Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бонапартизм

Бонапартизм 1) тарыхый жактан таптардын ортосунда «жылмалоочу», саясий-согуштук диктатуранын формасы; 2) ХIХ к. аягында жашоосун токтоткон Бонапарттардын династиясына багытталган саясий агым. Анын негизги белгилери: 1)мамлекеттин үстүнөн көзөмөл; 2) армияга таянат; 3) социалдык-таптык маселелерди тез жана жылма чечүү жөнүндө демагогдук аракет, билдирүү. Бонапартизм термини ХVIII–ХIХ к. башында саясий структураларды түшүндүрүү үчүн колдонулат. О. Бисмарк жана П. Столыпиндин ишмердиктерине Бонапартизм мүнөздүү болгон. Бонапартизм ошондой эле Сталиндин саясатына да тиешелүү – ал өз саясий душмандары Л. Д. Троцкий, М. М. Тухачевский, Т. К. Жуковду «Бонапартизм». үчүн айыптоо маневрин колдончу. Бонапартизмге окшош көп кырдаалдар ХХ к. экинчи жарымында Латын Америкасында көп байкалат. Мисалы, Пиночеттин режимин – необонапартизм деп коюшат. Мында Бонапартизм үчүн сөзсүз экинчи императордук бийлик керек эмес, бирок армияга таянуу эң негизги болуп кала берет. Саясий психологиялык планда Бонапартизм лидерликтин стили катары төмөндөгүдөй каралат: биринчиден, провокация, күчкө сыйынуу, манипуляция; экинчи жактан, мобилдүүлүк, таасир көрсөтүү каражатын тандоодо өтө айлакерлик. Саясий «оюндун» негизги эрежелери: а) «тартипке чакыруу» максатында штампты пайдалануу;б) бийликти кармап калуу үчүн саясий ураандарды тез арада өзгөртүү; в) «тапсыз», «партиясыз» деген түшүнүктөрдү кеңири колдонуу. К. Маркстын «Луи Бонапарттын он сегизинчи брюмери» эмгегинде классикалык мүнөздөмө берилет: Бонапартизм – бул бир социалдык күчкө таянуу, башка бир күчтү активдүү пайдалануу, үчүнчү бирөөнү тукуруп (армия) андан кийин бардыгын басуу». Бир гана кызыкчылык – бийлик сакталып калышы үчүн курмандыкка бардыгы чалынат. Н. Р. Бакунин тескерисинче, Бонапартизмге башкача мүнөздөмө берет. Ал: боюнча Бонапартизм эч кандай социалдык, саясий, экономикалык» өнүгүү менен байланышта эмес, жөн гана француз коомундагы таптардын ортосундагы терең пикир келишпестиктерден пайдаланган каракчылардын бандасы жана анын колунда эң күчтүү каражат – коррупция бар деген. Коррупция дегенди Бакунин – индивиддин коомдук пайдага жана биримдикке өз жеке кызыкчылыгы үчүн кайдыгер карашын түшүндүрөт. Ушул Бонапартизм үчүн түрдүү социалдык атмосферасы бар улуттук аймактарда негиз түзүлүп, жаңы варианттардын пайда болушуна алып келди.
Категория:Кыргызстан
Категория:Азия
Категория:Саясат 
Категория:Кыргызстандын тарыхы
 Колдонулган адабият 
Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борборуБашкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: А. АкуновРед. кеңеш: Б. Солтонбеков (төрага), А. Акунов, Т. Ожукеева, К. Байболов, ж.б''
Вандализм

Вандализм (вандалдар – байыркы герман урууларынан, Римди басып алып, акылга сыйбаган мыкаачылык жана жапайычылык менен бир-эки жуманын ичинде шаарды талап-тоноп, күм-жам кылып талкалап кеткен) – маданий – тарыхый эстеликтерди, жеке жана коомдук баалуулуктарды, мүлктөрдү атайылап талкалоо же бузуу. 

thumb|upright=1.2|Римди талкалаган Вандалдар, алардын аты менен вандализм аты байланыштуу
Вандализм басып алуучулук согуштар жана геноцид, депортация менен байланышкан мамлекеттик жана мамлекеттик эмес аракеттердин милдеттүү түрдөгү жандоочусу болуп эсептелет. Экинчи дүйнөлүк согуш мезгилинде, эки тараптан тең маданий-тарыхый эстеликтерди жана баалуулуктарды талкалоо, бомбалоо, талап-тоноо массалык мүнөзгө ээ болгон. Чет өлкөлүк изилдөөчүлөр В-дин төмөндөгүдөй түрлөрүн белгилеп көрсөтүшөт: а) формалдуу лидерлердин буйругу менен ишке ашырылган Вандализм: б) басым көрсөтүү тобунун, көпчүлүктүн же алардын лидерлеринин басымы астында жүргүзүлгөн Вандализм; в) мүлккө ээ болуу, же башка бир саясий, улутчулдук, уруулук, диндик максаттарга жетишүү үчүн жүргүзүлгөн Вандализм; г) канааттануу же ырахат алуу үчүн жеке арамза оюн ишке ашыруу максатында жасалган Вандализм д) стресстик абалды жеңилдетүү, ачуусун таркатуу максатында жасалган Вандализм.Бүгүнкү күндө Вандализм байланышкан кылмышкердик күн санап өсүүдө. Көрүстөндөгү жез, коло, темирден, чоюндан жасалган коргондордон тактачаларды уурдоо, коло замбиректерди, Бишкектеги жаратылыш паркына коюлган колодон жасалган көркөм өнөр чыгармаларын, монумент-статуяларды уурдоо, мазактоо ж. б. Вандализм менен байланышкан иш-аракеттер кылмышкерлик деп эсептелет.

 Колдонулган адабият 
Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борборуБашкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: А. АкуновРед. кеңеш: Б. Солтонбеков (төрага), А. Акунов, Т. Ожукеева, К. Байболов, ж.б''

Категория:Терминдер
Кызыл Гвардиянын Кыргызстандагы кошуундары

Кызыл Гвардиянын Кыргызстандагы кошуундары 1917-жылы декабрь–1918-жылдын мартында уюштурулган. Алар Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөшкөн. Алгачкы кошуундар Кызылкыя, Сүлүктү жана Бишкек шаарларында түзүлгөн. Кызыл гвардия кошуундарын түзүүгө мүмкүн болбогон жерлерде элдик милиция уюштурулган. 1918-жылы Кызыл Гвардиянын Кыргызстандагы кошуундары Кызыл Армиянын улуттук жана жергиликтүү бөлүктөрү болуп кайра түзүлгөн.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Кызылкыя жумушчу депутаттар совети

Кызылкыя жумушчу депутаттар совети – Кыргызстан жумушчуларынын алгачкы совети. 1917-жылы 6-мартта шаардын кенчилери түзгөн. Ошол жылы 26-апрелдеги шайлоодо жумушчу большевик И.И.Едренкин советтин төрагалыгына шайланган. Советтер жумушчу табынын мүдөөсүн жактаган. Анын кызыл гвардиячыл жумушчу кошууну Кокон автономиясын талкалоого катышкан жана совет бийлигин чыңдоо үчүн күрөшкөн.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Маданият
Кызыл-Суу шаар чалдыбары

Кызылсуу шаар чалдыбары – 7–12-кылымдарга таандык шаардын калдыгы. Ысык-Ата районуна караштуу Шалтакбай айылынын чыгыш тарабында, Чүй дарыясынын сол тарабында жайгашкан. А. Н. Бернштам бул шаар чалдыбарды археологиялык жана орто кылымдардагы жазма булактарынын негизинде Сарыг шаарына В. Д. Горячева Невакет шаарына салыштырышат. Бул эки шаар тең орто кылымдардагы араб-перс авторлорунун (Ат-Табар, ибн-Хордадбек, Кудами, ибн-Жафар, ал-Хорезмдин) эмгектеринде кездешет. Шаар жана шахристан (ички шаар) да сыртынан бекемделген дубалдар менен курчалган. Түштүк-чыгыш тарабында цитадель жайгашкан. Дубалдар түрдүү боёк менен сырдалып, оймо-чийме түшүрүлүп кооздолгон.

Түрдүү формада жасалган карапа идиштер, айнек, темир, колодон жасалган кооздук буюмдар, согду, араб жана несториан жазуулары жана 3000ден ашык, жерге көмүлгөн тыйындардын салыгы табылган. Согдулуктардын өлүк көмүүчү жайы (некропол) жана 12 м будда кудайынын айкели, ибадатканасы (храм) изилденген. Түрк урууларына таандык, аты менен кошо көмүлгөн жубайлардын көрүстөнү ачылган. Демек, шаарда ар түркүн элдер жашаган. Кыргыздардын уламышында бул шаар алтын төөлүү шаар деп айтылат. Эстелик А. Н. Бернштам, П. Н. Кожемяко, В. Д. Горячева жана М. К. Байпаковдор тарабынан изилденген.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кыргыз археологиясы‎ 
Категория:Ысык-Ата району
Кыргыз Өлкөсүнүн (минусин аймагы) Россияга каратылышы

Кыргыз Өлкөсүнүн (минусин аймагы) Россияга каратылышы

1703-жылы кыргыздардын басымдуу бөлүгү Жуңгарияга зордоп көчүрүлүп кеткенден соң, Россия империясы ээнсиреп калган «Кыргыз өлкөсүн» ачык эле басып алуу аракетин жасай баштаган. 1707-жылы Петр Iнин буйругу менен Томск, Енисейск, Краснояр жана Кузнецкилик 1000 казак-орус Кыргыз жерине басып киришип, анын так ортолугуна Абакан чыңдоосун тургузушкан. Чыңдоо курулгандан кийин казак-орус аскер бөлүктөрү «кыргыздардын аскер адамдарын» туткундап келүүгө жөнөтүлүп турган. Сүргүндөн аман калган жана кайтып келген аз сандуу кыргыздарды эсепке алышып, «ак падыша» үчүн салык төлөшүн талап кылышкан.

1708-жылы 31-августта Кытай империясы орустарга Абакан чыңдоосу үчүн нараазылык билдирип, аны жок кылууну талап кылышат. Мындан сырткары моңголдор да бул аймакка чыңдалып алууга умтулушкан. Орустардын кыргыздарды жана кыштымдарды чокундуруу аракеттери, алардын көпчүлүгүн Саяндан ары көчүп кетүүгө аргасыз кылган. 1718-жылы Абакандан 120 км аралыкта Саян чыңдоосу курулуп, Моңголия менен байланыштыруучу башкы жолду жаап салган.

1727-жылы 20-августта Кяхтадан 20 чакырым алыстыктагы Бура дарыясынын боюнда Россия менен Кытайдын ортосунда сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында чегара боюнча келишим түзүлөт. Аймакты бөлүштүрүү Саян аркылуу өтүп, Жуңгар ээликтерине чейин созулган. Саяндын түндүгүндөгү бардык жерлер Россияга, түштүк тарабы Кытайга өткөн. 1727-жылы Бурин трактаты бул бүтүмдү расмий аныктаган «Кыргыз жери» Россияга каратылгандан соң, анын жерлери Кузнецк, Томск, Краснояр уезддерине бөлүнүп берилген. Кыргыз жана кыштымдардын аман калгандары Сибирь админицтрацисына кошулган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Категория:XVIII кылым‎‎
Кыргыз Республикасынын Көркөм өнөр академиясы

Кыргыз Республикасынын Корком өнөр акдемиясы 1996-жылы түзүлгөн С.А.Чуйков атнындагы көркөм өнөр окуу жайы, Жогорку көркөм өнөр колледжинин базасында уюшулган. Академиядагы көркөм өнөргө окутуунун баштапкы звеносу болуп сүрөт искусствосу боюнча билим берүүчү 4 жылдык көркөм өнөр мектеби эсептелет. Экинчи баскыч – бул бүтүрүүчүлөргө көркөм өнөрчүлүк атайын орто билим берүүчү 5 факультети бар окуу жайы. Таланттуу бүтүрүүчүлөр үчүн аспирантурада окууга мүмкүнчүлүк берилген. Академиянын президенти болуп анын негиздөөчүсү, СССРдин эл сүрөтчүсү, Кыргыз Эл Баатыры, Социалисстик Эмгектин Баатыры, академик, профессор Т.С.Садыков эмгектенет.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Маданият
Категория:Илим
Кыргыз улуттук аттестациялоо комиссиясы

Кыргыз улуттук аттестациялоо комиссиясы – илим жана илимий педагогикалык адистердин илимий даражасын (илимдин доктору, илимдин кандидаты) жана илимдин наамын (профессор, доцент) тейлөөчү мамлекеттик. орган. 1992-жылы түзүлүп, Жогорку аттестациялык комиссия деп аталган. 1998-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук аттестациялоо комиссиясы аталып, Президенттин карамагына өткөн. Комиссиянын уюштуруучусу жана төрагасы академик Ү.А.Асанов.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Илим
Лойцнер Виктор Иванович

Лойцнер Виктор Иванович (1878, Саратов шаарында төрөлгөн – өлгөн жылы белгисиз) – Кыргызстанда марксисттик-лениндик идеяларды таратуучулардын бири. Революциячыл көзкарашы үчүн 1903-жылы 8-июлда Кара-Кол шаарынын жанындагы орус кыштагына сүргүнгө айдалып келип, Кара-Колдун түрмөсүндө отурган. Түрмөдө да падышалык жеке бийликти айыптагандыгы үчүн Олонецк губерниясына сүргүнгө айдалган.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
@

thumb|upright=0.4|@

Кадыры күчтүү @ белгиси таң калычтуу, бирок бул белги орто кылымдарда эле колдонула баштаган. Арробаны (көлөмдү жана массаны өлчөөчү бирдик) билдирчү. Кийинчерээк бухгалтериялык документтерде англисче «at» же французча «а» (орусча «по») байламталарын тез жазуу үчүн колдонушкан. 1985-жылы жазуу машиналарынын клавиатураларына, кийин компүтер клавиатураларына өткөн. Муну америкалык программист Рэй Томилсон алгачкы электрондук почтаны ачуу боюнча иштеп жатканда байкаган. Ал өз сөзүндө: «Эч бир ысымда кездешпеген жана эч кимди адаштырбаган, бөлүп туруучу белги издеп жаткам»,- дейт. Эң биринчи электрондук катты Рэй 1971-жылы жиберген.

Баса, орустар @ белгисин «ит» дешет. Африкаанс тилинде «маймылдын куйругу», италиялыктар «үлүл», кытайлар «чычкан», казактар «айдын кулагы», өзбектер «күчүкчө», венгриялыктар «сөөлжан» же «кене», ал эми финндер уктап жаткан мышыкка окшоштуруп «мяу-мяу» деп аташат. Кыргызда болсо маймылча. 

 Шилтемелер 

Категория:Интернет
Категория:Маалымат технологиялары
Кыргыз ССРинин географиялык коому

Кыргыз ССРинин географиялык коому-1947-жылы түзүлгөн (1964-жылга чейин СССР география коомунун Кыргыз филиалы); Борбордук уюмдан (Фрунзе шаарында), Ош жана Ысык-Көл бөлүмдөрүнөн турат. 1983-жылы 1-январда коомдун 858 мүчөсү болгон. Негиги милдеттери; география илимин пропагандалоо, туристтик жана край таануу иштерине көмөк көрсөтүү, маалымат берүүчү китепчелерди жана жол көрсөткүчтөрдү редакциялоо, географиялык маселелер боюнча консультация берүү, илимий докладдарды уюштуруу, географиянын методикалык маселелерин талкуулоо жана башкалар. 1970-80-жылдары коомдо 1193 илимий доклад жана билдирүү талкууланды, 16 конф-я өткөрүлүп, съезддер чакырылды (1-съезд--1970, 2-си 1975-ж., 3-сү 1980-ж.) Коом географиянын бардык маселелери боюнча экспертиза жүргүзүүнү уюштурат жана аларга жыйынтык чыгарып, сунуштарын берет, география илимин пропагандалайт, илимий эмгектерди, анын ичинен "География коомунун кабарларын" чыгарат (1959-80-ж. 14 жолу чыккан). Кыргыз ССРинин география коому республикада комплекстүү картографиялоо, табиятты жана табигый комплекстерди коргоо боюнча маанилүү илимий, илимий-уюштуруу жана колдонмо мүнөзүндөгү иштерди турмушка турмушка ашыруунун демилгечиси болду. (С. Өмүрзаков)

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы.
Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын Конституциясы

Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын негизги мыйзамы. 1929-жылы 30-апрелде Кыргыз АССРинин конституциясы, 1937-жылы 23-мартта Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын Конституциясы кабыл алынган. Анын кайрадан каралып, айрым өзгөртүүлөр, толуктоолор киргизилген жаңы редакциясы 1978-жылы10-апрелде Кыргыз ССР Жогорку Совети кабыл алган. Конституция 10 бөлүм, 19 глава, 172 статьядан турган. Ага 1989–90-жылдарда жаңы толуктоолор киргизилген.
 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Китеп достору коому

Китеп достору коому-Республикада китепти жана башка басма сөз чыгармаларын пропагандалоону жакшыртууга, эмгекчилерге коммунисттик тарбия берүүдө аларды активдүү пайдаланууга, китепти калк арасына таратууга коомчулукту тартууга көмөк көрсөтүү максатын көздөгөн массалык коомдук уюм. 1974-жылы 21-июнда уюшулуп, азыр 4 обл., 15 шаардык жана 44 райондук бөлүмү иштейт. Коомдо 406 324 адамды бириктирген (1983-ж 1-янв.) 2672 баштапкы уюму бар. Коомго республиканын айрым граждандары, ошондой эле ишкана, мекеме, мектеп, окуу жайлары, кооперациялык, коомдук уюмдар жана чыгармачыл союздар (коллективдүү мүчөлөрү) мүчө болушат. 16 жашка толо электер, коомдун баштапкы уюмдарына караштуу жаштар секцияларына биригишет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы.

Категория:Коом
Категория:Кыргызстан
Сыргак баатыр

Сыргак баатыр - кырк чоронун белгилүүлөрүнүн бири,айтылуу чон батыр. Манас эпосунун баардык варианттарында айтылган салтык образ.С. Орозбаковдун вариантында өз аты Бердибек, Сыргак сын аты. Эпостун ар башка варианттарында Сыргактын ата теги ар башка айтылат. С.Каралаевдин вариантында Жакыптын бир тууганы Улаккандын баласы, Орозбак уулу Сагымбайда да Манастын жакын тууганы. Жусуп Мамайдын вариантында Сыргак, Серек экөө Жакыптын Магдымдан төрөлгөн балдары. 

Атка жеңил,тайга чак, 
Уйкусу жок,жолго сак,
Чыканактап калбаган,
Чырм этип уйку албаган,
Кара болот кыргагы,
Кан Манастын Сыргагы.

 Адабият 
 Манас энциклопедия. Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы.“Мурас” илимий-пропагандалык ишкер долбоору Бишкек,1995.

Категория:Манас эпосунун каармандары
Категория:Фольклор
Тайтору

Тайтору "Манас" эпосундагы күлүктөрдүн эң көрүнүктүүлөрүнүн бири. Тайтору жөнүндө көбүнчө Семетей эпосунда көп айтылат.
Убагында Кошойдун малы болуп, Билерик менен Жарманасты кытайдын туткунунан бошотуу үчүн Кошой Тайторуну минип барат. Кийин Манас өлгөндө Каныкейге азага келген тулпар. Семетейдин тоюнда Каныкей төлгө кылып алтымыш асый Тайторуну ат чабышка кошот. Тайтору алты жүз кырк үч аттын алдында келет. Каныкейдин Тайторуну чапканы 
 
Ушул турган Тайтору
Белгилүү күлүк мал эле
Берен төрөм өлгөндө
Бейпайды куу жан көргөндө
Калк атасы карыя,кагылайын олуя
Катагандын кан Кошой
Аксакалдуу абакем
Ичке жолун төтөлөп
Кайран атам жетелеп
Азага берген мал эле
Асыйын санап келгенде,алтымышка толду эле
Ушу быйыл Тайтору алтымыш асый болду эле.

Категория:Манас эпосунун каармандары
Категория:Фольклор
Абак Биялиев

Абак Биялиев - 1938-жылы 20-июлда Нарын облусунун Жумгал районуна караштуу Куйручук айылында төрөлгөн. КМУУнун филология факультетин 1960-жылы бүтүргөн. 1960-1977- жылдарда Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунда ага лаборант, кенже жана ага илимий кызматкер болуп он жети жыл эмгектенген. Филология илимдеринин кандидаты (1972), окумуштуу-тилчи, лексикограф, диалектолог, КМУУнун профессору.

 Илимий эмгектери 
Академиктер К.К.Юдахин менен Б.М. Юнусалиевдин шакирти. "Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгүн" (бир томдук. 1969, эки томдук 1985), фразеологиялык (1980), синоним (1984) сөздүгүн түзүүгө катышкан. Кыргыз тилинин 5 түрдүү лингвистикалык сөздүктөрүнө авторлош жана автору. Биялиев 60 басма табактан ашуун сөздүктөрдү түзүүгө катышкан.

«Кыргыздардын аңчылык кесибинин элдик терминдери» боюнча кандидаттык диссертациясын коргогон. «Аңчылык кесибинин кыргызча-орусча сөздүгү» 1967-жылы жарыяланган. 

«Улуу манасчы, феномен Сагымбай Орозбаков», «Кыргыз диалек-тологиясы», «Кыргыз адабий тили жана анын адабий нормасы», «Манас» эпосунун тили» - деген ЖОЖдор учун окуу китептеринин автору.

КМУУнун Кыргыз филологиясы факультетинин кыргыз тил илими кафедрасында 1978-жылдан бери эмгектенет. Ал эң негизги предметтер: «Кыргыз тилинин лексикасы, лексикологиясы», «Кыргыз диалектологиясы», «Кыргыз адабий тили жана адабий нормасы» жана ""Манас" эпосунун тили", «Кыргыз лексикографиясы» - деген атайын курстар боюнча лекция окуп, практикалык сабак өтүп келатат.

Кыргыз тилинин ар кандай бөлүмдөрү менен ар кыл тармактарын өз ичине алган 150 басма табактан ашуун макалалары, изилдөөлөрү, окуу китептери жарык көргөн.

А. Биялиев эл агартуунун отличниги, «эмгектин ардагери», «Манас» эпосунун миң жылдыгында анын медалы жана сыйлыгы ыйгарылган. КМУнун 50 жылдыгында анын медалын жана Билим жана маданият министрлигинин Ардак грамотасын алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабий тили жана анын адабий нормасы

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Кыргыз тили
Категория:Википедия:Карточка калыбы жок инсандар
Жакып

Жакып - Манастын атасы. Сагымбай Орозбак уулунун айтымында Жакып Ногойдун уулу, Саякбай Каралаевдын айтымында Жакыптын атасы Каракан. Бакдөөлөттүн жолдошу. Манас эпосундагы татаал, карама-каршылыктуу кейипкерлердин бири.

Категория:Манас эпосунун каармандары
Кыз Сайкал

Кыз Сайкал, Сайкал - "Манас" эпосундагы көөнө образдардын бири. С.Каралаевдин айтуусунда нойгуттун каны Карачанын,С. Орозбаковдо калмак Карачанын (Каткалаң) кызы. Манас баатыр Сайкал менен жекеме-жеке сайышка түшүп,жеңилип кала жаздаганы жөнүндөгү эпизод негизинен бардык варианттарда кездешет.Кээ бир варианттарда Сайкал Манаска акыреттик жар болууга ант берет.С.Каралаевда Манас өлүм алдында жатканда убадасы боюнча келип,тулга отурганы,үйүнө баргандан кийин дүйнөдөн өтүп кыяматтык жары Манаска кошулганы айтылат.
Сагымбай Орозбаковдун вариантында Манас Текес канды жеңгенде Тейиш кан көтөрүлүп той берет. Тойдо эр сайышка Сайкал чыгат. Баатыр кызга эч ким даап чыга албай койгон соң Манас өзү чыгып, алдырып коё жаздайт.

Акыры жеңет (Кол жазмалар фондусу, 575 -инв., 154 —171-б.). Багыш Сазан уулунун айтуусунда Манас менен Чубак нойгут кызы Сайкалдын жылкысын тийип алып кетип бара жатканда артынан кууп жетип уруш салат. Манас Чубактын жардамы менен араң жеңишке ээ болот. Сайкал, акыреттик жар болууга ант берет (Кол жазмалар фондусу, 1080-инв., 280-281-б.). Молдобасан Мусулманкул уулунун вариантында да Сайкал Манастын акыреттик жары болуп калат (КФ. 72-инв., 892-б.). Саякбай Карала уулунда Манас өлүм алдында жатканда убадасы боюнча келип тулга отурганы, үйүнө баргандан кийин дүйнөдөн өтүп кыяматтык жары Манаска кошулуп кеткени айтылат (Саякбай Каралаев, 2. 241—254).
Манас менен Сайкал күч сынашкан соң акыреттик жар болушу көөнө баатырдык эпосторго таандык байыркы мотивдин кыргыз эпосундагы чагылышы болуп саналат (Көөнө эпос, Баатырдык үйлөнүү).
Кыз Сайкал менен Манастын окуясы өз алдынча эпос катары да айтылат.

 Кыз Сайкалдын балбаны 
Ак Сайдагы Какшаал тоосунун тескейиндеги Текелик капчыгайынын оозундагы тегиз жерде казылган ор (ороо). Ордун тереңдиги 8—9 м, эни 20—30 м. Элдик уламыш боюнча Кыз Сайкал бул орго жашынып алып, келүүчү жоону күзөтүп, күтчү имиш.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Категория:Манас эпосунун каармандары
Категория:Фольклор
Алгара

thumb|upright|Б. Жумабаев. Алгара.
Алгара Коңурбайдын тулпары. Эпостогу эң бир күлүк,куугунга жеткизбеген, кууганына жеткен тулпар.
Өзүнүн өзгөчө күлүктүгү менен Коңурбайды нечен жолу ажалдан куткарган. Аккула да жетпей калган учурлар болгон.

Семетейде Коңурбай менен чогуу өлөт. Кээбир учурларда кара ат деп сыпатталат.

Коңурбайдын кара аты,
Кара атынын бар эле
Капталында канаты.
Качан болсо куугунга,
Жеткизбеген адаты.
Алгара чындап чуркаса,
Закым түгүл чаң жетпейт.
Канатту куш болбосо,
Мындан башка мал жетпейт.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN 5-89750-013-4

Категория: Жоокер куралы
Категория:Манас эпосунун каармандары