Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Славян таануу

Славян таануу, славистика - славяндарды мурдагы жана азыркы кездеги тарыхын, адабиятын, тилин, фольклорун, этнографиясын, экономикасын, искусствосун, динин, материалдьж жана рухий маданиятынын эстеликтерин изилдөөчү илимий дисциплиналар жыйындысы.
 
«Славян таануу» термини 18-кылымдын 2-жарымында пайда болуп, негизинен филология илим катары Чехияда калыптанган. Россияда славян таануунун пайда болушуна M. В. Ломоносовдун эмгектери негиз түзгөн. 18-кылымдын аягында славян таануу Полыдада негизделген (Я. Потоцкий).
 
Славян таануу славян өлкөлөрүндө пайда болгон соң, Батыш Евролага (Франдия, Италия, Англия, бөтөнчө Германия) да тарай баштаган. 19-кылымдын 2-жарымында - 20-кылымдын башында кыйла өөрчүп, комплекстүү дисциплинадан өз алдынча илимдердин комплексине айланган.
 
19-кылымдын ортосунда К. Маркс менен Ф. Энгельс тарыхты материалистче түшүнүүгө негиз салган соң славян таануу биринчи жолу ырааттуу илимий методологиялык негиз алган. Маркстик славян таануунун калыптанышында В. И. Лениндин тарыхый изилдөөнүн маркстик теориясын жана методологиясын андан ары өнүктүрүшү чечүүчү роль ойногон. Советтик славян таанууда экинчи дүйнөлүк согуштан мурда филологиялык изилдөөлөр басымдуу роль ойногон.
 
Экинчи дүйнөлүк согуштун алдында жана анын убагында славян таануунун андан ары калыптанышында чоң бурулуш жасалган: СССР ИАнын Тарых институтунда, МГУда, ЛГУда тарыхый славистикалык борборлор түзүлгөн. 1946-1947-жылдары славистикалык борбор комплекстүү мекемелер, Киев, Ленинград, Москва ж. б. чоң шаарлардагы университеттерде кафедралар жана топтор уюштурулган. 1956-жылы слависттердин советтик комитети түзүлгөн.
 
Дүйнөлүк эки согуштун аралыгында чех слависттери чет өлкөлүк славян мамлекеттериндеги Славян таануу кыйла таасирдүү күчү болгон. Славян таануу бул мезгилде Полылада, Болгарияда да улантылган. Венгриядагы, Румыниядагы, ГДРдеги славян таануу СССРдеги жана чет өлкөлүк славян мамлекеттериндеги славян таануу менен тыгыз байланышта өнүккөн. Париждеги славян таануу капиталисттик өлкөлөрдөгү славистика боюнча кыйла маанилүү борбор болгон.
 
Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939-1945) кийин Батыш Европадагы жана АКШдагы славян таануу кафедралары менен институттарынын саны көбөйгөн. Славян таануу Индияда, Жакынкы Чыгышта жана Австралияда да өнүккөн. Славян таануунун өөрчүшүндө славистикалык эл аралык съезддердин (7 съезд өткөн) мааниси чоң. Славян таануунун эң ири борборлору Австрия, Улуу Британия, Италия, ПЭР, Словения, Словакия, Румыния, КМШ (СНГ), АКШ, Франция, Чехия, Г ерманияда. 

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

 
Категория:Лингвистика
Сирия тили

Сирия тили - алдыңкы Азиянын арамей тилинде сүйлөгөн христиандарынын жазма тили (б. з. 5-кылымынан тартып), кийин Иран, Ирак, Сирия ж. б. өлкөлөрдөгү яковиттер менен несторийлердин сыйынуу тили.
 
Сирия тили чыгыш арамей диалектисинен чыккан. 5-17-кылымга таандык адабиятка бай. Сирия жазуусунун үч түрүн пайдаланат: эстрангело (эң эски), несторий жана яковит. Сирия тилинин фонетикасы, морфологиясы арамей жана иврит тилдерине жакын. Лексикасында грек жана фарс сөздөрү арбын. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Синтетикалык тилдер

Синтетикалык тилдер - грамматикалык маанилерди туюнтууда синтетикалык формалары басымдуу тилдердин типологиялык тобу; полисинтетикалык жана аналитикалык тилдерге тескери түзүлүштөгү тилдер.
 
Тилдерди синтетикалык жана аналитикалык деп бөлүштүрүү немец окумуштуусу А. Шлегель тарабынан сунуш кылынган (флексиялама тилдер үчүн гана). А. Шлейхер (бул да немец окумуштуусу) мындай бөлүштүрүү агглютинациялама тилдерге карата колдонгон. Синтетикалык тилдердеги морфемалар агглютинация, фузия принциптери боюнча биригип, позициялык алмашууга учурашы мүмкүн (мис., гүрк тилдериндеги үндөштүк закону). Синтетикалык форма дүйнө тилдеринин көпчүлүгүнө мүнөздүү. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Синтагма

Синтагма (гр syntagma - бирге курулган, кошулган дегенден) - кең мааниде аныктооч менен аныкталчу компоненттин ортосундагы катышка байланышы бар тил элементтеринин бардык ырааттуу катары.
 
Сөздөрдүн ырааты, тутуму сырткы синтагма, морфемалардыкы ички синтагма болот. Мис., «аянтча» деген сөз - ички синтагма. Анткени «аянт» синтагманын аныкталчу, -ча аныктоочу бөлүгү катары келди. Ал эми «кичинекей аянт» деген - сырткы синтагма. Мында «кичинекей» - аныктооч, «аянт» аныкталчу компонент милдетин аткарат. Tap мааниде синтагма - сөз тизмеги, ал эми сүйлөм - синтагмалардын тутат ырааты. Синтагма бир бүтүн маани туюнтуп, бир же бир нече ыргактык топтон турат.
 
Сүйлөмдө фраза маанилик өзгөчөлүктөргө, логикалык басымга, синтаксистик омонимияларга көз каранды. Ошого жараша ал синтагмага да түрдүүчө ажырайт. Мис., кечээ/күн суук болду; кечээ күн/суук болду. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Синология

Синология (лат. sina - кытай жана ...логия), кытай таануу - кытай тарыхын, экономикасын, саясатын, философиясын, тилин, адабиятын жана изилдөөчү илимдер тобу.
 
Кытай таанууну 17-18-кылымдарда Батыш Европада француз миссионерлер баштаган. Ж. П. Абель Ремюза 1814-жылдан Париж университетинде кытай филологиясы боюнча сабак берген.
 
17-кылымда Россияда Кытай боюнча биринчи эмгекти дипломаттар (П. И. Годунов, Н. Г, Спафарий) жазган. Орус синологиясына Н. Я. Бичуриндин котормосу, тарых, этнография, география жана лингвистика боюнча изилдөөлөрү чоң салым кошкон. Россияда кытай тили 1837-жылы, адабияты 1851-жылы (Казань университетинде) окутула баштаган.
 
19-кылымдын аягы - 20-кылымдын башында державалардын Кытайды колонияга айландыруу саясатынын күчөшү менен синология да бир кыйла өнүккөн. Россияда П. И. Кафаров (П. С. Попов менен бирдикте) биринчи кытай-орус чоң сөздүгүн түзгөн. 1920-1930-жылдары Батышта Кытай үйрөнүү боюнча жаңы институттар, илимий борборлор түзүлгөн.
 
1949-жылы Кытай элдик революциясынын жеңиши синология илиминин өнүгүшүнө жаңы өбөлгө түзгөн.
 
Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин СССРде да кытай таануу тез өнүгүп, жаңы борбор түзүлүп, монография, окуу куралдары ж. б. жазылып, маоизмди терең жана принциптүү сынга алуу боюнча иш жүргүзүлүүдө. Буга В. А. Масленников, М. И. Сладковский, С. Капида, О. Борисов жана башкалардын эмгектери кирет.
 
Синология маселесин Москвада Чыгыш таануу институту жана анын Ленинград бөлүмү, Россия ИАнын Ыраакы Чыгыш, Философия, Этнография институттары, МГУнун Азия жана Африка өлкөлөрү институту ж. б. борборлор изилдейт. Европада синология Оксфорд, Кембриж, Париж, Мюнхен, Берлин, Прага, Варшава ж. б., АКШда Колумб, Гарвард ж. б., Японияда Токио, Киото университеттеринде окутулат. 

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Чыгыш таануу
Категория:Чыгыш таануучулар
Категория:Кытай таануу‎
Серб-хорват тили

thumb|
Серб-хорват тили (2006) — 
Серб-хорват тили - сербдердин, хорваттардын, черногориялыктардын жана мусулман боснийлердин тили.
 
Славян тилдерин түштүк тобуна кирет. Штокав, чакав, кайкав деген үч негизги диалектиси бар. Эң байыркы жазма эстелиги 12-кылымга таандык. Азыркы адабий тили 19-кылымдын биринчи жарымында штокав диалектисинин элдик говорлорунун негизинде калыптанган. Серб-хорват тили эки алфавит колдонот: орус азбукасы сымал кириллица жана реформаланган латын алфавити - латиница. 

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилдер
Скнир Эдуард

Скнир Эдуард (1884-1939) - америкалык тилчи жана этнолог.
 
 Америка искусство жана илимдер академиясынын мүчөсү.
 Колумбия университетин бүткөн (1904).
 Чикаго (1927-1931), Иель (1931 -жылдан) университеттеринин ирофессору.
 АКШнын Лингвистикалык (1933) жана Антропология (1938) коомдорунун президенти болгон.
 Негизги эмгектеринде жалпы тил илиминин маселелери, америкалык индеецтердин тилдери изилденет.
 «Тил» (1921) деген китебинде азыркы америкалык структурализмдин өнүгүшүнө кыйла таасир тийгизген лингвистикалык концепциясы, тилдердин оригиналдуу типологиялык классификациясы берилген.
 Анын айлана-чөйрө тууралуу адам түшүнүгүнүн калыптанышына тилдин тийгизген таасири жөнүндөгү илимий божомолу (Сепир-Уорф гипотезасы) этнолингвистиканын негизин түзөт.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1884-жылы
Категория:Өлгөндөр 1939-жылы
Семит-хамит тилдери

Семит-хамит тилдери - африка -азия тил уясынын эски аты.
 
 Семит-хамит тилдери Түндүк Африкага жана Түштүк-Батыш Азияга таралган.
 семит, египет, бербер-ливия, кушит, чад деген бутактарга ажырайт.
 Булардан кеңири таралганы - семит тилдери.
 Египет тили 17-кылымдан өлүү тилге айланган, анын соңку формасы - копт тили - египеттик христиандардын дин ишине гана кызмат кылат.
 Бербер бутагы өз ара жакын диалектилик топторго эгедер. Кушит тилдери беш топтон турат. Чад тилдери - он топчодон турган өзүнчө бир топ. Хауса тили жана Борбордук Судандагы ага тектеш тилдер да ушул топко кирет.
 
Семит-хамит тилдерине мүнөздүү белгилер: үнсүздөрдүн үч түрү бар (жоон, каткалаң жана күч менен айтылчу «дабышсыз» үнсүз): муун түзбөгөн й, у жана үнсүз тыбыш маанисинде көмөкөй тыбыш жарылмасы колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Семит тилдери

Семит тилдери - африка-азия же семит-хамит тил уясынына бир бутагы.
 
Бул бутактагы тилдер көбүнчө Ирак, Египет, Сирия, Алжир ж. б. араб өлкөлөрүнө, Израилге, Малиге, Эфиопияга, Эритреяга таралган. Түштүк (араб, мальта, Түштүк Аравиядагы мехри, шахри, сокотра ж. б. тилдер; геэз же эфиоп, амхара, тигринья, тигре, аргобба тилдери) жана түндүк-батыш (иврит - Израилдин азыркы мамлекеттик тили, жаңы арамей тили) деген топтору бар.
 
Семит тилдерине мүнөздүү белгилер: үндүү тыбыштары аз; үч түрдүү (жоон, каткалаң жана «эмфатикалык» - күч менен айтылчу) үнсүз тыбыштар учурайт; уңгу сөздөрү көбүнчө сөздүн негизги маанисин туюнтуучу үч үнсүз тыбыштан турат; мүчөлөр болсо сөз маанисин тактоо же грамматикалык маани туюнтуу милдетин аткарат.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика

Категория:Семит тилдери
Семитология

Семитология - семит тил тобундагы элдердин тили, адабияты, маданияты жана тарыхы жөнүндөгү илим.
 
«Семитология» термини көбүнчө тил илиминде колдонулат. Семитология өлүү жана азыркы жандуу изилдөөчү дисциплиналарды (ассирия таануу, араб таануу, библия тануу, арамей таануу, угар таануу, эфиоп таануу ж. б-ны) камтыйт. 

Семит тилдеринин грамматикасы византиялык грамматикачылардын таасири менен Сирияда, арабдарда жана еврейлерде (сириялык грамматикачы Яков Эдесский, 7-кылым: араб Сибавейхи, Халиль, 8-кылым ж. б.) диний китептерди түшүнүү жана тактап окуу максатында пайда болгон.
 
Семит тилдерин изилдөө Европада гуманизм, реформация, контрреформация доорунда башталган. 19 кылымда семитология салыштырма жана жалпы тил илиминин өнүгүшү менен кеңейип, ал боюнча грамматика, сөздүк, тарыхый обзор ж. б. чыккан. 20 кылымда семитология кафедрасы дүйнөнүн бардык университеттеринде ачылган.
 
Улуу Октябрь революциясынан кийин семитологиянын өнүгүшүнө Ленинград университетинин Семитология кафедрасы, СССР ИАнын Чыгыш таануу институтунун Ленинград бөлүмү зор салым кошкон: И. Ю. Крачковский жана анын мектеби (араб таануу, сабей таануу, эфиоп таануу), Н. В. Юшманов (семитхамит лингвистикасы), И. Н. Винников (араб таануу, арамей таануу) ж. б. Семитология Москвада, ошондой эле Белоруссия, Грузия ж. б. республикаларда өнүгүүдө.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Севортян Эрванд Владимирович

Севортян Эрванд Владимирович (1901-1978) - тилчи, түрколог, филология илимдеринин доктору (1957), профессор (1969).
 
 Жумушчу үй-бүлөсүнөн. 
 1930-жылы Крым педагогикалык институтунун чыгыш бөлүмүн бүткөн.
 Москва жана Ленинград Тил илими илимий изилдөө институтунун аспирантурасын бүткөндөн кийин (1931-1935), 
 Ленинград тил илими илимий изилдөө институтунда (1935-1936) иштеген.
 1936-жылдан СССР ИАнын Тил илими институтунда ага илимий кызматкер.
 Севортяндын 70тен ашык илимий эмгеги бар.
 Аларда негизинен түрк тилдеринин салыштырма грамматикасы, сөз жасоо маселелери, түрк тилинин фонетикасы изилденет.
 Севортян Түрк лингвистика коомунун корреспондент мүчөсү (1957), «Советская тюркология» журналынын редколлегия мүчөсү болгон.
 
Эмгектери:
 Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке. Опыт сравнительного исследования, М., 1962;
 Аффиксы именного словообразования в азербайджанском языке. Опыт сравнителъного исследования, М., 1966;
 Этимологический словаръ тюркских языков. (Общетюркские и междутюркские основы на гласные), m. 1-2, М., 1974, 1979. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1901-жылы
Категория:Өлгөндөр 1978-жылы
Сартбаев Калкабай Калыкович

Сартбаев Калкабай Калыкович (1911-1988) - кыргыз совет тилчиси, филология илимдеринин доктору (1954), профессор (1954), Кыргыз ССР ИАнын корреспондентмүчөсү (1994). 1945-жылдан КПСС мүчөсү.
 
 КМГШни бүткөн (1939).
 1950-1951-жылдары МГУда доцент,
 1954-1959 жылдары КМУнун филология факультетине декан,
 1959-1975-жылдары кыргыз тил, кыргыз тилин жана адабиятын окутуу методикасы кафедраларына башчы.
 1975-жылдан кыргыз тилин жана адабиятын окутуу методикасы кафедрасында профессор.
 
Сартбаевдин негизги илимий эмгектеринде кыргыз тилинин кошмо сүйлөмүнүн синтаксиси, кыргыз тилин окутуунун методикасы, кыргыз адабий тилинин өнүгүшүнө, жалпы тил илимине тийиш маселелер изилденет.

Анын кыргыз жана орус тилдерин, түрк тилдерин салыштырып изил деген эмгектери, ошондой эле жогорку окуу жайлары менен орто мектептер үчүн түзгөн окуу китеитери да бар.
 
Бардыгы болуп 160 илимий эмгек жарыялаган.
Сартбаевдин жетекчилиги менен 1955-1978-жылдары филологиялык жана педагогикалык илимдеринин 25 кандидаты, 1 доктору даярдалган.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1911-жылы
Категория:Өлгөндөр 2002-жылы
Санскрит

Санскрит - инди-европа тил уясындагы байыркы инди жазма тилдеринин бири.
 
Б. з. ч. 1-кылымдан Түндүк Индияга тараган. Санскрит нормага салынган грамматикага, бир түргө келтирилген (унификацияланган) эрежелер системасына эгедер. Бул тилде көркөм чыгармалар, диний, философиялык ж. б. илимий адабияттар жазылган. Санскрит инди тилдерине (асыресе лексикасынын) жана санскрит, будда маданияты тараган элдердин тилинин өнүгүшүнө чоң таасир тийгизген.

Санскрит Индияда гуманитардык илимдердин, табынуу-сыйынуунун тили, тар чөйрөдө оозеки сүйлөшмө тил катары да пайдаланылат.
 
Санскрит эпикалык, классикалык, веда санскрити, будда аргын санскрити жана жайн санскрити деп бир нече топко бөлүнөт. Жазуусу брахми системасында (кхароштхи, кушан жазуусу, гупта, нагари, деванагари ж. б.). Санскриттин өзүнө таандык фонологиялык, морфонологиялык өзгөчөлүктөрү бар. Синтаксиси тексттин мүнөзүнө жараша курулат: биринде флексиялама форма көп болсо, экинчисинде татаал сөз, аналитикалык форма басымдуу. Лексикасы бай жана стилистикалык жактан ар кыл. Европада санскрит 18-кылымдын аягынан тартып изилдене баштап, 19-кылымдын башында салыштырма тарыхый тил илиминин пайда болушунда чечүүчү мааниге ээ болгон. 

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Санжеев Гарма Данцаранович

Санжеев Гарма Данцаранович (1902-1988) - тилчи, Чыгыш изилдөөчү. филология илимдеринин доктору (1948), профессор (1935).
 
 Бурят АССРинин илим менен техникага эмгек сиңирген ишмери (1962).
 РСФСРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1973).
 Дыйкан үй бүлөсүнөн
 1928-жылы Ленинград чыгыш институтун бүткөн.
 ЛГУда (1929-1931), Москва чыгыш таануу институтунда (1931-1954) жана МГУнун Чыгыш тилдер институтунда (1968-жылдан) иштеген.
 
 Санжеевдин монгол тилдери боюнча 100дөн ашык эмгеги бар.
Ал эмгектеринде монгол тилдеринин грамматикасы, диалектилери, монгол тилдеринин салыштырма грамматикасы, түрк тилдеринен кабыл алынган сөздөр жана алтай тилдеринин айрым маселелери изилденет.
 
Санжеев фольклористикага байланыштуу илимий эмгектер да жазган.
МЭР ИАнын чет элдик профессору (1963).
Кёрьёшчома атындагы коомдун (Венгрия) ардактуу мүчөсү (1970-жылдан).
Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1902-жылы
Категория:Өлгөндөр 1988-жылы
Самодий тилдери

Самодий тилдери, самоед тилдери - Урал тил уясына кирген тил топтору.
 
Самодий тилдерине четки Түндүк-Чыгыш Европа менен Түндүк-Батыш Азиянын тундра зонасына тараган ненец, энец жана нганасан тилдери (түндүк самодий топчосун түзөт), Батыш Сибирдеги селькуп тили, түрк тилдери сүрүп чыгып жок болуп кеткен камасин, матор (же мотор), карагас жана тайгий тилдери кирет. Самодий тилдеринин көбүнчө өнүккөн вокализм системасы мүнөздүү. 

Айрым диалектилерде сөз маанисин ажыратуучу басымдар сакталган. Зат атоочтун үч саны, 5-10 же андан да көп жөндөмөсү, жак, таандык формасы бар, жак жана чак боюнча өзгөрүп, предикативдүү мүчөлөрдү кабыл алат. Этиш үч түрлүү жакталат, ыңгайлары жана түрлөрү арбын. Лексикасы 17-кылымдан тартып негизинен орусча сөздер менен байыган, анда түрк, монгол, обь-угор, енисей тилдеринен кирген сөздөр да учурайт.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Саматов Кубатбек

Саматов Кубатбек (16. 07. 1952-жылы Ош облусунун Өзгөн районундагы, Фрунзе кыштагы) - филология илимдеринин доктору (2003).
 
 Кедей-дыйкандын үй бүлөсүнөн
 1960-1964-жылдары туулган жериндеги M. В. Фрунзе атындагы баштооч мектептен билим алган.
 1964- 1970-жылдары Кызыл-Дыйкан орто мектебинен окуган.
 1970-жылдары Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин кыргыз бөлүмүнө кирип, аны 3975-жылы «Кыргыз тили жана адабияты» адистиги боюнча артыкчылык диплому менен бүткөн.
 К. Саматов Өзгөн районундагы О. Якубов атындагы орто мектепте кыргыз тили жана адабият мугалими (1975-1977), «Кыргыз Совет Энциклопедиясынын» башкы редакциясында ага редактор (1977-1982), Бишкек шаарындагы «Мектеп» басмасында ага редактор (1986- 1989) болуп иштеген.
 1989-жылы ушул күнгө чейин (2005жылга дейре) Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Кыргыз филология факультетинин мамлекеттик тилдин теориясы жана практикасы кафедрасында ага окутуучулук жана доценттик орундарда иштеп келе жатат.
 
Кубатбек Саматов кыргыз филология факультетинде 1989-1996-жылдары факультет аралык Кыргыз тили кафедрасында, ал эми 1996-жылы октябрь айынан бери мамлекеттик тилдин теориясы жана практикасы кафедрасында окутуучулук кесипте эмгектенет.
 
Жогоруда аталган кафедраларда эмгектенүү менен кыргыз тилинин практикалык курсу факультеттердин өзгөчөлүгүнө ылайыкташтырып, социология, эстетика, этика, философия, экономика, статистика боюнча 25 басма табак көлөмүндөгү орусча кыргызча сөздүк-минимумдары жана «Кыргыз адабияты» (1995, 1-2-бөлүк, көлөмү -30 б. т.; 2002, 1-2-бөлүк, 40 б. т.) аттуу хрестоматияны басмадан чыгарды. КМУнун аспирантурасын (1982-1985) бүтүп, «Кыргыз тилиндеги өң-түс сөздөрү» деген темада кандидаттык диссертациясын коргоп (1997), филология илимдеринин кандидаты илимий даражасын алган (1998).
 
КМУУнун докторантурасын бүтүп (1998-2001), «Кыргыз тилиндеги өң-түс сөздөрүнүн лексика-семантикалык жана стилистикалык мүнөздөмөлөрү» деген темадагы докторлук диссертациясын коргого н (2003).
 
К. Саматовдун негизги илимий багыттары: лексикология, этимология, семантика, лингвопоэтика, кыргыз тилин ЖОЖдордо экинчи тил катары окутуунун методикасы. Ал бүгүнкү күнгө чейин 150дей илимий эмгектердин автору. Такшалган жана тажрыйбалуу илимий редактор, Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Жарчысынын» гуманитардык илимдер (филология, мамлекеттик тил) сериясынын уюштургуч адис редактору. 1995-жылдан бери КУУнун «филологиялык илимдер» аттуу илимий журналынын илимий редактору, илимий иштер боюнча факультеттин деканына орун басар.
 
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын редакциялык бюросунун мүчөсү.
60 (алтымыштан) ашык макала түрүндөгү эмгеги жарык көргөн. Алар түрк (анын ичинде кыргыз) тилинин ар кандай актуалдуу маселелерине арналган.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1952-жылы
Пушту

Пушту, ооган тили (пашто) афгандардын тили.
 
Афганистандын мамлекеттик тили. Инди-европа тил уясынын иран тобуна (чыгыш иран бутагы) кирет. Чыгыш жана батыш деген эки чоң диалекти бар. 

Бул диалектилердин негизинде ушул эле наамдагы эки адабий тил калыптанган. Жазмасы араб графикасынын базасында түзүлгөн.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Пуризм

Пуризм (лат. purus таза дегенден) - адабий тилди башка тилдерден кабыл алынган сөздөрдөн, неологизмдерден тазалоо максатын көздөгөн жана адабий тилде нормага түшпөгөн лексикалык жана грамматикалык элементтердин киришине каршы турган аракет.
 
Пуризм улуттук адабий тил калыптанып, анын стилдик системасы өзгөрүп жаткан учурда күчөйт да, көбүнчө саясий, маданий агымдарга байланыштуу жүрөт. Пуристтер кээде улуттук адабий тил чет элдик таасирден бүт бойдон арылганда гана өз алдынчалыгын сактап калат деп эсептешет.
 
Орустун 19-кылымдагы демократ сыны (В. Г. Белинский ж. б.) «пуризм» терминин тилге үстүрт жана консерваторчо мамиле кылуу деген мааниде урунган. Октябрь революциясынан кийин кээ бир түрк тилдеринде да интериационализмден баш тартып, аларды сөзсүз эне тилдеги сөздөр менен алмаштыруу аракеттери болгон. Мындай тенденция 1930-жылдан кийин ийгиликке ээ болгон жок. Аталган тилдер башка тилдердин (өзгөчө орус тилинин) эсебинен баюуда. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика