Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Титанит

thumb|Титанит.
Титанит (курамындагы титанга байланыштуу аталган) – минерал, титан менен кальцийдин силикаты, CaTiSiO5. Курамынын: 40,8%ин ТiO2, 30,6% ин SiO2 жана 28,6% ин СаO түзөт. Өңү сары, жашыл, күрөң, кара. Тунук эмес, катуулугу 5— 5,5, тыгыздыгы 3,4-3,54 г/см3, морт. Щёлочтуу магма тектеринин, граниттин акцессор минералы, ошондой эле контакттык метаморфизмдин натыйжасында пайда болгон силикаттык карбонат тектеринде, кварц тарамдарында, кристаллдык сланецте жана гнейсте кездешет. Титанит – титандын кен ташы (курамында 24,5% ке чейин титан болот), бирок табиятта ири кендери кездешпейт. Комплекстүү титан кен ташынын компоненти катары авиация жана согуш өнөр-жайында колдонулуучу металлтитанды өндүрүүдө пайдаланылат. Зер ташы катары колдонулуучу тунуктары табиятта сейрек кездешет.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Минералдар
Титикака

thumb|Титикака.
Титикака (жергиликтүү индей тилинде тити – пума (алардын ыйык туткан жаныбары) жана кака – аска) – Перу менен Боливиянын чек арасындагы көл. Борбордук Анд тоолорунда жайгашкан. Жер шарындагы бийик тоо (деңиз деңгээлинен бийиктиги 3812 м) көлдөрүнүн эн ириси. Тектоникалык кыймылдан пайда болгон. Аянты 8,3 миң км2. Орточо терендиги 140-180 м, эң терең жери 304 м. Суусунун орточо температурасы 10-12°С. Жээги булуң-буйткалуу, тик. 300дөй дарыя куюп (ириси Рамис), Десагуадеро дарыясы агып чыгат. Ал Поопо көлүнө куят. Туздуулугу 1%о. Кеме жүрөт. Жээгинде жана майда аралдарында аймара жана кечуа элдери жашайт. Ири шаары жана порту – Пуно (Перу). Түштүк-чыгыш жээгинде жана аралдарында байыркы индей маданиятынын эстеликтери сакталган. Уламышта суунун астында Ванаку шаары калган деп айтылат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Көлдөр‎
Категория:Боливия
Категория:Перу
Иосип Броз Тито

thumb|200px|Tito 1965

Тито Иосип Броз (25. 5. 1892, Хорватия, Кумровец – 4.5. 1980, Любляна) – Югославиянын саясий жана мамлекеттик ишмери, маршал (1943), Югославиянын үч жолку Элдик Баатыры (1944, 1972, 1977), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1950), Югославиянын Президенти (1953-жылдан), Югославия коммунисттер союзунун төрагасы (1966), ЮСФР Президиумунун төрагасы (1971). Биринчи дүйнөлүк согушка катышып, Россияда туткунга түшкөн. 1917-ж. Омскиде Кызыл гвардияга кирген. 1920-ж. өз өлкөсүнө кайтып келип, Югославия компартиясынын (ЮКП) мүчөлүгүнө кабыл алынган. 1928–34-жылдары сүргүндө болгон. 1934-жылдан ЮКП БКнын жана анын Саясий бюросунун мүчөсү. 1935-36-жылдары Москвада Коминтернде иштеп, Троцкий менен күрөшүүдө Сталинди колдогон. 1940-ж. октябрдан ЮКП БКнын генералдык секретары, 1941–45-жылдары Югославия элдик-боштондук армиясынын жана партизан отрядцарынын жогорку башкы командачысы, 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде Югославияда партизандык отряд уюштуруп, фашисттерге каршы күрөшкөн. 1945-ж. мартта Югославия Демокр. Федерациясынын куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы, коргоо министри жана Министрлер Советинин төрагасы болуп дайындалган. 1945-ж. августтан Элдик фронттун, 1953–63-жылдары ЮФЭРдин Союздук аткаруу комитетинин төрагасы, 1952-жылдан Югославия коммунисттер союзунун (ЮКС) генералдык секретары (1966-жылдан төрагасы), 1974-жылдан ЮКСтин түбөлүк төрагасы, ЮСФРдин куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы болуп иштеген. Тито Ленин ордени, Жеңиш, 1-даражадагы Суворов, Октябрь Революциясы ордендери, ошондой эле Югославиянын ж. б. көптөгөн өлкөлөрдүн ордендери менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Инсандар
Тихонов Вячеслав Васильевич

thumb|1998
Тихонов Вячеслав Васильевич (8. 2. 1928, азыркы Москва облусу, Павлов Посад шаары – 4. 12. 2009, Москва) – орус актёру, СССРдин эл артисти (1974), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1982). 1945–50-жылдары ВГИКте (профессор Б. Бибиковдон таалим алган) окуган. Актёрдук дебюту С. Герасимовдун «Жаш гвардия» фильминде Володя Осьмухиндин ролу менен башталган. Тихоновдун аткарган ролдору: Гриневский («Тынчтык күндөрүндө», 1950), Александр Иванович Горелов («Максимка», 1952), студент Ростислав Данченко («Буну унутпоо керек», 1954), тракторист Матвей Морозов («Бул иш Пеньковдо болгон», 1957), Виктор Андреевич Райский («Ч.П. – өзгөчө окуя», 1958), Рукавичкин («Май жылдыздары», 1959), мичман Панин («Мичман Панин», 1960), Алексей («Оптимисттик трагедия», 1963), Андрей Бал конский («Согуш жана тынчтык», 1967), Илья Семёнович Мельников («Дүйшөмбүгө чейин жашайлы», 1968), Макс Отто фон Штирлиц («Жаздын он жети көз ирмеми», 1973), Стрельцов («Алар тынчтык үчун күрөшкөн», 1976), Иван Иванович Иванов («Кара кулак ак Бим», 1977) ж. б. «Дүйшөмбүгө чейин жашайлы» фильминде И. С. Мельниковдун ролу үчүн СССР мамлекеттик сыйл. (1970), «Жаздын он жети көз ирмеми» фильмдеги Штирлицтин ролун мыкты аткаргандыгы үчүн бир тууган Васильевдер атындагы мамлекеттик сыйл. (1976), «Кара кулак ак Бим» фильмдеги И. И. Ивановдун ролу үчүн Ленин премиясы (1980) жана көптөгөн сыйлыктар. Өткөөл мезгилдеги чыгармачылыгы: Станислав Васильевич Кандинский («Булвардык роман», 1994), Всеволод Константинович («Күндөн алсырагандар», 1994), Фёдор Фёдорович («Унутта калган - Сүйүктүү досум, 1996), балдар үйүнүн директору («Күтүү залы», 1998), Левка Моргулис («Жеңиш күнүнө арналган сочинение», 1998), Георгий Астахов («Берлин экспресси», 2001), окумуштуу абышка («Карышкыр көз карашы», 2005) ж. б. фильмдерге тартылган. Октябрь Революциясы, «Ардак Белгиси», «Мекен алдындагы эмгектери үчүн» – IV, III даражадагы, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
Категория:Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Тихуана

thumb|Тихуана.
Тихуана – Мексиканын түндүк-батышындагы шаар. Төмөнкү Калифорния штатында. Калкы 1,7млн (2010). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Электр-техникалык, электроника өнөр-жайынын жана телевизор чыгаруу өндүрүшүнүн ири борбору. Тамак-аш, текстиль, целлюлоза-кагаз, пахта тазалоо өнөр-жай ишканалары иштейт. Шарап кайнатылат. АКШга бараткан туристтер Тихуана аркылуу өтөт. Өлкөнүн соода борбору. Шаар 1889-ж. негизделген.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Мексика
Категория:Шаарлар‎
Тишсиздер

thumb|Anodonta anatina.
Тишсиздер – тузсуз сууда жашоочу кош капкалуу моллюскалар уруусу. Раковинасы жука. Узундугу 20 см ге чейин, ичинде седеп бар. Тиши жок (аты ошондон). Айрым жыныстуу, гермафродит популяциясы да кезигет. Уруктанган жумурткасын бакалоорунда алып жүрүп, андан глохидия (личинкасы) чыгат. Энесинин денесинен чыккан глохидиялар бир аз убакыт сууда калкып жүрүп, андан кийин балыктын сыртына же бакалооруна жармашып, чоңойгонго чейин мите тиричилигин өткөрөт. Евразияда, Сибирде 15тен, КМШ өлкөлөрүндө 10 түрү кезигет. Көлмөлөрдө же жай аккан сууларда же кумдуу топуракта жөргөлөп жашайт. Личинкалары балыктарга жем, эти менен раковинасы малга тоют.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:моллюскалар
Машрик

thumb|Машрик.
Машрик (арабча эль-Машрик – Чыгыш) – Египеттен Чыгышка (Магрибден айырмаланып) жана Араб жарым аралынан түндүккө карай орун алган араб өлкөлөрүн камтыган аймак. «Маршик» термини орто кылымда араб басып алууларынын алгачкы мезгилинде пайда болгон. Азыркы учурда Машрикке Сирия, Ирак, Иордания, Израиль, Кувейт, Ливан, Сирия жана Палестина кирет. Машрик менен Магрибдин ортосунда Египет туруп, эки тараптын тең маданиятынын белгилерин бириктирип турат. Калкы, тили боюнча Магрибге жакын. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Азия‎
Маяк

thumb|Аргентинанын Ушуайя шаарындагы дүйнөнүн акырындагы маяк
Маяк – өтө кубаттуу жарык булагы менен жабдылган мунара түрүндөгү курулма. Ал деңиз жээгин таануу, деңизде кеменин ордун аныктоо, аэропланга жерге жакындаганын жана навигациялык коркунуч жөнүндө алдын ала билдирүү милдетин аткарат. Маяк жарык-оптикалык системалар, ошондой эле сигнал берүүнүн башка техникалык каражаттары: аба акустикасы (наутофон, диафон, сирена ж. б.) же суу асты акустикасы (суу асты коңгуроосу, осциллятор); радиотехника, радиоакустика менен жабдылат. Маяк деңиз жээгине, порттун кире беришине, булуңга же суунун куйган жерине, кээде аскага же тайыз жерге орнотулат. Маяктын негизги мүнөздөмөсү: мунарага мүнөздүү архитектурасы, жарыктандыруучу бөлүгү, жарыктын деңиз деңгээлине карата бийиктиги, жарык түсү жана аны аралыкка берүү мүнөзү. Радиомаяк жыштыкты берүү, иштөө режими жана код сигналы менен мүнөздөлөт. Биздин заманга чейинки 280-жылы римдиктер курган Александриядагы Фарос маягы – эң байыркы маяк. Ал дүйнөдөгү 7 кереметтин бири болуп эсептелет.
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Маятник

thumb|Маятник.
Маятник – кыймылсыз чекиттин же октун айланасында тышкы күчтөрдүн таасири менен термелүүчү катуу нерсе. Маятниктин термелүү огу нерсенин оордук борбору аркылуу өтпөөгө тийиш. Жөнөкөй маятниктин узундугу l болгон жипке асылган, салмагы жеңил жүктөн турат. Эгерде жүктүн өлчөмү жип. узундугунан кичине болсо, ал жип чоюлбайт деп эсептеп, жүктүн өлчөмүн эске албай материалдык чекит катары карасак, анда математикалык маятник болуп эсептелет. Эгер термелип жаткан нерсе материалдык чекит болбосо, анда физикалык маятник болуп эсептелет. Математикалык маятник – эгерде маятникти тең салмактуулук абалынан С чекитине алып барып, кандайдыр бир ылдамдыкта коё берсе, маятник тик тегиздикте термеле баштайт жана С чекити айлананын жаасы боюнча кыймылдайт. Бул учурда маятниктин абалы координата (j) бурчу менен аныкталат. Жалпы учурда маятниктин термелиши гармониялык болбойт жана термелүү мезгили Т амплитудага көз каранды. Эгер маятниктин кыйшаюусу аз болсо гармониялык термелүү жасайт жана анын термелүү мезгили, мында g – эркин түшүүнүн ылдамдануусу. Физикалык маятник – оордук күчүнүн таасири менен асманын горизонталь огунун айланасында термелүүчү катуу нерсе. Мындай маятниктин кыймылы айланма математикалык маятниктин кыймылына толук окшош. Кыйшаюу бурчу j кичине болсо гармониялык термелүү жасайт жана термелүү мезгили, мында I – асманын огуна салыштырмалуу маятниктин инерция моменти, l асманын огунан (О) оордук борборуна (С) чейинки аралык, маятник – маятниктин массасы. Маятниктин касиеттери сааттарда, нерсенин оордук күчүнүн ылдамдануусун, инерция моментин аныктоочу приборлордо, гироскопиялык түзүлүштө ж. б. кеңири колдонулат.

 Байланыштуу макалалар 
 Фуко маятниги

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Физика
Мверу

thumb|upright|Мверу.
Мверу, Моэро – Африкадагы көл. Конго Демократиялык Республикасы менен Замбиянын чек арасында. Деңиз деңгээлинен 917 м бийиктикте жайгашкан. Аянты 5,1 миң км2, узундугу 130 км, туурасы 40 км, тереңдиги 9–15 м. Луапула дарыясы куюп, Лувуа дарыясы (Конгонун куймасы) агып чыгат. Балыкка (70тен ашуун түрү бар) бай. Кеме жүрөт. Башкы пристандары: Кильва, Пвето (Конго). 1867-жылы Д. Ливингстон ачкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Көлдөр‎
Категория:Конго Демократиялык Республикасы
Категория:Замбия
Мегатерийлер

thumb|upright|Мегатерий.
Мегатерийлер – сүт эмүүчүлөрдүн кем тиштүүлөр түркүмүнүн тукуму курут болгон уруусу; кургакта жашоочу эң ири илендилер. Жогорку плиоцен – плейстоценден белгилүү, Түштүк жана Түндүк Американы мекендеген. Денеси өтө чоң (узундугу 6 мге жеткен), буту кыска болгон. Арткы бутуна туруп, жоон куйругуна таянып, өсүмдүктүн жалбырагы жана жаш бутактарын үзүп, азыктанган. Бешке жакын түрү болгон.

Колдонулган адабияттар
А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Медан

thumb|Медан (2013).
Медан – Индонезиядагы шаар. Суматра аралында жайгашкан. Түндүк Суматра провинциясынын административдик борбору. Суматра аралынын түндүк-чыгышында, Малакка кысыгынын жээгинде жайгашкан. Калкы 1,8 млн (2010; Суматра аралындагы эң ири, калкынын саны боюнча өлкөдөгү 3-шаар; агломерациясы менен 4,4 млн, ири шаарлары: Перчу-Сей-Туан (калкы 408,7 миң), Бинжай (273,0 миң), Пербаунган (220,4 миң). Жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Темир жол аркылуу аралдын түндүгүндөгү шаарлар менен катташат. Медандын деңиз аванпорту – Белаван (жылына 10 млн тонна жүк ташылат; негизинен пальма майы экспортко чыгарылат).

1590-жылы Медан султандыгынын борбору катары негизделген. 1872–1945-жылдары Ост-Индиядагы Нидерланд ээлигинин курамында, 1886-жылдан административдик борбору болгон. 1918-жылдан шаар статусуна ээ. 19–20-кылымдын курулуштары: султан Истана Маймундун ак сарайы (1891), Тжонга Финин тургун жайы (1900), Масжид-Рая мечити (1906; өлкөдөгү эң ири), шаар ратушасы (1908), суу басым мунарасы (1908), почтамт (1909–11), банк имараты (1910) сакталган. Шаардын экономикасында маанилүү орунду тейлөө чөйрөсү ээлейт. Тамеки, тамак-аш (пальма, кокос майы, жемиш консервалоо), текстиль, тигүү, кара металлургия (бир нече электр, болот эритүүчү заводдор; жылына 250 миң тонна), химиялык (накта каучукту иштетет, шина, резина-техникалык буюмдар), фармацевтика, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим жана билим очогу. Университеттер (анын ичинде менчик Ислам, Ыйык Фома католик ж. б.) жана университеттердин кампустары, ИИИ (пальма майы) бар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Шаарлар
Категория:Индонезия
Медетбеков Артур Капарович

thumbnail|jpg
Медетбеков Артур Капарович (19. 10. 1959-жылы туулган, Шекер айылында, Талас облусунда) – генерал-майор (2006). Москва полиграфиялык университетин (1985), СССР мамлекеттик коопсуздук комитетинин жогорку курсун (1987) бүткөн. 1985–87-жылдары Кыргыз полиграфкомбинатында, 1987–2010-жылдары Кыргыз Республикасынын улуттук коопсуздук органында бөлүмчөнүн, бөлүмдүн, башкармалыктын начальниги, Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасынын 1-орун басары, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик коргоо кызматынын төрагасы, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик коопсуздук комитетиндеги атайын даярдыктагы «Альфа» бөлүмчөсүнүн негиздөөчүсү жана алгачкы жетекчиси. 1999-жылы Афганистандан Кыргызстанга (Баткен облусуна) кирип келген куралчан топ менен болгон согуш учурунда "Альфа" атайын даярдыктагы бөлүмдүн иш-аракеттерин башкарган. 2008–09-жылдары Кыргыз Республикасынын дипломатиялык академиясында окутуучу болуп иштеген. Кыргызстан элдик-демократиялык партиясынын төрагасы.
Категория: Инсандар

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Медет датка Байтүгөл (Байтурган) уулу

Медет датка Байтүгөл (Байтурган) уулу (болжол менен 1778(79)–1839, Ак-Учук, Кочкор өрөөнү) – саяк уруусунан чыккан саясий ишмер, таанымал бий, датка. 
Түндүк Кыргызстандагы таасирдүү адамдардын бири. Кокон хандыгы жана Цин империясы аны менен мамиле түзүүгө кызыкдар болгон. Медет датка Кокон хандыгы менен дипломатиялык байланыш түзүүнү туура көрүп, Омор хандын (1809–22) тушунда кыргыз бийлери менен бирге ордого чакырылган жана ага датка наамы ыйгарылган. Кыргыз санжыраларында жалган жалаа менен Кокондогу зынданда жаткан Алдаш баатырды өлүмдөн сактап калганы айтылат. Мадали хандын мезгилинде кокондуктардын эзүүсү ашкере күчөгөнүн көргөн Медет датка аларга чечкиндүүлүк менен каршы чыккан. Ошондуктан аны кокондуктар уулантып өлтүргөн деген маалымат бар. Медет датканын өздүк туусу жана мөөрү болгон. 
Саяк уруусунун курманкожо уругунан. Өз мезгилинин абройлуу чыгаан мамлекеттик ишмери катары таанылган. Кыргыз элинин үрп-адат, мыйзамдарын акылдуулук менен колдонгон, калыс, акыйкат эл башкаруучу катары «Чоң Медет» деген атак алган. Эл алдында макал-ылакап аралаштыра таасын сүйлөй алган чоң чечен болгон. Кыргыз элинин биримдикте ынтымакта жашашы үчүн бардык мүмкүнчүлүгүн жумшаган. Кыргыз уруу башчыларын нараазычылыктарды маңдай-тескей отуруп чечүүгө чакырган. Медет датка менен мамилелеш болууга Кокон хандыгы да кызыккан. Омор хан (1811-22-ж. бийлеген) Медет датканы кыргыз бийлери менен бирге атайылап ордого чакыртып сый-урмат көрсөткөн. Медет бийге датка наамын ыйгарып, атайын туу жана артыкча укук берүүчү жарнама тартуулаган. Медет датканын дипломаттык ишмердигинин натыйжасында Кокондо кыргыз бийлеринин ак үйлүүдө жүргөн 21 баласы кайтып келишкен. Кытай бийлигинен Жанболот бийди куткарып келген. Жалган жалаа менен Кокондо зынданда жаткан Алдаш баатырды өлүмдөн сактап калган. Кокон хандары Омар хандын Мухаммед Алинин (1822-42) кыргыздар менен жакындашып, Чыгыш Түркстанды Цинь империясына көз карандылыктан бошотуу аракеттерин колдогон. Кийин кокондуктардын ашкере зекет алуучулук саясатына чечкиндүүлүк менен каршы туруп, анын мыйзам чегинде болушуна жетишкен. Медет датканын өзүнө таандык туусу, мөөру болгон. Кокон ханы Мадали Медет датканы уулантып мерт кылган. Медеттин күмбөзү Кызарт ашуусунун чыгышында Кочкор өрөөнүндө салынган. 
Белгилүү санжырачы Ж. Кенчиев «Медет датка» (Бишкек, 1996) аттуу китеп жазган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Медина

thumb|Медина (2008).
Мадина [байыркы аты Ясриб (Ятриб), арабча толук аты – Мадинат-Расул-Аллах же Мадинатан-Наби – «Пайгамбарлар шаары»] – Сауд Арабиясынын батышындагы шаар. Мадина провинциясынын административдик борбору. Оазисте, Кызыл деңизден болжол менен 200 км алыстыкта жайгашкан. Калкы 1,1 млн (2010; өлкөдөгү калкынын саны боюнча 4-шаар). Соода-жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Шаар калкы негизинен зыяратчыларды тейлеп, бакчачылык менен да алектенет. Диний буюмдарды (теспе, жайнамаз ж. б.) жасоочу өндүрүштөрү иштейт. Король Фахда атындагы басма комплекси (1985; Куранды басып чыгаруучу дүйнөдөгү бирден-бир басма; жылына 10 млн нуска), металл иштетүүчү, автомобиль ремонттоочу, курулуш материалдар (кыш, черепица) ишканалары, карапа жана жыгач иштетүүчү мастерскойлору, азык-түлүк өндүрүшү иштейт. Мадина – сугатчылык өнүккөн аймактын борбору. Башкы азыгы – курма (негизинен экспорттолот).

Шаар 7-кылымдан – мусулмандардын зыяратка келүүчү 2-ыйык жайы (Мекеден кийин). Биздин заманга чейинки 6-кылымдан Ясриб деген ат менен белгилүү. Мадинага 622-жылы Мекеден ислам динин негиздеген Мухаммед көчүп келип, мусулмандар жамаатын түзгөн. 622–32-жылдары аралыгында ислам өз алдынча дин болуп, алгачкы мечит курулган. 632–56-жылдары Араб халифатынын борбору. 10-кылымдан Египет династиясынын, 1571–1919-жылдары Осмон империясынын сурагында, 1919–24-жылдары Хижаз королдугунун, 1932-жылдан Сауд Арабиясынын курамында. Архитектура эстеликтери исламдын тарыхы менен байланыштуу. Медина алгач таш коргон менен курчалып, 4 дарбазасы болсо, кийинчерээк ал 8ге жеткен. Анда Мухаммеддин күмбөзү жана Чоң мечит (Мухаммеддин үйүнүн ордуна тургузулуп, бир нече жолу оңдолгон; 7-, 8-, 19-кылым), Каср-Азим сепил-ак сарайынын калдыгы (7-кылым), 19–20-кылымдын курулуштары, мечиттер (анын ичинде Гамама, жер-суу тайып сыйынуучу жерде; Микат) сакталган.

Пайгамбардын мечит комплексинин заманбап көрүнүшү тик бурчтуу. Ал бир нече бөлүктөн (аянты 165 миң м2), 10 минареттен (анын ичинде 6оонун бийиктиги 99 м) жана Куран музейинен [жер алдында 2 ярустан туруп, гусул (дараат) алуучу ж. б. жайлары жайгашкан] турат. 20-кылымдын аягы – 21-кылымдын башынан шаарды жашылдандыруу жана жакшыртуу иштери чоң масштабда жүрүүдө. Ири соода борборлору, асфальт жолдор курулду. Университеттер (анын ичинде Ислам, Тайба), король китепканасы, музей комплекси (анын ичинде бизнес-борбор ж. б.), парк бар. Туризм (жыл сайын бир млндон ашык адам зыяратка келет) өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Шаарлар
Категория:Сауд Арабиясы
Категория:Ислам
Меконг

thumb|Меконг.
thumb|Меконг (Лаос-Тайланд‎).
Меконг - Индикытай жарым аралындагы ири дарыя. Кытай, Лаос, Камбоджа, Вьетнамдагы аймактары (айрым жеринде Лаостун Мьянма жана Таиланд менен болгон чек арасы) аркылуу агат. Узундугу 4500 кмдей, алабынын аянты 810 миң км2. Тибет тайпак тоосундагы (Тангла кырка тоосунан) башталып, Сина-Тибет тоосунун терең капчыгайлары, Юньнань тайпак тоосу, Чыонгшон тоосунун батыш тармактары, Камбоджа түздүгү аркылуу агып, түштүк Кытай деңизине куярда саздуу дельтаны (аянты 70 миң км2че) пайда кылат.

Негизги куймалары: Мун, Тонлесап (оң), У, Тхэн, Сан (сол). Негизинен жамгыр, жогорку агымында ошондой эле кар, бир аз мөңгү сууларынан куралат. Жай-күз мезгилдеринде суусу кирип, деңгээли 10–15 мге чейин көтөрүлөт. Агымын жөнгө салууда Тонлесап көлүнүн мааниси зор. Нугу шаркыратмалуу (Кон ж. б.), босоголуу. Орточо чыгымы Пномпень шаары тушта 13,2 миң м3/сек, айрым жылдары 67 миң м3/секга чейин жетет. Жылына орто эсеп менен 1,5 км3 шиленди агызып келет. Төмөнкү агымында сугатка пайдаланылат. Өрөөнүн суу жайпап жаткандыктан, анда шалы өстүрүлөт. Суу-энергетикалык ресурсу өтө зор (75 млн кВт чамасында). 700 км, суу киргенде 1600 км аралыкка (Вьентьянга) чейин кеме жүрөт; деңиз кемелери 350 кмге (Пномпенге) чейин жетет. Боюнда Луангпрабанг, Вьентьян (Лаос), Пномпень (Камбоджа) шаарлары жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:КЭР дарыялары‎
Категория:Лаос
Категория:Камбожа
Категория:Вьетнам
Категория:Тайланд‎
Категория:Дарыялар‎