Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Лёсс

thumb|Лёсс (АКШ‎).
Лёсс (нем. lёss – катуу эмес, борпоң) – ачык сары түстөгү алеврит; катмарланбаган карбонаттуу тоо тек. Курамында 0,01–0,05 мм бүртүкчөлөр басымдуулук кылат. 0,005 ммден кичине топурак бүртүкчөлөрү кварц, талаа шпаты, азыраак санда слюда, роговая обманкадан турат. Күкүмдөрү ар кандай чополуу минералдардан (гидрослюда, каолинит, монтмориллонит) түзүлгөн. Акиташ тегинде конкрецияларды пайда кылат. Европа, Азия, Түндүк жана Түштүк Америка материктериндеги мелүүн алкактык талааларда, жарым чөлдүү аймактарда кездешет. Калыңдыгы бир нече мден 50–100 мге чейин жетет. Пайда болушу жөнүндө бирдиктүү теория жок. В. А. Обручев эолдук, Л. С. Берг кыртыштык жана комплекстүү (кургактыкта эолдук, делювийлик, кыртыш-элювийлик) процесстерден келип чыккан деп далилдейт. Лёсс кирпич, цемент даярдоодо, дамба, плотина курууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Геология‎
Чектөө фактордун мыйзамы

thumb|Либихтин бочкасы
Чектөө фактордун мыйзамы же Либихтин минимум мыйзамы ― организмдердин таралуусунда жана сандык өнүгүүсүндө экологиялык факторлордун ролун аныктоочу мыйзамдардын бири. 1840-жылы немис химиги Юстус Либих түзгөн. Либих мыйзамы боюнча организмдин жашоосу экологиялык фактордун минималдуу көрсөткүчүнө көз каранды. Өзүнүн жашоо-турмушунда организмдер түрдүү чектөөлөргө кезигет, мисалы, бугунун чектелген таралуусу кар катмарынын калыңдыгы, күздүк мыкый үкү көпөлөгүнүкү (жашылча жана дан зыянкечи) – кышкы температура. Маданий өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгү топурактагы эң аз керектүү затка (минералдык элементке) байланыштуу. Мисалы, топуракта зарыл нормадагы фосфордун 20%и, кальцийдин 50%и болсо, чектөөчү фактор болуп фосфордун жетишсиздиги эсептелет, бул учурда фосфору бар жер семирткич керек. Кийинчерээк немис окумуштуусу Э. Митчерлих климаттык факторлордун биргелешкен аракеттеринин эрежесин түзгөн.
 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
Категория:Химия
Ли Бо

thumb|upright=1.2|

Ли Бай (экинчи аты Ли Тайбо; 701, азыркы Кыргызстан, Токмок шаары –762, Даньту) – кытай акыны. Акындын туулган жери жөнүндө эки божомол кездешет. Биринде ал Кытайдын Сычуань провинциясынын Цинлян кыштагында туулган делсе, экинчисинде байыркы Суябда, азыркы Токмок шаарынын жанында туулган деп айтылат. 900дөн ашуун лирикалык ырлары бизге жеткен, анын ичинде «Байыркы» циклинде, элдик ырлар жанрындагы ырларында (Юэфу), ыргактуу прозасында (фу), төрт саптык бир шилтемдеринде конфуцийлик рационализм даосизмге мүнөздүү жаратылыш менен жуурулушуу мотивдери менен айкалышкан. Дүйнөлүк поэзиянын классиги Ли Бонун ырлары элге жана аялдардын оор турмушуна жан тартууга, патриотизмге каныккан. 
Чыгармалары: Ли Бо. Тандалган ырлар. Б., 2001; Дүйнөлүк поэзиянын антологиясы, Б., 2004.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
Категория:Инсандар
Категория:Кытай
Ливерпул шаары

thumb|Ливерпул.
Ливерпул шаары, Ливерпуль – Улуу Британиядагы шаар. Англиянын түндүк-батышында. Мерсисайд метрополитен графтыгынын адм. борбору. Мерси дарыясы Ирланд деңизине куйган жеринде жайгашкан порт (жылына 11 млн тга жакын жүк ташылат). Калкы 452,8 миң (2010). Фонд жана товар биржалары иштейт. Кеме куруу жана ремонттоо, түстүү металлургия, химия, электртехника, авиа жана автомобиль куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Университеттер (1881), шаар музейи, театрлар, Уокер сүрөт галереясы бар. Алгач 1191- жылдан эскерилет. Классицизм стилиндеги госпиталь жана ратуша (18-к.), көптөгөн ишкер жана соода жайлары (19–20-к.) бар. Фестивалдар өткөрүлүп турат. Ливерпул 1960–70-жылдары поп жана рок музыкасынын дүйнөлүк борбору («Битлз» ансамблинин катышуучулары ливерпулдуктар) болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Шаарлар‎
Категория:Улуу Британия
Ливингстон шаары

thumb|Ливингстон (1999).
Ливингстон шаары – Замбиянын түштүгүндөгү шаар. Түштүк провинциясынын административдик борбору. Замбези дарыясынын боюнда, Виктория шаркыратмасынан 11 км аралыкта жайгашкан. Калкы 133,8 миң (2010). Ири жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. 1905-ж. негизделген. Шаардын тарыхый бөлүгүндө колониялык мезгилдин курулуштары (20-кылымдын 1-жарымы) сакталган. Машина куруу (автомобиль, трактор жана башка техникаларды кураштыруу), жыгаччылык, жеңил, тамак-аш, тамеки өнөр жай ишканалары иштейт. Ливингстондун аймагына (Замбези дарыясына) ГЭС курулган. Педагогикалык коллеж, улуттук музей (1934; археологиялык, этнографиялык, тарых, африкалык искусство, Д. Ливингстондун өздүк буюмдары), Марамба маданий борбору (ачык асман алдындагы этногр. музей) бар. Ливингстон – туризмдин борбору. Шаарга жакын жерде Моси-оа-Тунья улуттук паркы жана Виктория шаркыратмасынын (туристтик комплекс уюштурулган) бир бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Шаар саякатчы Д. Ливингстондун урматына аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Африка шаарлары‎
Категория:Замбия
Давид Ливингстон

thumb|upright|Давид Ливингстон.
Ливингстон, Давид (19. 3. 1813, Шотландия, Ланарк графтыгы, Блантайр – 1. 5. 1873, Замбия, Читамбо кыштагы) – англиялык саякатчы жана миссионер. Алгач 1841-ж. Түштүк Африкага бир нече жолу саякат жасап, Нгами көлүн (1849) жана Замбези дарыясын ачкан. 1852-ж. Кейптаундан Борбордук Африканын батышына (1852–56) улуу саякатын жасап, Виктория шаркыратмасын тапкан. 1855-ж. Улуу Британияга кайткан. Атлантика океанынан Инди океанына барыш үчүн алгачкылардан болуп Түштүк Африканы кесип өткөн. Чыгыш Африка зонасындагы жаракага биринчи илимий изилдөө жүргүзгөн. Түштүк Африканын этнографиясына зор салым кошкондордун бири. Замбези, Окаванго, Луалаба дарыясынын алаптарын, Ньяса, Ширва, Бангвеулу, Танганьика (батыш жээгин) көлдөрүн изилдеген. 1866-ж. акыркы жолу Африкага келип, Нилдин башатын изилдеген экспедицияны жетектеген. Англияда Ливингстондун тирүү же өлүү экенин 5 жылга жакын билишкен эмес. Аны 1871-ж. саякатчы Генри Стэнли Танганьика көлүнүн батыш жээгиндеги Ужижи посёлкасынан тапкан. Катуу ооруп жаткандыктан, Европага кайтуудан баш тарткан. Дүйнөдөн кайткандан кийин Ливингстондун сөөгү мекенине алынып келинип, Вестминстер аббатчылыгына коюлган. Анын атынан Замбезидеги шаар, шаркыратма, Конго дарыясындагы босого, Чыгыш Африкадагы тоо аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Географтар‎
Категория:Улуу Британия
Категория:XIX кылым‎
Ливия чөлү

thumb|Ливия чөлү.
Ливия чөлү - Африкада, Нил дарыясынан батышта, Ливия, Египет, Судандын аймактарында, Сахаранын түндүк-чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Аянты 2 млн км2дей. Түндүк бөлүгү түзөң, кум дөбөлөрү (бийиктиги 300 мге чейин) басымдуу, түндүк-чыгышында тектоникалык терең ойдуңдар (Каттара, деңиз деңгээлинен 133 м төмөн жайгашкан Сива, Файюм жана башка) бар. Түштүк бөлүгүн 400–500 м бийиктеги (айрым жеринде 1934 мге жеткен) таштуу (хамада) же кумдуу платолор ээлейт. Климаты тропиктик чөлдүү, түндүгү жер ортолук деңиздик жарым чөлдүү. Январдын орточо температурасы 12–18ᵒС, июлдуку 28–35ᵒС. Температуранын суткалык өзгөрүүсү 16ᵒСка чейин жетет. Жылдык жаанчачыны 25 ммден аз, түндүгүндө 50–100 мм. Буулануунун жылдык өлчөмү 4000 ммден ашат. Ливия чөлүндө кургак сайлар – уэддер дээрлик жокко эсе. Чөл акациясы, тамариск, шыбак өсөт. Булак чыккан жерлеринде – Сива, Бахария, Файюм, Куфра, Харга, Дахла, Фарафра оазистери бар. Оазистерде калктын негизги бөлүгү отурукташкан, алар курма пальмасын, шабдалы, өрүк, дан өсүмдүктөрүн өстүрөт. Мал чарбасы өнүккөн. Файюм, Харга оазистери темир жолу аркылуу Нил өрөөнү менен байланышат. Бахарияда темир кени бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Чөлдөр‎
Категория:Ливия
Категория:Египет
Категория:Судан
Ливон ордени

right|frameless|188x188px
Ливон ордени – Ливониядагы немис ордени; Тевтон орденинин үч бөлүмүнүн бири, католиктик диний-рыцардык ордени. Ливон ордени 13–16- кылымда Саул салгылашуусунда (1236) талкаланган Кылыччандар орденинин калдыктарынын Тевтон орденине кошулушунан түзүлгөн (1237). Ливон орденинин карамагына герман рыцарлары басып алган Чыгыш Прибалтикадагы латыш жана эстон жерлеринин 2/3 бөлүгү кирген жана ордендин башында магистр туруп, анын резиденциясы Рим же Венденде (Цесисте) жайгашкан. 13-кылымда Ливон ордени Чыгыш Прибалтикадагы немис феодалдары жана католик чиркөөсүнүн негизги аскер күчү болуп калган. 13-кылымдын аягында Чыгыш Прибалтикадагы саясий гегемония үчүн ригалык архиепископторго каршы күрөштө жеңишке жетип, 1330-ж. Риганын феодалдык сеньоруна айланган. 1346-ж. Ливон орденине Түндүк Эстляндия кирген. Бирок Тевтон ордени талкаланган соң (к. Грюнвальд салгылашуусу, 1410), Риганын үстүнөн 2 сеньордун (архиепископ жана Ливон орденинин) бийлиги орногон. Мындай абал 16-кылымдын 60-жылдарына чейин сакталган. Ливон ордени 13–15-кылымда Литвага жана орустарга (Русь) каршы бир нече жолу согуш жүргүзүп, бирок алардан жеңилип калган (мисалы, Муз үстүндөгү салгылашуу, Дурбенин жанындагы салгылашуу, Эргемдеги салгылашуу). 16- кылымдын 20-жылдарында немис феодалдары менен эстон дыйкандарынын карама-каршылыктары күчөп, Ливон ордени начарлаган. Ливон согушунун (1558–1583) учурунда 1561-ж. Ливон ордени кулап, анын ордуна Курляндия герцогдугу түзүлгөн. Ливон ордени расмий түрдө 1562-ж. 5-мартта биротоло жоюлган.3

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
Категория:Тарых
Ли Ги Ён

Ли Ги Ён (корейче: 리기영) (жашыруун аты – Минчхон; 29.5. 1895, Чхунчхон шаарына жакынкы Хверён кыштагы (азыркы Асан шаарынын тегереги) – 1984, КЭДР) – корей жазуучусу, мамлекеттик жана коомдук ишмер. 

1925-ж. Корей пролетардык жазуучулар федерациясын уюштургандардын бири. 1922–23-ж. Токиодо окуган. 1924-жылдан «Байкемдин жашырын каты» аттуу аңгемеси менен чыгармачылыгы башталган. «Карапайым калк кыштагы» (1925) деген повестинде, «Тууган эл» (1934) жана «Жаңылык» (1939) романдарында корей элинин турмушун сүрөттөгөн. 1945-жылдан кийин Кореяда жүргүзүлгөн жер реформасы жөнүндөгү «Жер» (1– 2-бөлүк, 1948–60), жапон баскынчыларына каршы күрөштү көрсөткөн үч томдук «Туманган өзөнү» (1954–64) романы бар. 1950-жылдан Тынчтыктын бүткүл дүйнөлүк советинин мүчөсү. 1946-жылдан Корей-совет достук коомунун төрагасы болгон. Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Корея
Категория:Корей жазуучулары
Категория:Түндүк Корея жазуучулары
Лилиялар

thumb|Lilium bulbiferum.
Лилиялар – бир үлүштүү өсүмдүктөрдүн катары жана тукуму. Азык-тамырлуу, пияз түптүү, түймөк-пияздуу көп жылдык чөптөр. Жалбырагы бүтүн; гүлү эки жыныстуу, 3 мүчөлүү, жалгыздан же чачыдай, шыпыргыдай топ гүлгө чогулган, аталыгы 6. Гүл коргону түрдүү түстө. Мөмөсү – кутуча же мөмө. Курт-кумурскалар, куштар чаңдаштырат. Уругу, азык-тамыры, пияз түбү жана башка менен көбөйөт. Гүлү жалгыздан же көбүнчө чачыдай топ гүлгө чогулган.

Лилиялар катарынын 20дай тукуму, 45тей уруусу, 1300дөй түрү жер бетинин бардык жеринде, көбүнчө субтропик жана мелүүн алкактарда таралган. КМШ өлкөлөрүндө 26, Кыргызстанда 15 уруусу (каз пияз, мандалак, лилия жана башка) 340тай түрү бар. Лилиялар катарына көптөгөн дары (мончок гүл, алое жана башка), жашылча (пияз, сарымсак, спаржа), техника (эремурус), кооз (лилия, мандалак жана башка) өсүмдүктөр кирет. Алардын арасында балдуу, ошондой эле адам менен жаныбарга уулуусу да бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Өсүмдүктөр
Лилль

thumb|Лилль.
Лилль (; экөө тең «арал» дегенди түшүндүрөт) – Франциянын түндүгүндөгү шаар. Нор-Па-де-Кале регионунун жана Нор департаментинин административдик борбору. Дёль дарыясынын боюнда (Шельданын алабы), Бельгиянын чек арасынан 11 км аралыкта жайгашкан. Калкы 260,8 миң (2010; шаар айланасы жана шаар спутниктери менен Чоң Лилль агломерациясын түзөт; калкы 1,2 млн); калкынын саны боюнча Франциядагы (Париж, Лион, Марселден кийинки) 4-шаар. Ири жол тоому. Лондон менен жогорку ылдамдыктагы темир жолу аркылуу байланышат. Эл аралык аэропорту, метрополитен бар. Ири дарыя порту.

Алгач 1054-ж. Фландрия графтарынын резиденциясы катары эскерилет. Байыркы эстеликтеринен капелла (13-к.), госпиталь саат мунарасы (13-к.), бастиону, салтанат капкасы бар 5 бурчтуу цитадель (1667–70), неоготика стилиндеги кафедралуу собор жана башкалар сакталган. Пастер институту (1894), 340тан ашык илимий- изилдөө лабораториялары, ири университет борбору жана университеттер федерациясы (анын ичинде гуманитария, адабият, искусство, католик, кампустар жана башка), Жогорку мектеп борбору (1892), Жогорку соода (1872), Арх-ра жана ландшафт улуттук жогорку мектеби жана башка, китепканалар, архив, музейлер, театрлар (анын ичинде опера) бар. Жыл сайын кыска фильмдердин (март– апрель), жаз жана рок музыкасы жана комикс фестивалдары өткөрүлүп турат. Көчө базарлары (12-кылымдан иштейт; Европадагы эң ири; 10 миңден ашык сатуучусу, 3 млндон ашык кардарлары) бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Шаарлар‎
Категория:Франция
Лилия

thumb|Lilium japonicum.
Саран же лилия (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн лилиялар тукумундагы уруусу. Пияз түптүү көп жылдык чөп. Жалбырагы сабагына тегерете же кезектешип жайгашкан. Гүлү түрдүү түстө, түтүктөй же коңгуроодой түзүлүштө, диаметри 13–15 см. Көпөлөк аркылуу жана өзүн-өзү чаңдаштырат. Айрымдарынын жалбырак колтугунда вегетациялык көбөйүү милдетин аткаруучу бүчүр калыптанат. Мөмөсү – көп уруктуу кутуча. Түндүк жарым шардын мелүүн алкагында, көбүнчө токойлуу жана ачык тоо капталдарында 90дон ашык түрү өсөт. КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө, Кавказда, Сибирде, Ыраакы Чыгышта 21 түрү таралган. Кыргызстанда жапайы түрү кездешпейт. Лилиянын бардык түрү – кооз өсүмдүк. 2000ден ашык сорту өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Өсүмдүктөр
Лима

thumb|Лима (2017).
Лима – Перу Республикасынын борбору. Лима департаментинин административдик борбору. Тынч океандын жээгинде, Римак дарыясынын боюнда, Анд тоосунун этегинде жайгашкан. Калкы 7,4 млн (2010; шаар айланасы менен борбордук агломерациясын түзөт; калкы 8,3 млн). Өлкөнүн саясий, экономикалык жана маданий башкы шаары. Лима аркылуу Панамерика шоссе жолу өтөт. Эл аралык аэропорту, метрополитен бар. Жогорку ылдамдыктагы автобус системасы түзүлүүдө. 1535-ж. испандар тарабынан негизделип, алгач Сьюдад-де-лос-Рейес («королдор шаары») деп аталган. 1821-ж. чейин Перу вице-королдугунун, 1821-жылдын 28-июлунан Перу Республикасынын борбору. Машина куруу, тамакаш (балык кармалып, беленделет), текстиль, нефть ажыратуу, нефть-химия, металл иштетүү, түстүү металлургия, эмерек, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Фармацевтика (350дөн ашык тармактык ишканалары бар) өнүккөн. Лимадa алдынкы улуттук банктардын, компаниялардын жана алардын өкүлчүлүктөрүнүн штаб-квартиралары жайгашкан. Университеттер, музейлер (анын ичинде археология, Перу искусствосунун маданияты, улуттук антропология жана этнография жана башка), китепканалар, театрлар, улуттук консерватория, симфониялык оркестр, ак сарайлар, чиркөөлөр, монастырлар (16–18-к.) бар. Эл аралык көргөзмө-ярмаркалар, бизнес-конференциялар жана башка иш-чаралар өткөрүлүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Перу
Категория:Шаарлар‎
Лиман

thumb|Лимандар (Кара деңиз).
Лиман (гр. limen – гавань, бухта) – 1) жээктери жапыз, ийри-буйру узун булуң. Түздүктөгү дарыялардын чатын же жээктердеги оёң жерлерди деңиз суусу жайпап калышынан пайда болот. Лимандар деңизди карай ачык (мисалы, колтуктан) жана жабык (деңизден саяң аркылуу бөлүнүп турган) болот. Адатта, лиманга майда кумдук, алеврит жана ылай, кээде күйүүчү сланец, көмүр, нефть пайда кылуучу органикалык заттар топтолот. Материктен тузсуз суу аз куюп, аймактын климаты кургакчыл болгондуктан, лиманды шор басып, туз аралаш тунма баткак пайда болот; баткак дарылык касиетке ээ. Лиман көбүнчө Кара деңизге мүнөздүү. Ысык климаттык шартта боксит пайда кылуучу алюминий менен темирдин кычкылы топтолот; 2) КМШнын европалык бөлүгүнүн кургакчыл түштүк-чыгыш бөлүгүндөгү оёң жерлердин жергиликтүү аталышы. Оёң жерлерге жазгысын суу толуп, тайыз көлдөр пайда болот; алар жайында соолуп, сазга же шалбаага айланат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:География
Лимон

thumb|Лимон.
thumb

Лимон – руталар тукумунун цитрустар уруусундагы, дайыма жашыл, көп жылдык субтропиктик өсүмдүк. Бийиктиги 1,5–7 м. Шагы негизинен тикендүү. Жалбырагы калың, сүйрү, ачык жашыл, учу ичке. Гүлү кош жыныстуу, ак, жыттуу, чачыкта бир же экиден жайгашат. Мөмөсү – сүйрү, тоголок жемиш (диаметри 5–6 см, салмагы 120 г). Кабыгынын калыңдыгы 2–5 мм, ачык сары. Сулпу саргыч, ар мөмөдө 20 гдай урук болот. Ширелүү келип, өтө кычкыл. Лимон жылуу, күнөстүү жерде жакшы өсөт. Жазында орточо 10ᵒС температурада өсүп, вегетация мезгили 200–220 күнгө созулат. 17–18ᵒС жылуулукта жакшы гүлдөйт. Шекерлердин түрүндөгү лимон 7,1% көмүртектерге алкагында. Мурда жонокой айлануу жаткан полен жана глюкоза, үстөмдүк кылган. 11% - теринин Пектин көлөмү 16%, катуу жана Жыгачтан барабар.Курамы жана лимон тоюмдуулугу. Түштүк-Чыгыш Азияда таралган. Жер Ортолук деңиздин, АКШ, Мексика, Аргентинанын жана башка субтропиктеринде, КМШ өлкөлөрүндө өстүрүлөт. Кавказдын Кара деңиз жээгинде, Азербайжанда ачык жерде, Борбордук Азияда жылытмада (теплицада) жана үйдө өстүрүлөт. Мөмөсүндө 3,5–8,1% лимон кислотасы, 1,9–3% кант, С (100 гда 45–140 мг), Р жана В витаминдери, пектин заттары, темир, фосфор, калий, кальций, магний туздары, кабыгында эфир майы бар. Мөмөсү желет жана андан лимон кислотасы, шире жана башкалар алынат. Кыйыштыруу жолу менен, ошондой эле калемчесинен көбөйтүлөт. Ар түбүнөн 150–300 мөмө алынат. Лимон шаары, Пуэрто-Лимон – Коста-Рикадагы шаар. Лимон провинциясынын административдик борбору. Кариб деңизинин жээгинде жайгашкан. Калкы 67,5 миң (2010; шаар айланасы менен 100 миң); чоңдугу жана калкынын саны боюнча өлкөнүн борбору Сан-Хоседен (темир жолу аркылуу байланышат) кийинки 2-шаар. 1871-ж. негизделген. Шаардын экономикасынын негизин транспорт жана логистика кызматы түзөт. Лимон – өлкөнүн сырткы соодасын жүргүзүүчү башкы порточо Сыртка негизинен банан, кофе, жыгач жана электроника өнөр жайынын продукциясын чыгарып, сырттан нефть (Венесуэла менен Мексикадан), машина жана анын жабдууларын, химиялык продукция (анын ичинде жер семирткичтер) алат. Жеңил, тамак-аш жана жыгаччылык өнөр жай ишканалары иштейт. Туризмдин борбору.

 Жазуулар 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Өсүмдүктөр
Лимонит

thumb|Лимонит
Лимонит (гр. leimon – нымдуу шалбаа, саздак жер) – үч валенттүү темир кычкылынын аралашмасынан (гетит, гидрогетит, гидрогематит, лепидокрокат) турган минерал. Кристаллдуу же аморфтуу түзүлүшкө ээ. Хим. формуласы FeO(OH)n*H2O. Мында Fe2O3 89,9%ке жетет. Ромб системасында кристаллданат. Өңү-түсү кара күрөң, күрөң, саргыч күрөң, саргыч. Катуулугу 1–5,5. С. салмагы 2,72–4,3. Экзогендик шартта пириттин, курамында темир элементи бар сульфиддер менен силикаттардын ажырашынан пайда болот. Жаратылышта кычкылдануу зонасында («темир калпакчада»), латерит же саз кени түрүндө кездешет. Темир өндүрүлөт, боёк жасалат.n 22 3

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

Категория:Геология
Лимпопо дарыясы

thumb|Лимпопо.
thumb|Лимпопо.
Лимпопо дарыясы, Крокодилдүү – Африканын түштүк-чыгышындагы дарыя; ТАР, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбиктин аймактары аркылуу агат. Ортонку агымында ТАР – Ботсвана, ТАР – Зимбабвенин чек арасын түзөт. Узундугу 1800 км, алабынын аянты 415 миң км2.

Витватерсранд тоосунан башталып, Мозамбик ойдуңу аркылуу агат да, Инди океанына куят. Башкы куймалары: Моколо, Лепхалала, Могалаквена, Санд, Улифантс (оң), Марико, Мотлоуце, Тули, Умзингвани, Бубье, Мвенези, Шангане (сол). Жамгыр жана жер астындагы суулардан куралат. Көп жылдык орточо чыгымы төмөнкү агымында 449 м3/сек чамасында (жылдык агымынын көлөмү 14,2 км3). Жайкы (декабрь–февраль) жамгырдан төмөнкү агымынын деңгээли 5–7 мге көтөрүлөт. Крокодилдүү дарыясында Хартбиспурт плотинасы, Улифантстта Лоскоп суу сактагычы курулган. Чатынан 209 кмге чейин кеме жүрөт. Алабында Крюгер, Баньине улуттук парктары бар. Боюнан Мабалане, Шокве шаары, деңизден 60 км алыстыкта Шаи-Шаи порту орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Дарыялар‎
Категория:Түштүк-Африка
Категория:Зимбабве
Категория:Мозамбик
Категория:Ботсвана
Астрид Линдгрен

А́стрид А́нна Эми́лия Ли́ндгрен, Эрикссон фамилия менен туулган (14.11. 1907, Смоланд, Виммербү – 28. 1. 2002, Стокгольм; сөөгү Виммербюга коюлган) – швециялык балдар жазуучусу. 1947–70-ж. «Рабен жана Шёгрен» басмасында балдар бөлүмүн жетектеген. Анын «Пеппи – Узун Байпак» (1945–52), «Бала менен Карлсон жөнүндө» (1955–68), «Селсаяк Расмус» (1956) аттуу повесттери балдарга арналган. Линдгрен – «Бюллербю жөнүндө китеп» (1952), «Бузотёрлор көчөсүндөгү балдар» (1958), «Мадикен» (1960) аңгеме-повесттеринин, ошондой эле «Рони каракчынын кызы» (1981) романынын автору. «Пеппи – Узун Байпак», «Селсаяк Расмус», «Менин Миом» жана башка чыгармалары экрандаштырылган. 1996-ж. Стокгольмдун борборунда эстелиги орнотулган жана өлгөндөн кийин Швеция өкмөтү тарабынан анын атындагы адабий сыйлык уюштурулган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
Категория:Инсандар
Категория:Швеция