен аймактык (региондук) жана дүйнөлүк экономикалык интеграция, экономиканы мамлекеттер аралык жөнгө салуу өнүгүп бара жатат. Бул экономикалык кызматташуунун жана өнүгүүнүн уюму, эл аралык акчалай фонд, реконструкциялоонун жана өнүгүүнүн эл аралык банкы, европалык жамааттар ж. б. атайы уюмдардын пайда болушуна түрткү берген. 

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

 В.И. Колтуцкий. Капиталист. Професия+робочее место. Черкасы 2012 с. 102

 
Категория:Экономика
Бир тууган Карамазовдор

Бир тууган Карамазовдор thumb|center|200pxЖанры : романАвтору: Ф. М. ДостоевскийЖазылган жылдары: 1879-1880Тили: OрусчаБасылган жылы: 1880-жыл ноябрь 
thumb|upright|Китептин 5-бөлүмү үчүн Достоевскийдин жазган саптары.
"Бир тууган Карамазовдор" (орус тилинде: Братья Карамазовы) –– орус жазуучусу Фёдор Достоевскийдин акыркы романы. Достоевский "Бир тууган Карамазовдорду" дээрлик эки жыл бою жазып, ал 1879-жылдын январынан 1880-жылдын ноябрына чейин "Орус кабарчысы (Русский вестник)" журналында сериал катары жарык көргөн. Автор чыгарма басылып чыккандан кийин төрт айга жетпей дүйнө салган.

"Бир тууган Карамазовдор" 19-кылымдагы Орусияда болуп өткөн окуяларды чагылдырган кумардуу философиялык роман. Чыгарма кудай, эркин эрк жана адеп-ахлак талкууларына терең сүңгүп кирет. Адеп-ахлак күрөшүнө басым жасаган руханий драма ишеним, күмөн, сурак жана акыл-эсти заманбапташып бараткан Орусияга карама-каршы коюп, анын мазмуну атаны өлтүрүүнүн айланасында өнүгө баштайт. Достоевский романдын көпчүлүк бөлүгүн Старая Руссада жазып, бул жерге анын романынын негизги чөйрөсүнө эргүү берген. Роман жарык көргөндөн бери дүйнө адабиятындагы эң жогорку жетишкендиктердин бири деп алкоого алынып келет.

 Башкы каармандар
 Фёдор Павлович Карамазов
 Дмитрий Карамазов
 Иван Карамазов
 Алёша Карамазов
 Старец Зосима
 Аграфена Александровна Светлова (Грушенька)
 Катерина Ивановна Верховцева
 Павел Смердяков
 Михаил Ракитин

 Шилтеме 
 

Категория:Ф.М.Достоевскийдин романдары
Категория:1880-жыл
Категория:Орус тилиндеги романдар
Категория:Филиософиялык романдар
Категория:Китептер
Агартуу (айыл)

Агартуу — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Жоош айыл аймагынын курамына кирет.

ААББТ коду — 41703 226 807 02 0Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору.

 Тарыхы 
Айыл 1928-жылы түптөлгөн. Айылда орто мектеп (1500 орундуу), балдар бакчасы, мечит, спорт комплекс, кичи футбол аянтчасы жана үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу бар. Жашоочулардын негизги чарбасы — мал-чарбачылык, жер иштетүү жана соода-сатык тармагында эмгектенет.

 Географиясы 
Ош шаарынан 16 км алыстыкта, түндүк-чыгыш тарабында, райондун борбору Кара-Суу шаарынан 14км түштүк тарапта жайгашкан. 

 Калкы 

 жылы 19862009 2014 20152020 2021 адам 1075 1927 2118 2131 2292 2320
 Булактар
Айры-Там

Айры-Там — Кыргызстандын Жалал-Абад облусун Ала-Бука районундагы айыл. Биринчи Май айыл аймагынын борбору.

1950-жылы негизделген. Ала-Букадан 38 км түш.-батыш Тарапта, Наманган т. ж. стандиясынан (Өзбек ССРи) 55 км.Дыйканчылыкта (Оют өсүмдүктөрү, тамеки), мал чарбачылыгында эмгектенишет.

Орто мектеп, балдар бакчасы, маданият үйү, эки китепкана, оорукана, амбулатория, аптека бар. Улуу Ата Мек. согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.

 Калкы 
Калкы - 4377 киши.

 Булактар 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Категория:Ала-Бука району
Категория:Биринчи май айыл округу
Категория:Биринчи май айыл аймагы
Категория:Таажы-2012
Ай-Талаа (Наливкин) мөңгүсү

Ай-Талаа (Наливкин) мөңгүсү — Какшаал кырка тоосунун түн. капталындагы өрөөн тибиндеги мөнгү.

Уз. 7,0 км, аянты 6,5 км2. Какшаал дарыясынын сол куймасы Чоӊ-Үзөӊгү-Кууштун төрүнөн орун алган. Мөӊгүнүн башы деңиз деңг. 5160 м, этеги 4200 м бийиктикте жайгашкан. Кар чегинин бийикт. 4600 м. Абляция обласынын аянты 2,6 км2. Мөӊгүдөн Ай-Талаанын (Чоӊ-Үзөңгү-Кууштун башы) бир салаасы башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Таажы-2012
Кыркчоронун Күмбөзү

Кыркчоронун Күмбөзү — Манастантан калган кыркчоро Семетейди жаш сынтып, ага баш бербей, биз карыдык, жоокерчиликтен жададык, тынч жашайлык деген шылтоо менен Кытай жакка кчып жөнөшөт. Семетейдин аларды коркутууга жасаган аракети текке кетет. Кайра ага каршы согуш ачышат. Ошондо Семетей аларды кырып, аларга күмбөз салышат. Элдик уламыш боюнча ал күмбөздөрдү Кочкор өрөөнүндөгү Талаабулак, Төртгүл жана Семизбелдеги кыркаланган көп күмбөздөр менен байланыштырышат. Күмбөздөрдүн курулушу 16-19-кылымдардын аралыгында бийик босоголуу болуп курулган. Бышырылбаган кыш менен кынаштырылып курулгандыктан урап бүтүп, алрдын чала ураган орду гана калган. Мындай архитектуралык курулуш салты Орто Азия элдеринде кийинки убакка чейин колдонулган. 

 Дагы караңыз 
 Кыркчоронун Ордосу

Категория:Тарых
Категория:Археология
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Категория:Кыргызстан
Категория:Манас
Манас улуттук паркы

thumb|Манас улуттук паркы.
Манас улуттук паркы — Индиядагы улуттук парк жана ага чектеш Бутан өлкөсүндөгү корук. 

Индиядагы парк 1928-жылы негизделген, аянты 8000га. Бутандагы корук 1966-жылы түзүлүп аянты 41,9 миң га жерди ээлейт. Гемалай тоосунун түштүк бетиндеги Манас өзөнү агып өткөн өрөөн тропиктик токойго бай келип, парк менен корук үчүн ыңгайлуу шарт түзгөн. Ар түрдүү айбанаттар[ жолборс, индия кериги жана башка көп болгон.

Категория:Индия
Категория:Коруктар
Төрткүл топоними

Төрткүл (төрт булуң, төрт бурч) — топоним. Үчилтиктин экинчи, үчүнчү бөлүмдөрүндө алгач Манас мекендеп, андан кийин анын тукумдары ээлеп калган жер катары төмөнкүчө туруктуу эскерилет: “Кайнардын кара көзүндө, Какчынардын өзүндө. Төрткүлдүн төмөн жагында, төрө Манастын сайган багында”. Географиялык реалияда Кыргызстандын аймагында Төрткүл аттуу жерлер көп кездешет. Анткени төрт бурчтуу салынган сепили бар байыркы шаарлардын урандысынын нугу кыргыз тилинде ушундай аталат. Мындай илгерки шаарлардын урандысынын орду Таласта да бар.

Категория:Топонимдер‎
Ала-Арча капчыгайы

thumb|Ала-Арча капчыгайы.
Ала-Арча капчыгайы — Кыргыз Ала Тоосунун түндүк капталында, Бишкек шаарынын түштүк тарабында (35 км). Ала-Арча кыштагынын түбөлүк кар зонасынан (3800 м бийиктиктен) башталып, Байтик өрөөнүнө (1600 м) чыгат. Уз. 30 км, туурасы 7 км.

Капчыгай негизинен палеозойдун башында пайда болгон сланец, кумдук, конгломерат, гранит жана гранит-диорит тоо тектеринен түзүлгөн. Рельефи жана генезис- тик тиби боюнча капчыгай экиге бөлүнөт. Жогорку 14 кмге чейинки аралыгы кууш, тик капталдуу (40—45°), тереӊ (800 мге че¬йин), нугу тепши формасында. Ал антропоген мезгилиндеги мөӊгүлөрдүн эрозиялык аракеттеринин натыйжасында пайда болуп, альп, субальп шалбаалары менен капталган. Төмөнкү бөлүгүнүн таманы (таль¬веги) жайык келип (300—500 м), тик капталдуу (30—40°), тереӊдиги 300— 400 м. Бул жерде карагай, арча, бадал¬дуу шалбаа өсөт. Капчыгай аркылуу Ала-Арча суусу агат. Капчыгайда альпинисттик лагерь (2000 м бийиктикте) жайгаш¬кан. Бишкек шаарынан альплагерге чейин асфальт жол курулган. Капчыгай Бишкек шаарынын эмгекчилеринин эс алуу жайларынын бири. Мында 1976-ж. аймактын табиятын сактоо максатында Ала-Арча табият паркы уюшулган. 

 Дагы караңыз 
 Ала-Арча, улуттук табият парк

Категория:Кыргызстандын капчыгайлары‎‎
Категория:Чүй облусу
КАИЫПОВ Искенбай

КАИЫПОВ Искенбай- Социлистик Эмгектин Баатыры (1957),Кыргыз ССР Жогогорку Советинин депутаты. 
 Ишмердүүлүгү 
Искенбай Каиыпов 1911-жылы азыркы Ленин районунун, Бургенду кыштагында —1987, Майлы-Сай шаары —айыл чарба өндүрүшүн уюштуруучу, Социлистик Эмгектин Баатыры (1957). 1941-жылдан КПСС мучөсу. 1931-жылы колхозго кирген. 1932-жылдан чарбалык уюмдарда ар кандай кызматтарда иштеген. 1951-жылдан Ленин районундагы К. Маркс атындагы колхоздун председатели. Ал жетектеген колхоз 1954-жылы 800 га пахта аянтынын ар гектарынан 37,3 аден, 1956-жылы 38,3 аден тушум жыйнап алган. Чарбада коомдук малдын саны көбөйүп, кунардуулугу бир кыйла арткан. Эки Ленин ордени, медалдар менен сыйланган. 1954—58-жылдары СССР Жогорку Советинин, 1963—67-жылдары Кыргыз ССР Жогогорку Советинин депутаты.
Төрөкул Дооров

thumb|351x351px|Торокул Дооров
Төрөкул Дооров - "Эркин Европа, Азаттык" радиосунун Казак редакциясынын директору. "Азаттыкка" ал 2002-жылы Москвадагы кабарчы катары келген.

 Азаттык 
2007-2009-жылдары Бишкекте “Азаттык плюс” жаштар программасынын редактору кызматын аркалаган.

2009-2014 "Азаттыктын" борбордук офисинде журналист болуп иштеген.

2014-жылдан бери "Азаттыктын" казак редакциясын жетектеп келатат. 

 КТРК 
1999-2001-жылдары Кыргыз Мамлекеттик Телерадио Корпорациясында (азыр КТРК) "Баластан" студиясында, кийинчерээк "Ала-Тоо" маалымат программасында кабарчы жана алып баруучу болуп иштеген.

 Билими 
1998-жылы Торокул Дооров Кыргыз Улуттук Университетинин Журналистика факультетине тапшырат. 2001-жылы Москва Мамлекеттик Университетине (МГУ) которулган.

2004-жылы Москва Мамлекеттик Универстиетинин Журналистика факультетин аяктаган.http://www.azattyk.kg/author/19933.html
Үй-бүлөлүү, үч перзенти бар.

 Айрым эмгектери 
Төрөкул Дооров Азаттык радиосунда бир нече автордук программаларды киргизген. Алардын ичинде "Данисте" берүүсү азырга чейин обого чыгууда. Башында ал радио-документалистикага негизделген программа катары башталып, маселен, Баткендеги кыргыз-тажик чек арасындагы чатактын ортосунда калган Ак-Сай айылы, Москвадагы мигранттардын экинчи үй-бүлө күтүп жашашканы өңдүү бир топ саясий, социалдык жана манадий проблемаларды көтөргөн.

2021-жылдын 28-апрелинде Баткен обсулунун баткен жана Лейлек райондорунда кайрадан тажик аскерлери менен ок атышуу болуп, анын масштабы эгемендик жылдарында болуп көрбөгөн деңгээлге чыгат. Ошол окуяларда Төрөкул Дооров Лейлек районунун бир нече жабыр тарткан айылдарын, алардын ичинде Максат, Кулунду, Арка, Интернационал айылдарын кыдырып чыгат жана бир нече даректүү эмгектерди чыгарат. 

 Маектери 
2022-жылдын январь айында Казакстанда болгон кандуу окуялар тууралуу АКШдагы Си-Эн-Эн (CNN) телеканалына кырдаал тууралуу маалымат берди. 

Январдагы кайгылуу окуялар тууралуу Төрөкул Дооров маектерди Al-Jazeera, TRT-World, Guardian, TimesRadio, Дождь телеканалы, GBNews TV UK, Czech Public Radio,  Antena 3 Romania, The World Public Radio, сыяктуу маалымат каражаттарында сүйлөгөн. 

 Шилтеме 

Категория:Журналистика
Сарычат-Ээрташ мамлекеттик коругу

Сарычат – Ээрташ мамлекеттик коругу — Акшыйрак Тоо түйүнү менен Тескей Ала-Тоонун ортосундагы бийик тоолуу, мөңгүлүү өрөөндүн төрүндө 1995-жылы уюшутурулган. Сарыжаздын он куймасы Үчкөлдүн түзүүчүлөрү Сарычат жана Ээрташ суусунун алабдарын ээлейт. Аянты 72 миң га. Негизги максаты - сырттын жаратылыш комплекстерин бузбай, аларды табигый калыбында сактоо. Ал жердеги Кыргыз Республикасынын Кызыл Китебине катталган аркар-кулжа, илбирс, Тянь-Шандын ак тырмактуу аюсунун жана башка коргоого алуу. Бул жерде эчки-теке, карышкыр, суур, коён жана сейрек кездешүүчү жырткыч жаныбар мадыл, суусар мекендешет. Өзгөчө жырткыч канаттулардын өкүлдөрү: ак кажыр, балта жутар көк жору, гималай жорусуу, кузгундар көп.

Коруктун аймагы бийик тоолуу адам баласынын таасири көп тийбеген жерде жайгашкан. Бир гана алтын казып алып жаткан «Кумтөр» ишканасы коруктун батыш жагында 15-20 чакырым аралыкта жайгашкан. Коруктун турган ордунун тегереги туташ мөңгүлөр менен капталган. Мөңгүлөрдүн алабына байкоо жүргүзүү жалпы климаттын өзгөрүшүн баамдоодо эн маанилүү материалдарды бермек.
Ат-Башы каналы

thumb|Канал.
Ат-Башы каналы — Кант районундагы ири сугат тармагы. 1933-жылы курула баштап, 1937-жылы пайдаланууга берилген. Чүй дарыясына курулган Чөмүч плотинасынан башталып Кант, Аламүдүн жана Сокулук райондорунун 21,7 мицгадан ашык жерин суу менен камсыз кылат. Узундугу 58 км.

Канал суусунун жылдык орто чыгымы 6,49 м3/ сек, эң көп чыгымы 19,6 м3/сек; суу өткөрүү мүмкүнчүлүгү 31 м3/сек. Каналда 19 суу ченегич, 37 суу бөлүштүргүч, 5 көпүрө, бийик жерлерге суу чыгаруучу бир насос станциясы бар.

Каналдын суусун бөлүштүрүү автоматташтырылган жана телемеханикалар аштырылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

 Интернет шилтемелер 
 Кыргызстандын географиясы 

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Каналдар
Арча-Башы мөңгүсү

Арча-Башы Мөнгүсү, Арчабашы мөнгүсү — Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы татаал-өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 12,3км,аянты 25,4км. Абляция облусунун аянты 9,1 км2. Арча-Башы Мөңгүсү Кожашкан суусунун төрүндө жайгашкан. Башы деңиз деңгээлинен 4900 м, этеги 3100 м. Кар чегинин бийиктиги 3900 м. Мөңгүдөн Арча-Башы суусу башталып, Сохтун оң курамы Кожашканга куят.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Арчалы мөңгүсү

Арчалы мөңгүсү — Ички Теңир-Тоодогу өрөөн тибиндеги мөңгү. Жетим кырка тоосунун түндүк капталында. Узундугу 4,5 км, аянты 7,4 км. Кичи Нарын дарыясынын сол куймасы Арчалы суусунун төрүнөн орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгелинен 4560 м, этеги 3800 м бийиктикте жатат. Андан Арчалы суусу башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү
Категория:Теңир-Тоо
Нике кыюу

Нике кыюу – шарияттын жолу менен жаңы үйлөнгөндөрдү бири – бирине тапшыруу күбөдөрлүгү. Адатта молдо чай кесеге сууну алдыртып, сууга дуба түшүрөт. Молдо баш кошкондордун ортосундагы күбөгө өтүүчү аркылуу алардын бири – бирине баш кошууга даяр экендигин суратат. “Тутттуңбу?”- деген суроого алгач болочок күүйөсү, анан аялы “туттум”- деп жооп берет. Жашоо – турмуш тууралуу накыл – кептер айтылат да, дуба түшүрүлгөн суу жуткурулат. Мусулманча нике кыйдыруу, тунук суу жуткуруу ант бергенге барабар.
Маалымат булагы:Шоокум журналы. №8(37),август,2009-ж.
Балага ысым берүү

Балага ысым берүү. Кыргыз эли бала төрөлгөндө ага ысым коюуга өзгөчө мамиле кылган. Сөзсүз түрдө айылдын аксакалын же “азанчысын” чыкырган. Ал наристенин оң кулагына “азан”, сол кулагына “комат” айтып, анан баланын кулагына ысымын айткан. Пайгамбарыбыз наристелерге “Кудайдын кулу” деген маанини билдирген аттарды коюуну осуят кылгандыктан, элибизде Абдулла (Алланын кулу), Абдраим (ырайымдуу Алланын кулу) ж.б. аттарды кеңири жолуктурууга болот.
Маалымат булагы: Шоокум журналы.№8(37), август, 2009-ж.
Поэма

Поэма (гр.-жаратам, чыгарма жазам) – поэзиялык формадагы лирикалык же баяндоо ыкмасында жазылган көлөмдүү чыгарма. Ал ыр менен жазылган романдан көлөмүнүн кичирээктиги менен айырмаланат. Алгачкы поэмалар байыркы грек адабиятында пайда болуп, белгилүү акындардын дээрлик бардыгы адабияттын бул түрүндө өз күчтөрүн сынап көрүшкөн.Кыргыз элинде да ондогон элдик поэмалар оозеки түрдө ооздон-оозго өтүп узак убактар бою жашап келген. Аларда элдин социалдык абалы бир кыйла кеңири берилген. Элдик төкмө акындардын чыгармачылыгында да поэма негизги орунда турат. Жазма адабияттын пайда болушу менен поэманын активдүүлүгү артып, турмуштун ар түрдүү жактарын терең ачып берүүдө акындар үчүн зор кызмат кылды. А.Токомбаевдин “Өз көзүм менен”, Т.Үмөталиевдин “Айсулуу”, “Кубат”, Ж.Бөкөмбаевдин “Кыздын канаты”, “Ажал менен Ар-намыс”, А.Осмоновдун “Жеңишбек”, “Толубай сынчы”, Ж.Турусбековдун “Энем”, “Каракчынын трагедиясы”, А.Токтомушевдин “Какшаалдан кат”, С.Эралиевдин “Ак-Мөөр”, “Жылдыздарга саякат” поэмаларын атап көрсөтүүгө болот. Поэма өз мазмунуна карай лирикалык, эпикалык, лирика-эпикалык формаларда жазылып жүрөт (к.Лирикалык , Эпикалык тек, Лирикалык-эпикалык жанр).
Жылан-Темир

Жылан-Темир — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Кыз-Көл айыл аймагынын курамына кирет.
«Орток» токой чарбасынын аймагында. Райондун борбору Сузак кыштагынан 53 км түндүк-чыгыш тарапта, Жалал-Абад темир жол станциясынан 46 км. Калкы 157 (1987); негизинен токойчулукта эмгектенишет. Башталгыч мектеп, кыштакка жакын пионер лагери бар.

 Калкы 
Калкы - 265 киши (2009).

 Булактар 

Категория:Кыз-Көл айыл аймагы
Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Категория:Сузак району
Жылан-Төр мөңгүсү

Жылан-Төр мөңгүсү — Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы ероон тибиндеги мөңгү. Кызыл-Суунун сол куймасы — Тарама суусунун алабынан орун алган. Узундугу 3,0 км, аянты 4,5 км2, көлөму 0,100 км3. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээли 4700 м, этеги 3700 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3400 м. Мөңгүдөн Жылан-Тер суусу (Тарама суусунун сол куймасы) башталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎