Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Амир Темир

thumb|
300px|thumb|кэпре|1405-жылдагы Амир Темирдин империясы
Амир Темир, Тимур, Темир Көрөгөн, Тамерлан , Аксак Темир Көрөгөн [11.3.1336, Кеш (азыркы Шахрисябз) шаары (башка маалыматта Кешке жакын Кожо-Илгар айылы) – 18.2.1405, Отрар] – орто азиялык белгилүү мамлекеттик ишмер жана аскер башчысы, эмир. Теги түрктөшүп кеткен моңголдордун барлас уругунан; 1370–1405-ж. өзү негиздеген мамлекеттин эмири. Шахрисабз шаарына жакын Кожоилгар кыштагында туулган. 1369–1389-ж. Мавераннахрдан Моголстанга (Теңир-Тоого) жортуул жасаган. Ооганстандын бир бөлүгүн басып алган. 1391 жана 1395-ж. Алтын Ордонун ханы Токтомушту талкалаган. 1393-ж. Багдадды жана Экидарыя аралыгын (Месопотамияны), 1398–99-ж. Индиянын түндүк бөлүгүн, 1401-ж. Сириянын да бир кыйла бөлүгүн ээлеген. Байтактысы Самаркан шаарында болгон. Кытайга жортуулга баратып, 1405-ж. 18-февралда Отрар шаарында каза болгон.

1360-ж. Мавераннахрды Тоглук Тимур караткандан кийин, 1361-жылдан ага кызмат кылып, Кашка-Дарыя вилайетин башкарган. Көп өтпөй Самаркандын эмири Кусейин менен союз түзүп, Тоглук Тимур жана анын уулу Сүйүнбек Кожого каршы Моголстанда узак убакыт бою күрөш жүргүзгөн. 1366-ж. Кусейин менен бирге Самаркандагы көтөрүлүштү басышкан, бирок 1370-ж. кайра өзүн туткунга түшүрүп, башын алдырган. Ошол эле жылы эмир титулун алган жана аялы Чыңгызхандын тукумунан болгондуктан, Мавераннахрга «Көрөгөн» (моңгол тилинде «күрүгэн» же «хүргэн» – «күйөө бала», б. а. «хандын күйөө баласы») деген ат менен бийлик жүргүзгөн. Сейстандагы (Иран) салгылашууда он бутунан жарат алгандан кийин «Аксак Тимур» аталган. 1371-, 1375-, 1377–79-жылдары моголдордун эмири Камар ад-Динге каршы бир нече жолу жүрүшкө чыгып, Ысык-Көл, Иле өзөнүнө чейин жеткен. 1388-ж. Хорезм аймагын толук каратып, борбору Үргөнчтү талкалаган. 1380–90-жылдары Иран, Кавказга жүрүш жасап, бүлгүнгө учураткан. Токтомуш ханга каршы үч жолу (1389-, 1391-, 1394–95) аттанып, Алтын Ордону талап-тоногон жана анын борбору Сарай-Беркени кыйраткан. 1398-ж. Индияга жүрүш жасап, Дели шаарын басып алган. 1402-ж. Анкаранын алдынан түрктөр менен салгылашууда түрк султаны Баязед Iни туткундаган. Бул учурда Мавераннахр, Хорезм, Хорасан, Түштүк Кавказ, Иран жана Пенжабды кучагына алган ири мамлекет түзүлгөн.Кытайга жүрүшкө чыгууга камылга көрүп жатканда каза болуп, сөөгү Самаркандга коюлган.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Тимурийлер мамлекети

Тимурийлер мамлекети 1370–1507-ж. Мавераннахр, Хорезм, Хоросанды камтыган дөөлөт. Аксак Темир Көрөгөн негиздеген. 1407–47-ж. Тимурийлер менен Тимурдун уулу Шахрух (1377–1447) бийлеп турган. Анын бай тактысы Герат шаарында болгон. Шахрухтун уулу Улугбекти Самаркандын башкаруучусу кылып дайындалган. Иш жүзүндө Самаркан Шахрухка көзкарандысыз өз алдынча мамлекет болгон. 1447-ж. Шахрух өлгөндөн кийин Улугбек бүт өлкөнү башкарып калган. 1469–1506-ж. өлкөнү Султан-Хусейин бийлеп турган мезгилде Гераттын маданияты абдан өнүккөн. Султан-Хусейндин 1507-ж. уулдары Бади-аз-Заман жана Музаффар-Хусейндин тушунда өлкөнү Шейбани хан жетектеген көчмөн өзбектер каратып алган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Укурук

300px|thumbnail|right|Укурук салып жайлоодо
Укурук – азоо жылкыны кармоодо колдонулуучу учуна илмек кыл аргамжы (укурук боо) байланган эң жөнөкөй жыгач шайман. Узундугу 5–6 м, диаметри 4–6 смдей кайың, тал, долоно, четин жана башка бекем жыгачтардын ичке учунун эки жерине узундугу 1,5 мдей аргамжы байланып жасалат. Аргамжы – жүн менен кыл аралаштырып, ичке эшилген жиптен үч каттап чыйратылган, узундугу 5–6 м бышык жип. Атчан жылкычы азоону кууп жетип, анын мойнуна аргамжынын илмегин салып, укурукту бура тартып, жылкыны токтотот.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Оюндар
Категория:Искусство
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр

Категория:Илим
Тоглук-Темир

Тоглук-Темир – 1348–1363-ж. Моголстанды бийлеген хан. Чагатай тукумунан чыккан. 16-кылымдын 70-жылдарына чейин Борбордук Теңир-Тоону жана Чыгыш Түркстанды ээлеген. Моголстан дөөлөтүн негиздеген. 1360-ж. Аксак Темир ага убактылуу баш ийип турган. Тоглук-Темир өлгөндөн кийин такка уулу Илйас-Кожо (1365–1366-ж. өлтүрүлгөн) отурган.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Электрондук такта системи

Электрондук такта системи — маалыматтарды электрондук кабар түрүндө борбордоштуруп жыйноону уюштурган компьютердик систем. Байланыш-катыш жабдууларын жана жеке компьютерди колдонуп, системге кайрылуу менен, андагы кабарларга кошумчалоо же алып салуу мүмкүнчүлүгү каралган. 

Системдеги кабарларды окууга же ага програмдык жабдыкты жүктөөгө болот. BBS нын системдик оператору маалыматтык тактаны сактап жана өркүндөтүп турат. BBS ны соода иштеринде маалыматтык тактага кызыккан адамдар, аны электрондук талкуулоо оруну катары колдонушат. Колдонуучулар марка жыйноо, музыка, астрономия ж.б.хоббилери боюнча маалыматтарын бөлүшүшөт. Дагы бир кошумча кызматы катары жаңы достор менен таанышуу жана сүйлөшүү кирет.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Электрондук окуу китеп

Электрондук окуу китеп (Electronic text book-Электронный учебник) — билим берүүнүн натыйжасы, аны информатика (анын ичинде компьютер) каражаттарынын жардамы менен пайдаланууга мүмкүн, окутуу процессин үзгүлтүксүз жана толук камсыз кылган, сунуш кылынган сабак үчүн автор иштеп чыккан жана кадимки окуу китебине салыштырмалуу принципиалдуу жаңы мүнөздүү каражат. 

Бул мүнөздөргө мултимедиалуулугу, виртуал аныктыгы, жогорку даражадагы интерактивдүүлүгү, окуучунун өздүк мүнөздөмөлөрүнө карата окутууну уюштуруу кирет.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Электрондук жарыятакта

Электрондук жарыятакта (Bulletin Board System (BBS) - Электронная доска обңявлений). 
Эң башында маалымат алмашуу коммерстик эмес систем катары колодонгон. BBS тин колдонуучулары маалымат калтыруу, башка маалыматтарды окуу жана таратылган ПЖ ны көчүргөнгө укуктары бар.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Электрондук жадыбалдын програмдык жабдыгы

Электрондук жадыбалдын програмдык жабдыгы (Spreadsheet Software- Программное обеспечение электронной таблицы). 
Электрондук жадыбалдын програмдык жабдыгы сандык берилиштерди электрондук жадыбал (spreadsheet) деп аталган жумушчу баракта (worksheet) же жадыбал калыбында уюштурууга мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Абсолютизм

Абсолютизм (лат. аbsolutus – толук, сөзсүз, чексиз, шартсыз) – мамлекетти башкаруу формасы; ага ылайык саясий бийлик бир адамдын – монархтын колуна топтолгон. А. мамлекеттик бийликтин жогорку деңгээлдеги борборлоштурулушу менен айырмаланып, коомдогу жогорку бийликтин өкүлдүк уюмдары жоюлат (мисалы, Россиядагы Романовдор династиясынын башкаруусу 1613–1917).

 Байланыштуу барактар 

Саясий илимдер
 Колдонулган адабияттар 
Саясат Таануу: энциклопедиялык окуу куралы, Башкы ред. Ү.Асанов, Жооптуу ред. А.Акунов, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-011-9

 
Категория: коомдук илимдер
Авантюризм

Авантюризм, саясий (фр. avantyre – окуя, тобокелчилик) – чыныгы абалды, объективдүү шарттарды, саясий күчтөрдүн жана каражаттардын жайгашышын, коомдук турмуштун өнүгүү мыйзам ченемин эске албай, оңой эле ийгиликке жетүүгө умтулган, тобокелге салган саясий ишмердүүлүк. Бул бийликтен кетип жаткан же демократиялык жол менен бийликке келүүгө мүмкүнчүлүгү жок топтордун аракеттерине мүнөздүү. Бийликти басып алуу же кармап туруу – авантюристтер үчүн башкы нерсе. Алар жетекчиликке алган принцип – «негизгиси чырды баштап коёлу, андан аркысын көрө жатарбыз». Адатта А. элди оор кесепеттерге дуушар кылат жана алар өз күнөөлөрү үчүн жоопкерчиликти моюндарына алышпайт.

 Байланыштуу барактар 

Саясий илимдер
 Колдонулган адабияттар 
Саясат Таануу: энциклопедиялык окуу куралы, Башкы ред. Ү.Асанов, Жооптуу ред. А.Акунов, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-011-9

 
Категория: коомдук илимдер
Авеста

thumb|300px|Ясна 28.1
«Авеста» – б. з. ч. VIII–VII к. байыркы Иранда пайда болгон диний, маданий эстелик. Зороастризм окуусунун ыйык китептер жыйнагы. Бардыгы 21 китептен турат. Өзүнө диний, укуктук көрсөтмөлөрдү кудайга ишарат кылуу тартиби, сыйынуу гимндерин жана көптөгөн мифтик элементтерди камтыйт. Коомдогу адамгерчилик менен мээримдүүлүк – жакшы ой, жакшы сөз, жакшы иш принциптеринен көрүнүп турат дейт, анда.

 Байланыштуу барактар 

Саясий илимдер
 Колдонулган адабияттар 
Саясат Таануу: энциклопедиялык окуу куралы, Башкы ред. Ү.Асанов, Жооптуу ред. А.Акунов, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-011-9

 
Категория: коомдук илимдер
Автаркия

Автаркия (гр. autarkeia – өзүн канааттандыруу) – өзүнчө алынган бир өлкөнүн алкагында, башка өлкөлөрдөн көз карандысыз, обочолонгон экономиканы түзүү саясаты. Тарыхта А. көбүн эсе феодалдык мамлекеттерге мүнөздүү келет. А. – согуш учурунда, экономикалык блокада шартында өлкөнүн өзүн-өзү камсыз кылуусу катары, согушкан тараптардын официалдуу доктринасы катары да мааниге ээ.

 Байланыштуу барактар 

Саясий илимдер
 Колдонулган адабияттар 
Саясат Таануу: энциклопедиялык окуу куралы, Башкы ред. Ү.Асанов, Жооптуу ред. А.Акунов, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-011-9

 
Категория: коомдук илимдер
Автократия

Автократия (гр. autokrateiа өзү бийлөөчүлүк, жеке башкаруу) жеке адамдын чексиз, көзөмөлсүз толук бийлиги менен мүнөздөлүүчү башкаруу формасы; ошондой эле мыйзамчыгаруучулук, аткаруучулук функцияларды өз колуна алган, мамлекеттик аппараттын ишин өзү толук көзөмөлдөп турган, кол алдындагыларга жана карамындагыларга эч көз каранды болбогон жогорку башкаруучунун бийлиги (мисалы, байыркы Чыгыштагы деспотия, байыркы Римдеги, орто кылымдагы империялар, абсолюттук монархиялар). Автократиянын альтернативасы — демократиялык өлкө.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

 
Категория: Коомдук илимдер
Автономия

Автономия (гр. аvtonomia – көз каранды эместик) – Конституцияда бекитилген мамлекеттин кайсы бир бөлүгүнүн өз алдынча башкаруу боюнча укугу. Иш жүзүндө А. тили, үрп-адаты жана экономикалык турмушунун өзгөчөлүктөрү менен айырмаланган элдердин топтолушуп жашаган аймактарында түзүлөт. А. дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө бар. Алсак: Россия Федерациясынын субъектилери: Калмык Республикасы ж. б.; АКШдагы штаттар; Германиядагы Баварияга окшогон жерлер ж. б. А-нын эки формасы белгилүү – саясий жана административдик. Саясий А. – укугунун көптүгү, өзгөчө Конституциясынын, мамлекеттик бийликтин жогорку уюмдарынын болушу менен мүнөздөлөт. Административдик А. – башкаруу сферасын гана камтыйт, анын укуктарын мамлекеттин борбордук уюмдары аныктайт.

 Байланыштуу барактар 

Саясий илимдер
 Колдонулган адабияттар 
Саясат Таануу: энциклопедиялык окуу куралы, Башкы ред. Ү.Асанов, Жооптуу ред. А.Акунов, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-011-9

 
Категория: коомдук илимдер
Авторитаризм

Авторитаризм (лат. autoritas – бийлик, таасир) – демократияга каршы бийлик жүргүзүү системасы. Тарыхый формалары: Азиялык тирания жана деспотия. Байыркы, орто кылымдык, жаңы жана соңку тарыхта согуштук-полициялык, фашисттик режимдер, «казармалык коммунизмдин» ар түрдүү варианттары. Авторитаризм – жеке башкаруучунун мыйзамсыз зордукчул, чексиз бийлик укугу.

Саясий бийлик жүргүзүүнүн демократияга каршы системасы; өлкөнүн ички жана тышкы саясатына тиешелүү маселелерди демократияга, эл массасына таянбай чечүүчү саясий режимдин бир формасы. Мындай бийлик эл тарабынан түзүлбөйт жана башкарылбайт (текшерилбейт), куралдуу күчкө, зордук зомбулукка таянган эзүүчү таптардын аз тобунун колунда болот. Авторитардык бийлик аскердик жазалоочу аппаратка таянып, террор жолу менен оппозициялык күчтөрдү басып турат. 

20-кылымдын 30-40-жылдарында мурдагы СССР мамлекетинде авторитаризм жеке адамга сыйынуу, булар менен өзөктөш тоталитаризм (бийликтин бүткүл өлкөнү, ар адамды толук, бекем, катуу көзөмөлгө алышы) административдик буйрукчул система өкүм сүргөн. “Авторитаризм”. термини социологияга Франкфурт мектебинин теоретиктери тарабынан киргизилген (20-к. 30-ж.). Алардын концепциясы боюнча А. 20-кылымдагы бардык «фашисттик» жана «фашизоиддик» режимдердин бардыгына социалдык негиз жана азыктануучу чөйрө болду. 60-жылдарда Авторитаризм. түшүнүгү сол радикалдык социологияда жана публицистикада пайдаланылган. 70-жылдардын ортосунан тартып неоконсервативдик багыттагы социалогияда сынга алынат. Азыркы Батыш социологдору, авторитаризмге өзгөчө мамиле кылуу, айрыкча эмпириялык изилдөөлөрдө пайдаланууда сак болуу зарыл дешет. Акыркы жылдарда фашисттик тенденциялар пайда боло баштагандан бери авторитаризм. жана тоталитардык типтеги аң-сезимди айырмалоо жөнүндөгү көз-караштар басымдуулук кылууда.

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

 
Категория: Коомдук илимдер
Электрондук жадыбал

Электрондук жадыбал (Spreadsheet - Электронная таблица). 
255 барактан турган китепчеге окшош жана электрондук жадыбалдын каалаган электрондук барагын чыгарыш үчүн ошол баракка туура келген табуляторду басып коюу жетиштүү. Ар электрондук жадыбалда берилиштер мамыча (columns) жана сап (rows) түрүндө уюшулат. Мамычалар латын ариптери, ал эми саптар катар номурлер менен белгиленет. Ар электрондук жадыбал 256 мамычадан жана 65536 саптан турат. Мамыча ысымдары А менен башталып IV менен, ал эми сап ысымдары 1 менен башталып 65536 менен аяктайт. Жылдыргыч тилкелерди колдонуп, активдүү жадыбалдын каалаган бөлүгүн көрүп алса болот.

Кадимки эле биздин жашоодо колдонулуп келген эсепке алуучу документтердин бир түрү таблица көрсөтүлгөн. Мисалы:журнал,дневник ж.б. Качан биз автоматтык түрдө таблицалар менен иштегибиз келсе,компьютерде атайвн EXAl программасында иштейбиз. Электрондук таблицалар менен иштөөгө арналган колдонмо программалар таблицалык процессалар деп аталат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Экстранет

Экстранет (же экстратармак) (extranet-экстранет) — бул эки же андан көп мекеменин ички маалыматтарын бирдикте пай-далануу үчүн интратармактардын (Intranet) биригүүсү. 

Экстранет түзүлгөндө тар-мактардын биригүүсү демейде толук болбойт, б.а. ар мекеменин маалыматтарынын айрым бөлүгү башка мекеме- экстранет катышуусу үчүн жабык бойдон кала берет. Ошондуктан экстранетти түзгөндө мекеменин ар кызматкеринин башка мекеменин маалыматтар ресурстарына жетүү укугу аныкталат. Экстранеттер бири бири менен өнөктүк мамиледе болгон ишканалар ортосунда түзүлөт, мисалы, өндүрүүчүлөр жана жабдуучулар. Мында ишка-налар жеке эле берилиштер базасын бирдикте пайда-ланбастан, кагазсыз документ кыймылын уюштурат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Эксперттик систем

Эксперттик систем (Expert system - Экспертная система) кээде билимдер системи деп аталып, адам эксперттин ой жүгүртүүсүн жана чечимдерди кабыл алуу процессин моделдеген компьютерлештирилген систем болуп саналат. 
Эксперттик системдердин практикада кеңири колдонулганы автомобиль өндүргөн Форд компаниясы машинени оңдоо проблемдериндеги диагноздоодо дилерлерге жардам берүү максатында ишке ашырылган. Эксперттик системге чейин машине проблеми жолукканда дилерлер Мичиган менен байланышып, ал жерден Форддун мотор боюнча эксперти менен сүйлөшүп проблемдерди чечишкен. 
Азыр болсо компьютердик эксперттик систем машиненин бузулган жерин табууда эксперттердин милдетин аткарат. Эксперттик системдерди мекеменин каалагандай деңгелинде колдонсо болот, ушул убакытка чейин башкарганга катышпаган кызматкерлер чечим кабыл алуу менен байланышкан иштерге колдонуп келишет. Эксперттик системдер, ошондой эле, оорулууну диагноздоо, мунай издөө жана тамактарды түзүү сыяктуу ар түрдүү маселелерде ийгиликтүү колдонулууда.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Эксперт

thumb

Эксперт — турмуштун кандайдыр бир чөйрөсү боюнча кесип ээси, 

өзүнүн билим жана тажрыйбасынын негизинде колдонуучуга туура чечим чыгарууга жардам бере турган квалификациалуу сунуш берген адам. 

Эксперт системдеринде эксперттин билими, билим базасын калыптоонун булагы болуп саналат.

 Булактар 
Компьютер жана интернет: энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Экран сактагычы

Экран сактагычы, же Экран сактоо каражаты (Screen saver-Экранная заставка) . 
Эгерде компьютер менен бир нече убакыт иштебей калса, анда экранды сактоо каражаты автоматтык түрдө экранга кыймылдаган сүрөттөлүштү чыгарып коёт. Экранды сактоо каражаттары, компьютер кароосуз калганда экрандагы аткарылып жаткан иштерди башка адамдардын көрүп алышынан сактайт.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Эки чекиттүү линия

Эки чекиттүү линия (Two-point line-Двухточечная линия). 
Маалыматтарды жиберүүчү жана кабыл алуучу түзүлүштөр өз ара түз линия менен байланышкан болсо, анда линиялар эки чекиттүү деп аталат. Бул линиялар коммуташтырылган же атайын бөлүнгөн деп аталган эки типте болушат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Перифердик түзүлүштөр

Чөйрө (Перифердик) түзүлүштөр (Peripheral device - Периферийные устройства). Жогоруда баяндалып өткөн киргизгич, чыгаргыч, сактагыч жана байланыш түзүлүштөрү болуп чөйрө түзүлүштөрүнүн айрым гана бөлүктөрү, алар компьютер системинин бөлүктөрүн түзүшөт. Системдик блок менен туташтырылган түзүлүш чөйрө түзүлүш деп аталат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Чычкан көрсөткүчү

200px|thumb|right|Чычкан көрсөткүчү
Чычкан көрсөткүчү (Mouse pointer - Указатель (курсор) мыши) же жөн эле көрсөткүч деп көп учурда жебе түрүндө чагылдырылган символ аталат. Орунду башкаргыч түзүлүш экрандагы жылгычты жана көрсөткүчтү башкарууга мүмкүндүк берет жана башка орунга жылдырууда же програмдык жабдыктардын талаптарын тандоодо колдонулат.
 
 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Чыкылдатуу

Чыкылдатуу (Clicking-Үелчок) — чычкандын көрсөткүчүн тиешелүү жерге орнотуп, анын сол баскычын басуу аракети. 
Ал эми сол баскыч кыска убакыт ичинде эки жолу тез басып коө берүү аракети чычканды кош чыкылдатуу же кош аныктоо деп атайбыз. Кош чыкылдатуу програмды аткартууда же документти ачууда, сөздү же абзацты белгилөөдө ж.б. көп аракеттерди аткартууда колдонулат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Чыгаргыч түзүлүштөр

Чыгаргыч түзүлүштөр (Output device - Устройства вывода) иштетүүнүн жыйынтыгы болгон маалыматтарды чыгарып берет. Бул түзүлүштөр алынган жыйынтыкты чыгаруу алдында аны колдонуучу түшүнгөн түргө өзгөртөт. Кеңири таралган чыгаргыч түзүлүштөргө принтер (printer), монитор (monitor) жана үн чыгаргыч (динамик) кирет. Принтер кагазга көчүрмөлөрдү басып чыгарса, монитор маалыматтарды экранга убактылуу чыгарып турат, ал эми динамик үндөрдү угузууда колдонулат.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Чоң көлөмдүү эс системи

Чоң көлөмдүү эс системи. 
Берилиштерде автоматташтырылган издөөнү камсыз кылат. Чоң көлөмдүү эс берилиштери өтө көп болгон базалар үчүн жакшы, себеби берилиштердин каалаганына тез жетүүгө мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер
Чечимдерди колдогон систем

Чечимдерди колдогон систем (Decision Support System (DSS)-Система принятия решений). 
Бул систем ички же тышкы булактардан алынган берилиштерди жыйноо жана салыштыруу менен чечим чыгарууга жардам берет. Ички булактар мекеменин сатуу, өндүрүү же каржылоо сыяктуу берилиштерин камтыйт. Сырткы булактарды кредиттер проценттеринин деңгели, чийки заттардын наркы түзөт. DSS менежерлерге чечим чыгарууга жардамдашуучу маалыматтарды даярдап берет. Мисалы, айрым системдер ар күнү өзү жана атаандашы өндүргөн буюмдар жөнүндөгү коммерстик берилиштерди жыйнайт жана кабарлап турат. Бул системдер ай сайын аткарылуучу маанилүү иштерди күнүнө же жумасына анализдөөгө мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабият 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Технология
Категория:Информатика
Категория:Кыргызча компүтердик терминдер