Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Байболот уулу Жандаке

Байболот уулу Жандаке - (1853–1917) атактуу манасчы Болот уулу Назардын шакирти. Байболот уулу Жандаке 1853-жылы Ысык-Көлдүн Чырак айлында туулган. 

Жаштайынан ыр-күүгө шыктуу болуп өскөн Жандакенин атасы элдик салтты, динди катуу туткан, сабаттуу адамдардан болгон. Ошонун таасиринен уламбы, ал оюн-зоок, каада-салт абдан жыш кездешкен эпостун “Көкөтөйдүн ашын” көбүрөөк айткан. Элдин айтымында, Жандаке “Манас” айтканда боз үйгө эл батпай, толуп кетчү экен.

Белгилүү манасчы жана фольклор изилдөөчү Ыбырайым Абдыракман уулу Жандаке менен 20 жылдай бирге жүрүп, андан таалим алгандыгын эскерет жана устаттарынын бири катары эсептеген.

Манасчы Байболот уулу Жандаке 1917-жылы “Ак-Шыйрак” деген жерде дүйнөдөн кайткан.

 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз элинин манасчылары/Кыргызпатент. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: , 2010 – 96 б. ISBN 978-9967-26-119-8
Категория:Манасчылар
Өмүр уулу Чоюке

Өмүр уулу Чоюке (1863–1925) — бугунун арыкмырза уруусундагы байым уругунан чыккан белгилүү манасчы 1863-жылы Ысык-Көлдүн Түргөн болуштугуна караштуу Кара-Бөлтөк айылында туулган. 

Ал кадимки Карала уулу Саякбайдын устаты болгон. “Чоюке – чынар, мен – чырпык. Чоюке – бүркүт, мен – чымчык” деп, кезегинде анын талантына Карала уулу Саякбай баа берген. Калың эл өз кезегинде ““Манасты” Чоюкедей эч ким айта албайт” дешкен.

Чоюкенин түшүндө баатырлар көп жолу аян берген экен. Анын бири төмөнкүдөй: “Кызыл-Кыянын белинде келе жаткан Чоюке өзүнөн өзү талыкшып уктап кетет. Ойгонсо, бир аксакал киши жанына келип калган болот. Ал: “Сен Чоюкесиңби? “Чоң казатты айтасыңбы?” – дейт. Чоюке ага чейин эле “Чоң казатты” олуп-чолуп, ар кайсы жеринен айта коюп жүрчү экен. Андыктан, айтам деп жооп берет. Андан соң аксакал кыбыла жакты көргөзүп: “Тиги, кара жал аксур ат минип, кара калпак, боз чепкен кийип, алдыда кырк чорону ээрчитип келаткан Манас баатыр. Анын соңундагы кызыл буурул ат минген, кызыл чийкил жаш бала Семетей. Андан ары Кең-Колду көздөй көч баштап, алтымыш төөгө пул артып Каныкей, анын артынан Чачыкей келет” - деп, андан ары кытайдын Коңурбайын да кырк кечили менен тааныштырып, “ушулардын баарын айта жүр” деп табыштайт. Бакай болсо, быйыл Кең-Колго барып, Баатырга зыярат кылуусун буйрук этет.

Ошону менен Таласка келип, күмбөзгө зыярат кылып, Чоюке алты жылдай ушул чөлкөмдө жүрүп калат. Андан Чүйгө өтүп, ал жакта да үч-төрт жылдай жүрөт. Андан айылына барып, анда да көп турбай, Кытай жакка өтүп, ал жактагы Жусупакун деген манасчыны байырлап, аны менен бирге “Манас” айтып жүрөт.

Чоюкенин дагы бир шакирти Мамбетаалы Ашымбай уулунун эскерүүсүнө караганда, Ал мал-жанына да, бала-чакасына да карабай, “Манас” дегенде баарын таштап кете берген киши болуптур. Аны ким чакырса токтолбой аттанып кеткен. Өзү айтылуу Акылбек менен Тыныбектерден үлгү алган. Бирок эл Чоюке өз устаттарынан да мыкты айтат дечү экен. Айрыкча “Каныкейдин Тайторуну чапкан жерин” айтканда, ыйлабаган киши калчу эмес экен. Айтылуу Карала уулу Саякбай да ушул бөлүктү аябай ийине жеткире мыкты аткарганына караганда, өз устаты Чоюкеден ушул бөлүктү жазбай өздөштүргөн деп болжолдосо болот. 

Эл оозунда уламага айланган белгилүү манасчы 1925-жылы өз айылында дүйнөдөн кайткан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз элинин манасчылары/Кыргызпатент. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: , 2010 – 96 б. ISBN 978-9967-26-119-8
Категория:Манасчылар
Өмүр уулу Азиз

Өмүр уулу Азиз - (1870–1970) - манасчы. Каракол уездинин Түргөн болуштугуна караштуу Кара-Бөлтөк айылында 1870-жылы туулган. 

Атасы Өмүр ошол кездеги Түргөн болушу болуп турган Кыдыр акенин алдында старчын кызматын аткарган мал-жандуу, оокаттуу адам болгон. Мындан сырткары, Өмүр жөө жомокторду, «Манас» эпосунун айрым үзүндүлөрүн айта койчу. Ал эми Азиздин бир тууган агасы Өмүр уулу Чоюке кыргыз элине белгилүү залкар манасчы катары таанылган. Чоюке «Манас» айтып, эл-жер кыдырып кеткенде, айылдаштары: «Чоюке жокто сен бизге эрмек болуп, Айкөлдүн баянын айтып берип тур» - деп, Азизди кыстап, «Манас» айттырып жүрүшөт. Азиз агасы Чоюкенин көзүнчө ыйбаа кылып, «Манас» айтуудан тартынып жүргөнү менен, «Манасты» өтө мыкты айткан манасчылардан болот. Азиз дагы Чоюкедей эле кереметтү түш аркылуу «Манас» айтып калат.

Мал кайтарып жүрүп, Тулпар-Таштын түбүндө уктап калган Азизге Кошой баатыр келип: Манас, Алмамбет, Бакай, Чубак, Сыргак жана кырк чорону тааныштырып, мындан ары көргөнүн көргөндөй кылып, Баатырларды элге айтып жүрүшүн талап кылат. 

Азиз Манастын сегиз муунуна чейин айта алган. Кийин уулу Шаабай «Манас» айта баштаганда, Азиз манасчылык өнөрдү биротоло уулуна өткөрүп берип, өзү «Манас» айтууну токтотот. Бирок өмүрүнүн акырына чейин уулуна устат катары манасчылыктын ар сырларын айтып берип, туура жолго салып турган. 

Өмүр уулу Азиз классикалык түрдөгү манасчылардын бири болуп эсептелинет. Өмүр уулу Азиздин манасчы болуп калышына түздөн-түз атасы Өмүр жана агасы Чоюке себепчи болгондугу шексиз. Бирок Азиздин манасчылыгын токтотуп, уулуна өткөрүп бериши анын вариантынын сактоочусу жана жолун улантуучусу катары уулу Шаабайды эсептеген.

Өмүр уулу Азиз 1970-жылдын 1-январында дүйнөдөн кайткан.

 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз элинин манасчылары/Кыргызпатент. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: , 2010 – 96 б. ISBN 978-9967-26-119-8
Категория:Манасчылар
Тойчубек уулу Дыйканбай

Тойчубек уулу Дыйканбай - (1873–1923) бугунун белек уруусундагы алдаяр уругунан. Ал 1873-жылы Ысык-Көлдүн Ой-Булак айылында туулган.

Тыныбек манасчынын дагы бир шакирти, Тойчубек уулу Алмабектин бир тууган агасы, ХIХ кылымдын аягында, ХХ кылымдын баш ченинде жашаган чоң жомокчулардын бири Тойчубек уулу Дыйканбай эпос айтууга жаштайынан белсенген. Ашта-тойдо, кыз оюндарында жамактатып ырдап, элдир-селдир улуу эпостон да айта коюп жүргөн күндөрдүн биринде, касиеттүү думана жолугуп, оозуна үч жолу түкүрүп, “кор болбо” деп маңдайынан сылап: “Манасты калтырбай айтып жүргүн” – деп, табыштайт. Ал Ысык-Көл, Нарын, Ат-Башы, Чүй, Жаркент, Нарын-Кол, Текес жерлерин кыдырып “Манас” айткан. Устаты Тыныбек: ““Семетейди” айтууда ак калпактуу кыргыздан Дыйканбайдын алдына эч ким чыкпайт”-деген. Сагымбай, Тоголок Молдо, Деңизбай (Дөңүзбай), Касымбай, Калыгул, Байбагыш, Жакып, Кожоберди сыяктуу далай шакирттерди тарбиялаган устаттын оозунан ушундай татыктуу баага арзуунун өзү, анын өз доорунун эң мыкты манасчыларынан болгондугун айгинелейт.

Тойчубек уулу Дыйканбай 1923-жылы туулган айылында дүйнөдөн кайткан. 

 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз элинин манасчылары/Кыргызпатент. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: , 2010 – 96 б. ISBN 978-9967-26-119-8
Категория:Манасчылар
Чокмор уулу Мамбет

Чокмор уулу Мамбет (1896–1973) Ысык-Көл облусунун Тоң районуна караштуу Корумду айылынан, бугунун кыдык уруусунан чыккан 1896-жылы туулган. Анын өнөр аркалап калышы башка манасчыларга окшош болгону менен, өзгөчөлөнүп турган жактары да бар. Өз айтымына караганда, ага баатырлар өң менен түштүн ортосунда, болбосо, кадимкидей эле ойгоо кезинде жолуккан. Жыйырма жаш курагында “Тастар-Ата” деген жерде уй минип кой кайтарып жүргөн жеринен сырдуу окуяга кабыл болот. Ал көк туу көтөргөн көп кошуунду көрөт. Алардын арасынан бирөө бөлүнүп чыгып: “Бизди тааныйсыңбы?” – дегендей өктөм үн чыгарат. Мамбет тааныбастыгын айтканда: “Найза менен сайып ташта!” – деген өкүм үн чыгат. Анан бирөө жанына келип, иштин жайын түшүндүрүп, Манасты тааныштырып: “Эми сен “Манас” айтасың!” – деп, төшүнө мөөрүн басат. Ошондон тартып, өзүнчө жалгыз калганда “Манас” айта баштайт. Кокус бирөө-жарым көрүп калса, эстен танып жыгылчу болот. Акыры кыйналып, бир ныптасы иштебей шал болуп да калат. Анын оорусунун себебин аңдаштырып билген Тыныбектин шакирти, өзүнүн таекеси Деңизбай (Дөңүзбай) эл арасына алып чыгып айттырып, ошондон тартып иши оңолуп, илдети жоголуп, эл аралап “Манас” айтып калат. 

Мамбет өзү эч бир манасчыдан үлгү албагандыгын, аны бирөөдөн үйрөнүүгө, же жаттап алууга болбостугун баса белгилеп, айтып жүрчү экен. Тоң жергесиндегилер кадимки Карала уулу Саякбай Мамбетти көрсөтүп: “Бул киши бар жерде мен Манас айтпайм!” – деп айтканын аңыз кеп кылып калышат. Чокмор уулу Мамбет айткан “Манас” негизги өзөк окуялар окшош болгондугуна карабай башка варианттардан бир топ айырмачылыктарга ээ. Ага Манастын Алтайда эмес, Арстанбапта төрөлгөн бир эле мисалын айтсак жетиштүү. Чокмор уулу Мамбеттен “Манас” үчилтигинин бөлүмдөрү уулу Касымбек, келини Каналкан “Манас” секторунун кызматкерлери тарабынан (Э.Абдылдаев, С.Бегалиев, К.Кырбашев, М.Мамыров, С.Алиев, Р.Сарыпбеков ж.б.) 1959-1972-жылдар аралыгында “Манастан” – 302 608 сап ыр, “Семетейден” – 71 609 сап ыр, “Сейтектен” – 23 340 сап ыр жазылып алынган. 

Чокмор уулу Мамбет 1973-жылы дүйнөдөн кайткан. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз элинин манасчылары/Кыргызпатент. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: , 2010 – 96 б. ISBN 978-9967-26-119-8
Категория:Манасчылар
Ашымбай уулу Мамбетаалы (Көкчеке)

Ашымбай уулу Мамбетаалы (Көкчеке) - (1897–1969) Чоюке, Жүгөрү, Кайдуу, Шапак, Дыйканбай өңдүү манасчылардан таалим алган, белгилүү манасчы, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамотасынын ээси 

Ашымбай уулу Мамбетаалы 1897-жылы Ысык-Көлдүн Түргөн болуштугуна караштуу Кайырма-Арык айылында туулган. Ал бугунун арыкмырза уруусунун сейтказы уругунан.

Бардык манасчылардай эле, аян-түштүн себебинен манасчылык кесипти аркалап калган. Мамбетаалы манасчыдан “Манасты” жазып алуу иши 1962-жылы башталган. Андан эпостун “Манас” бөлүмүнөн; “Манастын Каныкейге үйлөнүшү”, “Көкөтөйдүн ашы”, “Алмамбеттин аңгемеси”, “Коңурбайдын чабуулу”, “Манастын өлүмү” деген эпизоддору, ал эми “Семетей” эпосу ырааты менен, дээрлик толук турдө жазылып алынган.

Ашымбай уулу Мамбетаалы 1939-жылы Москвада өткөн Кыргыз адабияты менен искусствосунун декадасына катышып, ошол жылдан тартып 1941-жылга чейин Ысык-Көл облустук драмтеатрында иштей баштаган, кийин ден соолугуна (кызыл жүгүрүк оорусу менен ооруп) байланыштуу өз айылына көчүп келүүгө аргасыз болгон. Ошону менен өмүрүнүн акырына чейин Баатырларды даңктап жар салып жүрүп өткөн. 

Ал 1969-жылы өз айылында дүйнөдөн кайткан. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз элинин манасчылары/Кыргызпатент. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: , 2010 – 96 б. ISBN 978-9967-26-119-8
Категория:Манасчылар
Турдумамбет Акматалиев

Акматалиев, Турдумамбет Нарын облусунун Ак-Талаа районуна караштуу Ак-Тал айылында 1922-жылы туулган.

Негизинен Сагымбай Орозбак уулунун эл арасында кол жазма түрүндө тараган “Манас” эпосунан тааныштыгы болгон. Андан сырткары Тоголок Молдого да жолуккан. Бул тууралуу Турдумамбет өзү мындай деп, эскерет: “Жашыман ыр, жомокко кызыгып, өзүмчө “Манастын” айрым бир окуяларын айта коюп жүрчү элем. Асанбай деген агам баласына той берип, ага бир топ өнөрлүү адамдар менен бирге Тоголок Молдону да чакырды. Бул 1939-жыл эле. Той башталаарда агам мага кайрылып: “Сени Тоголок Молдо менен тааныштырам. Ал киши абдан чоң сынчы, пейли ак, ичи кенен адам. Андан-мындан термелеп бирдемени айтып калмайың бар. Ал башың менен кошо жаралган өнөрбү, же жөн эле бүгүн болуп эртең жоголчу нерсеби – мына ошо киши билет. Коркуп качып кетпе дагы. Мындан ары бетиң ачылып “Манасты” эл алдында айта турган болосуң, же улуу бабанын арбагын козгобой жөн жүрөсүң” – деди. Ошентип, агам мени эл көзүнчө Молдокем менен тааныштырды. Анда: “Кана балам, кичине айтып көрчү”, - деди. Мен сүрдөп жатып, бир үзүндү айттым окшойт, кайсыны айтканым азыр эсимде жок. Молдокем менин көөнүмдү андан бетер көтөрүп: “Баракелде айланайын, жакшылап таптаса, ишке жарачу бала экенсиң. Эми менин жанымда эки-үч күн жүр. Сөздү так, ачык, обонун уккулуктуу кылып айтканга үйрөтөм”, - деди. Бир нече күндөн кийин мени улам айттырып көрүп: “Ии, дурус, эми ушунтип айта бер, улам өнүктүрүп отур. Кудай буюрса, өнөрлүү болдуң, уялбай, тартынбай айтып жүр”, - деп, осуят кылды. Ошондон кийин ыгы келген жерде молдокемден үйрөнгөн “Манаска аш берүү” деген окуяны айтып жүрдүм. Молдокем үйрөткөн обондон жазганым жок. “Менден үйрөн, айланайын, мен Тыныбектен үйрөнгөм, анын “Манасындай” “Манас” болобу” – дегени азыр да эсимде. 1947-жылы мен бир жаман ооруга чалдыктым. Эки бутум жазылбай, бүгүлүп, баса албай, тоголонуп калдым. Ошентип, жаткан тозоктуу күндүн биринде мен үчүн бир чоң окуя болду. Нарындын ооруканасында жаткан кезимде, кечинде, түшүмдө: Манас, Бакай, Сыргак, Чубак, Алмамбет – бешөөнүн ортосунда отурупмун. Бешөө тегеректеп отуруп мага осуят айтып жатышыптыр. Манас: “Сен биздин арбагыбызга таазим кылып жүр. Бизди айта жүр. Ошондо ишиң оңолот” – деп, колумдан тартып тургузуп эшикке чыгарып, башка үйгө ээрчитип барышты. үйдө бир чоң кара казан толтура суу бар экен. Анын жанында бир кара аяк туруптур. Манас ошол кара аяк менен сууну сузду да, мага кайрылып: “Ме, ич, анан бизди эстей жүр, айта жүр!” – деди.

Мына ошол окуядан кийин Турдумамбет “Манаска” чындап ыкылас коюп, айта баштайт. Оорудан толук сакайбаса да, басып жүргөнгө жарап калат. Ал өмүрүнүн акырына чейин эпостун «Манастын балалык чагы», «Алты кандын чатагы», “Алмамбет менен Сыргактын чалгыны”, «Алмамбеттин жомогу», «Алмамбет менен Чубактын чатагы», “Алмамбеттин Макел дөөнү жеңиши” аттуу окуяларын айтып, манасчылардын областык, республикалык, эл аралык мелдештерине катышып, алдыңкы орундарга ээ болуп келген.

 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз элинин манасчылары/Кыргызпатент. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: , 2010 – 96 б. ISBN 978-9967-26-119-8
Категория:Манасчылар
Сейдракманов, Назаркул

Сейдракманов, Назаркул - Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1994), “Манас” банкынын стипендианты, заманыбыздын белгилүү манасчыларынын бири. Сейдракманов Назаркул 1951-жылы Таластын Данбагар айылында туулган. 

Бардык манасчылардай эле түш көрүп калуу негизги жолдун нугу болгону менен Назаркул түшүндө баатырлардын өңүн көргөн жокмун деп, ошолорду бир көрүүгө куштарлыгын жашырган эмес. Эпостун үч бөлүгүн толук айтуу менен Кыргыз улуттук телерадиокомпаниясынын “Бабалардан калган сөз” телеберүүсүнө тартылган. 1995-жылы өткөн “Манас” эпосунун 1000 жылдык салтанатына арналган манасчылардын Эл аралык сынагында баш байгеге ээ болгон. Анын варианты өзүнүн көркөмдүүлүгү, эпикалык салыштыруулары менен айырмаланып турат. Алсак:

“Ташынан көп кийиги,

Талытат көздү бийиги” – деген Тал-Чокунун сүрөттөлүшү, болбосо, “Кошой менен Жолойдун күрөшүн” айтып жаткандагы:

“Буту тийген жерлери,

Бута атым бою жар болду.

Буурадай кирген дөөлөргө,

Бул дүнүйө тар болду!” – деген сүрөттөөлөр манасчынын сөзүнүн көркөмдүүлүгү канчалык деңгээлде экендигин айгинелеп турат.

Сейдракманов Назаркул учурда “Манас-мурас” коомдук фондунда устаттык кылат. 

2010-жылы “Даңк” медалы менен сыйланган. 

 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз элинин манасчылары/Кыргызпатент. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: , 2010 – 96 б. ISBN 978-9967-26-119-8
Категория:Манасчылар
Теке чабыш

Шарты 
Оюнчулардын саны 5—8 киши.

Оюн аянтчада өткөрүлөт.

Оюнда таяктар, омуртка сөөктөр колдонулат. 
 Оюнга даярдануу 
Жетекчиси шайланат, андан кийин диаметри 4—5 метр келген тегерек сызылат, тегеректин ортосуна омуртка сөөк баткыдай кичинекей чуңкур (казан) жана тегерек сызыкка оюнчулардын санына карата, бирдей аралыкта ар бир оюнчу өздөрүнө чуңкур казышып таяктарын бир учун чуңкурдан чыгарбай кармашып турушуп оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны: 
Жетекчи 10—12 метрлик аралыктан таягы менен омуртка сөөктү жер менен жылдырып келип аны тегеректин ортосундагы «казанга» таягы менен түртүп киргизүүгө аракеттенет. Тегеректе турган оюнчулар таяктары менен омуртка сөөктү урушуп, «казанга» жакын келтирбөөгө аракеттенишет. Эгерде оюн жетекчисине омуртка сөктү «казанга» же оюнчулар коруп турган чуңкурлардын бирине таягы менен түртүп киргизсе, ал кезектеги оюнчу же болбосо чуңкур коруй албаган оюнчу менен орун алмашкандан кийин оюн кайрадан башталат. Оюн каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Көп жолу омуртка сөөктү «казанга» таягы менен түртүп киргизген оюнчу жеңүүчү болот.
 Оюндун башка түрү 
Уйчу- бул оюнда омуртка сөөктүк ордуна, кертилген жыгач колдонулат.

 Оюндун эрежеси 
Таяк менен бир бирин урууга, омуртка сөөктү буту менен тээп, кол менен кармоого, өз чуңкурунан алыс кетпей туруп бошоп калган башка бир оюнчунун чуңкурун ээлөөгө болбойт.
 Методикалык көрсөтмө 
Колдонуучу таяктар бирдей, оюн өткөрүлүүчү жер тегиз, таза, башка буюмдарсыз болушу керек.

 Педагогикалык мааниси 
Күч, шамдагайлыкка тарбиялайт, көңүл коюуга үйрөтөт. Хоккей оюнуна даярдоочу көнүгүүлөрдүн бири катары эсептелинет.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Эчки таяк

Баш сөздүн тексти 
Оюнчулардын саны 2—5 киши.

Оюн аянтчада, талаада өткөрүлөт.

Оюнда таяктар, топтор колдонулат.

 Оюнга даярдануу 
Оюнчулар таяктардан дарбаза тургузушуп, андан 15—20 м. аралыкка бир катар кылып топторду тизишет. Андан соң оюндун шарты жана кезеги жөнүндө макулдашылат.

 Оюндун баяны 
Ар кимиси кезектери келгенде, бирдей таяктары менен топторду уруп дарбазадан өткөрүүгө аракеттенет. Оюн каалаганча уланат. Көп жолу топторду дарбазадан өткөргөн оюнчу жеңүүчү болот.

 Оюндун эрежеси 
Бир бирине жакындоого, тоскоолдук кылууга, оюндун кезегин бузууга болбойт.

 Методикалык көрсөтмө 
Топтун ордуна чүкөлөрдү жана башка аспаптарды колдонсо болот.

 Педагогикалык мааниси 
Күч тарбияланат, кыймылдарды так аткарууга, таамай көздөөгө үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Кыргыз эл оюндары: оордуктарды көтөрүп жана бир жерден экинчи жерге алып барып ойнолуучу оюндар

Оордуктарды көтөрүп жана бир жерден экинчи жерге алып барып ойнолуучу оюндар - кыргыз улуттук оюндарынын бир түрү.
 Бут менен оордукту көтөрүү
 Кап көтөрүү
 Кап тургузмай
 Көп сандагы адамдарды көтөрүү
 Ат үстүндө куржун эңмей
 Кыз, келин көтөрүү
 Оордукту арылтмай
 Таш жылдырмай
 Таяктын бир учун кармап жерден көтөрүү
 Ташты дөңгө көтөрүп чыгып кайра түшүү
 Ташты дөңгө түртүп — тоголотуп чыгуу
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Кап көтөрүү

Шарты 
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада, кырманда өткөрүлөт.
Оюнда колдонуучу аспап. Эгин толтурулган кап.
 Оюнга даярдануу 
Оюнчулар капка эгиндин данын салышып оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден дан салынган капты белгиленген абалга чейин көтөрүшүп кайра жерге коюшат. Капты көтөрө албаган оюнчу, оюндан чыгып, оюндун өткөрүлүшүнө жардам берет. Калган оюнчулар үчүн, каптага дандын көлөмүн көбөйткөндөн кийин оюн, оюндун жеңүүчүсүн аныктагыча уланат.
 Оюндун эрежеси 
Бир бирине тоскоолдук кылууга, жардам берүүгө, оюндун кезегин бузууга болбойт.
 Оюнга методикалык көрсөтмө 
Дандын ордуна кум, топурак колдонсо болот.
 Оюндун педагогикалык мааниси 
Оюнда күч тарбияланат, оордукту көтөрүү ыкмаларын үйрөнөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Ат үстүндө куржун эңмей

Шарты 
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда колдонуучу аспап- куржун.
 Оюнга даярдануу 
Толтурулган куржунду тегиз жерге койгондон кийин оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
Кезектери келгенде, аттарынан түшпөй, эңкейишип жерден куржунду эңип алып кайра мурдагы ордуна коюуга аракеттенишет. Оюн каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Куржунду жерден кыйналбай бат эңип алган оюнчу жеңет.
 Оюндун башка түрлөрү 
Бала эңмей, кыз эңмей ж. б.
 Оюндун эрежеси 
Бир бирине жакын турууга, тоскоолдук кылууга, жардам берүүгө, аттан түшүп куржунду көтөрүүгө болбойт.
 Оюнга методикалык көрсөтмө 
Акырындык менен куржундун оордугун көбөйтсө болот.
 Оюндун педагогикалык мааниси 
Оюнда күч, ийилчээктик, шамдагайлыкка тарбияланат, чечкиндүүлүккө, атты башкарууга, тең салмакты сактоого үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Кыз, келин көтөрүү

Шарттары 
Оюнчулардын саны 10—15 киши.
Оюн аянтчада, талаада өткөрүлөт.
 Оюнга даярдануу 
Оюнга жетекчи шайланат, калгандары кыздар жана жигиттер болуп бөлүнүп, 3—4 м. аралыкта бир бирине карап турушуп оюндун шарты, өткөрүлүүчү аралыгы жөнүндө сүйлөшүп алышат.
 Оюндун баяны 
Жетекчи кыздардын бирөөсүнөн «Сен кимдин өмүр жолдошу болгуң келет?» деп сураганда, ал кыз көңүлүнө жаккан жигитти мактап, ошондой эле анын кемчиликтерин да айтып «тетиги бойлуу, каштуу, Кожомкулдай күчтүү, кызганчаак «Темирбекти» деп жооп берет. Андан кийин кыз жана жигит оюн башталуучу сызыкка чыгышканда жигит кызды алдына баладай көтөрүп белгиленген аралыктан өтүшү керек. Эгерде жигит кызды жыгылтпай, жерге койбой, кыйналбай аралыктан көтөрүп өтсө, кыз ырдап же бийлеп бериши керек. Эгерде жигит тапшырманы аткаралбай калса, анда өзү ырдап же бийлеп бериши шарт. Ошентип, катышуучулар кезектери менен оюнду каалаган убакытка чейин улантышат. Кызды кыйнабай, жерге койбой, жыгылтпай белгиленген аралыктан ийгиликтүү өткөн жигит, оюндун жеңүүчүсү болот.
 Оюндун башка түрлөрү 
Кыз, келиндерди атка миндирүү, кыз келиндерди аттан түшүрүү, кыз, келиндерди суудан көтөрүп өтүү, жигит көтөрүү ж. б.
 Оюндун эрежеси 
Жигитке кызды жерге коюп дем алууга, аралыктан толук өтпөй коюуга, бир бирине тоскоолдук кылууга, оюн жетекчисинин тапшырмасын аткарбай коюуга, баш тартууга болбойт.
 Оюнга методикалык көрсөтмө 
Оюн жетекчиси суроону кыздардан сурабай, жигиттерден сурап, оюнду баштаса дагы болот. Жигиттер кыздар аларды жакшылап мактамайынча, оюн башталуучу сызыкка чыкпай коюшса дагы болот. 
 Педагогикалык мааниси 
Күч тарбияланат, оордуктарды көтөрүүгө, бир жерден экинчи жерге алып барууга үйрөтөт.
 Колдонулган адабияттар 
 Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 
Категория:Оюндар
Абейелен, Ханс ван

thumb|Hans van Abeelen
Ханс ван Абейелен (нидерландча: Hans van Abeelen) — нидерланд биологу.

 Өмүр баяны 
1936-жылы Энсхеде (нидерландча: Enschede) шаарында туулган. 1965-жылы Радбод атындагы Неймеген университетте (ru) философия доктору илимий даражасын алган. 1991-жылга чейин ошол эле жогорку окуу жайында иштеген. Анын окуучусу Вим Крусио болгон. 1998-жылы Энсхедеде каза тапкан.

 Англисче макалалары 
van Abeelen JHF (September 1989). "Genetic control of hippocampal cholinergic and dynorphinergic mechanisms regulating novelty-induced exploratory behavior in house mice". Experientia 45 (9): 839–45. doi:10.1007/BF01954058. PMID 2570714.
van Abeelen, JHF (1964). "Mouse mutants studied by means of ethological methods". Genetica 34: 79. doi:10.1007/BF01664181
van Abeelen JHF (1966). "Effects of genotype on mouse behaviour". Animal Behaviour 14 (2): 218–25. doi:10.1016/S0003-3472(66)80075-1. PMID 6006025

 Колдонулган адабияттар 
 

Категория:Окумуштуулар
Категория:Биология
Нестеренко Юрий Леонидович

Юрий Леонидович Нестеренко Жалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Юрий Леонидович НестеренкоТуулган жылы: 1972-ж. 9-окт.Туулган жери: Москва,Советтик Социалисттик Республикалар СоюзуӨлкө: Орусия→АКШКаза болгон жылы: Каза болгон жери: Ишмердүүлүгү: прозаикЖанры: роман, повесть, ырлар
Юрий Леонидович Нестеренко — орус көрүнүктүү жазуучусу, антисексуализм (ru) идеологу Reitschuster, Boris (Montag, 06.11.2000). "RUSSLAND: No sex, please!". Focus .

 Өмүр баяны 
Юрий Нестеренко 1972-жылы 9-октябрда Москвада туулган. 1995-жылы Инженердик Физика Институтун бүткөн Личное дело. 2010-жылы Орусиядан Америка Кошмо Штаттарына кеткен.

 Чыгармачылыгы 
Орус тилинде Юрий Нестеренко көп китеп жазган. Орусчадан чет тилдерге анын китептери которгонМисалы: Rozpacz (Отчаяние) // Kroki w nieznane 2011.

 Негизги чыгармалары 
 Чёрная нежить — М.: Эксмо-Пресс, 2002.
 Время меча: Фантастический роман. — М.: АРМАДА: «Издательство Альфа-книга», 2002.
 Комитет по встрече (сборник). — М.: АСТ, 2003.
 Крылья: Фантастический роман. — М.: Эксмо, 2004.
 Пилот с Границы: Фантастический роман. — М.: Эксмо, 2006.
 Плющ на руинах: Фантастический роман. — М.: Эксмо, 2007.
 Личная неприкосновенность: Фантастический роман. — М.: Эксмо, 2009.

 Шилтемелер 

 Интернеттеги шилтемелер 
 Юрий Нестеренконун расмий сайты 
 Antisexual Stronghold 

Категория:Орус жазуучулары