Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Төөлөс көлү

Төөлөс көлү, Телец, Алтын-Көл РФтин Алтай крайында, Батыш Сибирдин түштүгүндө.
 
Алтай жана Батыш Саян кырка тоолору кептешкен жерде, деңиз деңг. 436 м бийиктикте жайгашкан. Аянты 223 км2. Уз. “77,7 км, орточо жазылыгы 2-3 км. Орточо тереңдиги 174 м, эң терең жери 325 м. Көл жаткан чуңкурдук тектон. кыймылдан пайда болуп, суу астындагы кырка тоо менен экиге бөлүнгөн; түштүгү меридиан, түндүгү кеңдик багытында жатат. Жээги тик, аскалуу. Таманы тегизилдөө Көлгө 70тен ашык суу (ириси - Чулышман) куюп, Бия д. агып чыгат. Суусу тузсуз, өтө тунук (14 м тереңдикке чейин). Жайында суунун үстүнкү бетинин температурасы 17-18°С, кышында 2,3°С. Ноябрь январда түндүгү, кээ бир жылдары түштүгү тоңот. Суусунда балыктын 14 түрү байырлайт. 

Төөлөс көлүнүн он жээги Алтай мамлекеттик жаратылыш коругунун аймагына кирет. Балык кармалат. Табияты кооз. Экотуризм өнүккөн. Жээгинде Артыбаш, Иогач ж. б. кыштактары орун алган. Аты жээгинде жашаган түрк уруусу дөөлөстүн атынан аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көлдөр арип боюнча
Төө куштар

thumb|Африка төөкуштары (Struthio camelus).
Төө куштар (лат. Struthioniformes) - жалпак төштүү куштар түркүмү. Миоцен доорунан белгилүү.
 
Алардын алдыңкы манжалары начар өөрчүгөн, башы, мойну жыланач, куйрук май бези жок. Сөөк көңдөйлөрү аз. Төө куштар азыркы куштардын эн ириси. Салм. 136 кгта, бийиктиги 2,44 мге жетет. Уча алышпайт, тез (50 км/с) жүгүрөт. Эркектери кара, ургаачылары көгуш боз. Түркүмдүн бир гана түрү белгилүү. Төө куштар Түндүк Африкада, Түштүк Европада, Кичи жана Түш-Чыгыш Азияда, Арабия жана Сириянын чөлдөрүндө, ачык талааларда жашап, ар кандай өсүмдүктөрдү, кээде майда жандыктарды жейт. Өлчөмү 12-15 см болгон 6-8 жумуртка тууп, эркек - ургаачысы кезектешип басып чыгарат. Төө куштар колго тез, жакшы көнөт, атайын фермаларда, КМШ өлкөлөрүнүн Аскания-Нова коругунда багылат. Кыргызстанда да багыла баштады.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Канаттуулар‎
Төө

thumb|Эки өркөчтүү төө (Camelus bactrianus).
thumb|upright|C. dromedarius.
Төө (L. 1758) - ача туяктуулар түркүмүнүн төө сымалдар тукумундагы ача туяктуу жаныбар.
 
Эки түргө бөлүнөт; сыңар өркөч Төө - дромедар (C. dromedarius) жана айры өркөч Төө - бактриан (C. bactrianus). Сыңар өркөч Төөнүн өңү боз, бийиктиги 183 смге жетет. Айры өркөч Төө сыңар өркөчтүүсүнөн жапызыраак, өңү кара күрөң, бийиктиги 178 см, дене уз. 158 см. Чоң Т-лөрдүн салмагы 500-800 кг. Төө - катаал климаттык шартка, кургачылыкка көнүккөн жаныбар. Төөнүн үстүнкү жаагында эки катар азуу тиши бар, карыны катуу катмарлардан турат. Ошого байланыштуу Төө катуу, кургак жана тикендүү өсүмдүктөрдү жеп, туздуу сууну да иче берет. Туяктары анча чоң эмес, таманы жазы жана жумшак. Өркөчүндө 150 кгга чейин май жыйналат. Сынар өркөчтүү Төөдөн 2-4 кг, айры өркөчтүүсүнөн 5-10 кг чууда (жүн) алынат. Эки жылда бирден бото тууйт. Төө унаа катары минидет, андан сүт, эт, чууда алынат. Сүтүнүн майлуулугу 4,5%, бир жылда 2000 кгга чейин сүт саалат, сүтүнөн кымыз, быштак жасалат. Сойгондо 50% ке чейин таза эт чыгат. Айры өркөчтүү Төөлөрдүн жапайысы Азияда (Синьцзянь чөлүндө, Монголияда), Африкада кездешет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Төмөнкү тунгуска

thumb|Төмөнкү Тунгуска дарыясы
Төмөнкү тунгуска - РФтин Иркутск областындагы жана Краснояр крайындагы дарыя.
 
Енисейдин оң куймасы. Узундугу 2989 км, алабынын аянты 473 миң км2. Орто Сибирь бөксө тоосу аркылуу агат. Жогорку агымында өрөөндөрү жазы. Босоголуу, таштуу, тайыз жерлери көп. 

Негизги куймалары: Кочечум, Виви, Тутончана (оң), Непа, Таймура (сол). Орточо чыгымы 3420 м3/сек. Кар суусунан куралат. Май-июль айларында кирет. Жайында жана күзүндө жаан суусунан, жазында үйөрдөн улам деңгээли 3540 мте көтөрүлүп ташкындайт. Сал агызылат. Жогорку жана төмөнкү агымында кеме жүрөт. 

Калктуу пунктары: Тутончаны, Тура, Ногинск, чатында Туруханск.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:РФ дарыялары
Төмөнкү нарын капчыгайы

Төмөнкү нарын капчыгайы Нарын д-сын бойлото Кетмен-Төбө өрөөнүнөн Таш-Көмүр шна чейин созулуп жатат. Уз. 80 кмдей.
 
Капчыгай девон-карбондун жана юранын акиташ, кумдук, конгломерат, чопо жана метаморфизмделген сланец тектеринен турат. Дарыя Кочкор-Дөбө, Исфан-Жайлоо, Чокет, Чак (сол жээк) жана Ат-Ойнок, Суук, Жалгыз-Кыр (оң жээк) тоолорун кесип өтөт. Дарыя жээгинин айрым бөлүгүндө байыркы төртүнчүлүк мезгилдин тектеринин калдыктары бар. Капчыгайдын таманынын орточо бийиктиги деңиз деңг. 670 м. Сол жээгиндеги тоолордун орточо бийиктиги 2060 м, оң жээгиндегиники 1970 м (суунун нугунан 1300-1400 м бийик жайгашкан). Капчыгайдын кууш келген бөлүгү Токтогул ГЭСинин тосмосунан батышты көздөй 20 кмге созулат. Тосмодон чыгышты көздөй капчыгай 600-800 м кеңейет. Капчыгайдын капталдары тик жана аскалуу келип, майда терен өрөөндөр менен тилмеленген; сел жүрөт. Түштүк капталы шагылдуу келип, каксоо, жарым чөл ландшафты басымдуу. Түндүк капталында бадал, арча кездешет. Нуктун оң жана сол жээктери менен Бишкек - Ош автомобиль жолу өтөт. Капчыгайдын төмөнкү бөлүгүндө Күрп-Сай, Шамалды-Сай, Таш-Көмүр ГЭСтери курулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Төмөнкү Дунай түздүгү

Төмөнкү Дунай түздүгү — Румын түзд ү г ү түндүгүнөн Түштүк Карпат жана түштүгүнөн Болгар платосу менен чектешет.
 
Румыния, Болгария, Молдавия жана Украинанын аймагында. Дунайды бойлой, Темир Дарбазадан Kapa деңизге чейин 560 кмте созулат. Туурасы 40-120 км. Батыштан чыгышка карай эңкейиштейт. Бийикт. 150-200 мге чейин. Тектон. ийилүүдө жайгашкан. Лёсс, аллювий тектеринен турат. Жеринин бети адырлуу, Дунайдын куймаларынын (Жиу, Олт, Ардеш ж. б.) дарыя өрөөндөрү менен тилмеленген. Климаты мелүүн, континенттик. Январдын орточо темп-сы -1... -3°С, июлдуку 2223°С. Жылдык жаан-чачыны 400-600 мм. Дунайдын жайылмаларында токой, көл, саз кездешет. Аймагынын көп бөлүгү (дан эгиндери, кант кызылчасы, бакча, жүзүмчүлүк) айдалган. Түздүктө Румыниянын борбору Вухарест ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Төл сөз

Төл сөз — жазылган тексттин же сүйлөнгөн сөздүн автору текстке же сөзгө цитата кийиргенде, ал цитата кимге, кайсы документке тиешелүү экенин, качан жазылганын ж. б. жактарын билдирген (жазган) көмөкчү сөз.
 
Мис., «Ырыс алды - ынтымак» - дейт эл макалы. Бул сүйлөмдүн тырмакчага алынбаган бөлүгү Төл сөз болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Төлөк базальт кени

Төлөк базальт кени — Нарын областынун Кочкор районунда, Төлөк кыштагынан 6 км, Төлөк суусунун оң жээгинде, деңиз деңг. 2700-2900 м бийиктикте.
 
1992-ж. табылган. Палеогендин көктурпак свитасынын тектеринин арасында базальттын үстүнкү кабаты жатат. Базальттан минералдык кебезди алууга болот. Болжол ресурсу 2,6 млн м3 түзөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Төлөгөнова Бүбүгүл Ахмет кызы

Төлөгөнова Бүбүгүл Ахмет кызы (16-декабрь 1929-ж. т., Казакстан, Семей ш.) — казак совет ырчысы (лирика-колоратуралык сопрано), СССР эл артисти (1967), профессор (1982). Социалисттик Эмгектин Баатыры (1991), 1954-ж. Алматы консерваториясын бүткөн.
 
1954-56 жана 1956-71-ж. Казак опера жана балет театрында, 1956-72-ж. Казак филармониясында ырчы, 1980-жылдан Курмангазы атындагы Казак улуттук консерваториясында иштейт. Төлөгөнова - өзгөчө мукам үндүү ырчы. Лирикалык ырларды чебер аткарган. Негизги партиялары: Виолетта, Жильда (Ж. Верди, «Травиата», «Риголетто»), Розина (Ж. Россини, «Севильялык чач тарач»), Кыз Жибек (Е. Брусиловский, «Кыз Жибек»), Енлик (А. Жубанов, «Енлик-Кебек»), Норина (Г. Доницетти, «Дон Паскуале»), Гүлбарчын(Е. Рахмадиев, «Алпамыш») ж. б. Чет өлкөлөрдө гастролдо болгон. Казак ССРинин Куляш Байсеитова атындагы мамлекеттик (1966) жана СССР мамлекеттик сыйлыктарынын (1970) лауреаты. Казак ССР Жогорку Советине (7-9-шайланышына) депутат. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Отан (Казакстан) ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Төбө-Коргон

Төбө-Коргон — Ош областынун Араван районундагы кыштак. Төбө-Коргон айыл аймагына караштуу.
 
Деңиз деңг. 570 м бийиктикте. Райондун борбору Араван кыштагынан 12 км түндүк-батыш тарапта. Ленин т. ж. бекетинен (Өзбекстан) 18 км. Кыштак 20-кылымдын башында негизделген. Калкы 7560 (2012); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенип, кой багат. Үч орто мектеп, китепкана, бала бакча, клуб, мечит, ФАП, дарыкана ж. б. бар. Турмуш-тиричилик кызматы, чакан менчик цехтер, соода жайлары, базарча иштейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Тоют

Тоют — мал азыктандырылуучу өсүмдүк жана жаныбар тектүү продукт, ошондой эле минерал заттар.

Тоют малды керектүү азык-заттар менен камсыз кылып, организминин иштешине, өсүшүнө жана продукция беришине шарт түзөт. Тоют малга сиңимдүү, жегиликтүү, организмге терс таасир тийгизбегендей, физилдөө-химиялык сапаты боюнча малдын анат.-физиол. өзгөчөлүгүнө жараша болуш керек. Тоют тегине (эмнеден даярдалгандыгына) жана негизги касиеттерине жараша топторго бөлүнөт. Эң кеңири пайдаланылуучу Тоюттарга өсүмдүк Тоюту (көк Тоют кесек Тоют, силос, сенаж, тамыры тоют өсумдүктөр, жем) жана техникалык өндүрүш калдыктары кирет. Көк Тоют кепшөөчү малдын жай мезгилиндеги тоют рационунун негизин түзөг. Кесек Тоют чөп, саман, тыпын жана жүгөрү сотосунун сөңгөгүнөн даярдалат. Анда кепшөөчү малдын тоют синиришине керектүү клетчатка көп болот. Сапаттуу даярдалган чөп кыш мезгилинде мал үчүн негизги Тоют болуп эсептелет. Сенаж солутулган чөптөн ачытылып (консерваланып) даярдалат. Кепшөөчү малдын рационунда чөп менен силосту алмаштырат. Чөпуну - чанактуу жана чанактуу дан өсүмдүктөрү кургатылып, майдаланып даярдалган Т. Мал рационунда белоктуу-витаминдүү кошулма катары пайдаланылат. Силос – чыктуу Тоют Кышкысын малдын бардык түрү тоюттандырылып, жайкысын кошумча Тоют катары берилет. Тамыры азык өсүмдүктөр (кызылча, сабиз, чамгыр, картошка ж. б., ошондой эле ашкабак, тоют дарбызы ж. б.) чыктуу Тоютка кирет. Аларды малдын бардык түрү жакшы жейт. Бул Тоюттун кургак затында сиңимдүү углеводдор, С витамини жана каротин көп болот. Ж е м г е сулу, арпа, жүгөрү, буурчак ж. б. кирет. Жем углеводдорго жана протеинге бай келет. Күнжара, меласса ж. б. Тоют түрлөрү - техникалык өндүрүш продуктуларынын калдыгы. Тоюттун бул түрлөрүнүн Тоюттук касиети сырьёнун сапатына, сортуна жана өндүрүш технологиясына жараша болот. Малдан алынган Тоют - ынак жана көк сүт, балык уну, эт-сөөк уну, кан уну ж. б. Мындай Тоюттар протеинге, минерал заттарга жана витаминдерге бай. Малдын бардык түрүнүн төлу, үй куштары, куну айбанаттар тоюттаныдырылат. Минералдуу тоюттардан кайнатма туз, бор, аки таш, сөөк уну ж. б. көп пайдаланылат. Аралаш тоют ар түрдүү Тоют аралашмасынан даярдалат. Тоюттун курамы жана синимдүүлүгү көп факторлорго, алардын ичинен өсүмдүктүн өсүү шартына (аба ырайы, топурак, жер семирткич, агротехникасы), өсүмдүк сортуна, өсүмдүктү жыйноо учурундагы өсүү фазасына, жыйноо ыкмасына, сактоо шартына жараша болот. Тоюттун сапаты сырткы белгилери (түсү, жыты ж. б.) боюнча да аныкталат. Тоюттун курамына, сиңимдүүлүгүнө, сырткы көрүнүшүнө Мамлекеттик стандарт боюнча талап коюлат. Бүртүктөлгөн, брикет, кургатылган Тоют, силос көпкө сакталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Тосор базальт кени

Тосор базальт кени Ысык-Көл областынун Жети-Өгүз районундагы Тамга кыштагынан 6 км түштүкбатыш тарапта, деңиз деңг. 2000 м бийиктикте жатат.
 
Пайдалуу катмар палеоген мезгилинде пайда болгон тоо тектердин арасында жатат. Анын калыңдыгы 2,5-3 м, уз. 2 км. Базальттан минералдык таш була (жылуулук өткөзбөс), курулуш таштарын, таш калыптарын жасоого болот. Болжолдуу запасы - 300 м3.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Тору-Айгыр шаар калдыгы

Тору-Айгыр шаар калдыгы — орто кылымга таандык эстелик.
 
Ысык-Көлдүн түндүк жээгиндеги Тору-Айгыр кыштагында жайгашкан. Аянты 60 гага жетип, дубал менен курчалып бекемделген. Шаардагы турак жай жана өндүрүш курулуштары азыркы мезгилде дөбөлөргө айланган. Түндүк тарабынан кыш бышыруучу з-ддун калдыгы табылган. Андан имараттын астына төшөлүүчү жана дубалга капталуучу кооз плиталар да чыгарылган. Бул эстелик 10-12-кылымда Ысык-Көл ойдуңунда соода менен кол өнөрчүлүктүн өнүккөнүн далилдейт.

 Дагы кара 
 Тору-Айгыр, Ысык-Көл району

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Тору-Айгыр ашуусу

Тору-Айгыр ашуусу — Күнгөй Ала-Тоонун батышында. Түндүк жана Түштүк Тору-Айгыр сууларынын башынан орун алган.
 
Ысык-Көл районун аймагында. Бийикт. 3250 м. Анын айланасындагы Көл-Төр чокусу 3812 м, Кызыл-Булак чокусу 3830 ж бийиктикте жатат. Ысык-Көл жана Чоң Кемин ойдуңдарынын таманынан салыштырмалуу бийиктиги 1600 м. Түндүк тарабынын ландшафты кооз. Жыш өскөн карагай токоюнун арасында, 2430 м бийиктикте Көл-Төр көлү жайгашкан. Туристтердин жолу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Торрес кысыгы

Торрес кысыгы — Жаңы Гвинея менен Кейп-Йорк (Австралия) жарым аралынын аралыгындагы кысык.
 
Инди (Арафура деңизи) жана Тынч (Шуру деңизи) океандарын кошуп турат. Уз. 74 км, туурасы 150-240 км, кеме өтүүчү жериндеги тереңдиги 7,4 м. Кеме жүрүүгө тоскоол болуучу аралдары, аскалары, рифтери көп. Күчтүү ташкын агымдары болуп турат. Аралдарында меланезиялыктар жашайт. 1605-ж. испаниялык саякатчы Луис Ваэс де Торрес ачкан.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кысыктар арип боюнча
Тор кездеме

thumb|Тор кездеме.
Тор кездеме, трикотаж (фр. tricotage, tricoter - согуу) - бир же көп жиптен илмектеп жана аларды өз ара илиништирүү жолу менен алынган текстиль буюму же кездеме. Структурасы боюнча Тор кездеме туурасынан (кулирдүү) жана узунунан (эриштүү) согулган, бир жана кош эндүү (өтө тыгыз жана оор), жылмакай жана саймалуу болуп бөлүнөт. Тор кездеме кийим, тор, техникалык жана мед. буюм ж. б. даярдоодо пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Коом
Торит

Торит - циркондор тобундагы минерал, торийдин силикаты, ThSi04. Өтө сейрек, бирок курамында Th бар минералдардын ичинен табиятта салыштырмалуу көбүрөөк кездешет.
 
Кошундулары: Al, Fe, Pb, Са, Р, Ti, TR, Mg, Н20 ж. б. Тетрагон системасында кристаллданат. Өңү кара, күрөң, сары, кызгылт сары. Тунук эмес, чайырдай же майланышкансып жылтырайт. Катуулугу 4,5-5, тыгыздыгы 5,35 г/см3, морточо Радиоактивдүүлүгү өтө жогору. НС1до эрийт. Кычкылдуу жана жегичтүү интрузия тектеринин кристаллдашуусунун акыркы стадиясында пайда болот. Көпчүлүгү пегматиттерде жана чачынды ореолунда таралган. Гранитоиддердин акцессор (кошунду) минералы катары да кезигет. Ториттин өзүнчө кени жокко эсе, көбүнчө кен чачындысынан циркон, касситерит менен бирге алынат. Торийдин кенташы. Кыргызстанда Айдаркен сымап Keminde (Көпүрөөлүү-Сай, Кожа-Ашкан) кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Торий кенташтары

Торий кенташтары — курамында торий кенташы бар минералдар чогундусу.
 
Экон. жактан казып, бөлүп алууга арзырлык Торий кенташтарынын өзүнчө кени белгисизилдөө Торий кенташтарынын башкы булагы - жээкдениз чөкмөлөрүнөн турган монациттүү кен чачындысы. Көбүнчө Nb, Ta, Zr, U кенташтары менен кошо казылып алынат жана комплекстүү полиметалл кендеринен турат. Кенташта торийдин өлчөмү проценттин жүздүн бир үлүшүнөн ондон бир үлүшүнө чейин болот. Негизги минералдары: монацит (ThO2-3,5-10%), торит (Th0270% ке чейин), торианит [(Th, U)02 - 45-93%]. Торий кенташтарынын минералдарын силикаттар, титан-тантал-ниобаттардын жөнөкөй жана татаал кычкылдары, фосфаттар, карбонаттар пайда кылат. Бул минералдардын курамында торий изоморфтук кошунду түрүндө кезигет. Арасында торий минералдары бар кендер генезис түрүнө карата эндоген жана экзоген кендерине бөлүнөт. Эндоген процессинин магма, пегматит, карбонатит, альбитит, грейзен, скарн, гидротерм кендери белгилүү. Экзоген кендери үбөлөнүү процессинен пайда болуп, аллювий, делювий, пролювий чөкмө тектеринин арасында чачынды кен (россыпь) түрүндө кезигет. Торий кенташтары Индияда (Керала, Мадрас, Андхра-Прадеш, Орисса), Бразилияда (Минас-Жераис, Баия, Эспирпту-Санту, Рио-де-Жанейро) ж. б. жерлерде кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Тори жылкысы

Тори жылкысы - оор жүкчүл жылкы породасы. 19-кылымдын аягында Эстонияда «Тори» жылкы з-дунда чыгарылган.
 
Жергиликтүү жылкыларды араб,. орлов, остфриз, тракен ж. б. породадагы жалкылар менен аргындаштыруудан алынган. Бул породанын биротоло калыптанышына бул аргындарды норфолк-родстер (1894-жылдан) жана постье-бретон (1937-жылдан) айгырлары менен аргындаштыруу негизги роль ойногон. 1950-ж. порода катары бекитилген. Тори жылкысынын башы чоң, моюну узун, жону түз, буту кыска, өңү көбүнчө жээрде, күрөң. Айгырынын ыйык жалынан бийиктиги 150 см, дене уз. 159,5 см, көкүрөк курчамы 192 см, бутунун жоондугу 21,5 см, айгырынын тирүүлөй салмагы 580-700 кг, бээсиники 500-650 кг. Тори жылкысы Россия, Украина, Казакстан жана Кыргызстанда унаа катары, ошондой эле эт-сүт багытындагы жылкыларды жакшыртуу үчүн пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Торгой платосу

Торгой платосу — Казакстандын түндүк-батышындагы плато сымал көтөрүңкү түздүк.
 
Батышынан Түштүк Урал жана Мугалжар, чыгышынан Сары-Арка менен чектешет. Уз. 600 кмдей, туурасы 300 км, бийиктиги 310 мге чейин. Узатасынан катарлаш Торгой коосу созулуп жатат. Торгой платосу - эпигерциндик платформалык түзүлүш. Туран шгатасынын түндүк учуна жана Торгой ийилүүсүнө дал келет. Деңиз, континент чополорунан жана кумдуктан түзүлгөн. Магнетит (Соколов, Сарбай, Качар кендери), күрөн темир (Аят, Лисаков), боксит (Аркалык), көмүр (Убаган бассейни) кендери бар. Торгой платосунун түндүк бөлүгү дөңсөөлүү келип, анча тилмеленген эмес, түштүгү дөңсөөлөрдөн турат. Туздуу көлдөрү көп. Түндүк бөлүгүндө эгин (буудай, таруу, арпа) айдалат, түштүгү жайыт катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Торгойлор

Торгойлор (Alaudidae) - куштардын таранчылар түркүмүнүн тукуму.
 
Уз. 12-25 см, жону күрөң же боз, боору агыш же ак. Көкүрөгүндө кара күрөң тактары бар. Африка, Европа, Азияда таралган. 75ке жакын (Америка менен Австралияда бирден) түрү бар. КМШ өлкөлүндө 14, анын 8и Кыргызстанда кездешет. Торгойлордун кеңири таралгандары - талаа Торгойлор, молдо же үкү баш Торгойлор, кара каш же мүйүздүү Торгойлор, кичине Торгойлор ж. б. Алар ачык талаа, чөл, тоо жана ойдуңдардагы жайыттарда ж.б. жерлерде жашайт. Айрым түрлөрү гана бадалдуу жерлерди, токой арасындагы ачык аянттарды мекендейт. Көбү безеленип уккулуктуу сайрайт. Уясын кылдаттык менен жерге салып, көбүнчө 5 чаар жумуртка туйт, ургаачысы эки жума чамасында басат. Алар ар кандай өсүмдүк уругун жана курт-кумурска жешет. Күзүндө, кышында топтошуп жүрөт. Көпчүлүк түрү, айрыкча түндүк жактагылары кышкысын түштүккө келип, тоолуу жердегилери төмөндөп ойдуң, түздүктөргө түшөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топуракты шор басуу

Топуракты шор басуу — сууда эрүүчү туздардын топуракта топтолушу.
 
Көбүнчө чөлдүү жана жарым чөлдүү туюк ойдуң жана түздүктөрдүн топурагы шорлонот. Тоодон же бийик жантайыңкы жерден агып түшкөн суу көптөгөн туздарды жууп, көл, океандарга агып чыкпаса, ал бууланат да, курамындагы туздар топурак нымында топтолуп, чөгөт; топурак пайда болуучу түпкү тектердин туздуулугунан, биогендик же башка факторлордон да болот. Сугат жерлеринде топурактын суу режиминин бузулушунан да, ошондой эле туюк түздүктөрдү сугарганда жер астындагы суунун деңгээли көтөрүлүп, топуракты шор басышы мүмкүн. Топуракты шор басуудан сактоо үчүн туура сугаруу, топуракты шордон арылтып жууп жана суунун агып кетишин камсыз кылуу керек. Шордон арылуу үчүн гидромелиорациялык иштер (топурактын нымдуулугун жогорулатуу, дренаж аркылуу кыртыш тереңдигине түшүрүү) жүргүзүлөт. Шордон арылтылуучу талаа алдын ала тегизделип, жалчалар менен тосулат. Топурактын шордуулугуна жараша ар гектар аянтка минутасы 2-20 ж' суу талап кылынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Топурактын механикалык курамы

Топурактын механикалык курамы — топурактагы түрдүү өлчөмдөгү жана формадагы элементтердин (бөлүкчөлөрдүн) салыштырмалуу үлүшү.
 
Кургак топурактын салмагына карай процент менен көрсөтүлөт. Топурак бир нече смден (таш) ммкто (коллоиддер) чейинки түрдүү диаметрдеги бөлүктөрдөн (механикалык элементтерден) турат. Өлчөмү боюнчажакын механикалык элементтер айрым топторго же фракцияларга биригет. Мех. бөлүкчөлөрдүн минер., химиялык курамы алардын өлчөмүнө жараша өзгөрүлөт. Фракциялар канчалык майда болсо, аларда кремнезём (SiCb) ошончолук аз, ал эми чиринди, темир, алюминий, марганец, кальций, магний, калий, натрий, фосфордун түрдүү бирикмелери көбүрөөк болот. Топурактын суу, аба, жылуулук режимдери, физилдөө, физилдөө-механикалык ж. б. касиеттери Топурактын механикалык курамына байланыштуу. Айыл чарбада пайдаланууга физилдөө кум 20-30% жана физилдөө чопо 70-80% болгон орто чополуу топурак ыңгайлуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар