Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кеңдик

thumb|Жер шары.
Кеңдик — сфералык координата тутумундагы координаталардын бири; анын жардамы менен Жердеги, Күндөгү же планетадагы чекиттердин экваторго салыштырмалуу асман сферасындагы орду аныкталат. 

Кеңдик астрономиялык, географиялык жана башкаларга айырмаланат. Астрономиялык кеңдик – берилген орундагы тик сызык менен жер экваторунун тегиздигинин ортосундагы бурчтук аралык; географиялык кеңдик – жер бетиндеги чекиттин абалын аныктоочу географиялык координаталардын бири.
Кеңдик боюнча ай либрациясы – эклиптикага карата Айдын орбитасынын тегиздигинин жантаюусунан пайда болгон термелүүсү. Жердин айланасында бир жолу айланганда Айдын айлануу огунун абалы өзгөрбөйт. Кеңдиктеги либрациянын максимуму ±6о41ў'га жетет.
Кеңдик тегереги – асман сферасындагы эклиптиканын жана асман жарык чыгаруучусунун уюлу аркылуу өтүүчү чоң жарым тегерек, к. Экватордук координаталар.

 Дагы караңыз 
 Географиялык координаталар 

 Булактар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек, Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Астрономия
Категория:География‎
Барсбек Ынанчу Алп Билге

Барсбек, Ынанчу Алп Билге – 7-кылымдын аягы–8-кылымдын башында Енисейдеги Кыргыз кагандыгынын башкаруучусу. Анын тушунда кыргыздардын элчилери Кытайга, Тибетке, Түргөш кагандыгына жиберилип турган. Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын кагандары да Барсбекди өзүнө ийитүү максатында оболу анын кагандыгын таанышкан жана Элтерис кагандын кызын ага канышалыкка беришкен (Күл тегинге арналган эстеликтин маалыматы). 

Барсбек каган табгачтар (кытайлыктар), «он ок (элинин) каганы» (түргөштөр), чик, аз сыяктуу түрк уруулары менен Орхондогу түрктөргө каршы согуштук ынтымак түзүүгө жетишкен. Бирок, Тоң-Йокук жана Күл тегин жетектеген кошуун озунуп, бул ынтымактын өкүлдөрүн бириндетип талкалоону көздөшүп, 710-жылдан 711-жылга караган кышта алар Көгмен (Саян) тоосун ашып, капысынан кыргыздарга кол салган. 

Суңга деген чертокойлуу жерде Барсбек баатырларча согушуп, курман болгон. Орхон түрктөрү аны каармандарча күрөшкөн жоосу катары аздектешкен. Енисей кыргыздары өздөрүнүн руна сымал бир катар жазма эстеликтеринде Барсбекке жоктоо, кошок сөздөрүн багышташкан. Бул эстеликтердин (кошоктордун) жазылышынын өзү да «кыргыз бодун» деп Орхон жазмаларында аталган кыргыз элинин ички биримдигин айгинелейт.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз тарыхы
Басмачылык

thumb|Бухара, 1920.
Басмачылык (түркий басмак – кысымга алуу, кордук көрсөтүү) – Орто Азияда Совет бийлигине каршы чыккан реакциячыл кыймыл. Бул кыймыл улуттук-боштондукту көздөгөн максатта жүргүзүлгөн деген да пикирлер бар. Орто Азияда басмачылык 1917-жылы ноябрдын аягынан башталат. Большевиктердин «ар бир улуттун өз тагдырын өзү чечүү укугу» деген ураанынын негизинде Түркстандын улуттук жана клерикалдык партиялары («Шура-и Ислам», «Алаш», «Шура-и-Улеми») аймакка автономия статусун берүү менен акырындап, Советтик Россиядан чыгарууну көздөшкөн. 

Ушундай максат менен жалпы мусулмандардын 4 курултайы (26–29-ноябрь 1917-жыл) М. Тынышпаев, кийин М. Чокоев башында турган Кокон автономиялуу өкмөтүн (өкмөткө М. Тынышпаев, жана М. Чокоев мүчө болгон ) түзгөн. Түркстанда кош бийлик орнойт: биринчиси, большевиктер башында турган Ташкендеги Совет өкмөтү, экинчиси, ар кайсы улуттун өкүлдөрүнөн жана «Шура-и Ислам», «Алаш» жана башка партияларынын мүчөлөрүнөн турган Кокон автономиясы. Крайлык Советтин 4-съезди Кокон автономиясын мыйзамсыз деп эсептеп, анын өкмөт мүчөлөрү 1918-жылы февралда камакка алынат. 

Кутулгандары совет бийлигине каршы күрөшкө чыгышат. Ошентип, Кыргызстандын түштүгүндө граждандык согуш башталат. Басмачылыктын негизги кыймылдаткыч күчтөрүн бийликке умтулган жергиликтүү байлар, буржуазиянын өкүлдөрү, мусулман дининин төбөлдөрү түзгөн. Большевиктик партиянын жана совет өкмөтүнүн динге каршы жаңылыш саясаты, дин жана оокаттуу адамдарды куугунтукташы эл массасынын бир бөлүгүнүн кыжырдануусун туудурган. 

Карапайым калктын улуттук эркиндик, өзүнүн диний ишенимин коргоо үчүн жүргүзгөн күрөшүн басмачылар билгичтик менен пайдаланган. Басмачылардын куралдуу күчтөрүнө алданган же жазалоодон корккон дыйкандар да Басмачылардын катарына киришкен. Совет бийлиги тарабынан киргизилген «Аскердик коммунизм» саясаты боюнча дыйкандардын ашыкча малын, эгинин тартып алуу эрежеси да айрым дыйкандардын басмачылар тарабына өтүшүнө түрткү болгон. 

Басмачылыктын демөөрчүлөрү бул кыймылга саясий багыт бериш үчүн панисламизм жана пантүркизм идеяларын пайдаланышкан. Түштүк Кыргызстанга кеңири жайылган басмачылык кийин Калкожо, Мадаминбек, Мойдунбек, Эргеш, Рахманкул, Көршермат, Аман палван жана башка корбашылар жетектеген. Аларга каршы атайын Фергана фронту түзүлгөн. Кызыл Армиянын бөлүктөрү менен бирге жергиликтүү советтик уюмдар түзгөн ыктыярдуу аскердик кошуундар басмачыларга каршы күрөшкөн. 1923–24-жылдар Кыргызстандагы басмачылардын ири бөлүктөрү негизинен жоюлган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Мамырбай ажы

Мамырбай Тайлак уулу (1870, Ысык-Көлдүн тескейи, Ак-Коргон конушу –1933-жылы азыркы Жети-Өгүз району, Каба айылы) – агартуучу, ишкана ээси, саякатчы. Бугу уруусунун белек уругунан. Ата-энесинен эрте ажырап, 12 жашынан бай туугандарына жалданып иштеп, жан баккан. 20-кылымдын башында Кара-Кол шаарындагы орус, татар ишкана ээлерине жалданып, алардан устатчылыкты, соодагерчиликти үйрөнүп, бай соода үйлөрүнүн агенти болуп иштеген. Акырындык менен өзүнүн дүкөндөрүн ачып, аларда жүн, тери, кийизден жасалган буюмдарды саттырган. П. А. Столыпиндин жер саясатынын убагында ал бир туугандары, үй-бүлөсү менен Жети-Өгүз капчыгайынын Бөйрөк деген жерине отурукташып, тегирмен куруп, дүкөн ачып, мал, дыйканчылык чарбаларын түзгөн. Көчмөн мекендештери менен бирдикте жайлоодогу жайыттарга чейин жол чабышып, дайраларга көпүрө салышкан.

1912-жылы Мекеге зыяратка баруучу Ысык-Көлдүк кыргыздардын тобуна кошулуп, Казан, Астрахань, Кавказ, Кара деңиз, Жер Ортолук, Кызыл деңиз аркылуу Сауд Арабстанына саякат жасаган. Кайтып келгенден кийин, 1913-жылы Бөйрөктө чырактык Кодоңтай ажы менен бирдикте мектеп медресе ачкан. Анын өзгөчөлүгү мектепте балдар менен кыздар чогуу окуган. Бул мектепте белгилүү фольклор жыйноочу Ыбырайым Абдрахманов мугалимдик кылган. 1916-жылы үркүндө эл менен чогуу Кытайга качып, 1917-жылы жерине кайтып келген. Мамырбай ажы карапайым элге дайым каралашкан. Көл кылаасындагы алгачкы агартуучулардан болгон.

Орус, кыргыз достук мамилелеринин өнүгүшүн жактаган, прогрессивдүү ой-пикирдеги адам болгон. Мамырбай ажы кыргыз элинин тарыхында Суусамырдагы Түркмөн болуш, Чүйдөгү Бошкой уулу Өзүбек жана башка сыяктуу 20-кылымдын башындагы калыптана баштаган улуттук ишкер, бардар адамдардын өкүлүнүн бири. Кыргызстандын эгемендүүлүк мезгилинде урпактары ага Жетиөгүз капчыгайында «Мамырбай ажыга урук-тукумунан алкыш» деген жазуусу бар эстелик тургузушту.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Категория:Искусство
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Коомдук саясат институту

Коомдук саясат институту (IPP) - Кыргызстандагы коомдук бирикме.

 Кыскача таржымакалы 
Коомдук саясат институту (орусча - Институт общественной политики, англисче - The Institute for Public Policy, IPP) 2005-жылдын апрелинде негизделген. 

Ал коомдук саясат практикасын калыптандырууга жана мамлекеттик институттар, жарандык коомдор, ЖМКтары жана бизнес-түзүмдөрдүн өз ара байланыштарынын, аракеттеринин конструктивдүү механизмдерин иштеп чыгууга көмөк көрсөтүүчү көз карандысыз уюм болуп саналат. 

2005-жылдын сентябрынан бери иштеп жаткан Коомдук саясат институту (IPP) коомдогу саясат тажрыйбасын калыптандырууга көмөк көрсөтүүгө жана мамлекеттик институттардын, жарандык коомдун, ЖМК жана бизнес-түзүмдөрдүн конструктивдүү өз ара аракеттенүү механизмдерин камсыз кылууга чакырылган көз карандысыз талдоо жана изилдөө борбору болуп саналат.

IPP өкмөттүк жана өкмөттүк эмес уюмдарга зарыл эксперттик колдоо көрсөттүү менен белгилүү бир тараптын гана кызыкчылыгын жактабайт. 

IPP – бул бардык кызыкдар тараптар үчүн бириктирүүчү форум. Ал өкмөттүн өкүлдөрүн, оппозициянын лидерлерин, жарандык секторду жана жалпыга маалымдоо каражаттарын бардык тараптардын таламдарына жооп берген форматта бир жерге топтойт.

IPP иш-чаралары жеткиликтүү натыйжага жетишүүнү көздөйт. Саясый окуяларга мониторинг жүргүзүүдөн жана маселелерди талдоодон тышкары Институт кызыкдар тараптар үчүн ачык-айкын сунуштарды иштеп чыгат. 

 Негиздөөчүлөр 
Коомдук саясат институту (IPP) мурдагы КР тышкы иштер министри, Атайын жана Ыйгарым укуктуу элчи, азыркы ШКУнун Башкы катчысы Муратбек Сансызбай уулу Иманалиев жана тарых илимдеринин доктору, профессор Чынара Шарше кызы Жакыпова тарабынан негизделген.

 Коомдук баа 
2010-жылы Коомдук саясат институту (IPP) Шанхай коомдук илимдер академиясына караштуу Аналитикалык борборлорунун аныктамасы боюнча дүйнөнүн белгилүү 36 “акыл борборлорунун” катарына кирген.

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.ipp.kg/kg/ 
 http://www.ipp.kg/kg/news/2204/ 

Категория:Кыргызстан
Категория:Коомдук бирикмелер
Категория:XXI кылым
Категория:2005-жыл
Категория:Саясат таануу
Категория:Саясат
Кыргызстандын мамлекеттик тили

Кыргызстандын мамлекеттик тили — Кыргыз ССРнин жана Кыргыз Республикасынын мамлекетте иш кагаздарын жана сот иштерин алып барууда, жалпы билим берүүчү орто мектептерде, атайын орто жана жогорку окуу жайларында окутууну жүргүзүүдө бир өлкөдө милдеттүү колдонулуучу тил.

Кыргыз ССРинин Жогорку Совети тарабынан 1989-жылы 23-сентябрда “Кыргыз ССРинин мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзам кабыл алынып, андан сон кыргыз тилине мамлекеттик тил макамы берилген. Бул мыйзам 2004-жылы Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйыны тарабынан жаңыланып, анда кыргыз тили мамлекеттик тил, ал эми орус тили расмий тил деп жарыяланган.

Кыргыз тили Мамлекеттик тил статусун алуу менен, Кыргызстанда жашаган бардык улуттардын тилдеринин өнүгүшүнө кам көрүү конституцияда, тил мыйзамында баса көрсөтүлгөн. Ошондуктан мектептерде орус, өзбек, казак, дуңган жана башка тилдерде окутуу жүргүзүлүүдө.

Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин палаталары кабыл алган мыйзамдар мамлекеттик тилде жана расмий тилдерде жарыяланат. Иш кагаздары, сот иштери мамлекеттик жана расмий тилдерде жүргүзүлөт. Эгерде айыпкер сот иши жүрүп жаткан тилди билбесе, анда ага эне тилде сүйлөө же тилмечтен пайдалануу укугу берилет. Кыргыз тилине Мамлекеттик тил статусунун берилиши – адилеттүүлүктү калыбына келтирүүгө болгон зор кадам, ошону менен бирге коомдун руханий жаңыланууга, жаңыча ой жүгүртүүгө багыт алуусу. Тил – улуттун баа жеткис зор байлыгы. Тил – улуттук руханий курал, ал улуттун мүнөзүн, өз алдынчалыгын айкындайт.Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тил – кыргыз тили бардык мекеме-ишканаларында, уюмдарда, билим берүүдө, маданият, массалык маалымат каражаттарында, байланыш тармактарында, илимде, мамлекетте, өкмөттүк башкаруу органдарында, коомдук уюмдарда жана жеке менчик тармактарында, жыйындарында, транспортто, соода-сатык, саламаттыкты сактоо, тейлөө ишканаларында колдонулат. Мамлекеттик тил – бул мамлекеттеги улуттардын ортосундагы байланыштын, пикир алышуунун куралы.

 Булактар 
Категория:Маданият
Категория:Тил илими
Мамыр Мерген уулу

Мамыр Мерген уулу – Экисуу арасындагы Үчкоргон, Избаскен чөлкөмдөрүндө жашаган Сол канат кыргыздарынын Мундуз уруусунун карапайым үй-бүлөсүнөн чыккан инсан. 1873-жылы жаз айларында 35 жаштагы Мамыр Кудаяр ханга каршы Экисуу арасын, Көгарт өрөөнүн, Сузактан Өзгөнгө чейинки чөлкөмдөрдү туруктаган кыргыздардын Мундуз, Багыш, Басыз, Карабагыш жана Кушчу урууларын көтөргөн. Көтөрүлүшчүлөр Жалал-Абад, Ханабат кыштактарын ээлешкен. Кыймыл тез эле Экисуу арасын толук каптаган. Июлда Мамырдын кошууну Өзгөн шаарын алган. Ал жетектеген көтөрүлүш бир топ кубаттуу болгондуктан, аны басууга Кудаяр хан өзү аттанган. Ал Анжиян шаарына келип, көтөрүлүшчүлөрдү талкалоого күчтүү жазалоочу кошуун жиберген. Кошуун кыймылды аёосуз басып, Өзгөндү бошотушкан. Көтөрүлүшчүлөр тоо таяна качып, бир тобу Тогузторо, Кетментөбө өрөөндөрүнө өтүп кетишкен. Мамыр 1873-жылдан 1874-жылга караган кышта Алайга, андан ары Кашкарга барып, кыргыздарды Кудаярга каршы үндөп, ал Кокон хандыгына каршы күрөшүүгө аркалык туугандарын тартууга аракеттенген. Орус бийлигинен колдоо издеп, букара болууга макулдугун билгизип кат жазып да көргөн. Бирок, анын 1868-жылдагы Орус Кокон келишими жөнүндө кабары жок эле. 1874-жылы май айында Кара-Кулжа чөлкөмүнүн кыргыздары Мамырдын жетекчилиги астында жаңы күч менен күрөшкө чыгышкан. 5–6 миң кишиден турган көтөрүлүшчүлөр Анжияндан алыс эмес Коргонбардан сепилин алып, Анжыянга чабуул коюшкан. Бирок, 2 миң сарбаздан турган жазалоочу кошуун көтөрүлүштү баскан. Мамыр Капка өрөөнүнө (Нарын чөлкөмү) качып кеткен, бирок Кокон ханынын өтүнүчүнө байланыштуу Токмок уездинин башчысынын буйругу менен 1874-жылы 15-июлда кармалып, Лепси уездинде (Казакстан) камакка салынган. 1877-жылы тымызын көзөмөлдөнүп туруу укугу менен Анжиян уездине кайтып келген. Мамыр кийинчерээк орус бийликтерине да каршы күрөшүүгө аракеттенген. Ал 1878-жылдын жазынан баштап Кудаяр хандын алысырак тууганы Жетим хан менен бирге Ош, Анжиян, Кокон уезддерин кыдырып, орус бийлигине каршы көтөрүлүүгө элди үндөгөн. Падыша аскерлери Жетим хандын тобун 1878-жылдын жай мезгилинде талкалап, өзү колго түшүп өлтүрүлгөн, Мамыр падыша аскерлерине каршы баатырларча кармашып, качып кетүүгө үлгүргөн. Бирок, 8-сентябрда орус бийликтери тарабынан кармалып, 1879-жылы 18-январда Анжиян шаарында дарга асылган.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Ооз комуз

thumb|Ооз комуз.
Ооз комуз - кыргыздын улуттук музыкалык аспабы.

Категория:Музыкалык аспаптар
Категория:Кыргыз музыкасы‎
Манихейчилик

Манихейчилик Мани окуусу (болжол менен 215-жылы Вавилон –176-жылы). Зороастризм сыяктуу эле дуализмге негизделген диний идея. Дүйнөнү ак менен каранын, жакшылык менен жамандыктын күрөшүнүн аренасы катары таануу. Дүйнөнүн өнүгүү максаты – акты бошотуу деп билүү. Манинин окуусу боюнча адам жана дүйнө жамандыктан (азезилден) жаралган; адам жан-дүйнөсү азгырык менен материалдык байлыктан бошосо гана андан аман калат. Караңгыга аралашкан жарыкты жалгыз гана дүйнөнүн өлүмү бошото алат. Адам жакшы жүрүм-туруму менен өзүнүн жакшы жактарын бошотот, ошону менен жамандыкка каршы күрөшүүдө өзүнө жардам берүүгө милдеттүү. Ошондуктан, адам өзүн көп нерселерден чектеши керек, башкача айтканда «тандалгандар» үйлөнбөй, эт жебей, өсүмдүктөргө зыян келтирбей жашоосу зарыл. Манинин түшүнүгүндө бул окуу жалпы эл кабыл алган дин деңгээлине чейин өсүп жетип, ошол кездеги сыйынууларды алмаштыруучу ишенимдерден болмок, ошондуктан бул окуу өз заманындагы диний жөрөлгөлөрдү өзүнө сиңирип турган.Сасанилер алгачкы учурда Манихейчиликтин таралышына тоскоолдук жасашкан эмес, качан мамлекетке, чиркөөгө каршы агым экендигин билишкенден кийин ырайымсыз түрдө куугунтукка алышкан. Мани камакка алынып, 276-жылы өлтүрүлгөн. Анын жактоочулары жашырынып жашоого аргасыз болушкан. Манихейлер Византияда да куугунтукка алынган, христиан чөйрөсүндө да Мани окуусуна каршы көптөгөн китептер жазылган. Орто Азияда Мани Согду шаарларына, андан Чыгыш Түркстан, Кытайга чейин тараган. Иранда Манихейчилик жашыруун жашоосун улантып коомдук турмушка чоң таасир берген. Бирок Манихейчилик кеңири тарагандыгына карабастан куралдуу көтөрүлүштүн туусу боло алган эмес, себеби пассивдүү каршылык көрсөтүү үгүтү менен чектелген. 
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Илим
Батый жапырыгы

Батый жапырыгы – башында Батый хан турган моңголдордун Чыгыш жана Борбордук Европага жасаган баскынчылык жортуулу. 1236–1241-жылдары Волга боюндагы Болгарияны басып алган. 1237–1238-жылдары орустардын түштүк-чыгыш аймагына, 1238–1240-жылдары кыпчак жана алан уруулук бирикмелерине жортуул жасап, 1240-жылы түштүк орус аймагын басып алган. 1241–1242-жылдары моңголдор Борбордук жана Түштүк-чыгыш Европага Адриатика деңизине чейин жортуул жасаган. Борбордук Европаны бекем кармап тура албай кайра артка кайткан. Чыгыш Европа жерлери бүлгүнгө учурап, орус жерлеринде моңголдордун эзүүсү башталат.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Бачайы, кездеме

Бачайы – жибек кездеме. Ал Ташкен, Анжиян, Фергана, Ош жана башка кол өнөрчүлүгү өнүккөн шаарларда токулган. Бачайыдан жууркан, алтыгат капташып, туш кийизге ортолук жасашкан; кыз-келиндер көйнөк, күрмө; улгайган аялдар, балдар чапан кийишкен.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”.
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”.
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
...

Категория:Искусство
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Башкаруу

Башкаруу – салттуу коомдук мамилелер мезгилинде элдин жашоо-тиричилигин иретке келтирүү. Кыргыздардын тарыхый өнүгүшүндө башкаруунун ар кандай түрү өкүм сүргөн. Патриархалдык мамилелер мезгилинде урууну, урукту, патриархалдык чоң үй-бүлөнү жашы улуу, нускалуу, көптү көргөн аксакал башкарган. 

Согуштук демократия күч ала баштаганда башкаруу элдин катмарынан чыккан баатырларга өтүп, бара-бара алардын арасынан хан жана аны менен кошо хандык бийлик өкүм сүрө баштаган. Көчмөн шартта мамлекеттүүлүктүн белгилери ушул системада түзүлүп, уюшкан аскердик көчмөн аристократиясынын келип чыгышына өбөлгө түзгөн. Кыргыздардагы башкаруу көчмөн жана жарым көчмөн жашоо шартына толук ылайыкташтырылган. 

Башкаруу системасына бийлер, манаптар, баатырлар киришкен. Кыргыз коомунда бийлердин ролу күчтүү болгон. 18-кылымдын аягынан тартып Кыргызстандын түндүгүндө бийлердин бийлиги манаптарга өтө баштаган, натыйжада башкаруу системасы – манапчылык пайда болгон. Бийлер сот бийлигин жүргүзүп калган. Манаптар бир нече социалдык катмарларга бөлүнгөн. 

Бир атанын балдарынан түзүлгөн туугандык топту эркек киши башкарган. Кыргыздардын башкаруу системасында аялдар да көрүнүктүү орунду ээлеген. Тарыхтын тигил же бул кырдаалында алар бүтүндөй элдин башында турган, жортуулдарга башчылык кылган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Тарых
Башкырт, Башкыртстан кыргыздары

Башкурт, Башкыртстан кыргыздары. Бүгүнкү башкурттардын курамындагы кыргыздар Башкортостандын түндүк-батыш жана чыгыш аймактарында 9–10-кылымдарда жашап келишүүдө. Башкортостандын батыш аймагындагы кыргыздар 9–10-кылымдарда кыпчак толкуну менен (Сырдарыя аркылуу журт которуп келген байыркы башкурт уруулары), ал эми чыгыш бөлүгүндөгү кыргыздар 16–17-кылымдарда Енисейден журт которуп келген «кыргыз» этнокомпоненттери экендигин изилдөөчүлөр белгилешкен. 
 Уруунун бөлүнүшү 
 Кадыкай (башк. Ҡаҙыҡай) (уруктары: аккуш, арзамат, бикбалта, бурхан, казанлар, келькабыз, куккуш, кучум, кыргыз, мансур, сирмеш, савле, туат, шурэле-типтяр)
 Тэнкэй. (башк. Тәңкәй)Кыргыз этнонимдери бүгүнкү башкурттардын курамында Табын, Кудей, миң урууларынын курамында кездешет. Табын этнониминин удаалаштары (параллелдери) хакастардын жана фуйу кыргыздарынын (хакастарда табхын, фуйу кыргыздарында – табындар) курамдарынан кездешет. Кыргыз уругу кирген кудейлер-дин бүгүнкү кыргыздарда кудайлат (басыз уруусу) аттуу удаалашы бар. Худалат Хакасияда топонимикалык аталыш катары да маалым. 

Санжыра боюнча башкурттардагы кадыкей, танкей кыргыз уруктары өздөрүнүн баштапкы мекени катары Сибирь аймагын, теги жагынан Чыңгыз ханды, түпкү бабаларынан Төнөк бийди аташат. Алардын этногенезисинде Мөңгүсуг (Минусин) чөлкөмү өзгөчө орунду ээлери шексиз. Моңгол баскынчылыгына чейин башкырлар 12 уруудан турган бирикмени түзүшүп, алардын жетөө мурдагы Уфа провинциясында, Ика дарыясынан батышка карай болярлар, Ика жана Деме дарыяларынын жогорку агымдарында кыргыздар турушкан. 

П. И. Рычковдун «Топография Оренбургская» аттуу эмгегинде (1730) кыргыздар өз алдынча 4 уруудан турган эл катары чагылдырылат. 19-кылымда Башкортостандагы кыргыздар өздөрүнүн бирдиктүү жашоосун уланта беришкен.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
 История башкирских родов. Кыргыз 
 Башкирское родословие: Кыргыз (youtube)''

Категория:Кыргыз тарыхы‎
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Марко Поло

190px|thumb|Марко Поло
Марко Поло (1254–1324) – италиялык саякатчы. Марко Поло 1271-жылы 17 жашында атасы менен Венециядан кетип, деңиз аркылуу Кичи Азияга, андан Армян бөксө тоосу, Месопотамия, Иран Тайпак тоосу, Памир, Теңир-Тоо, Кашкар аркылуу Кытайга жеткен. Моңгол империясында 22 жыл жашаган. 17 жыл моңгол ханы Хубилайга кызмат өтөгөн. 1295-жылы Кытайдан деңиз жолу менен Индия, Иран, Константинополь аркылуу Венецияга кайткан.

Ал өзүнүн саякаты жөнүндө китеп жазган. Анда Орто Азия жана Теңир-Тоо жөнүндөгү маалыматтар 1- жана 3-бөлүктөрүндө берилген. Биринчи бөлүгүндө Бадахшан, Самаркан, Алай өрөөнү, Кашкар, Жаркен, Болор, Хотан, Лобнор, Хами жана башка коңшу аймактар сүрөттөлгөн. Алардын географиялык абалы, флорасы жана фаунасы, кен-байлыктары, чарбасы, соодасы, калктын үрп-адаттары, айрым саясий окуялар жөнүндө маалыматтар берилген. Үчүнчү бөлүгүндө 13-кылымдын 60-жылдары моңгол империясынын курамынан бөлүнүп чыккан өлкө катары «Улуу Түркстандын» этносаясий өзгөчөлүктөрү баяндалат. Бул жерде автор Хайду мамлекети туурасында сөз кылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.

Категория:Инсандар
Баш таңмай

Баш таңмай – ата-энеси үйдө жокто балдары (кызы, уулу, келини) өзүнүн теңтуштарына (айрым учурда коңшуларына, туугандарына) атайы жасап берген тамак-ашы.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
...

Категория:Этнография
Категория:Маданият