Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Альпинизм

thumb|Альпинизм.jpg
thumb|Альпинизм.jpg
Альпинизм — тоо чокуларына чыгуу спорту. Альпинизм адамды чечкиндүүлүк, өзүн башкара билүү, эрктүүлүк, күчтүүлүк, чыдамкайлык ж. б. сапаттарга тарбиялайт. Альпинизмди туура уюштуруу ден соолукту бекемдөөнүн жана активдүү эс алуунун пайдалуу каражаты боло алат. Бийик тоого чыгууда тоо шартынын татаалдыгы альпинисттердин нерв жана күч жагынан даярдыгын талап кылат. Бийик тоого чыгууда организмге патологиялык өзгөрүүлөрдү пайда кылуучу негизги фактор — кычкылтек жетишсиздиги (караңыз Гипоксия). Ал дем алуу жана жүрөк-кан тамыр системасынын функцияларынын кескин бузулушуна алып келет. Айрыкча дем алуу функциясынын өзгөрүшү (тез-тез үстүртөн дем алуу, анын ыргагынын бузулушу) байкалат. Тамакка табит тартпай, уйку начарлайт, ошондой эле жүрөк-кан тамыр жана борбордук нерв системасында өзгөрүштөр болушу мүмкүн. Альпинисттердин органдарындагы жана системасындагы бузулуулар жана өзгөрүүлөр, тез өтүп кетүүчү, убактылуу мүнөзгө ээ. Бул өзгөрүүлөрдүн деңгээли альпинисттин организминин жеке касиетине жана машыгуусуна байланыштуу. Бийиктикке көнүгүү үчүн ар кандай бийиктикте жайгашкан альпинисттик лагерлерде болуу (баскычтуу акклиматизация) максатка ылайык.

Альпинизм менен машыгууда сөзсүз врачтык байкоодо болуу зарыл. Альплагердин дарыгери алгачкы медициналык текшерүүнү тоого чыгуунун алдында жана чыккандан кийин жүргүзөт. Тоого чыгуунун бул же тигил татаалдыгына жиберүүнү врач текшерүүдөн кийин уруксат берет. Врач көнүгүүнүн тууралыгына жана альпинисттердин атайын машыгууларына көз салат; тамактануу рациону айрым тоого чыгуулардын шартына жана татаалдыгына карата түзүлөт.

Альпинисттин кийими тоого чыгуу татаалдыгына ылайык келип, жеңил, ыңгайлуу, сууктан, шамалдан жана жаан-чачындан жакшы сактоого тийиш. Бутка булгаарыдан жасалган чак ботинка, көзгө атайын көз айнектерди кийүү зарыл.

Альпинисттердин тамагы калориялуу болуп (4500—5000 ккал), күнүнө 4—5 жолу (мүмкүн болушунча жылуу) ичүү керек. Тоо шартында көмүртекти өздөштүрүү жакшырып, майды сиңирүү начарлайт, ошондуктан тамакта майды азайтып, углеводду көбөйтүү зарыл. Тамагына ышталган азык-түлүк, шокалад, кант, С жана В тобундагы витаминдер, катытылган нан, жемиштер кошулат. Катышуучулардын күч жана техникалык жактан даярдыгынын жетишсиздиги, топтун туура эмес тандалышы, маршруттун татаалдыгын эске албагандык, буюм, кийим, тамак-аштын сапатынын начарлыгы жана жетишсиздиги, врачтык көз салуунун жоктугу түрдүү кырсыктардын себеби болушу мүмкүн. 

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

Категория:спорт
Категория:Тоолор
Категория:Таажы-2012

sv:Klättring#Alpin klättring
Анатомия

thumb|right|Дюрер, Альбрехт — Адамдын дене түзүлүшүнүн пропорциясы 
Физиология

(киши анатомиясы(байыркы грек тилинде — жара чабуу < үстүнкү жагы жана — кесүү)) — киши организминин формасы, түзүлүшү жана өнүгүшү жөнүндөгү илим. Анатомия — теориялык жана практикалык медицинанын негизги дисциплиналарынын бири. Киши организмин анатомиялык изилдөөлөргө органдардын сырткы жана ички түзүлүшүн ырааттуу так баяндап жазуу кирет. Киши денесинин түзүлүшүн изилдөө ылайыктуу болсун үчүн Анатомия функциясы, түзүлүшү жана өнүгүүсү окшош органдар системасы боюнча баяндалат.

 Анатомиянын бөлүнүшү 
Остеология — сөөк жөнүндөгү окуу; 
Артросин десмология — сөөктөрдүн биригиши (анын ичинен муундар жана байламталар жөнүндөгү окуу); *Миология — булчуңдар; 
Спланхология — ички органдар (дем алуу, тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу жана көбөйүү органдары); 
Ангиология — кан жана лимфа системалары; 
Неврология — борбордук четки нерв системасы; 
Эндокринология — ички секреция бездери; *Эстезиология — сезүү органдары жөнүндөгү окуу. 

Анын киши тиричилигинде жаш өзгөчөлүгүнө байланыштуу органдардын формасы менен түзүлүшүнүн мыйзам ченемдүү өзгөрүшүн изилдөөчү бөлүгү курактык Анатомия деп аталат. Айрым органдар менен системалардын түзүлүшүн жанаа формасын функцияларына байланыштуу изилдөө функциялык Анатомияда каралат. Органдардын жана системалардын микроскопиялык түзүлүшү жөнүндөгү окуу — гистология. Органдар менен ткандардын оору процессинин өзгөрүлгөн формасы жана түзүлүшү жөнүндөгү окуу — патологиялык Анатомия өз алдынча илим катары Биологиядан бөлүнүп чыкты. Анатомиянын изилдөө методдору да ар, түрдүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

 
Категория:Дарыгерлик
Анафилакция

thumb|250px|Анафилактикалык шоктун белгилери
Анафилакция — аллергендердин организмге бир нече жолу кирүүсүнөн (ичеги-карындан тышкары башка жол менен) пайда болгон аллергиялык реакциянын түрү (Аллергия). Анафилакция жалпы же белгилүү жерден (мисалы, териде) байкалат. Өтө күчтүү жалпы реакция анафилакциялык шок деп аталат. Аллергендер организмге биринчи жолу киргенде сезгичтиги жогору болгон кишилерде дары заттар, аарылардын чагуусу жана өсүмдүк чаңчаларынын организмге кайталап кирүүсү Анафилакция жана анафилакциялык шокту пайда кылат. Анафилакциялык шокто дем алуу өтө кыйындайт, кан басымы төмөндөйт, эстен тануу мүмкүн. Оорулуу шашылыш врачтык жардамга муктаж болот. Анафилакцияны алдын алууда дарыларды өз алдынча кабыл албоо керек. Дарыны врачтын көзөмөлүсүз кабыл алуу организмдин сезгичтигин жогорулатышы мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Параллелизм

Параллелизм (грамматикалык жактан – жанаша айтылуучу) – эки же андан артык предметти, көрүнүштү катар коюу менен поэтикалык мазмунду ачып берүү жолу. Мында форма менен предмет конкреттештирилет, автордун ой жүгүртүүсү жандуу жана эркин болот. Параллелизм ыкмасы оозеки чыгармаларда жана төкмө акындардын ырларында да көп кездешет. Мисалы :

Кар эрисе суу болот.
 
Карыса сакал куу болот.
 
Кудай алган жамандар
 
Шүүдүрүм албай суу болот. (Элдик ыр)
 
Бетеге кетет, бел калат,
 
Бектер кетет, эл калат.
 
Осмо кетет, каш калат,
 
Оомат кетет, баш калат. (Б. Алыкулов)
 
Мындан табияттагы көрүнүш менен адам турмушундагы көрүнүш салыштырылып, экөө жанаша келип, ойду конкреттештирди. Параллелизмдер түзүлүшүнө жана маанисине карата төрткө бөлүнөт:
 тематикалык-психологиялык;
 ритмдик;
 интонациялык; 
 лексика- морфологиялык.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты
Категория: Филология
Декадентчилик

Декадентчилик (франц. decadence, deca-dentia – талкалануу, кулоо) – маданияттар менен элдердин гүлдөп-өнүгүүсүн жана кулап талкаланышын мүнөздөгөн түшүнүк. 

Илимий адабиятта Декадентчилик 19-кылымдын 2-жарымы – 20-кылымдын башындагы ишенимсиздик маанайды, турмушту жек көрүү, өзүмчүлдүк ж. б. терс үстөмдүк кылган европалык маданияттагы кризистик кубулуш түшүндүрүлөт. Декадентчиликтин туруктуу темалары болуп өлүм менен ажалдын мотивдери, өлүп жок болгон рухий баалуулуктарды көксөө, атуулдук идеалдардан баш тартуу, акылдын күчүнө ишенүү, өчүп бара жаткан өмүр менен жашоонун сулуулугуна көз артуу ж. б. эсептелет. 

Декадентчилик 1905–1907-ж. болуп өткөн революциядан кийин Орусияда кеңири кулач жайып, “Искусство дүйнөсү” жана “Көгүлтүр роза” (К. Бальмонт, З. Гиппиус, Д. Мережковский, Ф. Сологуб ж. б.) өңдүү чыгармачыл бирикмелерде өнүк-түрүлгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Адабият
Монорим

Монорим (фр. – өлчөмдүүлүк) – бир гана уйкаштыктан куралган ыр же ырдын бөлүгү. Көбүнчө Чыгыш поэзиясына мүнөздүү. Батышта юмористтик ырлар мына ушундайча уйкашкан учурлар бар. Кыргыз поэзиясында мындай уйкаштык менен жазылган ырлар А. Осмоновдо бир кыйла кездешет. 

Күндөр өтөт, күндөр өтөт зуулдап
 
Көпкө чыккан күлүк аттай дуулдап, 

Тоодон түшкөн дарыядай шарылдап, 

Шамал соккон токойлордой шуулдап. 

(А. Осмонов. «Күндөр»)

А. Осмоновдун ырында «зуулдап», «дуулдап», «шуулдап» деген уйкаштыктар Монорим түзүп жатат. Кыргыз поэзиясында оозеки чыгармачылыкта, ошондой эле элдик ырлардын традициясында жазган акындарда Монорим көп кездешет.

Мисалы: Ш. Дүйшеевдин төмөнкү ыр саптарын келтирсек болот: 

Сайдын дагы баштаган башаты бар,
 
Саяпкердин сактаган такасы бар, 

Өрөөндөгү кенедей өзөндүн да, 

Өз тилинде чардаган бакасы бар 

(«Эне тилин унуткандар»)

Бул төрт сап ырды байланыштырып, «бир үндүү» кылып жаткан «башаты», «такасы», «бакасы» деген Монорим уйкаштыктар. Моноримди кайталап колдонуу поэзиянын ыр түзүлүшүндө бир өңчөйлүктү, бирдей түстүүлүктү жаратышы толук ыктымал.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Акындар
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:филология
Сулайманов Мурза

Сулайманов Мурза (1937-жылы төрөлгөн, Карасуу районуда) – адабиятчы, педагог, филология илимдеринин доктору, профессор. Ош пединститутун бүтүргөн. “Азыркы кыргыз балдар прозасы” (1971) деген темада кандидаттык, “Кыргыз балдар адабиятынын тарыхы” (1995) деген темада докторлук диссертацияларын коргогон. 
 Эмгектери 
Анын изилдөө темасы – кыргыз балдар адабиятынын тарыхы жана азыркы учурдагы абалы, таалим-тарбиялык мааниси, спецификасы. Бул багытта Москвадан чыккан “Детская литература”, “Дошкольное воспитание” деген зоболосу зор журналдарга макалалары басылган. “Балдар үчүн аңгемелер” (1976), “Азыркы кыргыз балдар прозасы” (1980) деген адабий иликтөөлөрү, балдар адабияты боюнча окуу программалары жана фундаменталдуу “Кыргыз балдар адабиятынын тарыхы” (1992) деген окуу китеби бул багыттагы олуттуу эмгектери болуп саналат.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Тажибаева Анаргүл

Тажибаева Анаргүл (1900–1978, Ноокат району) – төкмө ырчы жана манасчы. Эң алгачкы чыгармасы сүйгөн жигити Мамазакир менен кат аркылуу сүйүү багытындагы айтышы болгон. Анда Анаргүл: 

“Он гүлүмдөн бир гүлүм, 
Ооба, Тартип, туйгунум. 
Оң жакты карап бир күлүң! 
Оонап кептей бир жүрүң. 
Беш гүлүмдөн бир гүлүм, бейдабаа ай, 
Тартип туйгунум. 
Бери жакты карап бир күлүң! 
Безип кетпей бир жүрүң”, – дегендей саптар м сүйгөнүнө Тартип деп ат коюп ырдайт. Мамазакир Анаргүлдү Зебайым деген ысым да: 

“Ак оромол – дүрүйөң, 
Алганым сиздей болбосо, 
Аркамда калсын дүнүйөм. 
Көк оромол – дүнүйөң, 
Көргөнүм сиздей болбосо, 
Көрүмдө калсын дүнүйөм” – деп ырдайт. Тажибаева өз башынан кечирген турмушун айтып бир топ чыгармаларды жараткан. Анын күйөөгө чыгып Алайга баргандыгы сын, андан Чөлбиябан Төө моюнга көчүрмө болуп баргандагы сын баяндаган ырлары абдан кызыктуу. Күйөөсү өлгөндө “Бөрүбай акын жөнүндөгү кошок” деген кошок айтып, “Мырза уул”, “Ак Саткын менен Мырза уул” деген элдик сюжеттеги чыгармаларын жаратып, “Насыйкат”, “Санаттарды” о. эле “Небереме” дегендей балдар ырларын да жараткан. Тажибаеванын Манас эпосунан да узакка айтылган тексти бар, ал “Манастын төрөлүшү жана балалык чагы” деп айтылат. Анда улуу эпостун негизги өзөгү камтылуу менен айрым кепке аларлык өзгөчөлүктөр да кездешет. Мисалы бул вариантта карыганча уул көрбөгөн Жакыпты досу Караткан ардантыш үчүн чоң той берип, ашпозчуларга: 
“Уулдууга уча тарткыла. 
Кыздууга куйрук, боор тарткыла. 
Перзенти жокко кулагын кесип, 
Куу чоку кылып баш тарткыла. 
Көзүн оюп, көр чоку кылып төш тарткыла” деген буйрук берет. Кулагы кесилген, көзү оюлган баш тийген Жакып арданып, Ак мазарга барып, ак төө союп, 12 имам 40 чилтенден бала тилейт. Акыры уул көрөт, ошондо эселик туубаган бир байталы Как куланы (Аккуланы) тууйт. Андан ары Манастын укмуштуудай тез жетилиши ж-дө ыр менен айтылып отурат. Алтысында ат минип, жетисинде куш салат. Сегиз жашында сексен жигит курайт, жүрүш баштайт ж. б. Дагы бир өзгөчөлүгү Анаргүлдүн вариантында Манаска колуктуну атасы Жакып издебестен, Манастын апасы Куурасын тандайт. Ал Шооруктун кызы Нак ылайды жактырып, Манаска алып берет ж. б. Тажибаева өзүнүн акындык ордун: “Таразага таш коюп, Тартып алган эмесмин, Чөнтөгүмдөн пул берип, сатып алган эмесмин” деп түпкүлүгүнөн поэзия даарып төкмө болуп жаралгандай түшүндүрөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Инсандар (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Инсандар
Кыз Жибек

Кыз Жибек – казактын элдик поэмасы. Бул поэма кыргыздар арасында да кеңири тараган. Негизинен Жусупбек Шайхулисламов менен Жамбыл Жабаевдин варианттарынын негизинде айтылат: КРУИАнын Манас таануу жана көркөм адабияттын улуттук борборунун кол жазмалар фондунда “Кыз Жибек” поэмасынын сегизден ашуун кол жазмасы бар. Мындан сырткары кытайлык, тажикстандык кыргыздардан жазылган поэмалардын нускалары да сакталууда.
 
Төлөгөн менен Кыз Жибектин улуу махабаты жөнүндөгү поэманы акындар кылымдар бою ырдап, ар бир эл, б. а. кыргыздар да өз төл чыгармасындай кабыл алып келген. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият
 Интернеттеги шилтемелер 
"Кыз жибек" поэмасы
Керээз ырлары

Керээз ырлары – кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгындагы каада-салт ырларынын түрү, өлүм алдындагы адамдын артында калган жакындарына, тууган-туушканына айтылат да, акыл-насааты, арманы билдирилип, балдарын же башка бир кыйбас адамдын табыштоо максатындагы акыркы сөзү билдирилет. Керээз эпикалык оозеки чыгармалардын каармандары тарабынан да ошол чыгарманын ичинде айтылат. Курманбектин досу Акканга, же Жамгырчынын Бөкөйгө Саринжини табыштап айткан керээзи жөнүндө Мисалы, 

Алты канат ак ордо 
Аркасынан капшырдым. 
Алганым Каныш жарымды, 
Адыр толгон малымды, 
Алтын, күмүш зарымды, 
Айры өркөчтүү нарымды, 
Урулуу көргөн, багымды, 
Угуп тур, Бөкөй, барымды. 
Баарын сага тапшырдым. 
Артымда калган жетимди, 
Бөкөй, өз балаңдай көрүңүз, 
Кайгырбасын Саринжи, 
Биз тирүү эмес, өлүүбүз. 
Карачанын Бермети, 
Кайындатып алпарып, 
Алып бер жалгыз курдашын, 
“Атасы болсо өлгөн” – деп, 
Ар ким кастык кылбасын. 
 (“Саринжи-Бөкөй”)

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Категория:Кыргыз Адабияты
Категория:Адабият
Диаспора

Диаспора (гр. diaspora таратуу, чачыранды болуу) - өз тарыхый мекенинен сырткары, башка өлкөлөрдө жашаган этностук топ. Диаспора зордоп көчүрүү, геноцид коркунучу, ошондой эле экономикалык жана социалдык себептердин натыйжасында пайда болгон. «Диаспора» термини алгач биздин заманга чейинки 6-кылымдын башында Палестинадан куулуп, сыртта жашаган еврейлерге, кийин башка этностук жана диний топторго карата колдонула баштаган. Диаспора өкүлдөрү жашап жаткан аймагында улуттук-маданий борборлорду түзүп, рухий маданиятын сактоо жана өнүктүрүү, улуттук салттарды, үрп-адаттарды жайылтуу, ата журту менен маданий байланышта болуу, маданий-агартуу иштерин жүргүзөт. Кыргызстанда да жашаган улуттардын диаспоралары бар. Ал эми Россия, Казакстан, Түркия, Кытай, Батыш Европа, Америка жана башка өлкөлөрдө кыргыз диаспоралары катталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5
Диний секта

Диний секталар (лат. sekta – ой-пикир мүнөзү, окуу, багыт, мектеп) –өзүнчө диний көз караштарды жетекчиликке алып, жалпы динден бөлүнүп чыккан динчилер тобу. 
Категория:Дин
Бардык эле диндерде секталык агымдар, топтор, уюмдар бар. Өзүлөрү туткан көз караш, ой-пикирлерди, принциптерди жана доктриналарды өзгөчө деп эсептеп, башкалардан жогору коюшат, аларга фанатизм мүнөздүү. 20-кылымдын соңунда адамзаттын рухий дүйнөсүнө олуттуу таасири бар социализм өз идеологиясы менен урагандан кийин диний секталар пайда болгон. Диний секталар ортосунда боло бере турган идеялык көз караштардагы, конфессиялык ич ара мамилелердеги пикир келишпегендиктерди, айрым олуттуу карама-каршылыктарды саясий экстремисттер улут аралык, өлкөлөр ичиндеги гана эмес, эл аралык жаңжалдарга айлантып жиберүү коркунучтарын түзүүдө. Ошол эле убакта айрым диний секталардын башка түргө өтүшү же социалдык шарттарга ылайыкташып, өзүнөн-өзү жоюлуп кеткен учурлары да кездешет. 

Диний секталар таптык антогонисттик коомдогу өзүнүн абалына канааттанбаган топтордун социалдык каршылыгы катары жаралган, тигил же бул диний багытка каршы турган агым. Ага өзүлөрү туткан көз караш, ой-пикирлерди, принцип жана доктриналарды өзгөчө деп эсептеп, башкалардан жогору коюу, ошол себептүү обочолонуу, фанатизм мүнөздүү. Диний секталар диний институттардын ролун танат, жетекчилик жөндөм кудайдын кудурети менен гана тартууланат деп эсептешет. Бардык мүчөлөрүнүн тең укуктуулугун, уюмга кирүү ар кимдин каалоосу боюнча гана болушун жакташат, элге «кайрылууга» өзгөчө басым жасашат. Көрсөтүлгөн белгилер башка диний уюмдарда да болушу мүмкүн, Диний секталар өзүнө гана таандык өзгөчөлүктөрү көп. 
Категория:Дин
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Хамсе

Хамсе, хамса (ар. – беш, бештик деген сөздөн) – фарсы-түрк поэзиясындагы бири-бирине жакын мазмунда жана формада (бирок сюжеттери, каармандары уланбайт) жазылган беш чыгарманын бириккендеги аты. Мисалы, 12–13-кылымда жашаган Низами Гянжевинин “Сырлардын казнасы”, “Хосров менен Ширин”, “Лайли менен Мажнун”, “Жети чүрөк”, “Искендер-нама” деген беш поэмасы бир Хамсени түзгөн. Ошондой эле А. Навои, А. Жами ж. б. акындардын Хамселары белгилүү. Хамсе жаратууга акындар көп аракет кылган, бирок алардын өтө таланттуулары гана өз хамселерин элге тартуулай алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
 
Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты

ar:خمسة
Хафиз

Хафис (фарс – сактоочу) – фарсы-тажик адабиятындагы элдик чыгармаларды аткаруучулар жана айтуучулар. 

Алардын репертуарында элдик дастандар, Фирдоусинин “Шахнаме” поэмасы, Низаминин чыгармалары ж. б. болгон. Хафисдер элдик поэзиянын үлгүсүнө салып өздөрүнүн ырларын, дастандарын чыгарган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
 
Категория:Адабият
Категория:Кыргыз адабияты
Кыдырбаева Раиса

250px|thumb|right|Кыдырбаева Раиса
Кыдырбаева Раиса Заитовна (1930-жылы туулган - Бишкек) – «Манас» изилдөөчү, филология илимдеринин доктору (1984), КРУИАнын корреспондент-мүчөсү (1989), профессор (1997). Кыргыз Республикасынын Илим жана техника жаатындагы Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1998).Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер. 
 
1952 ж. КМУнун филология факультетин (орусча бөлүмүн) бүтүргөн. Кыдырбаева 1956 ж. А. М. Горький атындагы дүйнө адабият институтунун аспирантурасын бүтүрүү менен «А. Осмоновдун лирикасы» аттуу темада кандидаттык диссертациясын коргогон. 

1956—60-ж. Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын ТАИде кенже илимий кызматкер, 1960—86-ж. улук илимий кызматкер болуп иштеген. 

1986-жылдан «Манас» бөлүмүндө (мурда сектор) башкы илимий кызматкер. 

Республикалык жалпы биримдик мезгилдүү басма сөз беттеринде кыргыз жана орус тилдеринде фольклор изилдөө, адабияттаануу маселелери боюнча 100-гө жакын макалалары жарыяланган, алардан башка 19 изилдөө иштери (анын ичинде 9 монография) бар. 

Кыдырбаева жалпы республикада, андан тышкаркы жерлерде таанымал фольклор изилдөөчү, адабияттаануучу катарында кеңири белгилүү. «Манас» ж. б. кенже эпостордун ар түрдүү көйгөй, маселелерин талдап жалпылаган. «Саринжи-Бөкөй» эпосунун идеялык-көркөмдүк бөтөнчөлүктөрү”, «Жаңыл Мырза» эпосунун поэтикалык традициялары”, «Манас» эпосундагы традициялык жана индивидуалдык маселелерине карата”, «Манасчынын айтуучулук чеберчилиги», «Манас» эпосунун генезиси, «Манас» эпосунун варианттары» деген ж. б. монография, изилдөөлөрдүн автору. 

М. Убукеевдин 1988 ж. чыккан "Улуу манасчы" даректүү тасмасынын илимий кеңешчиси.

2004-ж. басмадан чыккан Сагымбай Орозбак уулунун айтымындагы "Манас" эпосунун академиялык басылышына баш сөз жазган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Инсандар
Категория:Манас таануу
Категория:Манас эпосу
Үкүбаева, Лайли

Үкүбаева Лайли (1947-ж. Кочкор району) – филология илимдеринин доктору, профессор (2001). 1970-ж. КМУнун филология факультетин артыкчылык диплому менен аяктаган. “Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларында мүнөз түзүү өзгөчөлүгү” – деген темада кандидаттык диссертация (1970), “Чыңгыз Айтматовдун поэтикасы жана кыргыз элдик фольклору” (2001) – деген темада докторлук диссертациясын коргогон. Эл аралык коомдук Айтматов академиясынын академиги, Эл аралык Айтматов клубунун адабият, көркөм өнөр жана маданият жаатындагы эл аралык сыйлыгынын ээси (2003). Ал 70тей аталыштагы ил. изилдөөчүлүк, ил. методикалык, адабий сындагы жарыяланган эмгектердин автору. Алардын ичинде бир нече монографиялары “Чыңгыз Айтматовдун каармандарынын көркөм дүйнөсү” (1984), “Художественное мастерство раннего творчество Ч. Айтматова” (1999), “Адам дүйнөсү көркөм образда” (1994), “Азыркы кыргыз адабиятынын арымы” (1995), “Чыңгыз Айтматовдун адабий-эстетикалык көз карашы” (2000), “Чыңгыз Айтматов жана фольклор” (2000) жана “Чыңгыз Айтматов: эстетика жана улуттук негиз” (2004) аттуу монографиялары бар. 

Кандидаттык диссертациянын негизинде жарык көргөн “Ч. Айтматовдун каармандарынын көркөм дүйнөсү” деп аталган биринчи китебинде Үкүбаева Ч. Айтматовдун алгачкы аңгемелеринен тартып “Деңиз бойлой жорткон Ала-Дөбөт” повестине чейинки чыгармаларындагы жазуучунун көркөм мүнөз түзүү чеберчилигин эволюциялык планда адабий-илимий изилдөөгө алат, адабиятчы “Мүнөз проблемасы – бул дайыма көркөм чеберчилик проблемасы” деп белгилейт. Көркөм мүнөз түзүүдө сюжеттик, композициялык элементтер жазуучу тарабынан кандай чеберчилик менен колдонулгандыгы конкреттүү мисалдардын негизинде терең тандалган. Эмгекте сюжет маселеси мүнөздү түзүүчү, уюштуруучу, ачуучу каражат катары каралат. 

Үкүбаеванын кийинки “Ч. Айтматов: эстетика жана улуттук негиз” деп аталган көлөмдүү монографиясы адабиятчынын Айтматов таануу багытындагы илим жана билим берүүчүлүк көп жылдык түйшүктүү эмгегинин жыйынтыгы, жемиши. Андан залкар жазуучу Ч. Айтматовдун чыгармачылыгы анын макала, маектериндеги адабий-теориялык, адабий-сынчы көз караштары менен органикалык биримдикте каралып, илимий жыйынтыктар чыгарылган. Ч. Айтматовдун чыгармачылыгына байланыштуу монографиялык изилдөөлөр жана көптөгөн макалалар Үкүбаеванын адабий изилдөөчүлүк ишмердүүлүгүнүн басымдуу тарабын түзүү менен Айтматовтаануу илимине өзүнүн зор үлүшүн кошуп турат. Үкүбаев өзү эле кыргыз адабиятынын: поэзия, проза, драматургия жанрындагы өнүгүүсүнө, жаңылыктарына активдүү аралашып С. Эралиев, Н. Байтемиров, Н. Жүндүбаева, С. Акматбекованын чыгармачылыгы, кыргыз прозасынын 60–70-жылдардагы өнүгүшүн негизги тенденциялары жана башкалар маселелер туурасында, илим, илимий-методикалык жыйнактарда үзгүлтүксүз жарыялап келет. Үкүбаева жогорку окуу жайларынын студенттери үчүн окуу куралы катары сунушталган “Кыргыз акындарынын чыгармачылыгы” (1988, 1992) аттуу китепке Ы. Шайбеков, А. Жутакеев, Т. Талканбаевдин чыгармачылыгы жөнүндө портреттик бөлүмдөрдү жазган. 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Кыргыз Адабияты
Категория:Адабият
Категория:Инсандар