Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Панамериканизм

Панамериканизм — тарыхый про­цессти бурмалап, АКШнын жана Аме­рика континентиндеги башка өлкөлөрдүн тарыхый, экономикалык жана маданий жалпылыгы бар имиш деген чындыкка коошпогон саясий доктрина. 

 Панамериканизмди АКШ империализми Латын Америкасындагы өлкөлөрдө өзүнүн саясий-экон., кээде түздөн түз согуштук үстөмдугүн «негиздөө» үчүн колдонууда. 
 
 Панамериканизмди 19-кылымда пайда болуп, 19-кылымдын аягынан аны АКШ Латын Америкасындагы экспансиясып ишке ашыруу үчүн пайдаланган. Империа­лизм доорунда АКШ амер. мамлекеттердин «мүдөөлөрү бирдей» дегенге жамынып, Куба, Мексика ж. б. өлкөлөргө нечен жолу интервенция жасаган. 
 АКШнын Латын Америкасында­гы экспансиясы экинчи дуйнөлүк согуш мезгилинде (1939—45) жана андан ки­йин айрыкча күчөгөн. Латын Америкасында өзүнүн экон. жана согуштук саясий позициясын чыңдоого аракеттенген АКШ Амер. мамлекеттер уюмун түзүүгө (1948) активдуу катышкан. 
 Бирок Латын Америкасында антиимпер. кыймылдын күчөшү жана эл арасында ынтымак, кызматташтыктын өнүгүшү Панамериканизмдидин негизин бошоңдотууда.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Пангерман Союзу

Пангерман Союзу — Германия өтө агрессиячыл элементтеринин жанa юнкерлердин 1891— 1939-жылдагы шовинистчил уюму.
 
 1894-жылга чейин Жалпы немец сою­зу деп аталган. Ал Германиянын бүткүл дүйнөгө үстөм кылышын көздөн (Пангерманизм), 1918-жылга чейин активдүү саясий роль ойногон. 
 
 1914—18-ж. 30—40 миңдей мүчөсү болгон. Германиядан тышкары чет өлкөлөрдө да уюмдары болуп, реакциячыл башка уюмдар (Колониялык коом, Флот союзу ж. б.) менен иштешкен. 
 Улуттук-либералдык, консерва­тор жана монополиялык буржуазия партнясына өзгөчө таасир тийгизген. 1918-жылдагы Ноябрь революциясынын убагында Пангерман Союзу контрревволюцияга, Капп козголоңуна (1920) катышкан. 
 Көп мүчөсү улуттук-социалисттик партияга өткөн
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Пандит

Пандит (санскритче пандита—илимпоз, акылман, мугалим) — Индиядагы санскритти жанa индустардын канондолгон адабиятын жакшы билген илимпоз брахмандын байыркы ардактуу наамы. 
Кашмирде бардык брахмандар Пандит аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Терминдер
Пан-Европа

Пан-Европа — континенттик Европадагы мамлекеттерди саясий-экономикалык жактан бириктирүү долбоору. 

 Биринчи жанa экинчи дүйнөлүк согуш аралыгында бул идеяны 1923-жылдан пан-европалык кыймыл, 1924-жылдан Венада чыгуучу «Пан-Европа» журналы тараткан долбоорду. 
 
 1929-ж. Франциянын тышкы иштер министри А. Бриан сунуш кылган. 
 Ал СССР менен Улуу Британия кирбеген «Европа федера­ция союзун» түзүүнү карай, Европада Франция үстөмдүгүн орнотуу жана тышкы саясатта СССРди обочолонтуу максатын коздогон. 
 
 Советтик дипло­матия каршы чыгып, Германия, Улуу Британия, АКШ ж. б. мамлекеттер колдобогон соң француз долбоору (1931) ишке ашпаган. 
 Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939—1945) кийин Европадагы капиталисттик мамлекеттерди бириктирүү аракети аскердик-саясий жана экономикалык бир катар уюмдарды түзүүдөн байкалды.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Категория:Саясат
Панофтальмит

Панофтальмит (пан... жанa гр. ор- hthalmos — көз) — көздүн чели жана ткандарынын чылпактан сезгенүүсү. 
Аны көз алмасынын инфекциялык жарааттары, кээде сезгенген жерден ипфекциянын таралышы пайда кылат. Мында көз катуу ооруп, оорулуу чыйрыгат, эти ысып, кусат. Кээде Панофтальмиттен сокур болуп калышы мумкун. Дарылоодо антибиотиктер, сульфани­ламид дарылары колдонулат, оор түрүндө көз алмасы алый ташталат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Медицина
Артур Вадер

Вадер, Артур Павлович (16. 2. 1920-ж. т. - 25 май 1978, Таллин шаары, Эстония) — сов. мамлекеттик жана парт, ишмер. 

 Тарых илимд. кандида­ты (1972). Кедей-дыйкан үй-булөсүнөн. 
 1943-жылдан КПСС мүчөсү. КПСС БКга караштуу Жог. парт, мектепти бүтүргөн (1954). 1937-жылдан комсомолдук кызматтарда иштеген. 
 Ата Мек. согуштун катышуучусу. 
 1948— 50-ж. Эстония КП Таллиндеги Кали­нин райкомунун экинчи секретары, Харъюмааск обкомунун биринчи сек­ретары. 
 1952-жылдан Эстония КП Таллин шааркомунун секретары. 
 1959-жылдан КПСС БКнын аппаратында. 1963—64-ж. Эстония КП БК жана Эстон ССР Мин. Советинин Парт, мамл. контроль комитетинин председатели, Эстония КП БКнын секретары жана Эстон ССР Мин. Советинин пред­лине орун басар. 
 1964—70-ж. Эстония КП БКнын экинчи секретары. 1970-ж. Эстон ССР Жог. Советинин Прези­диумунун председатели, 1971-жылдан СССР Жог. Советинин Президиумунун Председателинин орун басары. 
 КПСС-тин 23-съездинде БКнын мүчөлүгүнө кандидат, 24—25-съезддеринде БК­га мүчө болуп шайланган.
 СССР Жог. Советинин (6—9-шайл.) депутаты. Ленин ордени, башка 3 орден, медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Саясат
Иван Вазов

Вазов, Иван Минчов (9. 7. 1850, Со­пот — 22. 9. 1921, София) — болгар жазуучусу, коомдук ишмер. 
thumb|Bазов Иван Минчов
 1875-ж. Болгарияны азат кылууну көздөгөн жашырын революциячыл комитетке кирген. 
 1876—77-ж. Румынияда эмиграцияда жүргөн. Орус-турк согушунда (1877—78) орус армиясына кызмат кылган. 
 Болгария түрк эзүүсүнөн бошонгондон кийин Берковица шаарында сот (1879—80), Пловдивде Обл. жыйындын Туруктуу комитетине мүчө (1880—85) болгон. 
 Катаал диктатордук режим учурунда Одессада убактылуу жашаган (1887—89). 
 1897—99-ж. агартуу министри болуп иштеген. 
 Чыгармачылыгы 1870-ж. башталган. Болгар элинин турк бийлигине каршы күрөшүн, азаттык алгандагы кубанчын сүрөттөгөн «Туу жана гусла» (1876), «Болгария кайгысы» (1877), «Кутулуу» (1878) деген ыр жыйнактарын жарыялаган. Революциячыл-патриоттук темадагы ырларынын мыктысы — лирикалык-эпикалык «Унутулгандар эпопеясы» (1881—84) аттуу поэмалар цикли. 
 Вазовдун чыгармалыгында орус-болгар достугу да маанилүү орун ээлейт. Адепки поэзиясында X. Ботев менен В. Гюгонун, кийинкилеринде А. С. Пушкин, Н. А. Некрасовдордун кыйла таасири бар. В. 1880—90-ж. проза жанрында иштеп, Румынияда болгар эмигранттары жөнүндөгү «Куугунтук жегендер» (1883—84), 1876-жылкы болгар элинин көтөрүлүшү жөнүндөгү «Эзүү астында» (1889—90), социалдык ашкерелөө темасында «Жаңы жер» (1896), «Казалар ханшасы» (1903) дегендей чыг-лар жаз- ган. В,— драмалык чыгармаллардын да автору («Куулгандар», 1894; «Жылуу жер издегендер», 1903 ж. б.). 
 
 Вазовдун Балкан согушу менен 1-дуйн. согуш убагындагы чыгармаларында улутчул тенденциялар орун алган. Анткен менен ал негизинен демократчыл идеологияны жактаган жазуучу катары таанылган. Анын чыгармачылыгы — болгар сын реализминин жогорку этабы.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Маданият
Категория:Болгар жазуучулары
Вакуум арматурасы

Вакуум арматурасы — вакуумдуу системанын майда, стандарттуу кошумча тетиктеринин комплекси. 

 Вакуум арматурасы түтүктөр аркылуу өтүүчү суюктукту, бууну, газды женге салууга, бөлүштүрүүгө, алардын параметрлерин өлчөөгө мүмкүндүк берип, систе­манын үзгүлтүксүз, туура жанa жакшы иштешин камсыз кылат. 
 Вакуум арматурасы төмөнкүлөр кирет: бекиткичтүү жана кол, электр, гидравлика же пневма­тика кыймылга келтиргичтери менен жөнгө салынуучу вентплдер; чоңураак тешиктерди жабуучу зат­вор; газды эң аз санда так берүүчү клапан түрүндөгү шыкагы жана электр энергиясын, муздатуучу сууну же суюк газды бергич; вакуумдагы продесстердп байкоого арналган терезе. 
 Вакуумдуу систе­манын бөлүктөрүн жылчыксыз бекитүү үчүн ысыкка чыдамдуу резпна, кыймылдуу шток иретинде сальниктүү түзүлүш жана сильфондор колдо­нулат. Вакуумметр, вакуумдуу ченөөчү аспаптар да Вакуум арматурасы кирет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Технология
Ваакуум материалдары

Ваакуум материалдары - ва­куумдуу аппараттар менен приборлор жасалуучу жана аларда колдонулуучу материалдар. 

 Ваакуум материалдарына иш жүргүзүлгөн ар кандай температурада буунун басымын азайтуу, газды тез соруп алуу жана өзүнөн газды өткөрбөө талабы коюлат да, ал талаптар вакуумдун жогорку чегине жетүүгө жана вакуумду узак убакыт бою сактап турууга шарт түзөт. 
 
 Мис., ва­куум лампалары жасала турган ма­териал жогорку температурада да абдан бекем, ошондой эле жакшы изолятор же өткөргүч да болушу керек. 
 Ваакуум материалдарына: металлдар, вакуумдук майлар. насостор менен вакуумметрде жумушчу суюктук (сымап) катары колдонулуучу материалдар, айнек, замазка, лак жана цемент кирет. Металлдан кор­пус, насос, вентиль ж. б., эпитет. материалдардан жана резинадан түтүк, эбелек жасалат. 
 Замазка Ваакуум материалдары бириктирилүүчү жерди тыгыздап бекитүү үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Технология
Вакцинотерапия

Вакцинотерапия (вакцина жана терапия) — айрым жугуштуу ооруларды вакцина менен дарылоо методу. 

 Ал И. И. Мечниковдун фагоцитоз жөнүндөгү окуусуна негизделген. 
 Вакцинотерапия организмде иммунитет пайда кылуу мак­сатында колдонулат. 
 Вакцинотерапия адамга, көбүнчө өлүү вакцинаны теринин асты­на, кек кан тамырга жана булчуңдарга ийне саюу аркылуу жүргүзүлөт. 
 Боюнда бар кезде (бала жетиле баштаганда), жүрөк, бөйрөк ооруган учурда Вакцинотерапияны колдонууга болбойт. 
 Малга, көбүнчө уларма жу­гуштуу ылаңдарга, мис., бруцеллёз, туляремия, колибактерпоз, стафиллококктуу инфекцияларга каршы Вакцинотерапия жүргүзүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Медицина
Валенттик зона

Валенттик зона - катуу нерселердин квант теориясындагы түшүнүгү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Физика
Валериана

thumb|Дарылык Валериананын (Valeriana officinalis).
Валериана (L.), маун — валерианалар тукумундагы уруу. 

 Көп жылдык өсүмдүк. Гүлдөрү майда, татаал топ гүлгө чогулган. Дүйнөдө Валериананын 200 түрү бар, көбү Түш. Америкадагы Анд тоолорунда, Евразияда таркалган. 
 Дарылык Валериананын (V. officina­lis) бийикт. 2 метрге жетет, тамыр-сабагы кыска, жалбырагы сабакта тушташ жайгашкан. 
 Гүлдөрү 2 жыныстуу; май-авг. айларында гүлдөйт. Мөмөсү — урукча.
 Дарылык сырьё катары Валериананын тамыры жана тамыр-сабагы керектелет. 
 Валериана дары-дармеги уйку качканда, жүрөк-кан тамыр неврозунда, ичеги-карын ооруларында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Валерианалар

thumb|Centranthus ruber.
Валерианалар — эки үлүштүүлөр классындагы тукум. 

 Бир же көп жылдык чөп. Алардын ичинде бадалдары жана бадал сымалдары да бар. Жалбырактары сабакта тушташ жайгашкан. Чатырчадай же шыпыргыдай топ гүлү болот. 
 Гүлдөрү 2 же 1 жыныстуу. Мөмөсү — урукча. Валерианалардын 13 уруусу, 400ден ашуун түрү белгилүү. 
 Көбү Түш. Америкада, Жер Ортолук деңизинин жээктеринде өсөт. СССРде 5 уруусу, 70тен көп түрү, анын ичинде Кыргызстанда 3 уруусу, 14 түрү бар. 
 Валерианалардын валериана жанa патринияга окшогон түрлөрүнүн тамырларынан даярдалган дары жүрөк, кан тамыр, нерв система ооруларын дарылоодо колдо­нулат. 
 Валерианалар дары алуу үчүн атайын өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Ванадий кычкылдыктары

Ванадий кычкылдыктары - ванадийдин кычкылтек менен болгон бирик­мелери: VO, V203, V02, V2O5. 

 Булардын ичинен негизгиси — V2O5. Ал — Кызыл саргыч түстогу кристалл. Суудагы эритмеси кислоталык мүнөзгө ээ. Жегичтерде жакшы эрип, ванадаттарды пайда кылат. 
 
 Ванадий кычкылдыктары айнек, фарфор, феррованадийди жанa күкүрт кислотасын алууда колдонулат.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Химия
Вандалдар

thumb|Вандардар (400-430).
Вандардар (латынча Vandali) - чыгыш герман урууларынын тобу. Адегенде Скандинавия ж. аймагында жашашкан.

Вандалдар биздин заманга чейин 2—1-кылымда Балтика деңизинин түш. жээгине, 3-кылымнда Дунайга көчүп келишкен. 

 5-кылымдын башында Галлияны чаап алып, Испаниянын бир бөлүгүн ээлешет. 
 429—439-ж. Түн. Африканы каратын, өзүнчө мамлекет курушат; ал жердей Жер Ортолук деңиздин жээктери менен аралдарына жапырып кирип турушат. 
 455-ж. Римди басып кирип, ойрон салышкан. 534-ж. Вандалдар мамлекетин Византия каратып алган; 
 Вандалдар болсо жергиликтүү элдерге аралашып кеткен. 
 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Тарых

Категория:Байыркы германдар
Варвар акыйкаты

Варвар акыйкаты (лат. leges barbarorum — варварлар закону) — Батыш Рим империясынын аймагына өз королдугун орноткон герман урууларындагы адат укуктарынын кагазга түшүрүлгөнү. 
 
 Варвар акыйкатына Вестгот, Вургунд, Салика, Рипуар, Алеман, Бавар, Саксон, Фриз, Тюринг, Франк- Хаман акыйкаттары, Лангобард жана Англ-саксон закондору кирет. Баш­ка герман уруулары менен белок элдердин (скандинав, Исландия, орус) кадимки укуктарына окшош жерлери бар. 
 Варвар акыйкаты уруулук коомдон феод, коомго өтүү продессин айкын көрсөткөнү менен айырмаланат. 
 Варвар акыйкатына Рим укук закондорунун таасири тийген.
 
 Варвар акыйкаты 5—9-кылымда пайда болуп, королдордун жана герцогдордун демилгеси менен жазылган. Ал закондор көбүнчө кылмыш ишин жана сот продессин гана камтып, уруу мүчөлөрүнө гана колдонулган. 
 Варвар акыйкаты Батыш Европадагы алгачкы феод, мамлекеттердин коомдук түзүлүшүн изилдөөдө чоң мааниге ээ. Феод, түзүлүштүн бекемделишине жараша Варвар акыйкаты маанисин жоготуп, 11-кылымдын башынан көп колдонулбай калган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Тарых
Вариациялык катар

Вариациялык катар - өсүү тартибинде жайгашкан сандардын удаалаштыгы. 

Мис., 1,—3, 8, 2 санынын Вариациялык катары төмөнкүчө жазылат:—3,1, 2, 8. Вариациялык катардын 2 четки мүчөсүнүн арасындагы аралык — вариациянын интер­валы, ал эми бул интервалдын узундугу анын кеңдиги деп аталат. Ма­том. статистикада Варициялык катар. параметрдик эмес маселелерди чыгаруупун теориясынын негизин түзөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Математика
Вартан

Вартан - жузум сорту. 
Аны 1947-ж. Кыргызстан дыйканчылык илимий изилдөө инстититунда селекционер Е. И. Сосина нимранг сортун венгр мускаты менен чаңдаштырып чыгарган. 

Шиңгили чоң, сүйрү, салм. 378 г га чейин. Мөмөсү ири, тоголок, кызгылт. Кеч бышат. Ар гектардан 260 ц ге чейин жуүзүм жыйналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Ботаника‎
Варфоломей түнү

thumb|Варфоломей түнү
Варфоломей түнү — 1572-ж. 24-август түнү Парижде гугенотторго католиктердин кыргын салышы. 

Кийин ал кыргын өлкөнүн башка провинцияларына да жайылган. Аны эне-королева Екатерина Медичи менен ка­толиктердин башчылары уюштурган. 
Булар гугеноттордун күч алып кетишинен чочулап, болочок король Генрих IV үйлөнүү тоюн өткөрүп жаткан түнү (ыйык Варфоломей майрамына тушташ) 3000 ден ашуун гугенотту өлтүрүшкөн. 
25-августтан 3- октябрга чейин Франциянын башка шаарларында да гугеноттор көп кырылган. Ошондон улам «Варфоломей түнү» деген термин кийин уюшкан түрдө кыргын салуу деген маанини берип калган.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Тарых
Категория:1572-жыл‎
Категория:Франция
Ватутин, Николай Федорович

Ватутин, Николай Федорович [3(16). 12. 1901—15. 4. 1944] — армиянын
генералы (1943-ж. февр.), Сов. Союз. Баатыры (6.5.1965).

 1921-жылдан КПСС мүчөсү. Курск губ-ндагы Чепухино айылында дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 
 Граждандыкк согушка катышкан. Полтава жөө аскерлер мектебин (1922) жанa Киевдеги жог. аскердик бирикме окуу жайын (1924), Фрунзе атн. аскер академиясын (1929) жанa анын оперативдүү факультететин (1934), Генштаб академиясын (1937) бүткөн. 
 Улуу Ата Мек. согушка чейин Киев аскер округунун штабынын, Генштабдын оперативдүү башкармасынын начальниги. 
 Согуш мезгилинде (1941—42) Тун.- Батыш фронтунун штабынын на­чальниги, Брянск фронтунда Ставканын өкүлү (1942-ж. май—июль). Воронеж (1942-ж. июль—окт., 1943-ж. март—окт.), Түш.-Батыш (1942-ж. окт.—1943-ж. март), 1-Украина фронтторунун (1943-ж. окт.— 1944-ж. март) командачысы. 
 Оор жарадар болуп, каза тапкан. Сөөгү Киевге коюлуп, эстелик орнотулган. Ленин ордени, Кызыл Туу, 1-дараж. Суворов, 1-дараж. Кутузов ордендери жанa Чехословакиянын ордени менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Ватченко, Алексей Федосеевич

Ватченко, Алексей Федосеевич (25. 2. 1914-ж. т., Елисавето-Каменка айылы - 22 ноябрь 1984, Киев) — сов. мамлекеттик жанa парт, ишмер, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1973). 

 1940-жылдан КПСС мүчөсү. Дыйкан­дын үй-бүлөсүнөн. 
 Днепропетровск мамлекеттик университинин физмат факультетин (1938) бүтургөн. 
 1938-жылдан педагогикалык иште. Улуу Ата Мек. согуштун (1941—45) катышуучусу. 
 1945—48-ж. Днепропетровск гороносунда бөлүм башчынын орун басары, бөлүм башчы. 
 1948-жылдан парт, иште. Партиянын Жовтнево (Днепро­петровск ш.), Никопольск (Днепро­петровск) областынын райкомдорунда экинчи, биринчи секретарь, Днепро­петровск обкомунда парт, органдар бөлүмүнүн башчысы. 
 1954—55-ж. Днепропетровск обкомунда секретарь, 1955—59-ж. экинчи секретарь, Хмельницк (1959—63), Днепропетровск (айыл чарба обкому, 1963—64), Черкасск (1964—65), Днепропетровск (1965—76) обкомдорунда биринчи секретарь. 
 1976-жылы июндан УССР Жог. Советинин Президиумунун предли. КПСС-тин 22-съездинде КПСС БК мүчөлүгүнө кандидат, 23—25-съезддерде КПСС БКга мүчө. 
 1966-ж. марттап УКП Президиум, 1966-ж. июлдан Саясий бюро мүчөсү. СССР Жог. Советинин (6—9-шайл.), УССР Жог. Советинин (5, 7—9-шайл.) депутаты. 
 Беш Ленин ордени, Октябрь Революциясы, эки Кызыл Туу, Александр Невский ордендери жанa медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Партиялык ишмер
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Вахтангов театры

thumb
Вахтангов театры (Евгений Вах­тангов атындагы Эмгек Кызыл Туу ордендүү мамлекттик акаде­миялык театр) 1921-ж. Москвада уюштурулган. 

 Театрды К. С. Станиславскийдин шакирти Е. Б. Вахтангов негиздеген. 
 Театр адегенде Вахтанговдун студиясы деп аталган. 1926- жылдан бери Вахтангов атындагы театры Гоццннин «Каныша Турандот» (1922) пьесасынын коюлушу менен театр өзүнүн чыгармачылык жүзүн көрсөткон. 
 Андан кийин театрдын репертуарында революциялык жанa азыркы пьесалар башкы орунду ээлеп келди. 
 20—30-жылдары «Виринея» (Сейфуллина жанa Правдухин, реж. А. Д. Попов, 1925), «Ин­тервенция» (1923, Славин, реж. Р. Н. Симонов), «Мылтыкчан киши» (1937, Погодин, реж. Симонов, Лениндин ролунда—Б. В. Щукин), Улуу Ата Мек. согуш учурунда «Майдан» (Корнейчук, 1942), «Орус адамдары» (Симонов, 1942), 50—60-жылдары «Иркут окуясы» (Арбузов), «Фома Гордеев» (Горький), «Гамлет» (Шек­спир) деген спектаклдерди койгон. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Маданият
Вдовенко, Виктор Михайлович

Вдовенко, Виктор Михайлович (5 [18] январь 1907, Киев — 14 февралья 1978) — сов. радиохимик. СССР ИАнын корр. мүчөсү (1958). 

 1928-жылдан КПСС мүчөсү. 
 1930-ж. Киев технол. ин-тун бүткөн. 1935- жылдап ЛМУ да окутуучу. 1953-жылдан В. Г. Хлопин атн. Радий институтуна башчы, проф. (1958). 
 Вдовенко аралашпас эриткичтерде радиоактивдүү элементтердин таралышын, суусуз эриткич­терде радиоактивдүү элемент бирикмелеринин эригичтигин, радий кошулмаларын ж. б. изилдеген. 
 Эки Ленин ордени, башка 5 орден жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Химия
Вегетатив көбөйүү

thumb|Kalanchoe pinnata.
Вегетатив көбөйүү - дененин бөлүгүнөн жаңы организмдин пайда болушу; көбөйүүнүн бир түрү. 

Микроорганизмдер, жөнөкөй түзүлүштүү жаныбарлар жанa бүт дээрлик өсүмдүктөр вегетативдик жол менн көбөйөт. 

Вегетатив көбөйүүгө жаныбарлардын мис., губкалардын, ичеги көңдөйлүүлөрдүн бүчүрлөө аркылуу, эң жөнөкөплөрдүн бөлүпүү жолу менен көбөйүүлөрү кирет. 
Бир клеткалуу өсүмдүктөрдүн Вегетатив көбөйүүсүңө: көбүнчө бөлүнүу, кээде бүчүрлөө, көп клеткалуу жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн денелеринин регенерацияга жөндөмдүү бөлүктөргө ажыроо аркылуу, татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн муруттар, тамыр-сабак, түймөк, пияз-түп ж. б. вегетатив органдары же алардын бөлүктөрү аркылуу көбөйүүлөрү кирет. 

Практикада калемчелер (сабактын, жалбырактын, тамырдын бөлүктөрү) аркы­луу көбөйтүү кеңири таралган. Вегетатив көбөйүүнүн негизинде регенерация кубулушу, б. а. вегетативдик дененин бөлүктөрүнөн бүтүн организмдин калыбына келүү жөндөмдүүлүгү жатат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Биология
Вегетатив органдары

Вегетатив органдары (өсүмдүктөрдө) — организмдин жекече тиричилигин камсыз кылуучу дене бөлүктөрү. 

 Жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктүн денеси (таллому) органдарга бөлүнбөйт. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн Вегетатив органдары - сабак, жалбырак, тамыр. 
 
 Жалбыракта фотосин­тез, газ алмашуу жанa транспирация процесстери жүрөт; тамыр өсүмдүктү өскөн жерине бекитет жанa андан сууну, минералдык туз дарды алат; сабак жалбырак менен тамырды байланыштырат жанa денеге тирек болот. 
 Вегетатив органдарынын тышкы жанa ички түзүлүшү алардын аталган функцияларын аткарууга ылайыктангап. 
 Алар вегетатив көбөйуу кызматын да аткарат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Ботаника‎