Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
СЕНТО

СЕНТО - 1958-жылы Иракта болуп өткөн төңкөрүштөн кийин Ирак Багдат пактысынан чыгып кеткен болчу.
 
1959-жылы август айында бул пакты атын өзгөртүп « Борбордук Конвенция Уюму» (Central Treaty Organization) деген жаңы ат алган жана англисче аталышынын баш тамгаларын кыскартып СЕНТО деп аталган.
Борбору Анкарада. Мүчө өлкөлөр : Түркия, Иран , Пакистан жана Англия. Ал эми АКШ байкоочу статусунда болчу. Бирок бул уюм 1979-жылы таркатылды. СЕНТОнун эл аралык деңгээлдеги катчылыгы бар болчу жана ар бир өлкөдөн өкүлдөр бир жыл үчүн баш катчылык кызматын өтөчү. Уюмдун негизги органы министрлер кеңеши болчу жана бир жылда бир канча жолу тышкы иштер министрлеринин ортосунда жыйын өткөрүлчү. Ал жыйында СЕНТОнун жалпы саясаты талкууланчу жана техникалык комитеттин отчеттору иликтенип, кабыл алынчу .
 
Негизги комитеттери төмөнкүлөр болчу: Аскердик Комитет, Экономикалык Комитет, Кыйратуучу ш–аракеттер менен Күрөшүү Комитети жана Байланыш Комитети. СЕНТОдо НАТОдогудай сыяктуу кол астында аскердик уюмдар жок болчу. Бирок аскердик жетекчилер арасында дайыма кызматташтык байланыштар, кеңешүү жана биргелешип иш жүргүзүүгө багытталган иш-чаралар уюштурулуп турчу. Бул максат менен Анкарада ар бир мүчө мамлекеттик Коопсуздукту Сактоо Министрлеринин ортосунда жылына бир канча жолу жолугушуулар болуп, мында аскердик маселелерге байланыштуу темалар талкууланчу.
 
СЕНТОну чыңдоо максатында 1959-жылы АКШ жана мүчө өлкөлөр Түркия, Иран, Пакистан жана Англиянын ортосундагы эки тараптуу коргоо келишимдерине кол коюлган болчу. СЕНТОнун Экономикалык Комитети кол астындагы комитеттер менен биргеликте транспорт, турак-жай, саламаттыкты сактоо, айыл-чарба, кен өндүрүүнү өнүктүрүү, илимий иликтөөлөрдү жүргүзүү жана изилдөө иштерин жасоочу. СЕНТОнун тегерегинде мүчө мамлекеттердин адистери өз ара кызматташтыктарды жүргүзүшчү, техникалык жактан жардамдашчу, стипендияларды беришчү жана билим алуу жана үйрөтүү иш чараларын жүргүзчү.
 
Лондон, Анкара, Тегеран жана Карачини байланыштырган кабарлашуу линиясы курулган болчу. Айрыкча Түркия менен Ирандын ортосунда темир жол курулуп, муну Пакистанга чейин узартуу пландаштырылган болчу. Мындан башка Искендерун жана Трабзон порттору СЕНТОнун иштери үчүн кеңейтилип модернизацияланган болчу. Мүчө мамлекеттер аскер күчтөрү жаатында да орток машыгууларды өткөрчү. Пакистандын кош көңүл болушу жана 1979-жылы болуп өткөн Иран коогалаңы СЕНТОнун ыдырашына себепкер болду.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Санжак пикир келишпестиги

Санжак пикир келишпестиги - Түркиянын тышкы саясатында «Хатай маселеси», ал эми эл аралык саясатта жана тарыхта «Санжак пикир келишпестиги» деген ат менен белгилүү.
 
Негизинен, Искендерун аймагына кирген бул жер 1921- жылы Түркия менен Франциянын ортосунда түзүлгөн келишимден кийин Сириядан бөлүнгөн жана Франция тарабынан бул жерде өзүн-өзү башкаруу системасы курулган болчу. 1936-жылы Сириядагы мандаттык башкаруу системасын токтоткон Франция Искендерунда да Сирияга окшош башкаруу системасынын болушун талап кылган жана бул аймактын Сирияга каратылышына аракет кыла баштаган. Бул кырдаал пикир келишпестиктерди жараткандыктан, анын Улуттар Лигасында каралышы башка өлкөлөр тарабынан талап кылынган. Айрыкча Искендерун менен Антакияда козголоң башталган. Ушундай кырдаалда бул аймакта Хатай мамлекети курулуп, парламент шайланды.
 
Ататүрктүн чечкиндүү аракети менен Францияга ультиматум берилди жана түрк куралдуу күчү Хатайга жиберилди. Андан кийин Хатай мамлекети Түркияга кошулууга чечим кабыл алып, Түркияга кошулду.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Садабад пактысы

Садабад пактысы - Ататүрктүн тышкы саясаты эки чоң дүйнөлүк согуш мезгилдеринде чоң мамлекеттердин аймактык кеңейүү саясатына каршы болуп, Балкан жарым аралы жана чыгыштагы коңшу мамлекеттер менен достук жана кызматташтык мамиледе болуу жана аскердик күчтөрдүн тең салмактуулукту түзүү негизинде өнүккөн.
 
Бул саясаттын жыйынтыгында Балкан Антантысы ишке ашырылган, буга удаа 1934-жылы Иран жана башка мамлекеттер менен жакындашуу саясатында кээ бир тармактар боюнча келишимдерге кол коюлган. Италия Эфиопияны басып алып, бул жерлерде өз өкүмүн орното баштаганынан улам, 1937-жылы 8-июлда Тегерандын Садабад сарайында Түркия, Иран, Афганистан жана Ирактын ортосунда жаңы конвенцияга кол коюлган. Кийин бул конвенция тарыхка Садабад Пактысы деген ат менен кирген. Бул пактыга кол койгон мамлекеттер арасында төмөнкүдөй шарттар коюлган: кол койгон мамлекеттер бири-биринин ички саясатына кийлигишпейт, чек араларды сактоодо бири-бирине жакшы мамиледе болушат, эл аралык аренадагы пикир келишпестиктер жаралган учурда орток кызыкчылыктар үчүн консультациялар өткөрүлөт, бири-бирине каршы чабуул коюлбайт, өз ара келишпестиктер болгон учурда бул маселе Улуттар Лигасында каралат, куралдуу күч колдонулбайт.
 
Бул шарттар Брианд-Келлог Пактысындагы шарттарга окшошуп түзүлгөн. Садабад пактысы 5 жылдык мөөнөткө бекитилген, пактынын мөөнөтү бүткөндө тараптар өз ара макулдашуу менен пактынын мөөнөтүн узартууну кабыл алышкан. Бул пактыга мүчө мамлекеттердин эч кайсынысы расмий түрдө пактыдан баш тартпаса да II Дүйнөлүк согуш маалында жана андан кийинки мезгилдерде пакты өзүнөн-өзү таасири жок, чабал абалга келген.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Ревизионизм

Ревизионизм - Кандайдыр бир макулдашуунун же бир доктринанын же болбосо беренелер жыйнагынын өзгөчөлүк киргизүү максатында кайрадан каралышын каалаган агым же муну иш жүзүнө ашыра турган саясий иш-аракет.
 
Мисалы, Германия I Дүйнөлүк согушта жеңилгенден кийин Версаль келишиминин кээ бир өкүмдөрүнөн кутулуш үчүн кол коюп, аларды өтүмсүз деп эсептей турган саясий тең салмактуулук куруу аракетин көргөн жана бул максатта курган системасын ревизионисттик фронт деп атаган. Бул фронтто Африка менен Жер Ортолук деңизиндеги жерлерге көзү түшкөн Италия менен төңкөрүш артынан жалгыз калган жана I Дүйнөлүк согушта бир топ жеринен айрылган Россия да бар болчу. Кийинчерээк Россия бул фронттон чыгып кетсе да бул фронтту жетектеген Германиянын Польша менен болгон согушуна катышып, бир топ жер үлүшүнө ээ болгон. Кийин бара-бара согуштун оту тутанып отуруп, II Дүйнөлүк согуштун чыгуусуна себепкер болгон. 1960-жылы Россиянын Кытайга көрсөткөн жардамынын токтотулушу менен коммунисттик режимде жашаган бул эки өлкөнүн арасындагы мамилелерде ажырым пайда болгон. Ушундан улам Кытай экономикалык жана социалдык жактан өзүнөн бир топ жогору турган Россияны коммунизмдик 121 теориялардан алыстап, буржуазиялаша баштады, капитализмге жанашуу менен доктринасын өзгөртүп ревизионисттик саясат жүргүзө баштады деп күнөөлөгөн жана Кытай ушул күнгө дейре бул көз карашынан кайтпай келет. Кээде эки өлкөнүн ортосундагы мындай мамилени согуш чыгарышы мүмкүн деген ой-пикирлер бар.
 
Мындан башка ревизионисттик иш-аракет Цюрих жана Лондон келишимдеринин негизинде 1960-жылы түзүлгөн Кипр Республикасынын мамлекеттик түзүлүшүн жана конституциясын өзгөртүү үчүн аракеттенген Макариостун жүргүзгөн саясатында байкалат. Макариос 1960-жылы жогорудагы келишимдерге өзү кол коюп туруп, кайра өзү бузган, өзү тебелеп-тепсеген жана аз убакыттан кийин ревизион жолун ачуу үчүн мамлекет башчысы болгондугуна карабастан, өз калкына каршы арамза бир саясат жүргүзө баштаган, акырында өлкөсүн түрдүү кризистерге дуушар кылган.
 
Акыркы жылдарда Батыш Германия менен Чыгыш өлкөлөрү ортосунда түзүлгөн Остполитика саясаты ревизионизм жарата турган курч маселелерди жумшарткан. Анткени II Дүйнөлүк согуштун натыйжасында айрыкча эски немис аймагына байланыштуу жаңы пландар түзүлгөн жана чек араларда өзгөртүүлөр болгон. ФРГ мурдагы чек араларына байланышкан ойлорун дале коомчулукка сунуштоодо. Бул болсо чек араларды кайрадан карап чыгууну талап кылуу жана ревизионизмге кайрылуу дегенди түшүндүрөт. Бирок Остполитика саясатынын негизинде Европадагы кээ бир чындыктар ачыкка чыккан жана бул абал башка Европа өлкөлөрүн бул чындыкты көрүүгө жана ФРГ менен мамилелерин түзөтүүгө аргасыз кылган.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Ревалоризация

Ревалоризация - Кандайдыр бир өлкөнүн акча бирдигин өзгөртүп, аны башкача ат менен атоо.
 
Көптөгөн өлкөлөр, айрыкча согуш маалынан кийин гиперинфляция болгон мезгилдерде бул жолду тандашкан. Мисалы, Францияда 15 жыл мурун «Жаңы Франк» (Nouveau Franc) аты менен мурунку акча бирдигинин ревалоризациялап, 1 NF=100 Франк түрүндө эски акчасын өзгөрткөн. Немис маркасы, италия лирети, грек драхмиси II Дүйнөлүк согуштан кийин бул операциядан өткөрүлгөн.
 
Ревалоризация менен револьвация таптакыр башка түшүнүктү бергенине карабастан, көбүнчө бири-бирине чатыштырылып колдонулуп жүрөт.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Үгүттөө

Үгүттөө (Пропаганда) — Түрдүү басма сөз жана массалык маалымат каражаттары аркылуу белгилүү бир идеяны позитивдүү жана негативдүү чагылдырып, өз каалоосуна байланыштуу коомдук пикирдин жаралышын максат кылган иш-аракет жана демилге.
 
Пропаганда белгилүү бир чөйрөдө же жаатта болушу мүмкүн. Ошондой эле бардык өлкөнү кучагына алган пропагандалык иш-аракет да болушу мүмкүн. Пропаганданын бул түрү кансыз согуштун эң керектүү куралы болуп саналат. Айрыкча пропаганданын көбөйүшү жана анын түрдүү ыкмаларга карай жайылтылуусу коомдун мээсин айландырууга түрткү болот. Мындайча айтканда, пропаганданын күчү менен адамдар аңдабастан туруп кандайдыр бир идеяны колдошот же кандайдыр бир нерсени окшош көз караш менен көрүшөт.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9

Категория:Саясат
Категория:Экономика
Президенттик башкаруу тутуму

right|400px|thumb| 

Президенттик башкаруу тутуму. Кээ бир өлкөлөрдө президент аткаруу бийлигинде да маанилүү статустарга ээ болушу мүмкүн. Кээ бир учурларда өлкөдө премьер-министр болбой туруп, президент анын ишин өзү жүргүзүүсү мүмкүн. Бул мамлекеттерде президенттик шайлоо да калк тарабынан өткөрүлөт. Бул типтеги башкаруу системасы «президенттик башкаруу системасы» деп аталат. Мисалы, АКШда премьер-министр болбойт жана президент анын кызматын өзү аткарат. Францияда да 1958-жылы De Gaulleнин бийликке келиши менен анын калоосу боюнча өлкө бул система аркылуу башкарыла баштаган. Бирок Францияда президент кеңири стату

Булактар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9

Категория:Саясат
Категория:Экономика
Пикир келишпестиктердин тынчтык жолу менен чечилиши

Пикир келишпестиктердин тынчтык жолу менен чечилиши - Бул маселе мамлекеттик укуктарда жана эл аралык саясатта маанилүү орунду ээлеген темалардан болуп эсептелет.
 
Укук менен дипломатиянын негизги максаты тынчтыкты сактоо болгондуктан, пикир келишпестиктердин күч колдонулбастан чечилиши, тынчтык мамилелер менен усулдардын жолго коюлушу ар бир мамлекеттин жана өкмөттүн милдети болуп эсептелет. Бул жагынан алып караганда, улуттар аралык мамилелерде өлкөлөр кол койгон бир топ келишим жана конвенцияларда тараптар түшүнбөстүктөрдү жана келишпөөчүлүктөрдү тынчтык жолу менен чечишерин баса белгилешет. Тынчтык жолу менен маселелерди чечүүчү негизги жолдор төмөнкүлөр: өз ара кеңешмелер, сурак, сотко кайрылуу, элдештирүү, ортомчу коюу.
 
Кээде Эл аралык Сот, башка эл аралык мекеме-уюмдар же болбосо кээ бир өлкөлөрдүн өз каалоолору менен түзгөн тынчтыкты коргоочу уюмдарга кайрылууга болот.
 
БУУнун конституциясында жогорудагы айтылып кеткен бул түрдөгү маселени чечүү жолдоруна көңүл бурулган жана конституциянын VI бөлүмүндө (33-38-беренелер) бул маселеге атайын орун берилген. Бул бөлүмгө ылайык, мүчө өлкөлөрдүн ортосунда чыккан пикир келишпестиктерди өлкөлөр өз ара жогорудагы ыкмаларды колдонуу аркылуу чечүүгө аракет кылышат. Эгер мындан жыйынтык чыкпаса, маселе Коопсуздук Кеңешинде каралат. Кеңеш да жогорудагы жолдордун бирөөсүн сунуш кылышы мүмкүн. Эгер тараптар кааласа, Кеңеш өзү чечим чыгарса болот.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Палестина боштондук кыймылы

Палестина боштондук кыймылы - 1948-жылы Израиль мамлекетинин негизделиши менен дароо башталган Араб-израиль согушунун натыйжасында Палестинанын бир бөлүгү Израилге өткөн жана ал жерден ажыраган миллиондогон палестиналык араб качкындары (эмигранттары) Иордания, Ливан, Сирия жана Египет сыяктуу коңшулаш араб өлкөлөрүнө өтүп кетишкен жана ал жакта көп жылдардан бери лагерлерде оор шартта жашап келүүдө.
 
Бул эмигранттар араб өлкөлөрүнүн аркасы менен Палестинаны кайра куруу же болбосо бир бөлүк Палестина аймагына камтыган ушул аталыштагы көз карандысыз бир мамлекет куруу багытында Израиль менен куралдуу күрөшүүгө киришкен. Палестинанын келечеги жөнүндө ар түрдүү божомолдоолору бар көп түрдүү топтор жана уюмдардан түзүлгөн бул орток кыймылдын аты адатта «Палестина боштондук кыймылы» деп аталат. Кыймылдын куралдуу аракеттерин жүргүзгөн, жада калса күрөшүү усулу жана стратегиясы, ошондой эле ийгиликке жетишүү менен гана курулчу жаңы мамлекеттин ички чөйрөсү жана режими тууралуу ар түрдүү пикирдеги көп сандаган уюмдар бар. Булардын лидери Ясир Арафат ошол эле мезгилде эң күчтүү Ел-Фетих уюмунун да башкаруучусу.
 
Мындан башка күчтүү уюмдар төмөнкүлөр: Палестина Боштондук Калк Фронту, Палестина Боштондук Калк Демократ Фронту, Араб Боштондук Фронту, Саика Уюму, Кара Сентябрь Уюму жана башкалар. Палестинаны бошотуу үчүн түзүлгөн бул уюмдардын өкүлдөрү биригип, Палестина Боштондук Уюму деген ысым алган. Бул уюмдар боштондук кыймылын жүргүзүү үчүн командо деп аталган согушуу ыкмасын колдонууда жана куралдуу күчтөрдүн жардамы менен дале тирешүүнү улантууда. Мындан сырткары жогорудагы уюмдардын өкүлдөрү катышып туруучу жана көпчүлүк учурда Каирде болуп өтүүчү жыйналышты уюштурган Палестина Улуттук Кеңеши аттуу орган ошол эле мезгилде тирешүү кыймылдарынын чечимдерин чыгарат жана Палестина Башкаруу Кеңешинин мүчөлөрүн тандайт. Бул орган маанилүү органдардын бири болуп эсептелет.
 
1974-жылдын күз айларында БУУнун Башкы Кеңешмесинде Палестина Боштондук Уюмунун лидери Ясир Арафатка сөз берилип, Палестина мамлекет башчысы деп таанылган. Алынган чечим менен Палестина калкынын өз тагдырын көз карандысыз жашоо укуктуулугу кабыл алынып, БУУнун жыйындарында жана адистешүү курулуштарында палестиналыктардын да байкоочу катары катышуусу жөнүндө чечим чыгарылган. 1979-жылдан тартып Түркия Палестина Боштондук Уюму менен дипломатиялык мамиледе боло баштаган жана ал уюмдун Анкарада өкүлчүлүгү ачылган.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Өздүк детерминация

Өздүк детерминация - «Улуттардын өз келечегин өзү тандоосу» маанисиндеги бул термин эл аралык саясатта маанилүү орду бар темалардан.
 
Өзгөчө мурдагы колонияга алынган өлкөлөрдүн келечекте кандай абалга келиши жөнүндө маселелер II Дүйнөлүк согуштан кийинки жылдарда дүйнөлүк саясатта жана колониалист өлкөлөрдүн ички саясатында көп талкууланган. I Дүйнөлүк согуштан кийин АКШ президенти Вильсондун аты менен аталган 14 принциптин ичинде камтылган жана дүйнөлүк жашоого жаңы багыт көрсөтүүчү принцип болуп эсептелген өздүк детерминация термини II Дүйнөлүк согуштан кийин да маанилүү роль ойногон. БУУ да алгачкы принциптери менен максаттары жөнүндөгү бөлүмдө бул темага орун берип, анда «улуттардын укук жана эркиндиктери бирдей, ар бир улут өз келечегин өзү тандоого акылуу жана дүйнөлүк тынчтыкты сактоочу бардык иш-чараларды көрүү уюмдун негизги милдеттеринен бири» деп белгилеген. Ушул укукка таянып, бир топ колонияга алынган өлкөлөр эгемендикке ээ болушкан.
 
Өзгөчө бир канча Африка өлкөлөрү ушул принциптин негизинде пайда болгон жана айрыкча Англия колонияга алган өлкөлөрдү бошотуу үчүн бул принцип колдонулган. Өздүк детерминация кандайдыр бир мамлекеттин көзкарандысыз болуп түзүлүшү жана кандайдыр бир коом өзү каалаган мамлекетке кошулушу түрүндө болот. Мисалы, Саар аймагында өткөрүлгөн референдумда жергиликтүү калк Германияга кошулуу үчүн добуш беришкен. Мындан башка көпчүлүгү мусулман болгон Кашмир калкынын Пакистанга же Индияга кошулуу үчүн ушул укукту колдонуп добуш берүүсү жөнүндө БУУ тарабынан чечим чыгарылса да, эмнегедир бул аракет иш жүзүнө ашкан эмес. Өздүк детерминацияны ишке ашырыш үчүн референдум сыяктуу жалпы элдик добуш берүү иш-аракеттери жүргүзүлөт.
 
Мындан тышкары да көпчүлүк учурларда калкка кайрылбай туруп колониалист мамлекеттин чечими менен анын кол астындагы мамлекеттерге эркиндик берилиши мүмкүн. Кипр эгемен республика болуп түзүлгөнгө чейин бул аймакта түрдүү кагылыштар жана пикир келишпестиктер болуп турган. Ушундан улам 1960-жылы Кипр конвенциясынын негизинде Түркия эки улуттан турган жергиликтүү калк үчүн өздүк детерминация деген терминди колдонууну сунуштаган. Эгер бул иш-чара жүргүзүлгөндө, Кипр аралында жашаган түрктөр Түркия үчүн, ал эми гректер Греция үчүн добуш бериши мүмкүн болчу. Бирок бул абал Грециянын саясий кызыкчылыктарына дал келбегендиктен, ал мындай иш-чаранын жүргүзүлүшүн каалаган эмес. Учурда бул принцип туура колдонулбагандыктан, кээ бир башаламандык менен адилетсиздиктин жаралуусуна себепкер болууда. Ал эми кээ бир жерлерде бул принциптин катуу режимде колдонулушу эл аралык аренада анархияны жарата тургандыгы мүмкүн деген көз-караштар бар.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Ортомчу

Ортомчу (Mediator) - Эки өлкөнүн ортосундагы дипломатиялык карым-катнаштарда түшүнбөстүктөр жана келишпөөчүлүктөр болгон учурда бул түшүнбөстүктөрдү чечүү үчүн колунан келген бардык аракетти жумшоого бел байлаган адам ортомчу деп аталат.
 
Ортомчулар көбүнчө кризис учурларда маанилүү роль ойношот. Ортомчулар тараптардын арасында элдешүү жарата алса, талаш-тартыштын алдын ала билген пайдалуу кызмат көрсөтүшкөн болот. Мисалы, 1967-жылы ноябрь айында Түркия менен Грециянын ортосунда Кипр аралын алуу боюнча кооптуу чыр-чатак жаралган учурда АКШ өкмөт башчысы тарабынан жөнөтүлгөн ортомчу С.Ванс эки мамлекеттин борборлоруна ары- бери тынымсыз каттап жатып бийлик башчыларынын элдешүүсүнө себепкер болгон эле. Ортомчу эки өлкөнүн ортосундагы маселени чечүү үчүн атайын ошол эки өлкө тарабынан дайындалат.
 
Мындан башка, ортомчулар башка өлкө тарабынан сунушталышы мүмкүн же болбосо БУУ сыяктуу эл аралык уюмдар тарабынан дайындалган бирөө болушу мүмкүн. Ушул жолдор менен дайындалган адамдын кылган кызматын дипломатияда жана мамлекеттик укукта «ортомчулук» деп аташат жана түшүнбөстүктөрдүн тынчтык жолу менен чечилишинде бул ыкманын маанилүү орду бар. Жыйынтыктап айтканда, 1973-жылы Жакынкы Чыгыштагы Алтынчы октябрь урушунан кийин ок атууну токтотуу боюнча жасалган келишимдин жыйынтыгында, бул уруштагы курч маселелердин азаюусунда жана өзгөчө Суэц каналындагы аймак менен Синай жарым аралындагы курч абалдын тартипке келтирилишинде АКШ тышкы иштер министри Х.Киссинджер ортомчу катары өзгөчө кызмат көрсөткөн.
 
Ок атууну токтотуу жолу аркылуу түзүлгөн келишим - Согуштарда жана эл аралык кагылышууларда белгилүү мөөнөткө түзүлгөн аскердик мүнөздөгү келишимдер. Бул келишимдердин иш жүзүнө ашуусу эки тараптуу сүйлөшүүлөр аркылуу түзүлгөн башкаруу уюму тарабынан, кээде эл аралык уюмдардын байкоочу тобу тарабынан көзөмөлдөнөт. Ок атууну токтотуу жолу аркылуу түзүлгөн келишимде чек ара белгиленет жана бул чек боюнча аскердик иш-чаралар жүргүзүлөт, чектен ашууга тыюу салынат.
 
Түндүк Корея менен Түштүк Кореянын ортосунда жана Индия менен Пакистандын ортосунда мындай чек көп жылдардан бери белгилүү. Ок атууну токтотуу жолу аркылуу түзүлгөн келишимди ок атууну убактылуу токтотуу менен алмаштырбоо керек. Анткени ок атууну убактылуу токтотуу узак мөөнөттүү жана айрыкча эки тараптуу жарашуунун алдындагы мөөнөт болуп эсептелет. Ал эми ок атууну токтотуу болсо кыска мөөнөттүү болуп, анчейин ишенимдүү эмес. Себеби бул келишим ар убакта бузулушу мүмкүн. Кээде белгиленген убакыт бүткөндөн кийин кайра согуш башталышы мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Мак артур планы

Мак артур планы — II Дүйнөлүк согуштун Тынч океандагы ийгиликтүү командири жана согуштан кийин Жапонияда АКШ башкармалыгынын башчысы болгон генерал Мак Артур Корея согушу убагында БУУнун аскердик күчтөрүнүн башкы командири болуп турган кезде кытайлардын да түндүк кореялыктар менен согушка катышуусуна эң жакшы чара деп Кытай жерине атом бомбасын ташталышын пландап, АКШ өкмөтүнө сунуштаган жана ушул себептен улам кызматынан алынган.
 
Ага карабастан генералдын Америкага кайтышы чоң бир окуя болгон жана Америка калкы аны баатыр катары тосуп алган.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9

Категория:Саясат
Категория:Экономика
Локхид окуясы

Локхид окуясы - 1976-жылы АКШнын согуш учактарынын фирмасы Локхиддин иштерин жана соода жүргүзүү үчүн кээ бир өлкөлөрдө 22 миллион доллар чамасындагы пара тараткандыгы АКШ Сенатынын сурамжылоосу аркылуу пайда болду.
 
Буга катышы бар Япон министри, Голландия ханышасынын күйөөсү принц Бернард жана Италия президенти иштен бошотулган. Италияда эки министр камалган. АКШда бул иштерди жүргүзгөн комиссиянын төрагасы Чердждин аты менен Чердж комиссиясы түзүлдү жана Локхид мыйзамы кабыл алынып, паракорлорду жазалоо үчүн колдонулган.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Лебенсраум

Лебенсраум - Немец тилинен которгондо «жашоо майданы» деген маанини билдирген бул түшүнүк Гитлер Германиясынын тышкы саясатындагы олуттуу чакырыгы болгон.
 
Лебенсраум саясаты Гитлердин Версаль чынжырынын бузулушу жана Бир Улут-Бир мамлекет саясатынан кийинки үчүнчү баскычы болуп саналат. II Дүйнөлүк согуштан мурун Германия мурдагы колонияларынан баш тартып, Европада чыгышка карай жайылуу саясатын кабыл алган болчу.
 
Бул саясатка Австрия, Чехословакия, кийинчерээк Польша, Украина жана Балкан жарым аралы да кирген. Бул аймактарды немистер өздөрүнүн «жашоо майданы» деп эсептеп, түздөн-түз же кыйыр түрдө аймакта немис элинин эгемендүүлүгүнүн курулушун максат кылган болчу. Немис элине өз топурактары жетишпестиги жана керектүү тармактары үчүн кеңейүүгө муктаждыгы бар экендиги көрсөтүлгөн.
 
Австрия менен Чехословакия жеңилгенден кийин немистердин көзөмөлүнө өткөн. Польша менен болгон пикир келишпестиктер II Дүйнөлүк согуштун чыгышына себепкер болгон. Согуш маалында немистер Германия, Украина, Балкан жарым аралын каратып алса да, жеңилгенден кийин бүт баарын жоготкон.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика