Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Абаны санитариялык коргоо

Абаны санитариялык коргоо — атмосферага зыяндуу заттарды чыгарбоого же анын өлчөмүн азайтууга багытталган уюштуруу, инженертехникалык жана санитардык-гигиеналык мыйзамдуу чаралар жыйындысы. Абанын химиялык заттар, бирикмелер, түтүн, ыш, чаң жана башка менен булгануусу адамдын ден соолугуна түз жана кыйыр таасир тийгизүүсү белгилүү. Өнөр жайдын, илимий-техникалык прогресстин өсүшү абанын булгануусун күчөттү. Ошондуктан атмосфералык абаны санитариялык жактан коргоого багытталган комплекстүү чараларды жүргүзүү талапка ылайык.
Мындай чаралар пландуу түрдө жүргүзүлөт, башкача айтканда калк отурукташкан пунктарды туура пландаштыруу, өнөр жай ишканалары жердин шартына, шамалдын багытына жараша жайгаштырылат, калк отурукташкан жерден белгилүү аралык, башкача айтканда санитариялык коргоо зонасы менен бөлүнөт. Андан тышкары абага чыгарылуучу заттарды азайтуу максатында технологиялык процесстерди жакшыртууга багытталган чаралар оң натыйжаларды берет. Ошондуктан жаңы ишканаларды курууда жана иштеп жаткандарын калыбына келтируудо калдыксыз жана аз калдыктуу технологиялык процесстердин киргизилиши КПССтин 27-съездинин чечимдеринде баса көрсөтүлгөн.
Абага чыгарылуучу зыяндуу газдардын, катуу бөлүкчөлөрдүн жана заттардын өлчөмүн азайтууда санитариялыктех. чаралардын жүргүзүлүшү маанилүү. Андай чараларга өнөр жай ишканаларын, турак жайларды электрлештирүү жана газдаштыруу, өнөр жайга газ тазалоочу түзүлүштөрдү орнотуу жана башкалар кирет. Абанын санитариялык коргоо чараларынын аткарылышын СССРдин санитардык эпидемиологиялык кызматы контролдойт. Ири шаарларда абанын тазалыгын текшерүү үчүн туруктуу жана көчмө пункттар уюштурулган. Лабориялык анализдин жыйынтыгы санитариялык органдар бекиткен нормативдер менен салыштырылып бааланат. Эгерде абанын тиги же бул зыяндуу заттар жана башка менен булгануу деңгээли гигиеналык нормативдерден жогору болсо, коркунучтуу деп эсептелип, аны азайтуу үчүн тийиштүү чаралар белгиленип, ишке ашырылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Таажы-2012
Аденома

250px|thumbnail|Аденома
Аденома (лат. adenoma бай.грек. ἀδήν — без жана -ομα) — ар кандай бездүү органдарда (эмчек, боор, бөйрөк, жыныс бездеринде) без эпителийинен пайда болуучу коркунучсуз шишик. 

Анда без тканынын баштапкы түзүлүшү сакталат. Аденоманын чондугу, формасы ар кандай болот; көзгө көрүнбөгөн эң кичине жана кишинин башындай болгон гигант аденомалар белгилүү. Кээде аденома зыяндуу шишикке (ракка) өтүп кетиши мүмкүн, ошондуктан сөзсүз өз учурунда хирургиялык жол менен дарылоо зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Таажы-2012
Абсистенция

Абстиненция 
Абстиненция - Озун озу тыюу (же абстиненция, — Озун озу тыюу)— спирт ичкиликтерин ичүүдөн, тамеки тартуудан, жыныстык жактан жана башка толук сармануу. Баңгилерде (аракечтерде, морфий тарткандарда жана башка) — наркотикти, алкоголду капысынан таптакыр кабыл албай калганда пайда болгон оорулуу абал. Ал нерв-психикалык бузулуу менен мүнөздөлүп, клиникалык белгилери жана оордугу кабыл алган заттын түрүнө, өлчөмүнө, кабыл алуу мөөнөтүнө жараща болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Аденоиддер

thumb|Аденоиддердин жайгашуусу.
Аденоиддер — мурун-кулкун бездеринин өтө чоңоюп кетиши. Аденоиддер негизинен 3—10 жаштагы балдарда кезигет, ошондой эле бир жашка чейинки балдарда же жыныстык жетилүү мезгилинен жогорку дем алуу жолдорунун катуу кармаган жана өнөкөт сезгенүүлөрү себеп болот. 

Алгачкы белгилери: мурун менен дем алуу начарлайт, мурундан суюктук көп чыгып, кулкунду карай агат. Балдар демейде коңурук тартып, оозун ачып, тынчы жок уктайт. Эмчектеги балдар эмчекти жакшы эме албай, курсагы тойбой ыйлаак, алсыз, оорукчан болушат. Кээде айрыкча мурун бүтүп калган учурда кулагы начар угат. Мезгили менен начар угуу, сабыры суздук балдардын маанайын пастатып, акыл-эс жагынан артта калышына себеп болот. Кичине кезинде аденоиддер пайда болгон балдар көпкө чейин сүйлөй албай, мектеп окуучулары сабакты дайыма начар өздөштүрүшөт. Күчөп кеткенде бала оозу менен дем алгандыктан оозу дайыма ачык болуп, астыңкы жаагы ылдый түшүп, мурун менен эриндин ортосундагы бүктөө түзүлөт, тиштери туура эмес жайгашып (үстүңкү кашка тиштер алдыга озуп турат), беттин кебетеси өзгөрөт («аденоиддик бет»), Чоңураак балдардын башы ооруйт, мурун менен көпкө чейин кыйналып дем алуу көкүрөктүн туура эмес өсүшүнө («тоок көкүрөк»), ичеги-карындын начар иштешине (тамакка табити тартпайт, кусат, ичи катат же өтөт), аз кандуулукка алып келет.
Дарылоо канчалык эрте башталса ошончолук натыйжалуу болот. Көп учурда операция жасалат. Операция амбулаториялык шартта жүргүзүлүп, 2 сааттан кийин үйүнө жиберилет, 3 күн төшөккө жаткырып, 5—7 күн ысык жана катуу (каткан нан, сухарь ж. б.), ачуу, кычкыл, тузду.у тамак-аш жана шоколад берүүгө, чуркап ойноого, күнгө чыгууга болбойт. Баланын бөлмөсүн дайыма желдетип, нымдап тазалоо зарыл.
Аденоиддердин алдын алуу үчүн дем алуу жолдорунун ооруларын өз убагында дарылап, мурун менен дем алуу кыйындаса врач-оториноларингологго көрсөтүү керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Таажы-2012

en:Adenoid hypertrophy
et:Neelumandli hüpertroofia
it:Tonsilla#Tonsille faringee
sk:Adenoidná vegetácia
Ак суюктук

right|300px||thumb|Вульваны стимулдаштыруудан эякуляцияга чейинки процесс
Ак суюктук — аялдардын жыныс органдарынан күчөп бөлүнгөн секреция. Ден-соолугу таза аялдарда жатын жана жатын моюнчасынын былжырлуу катмарынын секрециясы мезгили менен, мисалы, этек кир алдында жана андан кийин, жыныстык жетилүү мезгилинде, кош бойлуулукта көбөйүп турат, бирок бул бөлүнүүлөр өздүк гигиенаны сактаган аялдарда байкалбайт. Өзгөчө жыттуу суюктук бөлүнүп, жагымсыз суулануу, кычышуу, ачышуу аялдардын жыныс органдарынын (мисалы, аднексит, вульвовагинит, кольпит ж. б.) же организмдин айрым ооруларында (мисалы, туберкулёз, аз кандуулук, кант диабети, жүрөк оорулары) байкалат. Ак суюктук жыныс кынынын капталы ылдый түшүүдөн, өздүк гигиенаны сактабоодон, бойго болтурбоо максатында химиялык заттарды узакка колдонуудан, концентрацияланган дезинфекциялоочу эритме менен кынды жуугандан, ич каткандан жана аз кыймылдоодон ж. б. болушу мүмкүн. Жатындын, жатын түтүктөрүнүн, жатын моюнчасынын, жыныс кынынын, вестибулдук ак суюктук болуп айырмаланат. Өзгөчөлөнгөн бөлүнүү пайда болгондо дароо врач-гинекологго кайрылуу керек. Алдын алуу максатында аялдар мезгили менен профилактикалык текшерүүдөн өтүп туруулары зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Гинекология
Категория:Таажы-2012
Категория:Жыныстык катнаш физиологиясы
Абаны тазалоо

Абаны тазалоо — имараттагы абаны вирустардан, микроорганизмден арылтуу. Ал өнөр жайда, ооруканаларда: операция жасоочу бөлмөдө, төрөт жана төрөттөн кийинки мезгилде жатуучу палатада, ымыркай балдар жаткан бөлмөдө, реанимацияда, күйүк бөлмөлөрүндө, жугуштуу оорулуулардын палатасында, микробиологиялык лабораторияларда, дарыканада жүргүзүлөт. Абаны тазалоодо физикалык, химиялык жолдор колдонулат. Физикалык методдо бактерициддик лампалар пайдаланылат, ал эми химиялык каражаттарга газ абалындагы заттар: этилен кычкыл препараттары, формальдегид жана башкалар кирет. Мында жумушту токтотуп, адамдарды имараттан тышка чыгаруу керек. Аны жүргүзгөн адам дем алуу органын, көзүн, терини сактоочу кийим кийүүлөрү зарыл. Аэрозоль түрүндөгү химиялык заттар да кеңири колдонулууда. Абаны тазалоону натыйжалуу жүргүзүү үчүн эң жөнөкөй гигиеналык чараларды сактоо (имараттын ичин чаңдан арылтып, нымдуу чүпүрөк менен сүрүп, желдетүү) чоң мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.; Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

 Шилтемелер 
Аба жана күн ваннасы

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Таажы-2012
Категория:Биология
Актиномикоз

250pхpx|thumbnail|Актиномикз оорусу бетте
Актиномикоз — актиномицет козу карындары пайда кылуучу жугуштуу оору.
Кишиде чанда жолугат (көбүнчө бодо малдарды жабыркатат). Актиномикоз көбүнчө моюнда, жаакта, ич көңдөйүнүн органдарында жана өпкөдө болот. Сырткы Актиномикоздо териде же былжырлуу челде сезгенүү пайда болот. Ал ичинен ириңдеп, ириңдүү көңдөйлөр жана тешик пайда болуп, жарылганда ириң сыртка чыгат; териде көптөгөн тешиктер пайда болот. Ички органдар Актиномикоз менен жабыркаганда бул органдардын иши бузулат. 

Актиномикозду өз учурунда дарылоо оорудан толук айыгууга алып келет. Дарылоо канчалык эрте башталса, ошончолук натыйжалуу болот. Оорунун козгогучтары жаратылышта кеңири таралган: топуракта, көпчүлүк жаныбарлардын тамак сиңирүү жолдорунда, дан өсүмдүктөрдүн башында жолугат. Адамдын ооз көңдөйүндө, ичеги-карында, дем алуу жолдорунда актиномицеттер сапрофит түрүндө жашашат. Алар организмдин коргонуу кызматын төмөндөтүүчү, белгилүү шарттарда (суук тийүү, аллергиялык абал, пародонтоз, аппендицит, өпкөнун сезгениши же кургак учук) оору козгоочу касиетке ээ.

Ошондуктан Актиномикоздун алдын алууда ар кандай сезгенүү ооруларын, айрыкча ооз көңдөйүнүн өнөкөт сезгенүү ооруларын өз учурунда дарылоонун жана бузулган тиштерди алдыруунун, дарылоонун мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Таажы-2012
Алкалоиддер

thumb||Алгачкы алкалоид 1804 ж. апийимден бөлүнгөн (морфин).
Ак шишик (күпчөк) — организмдин тканы менен көңдөйүнө суюктуктун ашыкча чогулушу. Көбүнчө териде, тери алдындагы май клетчаткада, плевра жана ич көңдөйлөрүндө, калта ж. б-да байкалат. Ак шишик суюктугунун составында суу, натрий жана калий туздары, бир аз белок жана лейкоциттер болот. Кан тамыр капилляры аркылуу ткань суюктугу менен кан суюктугунун ортосунда дайыма алмашуу жүрүп турат. Кан тамырдын капталы аркылуу тегерегиндеги тканга суюктук бөлүнөт. Ак шиш кан тамырдан тканга суюктук көп бөлүнүп, бирок кайра сиңүү кыйындаса же такыр токтоп кал ган учурда пайда болот. Кан тамырда жана анын тегерегиндеги тканда калийдин жана натрийдин өлчөмүнүн өзгөрүшү да ак шишике алып келет. Буга кан тамырдын өтө жабыркашы, кысылып калуусу веналардын варикоздук кеңейишинде, тромбофлебитте кандын жай жылышы, жүрөк ишинин начарлашы, бөйрөк оорулары (к. Нефрит) түрткү болот. ак шишик менен коштолуучу ооруларда суу-туз алмашуу бузулат.

Ак шишик жалпы жана жергиликтүү болуп айырмаланат. Жалпы Ак ш. денени, кол-бутту симметриялуу басат. Ал жүрөк начарлаганда, бөйрөктүн кээ бир ооруларында, боордун циррозунда байкалат. Жергиликтүү А. ш. вена кысылып калганда же сезгенүү реакциясынын натыйжасында болот. А. ш. басканда органдын, дене бөлүгүнүн, кол-буттун формасы бузулат.
Көпкө А. ш. басканда ал жердин тканы азыктанбай, инфекция кирип, жаранын пайда болушуна шарт түзүлөт. Бул учурда терини травмадан сактоо, таза кармоо, одуракай ич кийим кийбөө, ич кийимди бат-бат алмаштыруу, марганец кычкыл калийдин мала эритмеси менен терини сүртүү, теринин сыйрылган жерине бриллиант жашылынын 1%түү эритмесин сыйпоо керек.
А. ш. баскан оорулуу өзүн-өзү контролдоп, кабыл алган жана бөлүп чыгарган суюктукка көз салуусу, тамакка кошулган тузду өтө аз пайдалануусу зарыл.

Азыркы медицинанын жетишкендиктери, заара айдама дарылар туз-суу алмашууну жөнгө салат. Ошондой эле калийи көп тамак (сүт азыктары, абрикос, кургак өрүк ж. б.) сунуш кылынат. Жүрөгү, боору, бөйрөгү оорулуулардын врачка өз убагында көрүнүп туруусу А. ш-тин алдын алат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎
Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Акушер-гинеколог

Акушер-гинеколог — акушер-гинекологиялык патология, гинекология ооруларын алдын алуу жана дарылоо, боюнда бар аялдарга медициналык байкоо жүргүзүү, төрөттө жана төрөттөн кийинки мезгилде врачтык жардам көрсөтүүчү атайын даярдалган адис-врач. 

Акушерка(аначы) — төрөт үйлөрүндө, аялдар консультациясында аялдарга өз алдынча акушер-гинекологиялык жардам көрсөтүүчү атайын орто билимдүү медициналык кызматкер. Акушерка боюнда бар аялдарды диспансердик каттоого алып, байкоо жүргүзөт, акушердик анамнез, патронажды жыйнайт, ошондой эле санитариялык агартуу ишин жүргүзөт, аялдарды төрөткө психикалык жактан даярдап, төрөт учурунда жана төрөттөн кийин медициналык жардам көрсөтөт. Шашылыш учурларда врач келгенче врачка чейинки медициналык жардам берет. Акушеркаларды даярдоо жана кайра даярдоо медициналык окуу жайларда жүргүзүлөт. 

Акушерлик, аначылык — клиникалык медицинанын кош бойлуу мезгилде, төрөт убагында, төрөттөн кийин аялдын организминде болуучу кадимки жана патологиялык процесстерди изилдөөчү бөлүмү. Ал — медициналык илимдин байыркы тармактарынын бири. Анын негизги проблемалары — кош бойлууларга (мис., талгак болгондо), төрөткө жардам берүүнүн натыйжалуу ыкмаларын жана төрөттөн кийинки мезгилдерде болуучу кабылдоолордун (кан кетүү ж. б.) алдын алуу чараларын, ошондой эле кабылдоолордо энеге, курсактагы жана төрөлгөн балага жардам берүү чараларын иштеп чыгуу. Акушерликтин практикалык мааниси кош бойлуу аялдарга, төрөт убагында жана төрөттөн кийин, ошондой эле төрөлгөн балага медициналык жардам көрсөтүү болуп эсептелет. Азыркы акушерлик жана гинекология бир дисциплинаны түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Таажы-2012
Ала

Ала (витилиго) — теринин айрым жерлеринде меланин пигментинин жоголушунан ар кандай көлөмдөгү жана формадагы ак тактардын пайда болушу менен мүнөздөлгөн оору. А-нын себептери белгисиз; нерв-эндокриндик бузулуулардан болушу мүмкүн. Көбүнчө жаш аялдар оорушат. Тактар бирибирине кошулуп, көлөмү чоңоёт. Так бар жердеги чачтар да агарат. А. организмдин жалпы абалына таасир тийгизбей, косметикалык дефект катары гана тынчсыздандырат. Айрым тактар өзүнөн өзү жоголушу мүмкүн. Дарылоо врачтын көрсөтмөсү менен жүргүзүлөт. Беттеги тактарды билдирбөө үчүн грим, суюк упа, марганец кычкыл калийдин эритмесин колдонсо болот. Күнгө күйгөн териде ак так даана байкалгандыктан узак мезгил күндө болуудан сактануу керек.

 Колдонулган адабияттар 
Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

[Категория: таажы 2012]]

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Көк асаба (роман)

Көк асаба романын тарыхый роман деп атоо анча так болмок эмес. Анткени,тарыхый чыгарма болуш үчүн бир катар шарт ишке ашуу керек экендигин эстейли. Ошол себептен бул чыгарманы тарыхыйчылыкка талапкер чыгарма катары мүнөздөө чындыкка бир аз жакыныраак болчудай. Орто кылымдардын башындагы (6–8 к.). Эл турмушун, сырткы баскынчылардын кол салуусуна каршы туруп, элдин биримдигин жана өз алдынчалыгын сактап калуу үчүн жүргүзгөн күрөшүн эпикалык ыкмада көркөм чагылдырган чыгарма. 1971-ж. жазылып бүткөн, бирок көп жылдар боюу жарык көрбөй, 1989-ж. маалымдуулук учурунда гана басылып чыккан. Кыргыз элинин орто кылымдардагы тарыхы боюнча маалыматтар өтө аз экендиги жана илимпоз тарыхчылар арасында ал мезгил боюнча карама-каршы пикирлер бар экендиги белгилүү. Ошол себептен Т. Сыдыкбеков чыгарманы жаратууга илим булактардан сырткары элдик оозеки чыгармаларга жана санжырачыларга кайрылган. 

Чыгармада прозачы кыргыз элинин эзелин замандагы турмуш-тиричилигин, салт-санаасын, жеңишин жана жеңилүүсүн, кубанычын жана трагедиясын, айтор мезгил бүктөмүндө калып кеткен, айрым бир бүдөмүк элестери элдин оозеки чыгармаларды гана сакталып келаткан, буга чейин көркөм сөз чеберлеринин эч кимисинин колу тие элек. Алыскы доордун реалдуу элестерин жаратуу үчүн Т. Сыдыкбеков бирге жазма эстеликтери аркылуу жеткен адам аттары жана уруу аталыштары, аскердик титулдар жана курал-жарак, ырым-жырым жана реликвиялар сыяктуу этнографиялык элементтерди чыгармага киргизген. Бул өңдөгөн атрибуттар кайсы бир даражада чыгармага архаикалык мезгилдин колоритин киргизбей койгон эмес. Ошону менен бирге, автор тарабынан “тарыхый роман” катары аныктама берилген бул чыгарманын жанры боюнча адабиятчылар арасында түрдүү көз караштар бар. Алардын айрымдары реалисттик тарыхый роман үчүн чыгармада тарыхый этнографиялык атрибуттар болушу гана жетишсиз, эң башкысы анда сүрөттөлгөн доордогу тарыхый дух, атмосфера чагылышы шарт деп эсептелип, “Көк асаба” чыгармасын тарыхый дастан жанрына таандык кылышат.

 Бөлүмдөр 
 1-бөлүм 
1-бөлүм бүт бойдон Эр-Киши менен Жаш Тегиндин саякатына арналган. Бул жөнөкөй саякат эмес, бир эле учурда мезгил жана мейкиндик аркылуу жол жүрүү сыяктуу. Анткени бул жүрүш Жаш Тегинге турмушту жана тарыхты таанытуу максатын көздөгөн.

 2-бөлүм 
2-бөлүмүндө элдин турмуш-тиричилиги, каада-салты сүрөттөлгөн. Эзелки замандагы эл турмушунун рухун ачып көрсөтүү үчүн жазуучу тарыхый ретроспективаларды колдонгон. 

 3-бөлүм 
Ал эми 3-бөлүм – согуштук эпизод. Анда түздөн-түз эки аскердин кагылышы, кол башчылар Элтерес менен Эр-Кишинин аскердик тактикасы көрсөтүлөт. Автордун сүрөттөөсүндө Адылтай ажонун башкы максаты-кыргыз урууларын бириктирүү, көк асабанын алдында баш коштуруп, жеңилбес күчкө айландыруу. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы, Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004
 
Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Китептер
Категория:Кыргызча китептер
Аденовирус оорулары

Аденовирус оорулары — кишинин жана жаныбарлардын аденовирустар козгоочу жугуштуу оорусу. Аденовирустар антибиотиктерге туруктуу, төмөнкү температурада жана сырткы чөйрөнүн түрдүү шарттарында жакшы сакталат. Ультра кызгылт көк нурдун таасиринен, 5%түү формалин жана фенолдун эритмесинде өлөт. Жаңы төрөлгөн балада 6 айга чейин энеден берилген иммунитет болот.
Аденовирус ооруларын жуктуруучу булагы — оорулуу адам жана вирусту алып жүрүүчүлөр. Вирус оорулуунун какырыгы, шилекейи менен адам чүчкүргөндө, жөтөлгөндө бөлүнүп абаны булгайт, ошондой эле ал урунган буюмдар, идиштер аркылуу соо кишилерге жугат. кийин да пайда болушу мүмкүн. Аденовирусдун пайда болушуна мурун-кулкундун сезгенишин пайда кылуучу жугуштуу оорулар (кызамык, көк жөтөл, кеп Г төөр, скарлатини, грипп ж. б.), ошондой эле ал урунган буюмдар, идиштер аркылуу соо кишилерге жугат. 
Оорунун жашыруун мезгили 3— 14 (орточо 5—7) күнгө чейин созулат. Оору көбүнчө акырындык менен башталат. Сыркоологон кишинин абалы начарлап, эти ысыйт, алы кетет, башы ооруп, окшуп, кээде кусат. Кээде оору грипп сыяктуу капысынан башталышы да мүмкүн. Анда денеси ысып, мурду бүтөт, көз жапкактары кызарып, көзүнөн жаш агып, бир нерсе түшкөндөй өйкөп ооруйт. Тамагы шилекей жуткурбайт. Айрым учурда үнү кырылдап бүтөт, аба жетпегенсип, деми кыстыгып, дем алуу кыйындайт, күркүлдөп жөтөлөт. Кээде ичеги-карын сезгенип, ич өтөт. 1 жашка чейинки балдарда өпкөнүн сезгенүүсү мүмкүн. Оору акырындык менен башталып, температурасы 37,2—37,5°ка чейин көтөрүлөт, мурду бүтүп, жөтөлөт. Андан ары оорулуу баланын абалы тезинен начарлап, эти ысыйт (38—39°ка чейин), жөтөл күчөп, деми кыстыгат, кусат, ичи өтөт. Аденовирус ооруларынын өпкөдөн сезгенип оорушун ооруканада гана дарылоо керек. Оорунун кабылдап кетүүсү жаш өспүрүмдөрдүн ден соолугуна өтө коркунучтуу. Аденовирус ооруларынын башка клиникалык түрлөрүндө оорулууну врачтын көрсөтүүсү менен, үйдө өзүнчө бөлмөгө бөлүп дарылоо керек. Оорулууга коомдук жайларга барууга тыюу салынат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Тавтологиялык уйкаш

Тавтологиялык уйкаш – уйкаштыкта бир эле сөздүн кайра-кайра кайталанышы. Мисалы,

 Кийим согуп түр кылат, 
 Кирген бир үйүн гүл кылат. 
 Кажары согуп гүл кылат, 
 Кармаган үйүн гүл кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору Логика (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Логика

hu:Tautológia#Nyelvtudományi és irodalmi tautológia
Алыстан начар көрүү

Алыстан начар көрүү (миопия) — көрүүнүн кемчилдиги, алысты бүдөмүк
көрүү. Ага жарыктын жетишсиздиги, буюмдарды өтө жакын коюп иштөө
(китеп окуу, жазуу, кол өнөрчүлүк жана башка) себеп болот. Ал көбүнчө мектепте окуган мезгилден башталып, жаш өткөн сайын начарлай берет. 

Алыстан начар көргөндөрдүн көзү бат чарчайт, көп окуганда же жазганда каштын үстү ооруйт, көз алмасын кыймылдатканда көздөн чыбырчыктар көрүнөт.
Алыстан начар көргөндөр буюмду так көрүү үчүн аны көзүнө абдан
жакындатууга аргасыз болот. Көрүү кемчилиги «чачыратуучу» иймек линзалуу
көз айнек менен оңдолот. Ал көзгө күч келүүдөн пайда болгон жагымсыз
сезимдерди жоготот. 
 Алдын алуу 
Алдын алуу үчүн, барыдан мурда көздүн иштөөсүн ыңгайлуу шарт түзүү, көзгө күч келтирбөө зарыл. Жакын буюм менен иштөө жарык жерде, эмгектин ж-а эс алуунун туура режимин сактоо менен жүргүзүлүүсү керек. Мектеп жашындагы балдар окуганда жана жазганда китеп менен дептерди көзүнөн
33—35 см аралыкта кармап, башын өтө эңкейтпеш керек. Төшөктө жатып же
начар жарыкта окууга болбойт. Кечинде китеп окуганда же жазганда столго
коюлуучу шамды (40 Вттан кем эмес) пайдаланып, аны алдыга же сол жакка,
китеп менен дептерге өз колунун көлөкөсү түшпөгөндөй жайгаштырат. Окуучу
балдарга окуу же жазуу 45— 50 минутадан ашпоого тийиш.

Эгер алыстан начар көрө баштаса, негизги максат — аны токтотуу же андан
ары өөрчүшүн азайтуу. Ал үчүн атайын көнүгүүлөрдү жасоо, дарыгердин бардык
көрсөтмөсүн так аткаруу маанилүү. Начар көрүүнүн оптика кемчилдиги көз айнек менен толукталат (аны дарыгер тандайт). Алыстан начар коруу күчөп, кадимки көз айнек жардам бербесе, көздүн тунук челине иймектүү линза жабыштырылат да, ал буюмдун элесин көздүн тор кабыгына таасын чогултат. 
 Дарылоо 
Дарылануу сунуш кылынат. Алыстан начар көрүүнүн күчөшүн алдын алуу үчүн көз менен иштөөдө гигиеналык шарттарды сактоо зарыл.
Мектепке жана кесиптик кызматка байланышпаган көзгө күч келтирүүнү мүмкүн
болушунча азайтууга болот. 30—45 мин. иштегенден кийин 10— 15 мин. көздү
эс алдыруу зарыл. Алыстан өтө начар көргөндөр оор нерсе көтөрүүгө, спорт оор түрлөрүнө (мисалы, оор атлетика, күрөш, акробатика жана,6ашкалар) катышууга болбойт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик