Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Гвианa бөксө тоосу

thumb|Гвианa бөксө тоосу.
Гвианa бөксө тоосу - Түштүк Американын түндүк-чыгышында. Түндүгү менен түштүгүнөн Льянос-Ориноко түздүгү жана Амазонка ойдуңу, батышы менен чыгышынан Анд тоолору жана Атлантика океаны менен чектешет. Колумбия, Венесуэла, Бразилия, Гайана, Суринам, Гвиананын (фр.) аймактарында жайгашкан. Эң бийик жери 3014 м (Неблина чокусу). Тектоникалык жактан Түштүк Америка платформасынын калканы болуп саналат. Кристаллдуу сланец, гнейс, гранит тектеринен турат; айрым жерлерде аларды кварцит, кумдук, конгломерат тектери жаап жатат. Темир, марганец, алтын, алмаз, боксит кендери бар. Адыр-күдүрлүү, калдык чокулуу денудациялык түздүктөр (бийикт. 150-400 м) басымдуу. Борбордук бөлүгүндө тегиз, көбүнчө кумдуктан турган чет жакалары тик жарлуу, жондору жалпак платолор Ауян-Тепуи (2953 м), Рорайма (2772 м) жана башка жайгашкан. Алардан Амазонка менен Ориноконун алабындагы көптөгөн дарыялар башталат. Климаты экватордук, субэкватордук ысык жана нымдуу. Жылдык жаан-чачыны 1200-1700 мм, Борбордук бөлүгүнүн чыгышында 3500 ммге чейин. Бөксөтоодон башталган дарыялар өтө көп, алар Ориноко, Амазонка дарыясынын жана Атлантика океанынын алаптарына кирип, нуктары өтө босоголуу, шаркыратмалар арбын, дүйнөдөгү эң бийик (1054 м) шаркыратма Анхелъ да Гвияна боюнан башталган Карони дарыясынын алабында. Батышы менен чыгышында дайыма жашыл нымдуу чытырман токой, борборунда жалбырагы күбүлмө-дайыма жашыл токой, айрым жеринде саванна, кумдуктан турган платолорунда ташгуу жарым чөл өсүмдүктөрү өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Түштүк Америка
Категория:Тоолор‎
Гвинея булуңу

thumb|Гвинея булуңу.
Гвинея булуңу - Атлантика океанынында, Экватордук Африканын жээгинде, Пальмас тумшугунан (Либерия) Лопес тумшугуна (Габон) чейин созулат. Аянты 753 миң км2. Тереңдиги 5207 м. Биафра жана Бенин булуңдарына бөлүнөт. Аралдары (Биоко, Принсипи, Сан-Томе жана башка) көп. Вольта, Веме, Нигер дарыялары куят. Суткасына эки жолу ташкындайт (2,7 мге чейин). Негизги порттору: Тема, Аккра, Такоради (Гана), Ломе (Того), Лагос (Нигерия), Либревиль (Габон).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Африка‎
Гданьск

thumb|Гданьск.
Гданьск - Польшадагы шаар. Балтика деңизинин жээгинде, Висла дарыясынын боюнда жайгашкан. Гданьск воеводдугунун (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 462,1 миң (2006). Өлкөнүн ири порту (жылына 20 млн ò дай жүк ташылат). Эл-аралык аэропорту бар. Кеме куруу, электр-техникалык, химиялык, нефть ажыратуу, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, деңиз музейи, театрлар (опера, драма) иштейт. 14-15-кдын шаар чептери жана порт курулмаларынын калдыктары, Дева Мария костёлу (14-16-кылымдын аягы), башкы ратуша (14-16-к.), арсенал (17-кдын башы), ренессанс жана барокко стилинде курулган үйлөр сакталган. Алгач 10-кылымдын аягынан эскерилет. 10-13-кылымда Чыгыш-Поморье княздыгынын борбору. 1793-1918-ж. Германияга баш ийип турган (Данциг деп аташкан). Версаль тынчтык келишими (1919) боюнча «Эркин шаар» статусун алып, Улуттар лигасынын башкаруусунда болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎ 
Категория:Польша
Гдыня

thumb|Гдыня.
Гдыня - Польшанын түндүгүндөгү шаар. Поморье воеводдугунда. Калкы 254 миң (2006). Балтика деңизинин Гдань бухтасында жайгашкан. Гданьск, Сопот шаары менен Труймясто шаар агломерациясын түзөт (калкы 867,0 мпң). Ири деңиз порту (2005-ж. 12,1 млн ò жүк ташылган, анын 63% контейнер жүгү). Карлскруна шаары (Швеция) менен паром аркылуу үзгүлтүксүз байланышып турат. Алгач 1253-жылдан эскерилет. 1926-жылдан шаар. Архангел Михаил чиркөөсү (13-к.), неоготика стилиндеги чарбак-үй (18-к.), функционализм стилиндеги курулуштар сакталган. Илимий-изилдөө институттары, Деңиз, Аскер-деңиз академиялары, бир нече менчик ЖОЖ, музейлер, театрлар бар. Жыл сайын поляк көркөм фильмдеринин фестивалы, хореография искусствосунун эл-аралык конкурсу, парустуу кайыктардын эл-аралык жарышы өткөрүлөт. Гдыня кеме куруу жана ремонттоо өнөр жайынын ири борбору. «Гдыня» кеме верфп (Европадагы эң ири ), кеме муздаткычтарына жана кабель телекөрсөтүүсүнө жабдуу чыгаруучу пшканалары, 2 ЖЭС, Поморье илимий-техникалык паркы (анын базасында электронпка өнөр жайы НАТОнун аскерлерп үчүн байланыш каражаттарын чыгарат) иштейт. Балык кармалып, беленделет. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎ 
Категория:Польша
Гебрид аралдары

thumb|Гебрид аралдары.
Гебрид аралдары, Гебриддер Атлантика океанындагы архипелаг. Британ аралдарына кирет, Шотландиянын батыш тарабында; Улуу Британиянын аймагы. 500дөй аралдан турат (негизгилери Льюис, Скай, Малл). Жалпы аянты 7,5 мпң км2. Рельефине таштуу түздүк, дөбө-дөңсөөлөр жана жапыз тоолор (бийиктиги 1009 мге чейин, Скай аралындагы Куллин-Хилс чокусу) мүнөздүү. Лава талаасы, байыркы муз каптоонун издери (тепши сымал өрөөндөр жана башка) бар. Шалбаа, вереск бадалы, кайың токою, өлөң чөп басымдуу. Балык кармалып, кой асыралат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Аралдар‎
Категория:Улуу Британия
Гевара де ла Серна Эрнесто (Че)

Гевара де ла Серна Эрнесто (Че) - (14.6.1928, Аргентина, Росарпо 9.10.1967, Боливия, Игерас) латын америкалык революционер, Кубанын мамлекеттик, саясий ишмери. Билими боюнча врач. 1950-жылдардын аягында Ф. Кастро менен бирдикте Куба революциясына жигердүү катышкан. 1959-61-ж. Кубанын Улуттук банкынын төрагасы, 1961-жылдан улуттук өнөр жай министри. 1965-ж. ээлеген кызматтарын калтырып, Латын Америка өлкөлөрүнүн элдеринин революциялык кыймылына катышуу үчүн Кубадан Боливияга келген. 1966-67-ж. Боливияда партизандык кыймылды жетектеген. Туткунга алынып, өлтүрүлгөн. Өзүнүн партизандык согушту жүргүзүү боюнча иштеп чыккан теориясынын аркасында «үчүнчү дүйнө» өлкөлөрүнүн көптөгөн революционерлери үчүн идеалга айланган. 
Категория:Саясат таануу 
Категория:Инсандар

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Гезит

thumb
thumb
Гезит (итал. -майда тыйын) — мезгилдүү басма сөздүн учурдагы окуялар жөнүндө маалыматтар жарыяланып туруучу тармагы. Гезит саясий күрөштүн маанилүү куралы, массалык маалымдоо ишмердигинин негизги каражаттарынын бири болуп саналат. Ал басманын расмий органы же өкмөттүк бюллетень дегенди да билдирет.

 Тарыхы 
Гезиттин келип чыгышы 16-кылымга таандык. Ошол кезде Венеция шаарында ар түрдүү кабарлар жазылган барактарды «gazzetta» деген майда тыйынга сатып алышкан. Ал шаарда «Газеттино» деген жергиликтүү басылма чыккан. Бул басылма азыр да бар. «Гезит» термини француз Теофраст Ренадо Парижде «Ла газетте» аттуу жумалык басылмасын чыгара баштаган мезгилден кийин кеңири тараган. Бирок гезит 16-кылымдан мурун эле башталган (1631) деген пикирлер да бар. Анын байыркы үлгүлөрүнө Рим императору Юлий Цезардын буйругу менен биздин заманга чейинки 1-кылымда чыгарылган бюллетендер кирет. Ал бети гипс менен жабылган такталардан даярдалган. Ага сенаттын токтомдорунун кыскача мазмуну, Римдеги күндөлүк окуялар жана башка жазылып, алар коомдук жайларда илинип турган. Кийинчерээк папирус жана пергаментти колдоно башташкан. Байыркы Чыгыш гезиттеринде да хандардын буйруктары, ордо жаңылыктары, жарнама маалыматтары илинген. Гезит чыгаруу кагаз ойлонуп табылгандан кийин өнүккөн. Россиядагы алгачкы гезит Пётр 1нин жарлыгы менен 1703-ж. 2-январда «Ведомости» деген ат менен жарык көргөн. Кыргызстанда кыргыз тилиндеги биринчи гезит 1924-ж. 7-ноябрда «Эркинстититутоо» аталышында араб ариби менен Ташкент шаарында жарыкка чыккан. Учурда респда 200дөн ашык гезит чыгат (мисалы, «Кыргыз Туусу», «Эркин-Тоо», «Агым», «Кыргыз руху», «Вечерний Бишкек», «Слово Кыргызстана» жана башка). Багыты, саясий көз карашы, мазмуну боюнча шарттуу түрдө: расмий жана эркин; ээлик кылуусуна жараша мамлекеттик (өкмөттүк), партиялык, коомдук, менчик, биргелешкен; чыгуу мезгилине карата күнсайын чыгуучу жана апталык; аймактык белгиси боюнча борбордук (республика), облусу, шаардык, райондук, ведомстволук болуп бөлүнөт. Басма маалыматынын бул түрүн радиоуктуруу, телекөрсөтүү программаларынан айырмаланткан атрибуттук өзгөчөлүгү анын жаңылыктарды кагаз басылмасы түрүндө бергендиги. Гезитте журналистикада кезигүүчү бардык жанрлар жана формалар кеңири колдонулуп, өзгөчө тез таркатылуучу маалымат менен публицистикага арбын орун берилет. Гезиттин эмгек коллективи редактор башында турган редколлегиядан, бөлүмдүн редакторлорунан (бөлүм башчыларынан, түрдүү маселелерге кесиптеш адабий кызматкерлерден, репортёр, баяндамачы, очеркист, фельетончу, фотожурналист, корректор жана башка) түзүлөт. Мындан тышкары, ири Гезиттердин өлкөнүн ичинде жана чет мамлекеттерде иштей турган өз кабарчылары, ошондой эле штаттан тышкаркы кабарчылары да болушу мүмкүн. Гезиттер тийиштүү (андан ичкери тез берилүүчү) кабарларды өзүнүн кызматкерлеринен, басма сөз маалымат агентчиликтеринен, ошондой эле телефон, телефакс, электрондук почта, интернет аркылуу алып турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
Гейзер

thumb|Гейзер Строккюр (Исландия).
Гейзер - (исландча geysir, geysa төгүп жиберүү) мезгил-мезгили менен ысык суу жана буу атылып туруучу кайнар булак. Негизинен аракеттеги жанартоолуу аймактарда көбүрөөк пайда болот. Ал кесилген кичирээк конус, ар кандай формадагы чуңкур жана жапыз казанбак, чөйчөк сымал келип, алардын түбүндө же боорунда майда түтүкчөлөр, көңдөйчөлөр жана жаракалар болот. Чуңкурга суу толгончо гейзер тынч абалда жатат. Андан кийин тешиктерден ысык суу, буу күч менен атылып чыгат, кысым азайганда суу менен буунун чыгуусу токтоп, кайрадан тынчыйт. Аракет циклинин узактыгы жана айрым стадияларынын туруктуулугуна же өзгөрмөлүүлүгүнө жараша болот. Гейзер үзгүлтүктүү жана үзгүлтүксүз болуп бөлүнөт. Гейзер суусунун атылуусунун узактыгы ондогон минутага, ал эми тынчыган кези бир нече саатка, кээде бир топ күнгө созулат. Гейзердин суусу таза же чала минералдуу, химиялык курамы боюнча хлорид-натрийлүү, хлорид-гидрокарбонат-натрийлүү келет. Курамында кремнезём көп болсо, суу чыгып жаткан жердин айланасында опал сыяктуу тоотек гейзерит пайда болот. Гейзерден атылып чыккан суу 50м, буу 150 мден бийик көтөрүлүп, суунун температурасы 80°-90°ка жетет. Гейзер Россияда (Камчатка), Исландия, АКШ, Жаңы Зеландия, Италия, Япония жана Кытайда бар. Андан чыккан ысык суу менен бууну геотермия электр станциясына пайдаланууга болот, үйлөрдү жана күнөсканаларды жылытууда, энергетикалык курулмаларда колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Геология‎ 
Категория:География
Жозеф Луи Гей-Люссак

thumb|Луи Жозеф Гей-Люссак.
Гей-Люссак Жозеф Луи - (6.12.1778, Сен-Леонар 9.5.1850, Париж) франциялык химик жана физик Париж ИАнын мүчөсү (1806). 1809-жылдан Париж политехникалык мектебинде химия, Сорбоннада (Париж) физика боюнча профессор, Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1826). Париж ботан. багынын профессор (1832). Гей-Люссак 1802-ж. газдардын жылуулуктан кеңейүү законун ачкан (Гей-Люссак закондору). 1804-ж. илимий максатта эки жолу аба шары менен асманга учкан. Экинчи жолкусунда 7000 мге жакын бийиктикте жер магнетизминин ургаалдуулугу (интенсивдүүлүгү) анча өзгөрбөй тургандыгын жана аба курамы жер бетиндегидей эле болорун аныктаган. 1808-ж. газдардын көлөмдүк катыш законун ачат. Ошол эле жылы Л. Тенар менен бирге жегич калий жана жегич натрийди темир таарындысы менен ысытып, калий менен натрийди алуу жолун иштеп чыккан жана бор ангидридин калий менен кошуп ысытып, борду бөлүп алган. 1813-14-ж. Деви менен бир мезгилде иод хлорго абдан окшош химиялык элемент экенин аныктап, анын бирикмесин (иоддуу суутек) бөлүп алган. Синил кислотасын даярдап (1811), анын циан радикалынын суутек бирикмеси экенин далилдеген (1815). Циандуу сымапты ысытуудан цианды алган. 1819-ж. эригичтиктин диаграммасын түзгөн. Гей-Люссак титрлөө методдорун өркүндөтүү боюнча көп иштерди жүргүзгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
 
Категория:Физиктер‎
Категория:химия
Категория:Франция окумуштуулары‎
Категория:Туулгандар 1778-жылы
Категория:Өлгөндөр 1850-жылы
Генрих Гейне

thumb|Генрих Гейне (1831)
thumb|upright|Reisebilder, 1831
Генрих Гейне (13. 12. 1797, Дюссельдорф 17.2.1856, Париж) немис акыны, публицист, сынчы. Берлин университетинде окуган. 1831-ж. Францияга келип, өмүрүнүн акырына чейин саясий эмигрант катары жашаган. Чыгармалары 1820жылдан жарыялана баштаган. Алгачкы ырлары «Ырлар китебине» (1827) кирген. «Атта Троль» (1843), «Германия. Кышкы жомок» (1844) аттуу поэмаларында жана кара сөз менен жазылган «Жол сүрөттөрүндө» (1826-31) рев-ячыл, демокр. идеялар чагылдырылып, реалисттик тенденциялар басымдуулук кылат. «Франция иштери» (1832), «Лютеция» (1847), «Людвиг Бёрне» (1840) аттуу чыгармаларында Франциядагы саясий жагдайларга өз көзкарашын билдирген. «Француз сүрөтчүлөрү» (1831), «Француз сахнасы тууралуу» (1837) деген каттар жыйнагы аркылуу сынчы, «Ырлар» (1844), «Аңыз, жомок, ырлар» (1965), «Лирика» (1971) аттуу чыгармалары аркылуу мыкты сүрөткер катары таанылган. 1851-ж. Гейненин чыгармачылыгында олуттуу орун ээлеген «Романсеро» деген китеби жарыкка чыккан. Гейненин чыгармаларын орус революциячыл демократтары жогору баалаган. Фашисттик Германияда гитлерчилер улуу акындын чыгармаларын өрттөшкөн. Гейненин көп ырларына Ф. Шуберт, Р. Шуман, Ф. Лист, П. И. Чайковский жана башка композиторлор музыка жазган. Гейненин лирикалык ырлары, айрым поэмалары кыргыз тилине которулган. Адабият: Стадников Г. В. Г. Гейне. М. 1984.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Немис жазуучулар‎ы 
Категория:Германия 
Категория:Туулгандар 1797-жылы
Категория:Өлгөндөр 1856-жылы
Гекла

thumb|Гекла.
Гекла, Xекла Исландиянын түштүк-батыш бөлүгүндөгү аракеттеги жанар тоо. Жарака тибиндеги жанар тоолорго кирет. Бийиктиги 1491 м. Андезит жана базальт лаваларынан турат. Акыркы 700 жыл ичинде 20дан ашык алаамат атылуулар болгон; 1766 жана 1947-48-ж. өтө катуу атылган, кийинки атылуусу 1980-ж. болгон. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Жанар тоолор арип боюнча‎ 
Категория:Исландия
Гелий

Гелий , Не — элементтердин мезгилдик тутумунун VIII тобундагы химиялык элемент.

Катар н. 2, ат. м. 4,003, тыгыздыгы 0,178. 1895-ж. англ. химик У. Рамзай клевеит минералынан бөлүп алган. Жер кыртышында массасы боюнча 3×10-7% түзөт. Абада көлөмү боюнча 0,0005% , жаратылыш газында 10%ке чейин кезигет. Ал космосто кеңири таралып, Күн, жылдыз атмосферасында жана метеориттердин курамында жолугат. Жаратылыш гелийи эки туруктуу изотоптон (4Не, 3Не) турат. Кадимки шартта түссүз, жытсыз, бир атомдуу инерттүү газ, кайноо температура 268,93°С. Кадимки басымда суюк гелий канчалык муздатса да катпайт. Жогорку басым алдында гана катууланат. Гелийдин атому ядродон жана эки электрондон турат. Иондошуу потенциалы бардык башка элементтердикинен чоң. Өнөр жайда жаратылыш газдарын өтө муздатуу жолу менен алынат; металл иштетүүдө, тамак-аш консервалоодо инерттүү чөйрө түзүү, өтө төмөнкү температура алуу үчүн жана атомдук энергетикада, физикалык лабораторияда колдонулат.

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Химия
Гелиотpоп

thumb|Heliotropium peruvianum.
Гелиотpоп - (L. 1753) эндиктер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Анын 220 түрү белгилүү, КМШ өлкөлөрүндө 22 түрү таралган. Тоонун күнгөй бетине, курулуштун тегерегине, кээде айдоого чыгат. Гүлү майда, бурулча топгүлгө чогулган, желекчеси ак же сыякөк. Ийилген машактуу гелиотроп кеңири таралган бир жылдык отоо чөп. Бийикт. 20-40 (100) см. Кургакчылыкка чыдамдуу, дан эгиндери, гозо, зыгыр, беде жана башка айдалган бардык аянтта кездешет. Апрелде өнүп чыгат, уругу августта бышат. Бир түп гелиотропто 3-4 миң урук болот. Айрым түрлөрү (мисалы, уругу түктүү гелиотроп, европа гелиотропу) уулуу, циноглоссин, гелиотрин жана лизокарпин алкалоиддери бар. Гелиотроптон ууккан малдын былжыр челдери саргайып, териси кургайт, жем жебейт, 7-15 күндөн кийин ичине суу толуп, денеси тырышып, башы, моюну калтырайт; канаттуулардын алы кетип, уйку басат, чычкактайт, ичинен кан өтөт. Каршы күрөшүү чаралары: коңтормону учурунда айдоо, отоо чөптөрдү гүлдөй электе жок кылуу, дан өсүмдүктөрүнө 2,4-Д гербицидин чачуу.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Өсүмдүктөр
Гельминтоспориоз

[[Файл:Bipolaris zeicola Northern leaf spot of maize UGA0176078.jpg|thumb|Bipolaris zeicola (Жүгөрү - лат. Zea mays).]]
Гельминтоспориоз — өсүмдүктүн Helminthosporium'' уруусундагы мите козугарындар пайда кылуучу илдети. Негизинен дан өсүмдүктөрү жана нымдуу райондордо кээ бир техникалык өсүмдүктөр жабыркайт. Өсүмдүк жалбырагын жана данын темгил так басып, карарып, тамыры менен сабагы чирийт. Илдет үрөн жана өсүмдүк калдыгы менен тарайт. Арпа (тилке темгил жана калбыр темгил), сулу, жүгөрү, шалы, апийим, гозо чанагынын гельминтоспориозу көбүрөөк таралган. Арпанын тилкетемгили өсүмдүктүн эң коркунучтуу илдетинин бири, анда жалбырагын так басып, бозоруп, куурап калат. Дүмбүлү карарат. Калбыртемгилде жалбырагына саргыч кырбылуу боз так түшөт. Даны күрөң түскө айланат. Сактануу чаралары: тоңдурма айдоо, фосфор-калийлүү жерсемирткич чачуу жана башка, паянын минералданышын тездетүүчү агротехникалык чараларды көрүү, өсүмдүк калдыгын өрттөп жок кылуу; үрөндү себер алдында тазалоо, сорттоо жана дарылоо. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Ботаника‎ 
Категория:Оорулар
Гематит

thumb|Гематит.
Гематит - (гр. hеima кан), темир жаркырагы, кровавик темирдин кеңири тараган минералы. Химиялык формуласы Fe2O3. Курамында титан (11%), алюминий (14%) жана марганец (17%ке чейин) кездешет. Тригон сингониясында кристаллданат. Өңү кара, боз, кээси кызыл. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 66,5; тыгыздыгы 5,3 г/см3. Гематит окистенүү шартында пайда болуп, түрдүү типтеги кендерде жана ар кандай тоотектерде кездешет. Гематит темирдин негизги кенташтарынын бири. Боёк жана майда кооз зер буюмдарды жасоодо колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Минералдар‎
Гемолиз

thumb|Гемолиз.
Гемолиз (гемо... жана гр. lesis ажыроо, эрүү), эритроцитолиз тышкы чөйрөгө гемоглобинди бөлүп чыгаруу менен кандагы эритроциттердин бузулушу. Физиологиялык гемолиз эритроциттин жашоо циклинин бүтүшү (12 күндөй) адамдын жана жаныбарлардын организминде тынымсыз жүрүп турат. Анда күнүнө эритроциттин бүт массасынын 0,8% гемолизге учурайт. Ал көбүнчө көкбоордо жүрөт. Эритроциттер ажыраганда андан бөлүнгөн (бошонгон) гемоглобинден өт пигменттеринин бири билирубин пайда болот. Патологиялык гемолиз гемолиздик азкандуулукта, гемоглобинопатияда байкалат. Анда эритроциттердин бузулушу боор, кемик, лимфа түйүндөрүнүн жана башка клеткаларында, ошондой эле кантамырларда жүрөт. Гемолиздин тубаса жана кийин пайда болгон түрү бар. Тубаса гемолизге клеткадагы жана кантамырдын ичиндеги гемолиздик азкандуулук мүнөздүү. Анда сарык, көкбоордун чоңоюшу, ретикулоцитоз жана башка байкалат. Кийин пайда болгон гемолиздин табияты аутоиммундук болуп, анда эритроциттердин ажырашы антителолордун пайда болуусунун эсебинен жүрөт. Эритроциттердин көп массасынын бузулушу (мисалы, гемолиздик азкандуулукта) организмдин оор абалга (гемолиздик шок) жана өлүмгө учуратышы мүмкүн. Консерваланган кан көпкө сакталганда гемолиз жүрүп, куюуга жараксыз болуп калышы ыктымал.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Оорулар
Гeмонxоз

thumb|Haemonchus placei.
Гeмонxоз - кепшөөчүлөрдүн жумурунда мителик кылуучу жумуру курт (Haemonchus) козгоочу ылаң. Ылаңдаган малдын жалпы абалы начарлайт, жем-чөп жебей, ичи өтөт. Көзүнүн, оозунун чел кабыгы бозорот, жүнү кургайт. Ылаң оор өткөндө алдыңкы жаагы шишийт, чел кабыгы кызарат. Митенин санына жана малдын абалына жараша ылаң ар түрдүү формада өтөт. Кээ бир учурда биринчи клиникасы билингенден кийин эле мал өлүмгө дуушар болот. Көп убакта ылаң узакка созулат. Мал арыктайт, жүнү жыдыйт. Дарылоо үчүн малдын салмагына 0,5 г/кгдан фенотиазинди жем, атала жана суу менен суспензия түрүндө нафтомон (0,3-0,5 г/кг), нилверм (15 мг/кг), тиабендазол, бубулин, дизофенол, альбендазол, вермитан-20 пайдаланылат. Кыргызстанда ылаң жаан-чачындуу, нымдуу жылдары кеңири таралып, өзгөчө жаш малды бир кыйла зыянга учуратат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Мал чарбачылыгы‎ 
Категория:Зоология 
Категория:Оорулар‎
Генетика инженериясы

thumb|upright|
Генетика инженериясы, ген инженериясы — молекулярдык генетиканын бөлүмү; клетка ээсинде көбөйүп, керектүү заттарды (белокту) синтездөөгө жөндөмдүү, ген материалдын тирүү эмес шартта, максатка ылайык жаңы комбинацияларын алуу. Генетика инженериясы 1972-ж. Америкада П. Бергдин лабороториясында биринчи жолу рекомбинациялык ДНК (рекДНК) алынгандан баштап өнүгө баштаган. Организмден сырткары шартта рекДНКны түзүүдө ферменттердин (реструктазалар, лигазалар) мааниси чоң. Ал ферменттер алынгандан кийин гана жасалма генетикалык материалдарды техникалык жактан иш-аракетке киргизүү мүмкүн болду. рекДНКнын молекуласы шакекче формада болуп, максатка ылайык генди же гендерди жана рекДНКнын көбөйүшүн жана белок синтезин камсыз кылуучу ДНК бөлүгүн камтып турат. Көбүячө ичеги таякчасы жана башка бактериялардан алынган вектор рекДНКга функциялык касиетти берет, анткени анда репликацияны (рекДНКнын көбөйүшүн камсыз кылуучу), гендердин транскрипциясын жана трансляциясын башкаруучу бөлүктөр бар. Генетика инженериясынын жетишкендиктерине байланыштуу көп гендердин клондору алынды. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Генетика 
Категория:Табият