Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Туурасынан кеткен толкун

Туурасынан кеткен толкун – мүнөздөөчү вектордук чоңдугу (мис., гармоникалык толкундар үчүн – вектордук амплитуда) толкундун таралуу багытына (гармоникалык толкундар үчүн–k толкундук векторуна) перпендикуляр тегиздикте жаткан толкун. Кылда же мембранада алардагы бөлүкчөлөрдүн жылышуусу толкундун таралуу багытына перпендикуляр болгондо Туурасынан кеткен толкун пайда болушу мүмкүн. Туурасынан кеткен толкундарга изотроптуу диэлектриктеги же магнетиктеги жалпак бир тектүү электр-магниттик толкундар кирет: бул учурда туурасынан кеткен термелүүнү электрдик жана магниттик талаанын векторлору пайда кылат. Туурасынан кеткен толкун түшүнүгү узатасынан кеткен толкун сыяктуу эле кандайдыр бир даражада шарттуу жана аны сүрөттөө жолу менен байланышкан.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тутулуулар

Тутулуулар – Ай Жерди айланып жаңырганда Жер менен Күндүн ортосунда жайгашкан мезгилинде Күндүн тутулуусу, Ай толгон учурда Жер Ай менен Күндүн ортосуна келгенде Айдын тутулушу пайда болот.

Күндүн өлчөмү Айдын өлчөмүнө салыштырганда 400 эсе чоң, бирок Күн Жерден ошончо эсе алыс жайгашкандыктан, асман сферасында Ай менен Күндүн дискасынын өлчөмдөрү бирдей болуп көрүнөт.

Жер Күндү 365,24 суткада, Ай Жерди 27,32 суткада бир айланып чыккандыктан, асман сферасында Жер Күндү 1 айланганда, Ай Жерди 13,37 жолу айланып чыгат. Күндүн асмандагы көрүнгөн айлануу кыймылы эклиптика деп аталат. Эклиптика Жердин Күндү айлануу орбитасынын асман сферасына карата чагылып көрүнүшү, б. а. Күндүн көрүнгөн кыймылынын асман сферасындагы жылыш жасаган жолу.

Айдын Жерди айлангандагы орбитанын тегиздиги менен Күндүн эклиптикалык тегиздиги 5°9/ га жантаюудан, алардын кесилишинен эки түйүн пайда болот. Ошол эки түйүндүн бирине Ай жана Күн катталышып калганда тутулуулар пайда болот. Жакынкы учурларда Күндүн жана Айдын төмөндөгүдөй:
2003-ж-дын 23-нояб. Антрактидада, 2005-ж-дын 8-апр-нде Панамада, Колумбияда, Венесуэлада, 2005-ж-дын 3-окт. Португалияда, Испанияда, Түндүк жана Түштүк Африкада Күндүн тутулуулары байкалат.

2003-ж-дын 9-нояб. 2004-ж-дын 4-май-да, 2004-ж-дын 28-окт-нда Айдын тутулушу күтүлөт. Тутулуу спутниктери бар башка планеталарда жана жылдыздар системасында да байкалат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Т букачар тибиндеги жылдыздар

Т букачар тибиндеги жылдыздар – гравитациялык кысылуу процессине чейин эле пайда болгон өтө жаш өзгөрүп турма жылдыздар. 

Ал жалпысынан кидик жылдыздардын катарына, Герцшпрунг–Рессел (Г–Р) диаграммасынан F–G спектрдик классына кирет. Алардын спектрине байкоо жүргүзгөндө анын спектри Күндүн хромосферасындагы эмиссиялык сызыкты элестеткен. Бул жылдыздардын көпчүлүгү алгачкы учурларда Орион тумандуулугунан байкалып, анын жаркырактыгы 1m жылдыз чоңдугунан 3m жылдыз чоңдугуна чейин өзгөргөн.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Түндүк таажы

Түндүк таажы – аймагы жылан, Геркулес, Волопас топ жылдыздары менен курчалган топ жылдыз. 

Түндүк таажы топ жылдызынын ичине кирген Т түндүк таажы жылдызы ар бир 80 жылдын ичинде жарыктыгы өтө чоң мааниге жеткен кош жылдыз экендиги астрономдор тарабынан аныкталган. Ал кош жылдыздын бирөө М3 спектрдик класска карап кызыл түстөгү Гигант, экинчиси ВО классына кирген, температурасы өтө жогору болгон ак кидик.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Топ жылдыз
Түзөткүчтүү электр-өлчөгүч курал

Түзөткүчтүү электр-өлчөгүч курал – өзгөрмө токтун электр чынжырларындагы токтун күчүн, чыңалууну, токтордун катыштарын, жыштыктарды, фазаларды, кубаттуулуктарды өлчөө үчүн кызмат кылат. 

Түзөткүчтүү электр-өлчөгүч куралдардын негизинде жасалган амперметрлер жана вольтметрлер кеңири таралган. Түзөткүчтүү электр-өлчөгүч куралды туташтыруу схемасы өлчөнүүчү чоңдуктун түрү менен аныкталат. Түзөткүчтүү электр-өлчөгүч курал ток түзөткүчүнөн жана түзөтүлгөн токтун орточо маанисин же түзөтүлгөн токтордун орточо маанилеринин катышын өлчөөчү магнит-электрдик өлчөгүч механизмден турат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Түз ядролук реакция

Түз ядролук реакция – ядрого берилүүчү энергия көбүнчө нуклонго же нуклон тобуна берилүүчү ядролук процесс. 

Түз ядролук реакция энергиянын кеңири диапазонунда (бир канча ГэВко чейин жана андан жогору), γ-кванттардан тартып көп заряддуу иондорго чейинки бомбалоочу бөлүкчөлөрдүн аракетинен жүрөт. Түз ядролук реакция үчүн бөлүкчөлөрдүн учуп чыгуусунун күчтүү бурчтук анизотропиясы жана (σ) кесилиш аянтынын учуп кирген бөлүкчөлөрдүн (ε) энергиясынан салыштырмалуу начар көзкарандылыгы мүнөздүү. Түз ядролук реакциянын натыйжасында пайда болгон ядро эрежеге ылайык начар дүүлүккөн, же негизги абалда болот.

Түз ядролук реакция ХХ к-дын 50-ж-дарынын башында ачылган. Алгач жеңил ядролордо дейтрондук ажыроо (d, p) жана кармалуу (p,d) реакциялары табылган. Бул реакцияларда пайда болгон протондор жана дейтрондор негизинен алга (учуп кирген бөлүкчөлөрдүн агымынын багытында) учуп чыгышат. Нуклон же нуклондор тобу кагылышкан ядролордун биринен экинчисине өткөн (өткөрүп берүү реакциясы), квазисерпилгич (p, 2p) чачыроо реакциясы, ядролордон дейтрондорду уруп чыгаруу процесстери, б.а. (p, pd) реакциялары ж. б.сыяктуу Түз ядролук реакциябелгилүү.

Түз ядролук реакциялардын өзгөчөлүктөрү ядродон учуп чыккан бөлүкчөлөр ага урунган бөлүкчөлөр менен өз ара аракеттешүүсүнүн импульска жана энергияга ээ болушу менен түшүндүрүлөт. Түз ядролук реакция нуклондун тыгыздыгы аз болгондугунун натыйжасында тышкы агенттен энергия алган бөлүкчө ядрону таштап кете алуу ыктымалдуулугу бир топ чоң болгон ядронун перифериясында жүрөт деп божомолдонот. Перифериялык катмардын өлчөмү 1 φ тартибинде, ал эми оор ядролордун радиусу 10φ-ны түзгөндүктөн, Түз ядролук реакциянын салыштырмалуу ыктымалдуулугу ≈10% (жеңил ядролордо бир аз чоң) болууга тийиш жана бул эксперимент менен дал келет.

Түз ядролук реакциянын сандык теориясын ХХ кылымдын 50-ж. С.Т. Батлер сунуш кылган. ХХ к-дын 60-ж. талаанын кванттык теориясынын методдорун (Фейнман диаграмма техникасына) колдонууга негизделген дисперсия теориясы түзүлгөн.

Түз ядролук реакция ядролук деңгээлдердин спектрин, ядронун перифериясынын структурасын (айрым алганда нуклондордун – “кластерлердин” перифериялык корреляцияланган группаларын) үйрөнүү жана стабилдүү эмес элементардык бөлүкчөлөрдүн нуклондор менен өз ара аракеттешүүсү жөнүндө маалымат алуу үчүн колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Түс (физика)

Түс (физика) – кварктар менен глюондорду мүнөздөөчү кванттык сан. 

Кварктын түрү (d, u, s, c, b) физикалык жактан айырмаланбаган үч “Түстүк” абалда, ал эми глюондордун ар бири – сегиз “Түстүк” абалда боло алат. Квант хромодинамикасында “Түстүү” бөлүкчөлөр алардын өз ара аракеттешүүлөрүн аныктоочу “Түстүк зарядга” ээ. Эркин абалдагы “ Түстүү” бөлүкчөлөр табыла элек. Адегенде кварктардын кошумча кванттык саны, кийинчерээк “Түс” деп аталган түшүнүктү адрондордун кварктык моделиндеги Паули принцибинин бузулгансыганын түшүндүрүү үчүн 1965-ж. Н.Н.Боголюбов, Б.В.Струминский, А.Н.Тахвелидзе, М.Хан жана И.Намбу (АКШ) киргизишкен. Кийинчерээк ал жогорку энергияларда жүргүзүлгөн бир катар тажрыйбаларда эксперименталдык жактан ырасталган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Түс температурасы

Түс температурасы – спектрофотометрдик же колориметрдик температура, үзгүлтүксүз спектрдин оптикалык диапазонунда λ толкун узундугунун өзгөрүшү менен кандайдыр бир булактын I(λ) нурдануу интенсивдүүлүгүнүн жүрүшүн аныктоочу физикалык параметр. 

Түс температурасысы толкун узундуктарынын каралып жаткан интервалында интенсивдүүлүктүн ошол эле салыштырмалуу бөлүштүрүлүшүнө ээ болгон абсолюттук кара нерсенин температурасына барабар деп кабыл алынат. Түс температурасы берилген түстүн булактын нурлануусуна кошкон салыштырмалуу салымын, б. а. булактын көрүнгөн түсүн шарттайт. “Түс температурасы” түшүнүгү астрофизикада жана фотометрияда кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тыгыздык матрицасы

Тыгыздык матрицасы (статистикалык оператор) − кванттык статистика механикасында, өзгөчө квант механикасында анын жардамы менен ар кандай физикалык чоңдуктун орточо маанисин эсептөөчү оператор. 

Статистикалык оператор адатта ρmn матрицасы түрүндө берилет. Жолчолору жана мамычалары системанын абалын сүрөттөөчү квант сандарына туура келген mn индекси менен белгиленет.

Матрицанын диагоналдык элементтери абалдын ыктымалдыгын аныктайт. “Тыгыздык матрицасы” термини ушуга байланыштуу келип чыккан.

Классикалык статистика механикасында бөлүштүрүү функциясы кандай роль ойносо, Тыгыздык матрицасы кванттык ста-тистикалык механикада о. эле ролду ойнойт. Квант механикасында системанын абалы система жөнүндөгү маалыматтардын толук жыйындысына туура келүүчү ψ(x) толкун функциясы түрүндө жазылат. Мындай абал таза абал деп аталат. Система жөнүндөгү маалыматтардын толук жыйындысына негизделбеген абал аралашма абал делет. Физикалык өлчөөлөр теориясында Тыгыздык матрицасын колдонуу өлчөгөнгө чейин таза абалда болгон квант системасы өлчөгөндөн кийин аралашма абалда болоруна байланышкан.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тыгыздык өлчөгүч

Тыгыздык өлчөгүч – заттардын тыгыздыгын өлчөөчү курал. 

Суюктуктун тыгыздыгын өлчөөчү Тыгыздык өлчөгүчтөр кеңири тараган. Алар калкыма, таразалык, гидростатикалык, радиоизотоптук, дирилдек, ультраүндүк болуп бөлүнөт. Аралашмалардын концентрациясын өлчөөгө арналган (спирт өлчөгүч, канттуулукту өлчөгүч ж.б.) куралдар да Тыгыздык өлчөгүчкө кирет. Радиоизотоптук, ультраүндүк, дирилдек ж.б. ыкмалар катуу жана газ түрүндөгү заттардын тыгыздыгын өлчөөдө да колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тынч абалдагы масса

Тынч абалдагы масса (бөлүкчөнүн) – эсептөө системасында тынч абалда болгон бөлүкчөнүн массасы; демейде элементардык бөлүкчө-лөрдүн негизги мүнөздөмөлөрүнүн бири катары анын массасы аталат (к. Салыштырмалуулук теориясы).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тынч разряд

Тынч разряд – электроддордун арасындагы талаа көлөмдүк заряддар менен бузулбагандай токтун кичине тыгыздыктарында газдарда пайда болуучу өз алдынча эмес электр разряды. 

Тынч разряд мезгилинде иондоштуруу электрондук согуу аркылуу ишке ашырылат. Мында пайда болгон ар бир электрон анодго чейинки жолдун бирдик узундугунда иондоонун a актысын аткарат, ал эми пайда болгон ар бир ион катодго жетүү менен андан кийинки электрондорду согуп чыгарат. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тыюу салынган зона

Тыюу салынган зона – идеалдык кристаллда электрондор ээ боло албаган энергия областы. Жарым өткөргүчтөрдө жана диэлектриктерде Тыюу салынган зона деп демейде валенттик зонанын жогорку деңгээлинен өткөрүмдүүлүк зонасынын төмөнкү деңгээлдеринин арасындагы энергия областын түшүнүшөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тыюу салынган сызыктар

Тыюу салынган сызыктар (спектроскопияда) – тандоо эрежеси бузулган кезде байкалуучу оптикалык атомдордун (ж.б. кванттык системалардын) спектрлеринде пайда болуучу спектрдик сызыктар. 

Кванттык системанын дүүлүккөн метастабилдик абалдан нормалдуу абалга тыюу салынган кванттык өтүүлөрүндө пайда болот. Мындай өтүүлөрдүн ыктымалдуулугу нөлгө барабар эмес, бирок мүмкүн болгон өтүүлөрдүн ыктымалдуулугунан бир кыйла төмөн, ошондуктан алардын интенсивдүүлүгү мүмкүн болгон сызыктардын интенсивдүүлүгүнөн бир кыйла кичине. Көбүнчө кванттык система дүүлүккөн метастабилдик абалдан нормалдуу абалга кагылышуу процесстеринин натыйжасында энергиясын жоготуп, нурлануусуз эле өтөт. Бирок бөлүкчөлөрдүн кагылышууларынын арасындагы орточо убакыт аралыгы атомдун метастабилдүү деңгээлдеги же андан да жогору деңгээлдеги жашоо убактысы менен салыштырмалуу болгон сейректелген газдарда атом кагылышканга чейин нормалдуу абалына фотонду чыгарып өтүп кетиши мүмкүн. Мындай өтүүлөр космостук газ тумандуулуктарда, атмосферанын жогорку катмарларынын ж. б. спектрлеринде интенсивдүү Тыюу салынган сызыктардын пайда болушун шарттайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Турнабай (дүрбү)

Турнабай (дүрбү) – алыскы предметтерди эки көз менен карап байкоого мүмкүндүк берүүчү, о. эле бурчтарды жана аралыктарды өлчөөчү прибор. 

Ал оптикалык октору өз ара параллель болгондой бириктирилген эки көрүү түтүгүнөн турат. Тдын оптикалык системасы бири бирине жабыштырылган эки линзадан – жыйноочу объективден жана окулярдан турат. Турнабайдын негизги мүнөздөмөлөрүнө – чоңойтуусу, көрүү талаасынын бурчу, ажыратуу жөндөм-дүүлүгү кирет.

Алыскы предметтин объективдин фокалдык тегиздигинде же ага жакын жайгашкан чыныгы, кичирейтилген жана тескери сүрөттөлүшүн Турнабайдын окулярынан лупадан карап көргөн сыяктуу эле көрүүгө болот. Кеплердин түтүгүнүн тибиндеги көрүү түтүктөрү бар Турнабайда окуляр да жыйноочу система болуп саналат жана ал берген сүрөттөлүш тескери болот. Түз сүрөттөлүштү алуу үчүн объектив менен окулярдын арасына айландыруучу системаны, мис., Малофеев–Порронун системасын орнотушат. Ал чагылдыруучу эки граны өз ара 90° тук бурч түзгөндөй абалда жайгаштырылган тик бурчтуу эки айнек призмадан турат. Мындай система куралдын жалпы узундугун бир топ кыскартууга да жол берет. Бул типтеги Турнабайды көбүнчө призмалуу Турнабай деп аташат. Турнабайдын көрүү түтүктөрүнүн биринин сүрөттөлүш пайда болуучу фокалдык тегиздигине атайын торчо жайгаштыруу менен бурчтарды жана аралыктарды өлчөсө болот. Бул типтеги Турнабайлар адатта 10°, 8° 30′ жана 4° көрүү бурчтарында тиешелүү түрдө 6, 8, 15 эсе чоңойтот.

Галилейдин түтүгүнүн тибиндеги көрүү түтүктөрү бар Турнабайда окуляр катары чачыратуучу линза кызмат кылат. Мындай Турнабай жалган (мнимый) жана түз сүрөттөлүш берет, бирок анын көрүү бурчу чектелүү болгондуктан, чоңойтуусу көбүнчө 2 ден 4 эсеге чейин болот.

Турнабай аркылуу байкоо көздөрдүн чарчоосун азайтат жана стереоскоптук көрүүнүн радиусун чоңойтуунун эсебинен ар түрдүү аралыкта жайгашкан предметтерди кабыл алууну жеңилдетет. Турнабайдын стереоскоптук радиусу 1350 м болгон куралданбаган көздүн стереоскоптук радиусун чоңойтуу жөндөмдүүлүгү анын пластикалуулугу деп аталат. Турнабай аркылуу караган кезде объективдердин окторунун арасындагы аралык эки көздүн окторунун арасындагы аралыктан канча эсе чоң болсо, стереоскоптук көрүүнүн радиусу ошончо эсе чоңоёт. Объективдери алыстатылган Турнабайдын пластикалуулугу 2ге жакын чоңдукка жете алат, б.а. стереос-коптук көрүүнүн радиусу 2,7 кмге че-йин чоңоёт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Убакытты эсептөө

Убакытты эсептөө – мезгилдүү процесстер менен байланышкан. 

Күндөлүк турмушта колдонулуучу У. э. системасы күн суткасына негизделген, ал эми ага тиешелүү убакыт бирдиги – күн убактысынын секундасы орточо күн суткасынын 1/86400 бөлүгүн түзөт (бир жылда 365,2422 орточо күн суткасы бар). Чыныгы күн суткаларынын узактыгы жыл ичинде 50 сга өзгөрүп турат. Буга себеп – Жердин орбиталык кыймылынын бир калыпта эместиги жана Жердин огунун орбита тегиздиги менен түзгөн бурчунун өзгөрүп турушу. Эл аралык макулдашуу боюнча Жердин бети 24 сааттык алкакка бөлүнгөн. Ар бир алкак убакты өзүнчө эсептелет, ал коңшу алкактын убактысынан 1 саатка айырмаланат жана убакытты эсептөө Гринвич обсерваториясынан (Улуубритания) өткөн меридиандан башталат.

Гринвич убактысы бүткүл дүйнөлүк убакыт, ал эми берилген алкактагы убакыт – граждандык убакыт деп аталат. Мис., Москва экинчи, Бишкек бешинчи алкакта жайгашкан. Бишкекте саат 1100 болгондо, Москвада 800 болот. Кээ бир өлкөлөрдө, алардын катарында Кыргызстанда, электр энергиясын үнөмдөө максатында «жайкы убакыт» киргизилет (март айынын акыркы жекшембисинде бардык сааттар 1 саатка алга жылдырылат жана окт. айынын акыркы жекшембисинде кайрадан 1 саатка артка жылдырылат).

Күндүн көзгө көрүнгөн өлчөмү чоң, о. эле Күн нурданткан жарыктын жана жылуулуктун агымы да чоң, ошондуктан Күн боюнча убакытты эсептөө ыңгайсыз жана так эмес. Ушул себептүү XX к. жарымына чейин убакыт жылдыздарга карата эсептелип келген. Жылдыз суткасынын узактыгы күн суткасынын узактыгынан болжол менен 4 мүнөткө кыска.

Суткадан кичине У. э-дө астрономиялык саат колдонулат. Анын жүрүшү вакуумда термелүүчү, узундугу 1 мдей, массасы 10–12 кг болгон, атайын асмага илинген маятниктин жардамында аныкталат. Жогорку тактыкты (салыштырма каталык 10-8) камсыздоо үчүн маятник дирилдөөлөрдөн, тышкы таасирлерден корголгон. У. э-нүн жогорку тактыгын кварц сааты камсыз кылат. Ал 1 жылда 10-9секга гана жаңылышы мүмкүн. Кварц сааты Жердин суткалык айланышынын бир калыпта эместигин аныктоого мүмкүндүк берди. Күндүн жана Айдын тартуу таасиринен пайда болуучу океандардагы ташкындар жана жер кыртышынын деформациясы жердин суткалык айлануу мезгилин 100 жылда 0,001 секга узартат.

1960-ж. чен жана салмак боюнча Генералдык конференцияда секунданын узактыгы тропикалык жылдын 1/31556925,9747 бөлүгүнө барабар деп кабыл алынган.

Макроскоптук нерселер убакыттын абсолюттук сактагычтары боло албайт. Себеби алар өтө көп сандаган атомдордун системалары болуп саналышат, ошондуктан алардагы болгон өзгөрүштөрдү көзөмөлдөө өтө кыйын.

Убакыттын жаңы бирдигин тандоодо квант электроникасы жардам берди. 1967-ж. чен жана салмак боюнча Генералдык конференция атомдук секунданы кабыл алды. Ага ылайык секунда – цезий-133 элементинин атому өзүнүн негизги абалынын эки өтө ичке деңгээлдеринин биринен экинчисине өтүүсүнө туура келүүчү нурдануунун 9192631770 мезгилине барабар болгон убакыт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Убакыт теңдемеси

Убакыт теңдемеси – орточо Күн убактысы менен чыныгы Күн убактысынын айырмасы аталат. Ал η = Тm – TΘ туюнтмасына барабар. Мында Tm – орточо Күн убактысы, TΘ − чыныгы Күн убактысы, η − убакыт теңдемесинин белгилениши.

Убакыт теңдемеси Күндүн дискасынын фиктивдүү чекитинин саат бурчу менен Күндүн борборунун саат бурчунун айырмасына да барабар болот. Анда η = tm – tΘ формуласы менен жазылат.

Убакыт теңдемесинин мааниси бир жылдын ичинде 15-апрель, 14-июнь, 1-сент. жана 24-дек. нөлгө барабар болуп, 4 жолу кайра жогорулайт. Анын ичинде 11-февр. +14 минута жана 2-нояб. η=−16 эң чоң маанини ээлейт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Узундук

thumb|Узундук.
Узундук – Жер шарынын бетиндеги Гринвич обсерваториясы аркылуу өткөн меридиан менен экватордун кесилиш чекитинен баштап, жергиликтүү меридиандын ортосундагы бурчтук аралык аталып, λ тамгасы аркылуу белгиленет. 

Узундуктун эсептелиши Гринвичтен башталып, 12 саат батыш жана 12 саат чыгыш тарапты көздөй жүргүзүлөт. Алсак, Харьков шаары үчүн λ=2саат 24мин 56сек барабар.

Жер бетинде Узундуктун эки (геод. жана астр.) түру бар. Узундук баштапкы меридиандан (Гринвичтен) баштап, 0°тан 360°ка (же башталгыч меридиандан чыгышты жана батышты карай 180°ка) чейин эсептелинет. Узундук саат менен да чагылдырылат (же 1 саат убакыт 15° узундукка барабар).

 Дагы караңыз 
 Географиялык координаталар

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Астрономия
Категория:География‎
Угуу чени

Угуу чени – берилген жыштыктагы үндү адамдын кулагы кабыл ала алуучу үн басымынын эң кичине чоңдугу. 

Угуу ченинин чоңдугу децибел менен туюнтулат. Угуу ченинин нөл денгээли катары жыштыгы 1кГц болгон үн (жалпак үн толкуну үчүн) жасаган басым кабыл алынган, бул басым 2.10-5 Пага барабар. Угуу чени үндүн жыштыгына көзкаранды. Берилген үн үчүн Угуу чени аны менен кошо башка үн жаңырганда, ызы-чууда жогорулайт. Угуу чени ар башка адамдар жана бир эле адам үчүн алардын жаш курагына, физиологиялык абалына, машыккандыгына жараша ар түрдүү болушу мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ультракызгылт-көк спектроскопия

Ультракызгылт-көк спектроскопия – спектрдин ультракызгылт-көк областындагы (400–10 нм) жутулуу, чагылуу жана нурдануу спектрлерин алууну, изилдөөнү жана колдонууну камтыган оптикалык спектроскопиянын бөлүмү. 

200–10 нм аймагындагы спектрлерди изилдөөнү вакуумдук спектроскопия жүргүзөт. Спектрдин 400–200 нм аймагы үчүн көрүү аймагынын спектралдык приборлорунун оптикалык схемалары боюнча курулган приборлор колдонулат: айырмачылыгы ультракызгылт-көк нурданууну жутуучу айнек призмаларды, линзаларды ж. б. оптикалык деталдарды кварцка алмаштырууда турат. Ультракызгылт-көк спектроскопия атомдордун, иондордун, молекулалардын жана катуу нерселердин энергия деңгээлдерин, кванттык өтүүлөрүнүн ыктымалдуулуктарын ж. б. мүнөздөөчүлөрүн изилдөө үчүн колдонулат. Көптөгөн химиялык бирикмелер ультракызгылт-көк аймагында күчтүү жутулуу тилкесин түзөт, бул спектралдык анализде Ультракызгылт-көк спектроскопиянын колдонулушунун кеңейишин шарттайт. Ультракызгылт-көк спектроскопия атмосферадан сырткары астрофизикада Күндү, жылдыздарды, тумандуулуктарды ж. б. изилдөөдө чоң мааниге ээ.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ультрамикроскоп

Ультрамикроскоп – өлчөмдөрү кадимки жарык микроскобунун ажыратуу чегинен кичине болгон өтө майда (коллоиддик) бөлүкчөлөрдү көрсөтүүчү оптикалык прибор. 

Ультрамикроскоптун жардамы менен мындай бөлүкчөлөрдү байкоо мүмкүнчүлүгү андагы жарыктын дифракциясы менен шартталган. Күчтүү бурчтук жарыктандырууда байкоочуга Ультрамикроскоптогу ар бир бөлүкчө караңгы фондо жаркырак чекит түрүндө көрүнөт. Дифракциянын натыйжасында майда бөлүкчөлөрдөн жарык өтө аз чачырайт. Ошондуктан Ультрамикроскопто жарыктын өтө күчтүү булагы колдонулат. Жарыктаныштын интенсивдүүлүгүнө, жарык толкунун узундугуна, бөлүк-чөнүн жана чөйрөнүн сынуу көрсөткүчүнүн айырмасына жараша байкалуучу бөлүкчөлөр ~(2–50).10-9м өл-чөмгө ээ. Дифрациялык так боюнча бөлүкчөнүн чыныгы өлчөмүн, формасын жана структурасын аныктоо мүмкүн эмес. Бирок, Ультрамикроскопту колдонуу менен бөлүкчөлөрдөгү концентрациянын бардыгын жана сандык маанисин тактоо, алардын кыймылын изилдөө, о. эле, эгерде алардын салмактык концентрациясы жана тыгыздыгы белгилүү болсо, бөлүкчөлөрдүн орточо өлчөмдөрүн эсептөөгө болот. Ультрамикроскопту 1903-ж. нем. физиги Г.Зидентопф жана австрал. химик Р.Зигмонд ойлоп табышкан. Ультрамикроскопту дисперстик системаларды изилдөөдө, атмосферадагы абанын, суунун тазалыгын көзөмөлдөөдө, оптикалык тунук чөйрөлөрдүн бөтөн нерселерди кошуу менен булгануу даражаларын изилдөөдө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика