Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Коро Камиль

thumb
Коро Камиль (16. 7. 1796 - 22. 2. 1875) - француз живописчиси.
 
 Академиялык багыттагы пейзажчылардан (1822 - 24) таалим алган.
 Академиялык салттагы тарыхый пейзаждар («Гомер менен койчулар», 1845, Лувр) менен катар Италия жана Франция жаратылышынын лирикалык образын даана берген картиналардын автору.
 Алгачкы пейзаждары («Колизейдин көрүнүшү», 1826; «Шартр собору», 1830, Лувр), кээ бир кийинки сүрөттөрү («Дуэлдеги коңгуроо», 1871, Лувр) Коронун байкагычтыгын, так жана пластикалык манерасын, айкын композициялык ой жүгүртүүсүн, колдонгон түстөрүнүн жеткилүү экенин айкындайт.
 50 - 60-жылдардагы картиналарында адамдын ички дүйнөсүнө таасир жараткан абал, нерселер булаңгырлыкка батып, күмүштөнгөн көрүнүш жаратылыштын кармалбаган абалын («Чоп ташуу», «Шамал эпкини», Сүрөт өнөр музейи) элестүү берет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Коринф согушу

Коринф согушу (б. з. ч. 395 - 387) - грек полистеринин (Фивы, Аргос, Коринф, Афины, Элида, Акарнания, Мегара ж. б.) коалициясы менен Спарта башкарган Пелопоннес союзунун ортосундагы согуш.
 
Коринф согушу грек полистеринин Спарта гегемониясынан бошонуусунан чыккан. Спартага каршы коалицияга 399-жылдан Спарта менен согуш абалында турган Персия финансы жактан жардам берген. Персиянин каражатына курулган флот афинылык Конондун командачылыгы менен 394-ж. спарталыктарды Книд аралында жеңген. Спартага каршы лагердин 394-ж. Короней менен Истмдеги жецишинен кийин Афинынын күчөшүнөн чочулаган Персия кайрадан Спартага жардам берген. Финансы жактан начарлап, союздаштардан ажырай баштаган Афины Персиянын шартын (387 же 386) - Анталкид тынчтыгын кабыл алууга аргасыз болгон.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Согуштар
Коньяк

Коньяк - коньяк спиртинен даярдалуучу күчтүү ичкилик. Брендинин бир түрү.
 
Ал көбүнчө ак, кургак жүзүм шарабын кайра айдоо жолу менен алынат да, андан кийин дубдан жасалган бочкаларда көпкө сактоо ыкмасы менен даярдалат. Коньяк башка күчтүү ичкиликтен өзүнө мүнөздүү жыты, даамы менен айырмаланат. Коньяк Франциянын Шарант департаментинин борбору Коньяк шаарында көп даярдалгандыктан ушундайча аталган. Кордоо мөөнөтүндө (выдержка) күчтүүлүгү 65 - 70% га жеткен Коньяк спиртине боёочу зат кошулган соң ал тиешелүү түскө, жытка жана даамга ээ болот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Ичимдиктер
Конустук кесилиш

Конустук кесилиш - тик тегерек конустун чокусу аркылуу өтпөгөн тегиздик менен кесүүдөн пайда болгон сызык.
 
Конустук кесилиш үч түрдө:
 1) Тегиздик конустун бардык түзүүчүлөрүнүн көңдөйүнүн бирөөндө кесип өтөт, анда кесилген сызык туюк сызык (эллипс) болот. Эгер кесүүчү тегиздик конустун огуна перпендикуляр болсо, айлана пайда болот.
 2) Тегиздик конустун жануучу тегиздиктеринин бирине параллель болсо кесилиште туюкталбаган ийри сызык (парабола) алынат.
 3) Тегиздик конустун эки көңдөйүн тең кесип өтсө, кесилиштен гипербола пайда болот.
 
Аналитикалык геометрия көз карашынан Конустук кесилиш - экинчи тартиптеги сызыктар. Конустук кесилиштер байыркы грек математиктерине белгилүү болгон. Бул ийри сызыктардын касиети толук баяндалган чыгармалардын бири Аполлоний Пергскийдин (б. з. ч. 200-жылдарында) «Конустук кесилиштер» деген чыгармасы болгон. Конустук кесилиштер теориясы 17-кылымда түзүлгөн жаңы геометриялык методдорго байланыштуу өнүктү. Алар эллипс формадагы тиштүү дөңгөлөктөрдө, прожектор жасалгаларында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Геометрия
Контрреформалар

Контрреформалар – Орусыяда XIX кылымдын 80-жылдары - 90-жылдардын башында Александр III -нүн өкмөтү жүргүзгөн реакциячыл чаралар.
 
Алар 60 - 70-жылдардагы мыйзамдарды кайра кароого багытталган. 1882-ж. 27-августта басма сөз тууралуу «убактылуу эреже» киргизилип, ал боюнча «жазалоо цензурасы» орнотулган. Мектептерде сословиелик принцип калыбына келтирилип, 1884-ж. жаңы устав боюнча университет автономиясы жоюлган. Дворяндардын кызыкчылыгын көздөп, Дворян жер банкы түзүлгөн (1885), дыйкандардын жерин чектөө, айыл чарба жумушчуларын жалдоо (1886), Земство башчылары жөнүндө закон (1889) чыгарылган. Земство башчылары ички иштер министерствосу тарабынан жергиликтүү дворяндардан дайындалып, ал админ, жана сот бийлигин жүргүзгөн.
 
1890-ж. 12-июнда шайлоочулар үчүн сословиелик куриялар киргизилип, дворяндардын өкүлдүтү күчөтүлгөн. Шаардык « Контрреформалар» боюнча (1892) приказчиктер, майда соодагерлер шайлоо укугунан ажыраган. 1864-жылдагы сот реформаларына реакциячыл өзгөртүүлөр киргизилген. «Контрреформалардын» толук жүзөгө ашырылышына революциялык, коомдук кыймылдардын күчөшү жолто болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Орусия
Категория:Тарых
Категория:XIX кылым
Конседиментациялык бүктөлүү

Конседиментациялык бүктөлүү (лат. con (cum) - бирге, менен, sedimentum - чөгуү) - деңиз жана материк ичиндеги бассейндерде чөкмө тектердин катмарлануусу менен бирге, бир убакта пайда болгон бүктөлүүлөр.
 
Постседиментадиялык (чөкмө тектер пайда болгондон кийинки) бүктөлүунүн карама-каршысындагы түшүнүк. Терминди 1948-ж. С. С. Шульц Тянь-Шандагы мезозой-кайнозой тоо тек катмарларын изилдөөнүн натыйжасында сунуш кылган. Конседиментациялык бүктөлүүгө тереңдикте пайда болгон майда бүртүкчөлүү чөкмөлөр (чопо, мергель, аки таш жана кремнийлүү тоо тектер) синклиналдардын чуңкурунда, ал эми тайыздыкта пайда болгон кесек бүртүкчөлүү чөкмөлөр (кум, кесекчелүү жана органогендик аки таш теги ж. б.) антиклиналдардын төбөсүндо орун алышы; катмарлардын калыңдыгы синклиналдан антиклиналдьш төбөсүн карай азайышы мүнөздүү. Конседиментациялык бүктөлүү платформалардын плиталарында, ороген кырчоолорундагы алдыңкы жана тоо аралык ойдуңдарда кеңири тараган. Конседиментациялык бүктөлүү байыркы бүктөлүүлөрдө да кезигет. Мисалы, кембрийде пайда болгон Конседиментациялык бүктөлүү Кыргызстанда Көк-Ийрим тоосунан аныкталган (К. С. Сагындыков, 1964).

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Геология‎
Конкреттүүлүк

Конкреттүүлүк (лат. concretusкоюлган, тыгыз, ашташкан) - көп түрдүүлүктөгү бирдейлик, жекеликтеги жалпылык ж. б. жактардын чыныгы байланышы, объектинин чектери, алардын катнаштарынын, өз ара аракеттеринин, карама-каршылыктарынын көп кырдуулугун билүү. 

И. Кант, И. Фихте, Г. Гегель Конкреттүүлүктү материалдык негизинен ажыратып, таза духовный көрүнүш катары карашкан. Диалек. материализмде «Конкреттүүлүк» түшүнүгү туюм аркылуу кабыл алынуучу бир бүтүн нерсе катары колдонулат. Бул мааниде Конкреттүүлүк - таанымдын башаты. Теориялык ойлоодо Конкреттүүлүк кубулуштардын закон ченемин, өсүү тенденциясын, нерселердин жана окуялардын олуттуу байланыштарын жана катнаштарын ачуучу илимий аныктамалардын системасы катары көрүнөт. Конкреттүүлүк абстракттуулукка карама-каршы түшүнүк жана аны менен салыштырылып каралат. Тааным процессинде ой абстракттуулуктан Конкреттүүлүккө карай жылат. Конкреттүүлүк категориясы матер, диалектиканын системасында чоң методологиялык мааниге ээ. Диалек. негизги принциптердин бири - чындыктын конкреттүүлүгүн моюнга алуу. Конкреттүүлүк табигый жана коомдук турмуштун фактыларына жалпы формула жана схема боюнча мамиле кылбастан, тааным объектисинин бардык реалдуу шарттарын эске алуу, негизги олуттуу касиеттерин, байланыштарын, тенденцияларын кароо зарылчылыгын талап кылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Философия
Конвертер процесси

Конвертер процесси - кошундулуу металлды же түстүү металлдын сульфидин алуу үчүн жездүү, никелдүү жана коргошундуу суюк штейндерди кайра иштетүүчү пирометаллургиялык процесс.
 
Конвертер процесси көлкүлдөп эритилген штейндерди аба же техникалык кычкылтек менен үйлөтүү аркылуу конвертерде иштетилет. Аба агымы көлкүлдөк эритмеге аралашканда күкүрткө Караганда кычкылтекке жакыныраак болгон металлдардын сульфиди тез кычкылданат. Түстүү металлургиянын штейндеринде мындай металл болуп темир эсептелет. Темирдин суюк окиси конвертерге флюс кошулуу менен шлакка айландырылат да, ал шлактын тыгыздыгы штейндикинен төмөн болгондуктан эритменин бетине калкып чыгып, мезгил-мезгили менен калпып алынат.
 
Жез өндүрүшүндө Конвертер процесси эки мезгилге бөлүнөт: 1-мезгилде штейндеги темир бүтүндөй алып чыгарылат, 2-мезгилде калган жез сульфиди абадагы кычкылтек менен кычкылдандырылып (Cu2S+02=2Cu+S02), акырында кошундулуу жез алынат.
 
Коргошун өндүрүшүндө жез-коргошундуу штейн Конвертер процессинен өткөрүлөт. Биринчи мезгилде цинк менен коргошундун сульфиддери кычкылдандырылат да, алардын кычкылдары шлакка айландырылат. Экинчи мезгилде иштеткенде коргошундуу (4% ке чейин) жез алынат. Конвертер процессинде сульфиддер кычкылданганда штейнди суюк абалда карман гана турбастан, конвертерге салынган кошмо түстүү металлдарды эрите тургандай жылуулук бөлүнүп чыгарылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Конвертер

Конвертер (лат. converto - өзгөртөм, башкага айландырам) - эритилген чоюндан аба же кычкылтек менен үйлөтүү аркылуу болотту жана штейн аркылуу аба үйлөтүү менен жезди алууга арналган аппарат.
 
Кара металлургияда эриген чоюнду аба менен астынан (к. Бессемер процесси) жана кычкылтек менен үстүнөн (к. Кычкылтектуу конвертер процесси) үйлөтүүчү Конвертер болуп айырмаланат. Астынан үйлөтүүчү Конвертер корпус, цапфа, патрубок, аба кутусу, редуктор, түп жана фурмадан турат. Бессемер Конвертеринен айырмаланып, чоюнду кычкылтек менен үстүнөн үйлөтүүдө корпустун түбү туюк болуп, форма жана аба кутусу жасалбайт, жогору жагынан шлем (капкак) кийгизилет.
 
Конвертердин сыйымд. 100 - 350 т. Корпустун ичине доломит кирпичи коюлат. Конвертерди иштетүүдөн мурда кирпич күйгүзүлөт. Бир коюлган кирпич 450 - 600 жолу эритүүгө чыдайт. Кычкылтек бири бирине кийиштирилген түтүк аркылуу берилет. Конвертер эсептеп чыгаруучу машина менен башкарылат.
 
Түстүү металлургияда цилиндр формасындагы Конвертер колдонулат. Анын диаметри 3 - 4 м, уз. 6 - 9 м, сыйымд. 40 - 100 г. Болот корнусуна магнезит кирпичи коюлат да, магнезит катмары менен С. Конгантиев. капталат. Аба бериле турган фурма астына жайгаштырылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Терминдер
Компрадор буржуазия

Компрадор буржуазия (исп. comprador - сатып алуучу) - экономикасы начар (колония, ошондой эле көз каранды эмес) өлкөлөрдүн улуттук буржуазиясынын колонизаторлор менен тыгыз байланыштуу бөлүгү.
 
Компрадор буржуазия ички жана тышкы рынокто чет элдик компаниялар менен соода арачысы катары кызмат кылат. Ал көбүнчө өз өлкөсүнүн дыйкандары, кол өнөрчүлөрү менен чет элдик монополияларга далдалчы болот. Компрадор буржуазия колония системасы менен бирге пайда болгон. Ал эң мурда улуттук эзүүчү топтордон (көпөс, сүткор, феодал) түзүлүп, саясат, экономика жагынан чет өлкөлүк капиталга түздөн түз баш ийип, алардын кызыкчылыгын көздөйт. Анын саясий багыты көбүнчө улуттук буржуазиянын максатына туура келет. Бирок буржуазиянын бул түрү ишинин мааниси боюнча чет элдик капитал менен тыгыз байланышта болуп, анын экономикалык жана саясий таасирин көбүрөөк кабыл алат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Саясат
Компенсациялоочу түзүлүш

Компенсациялоочу түзүлүш электр системасында - өзгөрмө токтун электр линияларындагы (ЭЛ) электр системасынын элементтеринде жана каршылыктарда сарп кылынган реактивдүү кубаттуулукту компенсациялоочу (ордун толтуруучу) түзүлүш.
 
ЭЛде Компенсациялоочу түзүлүш катары электр конденсаторлорунун узата туташтырылган жана туурасынан туташтырылган электр реакторлору менен синхрондуу конпенсаторлор колдонулат. Алар ЭЛдин акыркы же аралык подстанцияларына орнотулат. Булар электр линияларынын токту өткөрүү жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу жана ЭЛдин ишинин техникалык-экономикалык көрсөткүчтөрүн жакшыртуу (активдүү кубаттуулуктун коромжу болушун азайтуу, ар түрдүү каршылыктарда чыңалууну талап кылынган мааниде кармоо ж. б.) үчүн колдонулат.
 
Башкарылуучу Компенсациялоочу түзүлүш (конденсаторлордун жөнгө салынуучу батареялары, синхрондуу компенсаторлор жана дүүлүктүрүүсү автоматтык түрдө жөнгө салынуучу кыймылдаткычтар) электр системасында чыңалууну автоматтык түрдө жөнгө салуу үчүн пайдаланылат. Компенсациялоочу түзүлүштүн кубаттуулугу жана орнотула турган орду эсептөөнүн негизинде алынган техникалык-экономикалык көрсөткүчтөр боюнча аныкталат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Электротехника
Колдонмо география

Колдонмо география - география илимдеринин колдонмо ыкмаларын бириктирген багыт.
 
Практикалык милдетти чечүү үчүн атайын жүргүзүлгөн кандай гана географиялык изилдөө болбосун, ал Колдонмо географияга киргизилүүгө тийиш. Географиянын практикалык мааниси - пландаштыруучу, долбоорлоочу жана чарбалык мекемелерди тигил же бул райондун табияты, жаратылыш байлыктары, чарбачылыгы, эмгек ресурстары жөнүндөгү тиешелүү маалыматтар менен камсыз кылууда, адамзат коомунун табиятка таасир кылышынын натыйжасында мүмкүн боло турган өзгөрүүлөрдү алдын ала айтып берүүдө. Географиялык изилдөөлөр эл чарбасы койгон практикалык муктаждыктарды канааттандырарлык деңгээлде жүргүзгөн учурда гана чоң мааниге ээ болушу мүмкүн. Мындай изилдөөлөрдүн жыйынтыктары өндүрүштө улам кеңири пайдаланылып, география илиминин чарба менен болгон байланышы чыңалат. Географиялык изилдөөлөр ар кандай максатта жүргүзүлүүгө тийиш. Мисалы, айыл чарба үчүн жерлердин жарактуулугун аныктап, жаратылыш шарттарын терең талдап баа берүү, рельефке жараша айыл чарба машиналарын кеңири пайдалануу мүмкүнчүлүгүн белгилөө ж. б. Ландшафттык изилдөөлөрдүн маалыматтары өнөр жай жана транспорт курулуштарында, шаар айланасында эс алуу жайларын курууда колдонулат, о. эле ландшафттык карталар тиешелүү адистерге чоң практикалык жардам бериши мүмкүн. Физикалык географтардын изилдөөлөрүнө таянып, саламаттык сактоо кызматкерлери түрдүү оорулардын таралыш закон ченемин белгилешет.

Адам баласынын табигатка, жаратылыш процесстерине кийлигишүүсү күчөгөн сайын география илимдеринин практикалык мааниси да арта берет. Мында жалпы географиялык комплекстик изилдөөлөр менен бирге тармактык жекече изилдөөлөрдүн да ролу жылдан жылга күчөйт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:География
Клоунада

Клоунада - эксцентрика жана буффонада ыкмалары менен клоун аткаруучу күлкүлүү сценалардан турган цирк жанры.
 
Клоунада элдик фарс оюндарынан чыккан. Биринчи жолу Астлей цирк (Лондон, 1780) артисти Б. Саундерс жопу болбогон чабендестин ролун, 1834-ж. Франкони циркинде Ж. Б. Ориоль акробатикалык көнүгүүлөрдү күлкүлүү ыкмалар менен аткарган. Кийин үйрөтүлгөн айбандар, музыкалык аспаптар жана акробатика кеңири пайдаланылат. Клоунада номерлери бара-бара сатиралык жана публикалык багытка ээ болот (Дуровдор жана В. Е. Лазаренко). Клоундар солоклоун (монолог окуу, акробатика ж. б. өнөр көрсөтүү), «килем» клоуну, клоунбуфф (экөө, үчөө же тобу менен чыгышат) болуп белүнөт. Советтик цирк клоундары сатиралык жана публ. каражаттуу өткүр күлкү менен өз каарманына психологиялык мүнөздөмө беришет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Цирк
Климатотерапия

Климатотерапия (климат жана терапия) - дарылоо жана ооруну алдын алуу максатында жылдык аба ырайынын факторлорун пайдалануу.
 
Климатотерапияда жылдык аба ырайынын комплекстеринин элементтери - жердин деңиз деңгээли бийиктиги, барометр басымы, абанын температурасы, жаан-чачындын өлчөмү, нымдуулук, шамалдын күчү же багыты, күн нурунун күчтүүлүгү, булуттуулук, ошондой эле ландшафттын өзгөчөлүгү ж. б. факторлордун тийгизген таасири да эсепке алынат. Түрдүү климаттык шартта организмди көнүктүрүү ар кыл климатка жараша жүргүзүлөт. Туберкулёзду айыктырууда боздоң климаты жана кымыз менен дарылоо, ал эми бөйрөк оорусуна жарым чөл климаты жагымдуу. Деңиз климаты дем алуу, нерв системасынын ооруларын жана зат алмашуунун бузулушун дарылоодо колдонулат. Too климаты дем алуу жолдоруна, кан-тамыр системасына күчтүү таасир этип, зат алмашууну тездетет. Климатотерапиянын негизги методдору - аэротерапия, күнгө күйүү, деңизге түшүү. Климатотерапия курорт, санаторий, эс алуу үйлөрү, пансионат, пионер лагерь, турбаза ж. б. жайларда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Медицина
Киль тынчтык келишимдери

Киль тынчтык келишимдери (1814) - 1814-ж. 14-январда Киль шаарында Дания (наполеондук Франциянын союздашы) менен Улуу Британия жана Швециянын ортосунда согуштун бүтүшүнө байланыштуу түзүлгөн келишимдер.
 
Швеция-Дания келишими боюнча Дания Швецияга Норвегияны берип, анын ордуна швециялык Померанияны (Штральзунддан башкасын), Рюген аралын жана акчалай компенсация алган. Дания-Улуу Британия келишими боюнча Британия басып алган жерлерин (Гельголанд аралынан башкасын) Данияга кайрып берген. Улуу Британия Штральзунд аралын 20 жыл мөөнөткө товар базасы катары пайдаланууга жана Англия менен Швециянын эч кандай чектөөсүз соода жүргүзүүсүнө укук алган. Киль тынчтык келишимдери боюнча Дания наполеондук Францияга каршы согушка катышууга милдеттенген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Келишимдер
Киликия

Киликия - Кичи Азиядагы байыркы область (азыркы Борбордук Турциянын түштүгүндө).
 
Киликия - «Катаал Киликия» (Тавра тоосу) жана «Түздүктүү Киликия» (Жер Ортолук деңизге жакын аймак) деп бөлүнгөн. Биринчи жолу « Киликия » деген ат ассирия жазмаларында (Hilakku) «Катаал Киликия » деген мааниде учурайт. Б. з. ч. 2-миң жылдыкта Хет падышалыгына кирген. Б. з. ч. 12 - 6-кылымда Киликия аймагында бир же бир нече өз алдынча падышалыктар болгон окшойт. Б. з. ч. 6-кылымдан Киликия Ахеменилер падышалыгынын курамында болуп, 333-ж. Александр Македонский тарабынан каратылган. 297 - 190-ж. Селевкилердин бийлигинде болгон. 102-ж. Киликияны Рим карата баштап, б. з. ч. 67-ж. биротоло баш ийдирген.
 
Б. з. 200-ж. Киликия аймагы Киликия I жана II болуп эки провинцияга бөлүнгөн. Орто кылымда Киликия Византия менен арабдардын жана селжуктардын талашына түшкөн. 1080 - 1375-ж. Киликияда киликиялык армяндар мамлекети бийлик кылып, кийин ал мамлюктарга, 1515-ж. түрктөргө караган

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Түркия
Кижи көтөрүлүшү

Кижи көтөрүлүшү (1769 - 71) - Олонец тоо-кеп заводдоруна (Карелия) катталган дыйкандардын феодалдык, эзүүнүн күчөшүнө каршы кыймылы.
 
Кижи көтөрүлүшүнүн чыгышына оруп-жыюу убагында дыйкандарды мрамор даярдоого жана завод курууга жиберүү шылтоо болгон. Көтөрүлүш Кижи погостусан (чиркөөлүү, мазарлуу кыштак) башталып, 1769-жылдын күзүнөн карелдер, вепстер жашаган волостторго тараган. Ага 40 миңче адам катышып, алардын кыймылы куралдуу көтөрүлүшкө айланган. Бирок дыйкандардын айрымы алданып, күрөшүн токтоткон. Кижи көтөрүлүшү 1771-ж. куч менен басылып, жетекчилери түбөлүк сүргүнгө айдалган; 52 адам Сибирге жер которуп, көпчүлүгү солдатка алынган. Кижи көтөрүлүшүнун натыйжасында мрамор даярдоо, жаңы заводдорду куруу токтотулган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Көтөрүлүштөр
Кессон

Кессон (фр. caisson - ящик) - суу астында же саздак жерлерде иштөөгө ыңгайлуу жай (камера) жасоого арналган тосмо конструкция.
 
Формасы боюнча Кессон түбүнүн орто жеринде атайын тешиги бар, көмкөрүлгөн стаканды элестетет. Кессонду куруудагы негизги жумуш - анын ичиндеги топуракты сыртка чыгаруу жана анын ордуна бетон ж. б. төшөө. Бул үчүн стакандын түбүндөгү тешикке шлюз аппараты бекитилет. Топурак алынган сайын Кессон өз салмагы менен акырындап жер катмарына чөгө баштайт. Анын ичинде топурактын түрүнө жараша жардыруу, суу менен жуу ж. б. иштер жүргүзүлөт. Кессон темирден, жыгачтан, бетон жана темир-бетондон даярдалат да жерге кургактан, жасалма аралдан же суу үстүнөн чөгөрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Терминдер
Керр эффекти

Керр эффекти - бир тектүү электр талаасында жайгашкан оптикалык изотропиялуу заттар аркылуу жарык нурун өткөзүүдө жарыктын эки багытка ажырап сынышы.
 
Бул кубулушту шотланд физиги Ж. Керр (1875) ачкан. Керр эффектинин натыйжасында электр талаасында жайгашкан газ же суюктук оптикалык огу талаанын багыты боюнча багытталган бир октуу кристалл сыяктуу касиетке ээ болот.
 
Керр эффектин байкоо үчүн монохром жарыгы поляризатор П (мисалы, Николь призмасы) аркылуу өткөрүлүп, изотропиялуу зат менен толтурулган жалпак конденсаторго багытталат . Поляризатор габигый жарыкты поляризацияланган жарыкка айландырат. Эгер конденсатордун каптоолоруна чыңалуу берилбесе поляризацияланган жарык заттан өткөндө өзгөрбөйт жана поляризаторго карата 90°ка бурулган экинчи Николь призмасы А дан жарык такыр өтпөйт. Эгер конденсаторго чыңалуу берилсе, анда сызыктуу поляризацияланган жарык толкуну зат аркылуу өтүүдө экиге: электр талаасынын багыты боюнча жана ага тик багытка бөлүнөт да, түрдүү ылдамдык менен таралат. Ошондуктан Керр ячейкасынан чыккан жарык толкуну кош сынуу кубулушунун негизинде эллипс түрүндө поляризациялангандыктан анализатор аркылуу өткөн жарыкты көрүүгө болот.
 
Керр эффекти П. Ланжевен (1910) жана М. Борн (1918) теориясы менен түшүндүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика