Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Толубай сынчы

Толубай сынчы — кыргыз уламыштарынын каарманы. Элдик уламыштар боюнча XIV - XV кылымда жашаган кыргыз сынчысы жана акылман-ойчулу. Толубай сынчы жаратылыштын жана коомдук турмуштун маселелерин таанып-билүүдө алысты көрө билген адам болгондугу айтылат. Ал Жаныбек хандын тушунда жашап, өз заманында жаныбарлардын касиетине, өзгөчө жылкылардын күлүктүгүн, тулпар чыга тургандыгын алдын ала баамдай алгандагы, көрөгөчтүгү, сынчылыгы менен даңазаланган мыкты саяпкер болгон. Толубай сынчы эл арасында чечендиги, акылмандыгы, ойчулдугу менен да таанымал болуп, ханга да тайманбай сөз кайрыган, элди ынтымакка чакырган инсан катары айтылат. Бир уламыш боюнча Толубай сынчынын сынчылыгын уккан Жаныбек хан аны чакырып, өз жылкысынан тулпар таап бер деп кыйнайт. Толубай сынчы хандын тулпар аттыкан аттарынан бирден айып таап, кырк жеринде жоору бар, мүдүрүлүп баса албаган бир чаар атты тулпар деп көрсөтөт. Хандын буга ачуусу келип, Толубай сынчынын эки көзүн ойдуруп салат. Сынчынын айтканы туура келип чаар ат чынында эле тулпар болуп чыгат. Элдик уламыштардын негизинде кыргыздын белгилүү акыны Алыкул Осмонов “Толубай сынчы” поэмасын жазган. 

Заман кандай кары, кандай керең,
Закымдап учкан сайын түбү терең...
Ошондой унутулган бир күндөрдө,-
Кыргыздан Толубай сынчы өткөн экен.
Алыкул Осмонов.

 Булактар 
 Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.
 А. Осмонов. Толубай сынчы 
Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Саясат

Саясат - социалдык топтор ортосундагы мамилелер менен байланышып, негизги максаты бийликти жеңип алып кармоо жана пайдалануучу ишмердик чөйрө.
Саясат деген бул улуттун же өлкөнүн "ооздуругун" кармоо деген мааниде келип чыгат.
Саясат сөзү латын тилинен алынып, шаар деген маанини билдирсе, дагы башка булактарда 'саясат' деген сөз араб тилинен келип чыккан жана “ат үйрөтүүчү” билдирет. Ошондой эле батыш тилдеринде саясат түшүнүгүнүн эквиваленти катары политика сөзү да колдонулат. (Кышлалы, 2011: 19).
Саясат, бүгүнкү мааниде, коомдогу ар түрдүү катмарга ортомчулук кылган жана баары үчүн пайдалуу болгон коомдук тартипти орнотуу аракеттерин билдирет. Коомдогу ар кандай ой-пикирлерге жана көз караштарга ээ адамдар ар дайым бири-бири менен карама-каршы келип калуусу ыктымал. Бул учурда, саясат карама-каршылыктуу топторго жалпы эрежелерди сунуштап, тынчтыкта жашоого жана макулдашууга багыттай алат.

Саясий пиар — бул, адистештирилген ишмердүүлүк субъекттеринин саясатын жайылтуу пайдалуу, маалыматты жана дезинформации калк арасында түзүү үчүн коомдо белгилүү бир пикирди жана чечимдерди кабыл алуу.

Категория:Саясат
Билим

Билим– философиялык көз карашта объективдүү чындыктын адамдын сезиминде чагылдырылышы. 

Педагогикада Билимди биз эки мааниде түшүнөбүз:
 
1) Билим – адам тарабынан кабыл алынуучу, сезилүүчү, түшүнүлүүчү жана анын оюнда сакталып калуучу информация (маалымат); 
2) Билим – улам жаңы информацияны кабылдап, аны өздөштүрүү үчүн адам тарабынан пайдаланылуучу каражат, курал. 

Демек Билим түшүнүгү педаогикалык процессте эки жактуу (информация жана каражат) мааниде кабыл алынат. Окутуу кандай гана формада уюштурулбасын, окуучунун жаңы материалды өздөштүрүшү үч этапта ишке ашырылат.
1-этапта окуучу үйрөнүлүүчү информацияны сезимдүү кабыл алып эсине сактайт.
2-этапта окуучу жаңы кабыл алынган Билимди көрсөтүлгөн үлгү боюнча же ал үлгүнүн башкача вариантында пайдалануунун ыкмаларын өздөштүрөт.
3-этапта окуучу өзүнүн мурунку этаптарда өздөштүргөн Билимин жаңы, өзүнө тааныш эмес ситуацияларда, чыгармачылыктуу пайдалана билүүгө даяр болот.

Ошентип, окуу материалын өздөштүрүү үч этаптан: материалды сезимдүү кабылдап эстеп калуу, аны көрсөтүлгөн үлгү боюнча жана тааныш эмес ар кандай жаңы кырдаалдарда пайдалануудан турат. Тиешелүү түрдө бул этаптарда материалды өздөштүрүүнүн үч деңгээли камсыз кылынат.
Окутуу процесси үчүн материалды өздөштүрүүнүн 1- жана 2- деңгээлдеринин камсыз болушу милдеттүү зарыл, бирок ал жетиштүү эмес. Окутуунун азыркы кездеги максаты – материалды өздөштүрүүнүн 3-деңгээлине жетишүүнү камсыз кылууда, б. а. окуучуларды алган Билимдерин чыгармачылык менен пайдаланууга даярдоодо турат.

Билим (англ. Knowledge-Знания). 
1. Берилиш жана маалымат терминдерине каршы коюлуп эксперт системдеринде колдонулат. Билим кандайдыр бир талкууланып жаткан нерсеге карата айтылыштар көптүгү катары аныкталат, алар дедуктивдик метод аркылуу жаңы айтылыш же пикир чыгарат же түзөт. 

Мисалы, эгер төмөнкү эки айтылыш болсо: 

а) «Кыргыз республикасы Борбор Азияда жайгашат»;
б) «Тажикстан менен чектешет» айтылыштарынын негизинде «Тажикстан Борбор Азияда жайгашат» деген жыйынтык чыгарууга мүмкүн. 

2. Практикалык иш аракеттер жана профессионалдык тажрыйба жыйынтыгында алынган предметтик чөйрөдөгү мыйзам ченемдүүлүгү негизинде кесип ээлерине бул чөйрөдөгү маселелерди коюуга жана чечүүгө мүмкүндүк берүүсү. 

 Кошумча маалымат 
 Билимди көрсөтүү 
 Билим алуу 
Билим инженери

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Категория:Педагогика
Категория:Билим берүү
Категория:Компьютер
Категория:Илим
Өкмөт

Өкмөт - мамлекеттик бийликтин жогорку аткаруу, тескөө органы. Ө-тү премьер-министр (канцлер, министрлер кеңешмесинин же кабинетинин төрагасы, кээ бир өлкөлөрдө мамлекет башчысы жетектейт. Ө. мүчөлөрү (министрлер, катчылар, мамлекеттик катчылар ж.б.) мамлекеттиик башкаруунун ар түрдүү борбордук ведомстволоруна жетекчилик кылат. Ө. бир партиялуу же коалициялык болушу мүмкүн. Федерациялуу мамлекттерде борбордук (федералдык) Ө. жана мамлекеттик федерациянын курамына кирген штаттардын, аймактардын өз Ө. болот. Ө-тү парламент курат же мамлекет башчысы (монарх, президент) дайындайт. Көпчүлүк мамлекеттерде укуктук жактан парламенттин алдында жоопкер.

Анын түзүлүш тартиби, курамы, компетенциясы конституциялар, конституциялык мыйзамдар менен аныкталат.

 Шилтемелер 
 Кыргыз Республикасынын Мыйзамы, 2007-жылдын 6-февралы N 12, Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн түзүмү жөнүндө 

Категория:Коом
Китепкана

thumb|300px| Британия музейнин атактуу окуу залы (1857 жылы ачылган)
Китепкана (грек. βιβλιοθήκη / bibliothēkē, βιβλίον / biblíon «китеп» жана θήκη / thēkē «сактоо жайы») — басмадан чыккан китеп, журнал, газеталарды топтоо, сорттоо, окурмандарга берүү, пропагандалоо боюнча иш алып баруучу, ошондой эле библиографиялык иштерди жүргүзүүчү мекеме. Милдетине, китеп фондуна жана иштөө методуна жараша китепканалар массалык, илим жана атайын деп бөлүнөт.

Массалык китепканалардын негизги милдеттери: адабияттарды талдоо жана окурмандардын кеңири чөйрөсүнө жеткирүү, илим китепканалар илим, эл чарбасы жана маданият тармагындагы адистерди тейлейт. Ошондой эле жогорку жана орто окуу жайлардын студенттер жана окутуучулар курамынын муктаждыктарын канааттандырат. Илим китепканага мамлекеттик, академиялык, университеттик жана илимдин түрдүү тармагы боюнча китепканалар кирет. Атайын китепканага техника, ишкана, илим изилдөө институттары менен жогорку окуу жайлардын китепканалары кирет. Китепканалардын негизги багыты – китеп фондун комплекттөө жана уюштуруу, китеп окуучуларды тейлөө.
Китепкана аралык абонемент (КАА) – калкты китеп менен тейлөө формасы. 

300px|thumb|left|Китепкана каталогу
Китепкана каталогу – китепканадагы басмадан чыккан китептердин тизмеси. Китепкана каталогу китепканалардын фондунда кандай китептер барын билүүгө, аларды талдап окуганга көмөк берет. Каталогдор системалык, сабактык, алиппелик, номерлүү деп бөлүнөт. Системалык каталогдо карточкалар илимдин тармактары боюнча бөлүнүп, анын ичи алиппе тартибинде жайгашат. Алиппелик каталогдо карточкалар автордун аты-жөнү боюнча алиппе тартибинде берилет. Номерлүү каталогдо карточкалар китепке берилген номерлер боюнча орун алат.

Дагы караңыз
Кыргызстандагы алгачкы китепкана

Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Category:Илим
Category:Билим берүү
Менеджмент

Менеджмент – базар мамилелеринин шартында ишкананы башкаруу формасынын, принциптеринин жана ыкмаларынын жыйындысы. Менеджменттин негизги максаты – өндүрүштүн натыйжалуулугун жогорулатып, пайданы көбөйтүү. Менеджменттик башкаруунун негизги концепциясы: өндүрүшкө стратегиялык пландоого ылайык мамиле жасоо, дайыма программалык багытта башкара билүү. Менеджменттин негизги милдеттери: 1) чечим кабыл алуу; 2) кабыл алынган чечимди ишке ашыруу. Мында айрыкча күтүлбөгөн жагдайда чыгармачылык менен кабыл алынган чечимдер кыйла маанилүү. Менеджменттин негизги иш-чаралары: 1) өндүрүштөгү башкы багытты жана максатты аныктоо; 2) сунушталган максатты ишке ашыруунун ыкмалары менен методдорун өндүрүшкө киргизүү; 3) жетекчилик тарабынан белгиленген чечимдерди кыйла аюусуз аткаруу; 4) кызматкерлерди даярдоо жана жагдайга ылайык мезгил-мезгили менен даярдыктан өткөрүп туруу; 5) ишке ашырылып жаткан чечимдерди дайыма контролго алуу; 6) башкаруунун ыкмаларын улам жаңылап өзгөртүү. Менеджмент – ишкердиктин өтө пайдалуу чөйрөсү. Менеджментти эң алгач Джонс Рокфеллер 1870ж өзүнүн «Стандарт Ойл» компаниясына кийирип, айыгышкан конкуренциялык күрөштө авторитардык башкаруудан баш тартып, маркетинг боюнча адистердин кеңеши менен финансылык кыйынчылыктан чыккан; башкаруу чечимдери Менеджменттин катышуусуз кабыл алынган эмес.
Эдвард Григ

thumb|Эдвард Григ.
Эдвард Григ (15.6.1843- 4.9.1907) – норвег композитору, пианист, дирижёр, коомдук ишмер. Норвег композиторлор мектебинин ири өкүлү. 1862–ж. Лейпциг консерваториясын бүтүргөн. Дания композитору Н.Гаденден таалим алган. 1866- жылдан Григ Кристианияда (Осло) жашап, филармония коомунун концертине дирижёрлук кылат. Ю.Свенсен менен бирдикте Музыкалык Академия жана Музыкалык коомду (азыр Филармониялык коом) уюштурат. Француз академиясынын мүчөсү (1889), Кембридж (1893), Оксфорд (1906) университеттеринин музыка боюнча жана Берлин академиясынын ардактуу доктору (1897). Григ өз өлкөсүнүн жалындуу патриоту, таланттуу ырчысы болгон. Ата Мекен темасына байланыштуу чыгармалар жаратып, норвег элинин музыкалык фольклорун түп тамырынан бери кайрадан иштеп, аны дүйнөлүк классикалык бийииктикке көтөрдү. Ал дүйнөгө таанымал болгон 2 сюитаны (Г.Ибсендин «Пер Гюнт» драмасына жазылган), фортепьяно жана оркестр үчүн концерттерди, скрипка менен виолончель үчүн сонаталарады, симфониялык бийлерди жараткан.

Категория:композиторлор
Категория:Норвегия
Категория:Туулгандар 1843-жылы
Категория:Өлгөндөр 1907-жылы
Мурат Калбай уулу

Мурат Калбай уулу (1870, Ноокат району, Кеңеш айылы- өлгөн жылы белгисиз) ― манасчы, түштүктөгү белгилүү манасчы Чоодандын (1835-1900) шакирти.
М-тан 1947ж. Манастын балалык чагы, Накылайга үйлөнүшү, Бакай, Каныкейге байланыштуу сюжеттер жана Семетейге тиешелүү чакан эпизоддор жазылып алынган.
Назаркул Эшенкул уулу Сейдиракманов

Назаркул Эшенкул уулу Сейдиракманов (1951, Талас району, Данбагар айылы) ― манасчы, Т.Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын манасчы-солисти.
Ар түрдү аймактык мектептердин ыкма-каражаттарын чыгармачылык электен өткөрүп, терең өздөштүрүүнүн натыйжасында синтездештирилген, өзүнчө речитативдүү обону бар ыкмага ээ болгон айтуучу катары белгилүү. «Манас» айтып калышын Н. да түш көрүү салты менен байланыштырат. «Манасты» бала кезинде эле айта баштаган. Өзүн көрбөгөнү, түздөн-түз анын таалимин албаганы менен улуу манасчы Саякбайды насаатчым деп эсептейт.
Н. «Манастын» үч бөлүмүн тең айтат. Анын варианты өзүнө таандык өзгөчөлүктөргө ээ болуу менен негизинен Саякбайдын вариантына жакын.
Найманбай Балык уулу

thumb|Балык уулу Найманбай
Найманбай Балык уулу (1844, Талас өрөөну - 1923,Чүй өрөөнү) - манасчы, айтыш өнөрүндө атагы чыккан төкмө акын.

Найманбай манасчылык кесипти атасынан, белгилүү манасчы Балык, Чүй өрөөнүндөгү Байтик манаптыкында жашап жүргөндө, үйрөнгөн. Найманбай бул аймакта өткөрүлгөн чоң аш-тойлордо жар чакырып, өз мезгилинде жашаган белгилүү акындар менен беттешип айтышкандыгы жөнүндө маалымат бар. 16 жаш курагында «Манас» айта баштаган.
«Манасты мактоо», «Манастын кээ бир кийимдери», «Манастын күмбөзү» деген үзүндүлөрдү Найманбайдын айткандарын эстеп айтып жүргөн Сулайман Ырыскулбековдон 1923-жылы Каюм Мифтаков жазып алган.
Найманбайдын бюсту Бишкекте Кыргыз филармониясыннын алдындагы "Манас" архитектура-скульптуралык ансамблден орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.

 Айрым шилтемелер 
Токтогул менен Найманбай
Тагай Бекмурат уулу

(1899, Чоң Алай өрөөнү, Чап айылы- 1973, ошол эле жер)- манасчы.
Жомокчулукту чоң атасы Айдар Токтор уулунан (1835-1925) үйрөнгөн. Эпосту анын өз атасы Бекмурат да айткан. Оор турмуштун айынан Т. революцияга чейин эпосту сейрек айткандыктан билгендеринин көбү эсинен чыгып калган. «Манастан»: Манастын балалык кези, Накылайга үйлөнүшү жана Талас баатырдын жылкысын тийип, аны менен согушуп жарадар болгону жөнүндөгү окуяларды 1947ж. Каюм Мифтаков жазып алган. Андан «Эр Кошой» деген эпикалык чыгарма да жазылган.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Категория: Инсандар
Токтогул Калмамбет уулу

Токтогул Калмамбет уулу ― манасчы, жомокчу.
13 жашында атасынан айрылган. Отузга чыкканча Токтомуш деген бийдин эки жоргосун багып, ал кайда барса кошо жүрүп, той-тамашаларда жомокчу, ырчы, комузчуларга жолугуп, көптөгөн жомокторду, ырларды уккан.
«Манас» айтканды Келдибек, Тыныбек ж.б. жомокчулардан, ырчылардан, сөзгө чебер чечендерден үйрөнгөн. 1889 жылдан мергенчилик менен оокат кыла баштайт. 1894ж. Жазы суусун бойлоп Карашоро, Чыттыга көчүп барып туруп калат. Чытты ашуусунан жайы-кышы ары-бери өткөндөр, мергенчилер менен сүйлөшүп, алардан көптөгөн жомокторду, уламыштарды, дастандарды үйрөнгөн.
Т. «Бостон», «Соболоң-Султан», «Көкөтөйдүн Алтын-Көкүл», «Кер-Көкүл», «Эр Чегиш» сыяктуу дастандарынан үзүндүлөр уулу Акматтын айтуусунда жазылып алынган.
Чапырашты

Чапырашты (1892, Кетментөбө өрөөнү- өлгөн жылы белгисиз) ― манасчы.
Шак-Көчөк, Айтыке деген манасчылардын «Манас» айтканын уккан, Жаңыбай манасчы менен жакшы тааныш болгон. Өзү «Манас», «Семетей», «Сейтек» үчилтигинин бүт сюжеттик мазмунун кара сөз менен айткан.
Категория:Манасчылар
Ынаш Кумаш уулу

Ынаш Кумаш уулу - (1889, Талас дубаны, Манас аймагы, Арал айылы - 1971, ошол эле жер) - манасчы.
Манасчылыкты Эркебайдан 12 жашынан баштап үйрөнгөн. «Манас» дастанынын дээрлик баарын биле турган. «Манас», «Семетей», «Сейтек», андан кийинки бөлүмдөрүн да жакшы билчү. Ынаштын айткан «Манасы» Сагымбай манасчынын айтканына жакын.
Ынаш. өзгөчө элдик тамашаларды жана жомокторду көп биле турган. Бир нече жомогу жазылып алынган.
Эркебай Бердибай уулу

Эркебай Бердибай уулу (1876, Талас областы, Манас району, Арал айылы- 1930, Фрунзе шаарында атылган) ― манасчы.
18 жашка келгенде казак-кыргыздын ортосунда жайлоо талашып уруш болуп калып, эки элди элдештирет. Ошондон баштап бий болуп калат.
Ал жалан гана «Манас» айтпастан төкмө акын да экен. 1923ж. 12 августтан 18 августка чейин Каюм Мифтаков Арал айылында болуп, бул кишинин оозунан «Манас» эпосунан айрым үзүндүлөрдү жазып алган. Андан тышкары элдик ырларды, накыл кептерди, макал-лакаптарды, табышмактарды жазып алган экен.
1929ж. бийсиң деген жалаа менен кармалып, 1930 ж. атылып кеткен.
Евклид

thumb|Euclides, 1703
Евклид (айрым маалыматтар боюнча биздин заманга чейин 325–265-ж.) – байыркы грек математиги. Евклиддин өмүрү жөнүндө маалыматтар өтө аз. Евклид болжол менен биздин заманга чейин 3-кылымдын башында Александрия шаарында иштеген. Негизги эмгеги 15 китептен турган жыйнак – «Негиздер» (лат. – «Элементтер»). Мында Евклид ошол мезгилге чейинки математиканын планиметрия, стереометрия жана сандар теориясынын көптөгөн маселелеринин өнүгүшүн жалпылап, анын андан ары өөрчүшүнө түрткү берген. Ал астрономия, музыка, оптика жана башка илимдер боюнча да эмгек жазган. Анын жогорку математикага тиешелүү, 4 китептен турган «Конустук кесилиштер» жана башка чыгармалары бизге жеткен. Алардын түп нускасы жана латын котормосу, ошондой эле кийинки авторлордун түшүндүрмөлөрү менен «Euclidis opera omnia» ed. I. L. Heiиerе eе H. Menge, V. 1–9, 1883–1916-жылкы басылышында жыйналган. Евклиддин «Негиздери» 1948–50-ж. орус тилине которулуп, жарык көргөн. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Грекия
Никколо Паганини

thumb|Никколо Паганини

(27.10.1782 ж., Генуя, - 27.05.1840 ж., Ницца, Италия) - италян скрипач жана композитор, дүйнөлүк музыка тарыхындагы улуу виртуоздордун бири.
Адегенде мандолина жана скрипкада ойногунду атасынан үйрөнгөн. Бир нече мугалимдерден сабак алып, өз бетинче өздөштүрүп кетти. П. 11 жашында Генуяда биринчи жолу эл алдында өнөрүн көрсөтүп, 1797 жылы биринчи концерттик турнеге чыккан. Аткаруу манерасынын өзгөчүлүгү, инструмент колдонуусунда эч салыштыргыс шыктуулугу менен аты бүткүл Италияга белгилүү болду. 1828-1834 жылдары Европанын ири шаарларында жүздөгөн концерттерди берип, доордун укмуштуу виртуозу деген атка конгон. Музыканттын ден соолугу начарлап жана П. бир канча скандалдарга кабылганда, 1834 жылы чыгармачылык жолу күтүлбөстөн үзүлдү.
Трамвай

thumb|right|Трамвай K2

Трамвáй (анг. tram- вагон, жана way – жол) - көчөдөгү рельстүү коомдук транспорт дайыма электричество менен кыймылдаткан, көбүнчө шаарларда пассажирлерди атайын маршруттарга алып бару пайдаланууда. 

Трамвайлар XIX кылымдын аягында пайдалунууга киришкен. Эки дүйнөлүк согуштарын ичинде трамвайлардын эң пайдалунуу турган эпоха болгон, андан кийин трамвайлардын түшүү башталды, бирок – XX кылымдын аягында трамвайлардын популярдуулук өзгөртүү башталды.

Категория:Транспорт
Физули

thumb|Физули
Физули (Фузули) Мухаммед Сулейман оглы (1494, Ирак, Кербела шаары, - 1556, Кербела ш.) - азербайжан акыны. Азербайжанча, фарсча, арабча жазган. Ар тараптуу билим алган. Чыгармаларынын көбүндө адамкерчиликти, сүйүүнү даңазалап, ар кандай зомбулукка каршы болгон, акимдерди адилдикке, эл үчүн кам көрүүгө үндөгөн. Негизги чыгармалары: “Саламатчылык жана Мараз”, “Гашиш жана шарап”, “Мөмөлөр талашы”, “Өкүнүч баяны”, “Лайли-Мажнун”. Чыгармаларынын ичинен “Лайли-Мажнун” (1536-37) дастананына өзгөчө орун таандык. Ал - чыгыш поэзиясынын мыкты үлгүлөрүнөн. Анда Физули өзүнө чейинки акындар, асыресе Низами, баштаган салтты улап, өркүндөтүп, адамдын турмушка, тиричиликке деген кумарлануусун ырга салып, ашык жарлардын кайгылуу тагдарын көрсөткөн. Физулинин поэзиясы бүтүндөй чыгыш элдеринин адабиятынын өөрчүшөнө таасир тийгизген. 1958 жылы Физулинин 400-жылдыгы өткөрүлүп, Баку шаарында эстелиги коюлган.

Категория:Азербайжан акындары
Цицерон

thumb|350px
thumb|Opera omnia, 1566
Цицерон Марк Туллий (Б.з.ч. 3.1.106, Арпинум, - б.з.ч.7.12.43, Формия) - ири рим саясатчысы, философу жана чечен.

Чыгармачылыгы:
Ц-дун 100дөн ашык саясий жана сотто чыгып сүйлөгөн сөздөрү жарыяланган, алардын ичинен 58 гана сакталап калган. Ошондой эле бизге риторика, саясат жана философия боюнча 19 трактаты жеткен. Ц-дун 800дөй каты сакталган, бул каттарда биографиясы менен катар республика доорунун сонундагы рим коому тууралуу баяндалат. Анын философиялык трактаттары ошол замандагы философия мектептердин, стоик, академик, эпикурчулардын, окууларын толук жана эч бурмалоосуз чагылдырат.
Ц-дун эмгектери дин ойчулдарына, асыресе, Ыйык Августин, кайра жаралуу доорунун жана гуманизмдин өкүлдөрүнө (Дидро, Вольтер, Руссо, Монтескье) чоң таасир тийгизген.
Багбанчылык

thumb|Багбанчылык.
Багбанчылык — өсүмдүктөрдү өстүрүүчүлүктүн бир тармагы; мөмө-жемиш культураларын, декоративдүү жана үй өсүмдүктөрүн өстурүү.

 Байланыштуу макалалар 
 Айыл чарба

Категория:Айыл чарба
Зороастризм

thumb|
Зороастризм - Байыркы доордо ж-а орто кылымдарда Иран, Орто Азия, Азербайжанда тараган отко табынуу дини. Б.з.ч. 6 – кылымда пайда болгон. Бул динди негиздөөчү деп эсептелген “пайгамбар” Зороастранын иранча (Заратуштра) ысмынан аталган. З. окуусу “Авеста” ыйык китебинде баяндалган. З-дин негизги принциптери: диний дуализм, б.а. карама-каршы эки кудай-бири мээримдүү Ахурамазда, экинчиси ырайымсыз Анхра-Манью бар деп, жакшылык менен жамандыкты карама-каршы коюу, алардын ортосундагы күрөш дүйнөлүк процесстин негизин түзөт деп эсептөө, акырында жакшылыктын жеңип чыгарына ишенүү. З. Сасанийлер дөөлөтүнүн (3-7-к.) тушунда мамлекеттик динге айланган. 7-кылымда Иранды арабдар басып алып, З. Динин куугунтукка алып, перстерди мусулман динине зордуктап өткөрүшкөн. Азыркы учурда бул динди бир кыйла өзгөрүлгөн түрүндө Индиядагы парстар менен Ирандагы гебрлер тутушат.

 Пайдаланылган адабияттар 

1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2

2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.

 Шилтемелер 
 
 

 Азербайжандагы отпараздар

Категория:Дин
Категория:Кыргыз тарыхы
Юнус Эмре

thumb|right|Юнус Эмре
Юнус Эмренин качан жана кайсыл жерде туулгандыгы жөнүндө так маалымат жок. Юнус Эмре 13-кылымда Анадолуда (Түркияда) жашаган. Юнустун качан жана ким тарабынан сабаты жоюлуп, кайсыл мектеп-медреседен таалим-тарбия алгандыгы биз үчүн бүдөмүк. Анткени бүгүнкү күндө бул маселеге байланышкан ынанымдуу факты-далилдер жокко эсе. Айрым түрк окумуштуулары Юнус Эмрени эч кандай билими жок, дыйканчылык менен шугулданып, ара-чолодо ыр жазып жүргөн дербиш катары бааласа, кээ бир адабиятчылар Юнус Эмре жалгыз гана ыр чиймелөө менен алектенген акын эле эмес, медреседен таалим алып, ислам маданиятын терең өздөштүргөн зыялы инсандардын бири болгон дешет.

Толук кандуу изилдеп чыккан айрым мударистер Юнустун медреседе окуу менен бирге тарых, география жана философия сабактарын кадырэсе өздөштүргөндүгүн тастыкташат. Юнустун ыр саптарын талдап отуруп, анын өз мезгилинде түрк тилинен сырткары араб жана фарс тилдерин мыкты өздөштүргөндүгүн байкоого болот.

Орто Азиялык суфий Ахмет Ясевинин чыйырын улантып, Месопотамия, Анадолу жана Балкан аймактарына өзүнүн өчпөс изин калтыруу менен түрк-ислам суфизм адабиятын негиздеген жана огуз түрктөрдүн оозеки тилин жазма тилдик калыпка салган. Жети кылымдык тарыхты камтыган акындын тили азыркы батыш түрк тилинин өзөгүн түзөт.

Адатта Юнус Эмренин чыгармачылыгы жөнүндө сөз болгондо көбүнесе анын Кудайды таанып-билүүгө багытталган диний, дидактикалык ырларды жазып, ар бир сапты ийине жеткире иштегендиги белгиленет. Ал өлүм, өмүр, дүйнө, тагдыр, чындык сыяктуу адам баласын ойлонто турган олуттуу темаларга кадыресе басым жасаган. Ошол темалардын түпкү манызында жаткан сырларды ачуу менен адамзаттын турмуш жолун, тагдыр таржымалын калыс жана адилеттүү баяндаган.

Юнус Эмренин ырлары эки чоң агымдын бирикмесинен пайда болгон сыяктуу. Биринчи агым - бала кезинен тартып акындын кан-жанына, тулку боюна синип калган ислам дининин жол-жоболору менен анын түздөн-түз Кудайга жана жалпы адамзатка багытталган тунук махабаты. Ал эми экинчи агым - элдин оозеки сүйлөшмө жатык тилин данек кылып, түрк топурагынын кыртышынан өнүп чыккан, көп кылымдык бай тажрыйбасы бар түрк жазма адабий тили. Мына ошол эки чоң агымдын бирикмеси Юнустун көтөргөн жүгү менен адабияттагы чыйырын көзгө сайып көрсөтүп турат.

Юнус Эмре - дүйнөлүк акын. "Жаратылыш жана жалпы жандыктарды Кудай жараткандыгы үчүн сүйөм", - деп жар салып, "жер шарындагы бүткүл адамзатка бирдей мамиле жасаарын" даңазалаган бул карапайым дербиш, Европадагы "гуманизм" (15 к.) агымы башталган доордон эки кылым мурда жашап өткөн. Чындыгында, акындын мындан жети жүз жыл абалкы туңгуюк турмуштун курчоосунда калган көпчүлүк адамзаттын "агартуу" далалаты менен өз жарыгын төгөрөктүн төрт бурчуна жайылтуу аракети, европалыктардын "агартуу" кыймылынын беш кылым оболу жүзөгө ашкан болчу.

Көкүрөктү көңдөй кылып кербедим,
Көр оокатка көмүлөм деп келбедим.
Кудуреттүү Кудай менен дос болуп,
Көңүлдөрдү көтөрүүгө келгенмин, 
- деп Юнус Эмре бул жашоодогу кызматын белгилеген.

Текст Алтынбек Исмаиловдун "Сүйүүнүн султаны Юнус Эмре" (Бишкек, 2005) китеби боюнча даярдалды.

Категория:Инсандар