Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Иондошуу

Иондошуу – атом же молекулалардын бир же бир нече электронун жоготуусунун натыйжасында оң иондордун пайда болушу. Айрым бөлүкчө гана эмес, анын көптөгөн жыйындысы (газ, суюктук жана катуу зат) да иондошот. Газ жана суюктуктагы иондошуу электр нейтралдуу бөлүкчөнү иондоо үчүн иондоо энергиясы (W) сарп кылынат. Бөлүкчөдөн (атом, молекула) бир электронду кошуп алып, оң иондорду пайда кылуу иондошуунун эң жөнөкөй түрү. Ар бир химиялык элементтин, бирикменин атом жана молекулаларынын ушундай иондошуу жөндөмдүүлүгү иондошуу потенциалы менен мүнөздөлөт. Бөлүкчөнүн иондошуусунун көп жолу бар: согуу, көп ирет, тепкичтүү, температуралык жана фотондук иондошуу. Иондолуучу бөлүкчөгө иондошуу энергиясы W башка бөлүкчөнүн урунуусу менен берилсе, анда бул согуу иондошуусу деп аталат. Эгер иондолуучу бөлүкчө дүүлүккөн абалда өзүн салыштырмалуу узакка кармаса, анда мындай бөлүкчөгө ар бир урунууда Wдан аз энергия берилсе да, бир нече жолу урунгандан кийин иондолсо, тепкичтүү иондошуу деп аталат. Жогорку температуралуу (103-104 Едек кем эмес) газда кинетикалык энергиясы чоң бөлүкчөлөр урунушканда, алардын кинетикалык энергиясынын эсебинен өз ара иондошуу жүрсө, темиралык иондошуу болуп эсептелет. Газ жана суюктук бөлүкчөсү жарык таасири менен да иондошот. Лазер нуру энергиясынын аздыгынан көп тепкичтүү иондошууну ишке ашырат, башкача айтканда бөлүкчө энергиясы төмөн бир нече фотонду жуткандан кийин фотондук иондошуу жүрөт. Газ бөлүкчөсү чыңалышы 109 В/мден кем эмес күчтүү электр талаасында иондошуп, газ плазмага айланат. Газ жана суюктуктагы иондошуу процесси менен бир эле учурда ага каршы процесс болгон, ион менен электрон кайрадан биригип, нейтралдуу бөлүкчөнү түзөт. Катуу нерседеги иондошуу электрон валенттик тилкеден өткөрүмдүүлүк тилкесине которулганда катуу нерсенин атомунун заряддалган ионго айлануу процесси. Катуу затта да температуралык жана фотондук иондошуу болот. Катуу зат аркылуу заряддалган жана нейтралдык бөлүкчөлөр өткөндө да ал иондолот. Тышкы күчтүү электр талаасынын таасири астында бөлүкчө уланма иондолот жана катуу зат электрдик тешилет. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Химия
Иония аралдары

thumb|Иония аралдары.
Иония аралдары (аты байыркы грек уруусу ионилерден) – Иония деңизинде, Балкан жарым аралдарынын батыш жээгинде; Грекиянын аймагы. Аянты 2,3 миң км2 . Негизги аралдары: Кефалиния, Керкира (Корфу), Закинтос, Лефкас. Негизинен акиташ тектеринен түзүлгөндүктөн, карст процесси өнүккөн. Дөбөлөр жана жапыз тоолор (бийиктиги 1628 мге чейин, Кефалиния аралында), ыңгайлуу булуңчалар бар. Маквис, айрым жерлерин эмен токою ээлейт. Өрөөндөрүндө жүзүм, цитрус өсүмдүктөрү, зайтун дарагы өстүрүлөт. Деңиз курорттору бар. Негизги шаарлары Керкира, Аргостолион. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Аралдар‎
Иония деңизи

thumb|Иония деңизи.
Иония деңизи – Жер Ортолук деңизинин борбордук бөлүгү. Балкан, Апеннин жарым аралдары менен Крит, Сицилия аралынын аралыгында. Адрия деңизи менен Отранто, Тиррен деңизи менен Мессина кысыктары аркылуу туташат. Аянты 169 миң км2 . Эң терең жери 5121 м. Ири булуңдары: Патрапкос, Корпнф, Таранто. Чыгышында Ионпя аралдары жайгашкан. Суунун температурасы февралда 14°Сден августта 25,5°Сге чейин. Туздуулугу 38%. Суткада эки жолу ташкындайт (бийиктиги 0,4 мге чейин). Балык (скумбрия, кызыл тунец, камбала, кефаль) кармалат. Башкы порттору: Патры, Керкпра (Грекпя), Таранто, Катания (Италия).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Деңиздер‎
Ипотекалык насыя

Ипотекалык насыя ― кыймылсыз мүлктү жерди, өндүрүштүк курулманы жана турак жайды күрөөгө коюу менен берилүүчү узак мөөнөттүү ссудандан ичкери к. Байыркы Грекияда биздин заманга чейинки VI кылымда пайда болгон жана XIX кылымдын ортосунан адистештирилген институттар ипотека банктары, айрым өлкөлөрдө коммерциялык, айыл чарба жана башка банктар тарабынан берилүүчү банк ипотекалык насыясы тараган. Алардын ссудалары боюнча пайыздык чендер карызкордун каржылык абалына жараша жиктелет. Адаттагы ипотекалык насыя бар кыймылсыз мүлктү күрөөгө коюуну билгизет. Кыргызстанда кыймылсыз мүлк сатып алуу үчүн, ошол мүлктүн өзүн күрөөгө коюп, насыя алуу көбүрөөк учурайт. 
 
 Шилтемелер 

Категория:Экономика 
Категория:Каржы 
 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Ипр

thumb|Ипр.
Ипр – Бельгиянын түндүк-батышындагы шаар. Калкы 34,8 миң (2008). Алгач 1066-ж. эскерплет. Фламанддык графтарга таандык болгон.

1116-ж. шаар укугун алган. 1165-77-ж. Фландрпянын башка шаарлары менен бирге графтыктагы чпновнпктердпн укуктарын жана мплдеттерпн жөнгө салуу статусуна ээ болгон. 12-кылымдан жыл сайын ярмаркалар (негпзпнен жүндөн токулган нооту) өткөрүлүп турган. 13-кылымда ар кайсы соода уюмдарына (а. п. немпс шаарларынын саяспй жана соода союзу Ганзага) мүчө болгон. Ипрдын аймагында 1-дүйнөлүк согушта бир нече ири салгылаштар болуп, Германия тарыхта алгачкылардан химиялык курал колдонгон. 1914-18 жана 1940-44-ж. шаардын чеп менен курчалган борбордук бөлүгү көптөгөн кыйроолорго учураган. Шаардын Гроте-маркт башкы аянтындагы фасадд готика стилиндеги нооту катарлары (узундугу 132 м) Белфорт вече мунарасы менен Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Ыйык Нооту катарлары (13-к.-1304-ж.) жана Ыйык Мартин собору. (1221-ж.15-к.). Мартин собору (1221-15-к.; бийиктиги 102 м), Ыйык Иаков (13-15-к.), англикан стилиндеги Ыйык Георгий (1927-29) чиркөөлөрү, Гент ак сарайы (16-к.) сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Шаарлар‎ 
Категория:Бельгия
Иравади

thumb|Иравади.
Иравади, Ирравади – Мьянмадагы суусу мол дарыя (башаты Кытайда). Узундугу 2150 км, алабынын аянты 430 миң км2. Гималай тоолорунун чыгыш тармактарынан башталып, түштүктө Шань тайпак тоосун кеспп өтүп, Иравади түздүгү аркылуу агат. Андаман деңизпне куярда дельтаны (аянты 30 миң км2дей) пайда кылат. Негизги куймасы Чиндуин (оң). Орто чыгымы 13-14 миң м3/сек, режими муссондук, жайында кирет (айрым жерлерде суунун деңгээлп 811 мге чейин көтөрүлөт). Алаамат суу каптоо болуп турат. Төмөнкү агымында деңиз ташкынынын таасиринен толкундун бийиктиги 4-4,5 мге жетет. Чатынан 1100 км аралыкка кеме жүрөт. Сугатка пайдаланылат; жогорку агымында сал агызылат. Боюнда Мандалай шаары, дельтасында Янгон (мурдагы Рангун) деңиз порту жайгашкан.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Мьянма
Категория:Дарыялар‎
Иран-ирак согушу

thumb|Иран-ирак согушу.
220px|thumb|Иран-ирак согушу - 1980-ж. 22-сентябрда - Тегеран
Иран-ирак согушу (1980-88) – Персия булуңунун чөлкөмүндө, ошондой эле ислам дүйнөсүндө жетектөөчүлүк үчүн Ирак менен Ирандын ортосундагы күрөштөн улам келип чыккан согуш. Согуштун башталышына Шатт-эль-Араб (персче Арвандруд) дарыясынын чөлкөмүнө эки тараптын тең эзелтен келаткан өз ара дооматтары шылтоо болгон. 1980-ж. 22-сентябрда Ирак башчысы С. Хусейн чек ара маселесин шылтоолоп, Иранга каршы согуш жарыялаган. Согуш узакка созулган. 1981-жылдан Иран күчүнө кирип, Ирак аймактарын басып алган, бирок толугу менен өзүнө карата алган эмес. Иракка СССР менен Франция, Иранга негизинен АКШ жана Израиль өлкөлөрү колдоо көрсөтүшкөн. 1988-ж. 20-августта Иран-Ирак жарашуу келишимине кол коюлган. Эки тарап тең согуштан зор экономикалык зыян тарткан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Иран 
Категория:Ирак тарыхы‎ 
Категория:Согуштар‎
Иран тайпак тоосу

thumb|Иран тайпак тоосу.
Иран тайпак тоосу – Иран (басымдуу бөлүгү), Ооганстан жана Пакистандын аймагында; четжакалары Ирак менен Түркмөнстандын түштүгүндө. Батышынан Месопотамия ойдуңу, чыгышынан Инд өрөөнү менен чектешет. Узундугу 2500 кмдей, аянты 2,7 млн км2. Альп-Гималай геосинклиналь облусунда альп жана андан илгерки тоо пайда болуу мезгилдеринде калыптанган. Иран тайпак тоосунун кеңири аймакты ээлеген ички бөксө тоолору (бийиктиги 500дөн 2000 мге чейин) түндүгүнөн Эльбурс (бийиктиги 5604 мге чейин, Демавенд жанар тоосу), Түркмөн-Хорасан тоолору, Паропамиз, Гиндукуштун батыш тармактары, түштүгүнөн Загрос, Мекран, Сулайман тоолору менен чектешет. Ички бөксө тоолорун Деште-Кевир, Деште-Лут, Дашти-Марго жана башкалар чөлдөрдү өзүнө камтыган туюк ойдуңдар ээлейт; аларда кум жана шор баскан жерлери, соолуп калуучу көлдөрү арбын кездешет. Чөлдүү ойдуңдарды дөңсөөлөр жана тоолор (Кухруд, Чыгыш Иран жана башкалар) бөлүп турат. Климаты субтропиктик, кургак, жылдык жаан-чачыны ички бөксө тоолордо 100 ммдей, тоолордо 500 ммге чейин. Эльбурс жана Сулайман тоолорунун сырткы капталдарында арбын жаайт (1000-2000 ммге чейин). Дарыялары (Гильменд, Сефидруд, Герируд жана башкалар) сууга өксү, негизинен сугатка пайдаланылат. Жарым чөл жана чөл, айрым жерлерге талаа ландшафты мүнөздүү. Сулайман тоосунун чыгыш капталын саванна, сейрек токой жана жалбырагы күбүлмө токой, Эльбурстун түндүк капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу субтропик токою ээлейт. Оазисте дыйканчылык, көчмөн чарбачылык өнүккөн. Нефтиге бай, таш көмүр, темир, жез, графит, күкүрт жана башкалар кендер да бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Тоолор‎
Категория:Иран
Категория:Пакистан
Категория:Түркмөнстан
Категория:Ооганстан
Иркутск

thumb|Иркутск (2005).
thumb|upright=0.5
Иркутск – Россиядагы шаар (1686-жылдан). Иркутск облусунун административдик борбору. Иркут дарыясынын куймасы Ангара дарыясынын чатына жакын жайгашкан. Ангара дарыясындагы пристань. Калкы 606,3 миң (2024). Транссибирь магистралындагы темир жол тоому. Эл аралык аэропорту бар.

Шаардын пайда болушуна орус кыштагынын, андан соң Иркутск чыңдоосунун (1661-69; анда согуш жана аң уулоочу куралдар сакталып, Байкал боюндагы тургундарга ар түрдүү товарлар сатылып турган) курулушу түрткү болгон. Кийинчерээк Чыгыш Сибирдин аскер-административдик борбору, 1686-ж. шаар статусун алган. Учурда Иркутск Чыгыш Сибирдин ири экономикалык, илимий жана маданий борбору. Шаардын чегинде (Ангарада) Иркутск ГЭСи курулган. Оор машина, станок жана авиакуруу (андан ичкери аскер самолёттору СУ-30, ЯК-130, көп функциялуу самолёть-амфибия Бе-200 экспорттолот), электртехникалык жана башкалар өнөр жай ишканалары, слюда иштетүүчү фабрикасы иштейт. Россия ИАнын Сибирь бөлүмүнүн филиалы, 9 ЖОЖ (андан ичкери университет), китепканалар (андан ичкери азиздер үчүн), 4 театр, филармония, цирк, мекен таануу, сүрөт музейлери, мемориалдык комплекс («Декабристтер Иркутскиде») бар. Спасс чиркөөсү (1706-10), коңгуроолуу мунара (1758-62), Богоявленск собору (1718-31), Знаменск монастыры (1689) жана башкалар сакталган. Жыл сайын эл аралык (андан ичкери «Жылдыздар Байкалда», 2004; «Декабристтер кечтери», 1985) жана фольклор фестивалдары, ошондой эле «Байкалтур» эл аралык турист көргөзмөсү (1006), эки жылда бир Бүткүл россиялык театр фестивалы (1997) өткөрүлүп турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Орусия шаарлары
Ирланд деңизи

thumb|Ирланд деңизи.
Ирланд деңизи – Атлантика океанында; Улуу Британия менен Ирландия аралынын аралыгында. Аянты 47 миң км2 . Эң терең жери 197 м. Океан менен Түндүк деңиз жана Ыйык Георг кысыктары аркылуу туташат. Ири аралдары: Мэн, Англси. Суунун температурасы кышында 5°С, жайында 16°Сге чейин. Туздуулугу 34-34,5%о. Шторм тез-тез болуп турат. Суткасына 2 жолу (8,4 мге чейин) ташкындайт. Балык (сельд, килька, треска, анчоус) кармалат. Башкы порттору: Ливерпул (Улуу Британия), Дублин (Ирландия).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Деңиздер‎
Категория:Европа географиясы‎
Кудымкар

thumb|Кудымкар.
Кудымкар — Коми-Пермяк автономия округунун жана Кудымкар районунун администрациялык борбору. Россиядагы шаар. Иньва дарыясы Кува дарыясына куя бериште, Менделеев темир жол станциясынан 104 км аралыкта жайгашкан. Калкы 31,0 миң (2009). Жолдор тоому. Алгач 1579-жылдан эскерилет. 1938-жылдан шаар. Храмдар, жыгач үйлөр сакталган. Токой тилүү, металл иштетүү, тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары, ремонт-механика заводу иштейт. Институт, университеттин филиалдары, китепканалар, драма театр, край таануу музейи бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Орусия шаарлары
Кузнецк Ала-Тоосу

thumb|Кузнецк Ала-Тоосу.
Кузнецк Ала-Тоосу — Сибирдин түштүгүндөгү тоолуу аймак; Кузнецк жана Минуса (Миң-Суу) ойдуңдарынын аралыгында жайгашкан. Узундугу 300 кмдей. Бийиктиги 2178 мге чейин. Акиташ теги, кварцит, кремнийлүү жана чополуу сланецтерден туруп, аларды көптөгөн гранит интрузиялары ж. б. жиреп чыккан. Кен байлыктары: темир, марганец, алтын, хром, боксит ж. б. Өтө тилмеленген жапыз жана орто бийик тоо массивдеринен турат. Тоо тайгасы (көк карагай, карагай, бал карагай) басымдуу. Деңиз деңгээлинен 1300—1500 мден өйдө мамык чөп-эңилчектүү, бадалдуу жана таштуу тундра мүнөздүү. Шагылдар менен капталган, жылаңач аскалуу беттер да кездешет.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Тоолор‎
Категория:Сибирь‎
Кузнецк көмүр бассейни

thumb|Кузнецк көмүр бассейни (2006).
Кузнецк көмүр бассейни, Кузбасс — Россиядагы жана дүйнөдөгү эң ири көмүр бассейндеринин бири. Кемеров, Новосибирь облусунун аймагында. Аянты 26,7 миң км2, Узундугу 335 кмге чейин, туурасы 110 км. Өндүрүштүк көмүрлүү катмардын чөгүндүлөрүнүн жалпы аянты 20 миң км2ге жакын. Чалгындалган запасы 61,6 млрд тонна. Анын ичинде 39,5 млрд тоннасы өндүрүштүк өздөштүрүүгө ыңгайлуу. Кокс көмүрүнүн запасы 37,6 млрд тонна.

Таш көмүрдүн алгачкы кени 1721-жылы Томь дарыясынынын жээгинде (азыркы Кемеров шаарынын аймагы) ачылган. 1842-жылы геолог П. А. Чихачев 1-жолу аймактын көмүрдүүлүгүн аныктап, «Кузнецк бассейни» деп бөлгөн. Көмүр 19-кылымдын 2-жарымынан ачык жана жер астынан казылып алынууда. Бассейн — геологиялык түзүлүшү боюнча кембрий мезгилинде ийилип, палеозой, мезозой жана кайнозой замандарынын тоо тектери менен толуп калган ойдуң. Көмүр девондун ортосунда пайда болгон чөкмөлөрдө жана карбондун аягынан тартып, юранын кумдук-чополуу чөкмө катмарларынан орун алган. Тоо тек катмарлары бир нече жолу тектоникалык бүктөлүүлөргө учурап, татаалданган. 126 өндүрүштүк катмары бар. Алардын калыңдыгы 1,3—3,5 мден 20—30 мге чейин. Көмүрдүн бардык түрү (күрөңдөн антрацитке чейин) кездешет. Күлдүүлүгү 7—20%тей, нымдуулугу 5—15%, курамында күкүрт 0,4—0,6%, фосфор 0,12%. Күйүү жылуулугу 33,3—36,0 МДж/кг. Карьерден жана жер астынан казып алынат. Бассейнде көмүрдөн башка темир кенташы, чым көң, акиташ теги, отко чыдамдуу чопо, курулуш материалдары, кооз таштардын кендери бар жана айрым бургулоо көзөнөктөрүнөн (скважинасынан) нефть менен газ (метан 13 трлн м3) да чыгат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кен байлыктар
Категория:Сибирь
Кузнецк ойдуңу

thumb|Кузнецк көмүр бассейни.
Кузнецк ойдуңу - Батыш Сибирдин түштүгүндө; түндүк-чыгышынан Кузнецк Ала-Тоосу, түштүк-батышынан Салаир токол тоосу, түштүгүнөн Тоолуу Шория менен чектешет. Кемеров облусунун аймагында. Узундугу 400 км, туурасы 120 кмге чейин. Томь, Иня ж. б. суулардын (Обдун куймалары) өрөөндөрү менен тилмеленген күдүрлүү түздүк; деңиз деңгээлинен бийиктиги түндүгүндө 200 мден, түштүгүндө 500 мге чейин; борбордук бөлүгүндө бийиктиги 740 мге жеткен токол тоолор жайгашкан. Дүйүм чөп-ак кылкандуу талаа ландшафты басымдуу (азыр көп бөлүгү айдалган); айрым жерлеринде кызыл карагай-кайың токойлуу талаа кездешет. Чыгышын көк карагай, байтеректүү тайга ээлейт. Ойдуңдун аймагында Кузнецк көмүр бассейни бар.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Сибирь‎
Жеймс Кук

thumb|Жеймс Кук (1776).
thumb|Кук 3 экспедиция.
Жеймс Кук (27. 10. 1728, Улуу Британия Йоркшир графтыгы, Мартон, — 14. 2. 1779, Гавайи аралы) — англис деңиз саякатчысы. Жер шарын айланып чыккан 3 экспедицияга жетекчилик кылган. Тынч океандагы 11 архипелагды жана 27 аралды ачкан. Канададагы, Жаңы Зеландиядагы деңиз өткөөлдөрүн жана алардын жээктерин (1759, 1763—67), Австралиянын чыгыш жээгин жана Жаңы Гвинеянын бир бөлүгүн картага түшүргөн (1768—71). Биринчи экспедициясында (1768—71) Жаңы Зеландия 2 аралдан (Түштүк жана Түндүк) тургандыгын далилдеген. Аларды бөлүп турган кысыкты, Австралиянын чыгыш жээгин, Чоң Тоскоол рифин изилдеп, экинчи экспедициясында (1772—75) Түштүк жарым шардагы мелүүн алкактарда кургактыктын ири массивдери жок экендигин аныктап, Жаңы Гебрид аралынын түштүк тобун, Жаңы Каледонияны, Норфолк аралын, Туамоту архипелагынын 2 атоллун, Коом, Кук аралынын түштүк бөлүгүн картага түшүргөн. Азия менен Американын ортосунда кысык бар экенин толугу менен далилдеген. 1773-жылы тарыхта 1-болуп Түштүк уюлдук тегеректи кесип өтүп, 71°01´түштүк кеңдикке жеткен. Кук уюл жакта материк же ири кургактык бар экенин божомолдогон, бирок аны издөөнү токтотууга аргасыз болгон. Үчүнчү экспедициясында (1776—79) Гавайи аралына жетип, Американын түндүк-батыш жээгин изилдеген.

Кук Гавайи аралындагы жергиликтүү калк менен болгон кагылышта курман болгон. Жаңы Зеландиянын Түштүк аралындагы тоо, Тынч океандагы аралдар тобу (Кук архипелагы), Жаңы Зеландиядагы Түштүк жана Түндүк аралын бөлүп турган кысык (Кук кысыгы), Алясканын жээгиндеги булуң Куктун ысмынан аталган.

Эмгектери: Первое кругосветное плавание. Плавание на «Индевре» в 1768—1771 гг., М., 1960; Второе кругосветное плавание. Плавание к Южному полюсу и вокруг света в 1772—1775 гг., М., 1964; Третье плавание. Плавание в Тихом океане в 1776—1780 гг., М., 1971. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Инсандар
Кук кысыгы

thumb|Кук кысыгы.
Кук кысыгы — Жаңы Зеландиянын Түндүк жана Түштүк Аралдарын бөлүп, Тасман деңизин Тынч океан менен туташтырат. Узундугу 107 км, туурасы 22—91 км, эң тайыз жери 97 м. Чыгыш жээгинде Жаңы Зеландиянын борбору — Уэллингтон (Веллингтон) шаары жайгашкан. Кысык Ж. Куктун ысымынан аталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кысыктар арип боюнча
Категория:Жаңы Зеландия
Кукунор

thumb|Кукунор.
thumb|Кукунор.
Кукунор (моңголчо хух — көгүлтүр, нор — көл), Цинхай — Наньшань тоолорунун чыгыш бөлүгүндө жайгашкан туздуу туюк көл; Кытайда. Аянты 4,2 миң км2дей, тереңдиги 38 мге чейин. Тоо аралык өрөөндө деңиз деңгээлинен 3200 м бийиктикте жайгашкан. Ноябрдан мартка чейин муз каптайт. Балыкка бай. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кытай
Категория:Көлдөр‎
Кулак оорусу

Кулак оорусу — вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап вв вап ва пвпвап вап впв авпв пвап вап вап вап вап вп впвап вап
Категория:Оорулар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кулешов Аркадий Александрович

thumb|Аркадий Кулешов
Кулешов Аркадий Александрович [24. 1(6. 2). 1914-жылы туулган, Могилёв облусу, Костюков району, Самотевич айылы] — беларус эл акыны (1968). Чыгармачылыгы 1926-жылдан башталган. Чыгармаларынын негизги темасы — Улуу Ата Мекендик согуштагы элдин эрдиги. Ал — «Баранов Василий» (1937), «Эмен токоюнда» (1939), «Бригаданын туусу» (1943; СССР мамлекеттик сыйлыгын, 1946), «Цимбалдар» (1945), «Жаңы нук» (1948; СССР мамлекеттик сыйлыгын, 1949), «Карапайым адамдар» (1949), «Катаал чытырман» деген поэмалардын, «Күн үчүн, ырлар үчүн...» (1932), «Жаңы китеп» (1964), «Кызыл карагай жана кайың» (1970) ж. б. ыр жыйнактардын автору. Эки Ленин, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Инсандар