Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эпистола адабияты

Эпистола адабияты - көркөм чыгарма же публицистика катары жазылган же кийинчерээк иштелип чыккан каттар.
 
Ал ар кандай эскерүүлөрдөн, күндөлүктөн бир жакка же кимдир бирөөгө (адресатка) карата жазылганы менен айырмаланат. Анын алгачкы үлгүлөрү антикалык доордо риториканын стилинде жазылган. Буга Эпикурдун, Цицерондун, Сенеканын каттары мисал.
 
Эпистола адабияты ар кайсы мезгилде ар башка багытта өөрчүгөн. Мисалы, Визаптияда публицистиканын алдыңкы жанрына айланган; Европада орто кылымда монастырлардын өз ара жазышкан каттары диний полемиканын бирден бир негизги каражаты болгон; Кайра жаралуу доорунда каттар аркылуу сатиранын негизги ыкмалары калыпка салынган; 17-18-кылымда каттар тике интеллектуалдык мамилени туюнтуунун ийкемдүү жанры болгон (Б. Паскаль, «Элеттиктин каттары»; Вольтердин каттары ж. б.). Бу кылымдардагы Эпистола адабиятынын туундуларынан Ж. Свифттин жеке каттардан куралган «Стелла күндөлүгүнө», Монтескьёнун ойдон чыгарылып жазылган «Персия каттары» романына (1721) маанилүү орун таандык. «Столла күндөлүгү» англис социалдык-психол. тарыхый романын баштаса, «Персия каттары» европа адабиятында эпистола романтикалык чыгармачылыктын кенен жайылышына өбөлгө түзгөн: С. Ричардсондун «Памела», «Кларисса», Т. Смолеттинин «Хамфри Клинкердин саякаты», Ж. Ж. Руссонун «Юлия же Жаңы Эяоиза», Гётенин «Жаш Вертер тарткан азап» романдары.
 
Кыргыз адабиятында Эпистола адабиятынын үлгүсүнө А. Токтомушевдин «Какшаалдан кат» поэмасы, М. Элебаевдин «Согуштан кат», Ж. Турусбековдун «Иниме кат» аттуу ырлары мисал боло алат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Адабият
Эпизоотология

Эпизоотология (эпизоотия жана ...логия) - ветеринария илиминин жаныбарлардын жугуштуу ооруларынын пайда болушу, таралышы, басылыш мыйзам ченемин иликтөөчү жана ооруларды профилактикалоо методун, аларга каршы күрөш чараларын иштеп чыгуучу тармагы.
 
Жалпы Эпизоотология бардык жугуштуу ооруларга тийиштүү эпизоотиялык процесстин мыйзам ченемин аныктайт, жугуштуу ооруларды жок кылуунун жана профилактикалоонун жалпы принциптерин иштеп чыгат. Айрым Эпизоотология кээ бир жугуштуу оорулардын өзгөчөлүгүн изилдеп, аларга каршы жана профилактикалоо чараларын иштеп чыгат.
 
Эпизоотология микробиология, иммунология, эпидемиология, биохимия, патологиялык анатомия жана физиология, клиникалык диагностика, вет. фармакология, айыл чарба экономикасы ж. б. илимдер менен тыгыз байланышта. Жугуштуу оорулардын ылаңдаткычы - микробдор ачылганга чейин эле адамдар ооруга каршы күрөшүүдө кээ бир ыкмаларды, ал тургай алдын алуучу эмдөөнү колдонушкан. А. Левенгук, Л. Пастер, Р. Кох, Д. И. Ивановскийдин илимий ачуулары Эпизоотологиянын өнүгүшүнө негиз болгон. И. И. Мечников, Л. С. Ценковский, X. И. Гельман, С. Н. Вышелесский ж. б. илимпоздор Эпизоотологияга зор салым кошушкан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Ветеринария
Эпигондор

Эпигондор (гр. epigonoi - тукум, кийин туулгандар) –

1) Байыркы грек мифологиясында Фивы шаарын чаап алабыз деп, куру бекер курчоого алгандар (аргосстук жети баатырдын уулдары). Бирок Эпигондор бул максатына 10 жылдан кийин араң жетишкен.

2) Б. з. ч. 3-кылымда Александрдын кулаган монархиясын бөлүштүрүү үчүн күрөшкөн диадохтордун (А. Македонскийдин кол башчыларынын) уулдары.
 
Өтмө мааниде-башталган жолду, ишти өзүнчө улантып кете албагандар. «Эпигончулук» деген ушундан калган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Тарых
Эпигенез кендери

Эпигенез кендери - жанаша жаткан тоо тектерден кийин пайда болгон кен байлыктар.
 
Негизинен тоо тектерди жирен чыккан тарам, линза, шток ж. б. түрүндө болуп, алардын таасиринен жанаша жаткан тоо тектерде минералдашкан зона жаралат. 

Эпигенез кендерине негизинен төмөнкүлөр кирет:
 титан-магнетит, хромит, платина, алмаз жана апатиттердин магма кендери;
 жез-никель рудаларынын кээ бир сульфиддүү тарамдары;
 керамика сырьёлору, слюда, асыл таштар, литий жана бериллийдин пегматит кендери;
 темир, жез, коргошун, цинк ж. б. металлдардын скарн кендери;
 түстүү, сейрек, баалуу жана радиоактивдүү металлдардын гидротерм жана метасоматоз кендери;
 кварц, барит, флюорит жана асбест тарамдары; 
 темир, жез, уран рудаларынын инфильтрация кендери.
 
Эпигенез кендери сингенез кендерине карама-каршы коюлуп түшүндүрүлөт

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Кендер
Энциклопедия

Энциклопедия ( - илимдин бардык тармагынан окутуу) — илим-билимдин же практикалык иш-аракеттин айрым бир (тармактуу Энциклопедия) же бардык тармагы (универсал Энциклопедия) боюнча маанилүү маалымат камтыган илимий же илимий-популярдык адабияттын бир түрү.
 
Ал ар бир доордун илими менен маданиятынын деңгээлин гана көрсөтүү эмес, өзүн түзүп жаткан тап мүдөөсүн көздөө милдетин да аткарат. Түзүлүшү боюнча Энциклопедия алфавиттик (материал алфавит тартиби боюнча жайгашат) жана систематикалык деп айырмаланат. Көлөмүнө жараша шарттуу түрдө чоң (ондогон томдуу), кичине (10-12 т.). кыскача (4-6 т.) жана Энциклопедиялык сөздүк деп аталчу 1-3 томдук Энциклопедияларга бөлүнөт. Алардын ар бири атайын иштелип чыккан тематикалык план жана еөз тизме боюнча даярдалат.
 
«Энциклопедия» термини антикалык доордо жалпы билим берүүчү предметтердин (грамматика, риторика, диалектика же логика, геометрия, арифметика, музыка, астрономия) жыйындысын туюнткан. Бирок кадимки Энциклопедиянын түзүлүшү жаңы мезгилге таандык. Анын тунгуч туундусу- 1751-80-ж. Францияда Д. Дидро менен Ж. Л. Д’Аламбердин редакциясында чыккан «Энциклопедия же Илимдин, искусствонун жана кол өнөрчүлүктүн түшүндүрмө сөздүгү».
 
17-кылымдын 2-жарымынан Европанын өнүккөн өлкөлөрунүн баары, 19-кылымдын 2-жарымында АКШ өз алдынча Энциклопедия чыгарууга киришкен. Алардан белгилуүлөрү: 1975-ж. 15-басылышы чыккан «Британия энциклопедиям.», «Эспаса» аттуу 80 том итальян энпиклопедиясы (1908-30, 1930-33).

Булактар

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Билим
Энтероколит

Энтероколит (гр. enteron - ичеги жана колит) -ичегинин сезгениши.
 
Ал көбүнчө энтерит (ичке ичегинин сезгениши) менен бирге болот. Энтероколиттин катуу кармаган түрү көбүнчө тамакаштан ууланганда байкалат. Энтероколит - көпчүлүк жугуштуу ичеги-карын ооруларынын (холера, ич келте, дизентерия, сарык, сальмонеллёздор, полиомиелит ж. б.) алгачкы жана негизги белгилери. Ошондой эле ал башка жугуштуу ооруларда (грипп, сепсис, пневмония ж. б.) жана аллергияда лезигүүсү мүмкүн. Энтероколит аппендицитте, панкреатитте, перитонитте да пайда болот. Анда ич катуу ооруйт, отот, курулдайт. Оорулуунун жүрөгү айланат, кусат, алсызданат, кээде эти ысыйт. Энтероколитти өз убагында толук дарылабаса, диета бузулган сайын кайталанып, өнөкөт түрүнө айланат. Карындын, боордун түрдүү оорулары (мисалы, гастрит, холецистит) Энтероколиттин узакка созулуусуна көмөктөшөт. Анда ич дайыма кооп, курулдайт, айрыкча адам сүт ичкенден же жашылча жегенден кийин ичи өтөт. Кээде Энтероколитте ичтин «катуусу» да бапкалышы мүмкүн. Энтероколитти дарылоо негизги себептерине жараша жүргүзүлөт. Диетаны ар дайым сактоо зарыл. Оорулуунун күнүнө 5-6 жолу, аз-аздан, бир мезгилде тамактануусу талапка ылайык, майлуу, туздуу, куурулган тамактан, сүрсүгөн эттен, чийки сүттөн, ичкиликтен баш тартуу керек.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Оорулар
Энтеровирустар

Энтеровирустар (гр. enteron - ичеги) - ичегини жабыркатуучу вирустар.

Белгилүү вирустардан Энтеровирустар өтө кичинекейлиги менен айырмаланат. Энтеровирустардын түрү эң көп. Алар кишинин түрдүү жугуштуу ичеги-карын, дем алуу жолдорунун ооруларын козгойт. Көбүнчө тамак-аш, суу аркылуу жугат. Энтеровирустар ичке ичегиде топтолуп көбөйүп, аны сезгендирет. Тышкы чөйрөгө заң менен чыгат. Ал айрыкча балдарды жабыркатат. Энтеровирустар козгогон оорулардын белгилери жана жүрүшү түрдүүчө болот; кээде алар сасык тумоого же ангинага окшоп, кээде ич өткөк, пневмония ж. б. оорулардай өтөт.
 
Энтеровирустар козгоочу оорулардын ичинен эң жугуштуусу жана коркунучтуусу - полиомиелит. Энтеровирустардын көп түрү вирусология илимине али белгисиз.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Медицина
Энергосистема

Энергосистема, жалпы энергетика системасы, энергетиканын бириккен системасы - бардык түрдөгү энергетика ресурстарын алуу, өзгөртүү, бөлүштүрүү жана пайдалануу методдорунун, ошондой эле керектөөчүлөрдү энергиянын бардык түрлөрү менен жабдууну камсыз кылуучу техникалык каражаттардын жана уюштуруу комплекстеринин жыйындысы.
 
Кээде Энергосистема энергетиканын чоң системалары деп да аталат; алар баскычтуу (иерархиялык) структурага ээ, анын колдонуу деңгээлдери - өлкө (мамлекет), район, ири өнөр жай, транспорт же айыл чарба түйүнү жана айрым ишкана. Адатта өлкөлүк деңгээлге бирдиктүү энергетикалык системалар, бир канча райондук деңгээлге бириккен энергетикалык системалар, бир районго - райондук Энергосистема, башка системалар менен байланышта болбогон объектинин деңгээлине автономиялуу Энергосистема туура келет. Энергосистеманын түзүүчүлөрүнө төмөнкүлөр кирет: электр энергетика системасы, нефть жана газ менен жабдуу системалары, көмүр өнөр жай системасы, ядро энергетикасы. Негизги элементтери менен байланыштары Энергосистеманы түзгөн жана үзгүлтүксүз өнүгүүчү энергетикалык чарбанын статикалык мүнөздөмөсү болуп саналуучу энергетикалык баланс болууга тийиш.
 
Энергосистеманы башкаруу кибернетиканын методдорунун жана техникалык каражаттарынын жардамы менен энергетиканын чоң системасын максаттуу багыттагы оптималдуу аракетке келтирет. Башкарууга чечимди оптималдаштыруу, б. а. системанын эң жакшы планын аныктоо, бул планды ишке ашыруу, б. а. конкреттүү шартта планды ишке ашыруу кирет. Энергосистеманын иштеши энергетикалык ресурстун запасын пайдалануу даражасына жараша болот. Энергосистема бир борбордон башкарылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Энергетика
Эндик

Эндик (Macrotomia) - өсүмдүктөрдүн эндиктер тукумунун уруусу.
 
Көп жылдык катуу түктүү чөп. Тамыры жоон, тик, кыпкызыл боёктуу. Тамырлаш жалбырактары да, сабагы да кеп. Гүлү тыгыз жайгашып, тогологураак топ гүлдү түзөт. Гүл коргону беш бөлүктүү, гүлү туура түзүлүштүү, жедекчеси түтүкчөлүү. Мөмөсү -
жаңгакча. Орто Азияда жана Кавказда 4 түрү, анын үчөө Кыргызстанда өсөт. Боёочу Эндик республиканын тоолорунун таштак беттеринде, аска-зоолордун жаракадарында кенен таралган. Угам Эндики Талас, бозомук Эндик Алай тоо кыркаларында өсөт. Кыргыздар эзелтеден эле Эндиктин куйрук май, кымыз кошуп ачытылган тамырын косметикалык каражат катары колдонушкан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Эллин маданияты

Эллин маданияты, Эллада мазанияты - эки мааниде колдонулуучу термин: хронологиялык жагынан эллинизм доорундагы маданиятты. Типологиялык жагынан грекиялык (элладалык) жана жергиликтүү элементтердин өз ара карым-катышынан челип чыккан маданиятты түшүндүрөт.
 
Типологиялык маанисинде анын хронологиялык жана географиялык чеги кеңейип, Александр Македонскийдин жортуулдарынан (б. з. ч. 4-к.) Рим империясынын кулашына (б. з. 5-к.) чейинки антикалык дүйнөнүн бүт маданиятын камтыйт. Эллин маданияты ар бир областта жергиликтүү маданияттын туруктуу традициялык элементтери менен басып алуучулар алып келген маданияттын өз ара катышынан түзүлгөндүктөн жер-жерлерге тиешелүү айырмачылыктары болгон. Бирок Эллин маданиятынын бардык түрлөрүнө мүнөздүү айрым жалпылыктар да болгон. Ал бирдейликтер эллада дүйнөсүнүн бүт аймагындагы коомдун социалдык жана экономикалык жактан окшош өнүгүүсү жана ага грек маданиятынын элементтеринин катмары менен шартталган.
 
Эллада дини менен мифологиясына синкретизм абдан мүнөздүү болгон. Анда чыгыш мурасы зор роль ойногон. Грек кудайларына байыркы чыгыш кудайларыныкындай жаңы сапаттар кошумчаланган. Чыгышта калыптанган синкреттүү культтар Кичи Азия. Греция жана Македонияга, кийин Жер ортолук деңиздин батышына чейин тарап, айрымдарын гректер эч өзгөртүүсүз эле кабыл алышкан. Эллинизм доорунда Платон академиясы, Аристотель ликейи (перипатет мектеби), киниктер жана кирен мектеби өз иштерин улантышкан. Ошол эле учурда скептицизм, эпикуризм жана стоицизм деп аталган бири бирине каршы философиялык жаңы үч багыт пайда болгон.
 
Б. з. ч. 2-кылымдын ортосунан Грециянын жана Чыгыштын диний-мифологиялык традициялары менен философиясы ортосунда жакындашуу башталган. Эллин дүйнөсүнүн эң ири илимий борбору Александрия болгон. Анда жазма китеп даярдоо өнүккөн жана китепкана ачылган. Пергам, Антиохия шаарлары, Родос аралы көрүнүктүү илимий жайларга айланып. бул илимий борборлордо эмгектенген илимпоздордун көбү гректер болгон. Грек тили ошол доордо эл аралык илимий тилге айланган. Математика менен астрономиядагы ири ачылыштар (айрыкча б. з. ч. 3-2-к. Алексяндрияда) Евклид, Архимед, Аполлоний ж. б-дын ысымдары менен байланыштуу. А. Македонскийдин жортуулдары географиялык илимдин кеңейишине түрткү берген.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Маданияттар
Элементтер кларкы

Элементтер кларкы - химиялык элементтердин жер кыртышында, гидросферада, космос системаларында таралышынын орточо чен бирдиги.
 
Ал сандык (%, г/г, г/г менен өлчөнөт), атомдук (атомдордун санынын пайызы менен өлчөнөт) кларк деп ажыратылат. Ар түрдүү тоо тектердин 16 км тереңдикке чейинки жайгашуусу эсепке алынып, жалпы жер кыртышынын химиялык курамы биринчи жолу америкалык окумуштуу Ф. У. Кларк (1889) тарабынан эсептелген. Кийин анын эсептеп, процентке айландырган саядарынын жыйынтыгын А. Е. Ферсман бир нече жолу тактап. аны кларк чени же кларк деп атаган. Азыркы кездеги тушунук боюнча жердин кыртышы деп аталган Мохоровичич чегинен жогору жайгашкан тоо тектердеги химиялык элементтердин орточо өлчөмүн А. П. Виноградов (1962), америкалык окумуштуу С. Р. Тейлор (1964), немис окумуштуусу К. Г. Ведеполь (1967) эсептеп чыгарышкан. Элементтер кларкы тоо тектердеги химиялык элементтердин концентрациясынын эталону катары колдонулат. Тоо тектердеги элементтердин өлчөмү Элементтер кларкынан жогору болсо, ошол жердей керектүү кенди издөөгө болот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Химия
Элементардык математика

Элементардык математика - пределдердин, функциялардын, өзгөрмө чоңдуктардын жана көптүктөрдүн жалпы түшүнүктөрүн колдонбой, математиканын маселелерин жана методдорун камтыган түшүнүк.
 
Элементардык математикада мятеж, анализ пайда болгонго чейинки калыптанган математикалык жалпы түшүнүктөр колдонулат. Элементардык математика негизинен арифметикалык сандар теориясын, элементардык алгебраны, элементардык геометрияны жана тригонометрияны камтыйт. Кыскача, элементардык математиканы «туруктуу чоңдуктарднн математикасы» деп мүнөздөсө да болот. Албетте, бул аныктама да аныктык так эмес. Себеби, Элементардык математикада конкреттүү берилген өзгөрмө чоңдуктар да каралат. Көпчүлүк учурда Элементардык математика деп орто мектепте окутулуучу математика сабагы айтылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Математика
Электр-техника материалдары

Электр-техника материалдары - электр-техникалык аппараттарда, машиналарда жана курулмаларда пайдаланылуучу материалдар.
 
Алар бир нече топко (электр өткөрбөс, электр өткөргүч, жарым өткөргүч, магниттик материалдарга) бөлүнөт. Электр өткөргүч материалдар электр тогун жакшы өткөрүшү, электр өткөрбөс материалдар электр тогунун өтүшүн чектеп турушу, магниттик материалдар магнит агымын топтоп өткөрүшү зарыл. Электр-техника материалдарына өзгөчө касиеттүү жарым өткөргүч магниттик материалдар (ферриттер), сегнетоэлектриктер, пьезоэлектриктер, фотоэлектриктер ж. б. кирет. Электр-техника материалдарынын касиеттерин, электр талаасындагы физикалык процесстерди изилдөө-электр материал таануу илиминин бир бөлүгү.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Электротехника
Электр-техника

Электр-техника - илим менен техниканын электр энергиясын эл чарбасынын бардык тармактарында, аскер ишинде, үй тиричилигинде колдонууга мүмкүндүк берүүчү тармагы.
 
Электр-техниканын өсүшү, анын азыркы коомдун турмушунун бардык жагына сиңиши - энергияны өзгөртүү жана берүү, информацияны өзгөртүп түзүү жана жеткирүү маселелеринин Электр-техникалык каражаттардын жардамы менен жеңил чечилишинде. Электр-техника электр кубулуштарынын закондорун изилдеп, системага салат. Электр-техниканын пайда болушу 17- 18-кылымдагы электр-магнит кубулуштарынын ачылышына байланыштуу. Электр көрүнүштөрүнүн табиятын изилдеген алгачкы эмгектер М. В. Ломоносовго, Ш. О. Кулонго, Г. В. Рихманга ж. б. таандык.
 
Электр-техниканын калыптанышында үзгүлтүксүз токтун - Вольта мамычасынын (1800), андан кийин гальваникалык элементтердин жаралышы чечүүчү мааниге ээ. 19-кылымдын башында электр тогунун химиялык, жылуулук, жарык жана магнит кубулуштарын пайда кыларын В. В. .Петров, X. К. Эрстед, М. Фарадей, Ж. Генри, А. М. Ампер, Г. С. Ом, Д. Ф. Араго ж. б. изилдешкен. Электрдинамиканын негизи калыптанып, Ом закону, электр-магнит индукциясы ачылды. Электр-техниканын бул баскычы электр машиналарын (кыймылдаткыч жана генератор) пайда кылды. Өнөр жай өндүрүшүнүн, айыл чарбанын, транспорттун дүркүрөп өнүгүшү жана бир топ жаңы өнөр жай тармактарынын, илимий жана техникалык багыттардын түзүлүшү электр-машиналарынын кыймылдаткыч (Якоби, 1834- 38), генератор (Фарадей, 1831) катары колдонулушуна байланыштуу. Электр-машина генератору менен катар токтун химиялык булактары изилденди, коргошун аккумулятору (Г. Планте, 1859) ойлоп табылды. Ал эми электр тогунун химиялык аракетин изилдөө, электр энергиясын технологиялык максатта - электр тогун металлдардын беттерин каптоо үчүн жана алюминий, жез, цинк алууда колдонуу гальванотехниканын пайда болушуна түрткү болду.

Щетка ээси менен электр моторлору үчүн кызыгуу ишенимдүү оролуп жараткан жана кыймылдаткычтын көп кырдуу бетине каалаган кысуу күчү пастасы түзөт.Щетка ээлеринин өзгөчөлүктөрү жана мотору алардын ролу.

 Жазуулар 

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Электротехника
Электр системасы

Электр системасы - электр станциялардын, электр берүүчү линиялардын, өзгөрткүч подстанциялардын жана электр энергиясын керектөөчүлөрдүн параллель иштөөсү үчүн бириккен жыйынды.
 
Электр системасы станциянын, подстанциялардын жана электр тармактарынын иштерин координациялоо үчүн жалпы резервге жана борбордоштурулган операция-диспетчердик башкарууга ээ. Көпчүлүк учурда Электр системасы жылуулук-электр борбору менен жылуулук тармагын камтыган электр-энергетикалык система (ЭЭС) менен бирдей. ЭЭСти аныкталган кубаттуулугу, башка система менен болгон байланышы, структурасы, генерациялоочу кубаттуулугу, нагрузканын чоңдугу ж. б. боюнча айырмалайт. Аныкталган кубаттуулугу боюнча 5 Гвгтан жогору, 1ден 5 Сетка чейин, 1 Сетка чейинки болуп уч топко бөлүнөт. ЭЭСтин структурасы жана аныкталган кубаттуулугу электр станция (жылуулук, гидро, атомдук ж. б.) системасынын тибине жана кубаттуулугуна жараша болот. Электр системасынын (же ЭЭС) иштеши режим процесстердин жыйындысы (кубаттуулук, чыңалуу, ток, жыштык ж. б. чоңдуктар) менен мүнөздөлөт. ЭЭСтин негизги милдети-борборлоштурулган энергия менен жабдууну камсыз кылуу.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Электротехника
Электр өлчөө

Электр өлчөө - электр чоңдуктарын (электр чыдалуусу, электр каршылыгы, ток күчү, өзгөрмө ток жыштыгы жана фазасы, ток кубаты, электр энергиясы, электр заряды, индукция, электр сыйымдуулугу ж. б.) ченөө.
 
Электр өлчөө - өлчөөнүн кеңири тараган түрү. Ал физикалык, химиялык, биол. ж. б. илимий изилдөө иштеринде, энергетика, металлургия, химиялык өнөр жай ж. б-дын технологиялык процесстеринде, транспортто, руданы чалгындоо жана казып алууда, метеорологиялык жана океанологиялык иштерде, медициналык диагностикада, радио жана телекөрсөтүү түзүлүштөрүн, самолётту жана космос аппараттарын даярдоодо жана эксплуатациялоодо колдонулат.
 
Электр өлчөө электр чоңдуктарынын көп түрдүүлүгү, анын маанилеринин кеңири диапазондо өзгөрүшү, өлчөөнүн жогорку тактыгынын талап кылынышы, колдонуу шарттарынын ар түрдүүлүгү, анын методдорунун жана каражаттарынын көптүгү менен шартталат. Электр өлчөө «активдүү» жана «пассивдүү» электр чоңдуктарын өлчөйт. Тизмектеги туруктуу жана өзгерме токту Электр өлчөөнүн методдору жана каражаттары бири биринен айырмаланат. Электр өлчөөнүн азыркы өнүгүшү жаңы физикалык эффектилерди (мисалы, Жозефсон эффекти, Холл эффекти) пайдаланууга карата мүнөздөлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Электротехника
Электрон парамагниттүү резонанс

Электрон парамагниттүү резонанс (ЭПР) - парамагниттик бөлүкчөлөрдөн турган заттардын толкун узундугу сантиметрдик же миллиметрдик диапазондогу электр-магнит энергияны резонанстык жутушу.
 
ЭПР – радиоспектроскопия методдорунун бири, магнитүү резонанстын айрым учуру. ЭПРди 1944-ж. Е. К. Завойский ачкан. 30-жылдардын орто ченинде нидерланд физиги К. Гортер ЭПРди эксперимент түрүндө табууга аракеттенген. Бирок ЭПР Завойский ойлоп тапкан радиоспектроскоптук методдун жардамы аркылуу гана байкалган. ЭПР кристаллдардын структурасын, атом ядросунун касиеттерин, катуу нерселер менен суюктуктардын бөлүкчөлөрунүн арасындагы өз ара таасирин изилдөө үчүн, химиялык жана биол. реакциялардын жүрүшүн, аларда эркин радикалдардын пайда болуусун байкоонун өтө так жолу катары кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Электротехника