Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Таннин

Таннин (фр. tannin, tanner — терини ийлөө) — өсүмдүктөр курамында кеңири таралган фенол бирикмелери группасына кирүүчү зат. Т. белоктор жана кээ бир табигый полимерлер (целлюлоза, пектин заттары) менен бекем байланышкан жана өңдөөчү заты бар өсүмдүктүн кабык, жалбырак жана мемөлөрүндө кездешет. Т. химимялык  түзүлүшү өтө татаал зат, анын курамында глюкоза татаал эфирлери болот. Т. ачык саргыч түстөгү аморфтуу күкүм, суу, глицерин, уксус эфиринде эрийт. Хлороформ,бензол, көмүртек сульфиди жана суусуз спиртте эрибейт. Туз, күкүрт, фосфор к-талары жана NаСl, КСl, СН3 ,СООК Суудагы эритмелери менен таасир эткенде чөгөт. Сууда эригенде коллоиддик эритмени берет. Ысытканда пирогалоллду бөлүп чыгуу менен ажырайт. Щелочтуу эритмеде окистенип кара түскө өтөт. Щелочтуу эритмеси жез оксидин жана асыл металлдар туздарын калыбына келтирет. Белок менен кошулуп альбуминатты пайда кылат. Т. тери өңдөөдө, кездемелерди боёдо жана мед-да ангина, күйүк, жара (язва), ошондой эле сымап, күмүш, коргошун туздары менен уулануудан айыктырууда колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Тантал

thumb|Тантал.
Тантал (латын тилинен Tantalum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VВ группа элементи. К.н. 73, ат. м. 180,948. Жаратылышта 2 изотобу бар: туруктуу 181Ta (99,9877 %) жана радиоактивдүү 180Ta (0,0123 %, T1/2 =10 12 жыл). Т. 1802-ж. швед химиги А.Г.Экеберг ачкан. Элемент аты байыркы гр. мифологиясындагы Тантал баатырга арналган. Касиеттери боюнча ниобийге окшош. Жер кыртышында м. боюнча 2,5×10-5 %. Негизги минералдары: танталиттер-колумбиттер группасынан (Fe, Mn) (Nb,Ta)2O6, лопарит (Na,Cе,Ca,Sr) (Nb,Ti,Ta)O3, микролит (Na,Ca)2×(Ta,Ti)2O6(F,OH). Т. көгүлтүр боз түстөгү ийилгич, жеңил, иштетүүгө ыңгайлуу металл; тыгызд. 16,6 г/см3 (20оС); эрүү температурасы 2996оС; кайноо температурасы 5300оС. Касиеттери тазалыгына, курамына жараша болот. H, N, O жана С сыяктуу кошундулар металлды морт кылат. Т. абада туруктуу, 280оС гана окистенүүсү башталат. Кадимки температурада атомардык суутекти (Н), 250оС мол. суутекти (Н2) сиңирип алат. F менен кадимки темп-рада, Cl2, Br2, I2, S, N2 менен 250-500оС реакцияга кирет. О. эле ысытканда бөлөк элементтер менен да аракеттенет. К-таларга жана бузулуучу заттарга өтө туруктуу, ошондуктан тантал металлын дат баспайт. Т. бирикмелерде (V) валенттүү, төмөнкү валенттүү бирикмелери да кездешет. Т. белгилүү бирикмелеринин бири - Та2О5 к-талык оксид эки модификациясы бар: төмөнкү температурада a-формасы жана жогорку температурада b -формасы. Щелочтуу металлдар ортотанталаттары (Ме3ТаО4) Тантал кислотасынын туздары эң жөнөкөйлөрү. Т. к-тасына хТа2О5×уН2 О формуласы туура келет. Галогендер, бор, кремний жана фосфор менен аракеттенип боридд, силицид, фосфид, галогенидди пайда кылат. Т. өнөр жайда танталит-колумбит (Fe,Mn)[(Та,Nb)O 3]2 кендерин калыбына келтирип, тазалоо ыкмасы менен алынат. Тантал электр техн-сында, химимялык  аппаратуралар жасоо, медицина, конденсатор, электрондук лампа, жылуулук алмаштыргыч, лаб-ялык идиштер алууда, жасалма жиптер өндүрүүдө (фильерлер) ж.б. колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Таутомерия

right|250x250px
Таутомерия – кадимки шартта бири-бирине тең өтүп турган тең салмактуу абалдагы изомерлер. Прототроптук таутометрия кеңири таралган, мында өзгөрүү протондун өтүшүнүн натыйжасында ишке ашат. Таутометрияга ацетоуксус эфиринин кетоенолдук формалары тиешелүү: СН3-С-СН2СООС2Н5 CH3t;C=CH-COOC2H5ООН Ацетоуксус эфири, бир жагынан кетондор үчүн мүнөздүү болгон реакцияга кирсе, экинчи жагынан енолдук реакцияга кирет. Анионтроптук таутометрия сейрек кездешет. Углеводцордун эритмелеринде, мисалы, Д-глюкозанын эритмесинде тең салмакта углеводдордун үч формасы болот: ⍺-глюкопираноза, β-глюкопираноза жана ачык чынжырлуу альдегиддик. Таутометрия кубулушу менен көптөгөн химиялык-технологиялык процесстер, өзгөчө дары заттарды жана боёочу заттарды синтездөө менен тыгыз байланышкан. Таутометрия тирүү организмдерде өтүүчү процесстерде өтө чоң роль ойнойт. 
Категория:Химия
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Теңдештиксиз термодинамика

Теңдештиксиз термодинамика химиялык реакциялар, диффузия, илээшчек агымдар, жылуулукту, электр заряды жана башка сыяктуу теңдештиксиз процесстер жалпы законченемдүүлүгүн изилдейт. Системанын энтропиясынын dt убакыт ичинде толук өзгөрүүсү dS=deS+diS, мында deS-жылуулукту тыштан сиңдирүүнүн натыйжасындагы энтропиясы өзгөрүүсү, diS- система ичиндеги кайталанбас процесстер жүрүшүнүн натыйжасындагы энтропия өзгөрүүсү. Термодинамика экинчи башталышына ылайык diS>0. diS/dt чоңдук энтропиянын өзгөрүшү деп аталат да, Т. т. борбордук түшүнүгү болуп саналат. Бир тектүү эмес, үзгүлтүксүз системада көлөм бирдигине катыштырылган dV көлөм элементдеги энтропиянын өзгөрүшү энтропиянын локалдык өзгөрүшү s деп аталат. Үзгүлтүксүз системада s ар кандай кайталанбас процесстер термодинамикалык күчтөрүнөн хi жана алар менен чакырылган агымдар Ii би сызыктуу функциясы болуп саналат, башкача айтканда s = S Ii xi. Теңдештиктен бир аз четтегенде агым менен күчтөрдүн ортосундагы байланыш Онзагер теңдемеси менен туюнтулат:, мында Lik- агымдарга жана күчтөргө көз каранды эмес коэффициенттер. Онзагер теңдемеси Фик закону сыяктуу жекече эмпирикалык закон ченемдүлүктөр жалпылоосу болуп саналат. Бирок алардан айырмаланып, ар кандай кайталанбас процесстер ортосундагы өз ара байланышты да сүрөттөйт. Эгерде мындай байланыш болсо, башкача айтканда Lik ¹ 0, анда Онзагер өз ара жооп кайтаруу теоремасына Lik =L ki туура келет. Кайталанбас процесстер байланышына мисалы термодиффузия '''''' температура градиенти таасири астында башында курамы боюнча бир тектүү системада заттар конц. градиенттери пайда болушу. Онзагер катыштары аткарылуу убагында энтропиянын өзгөрүшү ар кандай үзгүлтүксүз системада стационардуу абалда минималдуу мааниге жетет (Пригожин теоремасы).

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Теллур

thumb|Теллур.
Теллур (латын тилинен Tellurium) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIА группа элементи; к.н. 52 ат. м. 127,60. Жаратылышта туруксуз 8 изотоптон: 120Те; 122Те -130Те турат. Кеңири тараган изотоптору 128Те (31,79%) жана 130Те (34,48%). Жасалма радиоактивдүү изотопторунан 127Те (Т1/2 =105күн) жана 129Те (Т1/2 =33,5 күн) белгилүү. Т. 1798-ж. М.Клапрот тарабынан ачылган да, Жерге арналып Т. деп аталган. Жер кыртышынын (м. б-ча) 1 ×10-6 % түзөт. Т. жаратылышта калаверит AuTe2, креннерит (Au, Ag)Te2, гессит Ag2Te, тетрадимит Bi2Те2S, теллуровисмутит Bi2Te3, теллурит TeO2 жана башка минералдары түрүндө кездешет. Т. күмүш түстүү, металлдык жалтырактыгы бар, морт металл; полиморфтуу түрлөрү жок; 1400оС диссоциацияланат; Т. – жарым өткөргүч. Химиялык бирикмелерде окистенүү даражасы +2, +4 жана +6. Кадимки шартта абада жана оксидде туруктуу. Ысытканда оксидде көгүлтүр жалын менен күйүп, ТеО2 оксидин пайда кылат. Галогендер менен төмөнкү темп-рада реакцияга кирет (иод менен нымдуу шартта). H2, N2, C жана S теллурга таасир этпейт. Т. селен менен суюк жана катуу эритмелерди пайда кылат. Ысытканда металлдар менен жеңил реакцияга кирип, теллуридди пайда кылат. Азот к-тасы жана падыша арагында жакшы, туз к-тасы жана щелочтордо жай эрийт. Т. белгилүү бирикмелери: оксиддери – TeO2, TeO3, TeO; галогениддери – TeCl4, TeBr4, TeI4, TeF4, TeF6, TeCl2, ТeBr2 ; суутек теллуриди H 2Te; Т. кислоталары – H2TeO3, H6TeO6 ; Т.к-талары туздары – Ag 6TeO6, Hg3TeO6, Na2TeO4×2H2O; орг. бирикмелери: теллуромеркаптан - RTeSH; диалкилтеллурид – R2Te жана башка Т. кенден коргошун, жез, цинк өндүрүүдө кошо алынат. Т. жарым өткөргүч техникада, коргошун өндүрүшүндө сапаттуу коргошунду алууда, резина вулканизациялоодо, айнек жана керамика өнөр жайда боек түрүндө колдонулат. Ал эми бирикмелеринен Na2TeO3 жана K2TeO3 микробиологияда, медицинада дифтерия оорусун аныктоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Темир (ii) гидроксиди

Темир (ii) гидроксиди, – Fe(OH)2 -ачык –жашыл түстөгү кристалдар, гексагоналдуу торчо, а=3,24, с=4,47, тыгызд. 3,4г/см3. Пайда болуу жылуулугу DНо298 =-135,8 ккал/моль. Fe(III) гидроксидине тез окистенет. 150о-200о ажырайт:

4Fe(OH)2 = Fe + Fe3O4+4Н2О.

Сууда начар эрийт: 0,00015 г 100 г сууда (180), кислоталарда жакшы эрийт, щелочь эритмесинде эрип гексацианоферраттарды (II) пайда кылат, мисалы, Na2 [ Fe(OH)4] жана NH4CIдун эритмесинде эрийт. Fe(II) гидроксиди щелочтор эритмесине Fe(II) туздарын таасир эткенде пайда болот. FeO(ОН) ка чейин окистенет.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Темир (ii) оксиди

Темир (ii) оксиди, FeO - кара түстөгү кристаллдар, тыгызд. 5,7г/см3 ; балкып эрүү темп. 1368 0С, пайда болуу жылуулугу DНо298 =-63,7 ккал/моль. Сууда эрибейт, кислоталарда жакшы эрийт, Жеңил окистенет, пирофордуу; эң жогорку темп-рада ысытканда, химиялык активдүүлүгү азаят. Темир (II) оксиди Fe2O3, Н2 менен калыбына келтирүүдө жана FeС2O4 ×2Н2О азот атмосферасында ысытканда пайда болот. Бул учурда реакциянын продуктусунда Fe же С тин аралашмасы болушу мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Темир хлориддери

Темир хлориддери – темир менен хлор бирикмелери FeCl2 жана FeCl3. Темир(II) хлориди FeCl2 – боз-жашыл түстөгү кристаллдар, гесагон. торчо, а=3,57 А0, с= 17,51 А0, тыгызд. 2.98г/см3, эрүү темп. 10260С, пайда болуу жылуулугу DНо298 =-81,5 ккал/моль. Абада окистенип, саргарат, сууда эригичтиги 40,5 % (200 ). Щелочтуу металлдар хлориддери менен 3 түрдүү комплекстерди пайда кылат: Ме[FeCl 3]; Ме2 [FeCl 4]; Ме4 [FeCl 6]. FeCl2 темир же анын оксиддерин туз к-тасында эриткенде, ошондой эле темир хлордо окистенгенде алынат. FeCl2 окистенгенде FeCl3 – темир (III) хлориди алынат. FeCl3 – кара-күрөң, сууну оңой сиңирип алуучу кристаллдар, гексагон. торчо: а=5,92, с= 17,26; тыгызд. 2,8г/см3 ; эрүү t 309 0С, кайноо t 3190С, пайда болуу жылуулугу DНо298 =-96,8 ккал/моль. 5000С жогорку темп-да FeCl2 жана Cl2 ажырайт. Сууда эригичтиги 47,9%(200 ), өтө суюлтулган эритмелерде гидролизденет. Эритмеден негизги туз- оксихлорид алууга болот. Щелочтуу металлдар туздары менен комплекстерди пайда кылат: Ме[FeCl 4]; Ме3 [FeCl 4]. FeCl3 сууну тазалооодо коагулянт катары колдонулат, кездемелерди боёодо, орг. синтезде катализатор катары, ошондой эле темир башка туздарын алууда жана башкалар колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Тербий

thumb|Тербий.
Тербий (латын тилинен Terbium, Tb) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 65, ат. м. 158,9254. Т. массалык сандары 146Tb - 164Tb болгон 19 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылышта массалык саны 159Tb болгон бир гана изотобу табылган. Т. жер кыртышында 1,5×10-4 % массалык санда кездешет. Т. ак күмүш түстөгү балкып эрүү температурасы 13560С; кайноо температурасы 28000С; бирикмелеринде +3 жана +4 окистенүү даражаларын көрсөтүүчү активдүү металл. Окистенү -калыбына келүү потенциалы -2,39 барабар, Т. бирикмелери айнектерди, лак, люминофор өндүрүүдө, ошондой эле радиоизотоптук индикатор катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Термохимиялык теңдемелер

Термохимиялык теңдемелер – химиялык реакция убагында жутулган же бөлүнүп чыккан жылуулук саны көрсөтүлгөн химиялык теңдемелер термохим. теңдемелер деп аталат. Жылуулук эффектиси боюнча химиялык реакциялар эндотермикалык жана экзотермикалык болуп экиге бөлүнөт. Экзотермиялык реакция учурунда жылуулук бөлүнүп чыгат:

Н2 + СI2 = НСI + 184,6 кДж.

Ал эми эндотермикалык реакция учурунда тескерисинче жылуулук талап кылынат:

N 2+ О2 = 2NО -90,4 кДж. 

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Тетрафторэтилен

Тетрафторэтилен - СF2 =СF 2 — мол масс. 100,02 — түссүз, жытсыз газ, токсикалык эмес, кайноо t -76,3°, тоңуу t -142,5°, тыгызд. 1,519 г/см3. Сууда эрибейт, орг. эриткичтерде эрийт. Ал оңой полимерленет жана көпчүлүк мономерлер менен сополимерленет. Т. өнөр жайда дифторхлорметанды 630-800°С атм. басымда пиролиздөө менен алынат:

630-800°С

2СНF2Сl -----® 2СF2® СF2 =СF2

-НСl

Т. перфторпропион к-тасынын Na жана К туздарын пиролиздөөдөн

же политетрафторэтиленди 500-700°С вакуумда деполимерлөөдөн да алууга болот. Т. нуклеофилдүү реагенттер менен женил реакцияга кирип, алардын касиеттерине жана реакциянын шартына жараша ал реагентти кoшуп алат же аның молекуласында орун алмашуу процесси жүрөт.

CF2 =CF 2+RONa ®RO-CF=CF2 ; 

CF2 =CF 2+RSH ®RS-CF2-CF2H.

Т. негизинeн политетрафторэтилен (к. Фторопласттар) алууда коддонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Технеций

thumb|upright=0.5|Технеций.
Технеций (латын тилинен Technetium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 2-мезгилинин VIIВ группа элементи, к.н. 43, ат. м. 98,9062; радиоактивдүү элемент.

Ал жасалма ыкма менен ядролук реакциянын натыйжасында 1937-ж. итал. химиктер О. Сегре жана К. Перье тарабынан алынган. Т. 15 изотобу бар: 92Tc - 105Tc, 107Tc. Алардын негизгиси 99Tc (Т1/2 =2,12 ×105-жыл). Иондошуу энергиясы: Тс0 ® Тс + ® Тс 2+ (эв менен) 7,28 барабар. Т. жаратылышта молибден, ниобий жана рутений минералдары менен бирге кездешет. Т. күмүш түстөгү ак металл, тыгызд. 11,487 г/см3, ат. радиусу 1,358А, иондук радиусу Те+ 0,56А ; балкып эрүү температурасы 2140°С; кайноо температурасы 4600°С. Технеций 0 +7 чейинки окистенүү даражасын көрсөтүп, электрохим. күчү боюнча Mn менен Re дин ортосунда турат. Металлдык Т. конц. жана суюлтулган HCl да эрибейт; ренийден айырмачылыгы H2O2 жана NH4OH эритмесинде эрибейт. “Падыша арагы” менен оңой аракеттенет. Жаратылыштагы бирикмеси пертехнатаммоний – (NH4TcO4) кызылгылт түстө. Т. аналитикалык аныктоодо полярографиялык жана гравиметриялык метод колдонулат. Т. металлды коррозиядан сактоо үчүн ингибитор; жогорку температурага чыдамдуу болгондуктан реакторлор корпустарын даярдоодо конструкциялык материал катары колдонулат. Т. башка металлдар менен болгон куймалары мыкты электрөткөргүч, бирок алардын кеңири колдонулушуна Т. радиоактивдүүлүгү тоскоолдук кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Титан

thumb|Титан.
Титан – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IVВ группа элементи, к.н. – 22, ат. м. 47,90. Жаратылышта 5 туруктуу изотобу бар: 46Ti, 47Ti, 48Ti, 49Ti жана 50Ti. Жер кыртышында (м. б-ча) 6×10-1 % титан бар. Т. таралышы боюнча Al, Fe, Cu кийинки 4-орунду ээлейт. Т. бар экенин 1795-ж. М.Клапрот айткан, бирок 1925-ж. Ван-Аркель менен де Бур TiI4 ажыратып таза Т. алышкан. Жаратылышта таза түрүндө кездешпейт. Рутил, анатаз, брукит, ильменит, перовскит, лопарит, сфен (титанит) сыяктуу минералдар түрүндө кездешет. Т. - күмүш түстүү, балкып эрүү температурасы 1688oC, кайноо температурасы 3260oC, тыгызд. – 4,5 г/см3, коррозияга өтө туруктуу, абдан бекем, ийилгич металл. Титан II, III, IV валенттүүлүктү көрсөтөт. Т. ысытканда оксидде күйүп TiO2, О2, N2, H2, C, менен катуу эритмелер, суутек менен TiH2 гидрид, азот менен нитрид TiN, көмүртек менен карбид TiC, кремний менен TiSi, TiSi, TiSi2, TiSi3 силициддер, бор менен бориддер - TiB, TiB2,Ti2B5, күкүрт менен сулфиддер пайда кылат. Ti4+ иону [TiO 3]2- , [TiF 6]2- , [TiCe 6]2- , [Ti(SO 4)3]2 жана башка аниондор берет. Т. алуунун ыкмалары көп: натрий, кальций менен калыбына келтирүү ыкмаcы, электролиз жана башка Т. конструкциялык материалдар, куймалар, боек алууда, радиоэлектроника жана башка багытта колдонулат. Т. организмдин жашоо тиричилигинде белгилүү мааниге ээ болуу менен иммунногенез процесстерине үзгүлтүксүз катышат. Кан плазмасында, көк боордо, бөйрөк үстүндөгү жана калкан бездеринде кездешет. Өсүмдүктө кладофора балыры Т. бай (0,03 %).

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 Шилтемелер 

Категория:Химия
Титан оксиддери

Титан оксиддери – титан менен кычкылтек бирикмелери. Бул бирикмелерде Тi. валенттүүлүгү 2 4 чейин өзгөрөт, TiO, Ti2O3,ТiO2. Ti-. аралаш оксиддери да бар, Ti3O5(Ti2O3/TiO2), Ti4O7… Тi10O19 . TiO2 - амфотердүү оксид, TiO Ti2O3 – негиздик касиетке ээ. TiO – жез-алтын түстөгү жалтырак күкүмдөр, кубдук кристаллдык торчо, а=4,24, Тыгызд. 4,93; балкып эрүү t= 1750-20200С; DНо298 = -124 ккал/моль. Ti менен TiO2 1500-1600оС чейин ысытканда TiO алынат. Ti2O3 – кочкул сыя түстөгү тригоналдык торчо, а=5,14А, с=13,61А, Тыгызд. 4,6г/см3 ; балкып эрүү t=1900-2130 0 ; DНо298 =-363 ккал/моль. TiO2 – ак күкүм, полиморфдуу, жаратылышта үч түрдүү кристаллдык формага ээ: рутил, анатоз, брунит, тыгызд. 4,18-4,25г/см3, балкып эрүү t=1850оС, DНо298 =-225 ккал/моль. Эриген абалда күкүрт к-тасында көпкө ысытканда Тi(SO4)2 өтөт, TiO2 гидраттары алуу шартына жараша өзгөрмөлүү болот. Ti(IV) туздары сууда эригенде жеңил гидролизденет; TiО(OH)2 же H2TiO3 ак чөкмөсү түшөт да, метатитан к-тасы деп аталат. Ti(IV) туздарына аммиак же щелочь менен таасир кылуудан борпоң ак чокмо – орто титан к-тасы H4ТiO4 алынат. TiO2 щелочтор менен балкытып эритүүдөн, титанаттар – титан к-тасынын туздары алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Титан хлориддери

Титан хлориддери – 2, 3, 4 валенттүү титан менен хлор бирикмелери. Титан тетрахлориди TiCl4 – кескин жыттуу суюктук, тыгызд. 1,727г/см3 (20о), кайноо t 136,3оС. Пайда болуу жылуулугу DНо298 = - 191,4 ккал/моль. 2000оС чейин ысытууда өзгөрбөйт. Сууда гидролизденип титан оксихлоридин TiOCl2 пайда кылат. TiCl4 аммиак, фосфор галогениди менен аракеттенишип, TiCl4×6NH3, TiCl4×8NH3, TiСl4×PCl5, TiCl4×POCl3, ал эми конц. туз к-тасы менен хлортитан к-тасын H2TiCl6 берет, ага аммоний хлоридин кошсо (NH4)TiCl6 – аммоний хлортитанаты алынат. Металл түрүндөгү Ti алууда TiCl4 кеңири колдонулат. Титан .төмөнкү хлориддери TiCl3, TiCl2 абада жеңил окистенет. TiCl2 сууда эригенде суутекти бөлүп чыгарып, Ti (III) туздарын пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Толуидиндер

Толуидиндер – (моноаминтолуолдор, толиламиндер) С7Н9N, структуралык формуласы:

СН3

NH2

Мол. масс. 107,15 толуол амин туундулары. Анын 3 изомери (о,п,м) белгилүү. Сууда начар, орг. эриткичтерде жакшы эрйит. Сактоодо жарыктын таасири астында өңү өзгөрүп окистенет. Нитротолуолду калыбына келтирип алынат. Лабораториялык шартта (Sn+ HCI), өнөр жайда (Fe+ HCI) катышуусунда п' Т. менен м' Т. синтезделет. Ал эми о' Т. жана п' Т, N ' метиланилин HCI катышуусунда изомеризациялоодон алынат. Т. химиялык касиети анилинге окшош, алар туздарды пайда кылат. Оңой окистенет, диазоттошуу, сульфирлөө, галогендөө, нитрлөө реакцияларына кирет. Т.трифенилметан, триазин жана башка боёкторду синтездөөдө, ошондой эле орг. синтезде кеңири колдонулат. м' Т нитрилдер, о' Т жана п' Т колориметриялык ыкма менен Н2О2 жана CI2 аныктоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Толуил кислоталары

Толуил кислоталары – (метил бензойк-талары), СН3С6Н4СООН түссүз кристаллдар мол. масс . 136,14. 3 изомери белгилүү [(о, ' м' , n'''''' )], сууда аз, спирт, эфир, хлороформдо жакшы эрийт. о-Т. К. балкып эрүү t 107оС, 112о, 178оС. Т.к. ксилолду же метилалкилбензолду азот к-тасы, хром ангидриди же калий перманганаты менен окистендирүүдөн ошондой эле диазо жана металл орг. бирикмеден алынат:

Т.к. жөнөкөй майлуу ароматтык карбон к-тасыда, мисалы, фенилуксус к-сы (С6Н5СН2СООН) тиешелүү. Бул кислоталар сууда аз эрийт, орг. эриткичтерде жакшы эрийт, балкып эрүү t 760С. Ал бензилхлориди, калий цианиди менен өз ара аракеттенишкенде жана андан ары бензилцианидин С6Н5CH2CN суюлтулган азот к-сы менен гидролиздегенде пайда болот о-Т. к. дары-дармектер,Т.к. бензилпеницилин алууда баштапкы сырье катарын колдонулат. м-Т. к-тасы - аналитикалык химияда кальцийден стронцийди бөлүп алууда колдонулат. п - Т.к. этил эфири жыпар жыттуу зат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Толуол

thumb|upright=0.5|Толуол.
Толуол (исп. tolu - толуан бальзамы), метилбензол, С7Н8 — түссүз, күйүүчү суюктук, мол. масс. 92,13 жыты бензолдукуна окшош, кайноо t 110,6°С, эрүү t- 94,9°С, тыгыз. 0,68 г/см3. Толуол углеводород, галогеналкил, эфир ацетон, этанол менен каалаган катышта аралашат. Толуол нефть, пиролиз продуктулары, таш көмүр чайыры жана кокс газы, сланец майында кездешет. Өнөр жайда толуолду таш көмүр чайырын жана нефтини фракциялоо, газдарды пиролиздөө менен алынат. Ал ысыкка чыдамдуу. Аны катаал шартта пиролиздегенде углеводороддор аралашмасы (бензол, нафталин, антрацен) алынат. Толуол катализатор катышуусунда (Ni, Pt жана башка) 100-300 атм. жана 100-120°С суюк фазада, же 100-180°С газ фазасында гидрлөөдөн метилциклогексан алынат. Ө. ж. 400-500°С басым астында (40-60 атм. басым) Т. деметилдештирүү менен бензолду алууга болот. Т. катализдик ыкма менен окистендиргенде бензил спирти, бензальдегид, бензой к-тасы, малеин ангидриди алынат. Т. жогорку tо жарыктын таасири астында Cl2 таасир этсе, метил тобундагы суутек атомдору радикалдык механизм менен орун алмашып бензилхлорид С6Н5СН2Cl, бензилиденхлорид С6Н5СНСI2 жана бензотрихлорид C6H5CCl3 пайда кылат. Ал эми катализатор катышуусунда (FeCl3, AlCl3 жана башка) бөлмө темп-расында Т. ядросундагы суутек атомдору галогендер менен орун алмашат. Бул учурда негизинен толуол п-изомери, аз санда о-изомери, бир аз санда м-изомери пайда болот. Сульфирлөө р-на жеңил кирип, 75 % п-толуолсульфок-таны пайда кылат. Бензолго салыштырмалуу оңой нитрленип, моно, ди- жана 2,4,6 тринитротолуол (тротил) алынат. Өтмө металлдар (Cr, Мо жана башка) менен p- комплекстерди берет. Техникада толуол капролактам, анилин боёкторун, дары-дармек алууда химиялык сырьё катары пайдаланылат. Бензиндин о. с. жогоруулатууда негизги компонент болуп саналат. Пластмасса, лак, типография боёкторун өндүрүүдө эриткич катары пайдаланылат. Толуол начар наркотикалык касиетке ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия