Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чыгыш Казакстан облусу

Чыгыш Казакстан облусу - Казакстан Республикасындагы адм.-айм. бирдик.
 
Түндүгүнөн Алтай Респ. (РФ), чыгышынан Шинжаң-Уйгур автоном району (Кытай), түштүгүнөн Алматы, батышынан Караганды, түндүк-батышынан Павлодар обл. менен чектешет. Облус 1932-ж. 10-мартта уюшулган. Аянты 283,2 мин км2. Калкы 1,4 млн (2013). Негизинен казактар (56%) жана орустар (40%) жашайт. Ошондой эле башка улут өкүлдөрү да бар. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 4,9 кшыи. Адм. борбору - Үстөмөн ш. Адм.-айм. жактан 15 адм. районго, 10 шаарга бөлүнөт. Ири шаарлары: Үстөмөн, Семей (Семипалатинск). Облус Евразия материгинин борбордук бөлүгүнөн орун алган. Аймагынын көп бөлүгү Алтай тоолорунда (эн бийик жери 4000 мден жогору) жайгашкан.
 
Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы -27...-33°С, июлдуку 3237°С. Жылдык жаан-чачыны 300-600 мм, тоолорунда 900 ммге чейин. Башкы дарыясы - Эртиш. Көлдөрү: Марка-Көл, Зайсан (Буктурма суу сактагычнын курмында). Kapa, күрөң жана боз топурактуу. Тоо этегиндеги ак кылкан, түрдүү чөптүү, талаа-тоолуу талаага, андан жогору орто бийик тоо токоюна (кайын, терек, карагай, кызыл карагай) субальп жана альп шалбаасына өтөт. Облустун башкы өнөр жай тармагы - түстүү металлургия (Кендүү Алтайдагы полиметалл кенинин базасында Үстөмөндөгү коргошун-цинк, Эртиш полиметалл жана жибек кездемелер комбинаттары), өндүрүшү. Машина куруу (конденсатор, прибор куруу заводдору), жыгаччылык, женил, тамак-аш өнөр жай иштейт. Эртиш д-нда Буктурма, Шулба, Үстөмөн ГЭСтери курулган. Айыл чарбасында кайрак эгин айдалат. Сүт-эт жана эт-жүн багытындагы мал, кой, эчки, чочко, жылкы асыралат. Аары чарбасы, балык кармоо, куну чарбасы (тыйын чычкан, булгун, ондатра) өнүккөн. Эртиш д-нда кеме жүрөт.

thumb|400x400px
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
 Расмий сайты

Категория:Казакстан
Категория:Казакстан облусттары
Чыгыш Европа платформасы

Чыгыш Европа платформасы, орус платформасы - жер кыртышынын салыштырмалуу тынч абалда турган ири аймактарынын (аянты 5,5 млн. км2) бири; байыркы (рифейге чейинки) платформалардын катарына кирет.
 
Ал Чыгыш Европаны кучагына алып, түндүк-батышынан Скандинавия, чыгышынан Урал, түштүгүнөн Карпат, Крым жана Кавказ тоо кыркалары, түндүк-чыгышынан жана түндүгүнөн Тиман токол тоосу, Кола ж. а-нын жээктери менен чектелет. Түштүк-батыш жагы Борбордук Европа түздүгүнөн (Варшавага жакын) түндүк-батышта Балтика деңизине чейин созулат. Фундаментин гнейстерге, кристаллдуу сланецтерге айланган өтө метаморфизмделген, кембрийге чейин пайда болгон жанартоо жана чөкмө тектер түзүп, Балтика калканында жана Украина массивинде жер бегине чыгып жатат. Орус плитасынын чегинде фундаментинин үстүн рифейден антропогенге чейин калыптанган чөкмө тоо тектер (ныкталган чопо, кумдук, квардит, эффузия ж. б.) жаап жатат. Негизги структурасы болуп, ошондой эле антеклизалар (Беларус, Воронеж, ВолгаУрал), синеклизалар (Балтика, Москва, Каспий алды) жана авлакогендер (Днепр-Дон, Орто Орус ж. б.) эсептелет. Фундаментинде темир (Курск магнит аномалиясы ж. б.), жез, никель, титан, слюда, пегматит, апатит, жабындысында газ, нефть, таш жана калий туздары, таш көмүр, фосфорит, боксит ж. б. кендер кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Европа
Чыгыш Африка жаракалар зонасы

Чыгыш Африка жаракалар зонасы - дүйнөдөгү ири тектоникалык жаракаларынын татаал системаларынын бири.
 
Ал Акаба булуңунан баштап, Кызыл деңиз, Эфиопия тайпак тоосу, Чыгыш Африка бөксө тоосу аркылуу Замбези д-нын төмөнкү агымына чейин, 6500 кмге созулуп жатат. Палеоген - неоген жана төртүнчүлүк мезгилдеги тектоникалык кыймылдан пайда болгон. Азыркы түспөлү олигоценден баштап, Чыгыш Африкадагы тоо көтөрүлүүлөру менен бир эле учурда калыптана баштаган. Батыш жаракасы Ньяса көлү туштан түндүктү карай Улуу Африка көлдөрүнүн тизмеги аркылуу 3000 кмдей, Чыгыш жаракасы Виктория көлүнөн түндүктү көздөй Эфиопиядагы «Афар үч бурчтугуна» (жанартоо тектери жана тез-тез кайталануучу жер титирөөлөрү менен айырмаланган облус) чейин, 2500 ммдей аралыкка созулат. Бул жерден жарака 2 тарамга - бири андан ары түндүккө, 2-си чыгышка карай багыт алат. Бул жаракалар менен чектелген жер кыртышынын блогу терең чөгүп, грабендердин татаал системасы жаралган. Грабен сымал бул ойдуңдун айрым жери өтө жазы келип, 2-чети көрүнбөйт. Ойдуңдун таманын миңдеген жылдар ичинде лава агымы каптап калган. Учурда активдүү вулканизм Виктория көлүнүн айланасында жүрүп жатат. Аракеттеги жалгыз карбонатиттүү жанар тоо - Ленгаи Танзанияда жайгашкан. Чыгыш Африка жаракалар зонасынын дагы бир өзгөчөлүгү - анын батыш тарамындагы терең көлдөрдүн (Танганьика (тереңдиги боюнча дүйнөдөгү 2-көл), Рудольф, Ньяса ж. б.) тизмеги жайгашкандыгы. Танганьика көлүнүн түбүндө, 5029 м терендикте топтолгон чөкмө тектер рифтогенездин абдан динамикалуу же узак мезгил бою жүргөнүн далилдейт. Чыгыш Африка жаракалар зонасын жаныбарлардын көп түрү мекендейт. Мындан 3 млн жыл мурда күчтүү жарылуудан пайда болгон Нгоронгоро кальдери (туура кесилиши 20 кмге жеткен) - жаныбарлардын эң мыкты коругу болуп саналат. Ленгаи менен Нгоронгоронун аралыгында жайгашкан Олдувай капчыгайында адам сымал жандыктардын калдыктары табылган. Аны айрым изилдөөчүлөр адамзаттын бешиги катары карап жүрүшөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Африка
Чыгыш Африка

Чыгыш Африка - Африканын экватор жана субэкватор кеңдиктериндеги чыгыш бөлүгүн ээлеген табигый аймактар.
 
Түндүгүнөн Эфиопия тайпак тоосу, батышынан Конго ойдуңу, түштүгүнөн Замбези д-нын төм. агымы, чыгышынан Инди океаны менен чектешет. Чыгыш Африкада толук же бир бөлүгү жайгашкан өлкөлөр: Кения, Уганда, Руанда, Бурунди, Танзания, Замбия, Малави, Мозамбик. Бүт аймагын Чыгыш Африка бөксө тоолору ээлейт (бийиктиги 1000 лгден ашык). Анда тектоникалык жаракалар (к. ЧыгышАфрика жаракалар зонасы) көп. Рельефине цоколь түздүктөрү, төмөн жылышуудан пайда болгон ойдундар, тектирлер, келки тоолор, лава платосу, жанар тоо конустары (а. и. Африканын бийик чокусу - Килиманжаро, 5895 м) мүнөздүү. Климаты экватордук муссондук, ысык, сезондуу, нымдуу, жылына 500дөн 3000 ммге чейин жаан-чачын жаайт. Чыгыш Африка дүйнөдө көлдөрү эң көп (Виктория, Таньганика, Ньяса ж. б.) аймак. Саваннанын жана сейрек токойдун түрдүү типтери басымдуу: тоолоруна бийиктик алкактуулук мүнөздуү. Жаныбарлар дүйнөсүнө (өзгөчө ири сүт эмүүчүлөргө ) бай. Ири ул. парктары - Вирунга (Руанда менен Заирдин чек арасында) жана Серенгети (Танзанияда).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Африка
Категория:Дүйнө макроаймактары
Чыгыш Азия

Чыгыш Азия - Азиядагы табигый аймактардын тобу.
 
Мелүүн, субтропик жана тропик алкактарында Тынч океанды жээктей 60° түндүк кеңдиктен түштүктү карай жатат. Рельефинде тоолор (Сихотэ-Алинь, Манчжур-Корей, Түштүк Кытай ж. б.) басымдуу. Вулканизм мүнездүү (Камчаткада жана тоо-арал доголорунда ), катуу жер титирөөлөр болуп турат. Климаты муссондук, тайфун болот. Түндүгүндө аралаш жана жазы жалбырактуу, түштүгүндө субтропиктик токой басымдуу. Түздүктөрү айдалып, эл жыш отурукташкан. Чыгыш Азияда Россия менен Кытайдын чыгыш бөлүктөрү, Япония, КЭДР жана Түштүк Корея жайгашкан: кээде Филиппинди да кошот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Азия
Категория:Дүйнө макроаймактары
Чүрөктөр

Чүрөктөр (querguedula) - өзөн өрдөктөрү уруусундагы майда куштардын тобу.
 
Тумшугу кичине, буттары кыска, манжасында жука жаргакчасы бар. Салмагы 0,5 кгга жетет. Агын суулардын көлмөлүү жерлерин, көлчүктөрүн өлөн чөптүу, камыштуу, бадалдуу жээктерин мекендейт. КМШ өлкөлөрүндө 4 түрү (боз ала Чүрөктөр, тырсылдак Чүрөктөр, чыйпылдак Чүрөктөр жана коркулдак Чүрөктөр) бар. Кыргызстанда жазгы жана күзгү өткүн учурда көп болот. Ысык-Көлдө, Соң-Көлдө уялашат. Уясын көмүскө жерге салат. 8-15 жумуртка тууп, ургаачысы 20-24 күн басат, көбүнчө суудагы түрдуү балырлар, чөп, алардын уруктарын жейт. Ага аңчылык кылынат. 6 түрү ТКЭСтин Кызыл Китебине катталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Куштар
Чүй талаасы

Чүй талаасы - Алтайдын түштүк-чыгышындагы тоо аралык ойдуң; түндүгүнөн Курай, түштүгүнөн Түштүк Чүй кырка тоолору менен чектешет.
 
Чүй дарыясынын жогорку агымында. Уз. 70 кмге жетет. Бийиктиги 1750-2200 м. Климаты катаал - суук (абанын жылдык орточо температурасы -6,7°С, абсолюттук минумум -62°С, максимум 31°С) жана кургакчыл (жылдык жаан-чачындын саны 80-150 мм, анын 2/3си жайында жаайт). Көп жылдык тоңдун калыңдыгы 15-90 м. Чихачёв кырка тоосунан агып түшкөн Кызылшин жана Юстыд сууларынын кошулушунан Чуй дарыясы башталат. Ага түндүк-батыштан Чаган-Узун суусу келип куят. Бул агын суулар Чүй талаасынын чегинде жай агат. Ойдуңда тереңдиги 5 лгден ашпаган майда көлдөр (аянты 100 м2ден 1 км2те чейин жеткен) көп. Алардын көпчүлүгү туюк. Айрымдарынын жээгинен дары баткак кендери табылган. Шор жана кургакчылыкка чыдамдуу өсүмдүктөр - катуу өзөктүү чөптөр (чыгыш ак кылканы, чөл буудайыгы, аска ыраңы ж. б.), бадалчалар жана бадалдар (төө куйрук, шыбак, тармал чөп ж. б.) өсөт. Көл жээктери камыш менен капталган. Манул мышыгы, корсак түлкүсү, түрдүү коёндор, кемирүүчүлөр, сойлоочулар (чаар жылан, калкан тумшук, сойлок ж. б.) мекендейт. Агын суулары балыкка (мис., хариуска) бай. Көл жээктеринде көптөгөн келгин куштар (өрдөк, каз, ак куу, турна ж. б.), тоолордо жырткыч куштар (ителги, таз кара, ак кажыр) уялайт. Чүй талаасыжайыт катары пайдаланылат. Ойдуңда жайгашкан калктуу конуштар: Кош-Агач (Алтай Респ., Кош-Агач районунун борбору), Кокоря, Бельтир, Ортолык, Жана-Аул, МухорТарахата, Тебелер, Актал. Ойдуң аркылуу РФ менен Монголияны байланыштыруучу Чүй тракты (чон даңгыр жолу) өтөт.

 Дагы кара 
 Чүй өрөөнү

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Чүй ирригациялык курулуш башкармасы

Чүй ирригациялык курулуш башкармасы - Чүй суусунун боюндагы жерлерди сугаруу үчүн уюштурулган башкармалык (1910).
 
Инженер-гидротехник (кийин проф.) В. А. Васильевдин жетекчилиги алдында Чүй изилдөө тобу түзүлүп, Чүй сугат системасынын алгачкьт долбоору 1913-ж. жарыяланган. Орто-Токой суу сактагычын, аны менен кошо Самсоновка (азыркы Боролдой), Кызыл-Суу каналдарын, Чөмүч гидротүйүнүн жана Ат-Башы (азыркы Сокулук районунда), Георгиевка (азыркы Кордой) сугат системаларын куруу каралган. РСФСР ЭКСтин 1918-ж. 9-майдагы декрети менен башкармалыкка жетекчилик кылуу Кызматчылар союзунун к-тине тапшырылып, 17-майдагы (ошол эле жыл) «Түркстандагы сугат иштерин уюштуруу жөнүндөгү» декретке ылайык Чүй өрөөнүндө ирригациялык системанын курулушуна 3 млн рубль алтын акча бөлүнгөн. Бирок жарандык согуштун башталышына байланыштуу ал кайрадан токтоп калган. Долбоорду аягына чыгаруу үчүн 1920-ж. Жети-Суу ревкому тарабынан 200 миң рубль, 1922-ж. кабыл алынган Орто Азия ирригациялык системасын кайра калыбына келтирүүнүн беш жылдык планына ылайык 192627-ж. 2439 миң рубль, 1927-28-ж. 3244,9 мин рубль бөлүнүп, Самсоновка, Кызыл-Суу каналдарын куруу аяктаган. 1934-ж. ишке кирген Чөмүч гидротүйүнү Ат-Башы каналы аркылуу Кыргызстандын 22 миң га жана Георгиевка каналы аркылуу Казакстандын 22 миң жерин суу менен камсыз кыла баштаган. 1937-ж. башкармалык Кыргыз АССР суу чарба башкармалыгына өткөрүлгөн.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Яхта

thumb|Яхта

Яхта (голл. jacht, - кубалоо) - суу спорту, же эс алуу үчүн ылайыктаган парустуу, парус-моторлуу, моторлуу кеме.
 
Ал палуба, каюта менен жабдылып, жеңил жана тез жүрөт. Яхта арналышы боюнча: корпусунун түрү боюнча: классикалык бир корпустуу, катамаран жана тримаран; сууда жүрүүсү боюнча: деңизде, көлдө жана дарыяда жүрүүчү болуп бөлүнөт. Спорттук парустуу Яхта корпусунун конструкциясы жана парустун аянты, киль же шверти боюнча айырмаланат. Алгачкы Яхта 17-кылымга таандык.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кемелер
Яхве

Яхве (иврит) - еврейлер сыйынган кудайдын аты.
 
Анын Элохим жана Адонай деген аталыштары дагы кездешет. Яхвенин сүйкүмдүү улуту еврейлер болуп эсептелет. Ал еврейлерге өзгөчө мамиле жасаган жана алар менен Синайда Муса пайгамбардын ортомчулугунда убадалашкан, б. а. ал ырайымдуу, баарына жардам жана жакшылык кылууну көздөгөн, күнөөлөрдү кечирүүчү, кылмышкерлерди жазалоочу, аталарынын күнөөсүнөн улам урпактарына жаза берген ев рейлердин кудайы катары бааланат. Еврейлердин көз карашында Я. ааламды ар дайым көзөмөлдөп турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Еврейлер
Ясиновский Леонид Лазаревич

Ясиновский Леонид Лазаревич (19. 5. 1923, Киев - 5. 12. 2003, Ростов на-Дону) - совет актёру, театр режиссёру.
 
Кыргыз ССРинин эмгектин сиңирген арт (1961), Кыргыз ССРинин эл артисти (1967), СССРдин эл артисти (1989). Киев театр институтунда окуган (1941). Чыгармачылыгын 1946-ж. Киев транспорт театрында актёр болуп баштаган. 1953-2002-ж. Н. К. Крупская атындагы Орус драма театрында (азыркы Ч. Айтматов атындагы улуттук орус драма театры) иштеп, 100гө жакын роль аткарган. Я. драмалык, комедиялык, сатиралык, трагедиялык пландагы образдарды чебер аткарган. Анын негизги ролдору: Шадрин (Н. Погодин, «Мылтыкчан киши»), Виктор (А. Арбузов, «Иркут окуясы»), Епиходов (А. Чехов, «Алчалуу бак»), Монахов (М. Горький, «Душмандар»), Эзоп (Г. Фигейреду, «Түлкү менен жүзүм»), Рысбек (Р. Шүкүрбеков, «Берекелүү өрөөн»), Масадык (Т. Абдумомунов, «Абийир кечирбейт») ж. б. Я. «Чечкиндүү адамдар» (В. Шукшин), «Сарынжи» (К. Эшмамбетов), «Ленинград проспектиси» (И. Шток) ж. б. спектаклдерди койгон. «Ардак Белгиси», III даражадагы «Манас» ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ярушевский Георгий Александрович

Ярушевский Георгий Александрович (1930ж. т., Өзбекстан ССРи, Самарканд ш.) - геолог, Кыргыз ССР мамлекеттик сыйл. лауреаты (1980).
 
Орто Азия политехника институтун бүткөн (1953). Айдаркен геологиялык чалгындоо партияларынын тобунда коллектор, геолог (1950-60), Түштүк Кыргызстан геологиялык экспедициясынын партияларында геолог, партиянын начальниги, экспедидиянын башкы геологу (1960-70), Түндүк Кыргызстан геологиялык экспедициясынын башкы геологу (1970-86), улук геологу (1986-жылдан). Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган (1963). «Кенди биринчи ачуучу» наамынын ээси.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ярузельский Вбицех Витольд

thumb|322x322px|Ярузельский Вбицех Витольд (1968)

Ярузельский Вбицех Витольд (6. 7. 1923, Польша, Люблин воеводствосу, Курув айылы - 25. 5. 2014, Варшава) - аскердик жана мамлекеттик ишмер, армиянын генералы (1973), Польша Эл Республикасынын президенти (1989-90).
 
Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Рязань жогорку жөө аскерлер окуу жайында окуп, 1943-ж. СССР аймагында түзүлгөн Тадеуша Костюшко атындагы 1-польшалык жөө аскерлер дивизиясынын катарында душмандардан Варшаваны ж. б. шаарларды бошотууга катышкан. Кийин генерал К. Сверчевский атындагы Генералдык штабдын академиясын бүтүргөн сон, аскердик окуу жайларда окутуучу, аскердик жогорку жетекчилик кызматтарда (1957-60), Польша аскерлеринин Генералдык штабынын начальниги (1965-73), Польшанын улуттук коргоо министринин орун басары (1962-68), министри (1968-83), Польша бириккен жумушчу партиясынын 1-секретары (1981-89), Польша Эл Республикасынын премьер-министри (1981-85), Мамлекеттик Советинин төрагасы (1985-89) болуп иштеген. 1990-ж. Я. Полыиада көп партиялар катышкан президенттик шайлоо өткөрүүгө макул болуп, шайлоодо жеңишке ээ болгон Леху Валенсеге бийлигин тынчтык жол менен өткөрүп берген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ярославль

Ярославль — Россиядагы шаар. Ярослав облусунун адм. борбору. Волгадагы порточо Калкы 599,1 миң (2013).
 
Т. ж. түйүнү. Машина куруу («Автодизель заводу», электр машина, мотор, вагон ремонттоо ж. б.), нефть ажыратуу, («Славнефть-Ярославль - нефтеоргсинтез»), химиялык, нефть-химиялык («лакокраска», Ярославль-Резинотехника ишканалары), заводдору (шина, синтездик каучук, фармацевтика ф-касы ж. б.); жеңил, тамак-аш, курулуш материал ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор (а. и. университет), 3 театр, сурөт музейи, тарыхый-арх-ралык, музей коругу бар. 16-19-кылымга таандык арх-ралык эстеликтери: Спас-Преображение монастыры, Коровникидеги Илья Пайгамбар, Иоанн Златоуст, Толчковдогу Никола Мокрый чиркөөлөрү.
 
Шаар 1010-ж. негизделген. 1071-жылдан белгилүү. 2005-ж. шаардын тарыхый бөлүгү Буткул дүйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары‎
Ярозит

Ярозит (Испаниядагы Барранко Ярозо деген жердин атынан) - сульфаттар классындагы минерал, KFe3(S04)2(0H)6.
 
Кошундусу Na. Тригон системасында кристаллданат. Өңү ачык сары, сары, саргыч күрөн же күрөң, айрымдары айнек сымал жалтырайт. Катуулугу 2,5 - 3,5; тыгыздыгы 2,93,3 г/см3. Кендердин кычкылдануу зонасында темир сульфидинин(пирит, пирротин ж. б.) өзгөрүүсүнөн пайда болот. Таза Я-тен жылмалагыч күкүм (крокус) алынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Жапондор

Жапондор ― улут, Жапониянын негизги калкы.

 
Ошондой эле Бразилияда, Калифорния жана Гавай а-нда (1,5 млн), АКШда (1,2 млн), Корея Элдик Республикасында (127 282), Филиппинде (120 000), Канадада (99 миң), Перуда (90 000), Австралияда (71 013), Улуу Британияда (63 017), Таиландда (45 805), Германияда (36 960), Аргентинада (34 000), Францияда (30 947), Корея Республикасында (28 320), Сингапурда (23 000), КЭРде (20 373), Микронезияда (20 000), Мексикада (20 000), Боливияда (14 000), Жаңы Зеландияда (13 447), Италияда (12 156), Индонезияда (11 263), Парагвайда (10 321), Чилиде (10 000), Вьетнамда (9468), Малайзияда (9142), Швейцарияда (8499), Жаңы Каледонияда (8000), Испанияда (7046), Нидерландда (6616), Бельгияда (6519), Маршалл а-нда (6000), Палауда (5000) жана Орусияда да (2137) жашашат. Саны 130 млн киыш, а. и. Жапонияда 127 млн (2013).

Жапон тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери буддизм, ошондой эле синтоизмди да тутушат, бир азы христиандар.

Жапондун түпкү теги б. з. ч. 1-миң жылдыкта Корея жарым а-нан Жапон архипелагына оошуп келген протояпон («пуёские») уруулары деп болжолдонот. Протояпон уруулары бара-бара Жапонияны мекендеген байыркы жергиликтүү калк (айн-эмистер) жана түштүгүндөгү австронезия уруулары (кумасо жана хаято) менен ассимиляциялашкан. Б. з. 4-кылымында алгачкы япон мамлекети - Ямато түзүлүп, байыркы япон урууларынын биригишинен япон эли пайда болгон. 19-кылымдын экинчи жарымында калыптанган. Я. дыйканчылык, ошондой эле балык кармоочулук жана жибек өстүрүүчүлүк менен кесиптенишкен. Азыркы учурда Жапония - жогорку өнүккөн индустриялык өлкө болгондуктан, Жапондун көпчүлүгү өнөр жай тармактарында иштешет.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Жапония

Категория:Дүйнө элдери
Жапон деңизи

thumb|Жапон деңизи.
Жапон деңизи - Тынч океанындагы жарым жартылай туюк деңиз.
 
Евразия менен Корей ж. а., Жапония жана Сахалин а-нын ортосунда. Орусия, КЭДР, Корея Республикалык жана Жапониянын жээктерин чулгайт. Охота деңизи менен Татар, Невелской жана Лаперуз кысыктары; Тынч океан менен Цугару (Сангар) кысыгы; Чыгыш Кытай жана Сары деңиздери менен Корей кысыгы аркылуу туташат. Аянты 1062 км2. Эң терең жери 3720 м. Ири булуңдары: Чыгыш Корей, Улуу Петр. Климаты мелүүн, муссондук. Суусунун үстүнкү катмарынын температурасы түндүктө 0° ... - 1,3°Сдан түштүгүндө 12°Сга чейин, жайында 17°Сдан 26°Сга чейин өзгөрөт. Түндүгү кышкысын тоңот. Туздуулугу 27,5-34,8%оге чейин. Беймаал ташкындайт (0,5 мте чейин). Татар кысыгында суткасына эки жолу ташкындайт. Балык кармалат, краб, трепанг, балык промыселдери ж. б. бар. 

Башкы порттору: Владивосток, Находка (РФ), Ниигата, Цуруга, Майдзуру (Жапония), Пусан, Ульсан (Корея Республикалык), Вонсан, Хыннам (КЭДР).

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Деңиздер
Категория:Чыгыш Азиянын географиясы
Янцзы

Янцзы, Яндзцян, Чанцзян, Көгүлтүр дарыя - Евразиядагы эң узун, суусу мол дарыя. Кытайда. Уз. 5800 км, алабынын аянты 1808,5 миң км2.
 
thumb|Янцзы.
Тибет тайпак тоосунан 5500 ж бийиктиктен башталып, Сина-Тибет тоосун кесип өткөн бөлүгүндө босоголуу терең капчыгайларды пайда кылып, шар агат. Ортонку агымы Сычуань өрөөнүнүн түштүк бөлүгү менен өтүп, андан төмөнүрөөк тик капталдуу 3 капчыгайды пайда кылат. Төмөнкү бөлүгү Цзянхань түздүгү жана Чыгыш Кытай туздугунун түштүгү аркылуу агат. Бул жерде нугунун туурасы 2 кмге чейин жетип, салааларга бөлүнөт. Чыгыш Кытай деңизине куярда дельтаны пайда кылат (аянты 80 мин км2дей). Негизги куймалары: Ялунцзян, Миньцзян, Цзялинцзян, Ханьшуй (Цзюйхэ). Оң жээгинде Дунтинху, Поянху көлдөрү (алар дарыя агымын жөнгө салып турат) жайгашкан. Орт. чыгымы 34 миң м3/сек, режими муссондук. Жайында кирип, түздүктөрдө суунун деңгээли 10 мге чейин көтөрүлөт. Кыйраткыч суу ташкындары болгондугуна байланыштуу нугун бойлото дамбалар (уз. 2,7 миң км) курулган. Деңиз ташкынынын таасири чатынан 700 кмге чейин байкалат. Янцзышилендилерди көп агызып келгендиктен суунун өңү саргыч болуп турат. Жылына 280-300 млн т шиленди агызып келет. Янцзы- Кытайдын башкы суу жолу. 2850 мден баштап кеме жүрөт (Сина-Тибет тоосунун этегине чейин), деңиз кемелери Ухань шаарына чейин жетет. Алабындагы суу жолунун жалпы уз. 17 миң гежден ашык. Янцзынын жана анын куймаларынын суусу сугатка (негизинен шалы талаасында) кеңири пайдаланылат. Боюнда Чунцин, Ухань, Нанкин, дельтасында Шанхай ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:КЭР дарыялары