Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жастин Бибер

Жастин Бибер thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Жастин БиберТуулган жылы: 1994-жылы 1-Март 1994-жылТуулган жери: Лондон, Онтарио, КанадаӨлкө: КанадаИшмердүүлүгү: ырчы 

Жастин Бибер (англисче Justin Drew Bieber) - америкалык заманбап ырчы. Теги боюнча Канада өлкөсүнөн. Ал учурда жаш болсо да дүйнө жүзүндө кыйла атактуу. Ал көптөгөн сыйлыктардын ээсиКотормо жана текст Жастин Бибер.

Жастин Бибер 1994-жылы март (Жалган куран) айынын 1инде Канадада туулган. Ал Канаданын популярдуу ырчысы жана актёру. 

Анын "Baby" деген ыры 2011-жылы Жалган куран айынын 23үндө он өлкөгө белгилүү болуп калган.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Жастин бир нече жыл мурда гана ыр аткарып чыга баштаган. 

Ал эки жашка толгондо эле музыкалык аспаптарга кызыгуусун билдирди. Музыкадан тышкары ал хоккей, баскетбол, футбол жана гольф сыяктуу спорт түрлөрү менен алектенет. Өз айтымында, Жастин ыр аткарууну капысынан баштады. Ал атактуу ырчылардын ырларын кайталап аткарып, аны видео тасмага жаздырып, бул тасмаларын YouTubeга жайгаштырып келди. Көп узабай анын өзүнүн угармандары пайда болду.

thumbnail|left|Жастин Бибер Швейцариянын Цюрих шаарында "Жактырган кыз" ("Favorite Girl") ырын аткарууда. 2011-жылдын апрели.

 Тийешелүү даректик шилтемелер 

 Айрым китептер 
 Bieber, Justin. First Step 2 Forever (100% Official). HarperCollins, 2010. ISBN 0062039741. P. 22, 23.

 Интернеттеги шилтемелер 
 Расмий сайты

Категория:Ырчылар
Категория:Канада
Категория:Туулгандар 1994-жылы
Адам Смит

thumb|upright|Адам Смит.
Адам Смит (16 Июнь 1723 - 17 Июль 1790) Шотландиялык философ. Ахлак профессору болгондуктан, экономикалык эмгектеринде да философиянын издери байкалган. Экономикада жана табигый окуяларда бир эреже болгонун жана аны байкоо, ахлак сезими менен туюу аркылуу байкаса болоорун айткан.

Категория:Философтор‎
Категория:Экономисттер‎
Категория:Туулгандар 1723-жылы
Категория:Өлгөндөр 1790-жылы
Категория:Таажы-2012
Мамлекеттер аралык авиация комитети

thumb|IAC/MAK head office/Здание штаб-квартиры в Москве
Мамлекеттер аралык авиация комитети (англисче: Interstate Aviation Committee (IAC); орусча: Межгосударственный авиационный комитет(МАК)) – Көз каранды эмес мамлекеттердин шериктештигинин (КМШ) жарандык авиация жана аба мейкиндигин колдонуу боюнча аткаруучу орган. 1991-жылдын 30-декабрында кол коюлган өкмөттөр аларык “Жарандык авиация жана аба мейкиндигин колдонуу боюнча макулдашуунун” негизинде түзүлгөн. Комитеттин башкы кеңсеси Москвада, Россияда, жайгашкан. 2011-жылдан бери директору – Татьяна Анодина.
Макулдашуунун мүчө-өлкөлөрү: Азербайжан Республикасы, Армения Республикасы, Беларусь Республикасы, Грузия, Казахстан Республикасы, Кыргыз Республикасы, Молдова Республикасы, Өзбекстан Республикасы, Россия Федерациясы, Тажикстан Республикасы, Түркмөнстан, Украина. Латвия жана Эстония байкоочу макамына ээ. 
Учактар, аба майдандар жана авиакомпанияларды сертификациялаштыруу ишин жүргүзөт. Комитеттин Авиарегистрин толтурат. Макулдашуунун мүчө–өлкөлөрдүн аймагында учак кырсыктары боюнча тергөө жүргүзүүгө укуктуу.
Кээ бир учурларда тергөөлөрдүн жыйынтыктарына ишеним көрсөтүлгөн эмес.Бул аба кырсыктар боюнча корутундулар сындалган же күмөндүү деп саналган:
- 1997-жылдын 6 декабрында Россия Федерациясынын Аскердик аба күчтөрүнүн Ан-124 учагы Иркутск-Фанранг рейсинде,
- 2006-жылдын 3 майында Armavia компаниясынын А-320 учагы Ереван-Сочи рейсинде,
- 2006-жылдын 9-июлунда S7 Airlines компаниясынын А-310 учагы Москва- Иркутск рейсинде,
- 2010-жылдын 10-апрелинде Ту-154М учагы Варшава-Смоленск рейсинде.

 Шилтемелер 
Расмий сайты (RU)
Расмий сайты (EN)
Расмий сайты (RU) - old website
Расмий сайты (EN) - old website
23-август

23-август — Григорий календары боюнча жылдын 235-күнү (толук жылда 236). Жылдын аягына чейин 130 күн бар.

 Майрамдар 

 Окуялар 

 Майрамдар жана манилүү күндөр

 Эл аралык 
 Европада сталинизм жана нацизм курмандыктарын эскерүү күнү
 Кул соодасынын курмандыктарын эскерүүнүн жана аны жоюунун эл аралык күнү

 Улуттук 
  — Аскердик даңк күнү — Курск салгылашуусундагы жециштин маарекеси.
  — Мамлекеттик туу күнү
  — Армениянын Эгемендүүлүк Декларациясынын кабыл алынган күнү (1990)

 Кесиптик 
  — Мамлекеттик статистика кызматкерлеринин күнү.

 Төрөлгөндөр 

 Каза болгондор
Тан

Таң империясы (18-июнь 618 4-июнь 907) Ли Юань тарабынан түзүлгөн. Тан империясы орто кылымдагы Кытайдын эң өнүккөн жана күчтүү доору болуп эсептелинет. Тан династиясы (Кытай)
 Тан суусундугу
Кытай тарыхынын таблицасы

Неолит доору 
 3 башчы жана 5 император 
 Ся сулалеси (б.з.ч.2070 - б.з.ч.1765) 
 Шан-Инь сулалеси (б.з.ч.1600 - б.з.ч.1027) 
 Чжоу сулалеси (б.з.ч.1122 - б.з.ч.249) а) Батыш Чжоу (б.з.ч.1027 - б.з.ч.770)б) Чыгыш Чжоу (б.з.ч.770 - б.з.ч.249) 
 Цинь сулалеси 
 Чу сулалеси (б.з.ч.209 - б.з.ч.202) 
 Хань сулалеси (б.з.ч.206 - 220)а) Батыш (Эртеги) Хань (б.з.ч.206 - 9)б) Синь сулалеси (8 - 23)в) Чыгыш (Кийинки) Хань (25 - 220) 
 Үчдөөлөттүк (Троецарствия-Саньго) (220 - 280). Вэй, У жана Шу 
 Жинь (Цзинь) сулалеси (265 - 420)а) Батыш Жинь (265 - 316)б) Оналты варвардык өлкө (304 - 439)в) Чыгыш Жинь (317 - 420) 
 Түштүк жана Түндүк сулалелер (420 - 589) 
 Суй сулалеси (581 - 618) 
 Тан сулалеси (18-июнь 618 - 4-июнь 907) 
 Ляо (907 - 1125) 
 5 сулале жана 10 падышачылык (907 - 960) 
 Сун (960 - 1279) а)Түндүк Сун (960 - 1127)б)Түштүк Сун (1127 - 1279) 
 Жинь сулалеси (1115 - 1234) 
 Батыш Ся (1038 - 1227) 
 Юань сулалеси (1271 - 1368) 
 Мин сулалеси (1368 - 1644) 
 Цин сулалеси (1644 - 1912) 
 Кытай Республикасы (Тайвань) 
 Кытай Эл Республикасы 

Орусчадан которулду. *Кытай тарыхы
Ромодин Вадим Александрович

thumb|250px|right|Ромодин Вадим Александрович 
Вадим Александрович Ромодин (1912-1984) - орусиялык чыгыш таануучу. 

 Кыскача өмүр жолу 
1912-жылы падышалык Орусия маалында Бишкекте (Пишпек) туулган. 

1930-37-жж. Ленинград деңизчилер техникумунда окуган. Алыскы сапарга чыкчу кемеде штурман (багыттоочу) да болгон. 

1937-жылы жазыксыз жерден сталиндик режим тарабынан репрессияга кабылып, Кыргызстандын чекисттеринин тергөөсүнө кабылган. http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_personalities&Itemid=74&person=340 

1939-жылы май айында толук акталган. 

1939-жылы октябрда Москва мамлекеттик университетинин Тарых факультетине тапшырган. 

Улуу ата мекендик согушка катышып, бир нече орден, медалдар менен сыйланган. 
1946-жылы аскерден кайткан. 
1948-ж. Москва университетинин Тарых факультетинин Чыгыш таануу бөлүмүн бүтүргөн. 
1951-жылы Ортоөку Чыгыш өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасында аспирантураны аяктап, юсуфзай урууларынын 19-кылымдагы акыбалы тууралуу кандидаттык диссертациясын коргогон. Жетекчиси профессор И.М.Рейснер болгон. 

1952-жылдан СССР Илимдер Академиясынын Чыгыш таануу институтунун Петербург бөлүмүндө иштеген. 
50дөн ашуун эмгектин автору. 

 Кыргыз таануу 
В.Ромодин 1973-ж. Москвадан чыккан "Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы боюнча материалдар" эмгегинин жооптуу редактору болгон.

Кыргыздардын айрым бөлүктөрү монгол дооруна чейин эле Ички Азиядан азыркы Теңир-Тоо аймагына келе баштаган деген пикирди колдогон. 

 Адабият 
 «Введение» и публикация переводов с персидского языка исторических сочинений в 1-м выпуске «Материалов по истории киргизов и Киргизии». Москва, 1973. 

 Ромодин В.А. История Афганистана. М., 1982.

 Материалы по истории киргизов и Киргизии (второе издание) / Главный редактор К.М.Молдобаев. Переводы с арабского, персидского, уйгурского и таджикского О.Ф.Акимушкина, З.Н.Ворожейкиной, Кляшторного С.Г., Л.З.Писаревского, Л.А.Покровской, В.А.Ромодина, М.А.Салахетдиновой, К.Б.Старковой. Бишкек, 2002. 

 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. Фрунзе (Бишкек), 1990. - 151-бет. ISBN 5-89750-028-2. 

 Интернеттеги шилтемелер 
 Н.Л. Лужецкая жазган макала
 http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_personalities&Itemid=74&person=340

 Ички шилтемелер 
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Этнография
Категория:Инсандар
Категория:Түркология
Категория:Тарыхчылар
Категория:Булак таануу
Категория:1912-жыл
Категория:1984-жыл
Категория:XX кылым
Категория:Кыргызстан
Категория:Бишкек
Категория:Борбордук Азия
Категория:Куугунтукталгандар
Кара-Коо

thumb|Айылдын мурунку аталышы - Карл Маркс.
Кара-Коо — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы айыл. Ак-Терек айыл аймагынын административдик борбору. 

Ысык-Көлдөн 5 км түштүк тарапта .Боз-Чөл жана Тегерек тоолорунун ортосунда, Бар-Булак-Жөкөтөй өрөөнүнүн чыгыш жагында жайгашкан. Балыкчы темир жол бекетинен 58 км чыгышта, Тоң райондун административдик борбору — Бөкөнбаев айылынан 33 км батыш тарабында жайгашкан. 

Айыл аркылуу Бишкек-Каракол унаа жолу өтөт.

 Калк 
Калкы — 4058 адам. 

 Инфратүзүм 
Түтүн саны 800-850 .Айылда 1 орто мектеп (Рашит Жангазиев,окуучулардын саны 800), оорукана, үй-бүлөөлүк дарыгерлер тобу, 2 дарыкана, айыл өкмөтүнүн үйү, маданият үйү, клуб, 2 китепкана, спорт комплекси, аймактык милиция бөлүмү, почта бөлүмү жана көптөгөн дүкөндөр бар. 

 География 
Кара-Коо айылынын узундугу 3143 метр. 
Туурасы 450дөн 1170 метрге чейин жетет. Аянты калк отурукташкан бөлүгү 3021метр ² же 300 гектар. Унаа жолунун жалпы узундугу 33.7 км (айыл ичиндеги ),анын 4 км ине таш төшөлгөн (асфалтталган).

Айылга жакынкы аралыкта Бар-Булак минералдык суусу (түндүк-батыш тарапта,көл жээгине 300 метр жетпейт,айылдан 6.4км алыстык да) жана Туз-Көл (түндүк-чыгыш тарапта,көл жээгине 500 метр жетпейт) бар.

Климаты-мээлүүн. Январдын орточо температурасы -3.7°С, июлдун орточо температурасы 17.9°С. Жаан-чачын 120-150мм ,күндүн ачык тийүүсү 220-250 күн. Кышында кар аз өлчөмдө жаайт.

Алагоз Каба урук тукумдары жашайт.

 Булактар 

 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2016. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Ак-Терек айыл аймагы
Сейитбек Жаанбаев

Сейитбек Жаанбаев - заманбап кыргыз агартуучусу, педагог окумуштуу.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районунда туулган.

Жалал-Абат облусунун ар кыл райондорунда иштеген.

С. Жаанбаев учурда Кыргыз билим берүү академиясынын уюштуруу илимий методикалык жана басма бөлүмүнүн башчысы болуп иштейт.

 Адабият 
 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.azattyk.kg/content/article/1267480.html 
 http://youth.kg/nmo/1434-prozrachnost-byudzhetov-vuzov.html 
 http://www.presskg.com/agym/11/0715_8.htm 

Категория:Билим берүү
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз педагогикасы
Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Туулгандар 1937-жылы‎
Категория:Кыргыз билим берүү академиясы
Копенгаген

Копенгаген ( / [кхёбэнха́ў’н], ) – Дания Королдугунун борбору (1443-жылдан). Эресунн булуңунун оң жээгинде, Зеландия жана Амагер аралында жайгашкан. Калкы 600,0 миң (2003; Чоң Копенгаген агломерациясында 1,5 млн; өлкөнүн калкынын 30%и). Алгач 1043-жылдан Хавн (гавань) тургун жайы катары эскерилет. 1167-ж. епископ Абсалон аны айланта сепил жана чеп курдурткан. 1170-жылдан Копенгаген аталат. 1186-жылдан 1416-ж. чейин (үзгүлтүк менен) Роскилльск епископтугунун курамында болгон. Копенгаген 1254-ж. шаар статусун алган. 1443-жылдан король резиденциясы. 20-кылымда Копенгаген ири өнөр жайлык борборго айланган. 1940-ж. апрелде немис фашисттер басып алган, бирок 1945-ж. 5-майда бошотулган. Копенгаген – Даниядагы гана эмес Скандинавия өлкөлөрүндөгү эң ири соода-өнөр-жай борбору. Машина жана станок куруу, металл иштетүү, электртехникалык, химиялык, фарфор, текстиль, тигүү өнөр-жай ишканалары иштейт. Университеттер, техникалык жогорку мектеп, ветеринария жана айыл чарба король жогорку мектеби, консерватория, инженердик, музыка, искусство академиялары, калк китепканасы, көптөгөн музейлер (сүрөт, улуттук ж. б.) театрлар, Карлсберг жаңы глиптотекасы (скульптура топтому) бар. Шаардын эски бөлүгүнө кууш ийри көчөлөр мүнөздүү. Биржа, Росенборг аңчылар, Шарлоттенборг (17-кылым), Кристиансборг (18-кылым) ак сарайлары сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Дания
Категория:Шаарлар‎
Клайпеда

thumb|250px

Клайпеда (1923-жылга чейин Мемель) — Литвадагы шаар. Данге (Дане) д-нын боюнда жайгашкан. Балтика деңизиндеги тоңбогон ири порт (27 млн тонна жүк; 2007). Калкы 183,4 миң (2009); калкынын саны боюнча Литвадагы 3шаар. Клайпедан 25 км аралыкта Палангада эл аралык аэропорт жайгашкан. Темир жол станциясы. Жолдор тоому. Паром аркылуу Германия (Засниц — темир жол парому; Киль), Дания (Орхус, Обенро), Швеция (Карлсхамн) менен байланышат. Балык флотунун деңиздеги базасы. Балык кармалып, беленделет. Шаардын экономикасынын негизин портту тейлөө түзөт. Кеме куруу жана ремонттоо, текстиль (кебез-кездемелери токулат), целлюлозакагаз өнөр жай ишканалары иштейт. Жакут ташынан көркөм зер буюмдар жасалат. 17—18-кылымдын архитектура эстеликтери сакталган. 1252-жылы Мемельбург сепили катары негизделген. 1525-жылдан Пруссиянын, 1871-жылдан Германия империясынын, 1920-жылдан Антанта мамлекетинин башкаруусунда, 1923-жылдан Литванын курамында. Университет (1991, деңиз кеме кызматкерлерин даярдайт), консерватория, драма театры, музейлер (анын ичинде край таануу, деңиз, саат), сүрөт галереясы бар. Почтамттын имаратынын мунарасында 48 коңгуроолуу карийон орнотулган (1987). Жыл сайын музыкалык фестивалдар (1976, «Клайпеда музыкалуу жазы»; жаз музыкасы, 1993) жана деңиз майрамы (июль—август) өткөрүлүп турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Шаарлар
Категория:Литва
Абу Насыр Аль-Фараби ибн Мухаммед

Абу Насыр Аль-Фараби ибн Мухаммед 
Абу Насыр Аль-Фараби ибн Мухаммед (870—950)— чыгыштын философ аалымы, даанышманы, адабиятчы, акын жана окумуштуу энциклопедисти. Казакстандын Чымкент облусундагы Отрар шаарында туулган. Чыгыш өлкөлөрүнөн окуган, көп тилди билген, илимий трактаттарды жазган. (Аристотел) чыгармаларын чечмелеген «Экинчи мугалим», б.а. Аристотелден кийинки мугалим деген атка конгон.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз поэзиясынын антологиясы. 1 том.

 Шилтемелер 

Категория: Тарыхый инсан
Категория: Таажы-2012
Үмөтаалы Эсенаман уулу

Төкмө акын. Ал 1876-жылы Талас өрөөнүндө туулган. Уруусу кушчу, кыржы уругунан. Замандаштары Токтогул, Эшмамбет, Калык менен кезигип, аш-тойлордо жарчылык укугун алуу үчүн айтышкан. Эл арасында мындай айтыштарда көбүнчө Үмөтаалы жеңгендиги эскерилет. Үмөтаалы ак таңдай Эсенамандын уулу, Алымкулдун устаты болгон. Өтө бийик жана уккулуктуу үнү, адамдык касиети карапайым калк ичинде анын аброюн абдан көтөргөн. Чыгармалары жазылып алынбай, башка айтуучулар тарабынан айтылбай да калган.

 Айрым шилтемелер 
Үмөөталы менен Эшмамбеттин айтышы

Категория:Акындар
Судан

Суда́н , толук аталышы — Судан Республикасы (араб. جمهورية السودان‎‎ (Джумхурийат ас-Судан), англ. Republic of Sudan) — Африка континентиндеги мамлекет. Түндүктө Мисир, түндүк-батышта Ливия, батышта Чад, түштүк-батышта Борбордук Африка Республикасы, түштүктө Түштүк Судан, түштүк-чыгышта Эритрея жана Эфиопия менен чектешет. Түндүк-чыгышында Кызыл деңиздин суулары менен жуулат. Борбору шаары – Хартум. Суданга жана Түштүк Суданга бөлүнгөнгө чейин территориясы боюнча эң чоң африкалык өлкө болгон (аянты 2530397 км2), азыр Конго Демократиялык Республикасы менен Алжирден кийин үчүнчү орунда турат.

 Этимология 
Судан аталышы Батыш Африкадан баштап Борбордук Африканын чыгышына чейин созулган Сахаранын түштүгүндөгү географиялык аймактын аталышы. Бул аталыш بلاد السودان (билад ась-судан) же «каралардын жери» деген араб сөзүнөн келип чыкканBritannica. Western Africa. Бул термин араб соодагерлери жана саякатчылары тарабынан ар кандай түпкүлүктүү кара африкалык териси кара адамдарын коомдоруна карата колдонулганThe Empires of the Western Sudan.

 Тарых 
Судандын аймагынан неолит дооруна таандык Хартум маданиятынын табылгалары табылган. Биздин заманга чейинки 4-3-миң жылдыктарда. д. Судандын түндүгүндө ошол кездеги Египеттин маданиятына жакын болгон маданият пайда болгон. Байыркы убакта азыркы Судандын (Нубия деп аталган) аймагынын олуттуу бөлүгүн байыркы египеттиктерге окшош семит-хамит жана кушит уруулары мекендеген. Биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктан. д. Бул жерге түштүктөн келген негроиддер да көчүп келишкен. Азыркы нилоттордун ата-бабалары азыркы аймактын түштүгүндө жашашкан. Жергиликтүү тургундар Байыркы Египет менен соода кылып, ал тараптан жырткычтык чабуулдарга дуушар болушкан. 2-миң жылдыктын башында. д. бул жерден Керма мамлекети пайда болуп, кийин анын ордуна Куш падышалыгы келет. 4-кылымдын башында А. д. аймагынын көбү Аксумит падышачылыгынын бир бөлүгү болуп калды. Кийинки кылымдарда аймакта бир нече көз карандысыз падышалыктар пайда болгон. Борбору Пахорас болгон Нобатия штаты болжол менен 400-жылы түзүлгөн. Соба 4-кылымдан 16-кылымга чейин Алва (Алодия) штатынын борбору болгон. Эгемендүү падышалыктардын эң күчтүүсү биздин эранын 6-кылымында негизделген Мукурра христиан мамлекети. д., дээрлик 900 жылга созулган, XIV кылымга чейин аны Египет мамлюктары басып алган эмес. Дагы бир Алоа штатын (Алва) 1500-жылдары фунж эли басып алган. 16-18-кылымда азыркы Судандын аймагында айыл чарбасы, кол өнөрчүлүгү жана соодасы өнүккөн өз алдынча мамлекеттер болгон. Алардын эң негизгилери Сеннар султандыгы жана Дарфур султандыгы. Бирок 18-кылымдын орто ченинде алар өзүнчө феодалдык княздыктарга жана өз алдынча көчмөн урууларга бөлүнүп кетишкен.

 Калкы 

Калктын жарымын судандык арабдар түзөт. Судандын түштүгүндө жашаган арабтар көпчүлүгү негроид расасына кирет.
Арабдардан тышкары башка көптөгөн этностор бар. Алардын ичинде беджа, нубиялыктар, фор, масалит, маба, загава, берта, тигре, канури, даго, амдангдар, мабаан, кадугли-кронго, бурун ж.б.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

Категория:Мамлекеттер арип боюнча
Пеле

thumb|right|
Э́дсон Ара́нтес до Насиме́нто (порт. Edson Arantes do Nascimento), Пеле́ (порт. Pelé) деген ысымы менен атагы чыккан — бразилиялык футболчу. «Сантос» жана «Нью-Йорк Космос» клубдарында ойногон. Бразилия курама командасында 92 матчка катышып, каршылаштарына 77 топ киргизген.
Футбол

thumb|Футбол оюну
thumb|Футбол тобу
Футбо́л (англис тилинен foot - бут, ball - топ) — оюндун куралы болгон топко кол тийгизбей (башка мучолор менен), аны каршылаштардын дарбазасына киргизүүдөгү гол эсебинде, атааңдаштардан алдыда турууда жеңишке жетүүчүү командалык спорт түрү.

Мында оюнчулар эки командага бөлүнүп топту атайын дарбазага тээп киргизүү менен бирин-бири жеңип алууга умтулат. Футбол оюну бүткүл дененин, өзгөчө буттун булчуңдарынын өсүшүнө жардам берет. Жүрөк-кан тамыр жана дем алуу системасын чыңдайт. Мындан сырткары адамды эрктүүлүккө, шамдагайлыкка, чыдамдуулукка тарбиялайт. Футбол топ менен аткарылуучу татаал техникалык кыймыл-аракеттер (чабуул коюу, коргонуу, топту баш менен сүзүү, бут менен тебүү) өзгөчө тыкандыкты талап кылат. Ал денени ар тараптан өнүктүрөт жана ден соолукту чыңдоого жакшы таасир берет. Футбол оюнун көбүнчө жаштар жана балдар ойнойт.
Балдардын спорт мектептеринде футболго көнүгүү үчүн 10—12 жаштан кабыл алынат. Өз алдынча футбол оюнун балдар 8—9 жашынан ойносо болот. Алардын оюнун атайын аянтчада (мектеп алдындагы аянт, короолордо, пионер лагерлеринде жана башкалар) уюштуруу керек. Өспүрүмдөрдүн футбол оюну чакан аянтта, чоңдордукуна караганда кыска убакытка, кичирээк топ менен ойнолот. Футбол балдардын ден соолугун чыңдайт, ынтымактуу, тартиптүү болууга тарбиялайт. Футбол менен дайыма машыгууну каалаган балдар мектептеги врачка кайрылып текшерилүүсү зарыл. Мындай балдарга футбол менен машыккандар, спорттук башка көнүгүүлөр (сууда сүзүү, жеңил атлетика жана башкалар) менен да машыгуулары талапка ылайык. Футболдо белгилүү эрежелерди сактоо керектигин эстен чыгарбоо зарыл. Анткени түрдүү травмага учуроо мүмкүн.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Спорт
Категория:Ден соолук
Диего Марадона

thumb|Дие́го Марадо́на (1986).
Дие́го Арма́ндо Марадо́на (30.10.1960 — 25.11.2020) — Аргентиналык футболчу. «Архентинос Хуниорс», «Бока Хуниорс», «Барселона», «Наполи», «Севилья» и «Ньюэллс Олд Бойз» клубдарында ойногон. Аргентинанын курама командасында 91 матч ойноп, 34 гол киргизген.

 Шилтемелер 

Категория:Футболчулар‎
Категория:Аргентина
Категория:Туулгандар 1960-жылы‎
Категория:Өлгөндөр 2020-жылы
Күн

Күн

1) Күн - сутканын жарык бөлүгү, Күн чыккандан батканга чейинки убакыт. Күндүн узактыгы ал жердин географиялык кеңдигине жана жыл мезгилине жараша болуп, күндүн жантайышына карата өзгөрөт. 

2) Күн - сутка, башкача айтканда узактыгы 24 саатка барабар мезгил. Апта ичиндеги күндөрдүн аттары: дүйшөмбү, шейшемби, шаршемби, бейшемби, жума, ишемби, жекшемби. 
 Күн 24px|☉ center|framelessЖалпы маалыматЭкваториалдык радиусу 6.955×105 км
109 эсе жер радиусунанБетинин аянты (S) 6.0877×1012 km2Көлөмү (V) 1.412×1018 km3Массасы (m) 1.9891×1030 kg
0,107 жер массасынанОрточо тыгыздыгы (ρ) 1.408×103 kg/m3 
3) Күн, күйөш, жашык - Күн системасындагы, аны баардык объектилери: планеталар жана алардын жандоочулары, кодоо планеталар, астероиддер, метеориттер, кометалар, космостук чандар айланган, жалгыз гана жылдызы: Өзүнөн жарык нур, жылуулук таратып, негизги жана борбордук планета катары эсептелинүүчү асман телосу; өтө ысык плазмалуу шар.

Азыркы убакта 500000ден ашуун жылдыздардын спектрлери аркылуу алардын химиялык түзүлүшү жакшы аныкталган. Күн дагы ошол жылдыздардын бирин түзүп, жылдыздардын спектри (түсү) боюнча G классына кирет жана ага окшогон көптөгөн жылдыздар бар. Алсак, алардын бири Возничий (Арабакеч) топ жылдызынын өтө жарык жылдызы Капелла.

Бизге жакын турган жылдыз – a — Центаврдин аралыгы 270000 астрономиялык бирдикти түзөт. Ал эми Күн бар болгону 1 астрономиялык бирдикке гана барабар. Ошондуктан аны эң жакынкы жылдыз деп аташат. Тагыраак айтканда, Күндүн массасы 2•1030 кг, тыгыздыгы 1,41 г/см³га барабар. Эркин түшүүнүн ылдамдануусу 274 м/сек²ка, радиусу 696000 кмге барабар же Жер радиусуна салыштырганда 109 эсе чоң.

Температуранын маанисине жана ал аркылуу аныкталуучу процесстердин мүнөзүнө жараша Күндү шарттуу түрдө 4 областка бөлүүгө болот.

1. Ички, борбордук область (ядросу), бул жерде басым жана температура ядролук реакциянын жүрүшүн камсыз кылат да, ал борборунан баштап, болжол менен радиусунун 1/3 аралыгына чейин созулат.2. «Нурдуу» зона борбордук областтан баштап Күн радиусунун 1/3инен 2/3 чисине чейинки радиустук аралыкты ээлеп, электр-магниттик энергиянын нурланышынын жана жутулушунун натыйжасында энергия катмардан катмарга берилип, сыртка чыгарылат. Мына ушул зона Күн жарыгынын табигый булагы болуп саналат.
3. Конвекция зонасы «нурдуу» зонанын жогорку бөлүгүнөн баштап, дээрлик Күндүн көзгө көрүнгөн чегине чейин созулат.
4. Атмосфера түз эле конвекция зонасынан баштап Күндүн көзгө көрүнгөн фотосферасынын чегинен да алыска кетет.

Химиялык составы:суутек 90%тей, гелий 10%, калган элементтери 0,1%тен аз. Күн энергиясынын булагы – Күндүн борбордук бөлөгүндө суутектин гелийге айлануусу болуп саналат: анда температура 10млн. градустан ашык болот. Күн атмосферасы (хромосфера жана күн таажысы) өтө кыймылдуу, анда хромосфералык жарк этүүлөр, протуберанецтер байкалат, планета аралык мейкиндикке таажы заттары таралып турат (күн шамалы). Күн жердин географиялык кабыгында, биосферада, магнитосферада өтүүчү бүт процесстер үчүн энергиянын негизги булагы болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия