Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Стереоэффект

Стереоэффект (стерео жана лат. effectus - натыйжа) - объектинин перспективалуу эки тегиз сүрөттөлүшүнүн мөйкиндиктүү кабыл алынышы.
 
Стереоэффект төмөнкү негизги шарттар сакталганда алынат: көздүн ар бири бирден сүрөттөлүш кабыл алса; козго көрүнгөн сүрөттөлүш нурлары салыштырмалуу түрдө кесилишине турса; сүрөттөлүш масштабдарынын ар түрдүүлүгү 16%тен апшаса. 
Стереоэффекттин туз, тескери, нолдук деген турлору бар. Туз Стереоэффект объекттин мейкиндиктеш чыныгы абалына дал келет да, он сүрөттөлүш - он, сол сүрөттөлүш - сол көз менен Караганда пайда болот. Сүрөттөлүштөрдүн орундарынып алмашылышы тескери 90°ка айланылышы нолдук Стереоэффекти түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Стереоскоптуу кино

Стереоскоптуу кино - кинематографиянын экранга түшүрүлгөн объектини көлөмдүү элес менен көрсөтүүчү түрү.
 
Стереоскоптуу кино көбүнчө көлөмдүү же үч өлчөмдүү кино деп да аталат. Табигый жана терен көрүнгөндөй элес калтыруучу телекөрсөтүү системасы. Сүрөттүн көлөмдүү болуп көрүнүшү кош көз менен көрүүгө негизделген, ошондуктан Стереоскоптуу кинодо бир эле объектинин сүрөтү бири биринен кандайдыр аралыкта турган эки позициядан (абалдан) берилет да, объектинин стереотүгөйдү пайда кылуучу эки сүрөтү түзүлөт, ал сүрөттөр көрүүчүгө айрым-айрым таасир этип, сол көзгө стерео түгөйдун сол жактагы сүрөтү, он көзгө он тараптагы сүрөтү көрүнөт. Ак-кара Стереоскоптуу кино системасында стереотүгөй сүрөттөр бир убакта же удаалаш көрсөтүлөт. 

Бир убакта берүү ыкмасын Колдонгондо түгөй сүрөттөрдүн сигналдары берүүчү эки телекөрсөтүү камера менен байланыштын эки айрым каналы боюнча же берүүчү эки телекөрсөтүү түтүгү бар бир камера менен байланыштын бир каналы боюнча берилет. Сүрөттөрдү удаалаш ыкма менен бергенде стереотүгөйлөр оптикалык приставканын (күзгүлөр системасы же эки призма) жардамы менен берүүчү бир түтүктөгү фотокатоддун кодшу участкасына проекцияланат да, андан кийин байланыштын бир каналы боюнча удаалаш берилет. Түстүү Стереоскоптуу кино системасы түстөрдү, о. эле стереотүгөйдүн сүрөттөрүнүн жаркырактык градациясын берүүсү бир убакта жана удаалаш болушу мүмкүн. Түстүү стереотүгөйдүн сүрөттөрүн ажыратуунун методдору ак-кара Стереоскоптуу кинодой эле болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:кинематограф
Дербент

Дербент - Дагстандагы шаар. Каспий деңизинин жээгинде. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Дагстан шаарлары
Стереоскоп

Стереоскоп (стерео жана гр. skoрёо - карайм) - жер бетинин же айрым нерселердин сүрөтүн көлөмдүү кылып көрсөтүүчү оптикалык прибор.
 
Мындай прибордо объектинин сүрөттөрү эки чекиттен алынып, өз ара сирине бири дал келүүгө тийиш. Ошондо гана объектини адамдын он жана сол көзү айрым-айрым көргөндөй көрүнүш камсыз кылынат. Объектинин сүрөтүнүн талдап текшериле турган жадны чекити беттешкен сыяктанып, андан нурлар чагылыш үчүн Стереоскопто тийиштүү линзалар же чагылткыч күзгүлөр пайдаланылат. 

Стереоскоп негизинен сүрөттөрдүн шифрин жандырыш үчүн колдонулат. Бул прибордун 100гө жакын түрү бар. Картографиялык максаттар үчүн алмаштырылма чодойткучтуу жана оптикалык пантограф менен айкалыштырып жасалган стереоскоп-пантограф түзүлгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:
Степанищев Михаил Тихонович

Степанищев Михаил Тихонович - советтик аскер учкучу, эки жолу Советтик Союздун Баатыры (1944, 1945), майор (1944). 1944- жылдан КПСС мүчөсү.
 
 Дыйкан үйбүлөсүнөн. 
 1937-жылдан Кызыл Армияда. 
 Ворошиловград аскер авиация мектебин бүткөн (1938). 
 Улуу Ата Мек. согушта (1941-45) Түштүк, Сталинград, Түштүк-Батыш, 4-Украин жана 3-Белорус фронтторунда салгылашып, учкучтан авиаполктун командиринин орун басарлыгына чейин жеткен. 
 234 согуштук учуш жасаган. Согуштан кийин ААКта кызмат өтөгөн. 
 Ленин ордени, 4 Кызыл Туу, 3-дараж. Богдан Хмельницкий, 1-дараж. Ата Мекендик Согуш, Александр Невский ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
 Липецкий облусунун Задонский районундагы Хмелинец кышаарында Степанищевге бюст орнотулган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Степаненко Иван Никифорович

Степаненко Иван Никифорович - эки жолу Советтик Союздун Баатыры (1944, 1945), авиациянын генерал-майору (1958), СССРдин эмгектин сиңирген аскер учкучу (1966). 

 1942-жылдан КПСС мүчөсү. 
 Дыйкандын үй-бүлөсүнөн. 
 1940-жылдан Сов. Армияда. А. Ф. Мясников атындагы Кача аскер авиация мектебин (1941), М. В. Фрунзе атындагы (1949) Ж-а Генштаб (1957) Аскер академияларын бүткөн, Улуу Ата Мек, согушта (1941-45) Түштүк, Сталинград, Түндүк Кавказ, Брянск, 2-Прибалтика жана Ленинград фронтторунда салгылашып, учкучтан эскадрильянын командирине чейин жеткен. 
 414 согуштук учуш жасап, жеке өзү душмандын 33, башкалар менен 8 самолётун атып түшүргөн. 
 Согуштан кийин ААКта жооптуу командирлик кызматтарда. 
 Ленин ордени, 3 Кызыл Туу, 1- жана 2-дараж. Ата Мекендик Согуш, Александр Невский, 5 Кызыл Жылдыз ордени жана медалдар менен сыйланган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Деңиз ташкыны жана тартылышы

thumb|Деңиз ташкыны жана тартылышы.
thumb|Деңиз ташкыны.
Деңиз ташкыны жана тартылышы - Күн менен Айдын тартуу күчүнүн таасиринен деңиз деңгээлинин мезгил-мезгили менен кескин көтөрүлүп жана төмөндөп турушу. 

Ай жана Күн бир сутканын ичинде 2 жолу деңиз ташкыны менен тартылуусун пайда кылат. Дүйнөлүк океанда ташкындоонун 3 түрү болот: 
 жарым суткалык ташкындоо - ай суткасынын ичинде (24 с 50 мин) 2 жолу суунун толушу жана 2 жолу суунун азайышы; 
 суткалык ташкындоо - ай суткасында 1 жолу суунун толушу жана 1 жолу суунун азайышы; 
 аралаш ташкындоо - жогорку экөөнүн ортосундагы ташкындоо. 

Акыркысы жарым суткалык туура эмес (ай суткасынын ичинде бири биринен кескин айырмаланган 2 жолу ташкындоо жана тартылуу болот) жана суткалык туура эмес (кандайдыр бир жерде Айдын эңкейиш бурчу эц чон сюлгондо суткалык ташкындоо, ал эми Ай экватор аркылуу өткөндө ошол эле жерде жарым суткалык ташкындоо болот) ташкындоо болуп экиге бөлүнөт. 

Жарым суткалык жана жарым суткалык туура эмес ташкындоо көбүрөөк болуп турат. Ташкындоонун бийикт. ачык океанда 1 м ден ашпайт, бирок тар кысыктарда, булуң, бухталарда 14-16 м те жетет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:География
Категория:Астрономия‎
Степаненко Василий Васильевич

Степаненко Василий Васильевич - Советтик Союз Баатыры (1945). Гвардия капитаны.
 
 1944- жылдан КПСС мүчөлүгүнө кандидат. 
 Сов. Армияга 1941-ж. Кыргыз ССРинин Москва (мурдагы Сталин) райондук аскер комиссариатынан чакырылган. 
 Улуу Ата Мек. согушта Борбордук жана 1-Украин фронтторунда салгылашкан. 
 1945-ж. 23-январда 467- гвард. миномёттук Львов полкунун Степаненко командалык кылган 4-батареясы дивизиондо биринчи болуп Одер дарыянын батыш жээгине өтүп, душмандын 80 адамын, 10 автомашинасын, ок атуучу 5 точкасын талкалап, фашисттердин эки контрчабуулунун мизин кайтарган. 
 25-январда анын батареясы Клейн - Альтхомен районунун аймагында бөтөнчө эрдик көрсөткөн. 
 Степаненко Кызыл Жылдыз ордени менен сыйланган. Беловодский кышаарындагы мектеп Степаненконун ысмынан аталган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Стенография машинасы

Стенография машинасы (гр. stenos - кууш, туташ жана grapho - жазам) - стенографиянын кандайдыр бир системасы боюнча сөздү тез басып жазгыч машина.
 
Стенограмманы машина менен жазганда атайын стенографиялык белгилердин ордуна кадимки тамгалар, эки жана андан коп тамгалардын айкалышы (аккорд) пайдаланылат. Стенограмма бир же дароо бир нече клавишаны басуу менен кууш (бир нече см) кагаз тилкесине туурасынан сап-сап кылып басылат; бир сапка бир тамга же бир аккорд жайгашат. Стенография машинасыда 1 - 120 жана андан көп сөз жазылат. 
Үндү магниттик жазуунун техникасынын енүгүшүнө, б. а. мисалы, диктофондун пайда болушуна байланыштуу Стенография машинасын жасап чыгаруу 20-кылымдын 50-жылдарында токтотулган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Техника
Стенография

Стенография (гр. stenos - кууш, тар жана ...графия) - сүйлөнүп жаткан сөздү синхрондук түрдө жазганга жана жазуу төхникасын өркүндөткөнгө мүмкүндүк берчү атайын белги системаларын, кыскарган сөздөр менен сөз айкалыштарын колдонуп ылдам жазуу.
 
Кадимки жазуудан 4-7 эсе бат жазылат. Мындай жазуу байыркы замандарда эле болгон. Маселен, Байыркы Рим мектептеринде Стенография кадимки жазуу менен кошо үйрөтүлгөн.
«Стенография» терминин илимге 1602-ж. Англияда Ж. Уиллис киргизген. Азыркы Стенография курсивдүү жана геометриялуу Стенография деп эки түргө ажыратылат. Курсив системасындагы Стенографиянын үнсүз тамгалары кадимки жазуунун элементтеринен
Геометриялык систем алынган. системадагысынын белгилери геометриялык фигуралардан турат. Стенографиянын бул эки түрү тен Англияда ойлонуп табылган. 

Стенография орфографиялык жана фонетикалык системадагы Стенография деп да ажыратылат. Орфографиялыгы жазуу эрежеси катары кадимки жазуунун орфографиясына таянат. Фонетикалыгында сөздөгү үндүүлөрдөн басым түшкөнү гана жазылат. 
Орус тилинин оригиналдуу жана турмушта биринчи колдонулган Стенографиясы М. И. Иванинцин системасы: «Стенография же ылдам жазуу өнөрү жана аны орус тилге колдонуу жөнүндө» (1858). 

Октябрь революциясынан кийин Стенографиянын М. И. Лапекин (1920), Н. И. Фалеев (1922), Н. Н. Соколов (1924) ж. б-лар тарабынан ойлонуп табылган жаны системалары пайда болду. Ал системалардан кеңири жайылганы-Н. Н. Соколовдун системасы. Кыргызда эне тилдин өзгөчөлүктөрүно ылайыкталган Стенографияны А. Карасаева иштеп чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Терминдер
Стационар

Стационар (лат. stationarius - ордунда турган, кыймылсыз, козголбос)-

 1) оорулуулар үчүн туруктуу орундары бар дарылоо мекемеси; оорукана. 
 2) Кенири мааниде-дайыма иштөөчү мекеме. Мисалы, китепкана, театр ж. б. (кечме болушу да мүмкүн). 
 3) Айрым бир машинанын, курулугатун кыймылсыз негизи, фундаменти.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Терминдер
Денеге залал келтирүү

Денеге залал келтирүү - өлтүрүү максатын көздөбөй адамдын денесине залал келтирүү. 

Денеге залал келтирүү оор жана жеңил болушу мүмкүн. 
Денеге залал келтирүү залдарынан адамдын өмүрүнө коркунуч келсе же өлүп калса, о. эле денесинин кандайдыр бир мүчөсүнөн айрылса, бойдон түшсө, жин ооруга чалдыкса, узак убакыт эмгекке жарамдуулугун жоготсо денеге оор залал келтирилген болот. 
Ал эми өмүргө коркунуч келбей, бирок ден соолуктан кыска убакытка ажыраса же эмгекке жарамдуулугунун учтен биринен азын жоготсо денеге жеңил залал келтирилди деп эсептелет. 

Денеге залал келтирүү кара санатайлыктан же байкабастыктан жасалат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Укук таануу
Стахиботриотоксикоз

Стахиботриотоксикоз - малдын козу карындан бузулган кесек тоютту жегендеги уукмасы.
 
Козу карындын уу заттары борбордук нерв системасына, кан тамыр керегесине таасир тийгизет. Кан айлануунун, минерал зат алмашуунун, ичеги ткандарынын бузулушу ж. б. өзгөрүү байкалат.
Стахиботриотоксикоз тез таралып, малдын көбү ооруйт. Малдын дене температурасы көтөрүлүп, тоютка табити тартпайт, ууртуна жара чыгат, шишийт; жылкынын шилекейи чубуруп, жаталактайт; уйдун мурдунан шүүшүн агып, кан аралаш чычкактайт. 

Дарылоо (дезинфекция, антибиотиктер ж. б.) оору чыгаар замат жүргүзүлсө натыйжалуу. 
Профилактика: кесек тоютту (чеп, саман) жыйноонун жана сактоонун агротех. эрежелерин тутуу. Бузулган тоютту өрттөп жок кылуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Медицина
Стаханов Алексей Григорьевич

Стаханов Алексей Григорьевич (21. 12. 1905 (3. 1. 1906), Орёл губ., Луговой кыш. - 5. 11. 1977) - көмүр өнөр жайынын новатору, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1970). 1936-жылдан КПСС мүчөсү.
 
 1927-ж. шахтада түрдүү иште, 1933- жылдан забойщик. 
 1935-ж. шахтада забойщиктер курсун бүтүргөн. 
 1935-ж. бир сменада (5 с 45 мин) 102 т көмүр казып, 14 норма аткарган. 
 Мындай жогорку өндүрүмдүүлүк техниканы билгичтик менен пайдалануунун натыйжасында камсыз болгон. 
 Ал 1935-ж. 19-сентябрда бир сменада 227 т көмүр казууга үлгүрүп, дагы жаңы рекорд белгилеген. 
 Бул эмгектеги баатырдыгы Донбасс шахтасында өрнөктүү жеролгө катары кабыл алынып, Стахановчулар кыймылы бүт өлкөгө таралган. 
 1936-41-ж. Москвада Ө. ж. академия- сынан окутан. 1941-42-ж. Карагандыда № 31 шахтанын начальники, 1943-57-ж. СССР көмүр ө. ж. минвосунда, 1957-59-ж. «Чистяковантрацит» трестинин башкармасынын орун басары, 1959-жылдан «Торезантрацит» трестинин №2/43 шахта башкармасынын башкы инженеринин жардамчысы. 1974-жылдан пенсияда. 
 СССР Жогорку Советинин (1-шайл.) депутаты. 
 Эки Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Стафилококктор

thumb|Staphylococcus aureus (Электрондук микроскоп).
Стафилококктор (гр. staphyle- бир тал жүзүм жана kokkos - дан) -шар сымал бактериялардын уруусу; клеткалары кыймылсыз спора пайда кылбайт.
 
Бөлүнүү жолу менен көбөйөт, пайда болгон жаны клеткалар бир биринен ажырабай топтошуп бир тал жүзүмгө окшошот, бирден, экиден да кездешет. Айрымдары углевод жана спирттерди ачытып, кислоталарды, ошондой эле кээ бири уу продуктуларды пайда кылат. Стафилококктор - оору козгогучтар; жараланган жерлерди, чыйканды, терини ириндетет, тамак-ашта өөрчүп, аны жегенде ууландырат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Бактериялар
Стафилококкоз

Стафилококкоз - коён менен канаттуулардын жугуштуу дарты.
 
Стафилококкоз ылаңы микробдор аркылуу пайда болот. Стафилококкоз микробдору коёндун терисинде, тери астында жана желининде ирин аралаш коп сандагы майда сезгенче пайда кылып, микробдор канга да жугат. Анда ирин аралаш микробдор көбөйөт. Канаттуулардын муундары сезгенет, Стафилококкоз ыланы оорулуу коён жана канаттуулардан, о. эле стафилококктуу тоют, буюм-кечек ж. б-дан жугат. 
Стафилококкоз клиникалык белгилери, бактериол. изилдоо боюнча аныкталат. Дарылоодо антибиотиктер колдонулат. Стафилококкоз ыланынын таралышына жол бербөө үчүн ветеринариялык-санитариялык эрежелерди туура сактоо керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Оору
Статоскоп

Статоскоп (гр. statos-туруучу жана skopeo - карайм) - прибордун ички басымы менен атмосферанын басымынын айырмасы аркылуу учуп жүргөн аппараттын бийиктигинин өзгөрүүсүн өлчөгүч прибор.
 
Статоскоп карта түзүү үчүн аэрофото сүрөт тартууда колдонулат. Статоскоп катары көбүнчө эки бирдей автоматтык кайра туташтырылгыч манометр системасынан турган суюктук барометр колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Техника
Статистикалык физика

Статистикалык физика - теориялык физиканын өтө коп сандагы бөлүкчөлөрдөн түзүлгөн системанын (макронерсенин) касиеттерин изилдөөчү бөлүмү.
 
Статистикалык физиканын милдети - макронерсенин касиеттерин аны түзүүчү молекулалар, атомдор ж. б. белүкчөлөрдүн касиеттери жана алардын ез ара аракеттениптери аркылуу түшүндүрүү. Статистикалык физика - физикалык статистика жана физикалык кинетика болуп бөлүнөт. Биринчисинде термодинамикалык тен салмактуу абалда болгон система каралат, экинчисинде тен салмаксыз процесстер изилденет. Статистикалык физикада системанын макроабалын мүнөздөөчү кандайдыр параметрлердин (координата, импульс, энергия ж. б.) орт. маанилери аркылуу системанын бөлүкчөлөрүнүн бөлүнүш функциясы аныкталат. Системанын бөлүкчөлөрүнүн абалы шартка карата классикалык механиканын же квант механикасынын мыйзамдары менен түшүндүрүлөт. Кайсы механиканы колдонгонуна жараша Статистикалык физика классикалык статистика жана квант статистикасы болуп айырмаланат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Статистикалык салмак

Статистикалык салмак - квант механикасы менен квант статистикасында берилген энергиядагы ар түрдүү квант абалынын саны, б. а. абалдын эселүүлүгү.
 
Эгер энергия удаалаш бир катар мааниге ээ болсо, анда энергиянын берилген интервалындагы абалынын саны Статистикалык салмак деп түшүнүлөт. 
Классикалык статистикада Статистикалык салмак - системанын фазалык көлөмдөгү элементинин чондугу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Статистикалык баалоо

Статистикалык баалоо - ыктымалдыктардын белгисиз бөлүштүрүлүштөрүн байкоолордун натыйжасы боюнча жакындатып аныктоо үчүн математикалык статистикада колдонулуучу ыкмалардын жыйындысы.
 
Статистикалык баалоонун чекиттик текшерүү жана ишеним чеги менен текшерүү деген эки түрү бар.
Статистикалык баалоо корреляция функциясы менен спектр функциясын мүнөздөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Статистика
Статика

Статика - механиканын материалдык нерсеге күч таасир эткенде ал нерсенин тез салмактуу абалын изилдөөчү бөлүмү.
 
Статика геометриялык жана аналит. болуп айырмаланат. 

Статиканын негизги аксиомалары: 
 1) материалдык нерсеге аракет эткен эки күчтүн тез аракеттенүүчүсү параллелограмм эрежеси боюнча аныкталат; 
 2) материалдык нерсеге аракеттенүүчү эки күч алардын чондуктары бирдей жана багыттары түз сызык боюнча карама-каршы болгондо гана тез салмактуу абал сакталат; 
 3) тез аракеттенүүчү күчтөрдү катуу затка аракеттенүүчү системага кошууда же кемитүүдө анын таасири өзгөрбөйт. 
 
Статиканын негизги түшүнүгүнө күч, борборуна жана айлануу огуна карата кучтун моменты, жана кош куч кирет. Күчтүн жана анын моментин кошуу векторлорду кошуу эрежеси аркылуу табылат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Статика
Стартер

Стартер (англ, starter, start - баштоо, жүргүзүү) - ичинен күймө кыймылдаткычты жүргүзгүч түзүлүш.
 
Стартердин негизги түйүндөрү - кыймылдаткыч, редуктор, негизги кыймылдаткычтын валы менен бириктиргич жана ажыраткыч түзүлүш, жургүзгүч түзүлүш. Иштөө принциби Аа Стартер инерциялык, түз аракеттуү жана айкалышкан болуп бөлүнөт. Стартер электрдик, пневматикалык, гидравликалык, бензиндик ж. б. болуп айырмаланат. Стартер тикеден тике (педалды басуу менен) же аралыктан башкарылышы мүмкүн. Жарык техникасында - люминесценция лампасын күйгүзүүчү түзүлүш.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Механика
Становой тайпак тоосу

Становой тайпак тоосу - Чыгыш Сибирдеги тоо системасы.
 
Байкал көлүнүн түндүк четинен Олёкма дарыянын ортонку агымына чейин созулат. Уз. 700 км, туурасы 200 в.вден ашык. Кырка тоолору (3000 м бийикке чейин) чыгыш - түндүк-чыгышка багытталып, таманы 500-1600 м бийикте жаткан өрөөндөр менен бөлүнөт. 

Архей жана протерозойдун кристалл жана метаморфизм тектеринен турат. Коп жылдык тоң бардык жерде таралган. Рельефтин алып формалары (кыры аскалуу, цирк, тепши ж. б.) мүнөздүү. 

Климаты кескин континенттик; жылдык жаан-чачыны 300-1000 мм. Тоо капталдарына Кызыл карагайлуу тайга, 1200. идеи жогору сейрек токой жана жылаңач аска мүнөздүү. Кен байлыктары; алтын, жез, флюорит, таш көмүр.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Сибирь‎
Категория:Тоолор‎
Становой кырка тоосу

Становой кырка тоосу - Чыгыш Сибирдеги кырка тоо системасы.
 
Олёкма дарыянын ортонку агымынан Учур дарыянын башталышына чейин созулат. Уз. 700 км, туурасы 100-180 км. Басымдуу бийикт. 1500-2000 м (эң бийик жери 2412 м). Узунунан кеткен өрөөндөр бөлгөн кондик багыттагы жарыш кырка тоолордон турат. Түндүк Муз жана Тынч океандардын суу бөлгучү.
 
Климаты катаал, континенттик. Жылдык жаан-чачыны 500 мм. 1200 м бийикке чейин кызыл карагай тайгасы, андан жогору жапалак кедр, тоо тундра өсүмдүктөрү өсөт. Кен байлыктары: алтын, сейрек кездешуучу металлдар, темир рудасы.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Сибирь‎
Категория:Тоолор‎