Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чийме геометрия

Чийме геометрия - геометриянын бөлүмү; мында мейкиндик фигураларынын тегиздиктеги сүрөттөлүшү жана ошол сүрөттөлүштүн жардамы менен мейкиндиктик маселелердин тегиздикте чыгарылышы изилденет.
 
16-17-кылымда эле Чийме геометриянын кээ бир идеялары иргелип чыкса, инж. практиканын талабынын өскөнүнө байланыштуу 18-кылымда өз алдынча илим болуп белгиленген. Мейкиндиктеги фигураларды тегиздикте чийип көрсөтүү муктаждыгы ар түрдүү практикалык маселелерди чечүүгө байланыштуу келип чыккан. Айрыкча берилген фигураны тегиздикке проекциялоо методу менен алынган чиймелер чоң мааниге ээ.
 
Проекциялык чиймелер төмөнкү талаптарды канааттандырууга тийиш:
 1) мейкиндиктеги фигуранын чиймеде ачык, так көрсөтүлүшү;
 2) чийме боюнча көрсөтүлгөн фигураны так аныктоо мүмкүндүгү;
 3) талап кылынуучу түзүүлөрдүн аткарылышынын жөнөкөйлүгү;
 4) графикалык чыгарылыштардын тактыгы.
 
Чийме геометриясында көбүнчө параллель проекциялоо методу пайдаланылат. Чиймеде фигуранын «көрүнбөгөн» сызыктары шарттуу түрдө пунктир сызык менен көрсөтүлөт. Комплекстик чиймеде мейкиндиктеги фигуранын «алдыдан көрүнүшү» (фронталь проекция), «үстүнөн көрүнүшү» (горизонталь проекция) жана «сол жагынан көрүнүшү» (профиль проекция) деп аталган үч проекциядагы сүрөттөлүшү берилет. Ошентип, Чийме геометриясында проекциялык чиймелерди түзүүнүн ыкмалары, мейкиндиктеги фигураларга тиешелүү геометриялык маселелерди чыгаруу, техниканын теориялык жана практикалык маселелерин изилдөө ж. б. каралат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Чийин-Таш аска оймо-чиймелери

Чийин-Таш аска оймо-чиймелери - эрте о. кылымга таандык аска бетиндеги сүрөттөр.
 
2008-ж. Тескей Ала-Тоосунан, азыркы Ак-Өлөн айылынын жанынан археолог К. Ш. Табалдиев, түрколог Кайрат Белек тарабынан 50гө жакын түрк-рун жазуулары табылган. Аска бетине мергенчиликтин, эчки-текелердин, төөлөрдүн бири-бирине байланган кербендин образдары, түрк эн тамгалары, Билге кагандын агасы Күлтегинге арнаган рун жазуулары жана кыргыздарга тиешелүү петроглифтер чегилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Чигу

Чигу (кыт. Чи-Гу, Чигучен б. а. Чигу - Кызыл-Өрөөн, чен - чеп) - Орто Азиядагы байыркы шаарлардын бири; усундардын борбор шаары.
 
Кытай тилинен «Кызыл өрөөндөгү шаар» деген маанини берет. Чигу жөнүндө алгач Чжан Цяндын маалыматы боюнча Сыма Цяндын эмгегинде («Шицзи ») усундардын борбору Даван мамлекетпинен 2000 ли түндүк-чыгышта жайгашканы эскерилет. Ал эми «Цзянь хань шу» («Байыркы Хан династиясынын тарыхы») боюнча усундардын «чоң бийинин (гуньмо - гиэп mâk) ордосу Чанъандан (хан доорундагы Кытайдын борбору) 8900 ли» алыста, Выньсу (азыркы КЭРдеги Аксу ш.) чебинен 610 ли түндүктө, «Туз-Көл» («Янь-хай») же «Ысык-Көл» («Жехай») деп аталган көлдүн чыгыш жээгинде экени, бир нече ай бою душмандардын чабуулуна туруштук бергени тууралуу айтылат. Натыйжада изилдөөчүлөрдүн ичинде Чигу шаарынын жайгашкан жери тууралуу ар кандай көз караш пайда болгон. Француз ориенталисти Ж. Дегин (1721-1800) боюнча ал Иле өрөөнүндө (азыркы Хоргоско жакын), Н. Вичурин түзгөн картада (1851) Ысык-Көлдүн түштүк жээги же азыркы Тосор айылынын батышында деп белгиленсе, Б. Солтпоноев «Жууку» жана Чигу тыбыштарынын жакындыгына көңүл буруп, аны Жууку суусунун жээгинде деп болжолдогон. A. Н. Бернштам дагы Чигунун аталышын Жети-Өгүз районундагы жерлердин кызгылт түсүнө байланыштырган. Н. А. Аристов менен В. В. Вартолъддун. пикиринде ал Жети-Өгүз районундагы Кызыл-Суунун жээгинде жайгашкан. П. П. Семёнов-Тянь-Шаньскийдин эскерүүлөрүнүн негизинде 1959-ж. Д. Ф. Винник жана 1980-жылдан баштап окумуштуулар В. П. Мокрынин менен В. М. Плоских тарабынан жүргүзүлгөн суу астындагы археол. экспедиция Түп суусунун Ысык-Көлгө куйган жеринен (Сары-Булуң) байыркы шаардын калдыгын изилдеп, аны байыркы Ч. деген пикирге келишкен.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Чжэнчжоу

Чжэнчжоу — Кытайдын түндүгүндөгү шаар.
 
Хэнань провинциясынын адм. борбору. Калкы 2 млн (2010; агломерациясы менен 2,2 млн). Ири жол тоому. Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен курулууда (2010). Провинциянын саясий, экономикалык, технолиялык жана илимий борбору. Кебез кездеме, тамак-аш, химиялык, текстиль, машина куруу (т. ж. локомотивдери, тракторлор, айыл чарбасы техникалары, энергетика жабдуулары) өнөр жай ишканалары, кебез-кездеме жана жер семирткич өндүрүшү иштейт. ЖОЖ, театрлар, музейлер, Шаолинь монастыры, Хань династиясына таандык (Конфуций) жана храмдар, Эрци мемориалдык мунарасы сакталган. Зоопарк у юшту рулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Чжоу

Чжоу - байыркы кытай тарыхындагы мезгил (болжол менен б. з. ч. 1045256) же кытай династиясы.
 
Ся (болжол менен б. з. ч. 2070-1765), Шан (болжол менен б. з. ч. 1600-1027) династияларын алмаштырган Ч. доору 770 жылга жакын созулган. Алгачкы мезгили эрте (батыш) Ч. (болжол менен б. з. ч. 1045-771), кийинкиси Соңку (чыгыш) Чжоу (б. з. ч. 771-256) деп аталып, чыгыш Чжоу «Чуньцю» жана «Чжаньго» династияларына бөлүнөт. Археол. изилдөөлөргө караганда Чжоу династиясынын мезгилинде темир куралдарын колдонуу күчүнө кирип, алгачкы борбору Вэйхэ суусунун боюнда орун алган Хао ш. болуп, чыгыш Чжоу доорунда ал Ло-и (азыркы Лоян) шаарына көчүрүлгөн. Чжоу династиясынын тушунда филос. мектептер, адабият жана музыкалык өнөрү өнүккөн. Чжоунун ордуна Цин династиясы (б. з. ч. 256-206) келген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Чжоу Эньлай

Чжоу Эньлай (5. 3. 1898, азыркы КЭР, Цзянсу провинциясы, Хуайань округу, Шаньян ш. - 8. 1. 1976, Пекин) - саясий жана мамлекеттик ишмер, КЭР мамлекеттик кенешинин 1-премьер-министри (1949-76).
 
Тяньцзиндеги (Кытай) Нанькай орто мектебин бүтүргөн (1923). КПКнын сунушу менен ГуандунГуансий партиялык к-тинин секретарынын милдетин аткарып (1924), КПКнын 2-съездинде (1934) Кызыл армиянын аскердик революциялык кеңешинин төрагасынын орун басары, штаб начальнигине (1934-35) дайындалган. КПК БКнын гоминьдан өкмөтүндөгү өкүлү (1937-45), КПК БКнын төрагасынын орун басары (1956-66, 1973), тышкы иштер министринин кызматын аткарган (1949). Ж. Неру менен бирге тынчтыкта жанаша жашоонун беш принцибин («панча шила») иштеп чыгып (1954), Азия жана Африканын 29 өлкөсүнүн өкүлдөрү катышкан Бандунг конференциясын (Индонезия) уюштуруу жана өткөрүүдө (1955) чон роль ойногон. Чжоу Эньлайдын батыш өлкөлөрү менен байланыш түзүүнү кайрадан жандандыруу идеясын кийин Ден Сяопин да пайдаланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Чехтер

Чехтер (өздөрүн чеши дешет) - батыш славян эли, Чехиянын негизги калкы. Жалпы саны 12 млн (2010).
 
Чехтер Австрия, АКШ, Франция, Словакия, Хорватия жана Польшада жашашат. Чех тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери - негизинен католиктер, азы протестанттар. Этностук негизин 6-кылымда Богемия, Моравия жана Силезия аймактарына келип отурукташкан славян уруулары тузгөн. 20-кылымдын ортосунда Чехтер бир нече этностук жана субэтностук топторго бөлүнгөн. Эркектери - көйнөк, тизеге чейин ыштан, желет, кафтан, аялдары узун көйнөк, бүйүрмөлүү юбка, башына чепец кийип, алжапкыч тагынышат. Салттуу тамак-ашы - ун, эт азыктары. Суусундуктары - пиво, кара кофе.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Чехия

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Славян элдери
Михаил Чехов

Чехов Михаил Александрович (29. 8. 1891, Санкт-Петербург - 1. 10. 1955, АКШ, БеверлиХиллз, Калифорния) - орус жана америкалык театр актёру, режиссёр, педагог. А. П. Чеховдун бир тууганынын уулу.
 
Петербург театр мектебин бүтүрүп (1910), Москва Көркөм академиялык театрынын (МХАТтын) биринчи студиясында (1912-23), кийин МХАТ экинчиде көркөм жетекчи (192427) жана актёр болуп эмгектенген. Аткарган ролдору: Эрик (A. С. Стриндберг, «Эрик XIV»), Гамлет (У. Шекспир, «Гамлет») ж. б. 1928-жылдан Германияда жашаган. 1930-39-ж. Париждеги европ. драма театрында иштеген. 1939-ж. Америкада өзүнүн актёрдук мектебин ачкан. Мэрилин Монро, Клинт Иствуд, Энтони Куинн ж. б. белгилүү актёрлор андан билим алышкан. «Оскар» сыйл. ыйгарылган (1945).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Черткиев Шарапидин

Черткиев Шарапидин ( 12.4.1939-ж. т., Нарын обл., Нарын району, Ак-Кудук айылы) - зоотехник, айыл чарбасы илимдин доктору (2007), проф. (2007).
 
К.И. Скрябин атындагы КАЧИни (1967), Кыргыз мал чарба жана ветеринария ИИИнин аспирантурасын (1973) бүтүргөн. 1956-65-ж. Нарын обл-да иштеген. 1965-70-ж. Кыргыз мал чарба жана ветеринария ИИИде илимий кызматкер, 1973-78-ж. ага илимий кызматкер, 1978-86-ж. Нарын облусунун совхоздор боюнча башкы зоотехниги, илимий кызматкер, 1986-жылдан КАЧИде кафедранын доценти. Черткиев топоз өстүрүү боюнча адис. Анын Кыргызстанда уй менен топоздон алынган аргын малдын этинин касиети, аргын малды алуу маселелери, топоз өстүрүү технологиясы, топоз чарбасын өнүктүрүү боюнча илимий иштери бар. 75тен ашык илимий эмг-дин, а. и. 1 монографиянын, 1 окуу китебинин автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чернышёв Евгений Фёдорович

Чернышёв Евгений Фёдорович (26.4.1929ж. т., Өзбекстан, Кокон шаары) - Социалисттик Эмгектин Баатыры (1966).
 
Кыргыз ССРинин эмгеги сиңирген куруучусу (1962). Эмгек жолун 1943-ж. Кыргыз ССРинин Кызыл-Кыя кен башкармасында жыгач устачылыктан баштаган. 1953-ж. курулуш башкармасында бригадир. Анын бригадасы жети жылдык (1959-66) план тапшырмаларын 150%кеорундаткан. 1960-ж. Чернышёвдун бригадасына «Коммунисттик эмгектин бригадасы» деген ардактуу наам ыйгарылган. Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.

1979-84-жылы СССР Жогорку Советинин депутатыСписок депутатов Верховного Совета СССР X созыва.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Черногорлуктар

Черногорлуктар (өздөрүн црногорди деп аташат) — эл, Черногориянын жергиликтүү калкы (280 миң), Сербияда (69 миң), ошондой эле Италия, Аргентина, Хорватия, Македония, Словения, Албания, Канада, Австралия жана Бразилияда да жашашат.
 
Жалпы саны 620 миң киши (2002). Серб-хорват тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери - негизинен православныйлар. Этностук негизин славяндар түзөт. Черногорлуктардын кесиби - мал чарбачылык, дыйканчылык. Эркектери - ак көйнөк, ыштан, желет, күрмө, кафтан (узун этектүү сырт кийим), Тегерек формадагы баш кийим, гетры (балтырды сууктан сактоо үчүн кие турган тамансыз байпак), боолуу бут кийим, аялдары - туника үлгүдөгү көйнөк, желет, юбка, алжапкыч, баш кийим кийип, майрам күндөрү кооздуктарды тагынышат. Салттуу тамак-ашы - дан, ботко, жүгөрү, картошка, фасоль, капуста, айрым жерлерде жашылча жана балык, тоолуу аймактарда сүт, эт (майрам күндөрү) азыктарын колдонушат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Славян элдери
Чернова Елена Петровна

Чернова Елена Петровна (9. 4. 1926, Одесса ш. - 6. 11. 2003, Бишкек) - экономист, экономика илимдин доктору (1971), проф. (1981), Кыргыз ССР ИАнын корр. мүчөсү (1984).
 
1949-ж. Ломоносов атындагы ММУну бүткөн. 1949-53-ж. КМУда улук окутуучу, 1956-62-ж. ФПИде доцент, 1962-92-ж. КР УИАнын экономика институтунда бөлүм башчы, 19922003-ж. КР УИАнын Экон. илимий-изилдөө борборунун улук илимий кызматкери болуп иштеген. 200дөн ашык илимий эмгектин (а. и. 30 монография) автору. Эки «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чернобыль авариясы

Чернобыль авариясы - 1986-ж. 26-апрелде Украинадагы Припять шаарына жакын жайгашкан АЭСтин 4-энергия блогунда болгон техникалык авария.
 
Масштабы боюнча ядролук энергетика жаатында эң ири авария болуп саналат. Андан айлана-чөйрөгө радиоактивдүү заттар (уран, плутоний, Йод-131, Цезий-134, стронций-90 ж. б. изотоптор) тараган, радиоактивдүү заттардын бөлүнүшүн 1986-жылдын май айында миңдеген ликвидаторлордун (чернобылчылардын) зор эмгеги менен гана токтотулган. Айлана-чөйрөнү негизинен радиоактивдүү таштандылар булгаган. Көптөгөн адам жабыр тартып, экономикалык жана экологиялык жактан орду толгус зыянга учураган. Бул аймактан 200 миң адам эвакуацияланган. Мындай кесепеттен кийин 1986-2002-ж. Түндүк Америка жана Батыш Европа өлкөлөрүндө бир да АЭС курулган эмес. Мамлекеттик мыйзамдарда бир топ өзгөрүүлөр (жабык түрдөгү маалыматтарды ачыкка чыгаруу) болгон. Авариянын натыйжасында 30 км аралыктагы аймак дээрлик жарактан чыккан. Булганууга дуушар болгон 200 миң км2дей аянт, а. и. бир нече калктуу пунктар ж. б. тармактар атайын техниканын жардамы менен көмүлгөн. Радиоактивдүү заттар аэрозол ж. б. түрүндө, негизинен шамалдын багытына карай таралган. Айрыкча АЭСке жакын аймактар өтө катуу жабыркаган. Ага чектеш Украинанын Киев жана Житомир облусунун түндүк райондору, Беларуссиянын Гомель, Россиянын Брянск обл. да жабыркаган. Бул авариянын таасири Ленинград областында, Мордовия жана Чувашияда (бул аймактарда радиоактивдүү жаан жааган) да байкалган, к. Радиоактивдүу булгануу, Радиоэкология.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Авариялар
Акулина Фоминична Чернецова

Акулина Фоминична Чернецова (1902, Чүй облусу, Аламүдүн району, Аламүдүн кыш. - өнөр жай б.) - кызылча өстүрүүчү, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948).
 
Эмгек жолун Аламүдүн районунда колхозчу болуп иштөө менен баштаган. Кийин Куйбышев атындагы колхоздо кызылча өстүрүүчү звеного башчы болгон. 1947-ж. ал жетектеген звено 2,5 га жердеги кант кызылчасынын ар гектарынан 838 цден түшүм жыйнаган. Ленин, 2 Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Категория:Инсандар
Черненко Константин Устинович

Черненко Константин Устинович (24. 9. 1911, Орусия империясы, Енисей губерниясы, Минусина уезди, Новосёлов болуштугу, Чоң Тесь кыш. — 10. 3. 1985, Москва) — мамлекеттик ишмер, КПСС БКнын Генералдык секретары (1984-1985), СССР Жогорку советинин президиумунун төрагасы (1984-1985). КПСС БКнын саясий бюронун мүчөлүгүнө кандидат (1977), мүчөсү (1978). ВКП(б) БКнын алдындагы жогорку мектепти (1945), Кишинев педагогика институтун бүтүргөн (1953).

200px|thumb
 
ЛКЖС Новосёлов райкомунда агитация жана пропаганда бөлүмүнүн башчысы (1929-1931). Кызыл армиянын 49-чек ара отрядында (Казакстан) аскер кызматын өтөп (1931-1933), Красноярск крайынын Новосёлов, Уярск райондорунда агитация жана пропаганда бөлүмунүн башчысы, крайлык партиялык агартуу үйүнүн директору (1933-1941), Красноярск крайкомунун секретары (1941-1943), Пенза обкомунун секретары (1945-1948), Молдавия КП ВКнын агитация жана пропаганда бөлүмүнүн башчысы (1948-1956), КПСС БКнын алдындагы массалык агитация жана пропаганда бөлүмүнүн секретары (1956-1960), СССР Жогорку Советинин Президиумда секретариаттын башчысы (1960-1965), КПСС БКнын алдындагы жалпы бөлүмдүн башчысы (1965-1982) болуп иштеген. Социалисттик Эмгектин үч жолку баатыры (1976, 1981, 1982), Ленин сыйлыгынын лауреаты (1982), 4 Ленин, 3 Эмгек Кызыл Туу ордендери ж.б. медалдар менен сыйланган.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Инсандар:СССР
Категория:Орусия
Категория:СССР
Категория:Мамлекет башчылары
Категория:Саясатчылары
Темир уулу Черикчи

Темир уулу Черикчи (т. ж. б. - 1785) - кыргыз бийлеринин бири (18-кылымдын 2-жарымы), Маматкул бийдин небереси.
 
Черикчинин саясий ишмердүүлүгү тууралуу маалыматтар кытай жазма даректеринин бири Сиюй чжиде («Батыш жерлеринин баяны») кезигет. Ал боюнча Жуңгар хандыгы кулагандан кийин кыргыздарды өз тарабына тартууну көздөгөн Цин өкмөтү 1758-ж. жайында аскер кызматындагы (шивэй) Толуньтай, Урдень баштаган элчилерин жөнөткөн. Алар Санташ - Ысык-Көл - Жумгал аркылуу Талас, Тогуз-Торого келип, кыргыздын бир нече бийлерине жолуккан. Алардын бири сарыбагыш-бугу урууларынын бийи Ч. болгон. Ал Ат-Башыдан Ысык-Көлдүн чыгышына чейинки жерлер эзелтен кыргыздардын конушу болгонун айтып, аны кайра кайрып берүү маселесин көтөргөн. Цин элчилери бул маселени император гана чече турганын эскертип, кыргыз бийлерин Кытайга чакырган (к. Кыргыз-Кытай дипломатиялык алакалары). Чакырык кабыл алынып, Маматкул бийдин карып калганына байланыштуу Черикчи башында турган 8 киши (Тулку Айт уулу, Нышаа Кудайменде уулу, Шербек Жакшыбай уулу, Бореке Акбай уулу, Айдарбектин иниси Ноци жана Шүкүр ж. б.) жиберилген. Элчилер император ж. б. мамлекеттик чиновниктерге жолугуп, Илеге чейинки жерлер, а. и. Ысык-Көл илгертен эле өз конушу болгонун дагы бир жолу бекемдеген. Кыргыз элчилери кайткандан кийин император Иле д-нын жээгиндеги жайыт, конуштары начар жерлерди кыргыздарга берсе боло тургандыгын эскертип, Иле аймагынын башчысына кат жөнөткөн. Н. Аристовдун эмгегинде Черикчи башында 1000 түтүн сарыбагыш, ошондой эле 1000 түтүн саяк уруулары сыяктуу кыргыздардын беш уруусу 1761-ж. Иле тарапта (Кеген-Каркыра) турганын белгилеген.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Черепица

thumb|Черепица
Черепица, чатыр карапасы - үйдүн чатырын жабуучу материал.
 
Ал бышырылган чоподон (карапа Черепицасы), термопластикакомпозиттен, цемент-кум аралашмасынан (цемент-кум Черепицасы) же акиташ-кум аралашмасынан автоклавда иштетүү (силикат Черепицасы) менен даярдалат. Цемент Черепица абага чыдамдуу сыр менен сырдалат. Карапа Черепицасын чыгаруу процессин беш этапка бөлүүгө болот: чопону даярдоодо ага форма берилет, кургатылат, үстүнө жабуу жабылат (ангоб же глазурь), андан кийин болжол менен 1000°С температурада туннель тибиндеги меште бышырылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Материалдар
Черапунжи

Черапунжи, Черрапунжи - Жер шарындагы эң жаанчыл жер; Индиянын түндүк-чыгышындагы Мегхалая штатында, Шиллонг платосунда деңиз деңгээлинен 1300 м бийиктикте жайгашкан калктуу пункт.
 
Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 11 777 ммге жетет. Бул жерде метеорол. рекорддор (жылдык орточо жаан-чачыны 1860-61-ж. 22 987 мм, айлык орточо 1861-ж. 9299 мм) катталган. Ноябрдан мартка чейин кургак мелүүн. Жылдык орточо температурасы 17,3°С. айлык орточо 11,5-20,6°С. Топурагы күрсүз. Нөшөрлөгөн жамгырдан жуулуп кетет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Индия
Чеңгелдик механизм

Чеңгелдик механизм - көз карандысыз кыймылга келтиргичи менен эки аткарылышта болгон механизм: барабаны жана берүүчу механизми бекем кинетикалык, же фрикциондук байланышта.
 
Акыркысы чеңгелди материалга эркин түшүү ылдамдыгына жакын ылдамдыкта түшүрөт. Чеңгелдик механизм адатта кыймылдуу порталдык жана айланма крандарга, кээде кабелдик крандарга орнотулуп, отун жүктөө жана ташуу үчүн колдонулат. Универсалдуу ныктоочторду автоматташтыруу үчүн да колдонулат. Радиалдык типтеги Чеңгелдик механизм көп звенолуу механизм түрүндө болот, анын жумушчу звенолору (жаактары) тактай (карагай) жүктөөдө колдонулат. Ошондой эле киного тартуучу же кинопроекциялоочу аппараттын фильмдик каналында 1 кадрга кинопленканын үзгүлтүксүз өтүшү үчүн кызмат кылуучу кривошиптүү-шатундук механизм да Чеңгелдик механизм деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Чен Борис Борисович

Чен Борис Борисович (10.1.1941-ж.т., Ташкент ш.) - физика-математика илимдин доктору (2002).
 
ММУ жана Ташкент мамлекеттик университетин (1969) бүтүргөн. Кыргыз ССР ИАнын Физика жана математика институтунда кенже илимий кызматкер (1969-75), «Союзводавтоматика» Бүткүл союздук илимий кайра өндүрүү бирикмесининде улук илимий кызматкер, лабор. башчысы, бөлүм башчысы (1975-81), КМУда доцент (1981-88), Метеорология институтунда эксперименталдык базанын башчысы ((1988-93), РФ, Обнинск ш.) 1993-жылдан КРСУда лабор. башчысы, доцент, Борбордук Азиядагы атмосфералык оптикасы институтунда директор. Оптика, аэрозол микрофизикасы жана атмосфераны аралыктан лазердик зонддоо (байкаштыруу) тармагы боюнча адис. 150 дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монография, 6 ойлоп табуу, 10 окуу-методикалык куралы жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чемпионат

Чемпионат - спорт мелдештеринин бир формасы; женүүчүнү - чемпионду аныктоо үчүн өткөрүлүүчү биринчилик.
 
Чемпионат өткөрүү тартиби жана шарты мелдеш жөнүндөгү атайын жобо менен аныкталат. Чемпионат түрдүү масштабда - район, шаар, обл. Чемпионаттан өлкөнүн, континенттин жана дүйнөнүн Чемпионатына чейин өткөрүлөт. Чемпионаттарды өткөрүүнүн мезгили жана анын масштабы спорттун түрлөрү боюнча федерациялардын чечимине ылайык ар кыл болот. Чемпионат командалык, жекече жана жеке командалык болуп айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
Чемпион

Чемпион (англ. champion - балбан) - спорт уюмдары өткөрүүчү ар түрдүү масштабдагы атайын спорт мелдештеринде жеңип чыккан спортчу же команда.
 
Спорттун түрлөрү боюнча биринчиликтердин жана комплекстүү спорт оюндарынын, ошондой эле олимпиялык оюндардын, спартакиада ж. б. мелдештердин жеңүүчүлөрү да Чемпион наамына ээ болот. Жайкы жана кышкы олимпиялык оюндардын Чемпиондук наамына ээ болгон спортчунун наамы сакталат, ал эми өлкөнүн, Европанын же дүйнө Чемпиону кийинки биринчиликте ал наамын коргоп кала албаса, анда ал экс- Чемпион деп аталып калат. Спорттун командалык түрлөрүндө Чемпиондук наам алтын медаль берүү менен команданын ар бир мүчөсүнө ыйгарылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт