Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ийнелик

thumb|Hemicordulia tau.
Ийнеликтер (лат. Odonata) – курт-кумурскалардын түркүмү. Ийнеликтердин денеси баш-көкүрөк, курсак бөлүктөн турат. Азыркы ийнеликтердин дене узундугу 1,4 120 мм. Башынын көп бөлүгүн фасеттүү чоң көздөрү ээлейт. Муруттары кыска. Тунук, торчолуу, кош жаргак канаттарынын узундугу 10-95 мм, 3 жуп буту көкүрөгүндө жайгашкан. Башка курт-кумурскалардан айырмаланып, жонунан курсагын карай кеткен канат булчуңу жана эркегинин экинчилик кошулуу (копуляциялык) аппараты болот. Жумурткасын суунун түбүндөгү топуракка жана өсүмдүккө таштайт, личинкалары сууда өөрчүйт, сырткы бакалоору же арткы ичегисиндеги өсүндүсү менен дем алат. Жетилген ийнеликтер жакшы учат, жырткычтар, азыгын учуп баратып кармап жейт. Ийнеликтер курт-кумурска жана алардын личинкалары менен азыктанып, пайда келтирет, ошондой эле балыктарга жем. Жер бетинде ийнеликтердин 3 түркүмчөсү, 4500дөй түрү көбүнчө нымдуу тропикте жана субтропикте таралган. Кыргызстанда 60тан ашуун түрү белгилүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Курт-кумурскалар‎
Илбээсин

thumb|Илбээсин.
Илбээсин - эт, мамык алынуучу жапайы куштардын жалпы аты, аңчылык объектиси. Жашаган жерине жараша токой (кара кур, ак чил ж. б.), талаа (боз чил, бөдөнө, кыргоол, тоодак, безбелдек ж. б.), саз (эчки маарак ж. б.), суучул (өрдөк, каз ж. б.), тоо (улар, кекилик ж. б.) илбээсиндери болуп бөлүнөт. КМШ өлкөлөрүндө илбээсиндин 170 түрү (13 түркүмгө биригет) бар. Кыргызстандагы эң маанилүү илбээсиндер: каз, өрдөк, улар, кекилик, чил, кереңкур, бөдөнө, кыргоол ж. б. Өлкөдө токой жана дың жерди өздөштүрүү, саздак жерди кургатуу, айыл чарбасын химиялаштыруу жана башкаларга байланыштуу илбээсиндердин саны азайып кеткендиктен, аларды көбөйтүү максатында коруктар уюшулган. Айрым илбээсиндерди (кекилик, чил, кереңкур ж. б.) өстүрүүчү атайын ферма, питомниктер бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Канаттуулар
Илгери үмүт тумшугу

thumb|Илгери үмүт тумшугу.
Илгери үмүт тумшугу - Африканын түштүгүндө (34°21 түштүк кеңдик менен 18°30 чыгыш узундукта). Тумшукта 1488-ж. португал деңиз саякатчысы Б. Диаш алгачкы жолу болуп, Бороонду тумшугу (португалча Cabo das Tormentas) деп атаган, бирок португал король Жуан II келерки жылы бул жерден Индияга жетүүгө үмүттөнүп, илгери үмүт тумшугу деп атын өзгөрткөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Түштүк-Африка
Иле Ала-Тоосу

thumb|Талгар чокусу (Казакстан).
Иле Ала-Тоо – түндүк Теңир-Тоодогу кырка тоо, Кыргызстан менен Казакстандын чегарасында. Орточо бийиктиги 3750 метрге жакын, эң бийик жери – Талгар чокусу (4979 м). Тоодо Теңир-Тоодогу эң байыркы тоотек катмарлары жатат. Алар архей заманында пайда болуп, кийин өзгөрүүлөргө учураган жана өтө метаморфизмделген. Тоо этектеринде антропоген мезгилинин чөкмөлөрү жатат. Интрузия тоо тектеринен гипербазит, габбро, гранит жана сиениттердин массивдери кездешет. Тоонун мезозойго чейинки тектоникасы татаал, ал эми азыркы учурда ал негизинен бир мегантиклиналды түзөт. Полиметалл, висмут, алтын, молибден, сейрек жана чачыранды элементтер, кооз мрамор, гранит жана башкалар кендер бар.
 
Иле Ала-Тоо борбордук бөлүгүнөн батышты жана чыгышты карай жапыздайт. Түштүк капталдары тик жана кыска, түндүгү жазы. Айрым чокуларын мөңгү (жалпы аянты 484 км2) каптап жатат. Түндүк капталынан Иле дарыянын, түштүгүнөн Чоң-Кемин суусунун куймалары башталат. Иле Ала-Тоосуна жарым чөл (900–1300 м), талаа (900–1900 м), токой-шалбаалуу талаа (1400–2800 м) шалбаалуу субальп (2500– 3100 м), шалбаалуу альп (3100–3500 м), гляциалдык-нивалдык (3500 мден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. Түндүк этегинен Алматы ш. орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Теңир-Тоо‎
Категория:Тумар-2011
Илиада

thumb|Илиада.
«Илиада» поэмасы - (Илион, башкача айтканда Троя жөнүндө поэма) байыркы гректердин эпикалык поэмасы, дүйнөлүк мааниге ээ чыгарма. Гомер жазган деп болжолдонот. Троя согушу (б. з. ч. 13-к.) жөнүндөгү уламыштардын негизинде б. з. ч. 9-8-кылымда Ионияда пайда болгон деп эсептелет. Гекзаметр менен жазылган (15 700дөй сап ыр). «Илиаданын» башкы каарманы Ахилл. Башкы көсөм Агамемнон ыза кылган «Ахиллдин каары» поэманын сюжеттик өзөгүн түзгөн негизги мотив. Поэмада Микен көсөмү Агамемнон башкарган көп уруудан чогулган ахейлик кошуундун Трояны курчоого алганы сүрөттөлөт. «Илиадада» байыркы гректердин (уруулук түзүлүштөгү) коомдук турмушу, материалдык жана рухий мадабияты ар тараптан чагылдырылган. Ал көркөм жана тарыхый мааниси жагынан гана эмес, байыркы замандагы билимдердин жыйындысы, философия менен поэзиянын булагы катары да жогору бааланат. Эпостогу тарыхый, географиялык фактылардын аныктыгы 18-кылымдын аягында Г. Шлиман жүргүзгөн археологиялык казууларда ырасталган. «Илиада» 18-кылымдын аягынан тартып орус тилине бир нече ирет которулган. Түп нускадагы ыр өлчөмү сакталган алгачкы орусча классикалык котормосу Н. И. Гнедичке таандык (1829). 

 Байланыштуу макалалар 
 Одиссей

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Грек мифологиясы
Категория:Эпос
Илимдер Академиясы тоо кыркасы

thumb|Илимдер Академиясы тоо кыркасы
Илимдер Академиясы тоо кыркасы — Памирдеги тоо кыркасы. Меридиан багытында созулат. Узундугу 110 км тегерегинде.

Эң бийик жери — Коммунизм чокусу (7495 м).

Палеозойдун чөкмө жана метаморфизмделген тоо тектеринен, чанда граниттен турат. Кыр жагына альп рельефи мүнөздүү. Мөңгүлөрүнүн жалпы аянты 660 км2ге жетет. Ири мөңгүлөрү Федченко, Гармо ж.б. Ландшафты гляциалдык-нивалдык жана субнивалдык. Тоо кыркасын алгачкы жолу Н.Л. Корженевский изилдеген.

1927-жылы СССР Илимдер академиясынын урматына аталган.

 Булактар 
 «Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Тажикстан‎ 
Категория:Тоолор
Илимий фантастика

thumb|Илимий фантастика.
Илимий фантастика - адам баласынын кыялынан жаралып, келечекте иш жүзүнө ашырууда мүмкүн болгон илимий-техникалык маселелерди койгон жана сүрөттөгөн көркөм чыгармалар.

 Адабият‎ 
Илимий фантастиканын тарыхы байыркы замандардан башталат, бирок анын көркөм адабиятта өзүнчө жанр катары калыптанышы Ж. Верндин ысмына байланыштуу. «Укмуштуу саякаттар» деген жалпы ат менен жарыяланган романдар циклинде ал илим менен фантастиканын байланышын биринчи белгилеп, алардын табылгалары адамзатка кызмат кылат деп далилдөөгө аракеттенген. Илимий фантастиканын дагы бир көрүнүктүү өкүлү Г. Уэллс (1886-1946). Ал илимий фантастиканы социалдык божомол менен айкалыштырып, чыгармаларында техникалык өсүштүн натыйжасы адилетсиз буржуазиялык коомдо адамзатты кыйроого дуушар кылат деген идеяны өөрчүткөн. Илимий фантастикада бир катар ири чыгармалар жаралган (А. Толстой «Аэлита», 1928; «Инженер Гариндин гиперболоиди», 1925-26; А. Беляев «Адам -амфибия», 1928; Г. Адамов «Эки океандын сыры», 1939). Кыргыз адтында К. Эсенкожоевдин «Үчүнчү шар» (1939) аңгемеси, Касымалы Жантөшевдин «Ашуу ашкан суу» ,(1955) повести илимий фантастика багытындагы алгачкы туундулар болгон. Кыргыз адабиятында фантастика жанрын профессионалдык деңгээлге Беганас Сартов көтөргөн. Ал эми Ч. Айтматов «Кылым карытар бир күн», «Кассандра тамгасы» романдарын жаратуу менен кыргыз адабиятындагы илимий фантастикалык жанрды жаңы сапаттык баскычка жеткирди.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
Ильменит

thumb|Ильменит.
Ильменит - (Ильменит 1-табылган жер Ильмень тоосунун атынан), титандуу темир татаал кычкылдарга кирүүчү минерал. Химиялык формуласы FeTiO3. Тригон сингониясында кристаллданат. Өңү кара, күңүрт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 5-6. С. салмагы 4,7. Габбро, диабаз, пироксенит, кимберлит тоо тектеринде, сиенит пегматиттеринде жана чачынды кендерде (росыпь) кезигет. Ильменит металлургия, химия ж. б. өнөр жайларда кеңири колдонулуучу титан металлы алына турган баалуу кенташ.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Минералдар
Йеллоустон улуттук паркы

thumb|Йеллоустон улуттук паркы.
Йеллоустон улуттук паркы - АКШнын түндүк-батышында (Вайоминг, Монтана жана Айдахо штаттарында) 1872-ж. дүйнөдө биринчи уюшулган корук. Аскалуу тоолордогу жанар тоо платолорунда жайгашкан. 2200-2500 м бийикте. Аянты 9 миң км2. Баткактуу жанар тоолор, гейзерлер (3000 миңден ашык) көп. Гейзерлердин бийиктиги 90 мге (Экселиор) жетет. Йеллоустон дарыясында тереңдиги 360 м, узундугу 20 кмге жеткен чоң капчыгай (каньон), бийиктиги 34 жана 94 м болгон шаркыратма бар. Ийне жалбырактуу токой (мырза карагай, көк карагай, карагай ж. б.) каптап жатат. Айбанаттары: бизон, кара аюу (барибал), бугу, күрөң аюу (гризли), багыш, ача мүйүз, аркар, койот ж. б., куштардан ак баш, суу бүркүт, ак бир казан ж. б. (200 түр) бар. Туризмдин борбору. Туристтер июнь-август айларында көп келет. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:АКШ географиясы‎
Категория:Коруктар
Категория:1872-жыл
Йемен тоолору

thumb|Йемен тоолору.
Йемен тоолору, Жебел Араб жарым аралынын түштүк-батышындагы бийик тоо массивдери жана платолор. Йемен Республикасынын жана Сауд Арабиясынын аймагында. Түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай 500 кмге созулат. Эң бийик жери 3600 м (Эн-Наби-Шаиб чокусу). Кристаллдуу жана жанар тоо тектеринен турган чокулары жалпак бир катар келки тоо массивдери бар. Траптар, өчкөн жанартоолор кездешет. Терең өрөөндөр менен тилмеленген; Кызыл деңиздин жээгине жана Аден булуңуна тик түшүп, түндүк-чыгышында Руб-эльХали чөлү тарапка барган сайын жапыздайт. Кургак талаа, тоо этектеринде чөл, дарыя өрөөндөрүндө жана убактылуу суу аккан нуктардын жээктеринде бадал өсүмдүктөрү өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Йемен 
Категория:Тоолор
Йокогама

thumb|Йокогама.
thumb|Кеме музейи "氷川丸"
Йокогама, Иокохама — Жапониядагы шаар, Хонсю аралында, Токиого жакын жайгашкан. Өлкөнүн алгачкы порту (жылына 120 млн т жүк ташылат). Канагава префектурасынын административдик борбору. Калкы 3,3 млн (1995); калкынын саны боюнча Токиодон кийинки 2-шаар. Метрополитен. Машина куруу (анын ичинде кеме куруу), металлургия, химия, атом, текстиль ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Төрт университет, тарыхый архив (1981) бар. Йокогама 1858-ж. балыкчылар конушу катары пайда болгон. Синтоизм жана христиан храмдары сакталган. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Жапония 
Категория:Шаарлар
Йорк

thumb|Йорк.
Йорк - Улуу Британиядагы шаар. Йоркшир графтыгында. Уз дарыясындагы дарыя порту. Калкы 104 миң (1998). Маанилүү жолдор тоому. Тамакаш (шоколад), айнек, машина куруу өнөр жай ишканалары иштейт.

Алгач 1-кылымда Рим сепили. 6-кылымдан Англия, Саксония жана Дания королдуктарынын борбору, 9-кылымда даниялыктар басып алган. 735-жылдан Йорк архиепископторунун резиденциясы. Университет, музей, сүрөт галерея музейсепил бар. Роман-готика стилиндеги собор (1115-к.), Сент-Мэри аббатчылыгы (13-к.), сепил (13-к.), 15-16-кылымдагы турак-жайлар сакталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Улуу Британия 
Категория:Шаарлар
Йосемити улуттук паркы

thumb|Йосемити өрөөнү.
Йосемити улуттук паркы - Сьерра-Невада тоолорунда (Калифорния штаты). АКШдагы алгачкы коргоого алынган ландшафт (1864), 1890-жылдан улуттук парк. Аянты 304 миң га (1970). Табияты өзгөчө кооз, шаркыратма каскаддары бар (жалпы бийиктиги 739 м, эң бийиги Жогорку Йосемити шаркыратмасы 436 м) Йосемити Крик дарыясынын өрөөнүн камтыйт. Анда ийне жалбырактуу, алп секвойялуу (жашы миң жылдан ашкан) токойлор өсөт. Сүт эмүүчүлөргө (78 түр; кара аюу, барибал, кара куйрук бугу ж. б.) жана куштарга (200 түр) бай. Туризм чордону. Жылына 1,7 млндон көп турист келет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:АКШ географиясы‎
Загрос

thumb|Загрос.
Загрос - Ирандагы тоо тутуму, Иран тайпак тоосунун түштүк-батышында. Узундугу 1600 км дей, туурасы 200-300 км, бийиктиги 4548 м ге чейин (Зердкух чокусу). Негизинен акиташ жана сланец тоотектеринен түзүлгөн. Түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай жарыш созулган бир нече тоо тизмегинен турат. Алар кууш өрөөндөр менен бөлүнгөн. Карст кубулушу өөрчүгөн. Тоолуу чөл өсүмдүктөрү, түндүк-батышын бадал жана сейрек токой ээлейт, өрөөндөрүндө шор жерлер, көл бар. Нефть кендери ачылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Тоолор
Категория:Иран
Зайсан көлү

thumb|upright|Зайсан көлү.
Зайсан көлү - Казакстандын чыгышындагы көл; Зайсан өрөөнүндө жайгашкан. Аянты 1,8 миң км2. Тереңдиги 10 м ге чейин. Кара Иртыш дарыясы куюп, Иртыш дарыясы агып чыгат. Иртыш дарыясына Буктурма ГЭСи курулгандан кийин, көл Буктурма суу сактагычынын (5,5 миң км2) бир бөлүгүнө айланган. Ноябрдан майга чейин тоңот. Жайкысын кеме жүрөт. Балык өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Көлдөр‎
Түштүк Кавказ

thumb|Закавказье.
Түштүк Кавказ — Кавказдын бир бөлүгү. Чоң Кавказдын Башкы же Суу бөлгүч кырка тоосунан түштүктү карай кеткен тарабы. Чоң Кавказдын түштүк капталынын көбүн, Колхида жана Кура-Аракс ойдуңдарын, Закавказье тайпак тоосун, Талыш тоолорун жана Ленкоран ойдуңун камтыйт. Закавказьеде Грузиянын басымдуу бөлүгү, Армения жана Азербайжан жайгашкан.

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Кавказ
Категория:Армения
Категория:Азербайжан
Категория:Грузия
Замбези дарыясы

thumb|Замбези алабынын
thumb|Виктория шаркыратмасы
Замбези дарыясы - Түштүк Африкадагы дарыя. Замбия, Ангола жана Мозамбик өлкөлөрүнүн аймагы аркылуу агып өтөт. Узундугу 2660 км, алабынын аянты 1330 миң км2. Заирдин чек арасына жакын жерде, Лунда платосунан башталып, Инди океанынын Мозамбик кысыгына куярда дельтаны пайда кылат. Башатынан Виктория шаркыратмасына чейин (1200 км) түздүк аркылуу, андан ары Мозамбик ойдуңу менен агат. Босоголуу бөлүгү (Катима, Кебрабаса) 100 кмге созулат, шаркыратмалары (Гонье, Виктория жана башка) бар. Эң ири куймалары Кафуэ жана Луангва, Шире. Ньяса (Малави) көлү 3амбезинин алабына карайт. Декабрдан апрелге чейин кирет. Орточо чыгымы чатында 16 миң м?/сек, жылдык агымы 106 км3. Балык кармалат. Ири ГЭС жана Кариба суу сактагычы курулган. Босоголордун көптүгү кеме жүрүүгө кыйынчылык келтирет; негизинен 3амбиянын аймагында гана кеме жүрөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Дарыялар‎ 
Категория:Африка
Зандр

thumb|Зандр (Исландия).
Зандр (исландча sandr, sand кум) байыркы жана азыркы мөңгүлөрдүн четтериндеги эриген суулардын аракетинен пайда болгон түздүктөр. Кум жана жумуру таштардан турат. Плейстоцендеги муз каптоо жүргөн аймактарда кеңири тараган. Полесьеде, Мещёра жана Батыш Сибирь ойдуңдарында кеңири аянттарды ээлеп жатат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Геология‎
Заргын

thumb|Sisymbrium altissimum.
Заргын (L. 1753) — өсүмдүктөрдүн кайчы гүлдүүлөр тукумундагы уруусу; бир же көп жылдык чөп өсүмдүк. Жалбырагы канаттай тилкелүү, топ гүлү чачы, сары түстө, мөмөсү саадакча. Жер жүзүндө 90дой түрү белгилүү. Кыргызстанда 5 түрү боздоң, айдоо, бакча жана арык боюнда өсөт. Отоо чөп, көпчүлүгү уулуу. Эң кеңири таралганы бийик заргын, лёзел заргыны, өзгөрмө заргыны 
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Өсүмдүктөр
Зебра

thumb|upright|Квагга (Equus quagga).
thumb|Зебралар 
Зебралар (Hippotigris ууруча), өзгөчө мүнөздүү кара-ак тилкелүү жүнү бар Африкалык жылкылар. Yч тирүү түрү бар: Грэби зебрасы, Байагы зебра жана тоо зебрасы. Сүт эмүүчүлөрдүн сыңар туяктуулар түркүмүнүн жылкылар (Equus) уруусундагы урууча. Дене узундугу 200-240 см (куйругу 47-57 см), жалына чейинки бийиктиги 120-140 см, салмагы 350 кг га жетет. Жалы кыска, куйругунун учу узун кылдуу. Баш сөөгүнүн түзүлүшү, көлөмү жана денесинин түсүн жараша 4 түрү (тоо зебрасы, бурчелла зебрасы, Грэви зебрасы жана квагга) бөлүнөт. Чыгыш, Борбор жана Түштүк Африкада үйүрү (10-30) менен жашайт. Өтө ылдам жүгүрөт. Өсүмдүк менен азыктанат. Жыл мезгилине жараша жем издеп, жер которуп жашайт. 1-1,5 жашында жыныстык жактан жетилет. Ургаачысы 346-390 күн көтөрүп, 1 же 2 кулун тууйт. Терисинин кооздугунан улам көп атылып, азайып кеткендиктен, коргоого алынып, тоо зебрасы менен Грэви зебрасы ТКЭСтин Кызыл китебине катталган, квагга жок кылынган. Аскания-Нова коругунда (Украина байырлаштырылган. 

 Зебрелер

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Зебу

thumb|Зебу.
Зебу (Bos africanus жана Zebu) — өркөчтүү бодо. Түпкү теги боюнча уйга жакын; Индия, Африка, Америкада, Чыгышта, Балкан жаңы аймагындагы жана КМШ (Азербайжанда, Борбор Азияда) өлкөлөрүндө негизинен унаа катары жана эт алуу максатында асыралат. Өркөчү бийик, салмагы 5-8 кг. Башы кичине, моюну кыска, жоон. Өңү карала, сарала, күрөң жана башка зебунун инегинин салмагы 250-270 кг (айрымдары 450-550 кг), букасыныкы 300-350 кг (кээ бири 1000 кг). Эти уйдун этинен эч айырмаланбайт. Жылына 900-1300 кг сүт саалат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Зөүдерзээ

thumb|Зөүдерзээ булуңу (1658).
Зөүдерзээ - ( «Түштүк деңиз» деген мааниде) Түндүк деңиздеги булуң. Нидерланддын жээгинде. Батыш Фриз аймагы аркылуу деңизден бөлүнөт. Булуң 1282-ж. кургактык чөгүп, аны суу жайпап калышынан пайда болгон. Жээктери түзөң, саздуу, плотина жана тосмо менен бекемделген. Зөүдерзээ шлюз тосмо аркылуу Ваддензээ (түндүк бөлүгү) жана Эйсселмээр (түштүк) булуңдарына бөлүнөт. Тереңдиги 3-4 м, кеме жүрчү жери 8-24 м. Ташкындоонун бийиктиги 1,4-1,9 м. Ири порту Амстердам. 

 Тарыхы жана окуялары 
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:North_Holland_1st-10th_Century.jpg|left|thumb|300x300px|1-кылымда (солдо) жана 10-кылымда (оңдо) Түндүк Голландиянын болжолдуу картасы.
Байыркы убакта булуңдун орду Флево көлү (латынча: Flēvō, илик: Flēvōnis) болгон. Ал кичирээк болгон жана деңизге туташкан канал булуңдун кийинки формасына караганда алда канча кууш болгон. Суу агымы көлдөрдүн, саздардын, каналдардын жана каналдардын комплексинен турган жана бир көл деп эсептелген. Акырындык менен бул суу агымдары бири-бири менен байланышып, бирдиктүү суу агымын түзгөн. Бул суу агымынын Влие деп аталган түндүк бөлүгү, кыязы, деңизге азыр Влиленд жана Тершеллинг аралдарынын ортосундагы Влиструм кысыгы болгон канал аркылуу туташкан.

Орто кылымдардын башында деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн жана тез-тез болуп турган бороон-чапкындардан улам жээк сызыгы эрозияга учурай баштаган (Бардык ыйыктардын суу ташкыны (1170)). Көлдү деңиз менен байланыштырган канал акырындык менен кеңейип, көлөмү чоңоюп, Алмер көлү деп аталып калган. 1287-жылы чоң суу ташкыны учурунда Тексель аралынын жанындагы кум тосмосу талкаланып, көл акыры Зөүдерзээ деп аталган булуңга айланган. Бул табигый кырсык Амстердамдын кичинекей айылын деңиз соода борборуна, деңизчилер үчүн жолугушуу жайына жана соода борборуна айландырууга жол ачкан.La Court P., de. Memoires de Jean de Witt. 1709, p.37

XV кылымда жаңы, жакшыртылган дамбалар курулганга чейин булуңдун контурлары анча өзгөргөн эмес, суу ташкындары жана ташкындар көп болуп турган. Мисалы, 1421-жылы 18-ноябрда дамбанын жарылышы 72 айылды каптап, болжол менен 10 000 адамдын өмүрүн алган. Бул Экинчи Ыйык Елизавета суу ташкыны болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

 Белгилери 
Категория:Нидерланд
Зеландия

thumb|Зеландия.
Зеландия, Шелланн - (герман тилдеринде See «деңиз», Land аймак, өлкө, тарап) Балтика деңизиндеги эң ири арал. Даниянын аймагында. Аянты 7 миң км2ден ашык. Рельефи дөбө-мореналуу түздүк (бийиктиги 126 мге чейин); көлү көп. Бук жана эмен токою өсөт. Аймагынын көбү айдоо (тоют чөп, буудай, кант кызылча, картөшкө өстүрүлөт); сүт багытындагы уй чарбасы бар. 3еландиянын чыгыш жээгинде жана ага жакын жаткан Амагер аймагында Даниянын борбору Копенгаген шаары жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:Дания
Категория:Аралдар‎
Зеравшан кырка тоосу

thumb|Чимтарга чокусу.
Зеравшан кырка тоосу - Ысар-Алай тоо тутумунда, 3еравшан дарыясынан түштүк тарапта, Өзбекстан менен Тажикстандын аймагында. Узундугу 370 км дей. Бийиктиги 5489 м ге чейин (Чимтарга чокусу). Негизинен кристаллдык сланец жана акиташ тоотектеринен, айрым жери граниттен турат. Чыгышы (Фандарыя суусуна чейин) бийик тоолуу, батышы орто бийик тоо рельефтүү. Мында рельефтин карсттык формасы өөрчүгөн (Киев үңкүрүнүн тереңдиги 950 м). Мөңгүлөрүнүн жалпы аянты 307 км2. Капталдарын сейрек токой, тоо-талаа өсүмдүктөрү жана альп шалбаасы ээлейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Тоолор
Категория:Өзбекстандын географиясы‎
Категория:Тажикстан