Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кайталанма келте

Каталанма келте — капысынан катуу башталуучу жугуштуу оору. Аны спирохеталар козгойт (к. Спирохетоздор). Оору козгогучтарды ташуучуларга (жуктуруучуларга) карата бит жана кене келтеси болуп экиге бөлүнөт.
 Бит келте 
Бит келтесинде спирохеталар бит аркылуу оорулуудан соо кишиге жугат. Ошондуктан бул оору калктын арасында бит көбөйгөн учурда (согуш, ачарчылык, жакырчылык жана башка мезгилдерде) таралат. 
Кайталанма келтеде организмге кирген козгогучтар борбордук нерв системасынын клеткаларында көбөйүп, улам канга өтүп турган учурда оорунун жаңы приступтары (эт ысып, баш катуу ооруйт жана башка ушул ооруга мүнөздүү белгилер) бир нече жолу кайталангандыгы байкалат. Ошондуктан оору кайталанма деп аталат. Оорунун инкубациялык мезгили 3 —14 күн (көбүнчө 1 жума). Ал катуу жана капысынан башталат. 
 Оорунун жүрүшү 
Дене температурасы тез арада 39°ка чейин же андан жогору болот, баш чыдатпай ооруйт, оорулуу алсызданат; муундар, айрыкча буттун муундары, булчуңдары сыздап ооруйт, ич өтүп, кусат, боор, көк боор чоңоёт, көп учурда сарык пайда болуп, мурундан кан кетет, оорулуу кан түкүрүүсү мүмкүн. Оору айыккыча мындай приступ 2—5 жолу кайталанат. Биринчи приступтун узактыгы 4—6 күнгө созулса, кийинкилериники улам кыс- карат. Ар бир приступтан кийин дененин температурасы кескин төмөндөйт, Бул учурда оорулуу көп тердеп, алы кетет. Оорулууну тезинен ооруканага жеткирип, дарылоо зарыл. 
 Оорунун алдын алуу 
Азыркы убакта келтенин бул түрү биздин өлкөдө кезикпейт. Аны алдын алууда калктын арасында битти жок кылуу, башкача айтканда. элдин санитариялык маданиятын көтөрүү чоң роль ойнойт. Кене келтесинде (эндемиялык, жергиликтүү) спирохеталарды түрдүү кенелер таратат. Бул оору Орто Азия жана Закавказье республикаларында, Түндүк Кавказда, Украинанын түштүгүндө кездешет. 
 Кене келте 
Кене оору козгогуч спирохеталарды өз денесинде көп жылдар сактап, адамга жабышып канын соргондо (чакканда) шилекейи же заңы менен бөлүп чыгарып жугузат. Кене келтесинин жашыруун (инкубациялык) мезгили 1 — 2 жума. 
 Оорунун башталышы 
Оорунун башталышы, белгилери, агымы негизинен бит аркылуу жугуучу түрүнө окшош болот.

Бирок приступтары бит келтесине караганда көбүрөөк болуп, анын саны 10—12, кээде 28ге чейин жетет. Кайталанма келтенин жалпы өтүшү узак, оору 1 айдан 3 айга чейин созулат. Бул түрүнүн дагы бир өзгөчөлүгү, кене чаккан жер шишип, жара пайда болот. Оорулуу ооруканада дарыланат. Алдын алууда кенелерди жоготуу, кене чагуудан сактануу керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Категория:Оорулар
Жылуулукту жөнгө салуу

Жылуулукту жөнгө салуу — жылуу кандуу жаныбарлардын (киши, сүт эмүүчүлөр, куштар) дене температурасын туруктуу (бир калыпта) сактоо жөндөмдүүлүгү. Чөйрө температурасынын кыйла өзгөрүүсүнө карабастан кишинин дене температурасынын туруктуу болушу организмдин жылуулук пайда кылуу (химиялык Жылуулукту жөнгө салуу) жана жылуулук бөлүп чыгаруу (физикалык Жылуулукту жөнгө салуу) сыяктуу физикалык процесстер менен ишке ашат. Кишинин организминде тынымсыз пайда болгон жылуулук сырткы чөйрөгө бөлүнүп чыккан жылуулукка барабар болсо дене температурасы бир калыпта сакталат, эгер жылуулук аз бөлүнүп чыкса, дене температурасы жогорулайт, көп бөлүнсө төмөндөйт. Жылуулук булчуңдар, боор, бөйрөк иштегенде көп пайда болот. Тынч абалда турганда жылуулуктун 70%ин ички органдар, 30%ин булчуңдар пайда кылат.
Кара жумуш жасаганда жылуулуктун пайда болушу бир нече эсеге көбөйөт. Пайда болгон жылуулук көбүнчө тери аркылуу дем алганда, заара кылганда, заңдаганда бир аз бөлүнүп чыгат. Организм жылуулукту нурлантуу, өткөрүү (чөйрөдөгү заттарга), буулантуу жолу менен бөлүп чыгарат. Адамдын дене температурасынын 36°тан төмөндөшү жана 40—41°тан жогорулашы организм үчүн коркунучтуу. Эгерде кандайдыр бир себептерден жылуулукту бөлүп чыгаруу токтолсо киши ысыкты көтөрө албай 4—5 саатта өлөт. Жылуулукту жөнгө салуу, башкача айтканда жылуулукту пайда кылуу жана аны бөлүп чыгаруу борбордук нерв системасы аркылуу ишке ашат. Жылуулукту жөнгө салуунун нервдик борбору гипоталамуста жайгашкан, ал жылуулукту бөлүп чыгаруу жана жылуулукту пайда кылуу борборлоруна бөлүнөт. Температура төмөндөгөндө суукту сезгич рецепторлор дүүлүгүп, жылуулукту пайда кылуучу борбор козголот, ал эми жылуулукту бөлүп чыгаруу борбору тормоздолот. Организмдеги зат алмашуу, клеткалардын тиричилик аракети күчөп, бөлүнүп чыккан жылуулуктун өлчөмү көбөйөт. Ушул эле учурда жылуулукту организмде сактап калуу максатында, аны сыртка бөлүп чыгаруучу механизмдер токтойт. Мындай аракеттин негизинде жылуулук энергиясынын керектүү өлчөмү организмде сакталат. Чөйрөнүн температурасы жогорулаганда организмдеги жылуулук начар (жетишерлик эмес) бөлүнүп чыгып, организмдин ысып кетиши ыктымал. Мындай учурда жылуулук бөлүп чыгаруучу борбор козголуп, жылуулук пайда кылуучу борбор тормоздолот, натыйжада организм ысып кетүүдөн сакталат. Жылуулукту жөнгө салуу процессинде эндокрин системасы да чоң мааниге ээ. Мисалы, калкан безинин гормону зат алмашууну тездетип, жылуулук пайда болууну күчөтөт, бөйрөк үстүндөгү бездин гормону кычкылдануу процессин күчөтөт, теридеги кан тамырларды ичкертет да жылуулукту берүүнү азайтат. Адамдар Жылуулукту жөнгө салуу механизмине жардам берүү максатында аба ырайына карата кийинүү, суукта от жагуу жана башка аракеттерди жасайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Категория:Жылуулук
Жылыткыч

Жылыткыч дененин кандайдыр бир бөлүгүн жылытуу үчүн колдонулат. Жылыткыч дененин белгилүү жерин кан менен жабдылуусун жогорулатып, ооруну басаңдатат. Түрдүү формадагы резина жана электр жылыткыч белгилүү. Жылыткыч жок болсо анын ордуна ысык суу куюлган оозу бекем бөтөлкө же ысытылган акшак, кум, туз салынган баштыкты колдонсо болот. Резина жылыткычка ысык сууну 2/з бөлүгүнө чейин куюп, ичиндеги желди чыгарып, оозун бекитип, аны сүлгүгө ороп денеге коёт. Эгерде жылыткыч өтө ысык болсо жууркандын сыртынан, анан шейшептин устүнөн, муздай түшкөндө жалаң денеге койсо болот. Аны көпкө койгондо тери кызарып күйүп калбаш үчүн вазелин сыйпоо сунуш кылынат.

thumb|right|Электр жылыткычы.

Жылыткыч врачтын сунушу боюнча колдонулат, анткени кээ бир ооруларда (аппендицит, холецистит, кан агуу, урунуудан кийин, жараат инфекциясы жана башка) коркунучтуу кабылдоого алып келет. Жылыткыч врачтын кеңеши боюнча өнөкөт сезгенүү процесстеринде, травманын кесепеттеринде, ошондой эле үшүп калганда денени жылытуу үчүн колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Каканак суусу

250px|right|thumb| Каканак суусу — түйүлдүктү кысылуудан жана сырткы урунуудан коргоп, анын кадимкидей өөрчүшүнө шарт түзөт; киндиктин басылып, андагы кан тамырлардын кысылып калышынан сактап, түйүлдүккө кычкылтек менен азык заттын үзгүлтүксүз келип турушун камсыз кылат, ошондой эле түйүлдүк эркин кыймылдайт. Төрөт убагында ал жатын моюнчасынын физиологиялык ачылышына түрткү берет. Каканак суусунун төрөткө чейин агып чыгышы түйүлдүктүн өмүрүнө коркунуч туудуруучу кабылдоолорго алып келет, жатынга инфекциянын киришине шарт түзүлөт. Ошондуктан каканак суусу ага баштаганда дароо төрөт үйүнө келүү керек. 

Каканак суусунда түйүлдүктүн зат алмашуусунун продуктусу болот. Ошондуктан анын курамын изилдөө түйүлдүктүн абалын так билүүгө жана керек учурда тийиштүү жардам берип, анын нормада өөрчүшүнө түрткү берет. Кош бойлуулуктун акыркы мезгилинде каканак суусу 0,5—1,5 лге жетет: анын аз болушу түйүлдүктүн кээ бир майыптыгына, ал эми көп болушу кош бойлуулуктун жана төрөттүн кабылдоолоруна (мисалы, төрөттүн кыйындашы, кан агуу жана башка) алып келет. Ошондуктан каканак суусу көп болсо кош бойлууну ооруканага жаткырып дарылайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Жыныс

thumb|250px|Кыргоолдор: сол жагында — ургаачысы, оң жагында — эркеги
Жыныс - организмдин жыныстык көбөйүүсүн камсыз кылуучу генетикалык жана морфолиялогиялык-физиолиялык өзгөчөлүктөрүнүн жыйындысы. Мында аталык жана энелик жыныс клетка гаметалар кошулуп, зиготаны пайда кылат, андан жаңы организм өрчүйт. Зиготада аталык жана энелик гаметалардын 2 гаплоиддүү хромосома жыйындысы биригет. Жаңы организмдин жыныс клеткасында аталык жана энелик хромосомалардын гаплоиддүү жыйындысы пайда болот. Жыныстык көбөйүү көбүнчө жаныбарларда жана татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө болот. Бир клеткалуу организмдерде жыныс анча жиктелбеген. Көп клеткалуу диплоиддүү организмдерде атайын гаплоиддүү жыныс клеткалары (энелик жыныста аз кыймылдуу же кыймылсыз; эркек жыныста майда жана кыймылдуу) пайда болот. Көпчүлүк жаныбарларда эркек, ургаачысы айырмаланып турат. Алар бир катар морфологиялык жана физиолиялык белгилери, ошондой эле жыныстык жүрүм-туруму менен айырмаланат.
Категория:Анатомия 
Категория:Зоология
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Категория:Жыныстык билим берүү
Гермафродитизм

thumb|upright=0.5
Гермафродитизм — жалган жана чыныгы түрү болуп экиге бөлүнөт. Чыныгы гермафродитизмде бир эле учурда аялдык жана эркектик жыныс бези болот. Жалган гермафродитизмде жыныс бездери эркекке же аялга таандык болуп калыптанат, бирок жыныс органынын сырткы түзүлүшү бир аз өзгөрүлгөн болот.
Эркектерде жыныс органынын кемтигине эн безинин өөрчүп жетилбей калышы, эн безинин бирөө же экөө тең жок болушу, кошумча бездин болушу (демейде алар өөрчүп жетилбейт), калтага толук түшпөй калышы (крипторхизм) жана туура эмес жайгашышы, ошондой эле фимоз, парафимоз жана эн безинин суу шишиги.
урук чылбырынын кистасы да өсүү кемтиги болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Биология
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Какырык чыгаруучу дарылар

Какырык чыгаруучу дарылар — жөтөлгөндө какырыктын чыгышын жеңилдетүүчү дары заттар. Какырык чыгаруучу дарылар бронхтун былжыр челиндеги бездин иштешин күчөтүп, какырыкты суюлтат, ошондон улам какырык оңой бөлүнөт. Какырык чыгаруучу дарылардын кыйыр жана түздөн-түз таасир этүүчү түрү белгилүү. Түздөн түз таасир этүүчү түрүнө тамакты чайкаганда, буусу менен дем алганда бронхтун былжыр челине түздөн-түз таасир этет. 

Какырык чыгаруучу дарылардын бул тобуна ичүүчү сода (какырыктын илээшкектигин азайтат), терпингидрат жана кээ бир эфир майы кирет. Аларды ингаляция түрүндө колдонуу же ичүү сунуш кылынат. Кыйыр таасир берүүчү какырык чыгаруучу дарыларды ичкенде карындын сезгич нерв учтарына таасир этип, бронхтун былжыр челин рефлекстик дүүлүктүрөт. Аларга дары өсүмдүктөрүнөн жасалган дарылар кирип, көп өлчөмдө ичкенде оорулуу кусат. Өзгөчө жаш балдар көтөрө албайт. Ошондуктан догдурдун көрсөтмөсүз балдарга берүүгө болбойт. 

Жаш балдарга какырык чыгаруучу дарылар катары кустургуч таасири жок дарылар сунуш кылынат. Какырык чыгаруучу дарылар көбүнчө какырык чыкпай жөтөлткөн өпкө ооруларында (бронхит, өпкөнүн сезгениши) берилет. Башка оорунун (мисалы, өпкөнүн кан айлануусу бузулушунда) кесепетинен жөтөлсө бул дарылардын таасири аз. Андыктан негизги оорунун себебин таап дарылоо жүргүзүү зарыл. Өз алдынча дарылануу көбүнчө оорунун кабылдап кетишине алып келет. Мисалы, түздөн-түз таасир этүүчү каражаттарды өз алдынча, догдурдун көзөмөлүсүз пайдалануу өпкөнүн өнөкөт оорусун (мисалы, кургак учук) күчөтөт, кыйыр таасир этүүчү түрүн ашкере пайдалануудан адам кусат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Кыргый

thumb |Accipiter nisus
thumb| Accipiter nisus 
Кыргый (лат. Accipiter nisus, , ), - карчыга сымалдуулар (Accipitridae) уруусуна кирген күндүзгү алгыр куштардын (Accipitres) бир түрү.

Кыргыйдын эркеги чыбый, ургаачысы - кыргый аталат.

 Мүнүшкөрчүлүктө 
Кыргыйдын жакшы кыраандары чил, кара боор, кыл куйрук, таан, сагызган алат. Кекилик,өрдөк, кыргоолдордун балапандарына эле катылбаса, чоңдоруна алы жетпейт. Өрдөктүн чүрөктөрү менен бөдөнөнү кыргыйдын баардык түрү ала берет. Чарчашпайт. Тажашпайт.

 Шилтемелер 

Категория:Канаттуулар
Туйгун (куш)

Туйгун, тунжур (Accipiter gentilis buteoides) - карчыгалар уруусуна кирген күндүзгү алгыр куштардын бир түрү. 
Орус тилинде "ястреб-тетеревятник сибирский" аталат. Туйгун жергиликтүү эмес келгин куш болоорун Б. Солтоноев дагы эскерген. 

Туйгун, тунжур, кара кашка тынар — куштун мыктылары. Буларды да учуп баратканда таанууга болот. Алар учканда канаттарын анда-санда ирмешет. Көбүнчө сызып учушат. Учуп жүргөндө булардын канат-куйруктары ителгилердикиндей учтанбай, жазылып кетет. Жүндөрү да ителгилердикиндей болбой, бөлөкчө айырмаланып турат. Булардын кыраандары жүндөрүнүн белгисинен, буту-колунан, тумшугуман таанылат. 

«Туйгун» — куштун төрөсү» деп айтылат. Ал кооздугу, келбети үчүн айтылып калган. Куштун уругунан чанда гана туйгун чыгат. Анын да чоң, кичинеси болот. Туйгун көзүнө көрүнгөндү ала бербейт. Чоң илбесиндерди, мүнүшкөрү жарашса, кыраандары гана алат. Болбосо туйгундун алы жетпегенин жөнөкөй кыраан куштар деле алып коет. 

Туйгунду тааныш оңой. Анын өңү, канат-куйругу кебездей аппак болот. Эч бир жеринде өңү буруу, киргил так болбойт. Ар жылы түлөгөн сайын тооктой аппак болуп жүрүп отурат. Картайганда буту-колу, тумшуктары, көздөрүнүн тегереги гана саргайып кетет. Туйгунду учуп баратканда көрсөң ак куу деп ойлойсуң. Бирок ал куудай учпай, куштай учат. Эгер туйгунду бирөө кондуруп келатканын алыстан көрсөң, ээк алдыңа келмейин, ак корозду кондуруп алганбы деп ойлойсуң. Анын куш экенин жаныңа келгенде гана тааныйсың.

Туйгундун экинчи түрү — тунжур. Бул да куштун кырааны, бул да коозу болот. «Тунжур салсаң тунасың» деген сөз ушундан улам айтылып калган. Тунжурдун жүндөрү тиги туйгундукундай текши аппак болбойт. Сырткы жүндөрү, канат-куйруктары бозала келет да, көкүрөк жүндөрү туйгундукундай ак болот. Бирок өтө чымкый ак эмес.
Арасында бирин-экин бозаласы да бар. Ал туйгундай түлөгөн сайын агарбай, жөнөкөй куштардай жыл өткөн сайын көгүш тартып кетет. Мунун да кырааны, кыраан эмеси бар.

Куштун дагы бир жакшы түрүн кара кашка тынар дешет. «Тынар салсаң тынасың» деген элдик сөз бар. Тынардын канат-куйрук жүндөрү жөнөкөй куштардыкындай эле. Аны маңдайынан карасаң тааныйсың. Эки каштын ортосунан тумшуктун башталыш түбүнө чейин кара сыр менен тартып кеткендей дапдаана ичке кара так созулуп турат. Ошол кара из түлөгөн сайын нугун жоготпой, капкара болуп кашкаят.

 Шилтемелер 

 Колдонулган адабияттар 
 С. Рыскулов. Кара Шумкар. - Ф:., 1991
Алдашев А. А. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Б.: «Кыргызстан - Сорос» фонду, 1998, ISBN 9967 - 11 - 027 - 9 

Категория:Канаттуулар
Коли-инфекция

thumb|Бактериялар‎ Escherichia coli (Электрондук микроскоп).
Коли-инфекция ( ичеги таякчалары; син. эшерихиоз) — көбүнчө жаш балдарда кездешүүчү катуу кармама жугуштуу ичеги-карын оорусу.

 Оорудун себептери жана жугушу 
Бул ооруну ичеги-карында кездешүүчү микробдордун өзгөчө түрү — ичеги таякчалары козгойт. 

Дени соо балдарга көбүнчө бул микробдор менен булганган сүт жана андан балдар үчүн жасалган тамактар, идиш-аяк, кир кол, кийимкечек, баланын ороочтору аркылуу жугат. Оору кээде энеден төрөт мезгилинде жана төрөттөн кийин жугушу мүмкүн. Коли-инфекция негизинен жаңы төрөлгөн жана бир жашка чейинки (көбүнчө ара төрөлгөн) тежемел, көп ооруган, өзгөчө итий, гипотрофия менен жабыркаган балдарда кездешет. 2ден ашкан балдарда аз, чоң кишилерде дээрлик чанда кезигет.

 Дарты аныктоо 
Коли-инфекциянын инкубациялык (жашыруун) мезгили 3—6, кээде 22 күнгө созулат. Оорунун башталышы жана өтүшү дизентерияга окшош болот. Көбүнчө оору температура көтөрүлүп, катуу башталат. Баланын тынымсыз ичи өтүп, кусат, тамакка табити тартпайт. Оорулуунун абалы 2—3 жумада жакшырат. Бала арыктайт, өз убагында дарылабаса кабылдоолорго алып келет.

 Оорудан сактануу 
Оорудан сактанууда эне өздүк гигиенаны сактап, баланы туура тамактандыруу зарыл. Ооруну алдын алууда балдар үчүн даярдалган сүттөн жасалган тамактардын өз убагында берилиши жана муздаткычта таза сакталышы талапка ылайык. Эмизээрдин алдында эмчекти, колду таза жууш керек. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Бактериялар‎
Категория:Медицина
Колика

Колика — ички органдардын ооруларынын кесепетинен күтүлбөгөн жерден сайгылашып же сыздап катуу оорушу менен мүнөздөлгөн ички органдардын спазмы.
 Оорудун түлөрү 
Колика ичегилердин, өт жолдорунун, уйку безинин, заара бөлүп чыгаруучу органдардын булчуңдарынын катуу жана тез-тез жыйрылуусунан, кысылуусунан пайда болот.
Айрым учурда ичегиге жел толгон мезгилде да колика болушу мүмкүн. Бул жел коликасы деп аталат. Себептерине жараша: ичеги, уйку без, өт ташынын жана бөйрөк ташынын коликасы деп бөлүнөт.

Ичеги коликасына сокур ичеги (аппендицит) коликасы кирет. Оорунун бул түрүн сокур ичегинин сезгенишинен (аппендициттен) айрып билүү зарыл. Анткени бул ооруда операция талап кылынбайт, өзүнчө же дарынын жардамы менен тарап кетет. Өт ташынын коликасы негизинен өт баштыкчасында же өт жолдорунда пайда болгон таштардын ары-бери жылып же тар жерине тыгылып калышынан пайда болот. Бул кезде оң кабырганын алды чыдатпай сайгылашып, катуу ооруйт, оору оң далы, колго өтөт. Айрым убакта сары зил кустурат. Өт коликасы бир сааттан бир нече саатка, кээде бир суткага чейин созулушу мүмкүн. Бөйрөк ташынын коликасы бөйрөктүн таш ооруларында, көбүнчө таш бөйрөктүн заара агуучу түтүгүн бүтөп калганда болот. Бул кезде бөйрөктүн тушу сайгылашып, чыдатпай катуу ооруйт, табарсык жана жан жер кошо какшайт. Уйку безинин коликасы ал бездин сезгенген оорусунда (к. Панкреатит) пайда болот. Киндиктин тушунан башталып, белди курчап оорутат, кустурат. Колика өзүнчө оору болбостон жогоруда аталган оорулардын белгиси болуп саналат.

 Дарылоо 
Коликаны басуу үчүн аны пайда кылган негизги ооруну дарылоо талап кылынат. Мындай приступ болгондо оорулууну тынч жаткырып, тезинен догдур чакыруу зарыл. Догдур келгенче ооруну басаңдатуучу дары ичүү, жылуу басуу жана башка түрдүү кабылдоого алып келет, оорунун диагнозун табууну кыйындатат. Ошондуктан өзүнчө дарыланууга тыюу салынат.

 Шилтемелер 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Колит

thumb|250px|Колит
Колит — жоон ичегинин сезгениши. Ичеги-карын жолунун көп кезигүүчү оорусу. Колиттин пайда болушуна инфекция (дизентерия таякчасы, сальмонелла, амёба, балантидий жана башка), тамактануунун бузулушу, уулануу (сымаптан жана башка) себеп болушу мүмкүн. Ошондой эле уремиялык ууланууда, карын менен ичке ичегиде тамак сиңүү начарлаганда (гастрит, панкреатит, гастроэнтерит), кээ бир антибиотикти, ич алдырма дарыны өз алдынча узакка колдонгондо болот. Колиттин себебине жана оордугуна жараша жоон ичегинин үстүңкү бети катардык сезгенүүдөн некроздуу жарага чейин жабыркайт.

 Этиология жана патогенез 

Колит катуу кармаган жана өнөкөт болуп айырмаланат. Ичеги инфекциядан же уулануудан жабыркаганда катуу кармаган колит пайда болот (к. Дизентерия, Уулануу, Тамактан уулануу). Катуу кармаган колитте оорулуунун алы кетип, тамакка табити тартпай, ичи толгоп ооруп, өтөт, ыйынат. Эгерде колит инфекциядан болсо дене ысыйт. Заңда ириң, оор учурда кан болот. Катуу кармаган колитти туура эмес чала дарыласа өнөкөт түрүнө өтүп кетиши мүмкүн.
Өнөкөт колит кээде инфекциясыз эле пайда болот. Мындай колитке туура эмес тамактануу, чала чайноо, спирт ичимдиктерин көп ичүү себеп болот. Өнөкөт колитте ичеги кыймылы (перистальтикасы) начарлайт, ичеги зили жана былжыры начар бөлүнөт, жоон ичегиден суюктукту соруу процесси өзгөрүлөт. колитте дисбактериоз маанилүү роль ойнойт (к. Кишинин микробдуу флорасы). 

Колиттин белгилери оордугуна, жайылышына жана стадиясына жараша ар түрдүү болот. Ал кармаган учурда тамакка табити тартпай, жүрөгү айланып, алы кетет. Заңдаарда же андан кийин ич куушурулуп ооруйт. Күнүнө 3—4 жолу ич өтүп, кайра катып, көөп, курулдашы мүмкүн. Оор түрүндө ириң же кан аралаш заңдайт. Колиттин өнөкөт түрү бир жакшы болуп, кайра кармап турат. Жоон ичегини дүүлүктүрүүчү жана аллергиялык реакция чакыруучу тамак-аш (маринаддар, консервалар, татымал, мөмө цитрустар, капуста, бадыраң жана башка) ичүү, өтө чарчоо, тамак сиңирүүчү башка органдардын ишинин бузулушу колитти күчөтөт.

 Дарылоо 
Азыркы мезгилде колитти дарылоонун натыйжалуу методдору иштелип чыкты. Ич өткөктү басуу максатында ар кандай антибиотиктерди өз алдынча колдонуу өтө оор кабылдоолорго алып келет. Оору кабылдап турганда догдур сунуш кылган диета менен тамактануу режимин так аткаруу зарыл. Оору бир аз басаңдаганда тамак рациону кеңейтилет. Оору күчөп турганда өтө чарчабай, чыр-чатактан оолак болуу керек.
 Оорудун алдын алуу 
Колитти алдын алууда катуу кармаган ичеги ооруларын өз убагында туура дарылоо, тамактануу режимин сактоо, тиш протезин убагында салдыруу өтө маанилүү. Ичегинин былжыр челин дүүлүктүрүүчү ар кандай уу зат менен иштегендер коопсуздук техникасын сактап, убагы менен врачка көрүнүп турушу керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Категория:Оорулар
Коллапс

Коллапс — артерия жана вена кан тамырларынын басымынын кескин төмөндөшү, борбордук нерв системасынын ишинин начарлашы жана зат алмашуунун бузулушу менен мүнөздөлүүчү өмүргө коркунучтуу оор абал. 

 Оорудун белгилери 

Мээдеги кан тамырларды кыймылга келтирүүчү борбор жабыркаганда кан тамыр тонусунун төмөндөшү кан тамыр кемтигине дуушарлантат жана кан басымын төмөндөтөт. 

Коллапста кан тамырларга кан бөлүштүрүү бузулат: ич көңдөй органдарынын кан тамырларына кан көп толуп, ал эми мээ, булчуң жана тери кан тамырларында кан кескин азаят. Кан тамырларда кандын азайышы кандагы кычкылтектин азайышына алып келет.

Коллапс кан өтө көп кеткенде, кычкылтек жетпегенде, өтө ачка болгондо, кырсыкка чалдыкканда, кескин кыймыл жасаганда (ортостатикалык коллапс), өтө чарчап чаалыгууда, ошондой эле ууланууда жана айрым ооруларда (келте, өпкөнүн сезгениши, панкреатит жана башка) болушу мүмкүн.
 
 Оорудун белгилери 

Коллапста тери кубарып, муздак тер чыгат, кол-бут көгөрөт. Көз чүңүрөйүп, жаагы шимирилет. Артерия кан басымы кескин төмөндөп, тамыр солгундайт, кээде таптакыр какпай калат, энтигип тез-тез дем алат. Оорулуу заара ушатып же зандап жибериши да мүмкүн. Дененин температурасы 35°ка чейин төмөндөйт. Оорулуу шалдырап, көзү караңгылайт, кээде эсинен танат. Коллапста кечиктирилбестен тез жардам чакыруу зарыл. Догдур келгенче оорулууну жаздыксыз жаткырып, бутун бир аз жогору көтөрүп нашатырь спиртин жыттатуу керек. Буту-колуна жылыткыч коюп, ысык чай же кофе ичирип бөлмөнү желдетүү зарыл. Мындай оорулуу сөзсүз ооруканага жеткирилүүгө тийиш.
Коллапста өз учурунда көрсөтүлгөн жардам натыйжалуу болот. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Категория:Оорулар

de:Kreislaufkollaps