Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Безоар эчкиси

thumb|Безоар эчкиси.
Безоар эчкиси, сакалчан эчки — көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы сүт эмүүчү. Дене узундугу 120-160 см, бийиктиги 70-100 см, салм. 40 кг га жетет. Эркегинин мүйүзү кылыч сымал, узун, капталынан жалпак; ургаачысыныкы кыскараак. Жонунун жана капталынын жүнү жайында саргыч-күрөң, кышында бозкүрөң, жонунда узунунан кеткен кочкул тагы бар. Жаагы, буту, сакалы (калың жана узун) жана куйругу кара. Безоар эчкисинин карынында же ичегисинде чанда катуу органикалык таш сымал нерсе (безоар) болот (аты ошондон).

Эгей деңизинин аралдарында, Кичи Азиядан Афганстанга, Түндүк-Батыш Индияга чейин, Россияда Дагестанда 4200 м бийиктикке чейин кезигет. Чөп, бадал жалбырагы жана өркүндөрү менен азыктанат. Жетиден топтошуп, бир жерде туруктуу жашашат, кышкысын тоо этектерине ылдыйлап түшүшөт. Чанда, күзүндө чоң үйүргө (40 башка чейин) чогулушат. Ноябрь-декабрда кууттан чыгып, жазында 1-2 улак тууйт. Бакма эчкинин теги болушу мүмкүн. Аңчылыктан улам саны азайып кеткен. Бул түр ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Бекаси

thumb|Бекаси (2016).
Бекаси шаары - Индонезиядагы шаар. Батыш Ява провинциясында, Жакартадан чыгышта жайгашкан (шаар агломерациясынын бир бөлүгү). Калкы 1,5 млн (2005, шаар айланасы менен). Жакарта шаары жана Ява аймагындагы шаарлар менен темир, автомобиль жолдору аркылуу байланышат. Жакартанын өнөржайлуу шаар айланасы. Ар түрдүү машина куруу (анын ичинде электр-техникалык, электроника, автомобиль ремонттоо), химия, текстиль, тигүү, тамак-аш өнөр жайы ишгейт. Бамбук менен ротангдан эмерек, жыгачтан куурчак ж. б. жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Индонезия
Категория:Шаарлар
Анри Беккерель

thumb|Беккерель.
Антуан Анри Беккерель (15. 12. 1852, Париж 25. 08. 1908, Круасик) француз физиги, Париж ИАнын мүчөсү (1889). Политехникалык мектепти бүткөн. Париж улуттук табият-тарых музейинин (1892) жана Политех. мектептин проф. (1895). Беккерель оптика, электрмагнетизм, фотохимия, электр химиясы жана метеорология илимдери боюнча изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Түрдүү люминесценциялык заттардын кара кагаздан өтүп, фотопластинкага тийгизген таасирин изилдөөнүн натыйжасында, уран тузунун радиоактивдүү нурлануусун ачкан (1896). Бул нурланууну изилдөө М. Склодовская-Кюри менен П. Кюринин радиоактивдүүлүктү ачуусуна алып келген. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1903).

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Физиктер‎
Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары‎
Категория:Франция
Категория:Туулгандар 1852-жылы
Категория:Өлгөндөр 1908-жылы
Сэмюэл Беккет

thumb|upright|Сэмюэл Беккет (1977).
Беккет, Сэмюэл - (англ. Samuel Barclay Beckett; 1906-жыл 13-апрель Дублинге — 1989-жыл 22-декабрь Париж), Ирландия жана Франция жазуучусу. Дублинден Тринити-колледжди бүтүргөн (1927). Париж Жогорку мектебинде мугалим (1928-30). 1932-36-ж. Францияда жана Германияда саякатта болгон. 1938-жылдан Беккерель Парижде жашаган. 1929-ж. аңгеме, эссе, адабий сын макалалары жарыялана баштаган. Ал абсурд театрына «Годотту күтүүдө» (1953) пьесасы менен кирген. Пьесаларынын ичинен белгилүүлөрү: «Эндшпиль» (1989), «Крэпптин акыркы тасмасы» (2000), «Бактылуу күндөр» (1989). Б. «Уотт» (1953), «Моллой», «Мэлон өлөт», «Аты жок» (1994), «Кабанаак» (1999), «Керексиз тексттер» (2001) романдарынын, ошондой эле «Ырлар» (1968) жыйнагынын автору. Нобель сыйл. лауреаты (1969).

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Драматургдар‎
Категория:Ирландия
Категория:Франция жазуучулары‎
Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары‎
Категория:Туулгандар 1906-жылы
Категория:Өлгөндөр 1989-жылы
Белгилерди оптикалык таануу

Белгилерди оптикалык таануу — социологиялык изилдөөлөрдөгү суроо баракчаларын же сынак ведомостторун иштетүүдө көп колдонулуучу түзүлмөлөр. Коюлган суроолорго жооптор калыпка орнотулган белгилер менен көрсөтүлөт, аларды компьютер программасынын жардамы менен окуп, алдынала киргизилген жооптордун ачкычтары менен салыштырып иштетилет.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Категория:Компьютер
Белгород

thumbnail|upright|Герб.
Белгород – РФтеги шаар. Белгород облусунун админстративдик борбору. Северский Донец дарыясынын боюнда. Калкы 384,425 миң (2015). Темир жол тоому. Курулуш материалдарын (цемент заводу, асбест-цемент, бор-акиташ комбинаттары ж. б.) чыгарат. Машина куруу (анын ичинде энергетикалык машина жана прибор куруу, электр-техника, радиоэлектроника, металл конструкциялары, заводдору ж. б.), металл иштетүү, химия, тамак-аш ж. б. өнөр жайлары, 4 ЖОЖ, 2 театр, крайтаануу, көркөм музейи бар. «Курск салгылашуусу» музей-диорамасы иштейт. 1237-жылдан (археологиялык маалыматтар б-ча 10-к-дан) белгилүү. 17-к-да крым татарларынан коргонуунун борбору болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Орусия шаарлары‎
Категория:Отурукташкан жайлар арип боюнча
Белен

thumb|Белен.
Белен - Пара Бразилиянын түндүгүндөгү шаар, Пара штатынын админстративдик борбору. Калкы 1,4 млн (2005). Эл аралык аэропорту бар. Амазонка дарыясынын дельтасындагы деңиз порту жана соода борбору. Тамак-аш, жыгаччылык ж. б. өнөр жайлары иштейт. Кеме верфи; университет, муниципалдык парк (шаар ичинде тропик токою) бар. 1616-ж. негизделген. Санту-Алежандри монастыры (18-к.) сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Бразилия
Категория:Шаарлар
Беллини Винченцо

Беллини Винченцо (3. 11. 1801, Катания, Сицилия — 23. 9. 1835, Пюто, Парижге жакын) — Италиялык композитор. Музыканттардын үй-бүлөсүнөн (чоң атасы органист жана композитор, атасы дирижёр болгон). 1819-25-ж. Неаполдо «Сан-Себастьяно» консерваториясында окуган. 1825-ж. алгачкы «Адельсон жана Сальвини» операсын жазган. Беллини «Бианка жана Фернандо» операсы (1826, «Сан-Карло» театры, Неаполь) менен таанылган. «Бөтөн кыз» (Милан), «Заира» (Парма; экөө тең 1829), «Капулетти жана Монтекки» (У. Шекспир; 1830, Венеция), «Сомнамбула» жана «Норма» опералары менен чоң ийгиликтерге жетишкен. «Беатриче ди Тенда» (1833, Венеция) операсынын премьерасынан кийин Италияны таштап, Лондонго, андан кийин Парижге келген. Ж. Россининин колдоосунда Ф. Шопен менен достук мамиледе болот. Италия труппа үчүн Парижде «Пуритандар» операсын (В. Скотт, 1835) жазган. Бул опера Беллинге ийгилик алып келген. Опера композитору катары (10 опера) атакка ээ болгон. 20 чиркөө чыгармалары (1825), 7 симфониясы (1821-24), каприччио жана фортепьяно үчүн полонез (4 кол менен), бир нече ырлары, гобой жана кылдуу аспаптар үчүн концерти сакталып калган. Ардактуу легион ордени менен сыйланган (1835).

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Инсандар
Категория:Италия
Беллинцона

thumb|Беллинцона.
Беллинцона шаары - Швейцариянын түштүгүндөгү шаар. Тичино (Тессин) кантонунун админстративдик борбору. Калкы 17 миң (2005). Леопонтин Альп тоолорунан түштүктө, Тичино дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Трансальп темиржол магистралындагы жана Цюрих Милан автомобиль жолундагы ири жол тоому. 1250-жылдар ченде негпзделген. 14-15-кылымдарда Милан герцогдугунун, 1503жылдан Швейцария Союзунун курамында болгон. Беллинцонанын тарыхый очогу болуп дөбөдө жайгашкан үч сепил [Кастель-Гранде (4-кылымда негпзделип, 13-15-к. курулган), Кастелло-дп-Монтебелло (13-15-к.; учурда тарых музейи), Кастелло-ди-Сассо-Корбарио (1479)] эсептелет. Алар Сен-Готард, Лукманир жана Сан-Бернардино ашууларына кеткен жолду тосуп турат. Сепилдер Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Булардан тышкары роман стилиндеги Ионн Креститель (12-13-к.), Ыйык Павел (14-15-к. фасадындагы жана интерьериндеги фрескалар 15-,16-к.), ренессанс стилиндеги соборлуу чиркөөлөр (15-кылымдын аягы 16-кылымдын башы), Санта-Мария-делле-Грацие базиликасы ж. б. бар. Театрлар, сүрөт галереясы, музейлер иштейт. Экономикасында тейлөө сектору басымдуу. Өнөр жайы жергиликтүү гана мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Швейцария
Категория:Шаарлар
Беловежа чер токою

thumb|Беловежа чер токою
thumb|Беловежа чер токою
Беловежа чер токою — Беларустун Гродно облусу менен Польшанын чек арасындагы (Неман, Буг жана Припять дарыясынын алабында) корук-токой массиви.

Жалпы аянты 150 миң га. Беловежа чер токою 13-кылымдан тартып княздар, кийин падышалар аңчылык кылуучу токой болгон. 1940-жылдан корук катары уюшулган, ал эми 1957-жылдан корук-аңчылык чарбасы. 1991-жылдан Беларуссиядагы улуттук парк (аянты 87, 6 миң га). 1992-жылдан Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Польша аймагында элдик парк (аянты 5,1 миң га). Өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүнө өтө бай. Токойдун 50% аянтында кызыл карагай, ошондой эле мырза-карагай, граб, эмен, коңдагач ж. б. өсөт. Сүт эмүүчүлөрдүн 59, куштардын 228ден ашык, жерде-сууда жашоочулардын 11, сойлоочулардын 7, 30га жакын балыктын, 8,5 миңге жакын курт-кумурскалар түрү кезигет. Негизги корголуучу жаныбар зубр, ошондой эле батыш Европа бугусу, элик, доңуз, куну, карышкыр, сүлөөсүн, коён; куштардан: токой чили, каракур, кереңкур ж. б. кездешет.

 Булактар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Польша
Категория:Беларусь
Категория:Токойлор
Белужстан

Белужстан - Азиядагы тарыхый аймак. Иран тайпак-тоосунун түштүк-чыгышында; чыгышы Пакыстандын, батышы Ирандын курамында. Аянты 0,5 млн км. Калкы 4,6 млндой. Негизинен белуждар жашайт. Жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү өсөт. Көчмөн мал чарбачылыгы, оазис дыйканчылыгы мүнөздүү.
Белужстан Тарыхый Аймагы. 
 thumb | 220x124px | right 
 thumb | 220x124px | right
 Географиясы жана Жайгашуусу 
 thumb | 220x124px | right | 1862 — Белужстандын картасы.
Ирандык Белужстан 
Белужстан (Пакистан)
Индиялык Белужстан жана афгандык белужстанга
бөлүнөт. Араб платосунда жайгашкан. Аянтынын көбү бул чөл.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Азия‎
Категория:Иран
Категория:Пакистан
Белу-Оризонти

thumb|Белу-Оризонти.
Белу-Оризонти (Belo Horizonte) Бразилиянын түштүк-чыгышындагы шаар, Минас-Жерайс штатынын админстративдик борбору (1897). Калкы 2,4 млн (2005). Серра-ду-Эспиньясу тоосунун этегинде жайгашкан. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Аэропорту бар. 1895-ж. негизделген, 20-кылымдын 2-жарымында бир нече асман тиреген үйлөр курулган. Собор, ун-ттер (католпк, пск-во ж. б.), штаттын фплологпя академпясы, калк китепканасы, пск-во сарайлары (кинотеатрлар, китепканалар, сүрөт галереясы, театрлар ж. б.), тарых музейи бар. Ботанический бак уюшулуп, зоопарк иштейт. Өлкөнүн тоокен өнөр жайынын (темир, марганец кенташтары, алтын, асыл таштар) борбору. Кара металлургия, электр-тех., текстиль, тамак-аш, хим., фармацевтика, полигр., булгаары-буткийим өнөржай ишканалары, шаардын айланасында «Фпат» автомобиль заводу иштейт. Белу-0ризонтиге жакын спорттук жана туристтик шаарча Пампулья жайгашкан. Анда Сан-Франспску чиркөөсү, казино, яхта-клуб, дансинг бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Бразилия
Белеха чокусу

thumb|Белеха чокусу.
Белеха чокусу - Алтай тоосунун эң бийик чокулары. Катын кырка тоосунун чыгыш бөлүгүндө. Эки чокудан турат: Батыш Белеха (бийиктиги 4440 м) жана Чыгыш Белеха (4506 м). Капталдарында жалпы аянты 70 км2ге жеткен мөңгүлөр (Менсу, Катын, Берель ж. б.) бар. Чокунун аты «кар-мөңгүлүү» деген мааниде.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Алтай
Категория:Чокулар
Категория:Орусия
Белфаст

thumb|Белфаст.
Белфаст - Улуу Британиядагы шаар. Түндүк Ирландиянын саясий жана экономикалык борбору. Ирланд деңизинин жээгинде жайгашкан. Калкы 275 миң (2005). Белфаст-Лох булуңунун жээгиндеги порт. Темир жол тоому, аэропорт, ун-т (1845-жылдан) бар. Кеме куруунун ири борбору. Машина куруу, электр-тех., прибор куруу, зыгыр, жеңил өнөржайлары иштейт. 12-к-дан белгилүү. 19-20-кылымдардын архитектура эстеликтери (собор, музей, парламент) сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎
Категория:Улуу Британия
Ак үй (АКШ)

thumb|225px

Ак үй (АКШ) - АКШ президентинин Вашингтондогу резиденциясы (1800-жылдан). Классицизм стилиндеги имарат 1732-1829-ж. курулган (архитекторлору Дж. Хобан ж-а Б. Латроб). Көпчүлүк учурда Ак үй деп президент башкарган АКШнын өкмөтүн да айтышат.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:АКШ
Алабугалар

thumb|Perca flavescens.
Алабугалар (L. 1758) - балыктардын алабугалар тукумунун уруусу. Узундугу 50 смге, салмагы 23 кгга жакын, көпчүлүгү алакөгүш келип, кабырчыктары жок. Анын 3 түрү (кадимки, балхаш жана сары алабугалар) бар. Кадимки алабугалар Евразиянын тузсуз сууларында кеңири таралган. Кыргызстандын Чүй, Талас сууларында, Ысык-Көлдө жана ага куюучу сууларда кездешет. Ысык-Көлдө анын 2 түрчөсү жашайт. Апрель айында көл өсүмдүктөрүнө 10-20 миңдей уругун таштайт. Көлдө өскөн балыр, курт-кумурска, моллюска, үлүл, муунак буттуулар жана алардын личинкалары менен азыктанат. Ага балык уулоо жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Балыктар
Алагүл

Алагүл — өсүмдүктөрдүн алагүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык, кээси бир жылдык чөп же чалабадал. Сабагынын узундугу 15-20 см. Гүлү кызгылт көк, ак же сары, жыпар жыттуу. 500дөй түрү белгилүү. Алардын ичинен алтай жыпар жыттуу жана үч түстүү алагүл кеңири таралган. Алтай алагүл тоо шалбааларында, Алтай тундраларында, Теңир-Тоодо өсөт. Кыргызстанда гүлзарларда өстүрүлөт. Көп жылдыгынан эфир майы алынат.
thumb|Viola reichenbachiana

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Өсүмдүктөр
Ала-Көл

Алакөл Суперанская А. В. Словарь географических названий. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2013. — 208 с. — С. 13: Алаколь [ранее Алакуль] (Каз.). (ала -көлдөн - жаркыраган, түстүү көл) - Казакстандын Балкаш-Алакөл ойдуңунда, Абай жана Жетисуу облустарынын чек арасында , Кыргызстандын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан ачуу туздуу суусуз көл . Казакстандын түштүк-чыгышындагы Балхаш-Алакөл ойдуңу . Көлдүн түштүк-чыгышында Жунгар дарбазасы ашуусу жайгашкан. «Айыктыруучу көл» катары белгилүү.
 thumb | 220x124px | right | Ала-Көл, Казакстан.
Аламүдүн суусу

Аламүдүн суусу — Кыргызстандын Аламүдүн районундагы суу, Чүй дарыясынын сол куймасы. Узундугу 78 км, алабынын аянты 317 км2.

Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Аламүдүн мөңгүсүнөн башталып, жогорку бөлүгү кууш капчыгай аркылуу шар агат. Чүй өрөөнүнө чыкканда нугу кеңейип, тайыздайт. Бишкек шаарын аралай түндүккө карай агат.
left|thumb|Аламүдүн районунун Беш-Күңгөй айылына жетпей (Бишкектен түштүк тарапка) турган суу бөлүштүргүч.
Ага 33 майда өзөн куят. Ири куймасы — Чуңкурчак (19 км). Алабында жалпы аянты 0,8 км2 жеткен 22 майда көл, 74,2 км2 келген 53 мөңгү бар. Май айында кирип, сентябрда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 6,36 м3/сек; байкалган эң көп чыгымы 300 м3/сек, эң азы — 0,74 м3/сек.

Аламүдүн капчыгайынан Чүй өрөөнүнө чыга бериште (Көк-Жар кыштагы тушта) суу бөлүштүргүч курулган. Боюнан Көк-Жар, Таш-Мойнок, Беш-Күңгөй, Аламүдүн кыштагы орун алган.

Сугатка кеңири пайдаланылат.

 Галерея 

 Дагы караңыз 
 Аламүдүн капчыгайы

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

 Кыргызстандын географиясы / Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Аламүдүн району
Аландар

Аландар - иран тилинде сүйлөгөн байыркы көчмөн уруулар. Рим жана Византия жазма маалыматтарына караганда аландар Түштүк Каспий, Дон, Кавказга жакын жерде жашаган жарым көчмөн сармат элинен б. з. ч. 1-кылымда бөлүнүп чыгышкан. Б. з. 1-кылымда аландар Азов деңизинин алабында жана Кавказдын талааларында жашашып, Түштүк Кавказ, Крым, Кичи Азия, Мидия жана Рим ипмпериясына чабуул жасап турушкан. 370-ж. гунндардын чабуулунан кийин аландар эки бөлүккө бөлүнүп, бир бөлүгү готтор жана вандалдар менен бирге (элдердин улуу көчүү доорунда) Галлия, Испания аркылуу Түндүк Африкага (айрымдары азыркы Франциянын аймагына отурукташып, жергиликтүү элдери менен аралашып кеткен) чейин жетишкен. Аландардын экинчи бөлүгү Түндүк Кавказ тоолорун карай жылышып, ибер-кавказ урууларына биригишет. 5-кылымдын 2-жарымында Түндүк Кавказдагы аландар кайрадан согуштук-саясий күчтөрдүн бири болгон. 7-кылымда Хазар каганатынын курамына убактылуу кирген мезгилде христиан динин кабыл алышкан. 10-кылымда мамлекеттик түзүлүшкө ээ болуп, грек алфавитинин негизинде өз жазуусун өнүктүрүп, атактуу Нарт эпосун жаратышкан, чиркөөлөр (Төмөнкү Архыз, Сент) ж. б. ири курулуштар салынып, жогорку маданиятка (Крымдагы Керчен Склеби, Салтов-Маяц маданияты) жетишкен. Алар дыйканчылык жана мал чарбачылык менен кесиптенишкен. Аландар бир нече топторго (асы, ясы ж. б.) бөлүнгөн. 13-кылымда монголдордун жортуулдарынын жана Тамерландын басып алууларынын натыйжасында аландар азыркы Румыния, Венгрия (Ясы) аймактарына көчүшкөн, калгандары Борбордук Кавказ тоолоруна сүрүлгөн. Аландар осетиндердин түпкү ата-бабалары болуп саналышат. 14-кылымдан ислам дини кеңири жайылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Этнография
Албандар

thumb
thumb
Албандар - (өздөрүн шкиптар, шчиптар деп аташат) - Албаниянын негизги калкы. Италия, Греция, Сербия (Косово), Түндүк Македония, Черногория, Түркия, Германия, Швейцария, Нидерланддар, АКШ, Украина өлкөлөрүндө жашашат. Жалпы саны 5 млн киши, 3250 миңи Албанияда. Албан тилинде сүйлөшөт. Балкан жарым аралында жашаган байыркы элдерден. Кээ бир окумуштуулар албандардын этностук негизин иллириялыктар дешсе, айрымдары фракиялыктар деп эсептешкен. Римдин Иллирияны каратып алышы (б. з. ч. 2-к., б. з. 4-к.), Византия империясынын, славян мамлекеттеринин үстөмдүгү албандардын тилине ж-а маданиятына таасирин тийгизген. 15-кылымдын аягынан 1912-жылга чейинки Осмон империясынын бийлиги албандарда эмиграцияны күчөтүп, анын тарыхый өнүгүшүнө тоскоол кылган. Түрктөрдүн кысымы м-н ислам динине өтүшкөн (17-18-к.). 1912-ж. түрктөргө каршы улуттук-боштондук күрөшүнүн натыйжасында Албания көз каранды эмес мамлекет катары жарыяланган. Кийинки 193944-ж. италиялык ж-а германиялык баскынчыларга каршы күрөш да албандардын улут катары биригүү процессин күчөтүп, аларда улуттук аң-сезимдин өсүшүнө чоң таасир тийгизген. Албандар негизинен дыйканчылык, мал чарбачылык м-н кесип кылышып, таш м-н салынган эки кабаттуу үйлөрдө жашашат. Эркектер улуттук кийим катары «фустанелла» (18-к), «тирчи» (19-к.) деп аталган көйнөк, жилет, жүндөн же тыбыттан жасалган баш кийим, аялдары саймаланган алжапкыч кийишип, күмүштөн жасалган кооздуктарды тагынышкан. Тамакашы негизинен жүгөрү ж-а буудай наны, эт, сүт азыктары.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Албания

Категория:Индоевропа тилдеринде сүйлөгөн элдер
Албан тили

thumb|350px|Албан тилинин жайылуу аймагы
Албан тили (расмий тилде аталышы: Gjuha shqipe ) — Албандардын жана Албания Республикасынын мамлекеттик тили. Индевропа тилдеринин тобуна кирет. Болжол менен палеобалкан тилдеринен (мүмкүн, иллирий тилинен) өнүккөн болуу керек. Жазуу эстеликтеринин эскилери 15-кылымга таандык. Негизги диалектилери: гег (түн.) ж-а тоск (түш.) 19-кылымдын аягында түзүлгөн, азыркы албан адабий тилинде аталган диалектилик айырмачылыктар сакталган. Жазуу системасы латын алфавитинде, граммат. түзүлүшү - флективдүү. Албан тилинде синтетикалык түзүлүш басымдуулук кылат, лексикасында роман, славян, жаңы грек, түрк тилдеринен кирген сөздөр көп.

• Үлгү текст

Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe në të drejta. Ata kanë arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri tjetrit me frymë vëllazërimi.

• Котормосу 

Бардык адамдар эркин жана кадыр-баркы жана укуктары боюнча бирдей төрөлүшөт. Алардын акыл-эси жана абийири бар жана бири-бирине бир туугандык мамиледе болуш керек.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Албания
Категория:Албан тили
Алдыңкы Азия тайпак тоолору

Алдыңкы Азия тайпак тоолору - Батыш Азиядагы табигый өлкө, Памирден батышты карай Жер ортолук деңиздин жээгине чейин созулуп жатат. Аянты 3,5 млн км2ден ашык; басымдуу бийиктиги 1000-2000 м. Кичи Азия, Армян, Иран тайпак тоолору камтыйт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Азия
Категория:Тоолор‎
Алдыңкы бакалоордуулар

thumb|Haliotis sp.
Алдыңкы бакалоордуулар - (Prosobranchia) моллюскалар тибиндеги курсак буттуулар классынын өкүлдөрү. Алар 3 түркүмгө бөлүнөт. Чоңдугу бир нече ммден 20 смге чейин жана раковинасынын салмагы 2 кгга жетет. Бакалоору же өпкөсү менен дем алат. Айрым жыныстуу, кээси гермафродит. Көптөгөн түрү жумуртка, айрымдары тирүү тууйт. Булар деңизде, дарыяда жана кургактыкта жашоого ыңгайланышкан. Айлана-чөйрөнүн тийгизген таасиринен жерде-сууда жашоочу түрлөрү да пайда болгон. Алдыңкы бакалоордуулар негизинен детрит, көп түрү жырткычтар (былпылдактар, ичеги көңдөйлүүлөр, ийне терилүүлөр ж. б.), айрымдары мителер. Байыртадан эле булардын мүйүз кабыгынан (раковинасынан) кооз нерселер жасалган, өзү боёк, дары катары колдонулган. Көп түрлөрүн (Франция, Япония, Корея, Кытай ж. б.) тамак-аш катары колдонушат. Кээ бир түрлөрүн Африка, Индия, Америка ж. б. өлкөлөрдө акча катары пайдаланышкан. Кээ бири адамдын жугуштуу оору козгогучтары.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Моллюскалар