Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эмгекти коргоо

Эмгекти коргоо — эмгек процессинде адамдын коопсуздугун, ден соолугун сактоо үчүн жагымдуу шарттарды камсыз кылуучу закон актыларынын, техникалык жана санитария-гигиеналык чаралардын системасы. 
Эмгекчилердин ден соолугун сактоо, коопсуз эмгек шарттарын камсыз кылуу, кесип ооруларын жана өндүрүштүк кырсыктарды болтурбоо мамлекеттин маанилүү иш-аракетинин бири. Биздин өлкөдө ар бир адамдын эмгектенүүгө, эс алууга жана ден соолугун сактоого укуктуулугу жөнүндөгү жоболор эмгек закондорунда (мисалы, Кыргыз Республикасынын эмгек жөнүндөгү закондор кодексинде) көрсөтүлгөн. Ал закондорго ылайык толук, толук эмес жана кыскартылган жумуш күнү белгиленген. Мекемелерде, ишканаларда, өндүрүштөрдө жумушчулар менен кызматчылардын толук жумуш убактысы жумасына 41 сааттан ашпоого тийиш. Кыскартылган жумуш күнү кесиптик зыяндуу шартта иштеген жумушчу, кызматчылар, жашы жете элек 15тен 18 жашка чейинки жумушчу, кызматчылар, ошондой эле мугалимдер, врачтар, инвалид - сокурлар жана башкалар үчүн белгиленет. Толук эмес жумуш күнү же убактысы администрация жумушчу же кызматчыны ишке алып жатканда макулдашылып чечилет. Ишкана, мекеме, уюмдардын администрациясы эмгекти коргоо боюнча нормативдик актыларда көрсөтүлгөн эмгек шарттарын камсыз кылууга, өндүрүштө травмага жол бербөөгө, коопсуздук техникасынын жаңы каражаттарын колдонуу, кесиптик оорулардын алдын алууга, санитария - гигиеналык шарт түзүүгө милдеттүү. Ошондой эле эмгекти коргоо боюнча эрежелер менен нормаларда коопсуз жана ден соолукка зыянсыз эмгек шарттарын түзүү, ишкана аймагын, өндүрүштүк жайларды максатка ылайык пайдалануу, жабдууларды туура иштетүү, технологиялык процесстерди туура уюштуруу, жумуш орундарын санитария-гигиеналык нормага ылайык күтүү жана башкалар талаптар камтылган. Коопсуздук техникасын жана өндүрүштүк санитарияны жакшыртуу максатында жыл сайын атайын каражат бөлүнөт.
Аялдардын организминин өзгөчөлүгүн эске алып, эмгек закондорунда кошумча жеңилдиктер көрсөтүлгөн, ошондой эле жаштардын, инвалиддердин эмгегин коргоо боюнча эрежелер белгиленген. Кош бойлуу жана балалуу аялдардын эмгегин коргоо боюнча атайын жоболор бар, кара Эне жана баланы коргоо.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Коом
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Эмдөө

thumb|Эмдөө
Эмдөө — организмди иммундук касиети бар кан сары суусу, гамма-глобулин, вакцина, анатоксин менен эмдеп, анын жугуштуу ооруга туруктуулугун арттыруу. 
Организмде активдүү иммунитет пайда кылуу үчүн вакцина же анатоксин куюлат. Вакцинада оору пайда кылбоочу тирүү (начарлаган) же өлүү (өлтүрүлгөн) оору козгогучтар болуп, аларды кишиге куйганда организмде атайын коргогуч зат — антитело пайда болот. Микроб токсинин (уусун) 
формалин менен зыянсыздандыруудан анатоксин алынат. Мында токсиндин уулуу касиетин жоготуп, иммунитет пайда кылуу жөндөмдүүлүгү сакталат. 
Анатоксин теринин астына же булчуңга куюлат. Вакциналарды кишинин терисине (туберкулёзго каршы), теринин астына (ич келтеге каршы), булчуңга (көк жөтөл, кептөөр, тырышмага каршы), ичирип (полиомиелитке каршы), мурунга тамчылатып (гриппке каршы) жиберилет. Ар бир вакцина үчүн атайын өлчөм (доза) жана эмдөө схемасы белгиленген. Эмдөөдө организмде оору козголбой туруп, ага каршы иммунитет пайда болот (мисалы, кишини чечек вакцинасы менен эмдөөдө ал ооруга каршы иммунитет түзүлөт). Калкка активдүү иммунитет пайда кылуу максатында, ошондой эле эпидемиялык көрсөткүчтөргө жараша ар бир ооруга каршы эмдөөнү саламаттык сактоо органдары өзүнчө план жана календарга ылайык жүргүзөт. Балдар оорусуна каршы пландуу эмдөө төрөт үйүнөн башталат. Мисалы, бала төрөлгөндөн 4—5 күндөн кийин туберкулёзго, 2 айында полиомиелитке, 5—6 айында кептөөргө жана көк жөтөлгө, 10 айында кызылчага каршы эмделет. Айрым ооруларга каршы эмдөө 4—5-жылда кайталанып турат. Айрым оорунун табигый очогу чыгуучу аймакта (мисалы, туляремия, кене энцефалити) пландуу эмдөө жасалат. Эгер жугуштуу оорунун таралуу коркунучу туулса, ага каршы пландан тышкары эмдөө жүргүзүлөт (мисалы, грипп, холера жана башкалар ооруларына). Эгер тезинен иммунитет түзүү талап кылынса (мисалы, кызылча менен ооруган балага жолукканда, жараат булганганда), ал ооруга каршы даяр антителосу бар сары суу же гаммаглобулин куюлат. Эмдөө жүргүзүүнүн алдында калк медициналык кароодон өткөрүлөт. Өнөкөт оорулуу жана температурасы көтөрүлгөн киши эмделбейт. Эмдөөдөн кийин организмде жалпы жана жергиликтүү реакция болуусу мүмкүн (эмделген жер шишийт, ооруйт, ысыйт). Мындай абал адатта көпкө созулбайт жана коркунучтуу эмес. Эмдөөдөн кийин жугуштуу оору менен ооруса да жеңил өтөт. Балдарды эмдөө маалыматы алардын медициналык карточкаларында жана атайын журналга катталат, ошондой эле ата-энеси баласына кайсы жасалды, кайсы жасала элегин так билүү керек. Айрым жугуштуу ооруларга каршы вакцина 2 же 3 жолу берилет. Мисалы, полиомиелит, көк жөтөл, кептөөргө каршы 3 жолу эмделет (ар бир эмдөөнүн аралыгы 1,5 ай). Жасалма иммунитет убакыт өткөн сайын начарлашы мүмкүн, ошондуктан белгилүү убакыттан кийин айрым эмдөө кайталанат. Эмдөө калк арасында жугуштуу ооруларга каршы жүргүзүлгөн иш-чаралардын негизги каражатынан болот. Эмдөөнүн натыйжасында айрым жугуштуу оорулар азайды, полиомиелит, кептөөр, чечек жана башкалар такыр жок болду (Чечек).

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Эмчек

400px|thumbnail|right|Эмчектин түзүлүш схемасы: 1— эмчек үрпү; 2— сүт жолдору; 3— сүт бездери; 4— көкүрөктүн чоң булчуңу; 5— кабыргалар; 6— өпкө.
200px|thumb|left|Эмчектин өсүшү бойго жетилүүнүн белгиси
thumb|right|200px|Таннер боюнча эмчектин өөрчү фазасы жана чатыдагы жүндүн даражасы
thumb|200px|left|Эдуар Мане, «Ачык төшчөн ак саргыл чачтуу айым» (1878)
thumb|right|200px|Гюстав Курбе, «Сууга түшүп аткан айым» (1868)
Эмчек — сүт бөлүп чыгаруучу без. 
 Формасы, көлөмү, жайгашуусу 
Ал көкүрөк көөдөнүнүн үстүндө орун алган. Анын формасы, көлөмү жана жайгашуусу аялдын жашына, жыныс органдарынын өөрчүшүнө жана этек кирдин келишине жараша болот. 
Бала эмизбеген учурда эмчектин формасы эки түрдүү болот: 
 жумуру (жарым шар сыяктуу) жана 
 конус сымал. Кыздардын эмчек безинин салмагы 150— 200 г, ал эми бала эмизген аялдардыкы 350—400 гга жетет. Ал бир нече безчелерден (бөлүктөрдөн) турат. Мисалы, бойго жеткен кыздардыкы 15— 20 безчелерге бөлүнөт. Алардын ар бири татаал исиркектерден турат. Исиркектердин бетинде бир катар куб сыяктуу клеткалар жайгашкан. Алардын ичиндеги май жана белоктун запастары сүт пайда болуу процессине катышат. Исиркектерден башталган түтүкчөлөр аркылуу сүт агып турат. Бала эмизбей калганда эмчектин исиркектери жоголуп, түтүкчөлөрү бүтүп, бездин бөлүктөрү бүрүшүп, көлөмү кичирейип, май басып калат. Эмчек бөлүктөрү бири-биринен борпоң келген тутумдаштырма ткань менен бөлүнүп турат. Ал жерди кан тамырлар жана нерв талчалары аралап өтөт. Эмчек үрпү каралжын тартып томпоюп турат. Ал жерде эң көп нерв талчалары, тер жана май без түтүкчөлөрү орун алган. Териде жайгашкан булчуң ткандары сүт агуучу түтүкчөлөрдүн ачылып, жабылып турушун камсыз кылат.
 Кызматы 
Эмчектин кызматы — баланы эмизүү үчүн сүт бөлүп чыгаруу. Аялдын физиологиясына жараша эмчек безинин кызматы өзгөрүп турат. Себеби анын иштеши ички секреция бездери бөлүп чыгаруучу гормондордун жардамы менен тейленет.
 Оорулары уту ооруса 
Эмчектин ар кандай ооруларынан мастоптоз, мастит, мастопатия жана башкалар көбүрөөк кезигет. Эмчек ооруларын алдын алууда жыныс органдарынын ооруларын өз убагында дарылоонун, айрыкча кош бойлуу жана бала эмизген учурда (Эмчектеги бала) өздүк гигиена эрежелерин туура сактоо, баланы эмчектен капысынан чыгарбоо мааниге ээ. Эмчекте катууланган жерди байкаганда врачка кайрылып, флюорография жасатып, андагы өзгөрүүнү өз убагында аныктоо зарыл.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Анатомия
Категория:Оорулар
Эмчек сүтү

thumb|200px|right|Эмизүү
Эмчек сүтү — бала эмизген аялдын эмчеги иштеп чыгаруучу суюктук. Эмчек сүтү баланын алгачкы айларындагы баалуу тамагы. Анын азык затынын составы ушул жаштагы баланын тамак сиңирүү жана зат алмашуу өзгөчөлүгүнө туура келет. Бала төрөлгөндөн кийинки алгачкы 2-3 күн эмчек коюу, сары түстөгү суюктук — ууз бөлүп чыгарат. Уузда белок жана туз көп болот, ошондой эле май тамчылуу клеткалар да арбын. 2-4 жума өткөндөн кийин кадимки сүт бөлүнө баштайт. Аны микроскоптон караганда май бүртүкчөлөрү бирдей таралганы көрүнөт. Сүттө балага керек бардык азык зат жана витаминдер бар. Андан башка антитело (баланы ар кандай оорулардан коргоочу зат) жана ферменттер болот. Эмчек сүтү уй жана эчкинин сүтүнө караганда жеңил сиңип, баалуу. Эмчек сүтүнүн белогу өтө аш болумдуу, ымыркайдын ичегисинде жеңил сиңирилет. Майы оңой сиңүүчү эмульсия түрүндө болгондуктан, ал толук сиңет. Андагы углеводдор өзүнүн азыктык касиетинен башка ичегиде микробдун өсүшүнө тоскоол болуп, тамак сиңирүүнү жакшыртат. Эмчек сүтүндө, айрыкча кальций жана фосфор туздары жетишерлик болуп, баланын скелетинин калыптануусунда жана өөрчүшүндө мааниси чоң. Эне организмине түшкөн бардык зат эмчек сүтүнө келет. Ошондуктан бала эмизген аял тамактануу режимин толук сакташы керек. Баланы эмизгенден кийин, эмчекте калган сүттү саап таштоо сунуш кылынат.

 Артыкчылыктар 
Ымыркайлар үчүн эмчек эмизүүнүн артыкчылыктары бар, анын ичинде кокустан ымыркайлардын өлүм синдрому жана интеллектти жогорулатуу, кулак инфекцияларынын орточо азаюу тобокелдиги, суук тийүү жана сасык тумоо балдар лейкемиясынын, диабеттин, астманын жана экземанын, тиштер менен болгон көйгөйлөрдүн бир аз төмөндөшү же чоңдордун семирүү тобокелдиги ар бир тамактандыруу 30–45 мүнөт созулушу мүмкүн, сүт көбөйгөнчө бала “соруу-жутуу-дем алуу” схемасына үйрөнөт. Бир айга жакын курактагы балдарга бир тамактанууга 90дон 120 мл чейин талап кылынат. Бирок, сүт көбөйгөн сайын, ымыркайдын тамактануусу натыйжалуу боло баштайт, тамактандыруунун узактыгы кыскарышы мүмкүн. Балага канчалык сүт көп берилсе же башка балдарга саалып берилсе, ошончолук сүт көп чыгат. Айрым энелер сүттүн чыгуусун көбөйтүүгө аракет кылышат, адатта, пажитник деген өсүмдүктү колдонушат. Эненин сүтүндө күчтүү антителолор жана антитоксиндер бар, бирок антисептикалык касиетке ээ эмес жана тукумсуздукка өбөлгө түзбөйт, СПИД сыяктуу ооруларга жана В тобундагы стрептококк сыяктуу ар кандай бактерияларга дуушар болушу мүмкүн.

 Дагы караңыз 
Эмчектеги бала
Эмчектеги баланы тамактандыруу.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 Шилтемелер 

Категория:Медицина
Категория:Аял
Категория:Ден соолук
Баргана

Фергана, (Баргана) — "Манас" эпосундагы топоним. Эпосто кыргыздар байыртадан мекендеп келе жаткан жер катары көп кездешет. Баргана өрөөнү "Манас" эпосунда кыргыздар жана ага жамаатташ злдер эзелтен мекендеген аймак. Калмак-кытайлар ногой өлгөндө кыргыздарды туш-тушка таратып, жерин ээлегенде Алооке бийлик жүргүзөт. Манас аны кубалап чыгат. Баргана бардык жагынан бийик тоо кыркалары менен курчалган Орто Азиядагы өтө кеңири өрөөн, терең чуңкурдук. Тарыхы, маданияты бай өлкө. Эпос боюнча ал Нааман жергеси атыгып, Манастын бабаларынын мекени деп эсептелген.

 Дагы кара 

 Фергана өрөөнү

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Бейиш

Учмак же Бейиш (иранча жаннат, жыргал жай) — дин ишениминде дин жолунан чыкпай жүргөндөргө «тиги» дүйнөдөн берилүүчү жыргалчылык, ыракат жай, жаннат. Жалпы эле жыргал, ыракат маанисинде да жолугат. Таптык коомго чейинки диндерде бейиш жөнүндө түшүнүк болгон эмес. Таптык коомдун пайда болушу менен келип чыккан ислам дининин тагы «Манастын» ар бир вариантында бар, анын ичинде Сагымбай Орозбаковдун вариантында диндик ишенимдер көбүрөөк орун алган, анда бейиш төмөнкүчө сүрөттөлөт.

Турпагы жыпар, суусу бал 

Бейиштин жайын угуп ал. 

Көхар болор көз учкан 

Бейишке чыккан терек, тал. 

Уксаң сонун ушу деп 

Нурдан болор кушу деп, 

Лайли жакут сарайы 

Буга кирип кете албас 

Мусулмандын далайы. 

Шол бейиштин жемишин 

Бу дүнүйөдө ашасаң, 

Өлбөй миң жыл жашасаң, 

Бузулбас эле калыбың. 

Миң жыл жүрсөң наарсыз, 

Ачпас эле карының (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 828-829-б.).

Андан ары «Шейиттердин жайы деп, Сегиз бейиш жаралганы» айтылат . Ислам дини боюнча шейит кеткен адамдын жаны эч суроосопкутсуз эле Б-ке барат деп эсептелинет. Бейиш жана тозок жөнүндөгү түшүнүк башка варианттардан да орун алган. Алардын айрымдарында Бейишке элдик атеисттик көз караштан баа берилип, ага элдин анча ишене бербестиги көрсөтүлөт. Чоң казат аяктап калганда, эл эсебин алышса, кыргыз колунан Төштүк менен Чубак жок болуп чыгат. Манас санаага батып, кол ал түнү жатып калат. Эртеси таң ата «дин мусулман баарысы» багымдат намаз окуй баштаганда, Нескараны баш кылып, кытайдын кырк төрөсүн байлап алып айдап келе жаткан Чубак көрүнөт. Намазын бузуп барбалактап тура калган Манас:

Аппак кожо — Айкожо 

Кереленип каласың 

Кечке окуу саласың 

Бейишиңди өзүң ал,

Береним Чубак келатат (Саякбай Каралаев, 2. 155).

Мындан Манастын өзү деле дин жолунда жүргөнү менен ага болгон кайдыгер мамилеси байкалат. 

 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Бел-Мойнок

Бел-Мойнок — топоним. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Акбалтанын кеңеши менен Манас Кошойду издеп жүрүп, Б.-М-ту ашат (Саякбай Каралаев, 1. 109). Географиялык реалияда Текес дарыясынын баш жагындагы жапыс ашуу.

 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Бозуул (Бозжигит)

Бозуул (Бозжигит) — кырк чоронун бири. Өз аты — Чынаалы, «Бозуул» деген ысым ылакап аты (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 575-инв., 120-б.). Б-га карата айтылган «болумдуусу», «ыктуусу» сыяктуу эпитеттер анын кырк чоронун ичиндеги нары акылдуусу, ар ишке маш чоролордун бири экенин көрсөтүп турат. Эпосто ыктуу, жөн билги адам катары Манастын ич ара иштерин көбүнчө Б. бүткөрөт. Манас ата конушу Ала-Тоону душмандан бошоткону Алтайдан аттанып жортуулга чыкканда калмактын Текес канынын Куяс аяры апсун окуп бак-дарак, чөп-чардын баарын жарак-жабдыктуу жоокер кылып кубултуп жол тостурат. Анын сыйкыр экенин элес албаган Манас Аккелте менен атат, сыйкырланган «жоокерлер» жооп кылып мылтык атышат, андан Манастын көзү көрбөй калат. Манасты айыктырыш үчүн алтын сакал Айкожону алып келүүгө атка жеңил, тайга чак, он төрт жашар Б. барат (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 575-инв., 105 —123-б.). «Чоң казат» мезгилинде чалгынга бараткан Алмамбет жолдоштукка Сыргакты, коштоо атка Ажыбайдын Карткүрөңүн каалайт. Манас Ырчыуул, Бозуул ыктууларды жиберип Ажыбайдан Карткүрөңдү суратат (Сагымбай Орозбаков, 4. 175—179). Алмамбет Манаска келип кошулганда анын урматына ат чабылат. Талаа жеринде байгеге сайганга мал жок, Манас кысталышта турганда Серек Алмамбеттин көңүлү бир көтөрүлүп калсын, чоролордон эле байгеге сая коёлу дейт. Ошондо да Б. өз эрки менен баш байгеге сайылып жөн билгилигин көрсөтөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 320—328). Кээ бир эпизоддордо да Б. маанилүү роль ойнойт. «Чоң казат» мезгилинде ал он башы болуп дайындалат. Бээжинге бараткан узак жолдо Б-дун ондугундагы узак жолдун оорчулугун көтөрө албай кыйналган Кыргылчал менен Б-дун окуясы өтө юморлуу берилет. Алмамбет менен Чубактын жол талашкан чатагына да ушул Б. менен Кыргылчалдын ордо ойноп чырлашуусу себепчи болот (Сагымбай Орозбаков, 4. 131 —141, 180—187). Көзкамандар алдап уу берип, өлтүргөнү жаткан Манасты Б. Аккулага эптеп мингизип, качырып куткарат. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Б. кыргыздын окчу уруусунан болот, бирок Манас аны кырк чоронун ичинен жакын тууганым деп эсептейт. Көзкамандардан ууланып өлүм алдында турган Манас: «Эч болбосо жанымда, Жамандык күндө карашкан, Жакшылыкта сыйлашкан, Өлүмдүү күндө ыйлашкан. Өчөгүшкөн душманга, Өлүмдөн качпай кыйрашкан, Өзүмдүн жакын тууганым, Өткүрүм Бозуул болсочу, Өрттөнүп кеткен калмактан Ажыратып койсочу», — деп өмүрү бычактын мизинде турганда да Б-ду эстейт. Б. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча да Манастын жакын тууганы делет (Саякбай Каралаев, 1. 195). 

 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Болжоң

Болжоң — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кытай баатыры. Эсенкан Манасты издөөгө соодагер кылып жиберип, ың-жыңсыз жоголгон адамдарынын дайнын билүүгө жөнөткөн тогуз жүз кишиден турган Нуукер баштаган кытай аскери салбырында жүргөн Манастарга жолугат. Жекеде Кымкар деген баатырын өлтүрүп салган Көкчөгө каршы Б. чыгат. Манас Б-ду Көкчөгө жеткирбей атып салат (Сагымбай Орозбаков, 1. 273 — 274).
 Колдонулган адабияттар 
 Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Боронов, Адина Айылчиевич

Боронов, Адина Айылчиевич (1957, Алай району, Жошолу айылы) — «Манас» изилдөөчү, филология илимдеринин кандидаты (1988). Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин. бүтүргөн (1981). 1981 —83-ж. Москвада СССР Илимдер акдемиясынын Тил таанууинститутунда стажировкада болгон, 1983-жылдан ушул эле институтта аспирант. 1988—90-ж. Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабиятинститутунда илимий кызматкер, 1989жылдан Кыргыз айыл чарба институтунда улуу окутуучу, 1991-жылдан кафедра башчысы. «Кыргыздын баатырдык эпосу «Манастагы» адам аттары» деген темада кандидаттык диссертация (1988) коргогон. Анда эпостогу адам ысымдары, алардын этимологиясы иликтенген. Манас эпосу менен кыргыз тилинин карым-катнашына, эпостун тилине байланыштуу илимий макалалардын автору
 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Бурулча

Бурулча — Манас эпосунун кейипкери, кытай каны Эсенкандын кызы, Алмамбеттин аялы. Алмамбет кытайдан кеткенге чейин эле Бурулча анын антташкан колуктусу болот (Радлов жазып алган вариант). Атасы менен жоолашканына карабай Алмамбетти жактырып сүйөт, анын кытайдан кетишине каршы болбойт, кайрылып келгенче канча болсо да күтө турганын билдирет. Бурулчанын убадага бекемдиги, туруктуулугу Алмамбетти зарыгып күткөнүнөн көрүнөт. Анын анча-мынча ишти алдын ала биле турган өзгөчөлүгү да бар. Түш көрүп Алмамбеттин келатканын сезет. Бурулчанын аруулугу, сезиминин бийиктиги Алмамбетти да көп ойго салат. Чет-Бээжинге чалгынга барганда Алмамбет: «Учурашпай кетти деп, Убайым тарткан Бурулча, Анык күдөр үзбөйбү, Сыргак» (Саякбай Каралаев, 2. 138),— деп атайлап барып Б-га жолугат. Акыры ар кандай тоскоолдуктардан өтүп Алмамбет менен Бурулча баш кошот. Алмамбет окко учуп, Манас жарадар болуп Таласка келип өлгөндөн кийин Каныкей Семетейди ала качып Букарга кетет. «Алты арам» Манастын бүлөсүнө гана эмес Бурулчага да далай кордук көрсөтүшүп, уйчуларга саанчы кылып коюшат. Арууке төрөгөндөн үч күндөн кийин өлүп, Күлчорону Бурулча багып калат. Азап тартканча өлүп алайын деп нечен санаасы бузулса да, Алмамбеттин артында калган жалгыз туягы Күлчорону медер тутуп, калган өмүрүн Күлчорону тарбиялап өстүрүүгө арнайт (Саякбай Каралаев, 2. 160—162; «Семетей», 161 — 163, 250—253). Сагымбай Орозбак уулунун вариантында Семетей төрөлгөндөгү тойдогу чатактан кийин кытай кандары Бурулчаны Алмамбетке берүүгө макул болушат.
 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Бурут

Бурут (моңг. Буруд-уд, халха моңг. , манж. Бурут) — калмактардын, андан кийин кытайлардын кыргыздарды келекелей аташы. Кыргыздар өзүлөрүн бул ат менен эч убакта аташкан эмес. Бирок аларга бурут этноними кеңири маалым. Манас эпосунун бардык варианттарында калмак-кытай тарабындагы терс каармандар кыргыздарды ушундай аташат.
thumb|Кытайдын Аксы-Синцзян Автоном Району, Текес Кыргыздары жашаган району
Айрым окумуштуулар буруттарды биздин эранын 4-кылымынан баштап Хотан чөйрөсүндө жашаган болу, булу, болюйлар менен окшоштурушат. Мындан тышкары 13-кылымдан тартып Саян-Алтай тоолорунда көчүп жүрүшкөн бурут, буру аттуу элдер жөнүндө маалыматтар бар. Бирок алардын Манас эпосундагы жана калмак-кытай тарабынан аталган буруттарга эч кандай тиешеси жок. Ойрот-калмактар Жунгарияга ооп келгенден кийин (13—14-к.) Чыгыш Тянь-Шанда жашаган Кыргыздар менен коңшу көчүп жүрүшкөн.

15-16-кылымдарда негизинен Жети-Суу, Тянь-Шань жана Чыгыш Түркстанда жашаган Моголстан менен калмак бийлөөчүлөрүнүн ортосунда узакка созулган согуштар болуп, аларга кыргыздар да катышкан. Бул мезгилдерде Калмактар менен кыргыздарда саясий мамиле туруктуу болгон эмес. Ошондуктан, калмактар кыргыздарга өз тилинде «буруттар» башкача айтканда «күнөөлүүлөр», «чыккынчылар», «башка диндегилер» деген маанидеги жасалма ат берген болушу ыктымал. 19-кылымдан кийин бурут этноними жоюлуп кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
«Варианты Эпос « Манас» »

«Варианты Эпос « Манас» » — «МАНАС" ЭПОСУНУН ВАРИАНТТАРЫ» — эпостун Саякбай Карала уулу, Мамбет Чокмор уулунун варианттарынын өзгөчөлүктөрүн иликтөөгө арналган Р. 3. Кыдырбаева, К. Кырбашев , А. Жайнаковалардын изилдөөлөрү. Китеп орус (1-бөлүм) жана кыргыз (2—3-бөлүм) тилдеринде жазылып, Кыргыз Илимдер академиясынын (Фр., 1988) басмасынан жарык көргөн. Көлөмү 10 басма табак (160 бет). Китептин биринчи бөлүмүндө (Р. 3. Кыдырбаева) эпостун Мамбет Чокморовдун вариантындагы «Манас» бөлүмүнүн урунттуу өзгөчөлүктөрү ачылат. Негизги салттык өзөк окуялар сакталуу менен Мамбет Чокмор уулунун «Манасында» ислам мотивдери, о эле ысык-көлдүктөргө мүнөздүү болгон Эне-Сайга байланыштуу окуялар чагылдырылгандыгы, Манастын ата-тек санжырасындагы жана бала чак окуяларындагы өзгөчөлүктөр көрсөтүлөт. Экинчи бөлүм (К. Кырбашев) Мамбет Чокмор уулунун «Семетейинин» бөтөнчөлүктөрүн изилдөөгө арналып, Саякбай Каралаевдин варианты, Жакшылык Сарыковдун варианты, Акмат Рысмендеевдин варианты, Жаңыбай Кожековдун вариантындагы «Семетей» менен сюжети жана салттык окуялар негизинен бирдей деген тыянак айтылат да, Мамбет Чокморовдун айтымынын өзгөчөлүгү «сюжетке сиңирилген айрым окуялардан, мотивдерден, деталдык көрүнүштөрдөн жана поэтикасынан» байкалары белгиленген. Үчүнчү бөлүм (А. Жайнакова) «С. Каралаевдин айтуусундагы «Семетей», «Сейтек» эпосторунун бөтөнчөлүктөрү» деп аталып, улуу манасчылардын чеберчилиги, анын варианттынын башка варианттардан толуктугу, көлөмдүүлүгү жана жогорку көркөмдүүлүгү тууралуу сөз болот.
 Колдонулган адабияттар 
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу