Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бантустандар

Бантустандар, хоумленддер - Түштүк Африка Республикасынын (TAP) расистик бийликтери тарабынан жергиликтүү африкалыктар жашаган аймактарда уруулук белгилери боюнча түзүлгөн мамлекеттик бирикмелер. Бантулардын өз алдынча башкаруусун өнүктүрүү боюнча 1959-жылдагы мыйзамга ылайык ар кандай режимдеги 10 бантустан түзүлгөн. 
 thumb | 220x124px | right | Бүт бантустандар.
Алардын төртөөнө көз каранды эместик, алтоосуна өз алдынча башкаруу укугу берилген. Булар Транскей (коса уруусу үчүн, 1976), Бофутатсвана (тсвана уруусу үчүн, 1977), Венда(1976) ж-а Сискей (1981) мамлекеттери. Ар бир мамлекет демократиялык конституцияларды кабыл алышкан. Бирок, чындыгында алардын «суверендүүлүгү» желек жана гимнге ээ болуу менен гана чектелген. Саясий жана экономика жактан толугу менен ТАРдын өкмөтүнүн көзөмөлүндө турган. 1980-жылдарда Бантустанда ичара чатактар, төңкөрүштөр токтобой койгон. 1992-ж. Сискейдин полициялык күчтөрү Бишодогу Африка улуттук конгрессинин демонстрациясынын катышуучуларын кандуу жазалоого катышкан. 1994-жылдагы демократиялык шайлоолордон кийин жоюлган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Баотоу

thumb|Баотоу (2004).
Баотоу шаары - Кытайдагы шаар. Ички Монголия автономия районунун аймагында, Хуанхэ дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 1,5 млн (2005). Ири транспорт тоому. Кытайдын металлургия базасы. Машина куруу, текстиль ж. б. өнөржайы бар. Көмүр казылып алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Кытай
Бараба ойдуңу

thumb|Бараба ойдуңу.
Бараба ойдуңу, Бараба талаасы - Орусияда, Батыш Сибирдин түштүгүндө, Иртыш жана Обь дарыясынын аралыгында жайгашкан. Түштүгүндө Кулунду түздүгүнө өтөт. Күдүрлүү түздүк (бийиктиги 150 м ге чейин); ага жарыш, бийик жалчалар созулуп жатат. Кайың токою (түндүгүндө), саз жана шалбаалуу талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Оёң жерлеринде 2000ден ашык тузсуз жана туздуу көлдөрү (ирилери: Чаны, Тандово, Сартлан) бар. Батыш Сибирдин сүт багытындагы мал чарбасы жана дыйканчылык өнүккөн эң маанилүү аймагынын бири.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Сибирь‎
Категория:Орусия
Баргуза кырка тоосу

thumb|Баргуза кырка тоосу
Баргуза кырка тоосу – Орусыянын Чыгыш Сибирь (Бурятия) бөлүгүндө, Байкал көлүнүн түндүк-чыгыш жээгин бойлой 280 км ге созулуп жатат. Бийиктиги 2841 м ге чейин. Гранит, кристаллдык сланецтен турат. Батыш капталын мырзакарагай-кызылкарагайлуу жана күңүрт ийне жалбырактуу тайга, чыгышын кызылкарагайлуу токой ээлейт. Минералдуу булактары бар. Батыш капталында Баргуза коругу, Забайкалье улуттук паркы уюшулган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Орусия
Категория:Сибирь‎
Категория:Тоолор
Баржа

thumb|Братислава шаарындагы баржа
Баржа - (фр. barge) корпусунун кыры жөнөкөй жасалган, таманы жалпак, өзү жүрбөй, сүйрөгүч же түрткүч менен кыймылга келүүчү жүк ташуучу кеме. Суюк жана кургак жүк ташуучу баржа. болуп айырмаланат. Кургак жүк ташуучу баржанын 3 түрү (трюмдуу, аянтча баржа жана атайын) бар. Трюмдуу баржада кум, таш көмүр ж. б. ташылат. Жүк көтөрүмдүүлүгү 400 т дан ашык. Трюмдуу баржанын үстү толук жабык болот. Жүк люк аркылуу жүктөлөт. Аянтча баржанын палубасында негизинен идишке (тарага) салынган жүк ташылат. Атайын баржага автомобиль жана трактор жүктөлөт, ошондой эле дан ташуучу, жүктү өзү түшүрүүчү баржа болот. Кургак жүк ташуучу баржа 100-500 т га чейинки жүк ташууга жөндөмдүү. Суюк жүк ташуучу баржанын жүк көтөрүмдүүлүгү 1200 т га жетип, негизинен нефть продуктулары (бензин, май ж. б.) ташылат. Негизинен ички сууларда жүк ташуу үчүн пайдаланылат. Кыргызстанда Ысык-Көлдө да баржа менен жүк ташылат.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Категория:Техника
Барит

thumb|Барит.
Барит, оор шпат сульфаттар классына кирүүчү минерал. Химиялык формуласы BaS04. Ромб сингониясында кристаллданат. Өңү ак, боз, көгүлтүр, кызгылт, ачык кызыл, кээде түссүз, айнек сымал жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 3-3,5. С. салмагы 4,5. Гидротермдик кендерде кварц, флюорит ж. б. менен бирге өз алдынча тарамдар, ал эми чөкмө тоотектерде цемент, конкрециялар түрүндө кездешет. Кагаз, резина, булгаары, оптика, кант өнөр жайында жана жогорку сорттуу ак боёк даярдоодо, медицинада колдонулуучу барий туздарын алууда, ошондой эле бургулоо иштеринде пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Минералдар
Баркисимето

thumb|Баркисимето (2006).
Баркисимето шаары - Венесуэланын түндүк-батышындагы шаар. Лара штатынын администрация борбору. Калкы 809,5 миң (2005). Тамак-аш, текстиль, цемент, булгаары-бут кийим өнөржайы, университеттер бар. 1552-ж. негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Венесуэла
Барнаул

thumb|Барнаул (2007).
Барнаул – Орусия Федерациясындагы шаар (1771-жылдан). Алтай крайынын администрация борбору. Обь дарыясындагы порт. Калкы 631,2 миң (2005). Темир жол тоому. Машина куруу (мотор, буу казан, механика пресс, транспорт, машина куруу заводдору), жеңил (меланж жана кебез кездеме комбинаты), химия (химия була комбинаты, шина, резина-техника буюмдары, асбест-техника буюм заводдору ж. б.), тамак-аш өнөр жайы; 6 ЖОЖ (анын ичинде Алтай университети), 4 театр, 2 музей (сүрөт жана колдонмо өнөр) бар. 1730-ж. негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Орусия шаарлары
Категория:Алтай
Барометр

thumb|Барометр (1883).
Барометр - (гр. baros оордук, салмак, metreo өлчөйм) атмосфералык басымды өлчөөчү курал. Иштөө принциби боюнча суюктуктуу барометр, деформациялык барометр, гипсотермометрлер болуп бөлүнөт. Практикада көбүнчө атмосфералык басымды катыш идиштердеги суюктук мамычасынын салмагы менен теңештирүү принцибине негизделген сымап барометрлери пайдаланылат. Ал 2 туташ ичке айнек түтүкчөдөн турган катыш идиш. Түгүктүн биринин узундугу 90 см ге жакын, жогору жагы туюк. Экинчиси кыска, учу ачык, бир аз кеңейип кетет. Түгүктүн туюк жагынан абасыз бөлүк (вакуум) калтырылып, идишке сымап куюлат. Түтүктүн ачык жагындагы сымаптын бетине болгон атмосфера басымдын таасиринен жана анын өзгөрүшүнөн туюк түтүктөгү сымап мамычасы көтөрүлүп же төмөн түшүп турат. Атмосфера басымдын өлчөмү түтүктөгү сымап мамычасынын бийиктиги боюнча аныкталып, мм сым. мам. же мбар менен туюнтулат. Катыш идиштердин формаларына карай сымап барометрлери чөйчөкчөлүү, сифондуу жана сифон-чөйчөкчөлүү болот.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Физика
Категория:Метеорология‎
Барометрлик нивелирлөө

thumb|upright|Барометр.
Барометрлик нивелирлөө - жер бетиндеги эки чекиттин бийиктик айырмасын аныктоо үчүн колдонулуучу ыкма. Барометрлик нивелирлөө бийиктикке көтөрүлгөн сайын абанын басымы төмөндөй тургандыгына негизделип, атмосферанын басымын өлчөө менен жүргүзүлөт. Эки чекиттин бийиктик жана атмосфера басым айырмаларынын ортосундагы байланыш барометрдик формула боюнча эсептелет. Басым барометр, анероид менен өлчөнүп, температура жана нымдуулукка карай түзөтүүлөр киргизилгенден кийин, бийиктикти 3 м ге чейинки тактыкта аныктоого болот.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Метеорология‎
Барранкилья

thumb|Барранкилья.
Барранкилья шаары (Barranquilla) - Колумбиянын түндүк-батышындагы шаар. Атлантико департаментинин администрация борбору. Калкы 1,4 млн (2005, шаар айланасы менен 2 млн). Магдалена дарыясындагы порт. Океан кемелеринин токтоочу жайы. Эл аралык аэропорту, чиркөөлөр, соборлор, университеттер, консерватория, музейлер бар. Машина куруу, текстиль, нефть ажыратуу, металл иштетүү, тамак-аш-татымал, цемент, химия, жеңил өнөр жайы, иштейт. 1629-ж. негизделген. Шаарга жакын айыл чарба плантациялары жайгашкан. Исла-де Саламанка улуттук паркы уюшулган. 

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Колумбия
Барселона

thumb|Барселона.
Барселона — Испаниянын түндүк-чыгышындагы шаар жана порт (порт аркылуу жылына 20 млн оор жүк ташылат). Жер ортолук деңиздин жээгинде. Бесос жана Льобрегат дарыясынын ортосунда жайгашкан. Каталония автономия облусунун жана Барселона провинциясынын администрация борбору. Калкынын саны боюнча өлкөдөгү Мадридден кийинки 2-шаар, өлкөнүн маанилүү экономика жана маданий борборлорунун бири. Калкы 1,5 млн (2005; агломерациясы менен 5 млн). Жолдор тоому. Эларалык аэропорту бар. Текстиль (өлкөдөгү ири), машина куруу (автомобиль, кеме, локомотив куруу, энергетика өнөр жайына жабдуу, станок, электр-техника, радиоэлектроника ж. б. өнөр жай ишканалары), химия, целлюлоза-кагаз, полиграфия, цемент, булгаары, тамак-аш ж. б. өнөржайлары бар. Улуттук жана чет өлкөлүк банктар иштейт. Эл аралык соода, өнөр жай ярмаркалары өтүүчү жай. 1992-ж. XXV Олимпиялык оюндар өткөн. 1888жана 1929-ж. бүткүл дүйнөлүк көргөзмө болгон. Үч университет, музейлер (тарых, археология, геология, деңиз, асем өнөр ж. б.), опера жана балет театры; метрополитен бар. Б. з. ч. 3-кылымда негизделген. 10—13-кылымдын көп архитектура эстеликтери, анын ичинде Сан-Пабло дель Кампо чиркөөсү (10-кылым), готика стилиндеги собор (13-15-кылым), Санта-Мария дель Мар (14-кылым), Нуэстра Сеньора де Белен (барокко стилиндеги, 17-18кылым), Саграда Фамилия (19-20-кылым) чиркөөлөрү, Гуэль двореци (19-кылым), архитектор А. Гаудинин (19-кылымдын аягы 20-кылымдын башы) курулуштары сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Испания
Барскоон кырсыгы

290px|thumbnail|right|
Барскоон кырсыгы ― 1998-ж. 20-майда Барскон суусундагы көпүрөдөн Кумтөр алтын кенин иштетүүчү комбинаттын оор жүк ташуучу автомашинасы 20т цианиддүү натрий (NaCN) менен сууга кулап түшүүсүнөн пайда болгон экология өзгөчө кырдаал. Автомашина сууда беш жарым саат жатып, 1762 кг уулуу зат эрип, каналдар аркылуу Барскон, Тамга кыш-нын айдоо аянттарына тарап, көпчүлүк бөлүгү Ысык-Көлгө кошулган. Адистердин шашылыш чыгарган чечиминен кийин, бул уулуу заттын зыяндуулугун азайтуу максатында 1555 кг кальций гипохлорити [Са(С10)2] чачылган. Бирок бул ишти жүргүзүүдө эреже толук сакталбай, негизги зыян ушундан болгонун атайын түзүлгөн эларалык комиссия аныктаган. Комиссия суудан, топурактан алынган (4000ден ашуун) анализдерге таянып, анын концентрациясы адамдын ден соолугуна, жандуу жана жансыз объектилерге зыян келтирчү деңгээлге жетпегенин белгилеген. Булгоочу заттардын эң жогорку концентрациясы (78 мг/л) автомашина сууда жаткан алгачкы сааттарында гана байкалып, аны суудан алып чыккандан кийин кескин азайган. Ошол кезде абанын, суунун температурасынын жогору болушу цианиддин эришин жана бууланышын тездетип, айлана-чөйрөгө болгон терс таасирин азайткан. Ал эми гидрохимия изилдөөлөрдүн негизинде Барскон булуңунун суусуна курамдык-функциялык өзгөрүүлөрдү киргизип, фитопланктондорго жана суунун гидрохимиялык сапатына булгоочу заттардын зыяны минималдуу болгонун аныктаган.
 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Категория:Экология
Барскоон шаркыратмасы

thumb|Барскоон шаркыратмасы.
Барскоон шаркыратмасы ― Ысык-Көл өрөөнүндө. Барскоон суусунун алабында. Барскоон капчыгайынын батыш капталынан агып түшкөн Шаркырак суусунун ортоңку агымындагы карбон мезгилинин сланец тоотегинен түзүлгөн тик кашаттан агып түшүп, диаметри 10-15 м ге чейин фонтан сымал чачырайт. Айланасында карагай токою, чытырман бадалдар (четин, тал, итмурун, шилби, сары жыгач ж. б.), жапалак арча өсөт. Бийикт. 24 м. Чоң шаркыратмадан 150 м төмөн, бийикт. 12 м келген кашатта экинчи шаркыратма пайда болгон. Барскоон шаркыратмасы туристтер эс алуучу жай. Анда 1962-ж. дүйнөнүн туңгуч космонавты Ю. А. Гагарин болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Ысык-Көл облусу
Категория:Шаркыратмалар
Барсылдак

Барсылдак — таш жаргычтар тукумундагы көп жылдык өсүмдүк уруусу, бадал. Бийиктиги 130 см. Бутагы тикенектүү, жалбырагы татаал, кезектешип жайгашат. Гүлү ак, көк, кош жыныстуу. Мөмөсү жемиш, түркүн түстө, тоголок, сүйрү, көп уруктуу.

Түндүк Америка, Европа, Азияда жапайы 50дөй түрү бар. Кыргызстанда жапайы 1 түрү Ысык-Көл өрөөнүндөгү тоолордо өсөт. Эгилме Б. Россияда, Белоруссияда, Балтика боюндагы өлкөлөрдө, Кыргызстанда (Чүй, Ысык-Көл облусунда) өстүрүлөт. Мөмөсүндө кант, органикалык к-та, пектин заты, С, В1, Р витамин, А провитамини (каротин), темир, фосфор туздары болот. Мөмөсүнөн кыям, компот даярдалат. Зыянкечтери: барсылдак бүлбүлдөгү, барсылдак-карагат таарыгыч. Илдети: филлоксера.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Өсүмдүктөр
Бакванга

thumb|Мбужи-Майи.
thumb|Алмаз казып (1950).
Бакванга, Мбужи-Майи - Конгодогу алмаздуу аймак; Касаи провинциясында, алмаз казып алуу боюнча дүйнөдөгү ири кендерден. 2004-ж. 980 млн кар алмаз өндүрүлгөн, калган запасы 500 млн кар. Ангола-Конго алмаздуу провинциясына кирет. Түпкү (15 кимберлит түтүгүндө) жана чачынды кендерди камтыйт. Чачынды кендер 1916-ж. ачылып, 1917-жылдан, түпкү кендер 1946-жылдан казылат. Чачынды кендер 3 типке бөлүнөт: байыркы палеоген-неогендеги карсттык (тереңдиги 10 м, узуну жүздөгөн м гe жетет, алмаздуулугу 1000 кар/г), азыркы аллювий (алмаздуу жумуру таштуу катмардын узуну 2 км гe чейин, орточо калыңдыгы 0,75 м, алмаздуулугу 4-8 кар/м3) жана делювий-карсттык (узуну жүздөгөн м, калыңдыгы 5-7 м, алмаздуулугу 1015 кар/м3). Сапаты начар; зергерлик сорту 34%, субзергерлиги 20%, калганы техникага. Көпчүлүк таштары күңүрт, боз, күрөңүрөөк түстө; кабыкчадагы алмаз жана кристаллдар басымдуу; орточо массасы 0,02-0,03 кар, ирилери 44 кар чейин.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Африка
Категория:Кен байлыктар
Африка платформасы

thumb|Африка платформасы.
Африка платформасы, Африка - Араб платформасы - Африка континентин (Атлас менен Кап тоолорун кошпогондо), Араб жарым аралынын (Оман тоосунан башкасы) жана Мадагаскар, Сейшель аралдарын кучагына алган, кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон байыркы платформа.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Категория:Африка
Африка тилдери

thumb|Африка тилдери.
Африка тилдери - Африка континентинде жашаган жергиликтүү калктардын тилдери. Ага жергиликтүү 4 чоң тил макроүй-бүлөлөр кирет:

Афразия макроүй-бүлөсү

Нил-Сахара макроүй-бүлөсү

Нигер-конго макроүй-бүлөсү

Койсан макроүй-бүлөсү

Алар көптөгөн бутак, топ жана майда топчолорго бөлүнөт. 
Семит-хамит же афразия тобундагы тилдер деп да аталат. Мисалы, семит тобунда: араб, бербер, кушит, хауса тобу сыяктуу 4 чоң топ бар; араб тилинде: Египет, Судан, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия, Батыш Сахара (хасаний), Амхара, Тигра, Тиграм, Мавритания, Чад Республикасында калктар сүйлөшөт. Бул 4 тилдик топтордун бир нече топчолору бар. Бербер тобунда - 6, кушит тобунда - 12, хауса тобунда - 8 топчолору.

Бантуда - 83 топ жана топчолор, Мандеде - 10, Борб. жана Чыгыш Судандагы тилдерде - 17, Нилотто - 19 топ жана топчолор жашайт. Топ жана топчолордун ичинде да көптөгөн диалектилик, говорлук бөлүкчөлөр бар. Мадагаскарда жашаган эл Австронезия тил уясына индонезиялык тил тобуна кирет. Африка континентинде индоевропалык тилдерде африкаанс, англис, француз, португал, испан, хинди, гуджарат тилдеринде сүйлөгөн элдердин тилдик топтору бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Африка
Категория:Тил илими
Афродита

thumb|Афродита.
Афродита - грек мифологиясындагы сүйүүнүн жана сулуулуктун пири; Зевс менен Дионанын кызы (дагы бир мифтик вариант боюнча деңиз толкундарынын көбүгүнөн жаралган). Афродитанын түбөлүк жаштыгы, жандуу образы биздин заманга чейинки 1-кылымда римдик акын Лукрецийдин «Заттардын табияты жөнүндө» поэмасында таасын чагылдырылган. Аны түбөлүк жаздын жана жашоонун, түшүмдүүлүктүн, ошондой эле никенин, төрөттүн пири катары да кабылдашкан. Мифология боюнча махабатка туш болгон кудайлар жана бардык адамдар Афродитанын бийлигине багынышкан. Гомер боюнча ага Афина, Артемида жана Гестия гана баш ийген эмес. Афродитанын күйөөсү колунан көөрү төгүлгөн темир уста, бирок өтө куник Гефест кудай болгон. Кифер аралында, Афиныдагы акрополдо Афродитага арналып храмдар, ошондой эле Грекиянын башка аймактарында, өзгөчө Кичи Азияда, Сирияда табынуучу ыйык жайлар курулган. Финикиялык Аспартага, ассирия-вавилондук Иштар жана египеттик Исидага окшоштурулат. Римдиктер аны Венера деп аташкан. Афродитанын антикалык көркөм сүрөт искусствосунда А. Книдская (биздин заманга чейинки 4-кылым), А. (Венера) Милосская (биздин заманга чейинки 2-кылым) статуялары кеңири белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Грек мифологиясы‎
Афшарлар

Афшарлар — Ирандагы этностук топ. Түркияда, Афганстанда да жашашат. Жалпы саны 850 миң адам (1997). Афшар — перс тилинде сүйлөшөт. Ислам динин (шииттер) тутушат. Алар негизинен мал чарбачылык жана дыйканчылык менен кесиптенишет. Аялдары жүндөн килем, таар, кездеме токушат. Афшарлар топурактан согулган, үстү жыгач менен жабылган үйлөрдө жашатат. Изилдөөчүлөр афшарлар менен азербайжандардын үрп-адат, салтын окшоштуруп, аларды азербайжандардын этностук тобу деп эсептешет. Афшарлардын маданияты да азербайжандарга жакын.
Афшарлар афшарча Afşar thumb | 220x124px | right Жайгашуусу: , , Саны: 80.000 300.000 Жайгашуун картасы: 320px

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Дүйнө элдери

Категория:Түрк элдери
Ахаггар массиви

thumb|Xоггар.
Ахаггар массиви, Xоггар - Борбордук Сахарадагы тайпак тоо, Алжирде. Чокулары тайпак, тектирлүү кырка тоолор (орточо бийиктиги 800 м) базальттуу платолор (орточо бийиктиги 2000 м) менен аяктайт. Мында айрым жанар тоо конустары бар. Бийиктиги 3003 мге (Тахат чокусу) чейин. Платина, алмаз, уран жана башка кендери бар. Негизинен тоолуу чөл ландшафты басымдуу. Көчмөн мал чарбасы жана оазис дыйканчылыгы мүнөздүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Алжир
Категория:Тоолор
Ахалтеке жылкысы

350px|right|Ахалтеке жылкысы
Ахалтеке жылкысы — эң байыркы миңги жылкынын бири. Түркмөнстанда элдик селекция жолу менен чыгарылган. 17-кылымда эле түркмөн жылкылары миңги жылкы катары көп өлкөгө алып келинген. Көп кылым бою Ахалтеке жылкысынан башка жылкыга аралаштырбай өз алдынча тандоо жолу менен сапаты улам жакшыртылып келген. Ахалтеке жылкысы өтө сындуулугу менен айырмаланат. Күлүк, кургакчылыкка, ысыкка чыдамдуу. Башы салыштырмалуу кичине, мойну узун, ичке, өркөчү бийик, бели узун, көөдөнү кууш, соорусу салыңкы, териси жука. Айгырынын ыйык жалынын бийиктиги 154 см (бээсиники 152 см), дене узундугу 154 см, көкүрөк курчамы 165—167 см, шыйрагынын жоондугу 19 (18) см. Өңү тору, көк, аккула, кара, карагер, күрөң. Кунан кезинде 1000 м аралыкты 1 мин 07 секда, бышты кезинде 1200 мди 1 мин 19 секда, 2000 мди 2 мин 15,6 секда, асыйдан ашкандары 2400 мди 2 мин 44 секда, 4800 мди 6 мин 01 секда чуркап өтөт. Ал Түркмөнстанда, Казакстанда, Өзбекстанда асыралат. Кыргызстанда кыргыз жаңы жылкысын жакшыртууга пайдаланылууда.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Ахваз

thumb|Карун Ахвазда
Ахваз ― Ирандын түштүк-батышындагы шаар. Хузестан останынын (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Карун дарыясынын боюнда, Месопотамия ойдуңунун түштүк-чыгышында жайгашкан. Калкы 855 миң (2005). Жолдор тоому. Дарыя порту. Иран ханы Ардашир I (224-241) шаарды кайра курдуруп, Ормузд-Ардашир атаган. 500-жыл чамасында шаар несториан епискобунун резиденциясы болгон; 640-жылы араб мусулмандары басып алып, Сук-аль-Ахваз атаган. 19-кылымда Насерия, 20-кылымдан азыркыдай аталат. 1980-88-жылдары Иран - Ирак согушундагы салгылашуунун чордону болгон. Шахид-Чамран университети (1955-жылдан), медициналык университет (1988), техникалык ЖОЖдор бар. Тамак-аш, текстиль, химиялык, металлургия, машина куруу өнөр жайлары иштейт. Ахваз - нефть өнөр жайынын уюштуруу борбору. Шаардын түндүгүндө ири Ахваз мунай кени жайгашкан. Шаар аркылуу Тегеранга мунай кууру өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Шаарлар‎
Категория:Иран
Ахилл

thumb|Ахилл.
Ахилл, Ахиллес — грек мифологиясындагы Троя согушунун башкы каарманы, Троя шаарын багындырууга барган грек баатыры. Ахилл тууралуу мифтердин биринде, анын энеси — деңиз кудайы Фетида уулун өлбөс кылуу үчүн, жер астындагы Стикс суусуна түшүрөт. Согончогунан кармап сууга салгандыктан, касиеттүү сууга тийбей калган согончогу анын денесинин талылуу жерине айланат. Ахилл Троя согушунда баатырларча кармашып, эч ким жеңе албай, акырында Паристин аткан жебесин Аполлон анын дал согончогуна багыттап, ошондон курман болот. Ушундан улам «ахиллестин согончогу», башкача айтканда, «талылуу жер» деген түшүнүк келпп чыккан. Анын образы «Илиада» поэмасында кеңири чагылдырылып, Ахилл культу Элида, Спарта, Түндүк Кара деңиз боюнда кеңири тараган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14-046—1

Категория:Грек мифологиясы