Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Үлгү (этнография)

Үлгү (этнография) - көркөм кол өнөрчүлүктө жасалуучу кооз буюмдун кагазга же башка жердикке (кийиз, кездеме, таар, тери, темир, жыгач, мүйүз) түшкөн түрү.
 
Кооз буюмду башкага көчүрүү да үлгү болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Этнография
Үкү сымалдар

Үкү сымалдар (Strigitormes) - куштардын түркүмү.
 
Күндүзгү жырткыч куштарга окшош. Уз. 12-84 см, ургаачысы эркегинен чоң. Жүнү калың, жумшак, түсү бозомтук же күрөң чаар ала. Башы чоң, көзүнүн айланасында майда бет табагы (диски) болот. Көздөрү чоң, күндүз жана күүгүмдө жакшы көрөт. Караңгыда жемин добушунан угуп кармайт. Тумшугу кыска, илмек сыяктуу. Азыгын күчтүү буту менен кармап, учтуу, чоң тырмагы менен өлтүрүп жейт. Үн чыгарбай учат. Моногамдар. Уясын дарак көңдөйлөрүнө, аска жаракаларына, таш коңулдарына, айрымдары жерге же башка ири куштардын уясына уялайт. Майдалары 10-12, ирилери 1-2 жумуртка тууп, ургаачысы басып чыгарат. Сокур, ак тыбыт менен капталган балапандар чыгат. Балапандарын эркеги менен ургаачысы экөөлөп багат. 2 тукуму (үкүлөр жана шынаа баш үкүлөр), 133 түрү тундрадан баштап, тропик токойлорго жана чөлдөргө чейин тараган. Кыргызстанда 10 түрү кездешет. Саны азайып 4 түрү, 9 түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Куштар
Үй-тиричилик жанры

Үй-тиричилик жанры, турмуш тиричилик жанры сүрөт искусствосунун күндөлүк жеке жана коомдук турмушка арналган бир түрү.
 
Үй-тиричилик жанры 16-кылымдан кеңири белгилүү. Анын прогрессчил өнүгүшүнө (П. Брейгель, Я. Вермер, Д. Веласкее, Ф. Гойя, Г. Курбе, А. Венецианов, И. Федотов), көргөзмө сүрөт өнөктүгүнүн (В. Перов, И. Репин, Н. Касаткин ж. б.) демократиялык жана реалисттик багыттагы тенденциялардын өөрчүшү, сүрөтчүлөрдүн калктын турмуш-тиричилигине жана эмгегине кайрылуусу, социалдык маселелердин кеңири коюлушу зор роль ойногон. Советтик искусстводо (Б. Кустодиев, Ю. Пименов, А. Пластов, С. Чуйков, Г. Айтиев, Л. Ильина, С. Акылбеков ж. б.) Үй-тиричилик жанры негизги орунду ээлейт. Анын башкы түрү - тиричилик (жанрдык) живописи. Үй-тиричилик жанры скульптура менен графикада да кеңири тараган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тиричилик
Үйөр

Үйөр - түздүктүү дарыя нугунун тайыз жана кууш жерлерине, имерилишине муз топтолуп, чогулуп калышынан суунун ташкындашы.
 
Көбүнчө түштүктөн түндүктү карай жайык түздүк менен аккан ири дарыяларга мүнөздүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дарыялар
Үйлөмө музыкалык аспаптар

thumb|Үйлөмө музыкалык аспап.
Үйлөмө музыкалык аспаптар, аэрофондор - түтүктү үйлөгөндө анын көзөнөктөрүндөгү аба термелип, добуш чыгарчу музыкалык аспаптар.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Үзөңгү-Кууш өрөөнү

Үзөңгү-Кууш өрөөнү - Ички Теңир-Тоодо, Жети-Өгүз районунун аймагында.
 
Түштүгүнөн Какшаал, түндүгүнөн Борколдой, Карлы-Тоо, чыгышынан Карлы-Кыр тоолору, батышынан Көбүргөнтү ашуусу менен чектешет. Уз. 70-80 км, туурасы 2-5 км. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 26003800 ж. Олигоцен менен плиоценде Үзөңгү-Кууш тектон. жаракалары аркылуу тоолор көтөрүлүп, палеозой тектери ийилип, Үзөңгү-Кууш мегасинклиналдык структурасы түзүлүп, өрөөндө кызыл түстүү тоо тек жана плиоцендин чөкмөлөрү топтолгон. Неогендин аягы - антропогендин башында өрөөндүн таманы көтөрүлө баштап, неоген тектеринин үстүн байыркы морена тектери каптап калган. Шиленди морена тектеринин калдыктары жана көп майда көлдөр кезигет. Азыркы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 394 кмг, эң ирисинин узундугу 14 км. Мөңгүлөрдүн этеги 38004200 ж бийиктикте жатат. Климаты континенттик, мелүүн. Жаан-чачын аз (170-250 жж). Көп жылдык тоң кеңири таралган. Шыбак, кара кыйгак, өлөң чөп, бетеге, доңуз сырты, көбүргөн, ыраң, суу бойлорунда жылгын, төө куйрук ж. б. өсүмдүктөр өсөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өрөөндөр
Үзгүлтүксүздүк

Үзгүлтүксүздүк - математикалык негизги түшүнүктөрдүн бири; көптүктүн Ү-ү жана чагылтуунун Ү-ү деген эки көз карашта кездешет.
 
Чыныгы үзгүлтүксүз функция түшүнүгү эркин чагылтууда төмөнкүдөй жалпыланат: эгер X көптүгүнүн xv х2, ..., хп, ... элементтеринин х элементине жыйналгычтыгынан, алардын f(x{), f(x2), ..., f(xj,... түспөлдөрүнүн пределдик х элементи f(x) түспөлүнө жыйналса, х элементтеринин кандайдыр бир X көптүгүн у элементинин У көптүгүнө бир маанилүү y=f(x) чагылтуусу үзгүлтүксүз деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Үзгүлтүксүз бөлчөк

Үзгүлтүксүз бөлчөк, чынжыр бөлчөк - математикалык ыкманын бир түрү; ал сан жана функцияларды туюндурат.
 
Үзгүлтүксүз бөлчөк (а0; av а2, а3, ...)=а0+----------;--------түрүндөгү туюнтма, мында а0~ ар кандай бүтүн сан, а1,а2,...,ап~ натуралдык сандар, булар берилген Үзгүлтүксүз бөлчөктүн толук эмес тийиндилери же элементтери деп аталат. Элементтеринин санынын чектүү же чексиздик болушуна карата Үзгүлтүксүз бөлчөк чектүү же чексиз болот. ЧектүүҮзгүлтүксүз бөлчөк дайыма рационалдык санды туюнтат; тескерисинче, ар кандай рационалдык сан чектүү Үзгүлтүксүз бөлчөк түрүндө туюнтулат. Сандардын мындайча ажыратылышы жалгыз бирөө гана болот. Квадраттуу иррационалдуулуктар мезгилдүү Үзгүлтүксүз бөлчөккө ажыратылат. Чексиз Үзгүлтүксүз бөлчөктүн жардамы менен жазылган сандардын иррационалдуу экендигин алгач немис математиги И. Ламберт (1766) далилдеген. 19-кылымда элементтери көп мүчө болгон Үзгүлтүксүз бөлчөктү П. Л.Чебышев, A. А. Марков ж. б. орус математиктери ортогоналдык көп мүчөлөрдү изилдөөдө колдонушкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Үгөчү

Үгөчү (Угэчи, Ugetchi, Ökâtchi (т. ж. б. - 1415)) - чорос княздыгына каршы күрөш жүргүзгөн кыргыз урууларынын башчысы.
 
Бул кыргыз уруулары 14-кылымдын 80-ж-на чейин Иле - Иртыш сууларынын аралыгында турушкан жана Тимуриддер мамлекетинин негиздөөчүсү Тимурдун тынымсыз кол салууларынан кийин Алтай (Моңгол Алтайы) тарапка чегинүүгө мажбур болгон. 14-кылымдын 90-жылдарында ойрот феодалдарынын бир нечесин баш ийдирүүгө жетишкен жана 1399-ж. алардын башкы ханы Элбектин колун талкалап, аны өлтүргөндөн кийин моңгол урууларынын басымдуу бөлүгү Үгөчүгө баш ийген. 1402-ж. ал өзүн хан жарыялоого аракет кылган. Мин императору аны колдогон, бирок чорос урууларынын жаңы кол башчысы Батуланын каршылыгы ага тоскоолдук кылган. 1415-ж. Үгөчү Батуланы өлтүрүп, көп өтпөй өзү да каза болгон. Үгөчү өлгөндөн кийин анын ордун уулу Эсеху ээлеген (1415-25).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кыргыздар
Уя

thumb|Уя (Phoenicurus ochruros).
Уя - жаныбарлар тукумун чыгаруу, көбөйүү, кээде жашынуу үчүн жасаган түзүлүш.
 
Уя куруу тукум үчүн кам көргөн көпчүлүк омурткасыз жана омурткалуу жаныбарлардын тобуна мүнөздүү. Осминогдор кумду оюп, тегерегин шагыл таш, моллюсканын раковинасы ж. б. менен тосуп коёт. Жөргөмүштөр, айрым көпөлөктүн эжеке бээсаасы уясын, желесин токуйт. Кумурскалар жер алдында татаал система жолдорду казат; жер үстүнө өсүмдүк калдыгы менен топурактан чоң дөбө курушат. Кээ бир балыктар да уя курат. Тикен канат балык балырдан тоголок уя салат. Букачар балык жумурткасын майда таштан жасаган атайын жерге таштайт. Куштардын уясы түрдүү формада жана ар кандай материалдан жасалат. Алар уясын бактарга, аска-жардын бетине, жерге салышат. Чабалекей баткакты тоголоктоп, шилекейи менен бириктирип салат. Көп канаттуулар тоголок чөйчөк сымал уя курушат. Кээ бириники жумуру, колба сымал болуп капталында же созуңку мойнунда оозу болот. Сүт эмүүчүлөрдүн кээ бирлери, мис., кемирүүчүлөр (кунулар, ондатрлар) бактын бутагынан, сабагынан үй курушат, анын оозу суу алдында ачылат. Көпчүлүк жаныбарлардын, уясы жалгыздап, ошондой эле колониялуу уялар да болот. Чогуу жашаган аарылар, термиттер, курт-кумурскалар жана кээ бир канаттуулардын уялары колониялуу.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Зоология
Уютку

Уютку –
 
1) айран, жуурат уютуу үчүн мурунку айран, жуураттан алып калынган көрөңгө, ачыткы. а) (айран үчүн) бышырылган жылуу сүттү айранга, жууратка айландыруу үчүн ага куюучу зат; б) (эжигей үчүн) кургатылган тогуз катты же козунун жумурун жаңы саалган ынак сүткө чылап, эки-үч күндөн кийин каймагы алынбай чогултулган сүткө куюучу зат. Малчылык менен алектенген көчмөн элдер Уюткуну байыркы замандан бери пайдаланышкан. Кыргыздар кепшөөчү жаныбарлардын кургатылган тогуз катын, козунун жумурун, айрандын каткан өнөрүн, малдын кургатылган ууз сүтүн же сүзмөнү У. катары колдонушкан. Кийин куруттан Уютку жасалган. Азыр көбүнчө айран Уютку колдонулат. Болжол менен 10 л сүткө150-200 г айран Уютку куюлат;
 
2) сүт продуктуларын даярдоо, сүттү уютуу үчүн пайдаланылуучу таза микроорганизмдер тобу. Сүт продуктуларын чыгаруу өндүрүшүндө сүттү ачытуучу сүт кычкыл бактериялары, кээде спирттик ачууну пайда кылуучу ачыткылар, ошондой эле пропион кычкыл, уксус кычкыл бактериялар жана кеберлерден турган Уютку колдонулат. Таза микроорганизмдер бактериологиялык лабораторияда тандап, өстүрүлөт. Суюк таза микрооорганизмдер 1014 күн, кургагы 2 айдан ашык сакталат (муздакта). Суюк Уюткуну түздөн-түз пайдалануу керек. Кургак Уютку адегенде жандандырылып, анан пайдаланылат. Уютку даярдоо үчүн ынак же көк сүт стерилденип же пастерленип (92-95°С, 30 мин), микроорганизмдер өсүш үчүн ыңгайлуу температурага, чейин суутулат да У. кошулуп аралаштырылат. Сүт уюганча (12-18 с) жылуу (термостатка) коюлат. Сүт продуктуларынын ар бир түрү үчүн микрофлора курамына жараша мезофилдүү (20-30°Сде өсүүчү), термофилдүү (37-45°С) микрооорганизмдерден, ошондой эле алардын аралашмасынан турган Уютку керектелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Сүт азыктары
Уюлдук фронт

Уюлдук фронт, полярдык фронт уюлдук (мелүүн) аба менен тропик абасынын ортосундагы негизги атмосфералык фронттордун бири.
 
Уюлдук фронт адатта эки жарым шарда тең кышында 30-45°, жайында 40-45° кеңдиктердин аралыгында түзүлөт; бир канча айрым бутактардан туруп, анда ургаал циклондор болуп турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Атмосфера
Уюл станциялары

Уюл станциялары – Арктика жана Антарктикада, ошондой эле калкыма муздарда түзүлгөн илимий байкоо жүргүзүүчү пункттар.
 
Аларда системалуу (көбүнчө көп жылдык) аэрометеорол., актинометриялык, геомагниттик, гидрол., гляциол. жана айрым учурда биологиялык жана медициналык байкоолор жүргүзүлөт. Негизинен убактылуу же стационардык болот. Алгачкы сганция Эл аралык 1-уюл жылында (1882-83) түзүлгөн. 1990-ж. Арктикада 200дөн ашык Уюл станциялары иштеп турган. Антарктикада Уюл станцияларынын негизги тармагы Эл аралык геофизика жылы мезгилинде (1957-58) жана андан кийинки жылдарда түзүлгөн. Учурда туруктуу иштеген 45 станция бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Уюл
Уэдделл деңизи

thumb|left|Уэдделл деңизи
thumb|left|
Уэдделл деңизи (Weddell Sea) - Туштүк океандын атлантика секторундагы четки деңиз, Батыш Антарктиданын жээгинде.
 
Аянты 2910 мин км2, эн терең жери 6820 м. Жылдын көп мезгилинде калкыма муздар менен капталат; айсбергдер көп. Жээктеринде шельф мөңгүлөрү бар. Кит, түлөндөр кездешет. 1986-ж. немец окумуштуулары тарабынан Уэдделл деңизинин суусунда орточо тунуктуулуктун макеималдык көрсөткүчү (79 м) белгиленген. Ал дистирленген суунун тунуктуулугуна (80 м) дал келет. Деңизди 1823-ж. Ж. Уэдделл жетектеген англиялык экспедиция ачып, Георг IV деңизи деп атаган; денизге 1900-ж. Уэдделлдин ысмы берилген.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Деңиздер
Категория:Антарктида
Учууну каттагыч

Учууну каттагыч, борттук каттагыч - авиацияда учуунун негизги параметрлерин, учуучу аппараттын системаларынын ички көрсөткүчтөрүн, экипаждын сүйлөшүүлөрүн ж. б. маалыматтарды жазуучу түзүм.
 
Учууну каттагычтагы маалымат учуудагы кырсыктын себептерин аныкташ үчүн колдонулат. Адатта аба кемесине эки Учууну каттагыч орнотулат: экипаждын сүйлөшүүлөрүн жазуучу сөз жазгыч жана учуу параметрлерин белгилегич. Андан сырткары азыркы авиалайнерлерде Учууну каттагычтын эки комплекти болот: эксплуатациялык (коргоочу тулкусу жок жана учкандан кийин системалардын жана экипаждын иштөөсүн көзөмөлдөөгө арналган) жана авариялык (жылчыксыз бекем тулкуда). Маалымат оптикалык (фототасмага) же магниттик (металл зымга же магнит тасмасына) алып жүргүчкө жазылышы мүмкүн, соңку мезгилде флешка-эс кеңири колдонула баштады. Учууну каттагыч «кара ящик» деп да аталат. Анын тулкусу тыштан болгон басымга жакшы каршылык көрсөтүүчү шар же цилиндр формасында болуп, ачык кызгылтсары же кызыл түскө боёлот. Кийин параметрдик жана сөз каттагычтар ажыратылып, биринчиси самолёттун куйрук жагына, экинчиси кабинага жайгаштырылган. Бирок кыйроодо кабина көбүрөөк талкалангандыктан, сөз жазгыч да куйрук жагына орнотулуп калды.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Авиация
«Учур» мамлекеттик жаштар театры

«Учур» мамлекеттик жаштар театры - кыргыз театр искусствосун өнүктүрүү жана жаш таланттарды өстүрүү максатында 2001-ж. Улуттук телерадио корпорациясынын алдында түзүлгөн.
 
Театрда «21 кылымдын кадрлары» программасынын алкагында Москвадагы М. Щепкин атындагы Жогорку театр окуу жайын аяктаган актёрлор эмгектенишет. «Учур» мамлекеттик жаштар театрынын ачылыш аземи орус драматургу С. Асанбековдун «бүтпөгөн потрет» аттуу спектаклинрежиссер А.Жапаров коюудан башталган. репертуарында чет элдик Ж. Мольер, «Тартюф»; Э. де Филиппо, «Цилиндр»; М. МакДонах, «Дүйнөдө жок сулуу»; Н. В. Гоголь, «Текшерүүчу»; Л. Разумовская, «Түнкү шоола» («Дорогая Елена Сергсевна»); Е. Алимжан, «Жануран»; И. Содиков, «Апендинин беш аялы») жана кыргыз (Ч. Айтматов, «Жаабарс», «Анархай...», «Кыямат»); Ж. Садыков, «Ак Мөөр»; М. Шаршенбаев, «Кум үстүндө түштөнүү»; М. Сейталиев, «Алыкул») ж. б. драматургдардын чыгармалары бар. 

Театр респ. жана эл аралык театр фестивалдарынын лауреаты: «Науруз» (Татарстан, 2002, 2009, 2013), бүткүл дүйнөлүк балдар фестивалы (Оман, 2003), эл аралык театр фестивалы (Казахстан, 2007, 2008), А. П. Чехов атындагы X эл аралык театр фестивалы (Россия, 2011), «Арт-Ордо» (Кыргызстан, 2008, 2013) ж. б. 2001-жылдан театрдын көркөм жетекчиси жана директору Ш. Шейшенов.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Театр
Учунуу

thumb|Trypanosoma equiperdum.
Учунуу - сыңар туяктуу малдын (жылкы, эшек, качыр) чыбырткылуу жөнөкөй мителер пайда кылуучу жугуштуу ылаңы.
 
Ылаң козгогучу бир клеткалуу мите Trypanasoma equiperdum (узундугу 22 - 28 мк, туурасы 1,4-2,6 мк). Ал малдын жыныс органдарынын былжыр челинде өсүп, өрчүйт. Ылаң куут мезгилинде, ылаң козгогучу бар урук менен колдон уруктандырганда жугат (кулундарга сүт аркылуу да жугушу ыктымал). Малдын 30 - 50% ин өлүмгө учуратат. 

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Мал чарбачылыгы‎
Категория:Оорулар
Учкучсуз учуучу аппарат

Учкучсуз учуучу аппарат — бортунда экипажы жок учуучу аппарат.
 thumb | 220x124px | right | Байрактар Акынжы.
Ал башкарылбоочу, учкучсуз, автоматтык учкучсуз, аралыктан башкарылуучу Учкучсуз учуучу аппарат болуп айырмаланат. Алар массасы, учуунун узактыгы, алыстыгы жана бийиктиги сыяктуу өз ара байланышкан параметрлери боюнча айырмаланат. Төмөнкүдөй класстарга бөлүнөт: «кичине» («микро» шарттуу аталыш) - массасы 10 кгга чейин, учуу убактысы болжол менен 1 саат жана учуу бийиктиги 1 кмге чейин; «чакан» («мини») - массасы 50 кгга чейин, учуу убактысы бир нече саат жана учуу бийиктиги 3-5 км; орто («миди») салмагы 1000 кгга чейин, учуу убактысы 10-12 саат, учуу бийиктиги 9-10 км; оор - учуу бийиктиги 20 кмге чейин, учуу убактысы 24 сааттан ашык. Заманбап Учкучсуз учуучу аппараттын координатасын жана жердеги ылдамдыгын аныктоо үчүн спутниктик навигациялык кабыл алгычтар колдонулат. Багыт алуу бурчтары жана кайра жүктөөсү гироскоп жана акселерометр менен аныкталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Авиация
Учкун разряды

Учкун разряды, электр учкунугаздагы электр разрядынын бир формасы.
 
Электр талаасында газдын бир нече атмосфералык басымында пайда болот жана «чыртылдоо» үн эффектиси менен коштолот. Чыңалуу булагынын кубаттуулугун чоңойтсо, Учкун разряды кадимки жаа разрядына өтөт жана бүлбүлдөө разрядды кармап турууга булак энергиясынын кубаттуулугу жетишсиз болууда пайда болот. Жаратылышта Учкун разряды чагылган түрүндө байкалат. Учкун разряды учурунда температура 10 000 Кге чейин жетет. Учкун разрядынын табияты газдардын электр ширетүүсүнүн стример теориясы менен түшүндүрүлөт: разряддык аралыкка электр талаасын берсек, анда электрондук көчкү пайда болот, бул электрондук көчкүлөрдөн белгилүү шарттарда етример деп аталган иондолгон газ менен толтурулган ичке бутактуу каналдар пайда болот. Стримерлер тез узаруу менен электроддорду бириктирет. Ток күчү чукул көбөйөт, каналдар кеңейет, каналдардагы басым кескин көтөрүлөт, булардын натыйжасында чек араларда согуу толкуну пайда болот. Кеңейтилген учкун каналдарынан чыккан согуу толкундары үндү пайда кылат (чагылган учурундагы күндүн күркүрөшү). Учкун разрядын күйгүзүү чыңалуусу, өчүү чыналуусу, максималдык ток, узактык өңдүү чоңдуктар мүнөздөйт. Алар разряддык чынжырдын параметрлерине, разряддык аралыкка, электроддордун геометриясына, газдардын басымына ж. б. курулуштарга көз каранды өзгөрөт. Учкун разряды илим менен техникада, мис., жогорку чыңалууларды өлчөөдө, спектроскоптук анализде, металлдарды өтө так иштетүүдө ж. б-да кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Ухань

thumb|Ухань

Ухань - Кытайдын чыгышындагы шаар, Хубэй провинциясынын административдик борбору. Ханьшуй д-нын Янцзыга куя беришинде жайгашкан.

1953-ж. Ханькоу, Ханьян жана Учан шаарынын биригишинен пайда болгон. Калкы 4,3 млн (2013; агломерациясы менен 4,7 млн). Янцзы д-ндагы порточо Т. ж. түйүнү. Өлкөнүн ири өнөр жай борбору. Машина, кеме жана станок куруу, металлургия, химиялык, текстиль, тиричилик электр приборлору, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Кытай Илимдер Академиясынын филиалы, ЖОЖ, музей, китепканалар бар. Баота пагодасы (13-к.), мунара ж. б. сакталган. Шаар курулуштары Саньго мезгилинде эле (б. з. 220-280) салына баштаган. У. суу каптоодон бир нече ирет жапа чеккен.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кытай
Категория:Шаарлар‎
Уу-Булак шаар калдыгы

Уу-Булак шаар калдыгы -10-12-кылымга таандык археологиялык эстелик.
 
Чаткал суусунун жогору агымында, анын оң өйүзүндө. Кара-Кысмак суусунун батыш тарабында жайгашкан. Цитадель (68 м х 92 м) жана ага туташкан короодон (153 м х 92 м) турат. Алар мунаралуу калың дубалдар менен айланта тосулган. Чептин жана короонун ичинде о. кылымдагы курулуштардын калдыгы бар. Чаткал өрөөнүнүн оозундагы күзөт чеп болушу да мүмкүн. 1951-ж. археолог A. К. Кибиров изилдеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шаарлар
Уу балтыркан

thumb|upright|Cicuta virosa.
Уу балтыркан (L. 1753) - өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу.
 
Тамыры жазында тегерек, күзүндө созуңку, сабагы көңдөй, бийиктиги 50-150 см болгон көп жылдык чөп. Жалбырактары узун саптуу, 2-3 ирет канатчадай тилкелүү, акыркы тилкелери 8 смге жетет. Гүл чатырчасы 10-25 майда чатырчага бөлүнөт. Мөмөсү - кырдуу, тегерек кутуча. Жер жүзүндө 20 түрү бар. Европа, Азияда, Моңголия, Кытай, Японияда кеңири таралган. Кыргызстанда бир түрү Ысык-Көл аймагында кездешет. Тамырындагы чайырдай ак зат өтө уулуу. Жашыл массасы да уулуу, анын 400 г жылкыны өлтүрөт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өсүмдүктөр
Үтрехт

Үтрехт (нид. Utrecht) – Нидерланддын борборундагы шаар, Үтрехт провинциясынын административдик борбору. Үтрехт – Нидерланддын ири темир жол түйүнү. 360 миң калкы менен Үтрехт – Амстердам, Роттердам жана Гаагадан кийинки Нидерланддын төртүнчү ири шаарыTotal population of Utrecht from 2009 to 2023, Statista Research Department, 2025 https://www.statista.com/statistics/753260/total-population-of-utrecht/?srsltid=AfmBOorpUp3Muo10ruGrGVQxFsrtgYsoV-2zR4w2bFFAFuHPb1U_3WVo . Үтрехт – Ранстад конурбациясына кирет. 
 
Шаардын экономикасынын негизин банк-финансы, бизнес кызматы, тейлөө чөйрөсү (соода, транспорт) түзөт. Машина куруу, химиялык, тамеки, текстиль (11-кылымдан) ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖ (а. и. университет; 17-к.), борбордук музей бар. Синт-Питерскерк базиликасы (11-14-к.), Домкерн собору (11-16-к.) сакталган. Шаардын 14-16к-га таандык турак-жайлары 2000-ж. Бүткүл дуйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

 Үтрехт университети

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Нидерланд шаарлары
Утопия

Утопия (гр. u - жок жана topos - орун б. а. жыргал) - илимий автордун фантазиясы менен турмушта аткарылбай турган кыялды сүрөттөгөн идеалдуу коом, б. а. чындыкка коошпогон пландарды камтыган чыгарманын аталышы.
 
Термин Т. Мордун «Утопия» жана мыкты мамлекеттик түзүлүш жөнүндө окуяларды камтыган китебинен (1516) алынган. Кийинчерээк Т. Кампанелла «Күн шаары» (1602) деген чыгармасын да ушундай мүнөздө жазган. Утопиялык чыгармалар мезгил өткөн сайын улам көбөйүп, коомдогу прогрессчил адамдардын башкача бир мүнөздөгү жашоо жөнүндөгү ойлорун камтыган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Фантастика