Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Нейтрино астрономиясы

Нейтрино астрономиясы - байкоо астронмиясынын Жерден башка булактардан чыккан нейтрино агымдарын изилдөөчү жаңы бөлүмү. 

Ней­трино Күндүн жана жылдыздардын ички теги жана аларда болуучу процесстер жөнүндө информацияны Жерге жеткирүүчү бирден бир гана булак болуп эсептелинет. 

Нейтрино астрономиясы негизги үч тармакка бөлүнөт: Күндүн нейтрино астрономиясы—Күндөн кубаттуу ней­трино агымынын таралып чыгышы андагы суутектин гелийге термоядролук айлануу энергиясы менен камсыз кылынат. Нейтринолук жарк этүү — «тынч абалдагы» жылдыздардан кел­ген нейтрино агымдары. Нейтрино катышкан астрофиз. кубулуштарды изилдөө астрофизпканын жацы тармагын — нейтрино астрофизикасын пайда кылды. Нейтрино астрономиясы менен нейтрино астрофизикасынын өнүгүшү асман телолорунун түзүлүшү, о. эле өз ара начар аракеттениш жөнүндөгү информа­цияны да билүүгө жардам берет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы.

Категория:Астрономия
Нейтрон булактары

Нейтрон булактары - нейтрон агымын пайда кылуучу булактар.

 Бардык Нейтрон булактары кубаттуулугу (1 свида бөлүп чыгарган нейтрондордун саны), энергетикалык, бурчтук бөлүштүрүлүшү, поляризацияланышы жанa бөлүп чыгаруу режими (үзгүлтүксүз же импульстук) б-ча мүнөздөлөт. 
 Алгачкы Нейтрон булактарында 7Ве же 10В ядролорун а-бөлүкчө менен согуу ядро реакциялары пайдаланылган. Жеңил элементтерди (мис., 7Li) протон менен согуу аркылуу жог. энергиялуу (108 эв) нейтрондор алынат. Электрондук ылдамдаткычтар да Нейтрон булактары катары пайдаланылат. 
 Нейтрондордун эң кубатуу булактары — ядро реакторлору.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 

Категория:Физика
Нейтрон радиография

Нейтрон радиография - текшерилүүчү үлгүнү нейтрон менен нурлантып, ал үлгүнүн сүрөтүн фотосезгич элементке түшүрүу методу. 

 Нейтрон радиография ме­тоду түрдүү атом ядролор нейтрондорду түрдүүчө тартып алуу ыктымалдыгына негизделген. Эгер нейтрон менен нурлантылган үлгүнү фотоплёнка менен беттештирсек, анда өңүнө чыгарылган сүрөттө каралыгы түрдүүчө участкалар пайда болот. 
 
 Өтө карарган жерлери нейтрондорду көбүрөөк жуткан (карман калган) ядролорго туура келет. 
 Нейтрон радиография негизинен металлдарда, куймаларда жана минералдарда кошундуларды аныктоо үчүн колдо­нулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Горацио Нельсон

thumb

Нельсон Горацио (29. 9. 1758, Норг фолк графтыгы, Бёрнем-Торп—21. 10. 1805, Испанияда, Трафальгар тумшугуна жакын жерде) — англ, флот башчы, вице-адмирал (1801). 

 1770- жылдан деңиз кызматында иштеген. Абукир салгылашында (1798) эскадгага командалык кылып, француз флотун талкалаган соң белгилүү боло баштаган. 
 1799-ж. Неаполду орус аскерлери бошотуп, француз гарнизону багынганда Нельсон француз туткундарын аёосуз жазалаган. 
 Трафальгар салгы­лашында (1805) Нельсон башкарган англ, флот франц.-испаниялык флотту кыйраткан. 
 Ошол салгылашта Нельсон катуу жара дар болун, каза тапкан. Нельсон де­виз согушу боюнча англ, флотто узак убакыт өкүм сүргон тактиканы четке кагып, аны жаңы ыкма менен алмаштырууга аракеттенген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Тарых
Категория:Адмирал
Неман ойдуңу

Неман ойдуңу - Неман дарыясынын алабынын жогорку жана ортоңку (бир аз бөлүгү) агымында, негизинен Беларусиянын Гродно областынын аймагында. 
Ойдуң суу-муз жана дарыя чөкмөлөрүнөн түптөлгөн. Бийикт. 90—150 м. Көп бөлү­гү айдалат, саздак жерлери да бар. Түн.-чыгышында Налибок токою жай­гашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Беларусь
Категория:Литва
Категория:Орусия
Нематод илдети

thumb|Heterodera glycines (x1000).
Нематод илдети - өсүмдүк менен азыктануучу зыянкеч нематоддор (жумуру курттар) пайда кылуучу илдет. 

Ургундай эгилме жанa жапайы өсүмдүктердө кездешет. Илдетке чалдыккан үрөн кечигип чыгып, начар гүлдөйт. Өсүмдүк жакшы бурдөбөй, солуп калат же түшүмсүз болот. Нематод өсүмдүктүн тамыр системасына кирсе, аны чиритип, өсүмдүктө патогендүү козу карын бактерия менен вирустардын өөрчүшүнө комок берет. 

Өсүмдүктүн сабагы жооноюп, жалбырагы кичирейип, деформацияга алып келет. Хризантема, бегония, папоротниктердин жалбырагы куурап калат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Айыл чарба
Категория:Зоология‎
Немис идеологиясы

Немис идеологиясы — Карл Маркс менен Фридрих Энгельстин тарыхты матер, түшүнүүнүн бирдиктүү концепциясын. б. а. тарыхый материализмди биринчи жолу иштеп чыккан чыгармасы. 

 «Немец идеологиясынын» идеясы 1845-жылы жазында Энгельс Брюсселге келгенде пайда болгон. Маркс менен Эн­гельс жаңы көз караштар системасын биргелешип иштеп чыгууну чечишкен. 
 «Фейер­бах жөнүндө тезистерди» жазуунун максаты ушуга байланыштуу чыккан. 
 «Немис идеологиясы» 1845—1846-жылдарда жазылган, бирок бүтпөй калган.
 «Немис идеологиясында» коом турмушунда материалдык өндүрүштүн чечүүчү ролу жөнүндө тарыхый материализмдин маанилүү жобосу ар тараптан өнүктүрүлгон.
 Маркс, Энгельс бул эмгекте биринчи жолу өндүргүч күчтөр менен өндүрүш мамилелеринин өз ара аракеттенүү жана өнүгүү диалектикасын ачышкан. 
 
 Бул маанилүү ачылыш адам коомунун жадны түзүлүшүн жана анын тарыхый өнүгүшүнүн жалпы закон ченемин түшүнүүгө жанa пролетардык, коммунисттик революция бурж. коомдогу өндүргүч күчтөр менен өндүрүш мамилелеринин ортосундагы карама-каршылыктардын натыйжасы экенин ил. далилдөөгө мүмкүндүк берген. Ошондой эле ал тарыхты матер, түшүнүүнун бирдиктүү концепциясын жанa ил. коммунизмдин филос. негизин иштеп чыгууну шарттаган. 
 «Немис идеологиясында» тан жанa тан күрөшүнүн марксчыл теориясынын негизи, жалпы эле мамлекеттин жанa бурж. мамлекеттпн маңызы ачылын, тарыхый материа- лизмдеги коомдук бытие менен коомдук аң-сезимдин карым-катнашы жөнүндө негизги жобо иштелип чыккан.
 Эмгек­те коомду коммунисттик кайра куруунун эки материалдык өбелгөсү: өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшү жанa революциялык тап — пролетариаттын калыптанышы биринчи ачылган. Та­рыхты диалек.-матер. түшүнүүгө тааньш, «Немец идеологиясынын» авторлору болочок коммунисттик коомдун жалпы белгилерин сыпаттап чыккан.
 «Немис идеологиясынын» кол жазмасын Маркс менен Энгельс чыгарууга үлгүрбөй кал­ган. Биринчи жолу ал СССРде 1932-ж. толук жарыяланган.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Категория:Инсандар
ГДР илимдер академиясы

ГДР илимдер академиясы ― Германия Демократиялык Республикасынын илимдер акаде­миясы. ГДРдин Берлиндеги башкы ил. мекемесп (1946-ж. негизделген). 

 Курамында (1977) 24 борбордук институт, 14 институт. 7 из. тобу, Борб. архив, Борб. ил. информация ж. б. бар.
 Академияга 12 ил. коом карайт. Жетекчи орга­ны — башында президент турган Пле­нум жанa Президиум. 
 Академия 9 класстан (матем., физ., химия, биол., мед., чөйрөнү коргоо жанa кайрадан өзгөртүү, филос., экон., тарых, мамлекет жанa укук) турат. 
 Илимий изилдөө иштери интернаттарда, илимий борборлордо жүргүзүлөт. 

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Билим
Немис федералдык банкы

Немис федералдык банкы ― Германиянын борбордук эмиссия банкы. 1957-жылы уюшулган. 

Банк банкнотторду эмиссиялоого укуктуу, түрдүү акча жана кредит операцияларын жүргүзөт. 
Башкы офиси Франкфуртта. 
 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Экономика
Немирович-Данченко Владимир Иванович

thumb|right
Немирович-Данченко Владимир Иванович (11 (23). 12. 1858, азыркы Махарадзе, ГССР, Озургеты — 25. 4. 1943, Москва) — сов. режиссёр, театр ишмери, педагог, жазуучу жана дра­матург, СССР эл арт. (1936). 

 1876— 79-ж. МГУнун физ.-матем. факультетинде окуган. 
 70-жылдары театр сынчысы катары таанылган. 
 1891—1901-ж. Москва филармония коомундагы Муз.- драма окуу жайдын драма бөлүмүн башкарган жана сабак берген. 
 Москва көркөм театрын (МХТ) негиздөөчү (1898, К. С. Станиславский м-н бирге). Кыштак, актёрлор м-н басма соз кызматкерлеринин өмүр-турмушу тууралуу повесттер жазган. Пьесалары Александр (азыркы Ленинград акад. театры) ж. б. театрларда коюлган. 
 К. С. Станиславский менен бирге 1898— 1904-ж. А. П. Чеховдун «Ваня таяке», «Үч эже-сиңди», «Алчалуу бак», М. Горькийдин «Түпкүрдө» пьесаларын, ошондой эле прогрессчил батыш европ. драматургдардын (Г. Гауптман, Г. Ибсен, У. Шекспир) чыгармаларын койгон. 
 1905—07-жылдардагы революциядан кийинки саясий реакция жылдары А. С. Грибоедовдун «Акыл азабы», Н. В. Гоголдун «Текшерүүчү», А. С. Пушкиндин «Борис Годунов», Л. Н. Толстойдун «Тирүү өлүк» ж. б. спектаклдерди коюп, мында ал орус классикасынын прогрессчил багытын ачуу менен режиссурасынын жаңычыл принциптерин өнүктүргөн. 
 Окт. рев-ясынын жеңиши Немирович-Данченконун чыгармалыгынын өрүш алышына кецири жол ачты. 
 Ал К. А. Тренёвдун «Любовь Яровая», Немирович-Данченко Погодиндин «Кремль куранттары» сыяктуу совет театрынын өсүшүндө мааниси зор спектаклдерди койду. 
 Анын М. Горькийдин «Егор Булычов жана башкалар» (1934), «Душмандар» (1935) спектаклдерин коюшу совет театр онорүндө соц. реа­лизм методун калыптандыруунун ачык күбөсү болду. 
 Немирович-Данченко 1919-ж. Москва керкем театрынын Муз. студиясын (1926-жылдан В. И. Немиро­вич-Данченко атн. муз. театр) уюштурган. 
 СССР мамл. сыйл. (1942, 1943) лауреаты. Ленин ордени, Эмгек Кы­зыл Туу ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Орусия
Категория:Маданият
Немчинов, Василий Сергеевич

Немчинов, Василий Сергеевич [2(4). 1. 1894, азыркы Пенза обл., Пенза р-ну, Грабово кыш.— 5. 11. 1964, Москва] — сов. экономист жанa статист. СССР ИАнын (1946), БССР ИАнын (1940), ВАСХНИЛдин (1948) акад. 1940-жылдан КПСС мүчөсү. 

1917-ж. Москва коммерция институтунун экон. бөлүмүн бүткөн. 
1940—48-ж. К. А. Ти­мирязев атн. Москва а. ч. академиясынын директору. 
1949—63-ж. Өндүргүч күчтөрдү изилдөө б-ча советтин пред-ли. 
1947-жыллдан КПСС БКга караштуу Коомдук илимдер академиясынын саясий экономия кафедрасы- нын проф. 1958-ж. СССРдеги алгачкы экон.-матем. изилдөө лабор-ясын уюштурган. 
1953—02-ж. СССР ИАнын Президиумунун мүчөсү. 
1953—59-ж. СССР ИАдагы экономика, философия жанa укук илимдер бөлүмүндө акад. секретарь. 
Негизги эмгектери сов. статистиканын теориясы менен практикасына, опдүргүч күчтөрдүн өнүгүшү менен коомдук структурасына, пландуу чарбанын үлгүсүн иштеп чыгууга, экон. баалоо маселелерине арналган. 
Эл аралык статистика институтунун анык мүчөсү (1958), Англ, король статис­тика коомуна ардактуу мүчө (1961). 
Лениндик сыйл. лауреаты (1965). 

Үч Ленин ордени, башка 3 орден жанa металдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Орусия
Категория:Экономика
Неогегелчилик

Неогегелчилик - бурж. философиядагы идеалисттик агым. 

 19-к-дын 2-жарымында Англняда жана АКШда (Грин, Брэдли, Ройс ж. б.) пайда болгон. 19-кылымдын аягы — 20-кылымдын башында Неогегелчилик антимарксчыл мүнөз алып, Италияга (Кроче, Жентпле), Россияга (Ильин), Голландпяга (Болланд) тараган. 
 Биринчи дүйнөлүк согуштун алдында немецтик Неогегелчилик (Глокнер, Кронер, Литт) калыптанган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийнн Францията (Валь, Ипполпт) таран, көп жагынан экзистенциализмге кошулуп кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Философия
Неоколония теориялары

Неоколония теориялары - көз карандылыктан бошонгон өлкөлөрдү дүйн. капит. системада кармоо максатын көздөгөн буржуазиячыл жана реформачыл теориялар. 

 Бул империа­лизмдин колония системасы ыдыраган соң пайда болуп, өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн экономика, саясат, социалдык мамилелер жана идеология чөйрөсүн камтыйт. Неоколония теориялары жаңыдан өнүгүп жаткан өлкөлөрдө капит. өнүгүү жолун, батыштын социалдык системасынын үлгүсүн даңазалайт, соц. түзүлүшкө каршы багытты коздойт. «үчүнчү дүйнөдө» империализмдин социалдык жаңы түркүгүн калыптандырууга жардам берет. 
 Неоколония теорияларын 2 топ­ко бөлүүгө болот: биринчиси өнүгүп жаткан өлкөлөр үчүн атайын иштелип чыккан буржуазиячыл жана ре­формачыл жалпы теорияларды. экинчиси неоколониализмди тикеден тике жактоочу концепция менен теориялар­ды камтыйт. 
 Неоколония теорияларынын жалпы багы­ты капит. өпүгүүгө ыңгайлуу шарт түзүү, ил. социализмге каршы күрөшүү. Неоколония теорияларын жактоочулар саясий жак­тан өнүгүп жаткан өлкөлөрдү улуттук өз алдынчалыгынан баш тартууга үгүттөйт, бул өлкөлордүн ички жана тышкы ишине кийлигишүүгө ум­тулат. Неоколония теориялары империализмдин «үчүнчү дүйнөдө» үстөмдүгүнүн барган сайын начарлашынан, эл аралык абал­да соц. дүйн. системанын чечкиндүү таасири менен улуттук бошт. кыймылдын күчөшүнөн удам пайда болуп олтурат.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Категория:Терминдер
Неондуу лампа

Неондуу лампа - төмөнкү басымдагы газ разряддуу жарык булагы; мында Электр разряды кезинде неондуу чөйрөдө оптикалык диапазондогу нурлануу пайда болот. Бүлбүлдөө разряддуу сигналдык Неондуу лампа кеңири белгилүү, мында катод айланасындагы кызгылт, сары-кызгылт жарык пайдаланылат. 

Лампага неон-гелий аралашмасы толтурулат. Тутандыргыч чыңалууну төмөндотүү үчүн газ аралашмасына бир аз аргон кошулуп, катоддун бетине активдүү заттын жука катмары сүйкөлөт. Лампа ту­руктуу жанa өзгөрмө ток менен иштейт кубаттуулугу 0,01—10 вт, жарык агымы 0,02—5 лм, жарык кыла турган ток күчү жадин үлүшүнөн 20—30 мата чейин. 
Неондуу лампа аэродром маягында, сигнал, кооздук, реклама жарыктарыкда ж. б-да колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Электроника
Неотимизм

Неотимизм - католицизмдеги Фо­ма Аквинскийдин окуусунан чыккан филос. мектеп; томизимдин өнүгүшүнүн азыркы этабы. 

 1879-ж. Неотимизмди Ватикан кабыл алган. 
 Неотимизм Италия, Испа­ния, Франция, Германия, АКШ, Бельгияга жанa Латын Америкасына тараган. 
 Көрүнүктүү өкүлдөрү: Э. Жильсон, Ж. Маритен, В. Бруггер, А. Демпф, У. Падовани, Ф. Ольжати ж. б. 
 Неотимизмдин биринчи этабы окууну системалуу түрдө баяндоого байланышкан. Аны үгүттөө максатында Лувен ун-тине караштуу филос. окуу жайы, Ватиканда ыйык Фома академиясы, Парижде католиктердин ин-ту ж. б. ачылган. 
 Аларда Неотимизмдин кээ бир проблемалары иштелген. Экинчи дүйн. согуштан (1939—45) кийин Неотимизм азыркы бурж. философия системасында көрүнүктүү орун ээлейт. Ал ишеним менен кылды, ой жоруу менен эмппризмди гырттан байкоо менен тыкандыкты бирге калоону талап кылат. 
 
 Неотимизм — кудайга сыйынуунун философиясы. Анын негизги максаты — теологиянын «чындыгын» ачуу жанa аны жактоо. Неотимизмдин философиясында адам коому «табигый коом» катары эсептелет. Неотимизм «жакынын христианча сүйүү» ураанын үгүттөйт. Неотимизм маркстик диалект. жана тарыхый материализмге каршы турат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Дин
Категория:Философия
Нерв импульсу

Нерв импульсу - нерв талчалары аркылуу өтүүчү козголуу толкуну. 

Четки сезгич рецепторлордон нерв борборлоруна, нейрондон нейронго, борб. нерв системасынан органдарга информация жеткирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Медицина
Категория:Нерв системасы
Нернст Вальтер Фридрих Герман

Нернст, Вальтер Фридрих Герман (25. 6. 1864, Бризен, азыркы Вомбжезьно, Польша — 18. 11. 1941, ОберЦибелл, азыркы Германия) — немец физиги жанa физ.-химиги; азыркы физ. химияны негиздөөчүлөрдүн бири. 

 1891- жылдан Гёттинген, 1902—39-ж. Бер­лин ун-ттеринин проф. 1888—89-ж. электролиттердин иондорунун кыймылдуулугу менен диффузия коэффициентинин ортосундагы байланышты аныктаган жанa гальваникалык элементтердин электр кыймылдаткыч күчү жөнүндөгү теорияны, 1890-ж. аралашпоочу эки эриткичте эрүүчү затты бөлүштүрүү законун ачкан.
 1894-ж. эриткичтин диэлектрлик туруктуулугу өсүү менен анын диссоциациялануу жөндөмдүүлүгү кебөйгөндүгүн байкаган. Нернст 1906-ж. төмөнкү температурадагы жылуулук процессия изилдеп, термодинамиканын үчүнчү башталыш законун негиздеген. 
 Төмөнкү тең салмактуулукту N2 4- Огч*2АтО изилдеп, ал атмосферадагы азоттон азот кислотасын өнөр жайда алуунун физ.-хим. негизин көрсөткөн. 
 Ал эми 1905— 07-ж. азот мене суутектин аммиакты синтездеп алган. 
 Нернст көптөгөн ИАнын мүчөсү, о. эле СССР ИАнын ардактуу мүчөсү (1927) болгон. Нобель сыйл. лауреаты (1920).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Физикалык химия
Нернст теоремасы

Нернст теоремасы - термодинамиканын В. Нернст (1906) далилдеген теоремасы; бул теорема боюнча абсолюттук нөлго жакын температурасында тең салмактуу эки абалдын ортосунда болуучу кайталанма нзотермиялык процесстерде энтропиянын (AS) өзгөрүшү нөлгө умтулат: lim AS — 0. 

Термом-динамикалык бир катар маанилүү натыйжаларга алып келгендиктен, Нернст теоремасы термодинамиканын үчүнчү негизи деп да аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Категория:Термодинамика
Нерсенин агуучулугу

Нерсенин агуучулугу - нерсенин мех. чыңалуунун аракетинен серпилгичтүү же илээшкек деформациялануу касиети. 

 Нерсенин агуучулугу илээшкектикке карама-каршы чоңдук менен мүнөздөлөт. Илээшкек нерседе (газ, суюктук) чыңалуунун ар кандай чоңдугунда, ал эми серпилгич катуу нер­седе чыңатуу «агуучулук чегинен» ашканда агуучулук пайда болот. 
 
 Түрдүү нерселердин агуучулук механизми да түрдүүчө. Газдардагы Нерсенин агуучулугу молекулалары көбүрөөк кыймылда болгон катмардан азыраак кыймылда болгон катмарга импульс берилген катмардан башталат. Суюктуктардагы Нерсенин агуучулугу чыңалуунун аракет багытындагы диффузияга, кристаллдуу катуу нерселерде болсо кристаллдагы ар кандай дефектилердин кыймылына байланыштуу. 
 Нерсенин агуучулугу жер кыртышында. космосто учурайт.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Физика
Несмеянов реакциясы

Несмеянов реакциясы - арилледиазонийгалогениддер жана металлдардын галогениддеринен турган кош туздарды металл күкүмүнүн таасири менен ажыратып, металл орг. бирикмелерди алүү.

Бул реак­ция As, Bi, Sn, РЬ ж. б. металл органикалык бирикмелерди синтездөөгө колдонулган. А. Н. Не­смеянов 1929-ж. ачкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Нестеров, Ана­толий Иннокентье­вич

Нестеров, Ана­толий Иннокентье­вич (27 октябрь [8 ноябрь] 1895 — 10 февраль 1979) — сов. терапевт, акад. (1950) жана СССР МИАнын вице-президенти (1953—57), РСФСР- дин илимге эмг. сиң. ишмери (1946), Сов Эмг. Баатыры (1965). 

 1946-жылдан КПСС мүчөсү. Томск университетинин медицина факультетин бүтүргөн (1920). 
 Нестеров Сочидеги клиникалык ил. из. институнун директору (1936—39), ошол эле мезгилде врачтарды өркүндөтүүчү Борб. институтта ревматология кафедрасынын башчысы. 
 1939—41-ж. Мамл. борб. курортология ин-тунда (Москва) директор жанa ил. жетекчи. Новосибирск мед. институтунун госпиталдык терапия клиникасынын проф. (1941—43), Мамл. физиотерапия институтунун директору (1944—50). 
 1947- жылдан 2-Москва мед. ин-тунун факультеттик терапия кафедрасынын башчысы, СССР МИАнын ревматизм ин-тунун директору (1958—70). 
 Анын негизги ил. эмгектери кан айлануунун патологиясы, кызыл жүгүрүк жанa муун оорулары, курортология жана аскердик-талаа терапиясынын маселелерине арналган. 
 Нестеров Бүткүл союздук терапевттер ил. коомунун председатели (1962-жылдан). 
 Чет өлкөлүк 14 ил. коомдун ардактуу мүчөсү. Лениндик сыйл. лауреаты (1974). 
 Эки Ле­нин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Медицина
Нефелометриялык анализ

Нефелометриялык анализ - Тиндаль кубулушуна негизделген хим. сан анализинин методу. 

Эритмеден чөкпөй турган бөлүкчөгө капталынан жарык бергенде жарыктын туш тарапка сынышы (чачырашы) Тин­даль кубулушу деп аталат. 

Тиндаль кубулушун изилдеген Рэлейдин мыйзамына ылайык, эритмедеги калкып жүргөн бөлүкчөлөрдөн чачыраган жа­рыктын интенсивдүүлүгү бөлүкчөлөрдүн көлөмү менен санына түз пропорциялаш болгондуктан калибровкалык сызык түзүп, анын жардамы менен эрип жүргөн заттардын белгисиз санын табууга болот. 

Нефелометриялык анализ менен суунун ылайлуулугун, газдардагы чаңды, кээ бир өндүрүштүк эритмелердин кирлигин аныктоого болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Нефоскоп

Нефоскоп (гр. nephos — булут жана ...скоп) — булуттардын кыймылынын ылдамдыгын жанa багытын аныктоочу прибор; 

метеорология станцияларында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Метеорология
Нефроз

Нефроз (гр. nephros — бөйрөк) — нефроздук снндромдун (заара менен кошо белок көп бөлүнүп, белок-май алмшуусу бузулуу, шишик басуу менен мүнөздөлгөн бөйрөктүн жабыркоолору) эскирген аты. 

Бөйрөктү гистологиялык изилдөөлөрдүн негизинде, электрондук микроскоп ж. б. методдорду колдонуу менен Нефроздо түйүнчөлөрү гана эмес, анын чыпкалары чегери байкалган. Нефроздук ондромго нефрит, нефропатия, пиемнефрит, шишиктер, коллаген ооруларында пайда болгон бөйрөктүн бузулуулары, миелома оорусу, диабет (канттуу), туберкулёз, көтөн жара, безгек дуушар кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ден соолук
Нефропатия

Нефропатия (нефроз жана гр. pathos —оору, азан чегүү)—боюнда бар аялдын токсикозу (Талгак) жана мор­фол. өзгөрүүлөрдүн көп түрдүүлүгү менен мүнөздөлгөн бөйрөктүн жабыркоолору жөнүндөгү жалпы түшүнүк. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Медицина