Алдан (шаар)

Алдан — Орусия Федерациясынын Саха (Якутия) Республикасындагы шаар. Алдан районунун административдик борборуИстория Алдана. Орусия Федерациясынын Президентинин 2021-жылдын 10-сентябрындагы жарлыгы боюнча шаарга «Эмгек эрдигинин шаары» наамы ыйгарылылганУказ о присвоении почётного звания «Город трудовой доблести».

 Этимология 
1923-жылы ачылган ири алтын кенинен алыс эмес жерде Незаметный посёлогу катары негизделген. 1939-жылы кендин жанында Алдан аталышындагы шаар катары түптөлүп, аталышын ошол аймактан агып өткөн дарыянын аталышынан алган. Гидронимдин этимологиясы жөнүндө суроо азыркы учурда да талаштуу суроо бойдон калуудаПоспелов Е.М. Географические названия России: топонимический словарьР. А Агеева. Происхождение имен рек и озер. Мельхеев М. Н. жана Трубенин Л. Л. айтымында бул аталыш алтан, алтын деген сөздөн келип чыккан. Кийинчерээк Агеева Р. А. бул аймактагы адамдар алтын эмне экенин билген эмес жана түрк тилдүү элдердин арасында алтын сөзү, мааниси такыр башка алдан деген сөзгө өзгөрүүшү мүмкүн эмес деп жарыялаган жана бул дарыянын аталышы эвен тилиндеги олдо, олло («балык», «балыктуу дарыя») деген сөздөн келип чыккан деп божомолдогон.

 Тарых 
left|100px|thumb|Алдан шаарынын 1984-жылдагы герби
1923-жылдын 19-июнунда якут улутундагы алтын издечүү Тарабукун М.П. жана бул аймактагы биринчи жумучулар артелинин башчысы латыш улутундагы Бертин В.П. Незаметный посёлогунун жанындагы дарыянын жээгинен жолугушкан, так ушул дата расмий шаардын түзүлгөн күнү деп белгиленип келет.

1932-жылдын 20-сентябрында Незаметный посёлогу шаар макамын алган, 1939-жылдын май айында аталышы Алдан деп өзгөртүлгөн. Шаар, 1947-жылы Алдан округу жоюлганга чейин бул округдун административдик борбору болгон.

1990-жылдары демографиялык кризиске дуушар болуп, бирок 2000-2010 жылдары шаарга адамдар кайрадан келе баштаган. Коммерциялык авиация, темир жол станциясы иштей баштаган.

2009-жылдан 2010-жылга чейин бул аймак аркылуу мунай өткөрмө түтүгунүн бир бөлүгү курулуп, шаардын экономикалык өнүгүүсүнө олуттуу салымын кошкон.

 География 
Алдан тайпак тоолорундагы Алдан дарыясынын бассейнинде шайгашкан.

Шаар табигый кендерге эң бай бар аймакта жайгашкан. Шаардын айланасында таш көмүрдүн, темирдин, урандын, апатиттердин кендери бар. Геологиялык чалгындоо иштери бул аймакта жездин, слюданын, полиметаллдардын жана алтындын ири корлору бар экенин тастыктаган. Алдан тайпак тоолорунда дүйнөдөгү жалгыз чароит кени дагы жайгашкан.

 Климат 
Алдан шаарынын климаты кескин континенталдык. Якутс шаарына караганда кышы кыйла жумшак, жайы салкыныраак жана жаан-чачындуу келет. 

 Калк 
Калкынын саны 20 826 адамНаселение Алдана. 2020-жылдагы Бүткүл орусиялык эл каттоонун маалыматына ылайык шаар калкынын саны боюнча Орусия Федерациясынын 1118 шаарларынын ичинен 629-орунда туратТаблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. 
+Калкынын саныжыл1939Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам1959Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу1967Народная энциклопедия «Мой город». Алдан (город)1970Всесоюзная перепись населения 1970 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу1979Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу1989Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу19921996199820002001калк14 02212 35815 00017 68920 17327 09026 40024 00022 90021 50021 200жыл2002Итоги Всероссийской переписи населения 2002 г.2003200520062007200820092010Всероссийская перепись населения 2010 года201120122013калк24 71524 70024 30024 00023 90023 80023 48621 27521 22721 67321 538жыл2014201520162017201820192020Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям2021Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)20232024калк21 36421 09220 89220 70020 59519 95820 63121 59021 49020 826

 Улуттук курамы 
Акыркы эл каттоонун маалыматтарына ылайык Алдандын калкынын улуттук курамы төмөнкүдөй: 

 якуттар — 49,90%
 орустар — 37,80%
 эвенктер — 2,20%
 украиндер — 2,20%
 эвендер — 1,60%
 татарлар — 10,90%
 башка улуттар — 5,4%

 Диний курамы 
1994-жылы июнда мурдагы «Авиатор» клубунун имаратында православдык храм ачылган жана 1994-жылы 27-июлда биринчи диний ырым-жырымдар жүргүзүлгөн.

Калкынын басымдуу бөлүгү христиандар, якут улуттундагы адамдардын арасында теңирчилик кеңири тараган.

 Экономика 
Алдандын экономикасынын негизи болуп алтын казуу саналат. Ошондой эле бир нече чакан жыгач иштетүүчү заводдор жана машина оңдоочу ишкалар бар. Шаарда «Якутиянын темир жолдору» компаниясынын кеңсеси жана анын бир катар негизги бөлүмдөрү жана ишканалары жайгашкан.

2019-жылы бюджеттин киреше боюнча аткарылышы 322 миллион рублди түзсө, чыгымдардын аткарылышы 325 миллион рублди түзгөнОтчет об исполнении бюджета за 2019 год.

 Галерея 

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Алдан районунун расмий сайты
 Алдан шаарынын расмий сайты