Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Электр-оптика

Электр-оптика – заттардын оптикалык касиетине электр талаасынын тийгизген таасирин изилдөөчү физиканын бөлүмү. 

Негизинен Электр-оптикага Штарк кубулушу (күчтүү электр талаасында жайгашкан заттардан чыккан спектр сызыктарынын ажыроосу), Керр кубулушу (бир тектүү электр талаасында жарык нуруна перпендикуляр коюлган заттардагы жарык нурунун кош сынуусунун пайда болушу), коллоиддердеги Электр-оптикалык кубулуш (электр талаасында жайгашкан коллоиддик эритмелерде ар түрдүү оптикалык анизотропиянын пайда болушу) кирет.

Лазердин пайда болушу оптикалык жыштыктагы электр талаасында көп Электр-оптикалык атомдор менен молекулалардын поляризациялануусунун өзгөрүшүнө байланышкан эффекттерди байкоого алып келди. Оптикалык жыштыктагы Электр-оптикалык кубулуштардын резонанстуулугу Электр-оптиканын мүнөздүү өзгөчөлүгү болуп эсептелет.

Оптикалык нур менен башкарылуучу түзүлүштөрдү (модуляторлор, рефлекторлор, оптикалык фазалуу торчолорду) жасоодо Электр-оптикалык кубулуш кеңири пйдаланылат. О. э. Электр-оптикалык кубулуш оптикалык индикаторлорду түзүүдө, Штарк эффектиси боюнча плазмадагы талаанын чыңалышын аныктоодо, заттардын түзүлүшүн изилдөөдө, молекулалардагы, эритмелердеги, кристаллдардагы кубулуштарды изилдөөдө колдонулат. Сызыктуу эмес оптикада да чоң роль ойнойт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электростатикалык индукция

Электростатикалык индукция ― турактуу электр талаасына жайгаштырылган өткөргүчтөрдө жана диэлектриктерде электр зарядын пайда кылуу. 

Сырткы талаанын таасири менен өткөргүчтөгү бош электрондор анын карама-каршы беттерине карай которулушат. Бул заряддардын өткөргүчтүн ичинде түзгөн электр талаасы сырткы талаага карама-каршы багытталгандыктан ага теңелгенде заряддардын которулушу токтолот. Өткөргүчтүн ичиндеги жалпы талаа нөлгө барабар болуп калат. Ошентип, өткөргүчтүн беттеринде карама-каршы белгидеги заряддар пайда болот (индукцияланат).

Диэлектриктер турактуу электр талаасында поляризацияланышат: атомдордогу (молекулалардагы) терс заряддар бир багытка, оң заряддар карама-каршы багытка жылышат да электр диполдорун пайда кылышат же болбосо диэлектриктеги диполь молекулалар талаага карата багытталышат (бурулушат). Эки учурда тең диэлектриктин электрдик диполдук моменти түзүлөт да диэлектриктин бетинде заряд пайда болот. Демек, поляризацияланган диэлектрик сырткы талаага каршы багытталган ички электр талаасын пайда кылат жана ал талаа сырткы талааны начарлатат.

Булактар

 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр-стрикция

Электр-стрикция – диэлектриктин электр талаасынын чыңалышынын квадратына пропорциялуу деформациясы. 

Электр-стрикция диэлектриктердин электр талаасындагы поляризациясы менен шартталган жана бардык диэлектриктерде болот. Электр-стрикция талаанын багытына көзкаранды эмес. Тескери Электр-стрикция жок. Электр-стрикция электр термелүүсүн үн термелүүсүнө айлантуу үчүн пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр сыйымдуулугу

Электр сыйымдуулугу ⎯ өткөргүчтүн заряддалган бөлүкчө-лөрдү кармап туруу жөндөмүн мүнөздөөчү чоңдук. 

Ал С тамгасы менен белгиленет. Өткөргүчтө кармалып турган электр зарядынын (q) анын потенциалына (ϕ) болгон катышы менен аныкталат: С=q/ϕ. Ал өткөргүчтүн геоме-триялык өлчөмү, формасы жана чөйрө-нүн электр касиеттери (диэлектриктик өткөрүмдүүлүк) менен аныкталып, өткөргүчтүн материалынын тегине көзкаранды болбойт. СИдеги бирдиги фарада (Ф). Тажрыйбада 1 мкФ =10-6Ф, 1нФ=10-9Ф, 1пФ=10-12Ф колдонулат. СГС системасындагы бирдиги 1 см: 1Ф = 9·1011см.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр термелүүсү

Электр термелүүсү ⎯ өлчөм-дөрү электр-магнит толкун узундугуна караганда кичине квазитуруктуу тизмектеги электр-магниттик термелүү. 

Бул шарт термелүү процессинин толкундук мүнөзүн эсепке албоого жана I = dQ/dt үзгүлтүксүз теңдемесине ылайык электр заряддарынын Q жана ток күчтөрүнүн I термелүүсү катары кароого мүмкүндүк берет. Электрдик термелүүлөр термелүү контурунда LI+RI+I/C=ε(t) теңдемеси боюнча аныкталат, мында L − индуктивдүүлүк, С − сыйымдуулук, R − каршылык, ε − сырткы ЭКК.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Электр чоңдуктарынын чендери

Электр чоңдуктарынын чендери – электр чондуктарынын өлчөө бирдиктерин жана алардын аныкталган эселүү же үлүштүк маанилерин аныктоого арналган нерселер же түзүлүштөр. 

Алар каршылык, сыйымдуулук, индуктивдүүлүк, өз ара индуктивдүүлүк чендеринин бириккен жыйындысы. Электр кыймылдаткыч күчүнүн (ЭКК) чени бир гана маанисин (~1,0187 Вко барабар) берген нормалдуу элемент катары ишке ашат. Бардык Э. ч. ч-не жалпы талаптар: белгилүү өлчөмдүн маанисин нормаланган тактыкта алууда тиешелүү убакыттын турактуулугу; ченөө маанисинин ар кандай факторлоруна жана колдонуу шартына аз көзкарандылыгы; өлчөө процесстеринде колдонуу оңтойлуулугу эсептелет. 

Электр чоңдуктарынын чендери үч топко бөлүнөт: 
 а) турактуу маанидеги – каршылыкты ченөөчү чыгырык, турактуу сыйымдуулуктагы конденсаторлор; 
 б) баскычтуу өзгөрмөлүү маанидеги – каршылык магазини, индуктивдүүлүк магазини, сыйымдуулук магазини; 
 в) жай өзгөрмөлүү маанидеги - өлчөөчү реохорддор, индукциялуулук жана өз ара индуктивдүүлүк вариометрлери, өзгөр-мөлүү сыйымдуулуктагы конденсаторлор.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр энергиясынын плазма булактары

Электр энергиясынын плазма булактары – плазманын жылуулук энергиясын электр энергиясына өзгөрткүч. 

Электр энергиясынын плазма булактарынын эки түрү бар: термоэлектрондук өзгөрткүч жана магниттүү гидродинамикалык генератор.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Энергиянын ташылышы

Энергиянын ташылышы – заттарды нурланбаган процесстердин натыйжасында электрондук дүүлүгүүнүн энергиясы: дүүлүккөн бөлүкчөлөрдөн (атомдор, молекулалар жана иондордон), дүүлүкпөгөн бөлүкчөлөргө, дүүлүгүү нурлануунун толкун узундугунан кичине болгон гана аралыкка берилиши. 

Энергиянын ташылышы дүүлүккөн (донор) жана дүүлүкпөгөн (акцептор) бөлүкчөлөрдүн электр-магниттик өз ара аракеттешүүсү менен шартталып, алар үчүн резонанс шарты аткарылышы талап кылынат. Энергиянын ташылышы бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүүсүнөн улам дүүлүккөн энергиянын деңгээлинде донордун жашоо убактысы азаят. Бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүү механизми боюнча мультиполдук (индукция резонансы) жана алмашма Энергиянын ташылышына айырмаланат. Эгерде донордун жана акцептордун молекулаларындагы электрондордун өтүүлөрүнө тандоо эрежеси боюнча уруксат берилсе, анда негизги кызматты диполь-диполдук Энергиянын ташылышы аткарат, ага мүнөздүү ташылыш аралыгы 2–8 нм ге барабар. Алмашма Энергиянын ташылышы донордун жана акцептордун молекулаларынын электрондук катмарлары бири бирин жаап калган учурда орун алат, андагы аралык 1–2 нмди түзөт. Эгерде донордун люминесценция жана акцептордун жутуу спектрлеринин аймагында аларды камтыган кристалл-дын өздүк жутулуусу бар болсо, анда Энергиянын ташылышы экситон аркылуу жүргүзүлөт. Бул процессти экситон диффузиясы катары кароого болот. Экситон диффузия коэффициенти, демек, кристаллда Энергиянын ташылышынын натыйжалуулугу экситондун эркин же эркин эместигине көзкаранды болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Энергиянын жылышы

Энергиянын жылышы – электрондун дүүлүгүүсүндө көп эселенген энергиянын нурлануусуз берилиши. 

Кошулма заттарда, оптикалык кыймылсыз эритмелерде (суюктук, айнек, кристалл) люминесценция борборунда кошулмалардын молекулаларынын жана атомдорунун топтолушу өтө чоң болгондо борбордон борборго өткөндөгү Энергиянын жылышы байкалат: бул учурда Энергиянын жылышы диполь – диполдук жана өз ара аракеттешүүнүн алмашуусунун резонансы (Фестер механизми) менен аныкталат. Кристаллдарда Энергиянын жылышы экситондор аркылуу энергиянын берилиши менен шартталышы мүмкүн, көпчүлүк учурлара Энергиянын жылышы экситондордун кыймылынын диффузиясы катары да каралат. Энергиянын жылышы сезгич люминисценцияга же өчүүчү люминесценцияга алып келет. Энергиянын жылышы биологиянын фотосинтез процесс-инде эбегейсиз зор мааниге ээ.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эпископ

Эпископ – тунук эмес объекттердин (ар түрдүү предметтер, деталдар, сүрөттөр, фотографиялар) сүрөт-төлүшүн экранда берүүчү проекциялык аппарат. 

Эпископ тун схемасы, эпидиаскоптордун курамдык бөлүктөрүнүн оптикалык схемасы болуп эсептелет.

Эпископто сүрөттөлүш алып жаткан объект өзүнө келген жарык нурларын диффузиялык чагылдырат. Ошондуктан чагылган жарык агымдарынын эң кичине бөлүгү, Эпископтун объективине келип түшөт. Эпископто, сүрөттөлүштүн жарыктыгын күчөтүү үчүн жарык күчү кубаттуу проекциялык объективдер колдонулат. Кыйла күчтүү жарык булактары колдонулгандыктан, Эпископ то муздатуучу система колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
ЭРГ

ЭРГ – СГС системасындагы жумуштун жана энергиянын бирдиги. 1 дина күчтүн таасиринде нерсени 1 см аралыкка которууда 1 эрг жумуш аткарылат. 1эрг= =10-7 Дж =2,39⋅10-8 кал=2,78⋅10-14 кВт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эргодикалык гипотеза

Эргодикалык гипотеза – Эргодикалык гипотезаны статикалык физикалык чоңдуктардын убакыт боюнча орточо мааниси алардын орточо статистикалык маанисине барабар деп божомолдошот жана статистикалык физиканы негиздөө үчүн кызмат кылат. Физикалык системалар үчүн Эргодикалык гипотеза аткарылса, эргодикалык деп аташат.

Ал эми теңсалмактуу классикалык статистикалык физикада болсо Эргодикалык гипотеза деп фазалык мейкиндикте фазасы боюнча өзгөрүлмөлүү деп аталган системанын кыймыл траекториясында чекит катары алынган убакыт боюнча орточо мааниси, энергиясы турактуу беттик жука катмарга жакын жердеги бирдей бөлүштүрүлгөн фазалык чекиттердин орточо статистикалык маанилерине барабар деп божомолдошот. Мындай бөлүштүрүү Гиббстин макроскопикалык бөлүштүрүлүшү деп аталат.

Ал эми кванттык статистикалык физикада болсо, Эргодикалык гипотеза, турактуу энергияга ээ болгон жука катмарга жакын жердеги бардык энергетикалык абалдар бирдей ыктымалдуулукка ээ болот деп айтышат.

Туюк система Гиббстин микроканоникалык теңдемеси менен туюнтулуп, Эргодикалык гипотеза ага эквиваленттүү болот.

Бул болсо статистикалык физиканын эң негизги тең салмактуу постулаттарынын бири, себеби микроканоникалык бөлүштүрүлүштүн негизинде каноникалык жана каноникалык чоң Гиббс бөлүштүрүлүштөрү алынышы мүмкүн.

Математикада болсо эргодикалык теория, кандай шарттарда динамикалык системалардын убакыт боюнча орточо өзгөрмөлүү мааниси фазалык системалардын орточо статистикалык маанисине барабар экендигин үйрөтөт.

Амер. математик К.Неймандын эргодикалык теориясы боюнча системанын эргодикалык болуу шартын төмөнкүчө аныктайт: баштапкы фазалык чекит менен бирге бардык фазалык траекториялар жана энергиялык бет, эң кичине чектелген аймактарга бөлүнүшү мүмкүн эмес.

Неймандын теоремасынын далили болуп, реалдык системалардын эргодикалык болушу – эң татаал жана азыркы учурга чейин чечилбеген маселе.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эркин даражалар

Эркин даражалар – системалардын мүмкүн болгон көзкаранды эмес абалдарынын өзгөрүшү.

Ал өзгөрүү физикалык системалардын параметрлеринин вариациялары менен шартталган.

Механикада Эркин даражалар механикалык системалардын көзкарандысыз кыймылдарына туура келип, анын саны системаны түзгөн бөлүкчөлөрдүн жана тартипке келтирилген механикалык байланыштардын саны менен аныкталат.

Статистикалык физикада Эркин даражаларга толук энергия же болбосо системанын Гамильтон функциясы менен аныкталган көзкаранды эмес жалпыланган координаталар туура келет.

Эркин даражалар саны көп атомдуу газдардын жана жогорку температурадагы катуу нерселердин жылуулук сыйымдуулугун баалоого мүмкүндүк берет. Бул учурда классикалык статистикалык механика жана энергия Эркин даражалар боюнча бир калыпта бөлүштүрүлүшү зарыл. Бирок кадимки температурада (бөлмө) бардык эле Э. д. көп атомдуу газдын жылуулук сыйымдуулугуна салым кошо бербейт, алардын кээ бирлери “өчүп калышы” мүмкүн, себеби алар жетишерлик жогорку температураларда гана дүүлүгүшү мүмкүн.

Квант механикасында Эркин даражаларга Гамильтон системасы менен аныкталган, көзкаранды үзгүлтүксүз талааларды Эркин даражалардын чектелген саны менен мүнөздөөгө болбойт.

Термодинамикада Эркин даражалар теңсалмактуу термодинамикалык системанын абалы менен аныкталуучу теңсалмактуу термодинамикалык системанын эркин даража саны f Гиббстин фазалык эрежеси менен аныкталат. f=k−ϕ+2, мында k − компоненттердин саны, ϕ − фазалардын саны.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эрстед

Эрстед – магнит талаасынын чыңалышынын СГС системасындагы бирдиги. Х.Эрстеддин ысымы менен атаган. 

Чыңалышы 1 Э ге барабар болгон магнит талаасынын вакуумдагы индукциясы 1 Гс ка барабар. 1Э = (1/4π)⋅103А/м = =79,5775А/м.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасы

Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасы – инерция закону сакталуучу эсептөөнү баштоо системасы. 

Инерция закону боюнча материалдык чекитке сырттан башка күчтөр таасир этпесе же таасир эткен күчтөр өз ара тең салмактанса, анда ал тынч абалын же бир калыптагы түз сызыктуу кыймылын сактайт. Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасына салыштырмалуу бир калыпта жана түз сызык боюнча кыймылдаган ар кандай эсептөөнү баштоо системасы кайра эле Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасын берет. Бул системада физиканын закондору бирдей, б.а. салыштырмалуулук принциби орун алат. Алардын ар биринде инерция законунан башка да Нңютондун экинчи закону, тышкы күч аракет этпеген туюк системада кыймыл санынын (импульстун), кыймыл санынын моментинин жана инерция борборунун кыймылынын (масса борбору) сакталуу закондору аткарылат. Эгер эсептөөнү баштоо системасы Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасына карата ылдамдануу кыймылында болсо, анда ал система инерциялык болбойт, ал системада инерция закону жана деги эле жогоруда аталган закондордун бардыгы аткарылбайт.

Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасы илимий абстракциялуу түшүнүк болуп саналат. Реалдык эсептөөнү баштоо системасы ар дайым кандайдыр бир конкреттүү нерсеге (Жерге, машинага, самолётко ж. б.) байланыштырылат. Тигил же бул объектилердин кыймылы ошол конкреттүү нерселерге карата өздөштүрүлөт. Жаратылышта кыймылсыз нерсе жок. Жерге карата кыймылсыз нерселер аны менен чогуу Күнгө, жылдыздарга ж. б. карата ылдамдануу менен кыймылдагандыктан, эсептөөнү баштоонун каалагандай реалдык системасы Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасы катары анын белгилүү даражадагы жакындатылган маанисинде каралышы мүмкүн. Эң жогорку даражадагы тактыктагы Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасы катары башталышы Күн (так айтканда күн системасынын массасынын борбору) болгон жана октору үч жылдызга багытталган гелиоборборлош (жылдыздык) система эсептелет. Мындай Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасы негизинен асман механикасынын жана космонавтиканын маселелерин чечүүдө колдонулат. Көптөгөн техникалык маселелерди чыгаруу үчүн Эсептөөнү баштоонун инерциялык системасы катары Жер менен тыгыз байланыштагы система кызмат кылат. Ал эми жогорку тактыкты талап кылуучу эсептөөлөрдө (мис., гироскопияда) башталышы Жердин борбору болгон, октору жылдыздарга багытталган система колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эсептөөнү баштоонун өздүк системасы

Эсептөөнү баштоонун өздүк системасы – берилген нерсенин өзү менен байланышкан эсептөөнү баштоо системасы. 

Б. а. бул системада берилген нерсе тынч абалда болот. Нерсе ылдамдануу менен (о. эле учурда айлануу) кыймылдашы мүмкүн болгондуктан, жалпы учурда Эсептөөнү баштоонун өздүк системасы инерциялуу эмес. Мис., туруктуу стабилдештирилбеген жердин жасалма жандоочусунун Эсептөөнү баштоонун өздүк системасы – бул аны менен тыгыз байланышкан координаталардын системасы жана жандоочуда бекитилип, убакытты эсептөөчү саат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эсептөөнү баштоо системасы

Эсептөөнү баштоо системасы механикада – бир нерсе менен байланыштагы сааттардын жана координаталар системасынын жыйындысы.

Бул нерсеге салыштырмалуу кандайдыр бир материалдык чекиттердин жана нерселердин кыймылы (же теңсалмактуу абалы) изилденет. Мис., Айдын кыймылы Жер же Күн менен жылдыздарга карата гана аныкталат. Тандалып алынган Эсептөөнү баштоо системасына карата нерсенин же материалдык чекиттин кыймылы математикалык теңдемелер түрүндө берилет. Алардын жардамында t убакыттын өтүшү менен Эсептөөнү баштоо системасында нерсенин (чекиттин) абалын аныктоочу координаталардын кандай өзгөрөрү аныкталат. Мис., x, y, z декарттык координаталарында чекиттин кыймылы – кыймыл теңдемелери: x=f1(t), y=f2(t), z=f3(t ) менен аныкталат. Эсептөөнү баштоо системасы изилдөөнүн максатына ылайык тандалат. Кинематикалык изилдөө-лөрдө бардык Эсептөөнү баштоо системасылары тең укуктуу. Динамикалык маселелерде эсептөөнү баштоонун инерциялык системасы алгылыктуу ролго ээ, анткени бул учурда пайда болгон кыймылдын дифференциалдык теңдемелери эң жөнөкөй түргө ээ болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эселенген жылдыздар

Эселенген жылдыздар – кош жылдыздар сыяктуу эле үч, төрт жана андан көп компоненттерден (айрым жылдыздар) турган жылдыздар системасы. 

Жылдыздар системасы 10 компонентке жеткендери Эселенген жылдыздар, компоненти 10дон ашкан жылдыздар системасы жылдыз топтошуулары деп жылдыздар астраномиясында кабыл алынган. Эселенген жылдыздар оптикалык жана физикалык жылдыздар болуп да бөлүнөт. Физикалык Эселенген жылдыздардын жалпы оордук борбору ошол оордук борборунун тегерегинде айланышат жана жылдыз чоңдуктары да түрдүүчө болот. Мисал катары алты эселенген a эгиз жылдызынын аймагындагы эселенген жылдыздын эки негизги компонентинин ортосундагы аралык 2//ны түзүп, АО спектрлик класска бирөөнүн жылдыз чоңдугу 2m, экинчисинин 2, m09 жылдыз чоңдугуна барабар болуп, айлануу мезгили 4000 ж. түзгөн. Ошол эле жылдыздын үчүнчү компоненти негизги компоненттен 7//лык бурчтук аралыкта жайгашып МО спектрлик класска ээ болуп, жылдыз чоңдугу 9, m0 жылдыз чоңдукту түзгөн. Эселенген жылдыздар катарына θ, Орион (негизги компонент) жылдызынын аймагында жайгашкан алты эселенген жылдызды келтирсек, андагы негизги жылдыздар арасындагы аралык 11000 а.б-ти түзөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Айлануу огунун жантайышы

Айлануу огунун жантайышы ― эклиптика Жер Күндү, ал эми экватор Жер өз огунда айлануудан пайда болот. Андан экватор жана эклиптика тегиздиги түзүлүп, алар өз ара бири бирине карата 23°27′ ны түзөт.

Жыл мезгилдеринин алмашуулары (жаз, жай, күз жана кыш), Күн менен түндүн теңелүүлөрү (21-март, 23-сентябрь) ушул эки тегиздиктин жантаюусуна байланыштуу болот.

 Булактар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Эллипстик галактиктер

thumb|Эллипстик галактика M 32.
Эллипстик галактиктер – көрүнүшү айлана же эллипс түрүндөгү галактиктер. Алардын жаркырактыгы борборунан периферийге чейин азайып отурат. 

Бул галактиктердин ички түзүлүшү эч кандай байкалбайт. Ал галактиктердин группасы Е0дөн Е7ге чейин 8 кичинекей типке бөлүнөт.

Белгилениши Е. Жарык чыгаруусу борборунда көбүрөөк топтолгон эллипс түрүндөгү тумандуулуктай көрүнөт. Андагы жылдыздардын бөлүнүшү бардык тарапта борбордон бирдей жана бир калыпта азаят. Эллипстик галактикаларда чан жана газ дээрлик болбойт жана андагы жылдыздар - эски жылдыздар. Ал жалпы галактикалардын 25% ин түзөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Астрономия
Эмиссион тумандуулугу

Эмиссион тумандуулугу – спектрлери ачык эмиссиондук сызыктар болгон тумандуулук. 

Эмиссиондук тумандуулуктар спектрдик классы О-Вга чейинки аябай ысык жылдыздарга жакын жайгашат. Эмиссиондук тумандуулукка мисал болуп Орион тумандуулугу эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Юпитердин шакектери

Юпитердин шакектери – 1979-ж. биринчи жолу автоматтык станция “Вояджер” аркылуу тартылып алынган сүрөт боюнча Юпитердин айланасында ар түрдүү катмардагы үч негизги шакеги бар экендиги аныкталды. 

Ал шакектер өтө жука болгондуктан Жер бетиндеги өтө кубаттуу телескоптор аркылуу да көрүүгө мүмкүн эмес. Мындай шакектер автоматтык станциялар аркылуу 1977-ж. Уран планетасынан, 1989-ж. Нептун планетасынан да табылган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ядро күчтөрү

Ядро күчтөрү – нуклондорду (протон менен нейтрондорду) ядродо бириктирип кармап туруучу күчтөр. 

Ядро күчтөрү физикада белгилүү эң интенсивдүү өз ара аракеттешүү менен шартталат. Ядро күчтөрү өтө кыска аралыкка аракет этет, алардын таасир этүү радиусу ~10-13см, (к. Өз ара күчтүү аракеттешүү, атом ядросу).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ядролук Магниттүү Резонанс

Ядролук Магниттүү Резонанс (ЯМР) – ядролук парамагниттүүлүк менен шартталган, заттардын электр-магниттик энергияны тандап жутуу кубулушу. 

ЯМР-радио-спектрос-копиялык методдорунун бири. Затка бири бирине перпендикуляр болгон магнит талаалары таасир эткенде ЯМР байкалат. Алардын бири күчтүү туруктуу Но, экинчиси начар радиожыштыктагы Н1 (106–107 Гц) талаалар болушу керек. Кубулуштун резонастык мүнөзү ядролордун кыймыл санынын моменти жана магнит моментине ээ болуу касиеттери менен аныкталат. Мында −ядро спини, ν − гиромагниттик катыш, h − Планк туруктуусу. ЯМР байкалган жыштык: ω=ν/Н0. Протондор үчүн Но=104 Э, ω/2π=42,57 МГц; көпчүлүк ядролор үчүн бул жыштык 1−10 МГц диапазонунда. Резонанстык жутулуунун чоңдугу заттын ядролук магниттелүүсүнүн теңсалмактуулугу менен аныкталат. ЯМР методу атом ядросунун магнит моменттеринин, химиялык реакциялардын механизми менен кинетикасын изилдөөдө колдонулат. ЯМР кубулушун Ф.Блох жана Э.Персель 1946-ж. ачкан. 1952-ж. Нобель сыйлыгы ыйгарылган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика