Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Хаммурапинин мыйзамдары

Хаммурапинин мыйзамдары (же Хаммурапинин кодекси) – Хаммурапинин башкаруусунун акыркы жылдарында (б.з.ч. 1750-жылдары) түзүлгөн, бирден – бир байыркы жазуу эстелиги болуп эсептелинет. Жак де Моргандын 1901-1902- жылдардагы археологиялык экспедициясында Сузда (Байыркы Месопотамиянын аймагында) табылган. Мыйзам жыйнагы 282 беренеден турган, анын 37 беренеси өчүрүлгөн.

 Адабият 
 Волков И. М.Законы вавилонского царя Хаммураби. М., 1914.
 Дьяконов И. М., Магазинер Я. М. Комментарий к старо-вавилонским законам // Вестник древней истории. 1952. № 3. С. 262—303.
 Франкфорт Г., Франкфорт Г. А., Уилсон Дж., Якобсен Т. В преддверии философии. М., 1984. С. 178—180.
 Якобсон В. А. Законы Хаммурапи // История древнего мира: Ранняя древность. М., 1982. С. 103—108

 Булактар 
«http://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Свод_законов_Хаммурапи&oldid=49593281

Категория:Вавилон
Категория:Байыркы дүйнө
Категория:Таажы-2012
Бернулли теңдемеси

Бернулли теңдемеси (интегралы) – гидромеханиканын идеалдык суюктуктун туруктуу агымындагы ылдамдык менен басымды байланыштыруучу негизги теңдемелеринин бири. Б. т. кыймылдагы суюктуктун энергиясынын сакталуу законун туюнтат:
pgh + p + pϑ2/2 = C
Формуладагы биринчи мүчө – гидравликалык, экинчиси – статикалык, үчүнчүсү – динамикалык кысым; С – берилген суюктуктун чубуруп аккан агымынын туурасынан кесилишин туюнтуучу турактуу чоңдук, ϑ - суюктуктун агымынын ылдамдыгы, ρ - тыгыздыгы, р – басым, h – суюктуктун бийиктиги. Бернулли теңдемеси кээде 
h+ρ/ɣ + υ2 /2g = C
түрүндө жазылат, мында ɣ = ρg суюктуктун салыштырма салмагы. Теңдеменин сол жагындагы эки мүчөнүн суммасы потенциалдык энергияны, үчүнчү мүчөсү суюктуктун кинетикалык энергиясын туюнтат.
 
Эгерде суюктук туурасынан кесилиши бирдей эмес түтүк бойунча акfgytytytytytyttyанда түтүктүн кууш жеринде динамикалык кысым чоң, статикалык кысым аз болот. Түтүктүн кең жеринде тескери кубулуш байкалат.
Бернулли теңдемеси газдарга колдонулса, теңдеме төмөнкүчө жазылат:

, 
мында П – суюктуктун бирдик массасына тиешелүү талаанын потенциалдык энергиясы. Жалпы учур үчүн теңдеминин сол жагы суюктуктун же газдын ички сүрүлүү күчүнө каршы аткарган жумушун туюнтат.
Бернулли теңдемеси түтүк, насос, компрессор ж. б. эсептөө иштеринде кеңири колдонулат.
 Колдонулган адабият 
 © Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. 
ISBN 9967-14-010-0
 
Категория: Таажы-2012
Категория: Физика
Бернулли
Категория:Гидравлика
Категория:Гидроаэромеханика
Жыпара Исабаева

Жыпара Исабаева - үчтүн айынын 20 сында 1967-жылы туулган. Мектеп курагынан басма сөздөргө («Кыргызстан пионери», «Ленинчил жаш» ж. б.) жарыялап, ыр, аңгеме, кабарларын чыгарып турган. Кыргыз мамлекеттик университетинин (КМУнун) кыргыз филологиясы факультетин аяктаган. «Кыргыз туусу» гезитинин Маданият бөлүмүнүн башчысы катары иштеп жүрүп, 2021-жылдын июнь айынан тартып Т.Океев атындагы "Кыргызфильм" улуттук киностудиясынын улук редактору. 15 китептин, 200дөн ашуун обондуу ырлардын, 2 киносценарийдин, 1 телесериалдын автору. Эки чыгармасы театр сахнасында коюлган. Кыргыз улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү. КРнын маданиятынын мыкты кызматкери, . А. Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты.
 Басмадан чыккан чыгармалары: 
 № Чыгармаларынын аталышы 1 -Жыландын сүйүүсү 2 «Алыкулду сүйгөн кыз» 3 «Адашкандар – 1» 4 «Махабат мазары» 5 «Тагдыр жана сыйкыр» 6 «Сексен жетинчи ашуу»7«Жыландын сүйүүсү-2»8«Адашкандар-2»9«Күнкесел»10«Канат и Зарина»11«Жинди кыз»12 «Ыр куса»
 Колдонулган булактар: 

Категория:Инсандар
Бета-ажыроо

Бета-ажыроо (β-ажыроо) – ядродон электрондордун же позитрондордун бөлүнүп чыгышы менен шартталган атомдук ядронун радиоактивдүү ажыроосу. Бета-ажыроонун үч түрү бар: 1-ажыроочу ядро электронду, 2–позитронду нурлантат, 3–ядрого жакын турган k -катмарынан электронду тартып алат (k-кармоо). Бета-ажыроонун схемасы:
AzX→Az+1+0-1e +v 
Мында ядронун атомдук номери бирге жогорулап, массалык саны өзгөрбөйт. Ажыроодо ядронун заряды бирге чоңойгондуктан, жаңы пайда болгон элемент мезгилдүү системадан оң жакка бир клеткага жылат. Бета-ажыроодо ядродогу радиоактивдүү нейтрон өзүнөн өзү протонго айланып, электронду жана антинейтринону бөлүп чыгат. Бета-ажыроодо α-ажыроодогудай дүүлүккөн абалда болот. Дүүлүккөн түрдөн дүүлүкпөгөн түргө келгенде γ-нурланат. Мис.,

Ар бир топто өзүнчө белгилүү энергияга ээ болгон α-бөлүкчөлөрдөн айырмаланып, β-электрондор нөлдөн баштап максималдуу энергияга Еmax чейинки ар кандай энергияга ээ болот. Б.а-нун 2-түрү позитрондук ажыроо (β±ажыроо):

 
Схемада пайда болгон ядронун атомдук номери ажыроочу ядронукунан бирге кемдигин көрсөтүп, процессте позитрон менен нейтрино жана γ-нуру бөлүнүп чыгат. Позитрон электрондун, нейтрино антинейтринонун тескери бөлүкчөсү. β±а. процессинде ядродогу протон өзүнөн өзү нейтронго айланып, позитрон менен нейтринону нурлантат, б. а. . Б.-а-нун 3-түрүндө (k-кармоо же e-кармоо) ядро өзүнүн атомунун k-катмарындагы электрондордун бирин тартып алат, натыйжада протондордун бири нейтронго айланып, нейтринону бөлүп чыгарат: Пайда болгон дүүлүккөн ядро дүүлүкпөгөн абалга өтүп γ-фотонун нурлантат. Бул процесстин схемасы:

Мис.,

 
 Колдонулган адабият 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
 
 Байланыштуу макалалар 
 нейтрон бета-ажыроо
 Бета-бөлүкчө
 Кош бета-ажыроо
 Тескери бета-ажыроо
 Нейтрино
 Позитрондук эмиссия
 Радиоактивдүү изотоп

Категория:Радиоактивдүүлүк
Категория:Таажы-2012
Категория:Физика
Геродот

thumb|Геродот.
Геродот Галикарнас (болжол менен б.з.ч. 484 – б.з.ч. 425 – жылдарында жашаган) – байыркы грек тарыхчысы. «Тарых» эмгегинин автору. Цицерон аны «тарыхтын атасы» деп атаган. 

 Адабият 
 Геродот. История в 9 кн. / Пер., предисл. и указатель Ф. Г. Мищенко. В 2 т. М., 1885—1886. 
2-е изд., испр. 1888.

 Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. 600 стр. 
 Дьячан Ф. Н. Геродот и его музы. Ч. 1. — Варшава, 1877. — 237 с.
 Клингер В. П. Сказочные мотивы в истории Геродота. — Киев, 1903. — 222 с.
 Лурье С. Я. Геродот. — М.-Л., 1947. 

 Булактар 
 http://www.vehi.net/istoriya/grecia/gerodot/index.shtml

Категория:Байыркы грек тарыхчылары
Категория:Таажы-2012
Емельяненко, Фёдор Владимирович

Федор Владимирович Емельяненко (орус. Фёдор Влади́мирович Емелья́ненко) 1976 жылы Аяк Оона 28 де Украина ССР де Луганская облусунда жарык дүйнөгө келген. Дүйнөнүн эрежесис мушташ бойунча эн мыкты спортчусу. (кыскача ММА англ. Mixed Martial Arts), самбо и дзюдо. Дүйнөнүн үч жолку чемпиону.

 Фёдор Емельяненко 
260px|right|thumb|ЕмельяненкоЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Емельяненко, Фёдор ВладимировичЛакап аты: Последний императорТуулган жери: Луганска обуст, Украина ССРӨлкө: РоссияКесиби: спортчу
Wikipedia:Babel
thomb|2011ж.
 Статистикасы 
thumb|right|220 px| Емельяненко, Фёдор Владимирович "
 Статистикасы А. А. А. Емельяненко, Фёдор Владимирович Согушу 40 Утушу 35 накаут менен 12 утулушу 4 накаут менен 3
 Емельяненко, Фёдор Владимировичге эстелик тургузулган. 
thomb|2010ж.

 Кошумча малыматтар 
 Жубайлары 
 Оксана-(1999-2006).
 Марина- (2009-к.у.ч).

 Балдары 
 Мария- 1999.
 Василиса- 2007.
 Елизавета- 2011.

 Интернет шилтемелер 
 http://mixfight.ru/fighters/fedor/ 
 http://m.sherdog.com/fighter/Fedor-Emelianenko-1500

Категория:Спортчулар
Категория:Таажы-2012
ru:http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE,_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
zh:http://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%8F%B2%E5%BE%B7%C2%B7%E5%9F%83%E5%AF%86%E5%88%A9%E4%BA%9E%E6%81%A9%E5%AF%87
Самурай

thumb|Курал-жаракчан самурай, 1860-жыл.

Самурай (жапончо 侍, бу́си жапончо 武士) — орто кылымдардагы жана феодал доорундагы Жапониядагы ак сөөктөр тобу. Алар диний макамга ээ болгон эмес. Алардын арасында бектер да, колбашчылар да, жакырданган жергиликтүү ак сөөктөр да болгон. Бул терминди тар мааниде “аскердик-феодалдык ак сөөк катмар” деп да колдонушат. “Самурай” сөзү менен “буси” сөзү көп жагынан маанилеш, бирок “буси” сөзү көбүнесе “жоокер” маанисинде аңдалат. Самурайлардын арасында аскер өнөрүнөн тышкары поэзияны, көркөм өнөрдү, философияны кадырлаган жана өнүктүргөн инсандар да көп болгон. Жапондук самурайды кыргыздын “Манас” дастанындагы чоро менен кыйыр салыштырууга болот. 

 Кыскача тарыхый таржымалы 
thumb|left|Сацума бектигиндеги самурайлар. 1860-жж.

«Самурай» сөзү ''saberu' (кызмат өтөө, колдоо) деген этиштен келип чыккан. 

Самурай – тек гана кызматтагы киши эмес, Ал жоокер, кошуундагы чоро болуп чектелбейт, ал өзү баш ийген төбөлгө аскердиктен башка тармактарда да кызмат өтөгөн. 

Самурайчылык - 646-жылкы Тайка реформасынын негизинде келип чыккан социалдык топ. 

thumb|Жапондук «кабуки» театрында өнөр көрсөткөн актерлор аскер кийимчен самурайдын бейнесин чагылдырууда. 1880-жыл.

Самурайлар катмары социалдык топ (же тап) катары император Камму бийлеген доордо (8-к. башы – 9-к. башында) өзгөчө өнүгүүгө мүмкүндүк алган. 

Ал доордо император Камму жергиликтүү айн элине каршы күрөштө самурайларга таянууга умтулган. 
 
10-12-кылымдарда самурайлардын муундан муунга оозеки мурасталган адеп-ахлактык эрежеси («Жаа менен аргымактын жолу») калыптанган. Бул эрежелер топтому кийинчерээк «Жоокердин жолу» («Бусидо») деген мыйзамдык жыйнакка өсүп чыккан. 

Самурайлардын өзгөчө социалдык катмар катары расмий катталышы Жапонияда «Гэмпэй урушу» атка конгон атуулдук согуштан кийинки учурга - Минамото тукуму бийлеген доорго (1192-1333) таандык. 

 Алтын доор 
thumb|Камакура сёгундугунун биринчи сёгуну Минамото-но Ёритомо.

Самурайчылыктын алтын кылымы катары биринчи Сёгун өкүм жүргүзгөн доордон Онин урушу чыккан доорго чейинки мезгил каралат. Бул – салыштырма тынч мезгил болгон. Бейпил турмуш маалында самурайлардын саны да аз болгон, бакыбаттык турмуш деңгээли да мурдагыдан алда канча өйдө болгон. 

 Ич ара уруштар доору 

Жапонияда аймактык колбашчылар-акимдер сёгундун бийлигин сөз жүзүндө гана таанып калышкан.

 Кыскача адабият 
 Тёрнбулл С. Самураи. Аскердик тарых
 Хироаки Сато. Самурайлар: Тарых жана аңыздар 
 
 Брайант Э. Самурайлар 

 Интернеттик шилтемелер 
 Бусидо 
 http://www.kazak-kozak.com/category/istoriya/samurai-yaponii-voennoe-iskusstvo/ 
 http://aboutweapons.com.ua/tag/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D1%87 
 Миямото Мусаси, хиохо нитен ичи рю кэндзюцу

 
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Таажы-2012
Чепти алуу

Баш сөздүн тексти 
Оюнчулардын саны 10—15 киши.

Оюн аянтчада, талаада өткөрүлөт.
 Оюнга даярдануу 
Жетекчи шайланып, тегерек (чеп) сызылат, калган оюнчулар эки топко бөлүнүп оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
Бир топтун оюнчулары чептин ичинен, экинчилери сыртынан орун алышат. Жетекчинин буйругу боюнча, чептин ичине киришип, ал жердеги турушкан оюнчуларды сыртка алып чыгууга аракеттенишет. Чепти коругандар болсо аларга каршылык кылышат. Чеп алынгандан кийин же болбосо белгиленген убакыттан кийин, оюнчулар орундары менен алмашышып, оюнду каалашкан убакытка чейин улантышы мүмкүн. Чепти кеп жолу алышкан оюнчулардын тобу жеңишет.
 Оюндун эрежеси 
Бир бирине жакын жатууга, тоскоолдук кылууга, оюндун кезегин бузууга, бир убакытта бирден ашык оюнчуга ичте жатып секирүүгө болбойт.
 Оюнга методикалык көрсөтмө 
Оюн өткөрүлүүчү жер таза, жумшак, тегиз, башка буюмдарсыз болуш керек. Оюнга жакшылап дененин, айрыкча ичтин булчуңдарын жумшаткандан кийин киришишсе.
 Оюндун педагогикалык мааниси 
Оюнда күчкө толот, тартипти сактоого үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Кагаз самолет учурмай

Шарты 
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада, талаада өткөрүлөт.
Оюнда кагаз баракчалары колдонулат. 
 Оюнга даярдануу 
Оюнчулар кагаз баракчаларынан самолёт жасашып, бир катар болушуп турушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден колдору менен катуу шилтешип кагаз баракчаларынан жасашкан самолётторун бийик жана алыстыкка учурууга аракеттенишет. Оюнчулардын аракети алар каалашкан убакытка чейин уланышы мүмкүн. Кагаз самолётун бийик, көпкө чейин жана алыс учурган оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
 Оюндун эрежеси 
Бир бирине жакын турууга, тоскоолдук кылууга, самолёттору жерге түшмөйүнчө тийүүгө болбойт.
 Оюндун педагогикалык мааниси 
Оюнда күч тарбияланат, эмгектенүүгө, тартипти сактоого үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Тыгыздык

Тыгыздык (ρ) – бир тектүү зат үчүн анын бирдик көлөмүндөгү массасы аркылуу аныкталуучу физикалык чоңдук. Бир тектүү эмес заттын анык бир чекитиндеги Тыгыздыгы катары көлөм ушул чекитке чогулган кездеги нерсенин m массасынын анын V көлөмүнө болгон катышынын предели алынат. Бир тектүү эмес нерсенин орточо Тыгыздыгы катары да m/V катышы эсептелет. Кээде салыштырмалуу тыгызды деп аталган түшүнүк колдонулат, мис., суюктуктун ж-а катуу нерсенин Тыгыздыгы 40С кезиндеги таза суунун Тыгыздыгына салыштырмалуу, ал эми газдардыкы нормалдуу шарттагы кургак абанын же суутектин Тыгыздыгына карата аныкталат. Тыгыздыктын СИдеги бирдиги – кг/м3, СГСдегиси – г/см3. Заттын Тыгыздыгы, эреже катары, температура жогорулаган сайын азайып, басым чоңойгондо өсөт. Заттын агрегаттык абалы өзгөргөндө Тыгыздык кескин өзгөрөт, б.а. газ абалга өткөндө кескин азайып, катуу абалга өткөндө көбөйөт. Заттын Тыгыздыктары ар кандай түрдөгү Тыгыздык өлчөгүчтөр (пикнометр, ареометр ж.б.) менен өлчөнөт.

 Колдонулган адабият 
 © Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. 
ISBN 9967-14-010-0
 
Категория: Таажы-2012
Категория: Физика
*
Күзгүбү же таракпы

Баш сөздүн тексти 
Оюнчулардын саны 5—10 киши.

Оюн аянтчада, спорттук бөлмөдө өткөрүлөт.
 Оюнга даярдануу 
Оюнга жетекчи шайланат, калган оюнчулар андан 5—6 м. аралыкта бир катар бөлүшүп турушуп, оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат. Оюндун шарты боюнча оюнчулардын бирөөсү катардан 5—6 м. аралыкка чыгып тескери карап, көздөрүн жумуп турат.
 Оюндун баяны 
Оюн жетекчисинин буйругу боюнча» катардагы оюнчулардын бирөөсү акырын билдирбей турган оюнчунун артына келип, манжалары менен көздөрүн жапкандан кийин, оюн жетекчиси көздөрү жабылган оюнчудан «таракпы» же «күзгүбү» деп сураганда, ал оюнчу «тарак» же «күзгү» деп жооп бергенден кийин, жоопко жараша көздөрдү жаап туруп оюнчу, күзгүдөй тегиз же тарактай тарап колдорун көздөрдөн тартып алгандан кийин ордуна кайрадан барып турат. Көздөрү жабылган оюнчу оюнчуларга карап бурулуп, ордунан жылбай туруп анын көздөрүн жапкан оюнчуну көрсөтүшү керек. Эгерде ал оюнчу туура табылса, алар ордулары менен орун алмашышкандан кийин оюнду кайрадан башташат. 
Эгерде — туура табылбаса оюнчулар ордуларында калышып улантышат. Ошентип оюн, оюнчулар каалашкан убакытка чейин уланат. Көп жолу көздөрдү жапкан оюнчулардын туура тапкан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү, болот.
 Оюндун эрежеси 
Көздөрдү катуу жабууга, манжаларды катуу тартып алууга, айтып коюуга, чурулдоого, алдоого болбойт.

Оюндун педагогикалык мааниси- оюн тапкычтыкка. Көңүл коюуга, тартипти сактоого үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Коңгуроо кайда?

Шарттары 
Оюнчулардын саны 10—20 киши.

Оюн аянтчада, спорттук бөлмөдө өткөрүлөт,

Оюнда коңгуроо, жоолук колдонулат.

 Оюнга даярдануу 
Жетекчи шайланат да, калган оюнчулар экиден тегерек болушуп турушкандан кийин, шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
Кезектери келгенде ортого экиден болушуп чыгышып, алардын бирөөсүнүн көздөрү жоолук менен таңылат, экинчисинин колуна коңгуроо берилет.

Коңгуроо кармаган оюнчу, тегеректин ичинде коңгуроону коңгуратып басып жүрүшү керек. Көздөрү таңылган оюнчу коңгуроону коңгуроткон оюнчуну кармагандан кийин, ортого кезектеги оюнчулар чыгышат. Ошентип, оюн каалашкан убакытка чейин уланышы мүмкүн. Атаандашын тез тапкан оюнчу жеңүүчү болот.
 Оюндун башка түрү 
Коңгуроочу кайда. Ортого экиден чыгышкан оюнчулардын көздөрү таңылгандан кийин, алардын бирөөсүнө коңгуроо берилет, ал оюнчу тегеректин ичинде коңгуроону коңгуротуп жүргөндө, экинчиси аны кармап алышы керек.
 Оюндун эрежеси 
Көздөрдү катуу таңууга, айтууга, алдоого, тынчтыкты бузууга, көздөн жоолукту чечүүгө болбойт.

Методикалык көрсөтмө.Оюн өткөрүлүүчү жер тегиз, таза болушу керек. Оюнчулардын саны көп болсо, аларды топторго бөлүү талапка ылайык.

Педагогикалык мааниси. Тапкычтыкка, бир нерсеге көңүл коюуга, багыт алууну, тартипти сактоого үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Эл аралык бирдиктер системасы

Эл аралык бирдиктер системасы, СИ - физикалык чоңдуктардын бирдиктер системасы, заманбап метрдик(өлчөө) системасы. Ошондой эле Гаусс бирдиктер системасы бар.

thumb|500px|Метрдик системага өтүүнүн датасы. СИ системасын негизги же бирдиктик катары кабыл албаган (Либерия, Мьянма, США) өлкөлөрү, кара түс менен белгиленген

 СИ бирдиктери 
СИ бирдиктеринин аталыштары баш тамга менен жазылып, башка кыскартуулардын айырмаланып СИ бирдиктеринин түшүндүрмөлөрүнөн кийин чекит коюлбайт.

 Негизги бирдиктери 
 Величина БирдикАталышы Көлөмдүк Наименование Түшүндүрүлүшү русское французча/англисче кыргызча эл аралыкта Узундук L метр mètre/metre м m Масса M килограммПо историческим причинам, название «килограмм» уже содержит десятичную приставку «кило», поэтому кратные и дольные единицы образуют, присоединяя стандартные приставки СИ к названию или обозначению единицы измерения «грамм» (которая в системе СИ сама является дольной: 1 г = 10−3 кг). kilogramme/kilogram кг kg Убакыт T секунда seconde/second с s Электр тогунун күчү I ампер ampère/ampere А A Термодинамикалык температура Θ кельвин kelvin К K Количество вещества N моль mole моль mol Сила света Jкандела candela кд cd

 СИ ге кирбеген бирдиктер 
СИ ге кирбеген кээ бир бирдиктерге, Генералдык конференциянын чечими менен жана өлчөм жана салмактары менен «СИ менен кошо колдонууга уруксат берилет».
 Бирдик Французча/​англисче аталышы Түшүндүрмөсү СИ бирдиктериндеги чоңдугу кыргызча эл аралык минута minute мин min 60 с саат heure/hour с h 60 мин = 3600 с суткада jour/day сут d 24 ч = 86 400 с градус degré/degree ° ° (π/180) рад бурчтук минута minute ′ ′ (1/60)° = (π/10 800) бурчтук секунда seconde​/​second ″ ″ (1/60)′ = (π/648 000) литр litre л l, L 1/1000 м³ тонна tonne т t 1000 кг непер neper Нп Npкөлөмсүз бел bel Б Bкөлөмсүз электронвольт electronvolt эВ eV ≈1,60217733 Дж массанын атомдук бирдиги, дальтон unité de masse atomique unifiée, dalton​/​unified atomic mass unit, dalton а. е. м. u, Da ≈1,6605402 кг астрономиялык бирдик unité astronomique​/​astronomical unit а. е. ua ≈1,49597870691 м деңиздик миля mille marin​/​nautical mile миля MТүшүндүрмөсү СИнин Брошюрасында берилген, бирок расмийирээк булактар менен кабыл алынган эмес1852 м (туптуура) узел nœud/knot уз kn 1 морская миля в час = (1852/3600) м/с ар are а a 10² м² гектар hectare га ha 104 м² бар bar бар bar 105 Па ангстрем ångström Å Å 10−10 м барн barn б b 10−28 м²

Категория:Чен-өлчөм
Он чөп оюну

Шарты 
Оюнчулардын саны 8—10 киши.

Оюн аянтчада, талаада өткөрүлөт.

Оюнда колдонуучу аспаптар. Узундугу 20—25 см« 10 таякча жана узундугу 1 м. келген бир таяк.
 Оюнга даярдануу 
Жетекчи шайланган соң, 1 метр таяктын бир учун жерден бир аз көтөрүлүп коюлат, калган 10 кичинекей таякчаларды, чоң таяктын көтөрүлгөн жагына тизилет. Андан кийин жетекчи 7 оюнчу тандап алат, калгандары катышышпай, оюндун туура жүрүшүн байкашып турушат. 
 Оюндун баяны 
Жетекчи калган оюнчуларга жердеги таякчаларды тийгизбей коруйт. Эгерде жетекчиси оюнчулардын бирөөсүн кармап алса, алар ролдору менен алмашышат. Эгерде оюнчулардын бирөөсү билдирбей келип, буту менен тизилген таякчаларды тээп бузуп кетсе, оюнчулар туш тарапка качышып, жетекчи кайрадан таякчаларды, чоң таяктын үстүнө тизгиче жашынып калууга аракеттенишет. Оюн жетекчиси таякчаларды кайрадан тизип бүткөндөн кийин, таякчаларды коруу менен жашынган оюнчуларды табууга аракеттенет. Жетекчи жашынган оюнчуларды издеп жатканда, алардын бирөө, кайрадан тизилген таякчаларды тээп кетсе, оюн кайрадан таякчаларды тизүүдөн башталат. Эгерде жетекчи жашынгандардын бардыгын тапса, биринчи табылган оюнчу, жетекчи менен орун алмашышкандан кийин оюн кайрадан башталат. Ошентип, каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Тизилген таякчаларды буздурбай коруган жана жашынган оюнчуларды бат тапкан оюнчу жеҢүүчү болот.

 Оюндун эрежеси 
Жетекчиге айтууга, табылган оюнчуларга кайрадан оюнга кирүүгө болбойт.

Педагогикалык мааниси. Көңүл бурулууга, коюуга, салууга, коюлган максатка ынтылууга, чындыкка үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Сокур бүркүт

Шарты 
Оюнчулардын саны 8—20 киши.

Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтчада, талаа, спорттук бөлмө, сахна.

Оюнда колдонуучу аспап - жоолук.

 Оюнга даярдануу 
Диаметри 6—8 метр келген тегерек сызылат, катышуучулар эки топко бөлүнүп, оюндун шарты менен кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.

 Оюндун баяны 
Шарт боюнча биринчи топтон кезеги менен оюнчулардын көздөрү таңылгандан кийин, алар экинчи топтон чыгышкан оюнчуларды тегеректен чыгышпай белгиленген убакыттын ичинде кармоого аракеттенишет. Андан кийин топтун оюнчулары ролдору менен алмашышып, оюнду кайрадан башташат. Ошентип, оюнчулардын каалоосу боюнча 2—3 жолу кайталанышы мүмкүн. Көп жолу атаандаштарын кармашкан топтун оюнчулары жеңишет.

 Оюндун эрежеси 
Тегеректен чыгууга, бир бирине айтууга, тоскоолдук кылууга, жоолукту себепсиз чечүүгө, чурулдоого болбойт.

 Методикалык көрсөтмө. Оюн өткөрүлүүчү жер тегиз, таза, ыңгайлуу болушу керек.

 Педагогикалык мааниси. Шамдагайлыкка, көңүл коюуга, тартипти сактоого үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Чабалекей

Шарты 
Оюнчулардын саны 8—12 киши.

Оюн аянтчада, көк шиберде, спорттук бөлмөдө, сахнада өткөрүлөт.
 Оюнга даярдануу 
Адегенде, оюнга «чабалекей» тандашат, ал диаметри 2 м. келген тегеректин ортосуна малдаш куруп отурат. Андан кийин «корукчу» шайлашып оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
«Корукчу» тегерекке кирбей жөрмөлөп же чочоюп жүрүп «чабалекейди» коруйт. «Корукчу» чабуул жасаган оюнчулардын бирөөсүн кармап алса, алар ролдору менен алмашышкандан кийин, оюн кайрадан башталат. Каалаган убакытка чейин уланат. «Корукчуларга кармалбаган оюнчу жеңүүчү болот.
 Оюндун эрежеси 
«Чабалекейди» катуу урууга, тебүүгө, чымчууга, оюнчуларды тегеректин сыртында кармоого, бир бирине тоскоолдук кылууга болбойт.

Педагогикалык мааниси. Күч, ылдамдык, шамдагайлык, чыдамкайлык тарбияланат.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Чакмак таш

Шарты 
Оюнчулардын саны 10—20 киши.

Оюн аянтчада өткөрүлөт.

Оюнда жоолук, жалпак таштар колдонулат.

 Оюнга даярдануу 
Диаметри 7—9 метр келген тегерек сызылат, оюнга жетекчи шайланат, калгандары эки топко бөлүнүп тегеректин сыртында турушуп оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
Оюндун кезеги боюнча бир топтон чыккан оюнчунун көзү жоолук менен таңылат. Экинчи топтон чыккан оюнчу колдоруна жалпак таштарды алып, тегеректен чыкпай 2—3 кадам жасагандан кийин таштарды бир-бирине уруп табыш чыгарып, бир аз ордунан жылбай турат. Көзү таңылган оюнчу таштардан чыккан табышты көздөй басып, таштарды чакылдаткан оюнчуну табууга аракеттенет. Эгерде ал оюнчу, таштарды чакылдаткан оюнчуну тапса, алардын тобуна жеңиш упайы берилет. Андан кийин калган оюнчулар тегерекке кезеги менен бирден чыгышып оюнду улантышат. Топтордон акыркы болушуп чыгышкан оюнчулар бир бирин табышкандан кийин, топтордогу оюнчулар ролдору менен алмашышат. Оюн 2—3 жолу кайталанышы мүмкүн. Көп жолу упайларга ээ болушкан оюнчулар жеңишет.
 Оюндун эрежеси 
Көздөрү таңылган оюнчулардын шыкаалап кароосуна, себепсиз жоолукту чечүүгө, таштарды чакылдаткандан кийин ордунан күтпөй жылууга, айтууга болбойт.

Педагогикалык мааниси. Көңүл коюуга, тартипти сактоого, тапкычтыкка үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар