Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Абал теңдемеси

Абал теңдемеси - термодинамикалык теңсалмактуулук абалындагы бир тектүү физикалык системанын басымы p, көлөмү V жана температурасы Т ортосундагы математикалык көзкарандылыктан турат. Бул көзкарандылык анык эмес түрдө f (р,V,Т)=0 деп жазылып, абал теңдемеси деп да аталат. Эгерде басымды көлөм жана температура аркылуу туюнтсак p=p(V,Т), анда системанын эң кичине кеңейишиндеги δV элементардык жумушту δΑ=pδV деп аныктоого мүмкүндүк берет. Идеалдык газдар үчүн Абал теңдемеси катары Клапейрон (Клапейрон-Менделеев) теңдемеси pV0=RТ алынат, мында R - газдын универсалдык турактуулугу, V0 - 1 моль газдын көлөмү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Абалдын тең салмактуулугу

Абалдын тең салмактуулугу - динамикалык системанын убакыт боюнча өзгөрбөгөн абалы. 

Абалдын тең салмактуулугу туруктуу, туруксуз жана айырмасыз абал (безразлично-устойчивое) болуп бөлүнөт. Теңсалмактуулук абалга жакын системанын кыймылы Абалдын тең салмактуулугунун түрүнө жараша ар түрдүү болот. Эркин бир даражалуу системалар үчүн аз дүүлүккөндө (кыйшайганда) Абалдын тең салмактуулугу туруктуу болсо, анда системанын термелүүсү басаңдап, мурунку абалына келет. Туруксуз Абалдын тең салмактуулугуна жакын система дүүлүккөндө (кыйшайганда) термелүү жасап бара бара четтеп кетет. Туруктуулук жок Абалдын тең салмактуулугуна системанын аз эле четтөөсү Абалдын тең салмактуулугуна жакын басаңдабоочу термелүүнү пайда кылат.

Эркин бир нече даражалуу системалар үчүн Абалдын тең салмактуулугуна жакын кыймыл өтө татаал жана четтөөсүнүн башталыш мүнөзүнө көзкаранды болот. Абалдын тең салмактуулугуна жакын динамикалык системанын кыймылы көпчүлүк учурда комплекстүү мүнөздөгүч көрсөткүчү λi болгон экспонент суммасы түрүндөгү чыгарылышы бар теңдеме түрүндө жазылат. Эгерде бардык мүнөздөөчү көрсөткүчтөрүнүн чыныгы бөлүгү терс болсо, анда Абалдын тең салмактуулугу туруктуу; эгерде жок дегенде бир λi оң чыныгы бөлүгүнө ээ болсо, анда Абалдын тең салмактуулугу туруксуз. Эгерде мүнөз-дөөчү көрсөткүчүнүн бир бөлүгү нөл, ал эми калганы нөлдөн кичине болсо, анда анын туруктуулугун изилдөө татаалыраак болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Абсолюттук нөл температурасы

Абсолюттук нөл температурасы – термодинамикалык температураны эсептөөнүн башталышы; суунун үчилтик чекитинин температурасынан (0,010С) 273,16 К ге төмөн жайгашкан (Цельсий шкаласы боюнча 273,15К төмөн (к. Температура шкалалары).

Термодинамиканын 3-башталышынын (Нернстин теоремасынын) негизинде, системанын температурасы Абсолюттук нөл температурага жакындаса, анда системанын энтропиясы, жылуулук сыйымдуулугу, жылуулуктан кеңейүү коэффициенти нөлгө умтулат. Абсолюттук нөл температура кезинде системанын температурасын аныктаган атом, молекулалардын башаламан кыймылы толук токтоп, алардын кыймылынын энергиясы нөлгө барабар болот. Ал эми квант механикасына ылайык Абсолюттук нөл температура кезинде молекулалар, атомдор толук тынч абалда болбостон кристаллдык торчонун түйүндөрүндө «нөлдүк» термелүү жасап, эң кичине энергияга ээ болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Абсолюттук температура

Абсолюттук температура (термодинамикалык температура) – термодинамикалык теңсалмактуулуктагы макроскопиялык системаны мүнөздөөчү абал параметрлеринин бири. 1848-ж. У. Томсон (Кельвин) киргизген. Абсолюттук температура Т символу менен белгиленип, Кельвин шкаласы (К) менен туюнтулат жана абсолюттук нөл температурадан баштап эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Абсолюттук жылдыз чоңдугу

Абсолюттук жылдыз чоңдугу - жылдыздын Жерден 10 пк аралыктан көрүнгөн жылдыз чоңдугу. Ал M=m+5+5lgπ формуласы менен аныкталат. Мында M - абсолюттук жылдыз чоңдугу, m - көрүнгөн жылдыз чоңдугу жана π – жылдыздардын жылдык параллаксы. Мисалы: Күндүн абсолюттук жылдыз чоңдугу 4,m8 ге барабар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Агуучулук чеги

Агуучулук чеги – материалдар каршылыгында пластикалык деформация пайда болушуна туура келген чыңалууну айтабыз. 

Тажрыйбада цилиндр үлгүнүн чоюлушу менен туурасынан кесилиш аянтындагы нормалдуу чыңалуу σ3 аныкталат да баштапкы пластикалык (кайталанбоочу) деформация пайда болот. Ушуга окшош эле тажрыйбада жука түтүктү айландыруу (буроо) менен жылышуудагы Агуучулук чегин ага туура келген жылышуудагы чыңалуу τ3 ти аныктоого болот. Көпчүлүк металлдар үчүн А. ч.σ3 =τ3=√3. Кандайдыр бир материалдардын цилиндр түрүндөгү үлгүсүн чоюп узартсак, анда нормалдуу чыңалуунун σ3 салыштырмалуу узарууга ε болгон көзкарандылык диафрагмасында агуучулук тиши байкалат, ал физикалык Агуучулук чегинин тиши деп аталат (к. сүрөттү). Агуучулук чегинин тиши пайда болгондон кийин деформациянын өсүшү туруктуу чыңалуунун σт натыйжасында өтөт. σ–ε диаграммасында горизонталь аянтча пайда болуп агуу аянтчасы деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Адгезия (физика)

Адгезия (физика) – ар түрдүү заттарды бири бирине тийиштиргенде пайда болуучу байланыш. 

Адгезиянын жеке учуру бирдей заттарды тийиштиргендеги пайда болгон байланыш аутогезия деп аталат. Адгезия жана аутогезия учурунда заттардын ортосундагы фазаларынын айырмасынын чеги сакталат. Ал эми когезия заттын ичиндеги бир фазанын чегиндеги байланышты аныктайт.

Адгезия тийишип турган нерселердин табиятына, алардын беттеринин касиеттерине жана тийишүү аянтынын чоңдугуна көзкаранды.

Адгезия молекулалар аралык тартылуу күчтөрү менен аныкталат. Эгерде нерселердин бирөө же экөө тең электр менен заряддалса, о. эле нерселер тийишкенде донор - акцептордук жана химиялык байланыштар пайда болсо, Адгезия күчөйт.

Адгезия тийишкен беттерди активдештирүү, б. а. алардын энергетикалык абалын жана жылмакайлыгын сүргүлөө, эритмелер менен жууп тазалоо, боштук (вакуум) түзүү, электр-магниттик нурландыруу, иондор менен аткылоо жолдору аркылуу күчөтүлөт. Адгезияны аныктоочу ыкмалардын тобу адгезиометрия, ал эми аны ишке ашыруучу куралдар адгезиометрлер деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Адиабата

Адиабата - термодинамикалык абал диаграммасында пайдаланылуучу адиабата процессин сүрөттөөчү сызык. Идеалдык газ үчүн Адиабата өтө жөнөкөй түрдө Пуассондун теңдемеси pVV=const менен жазылат, мында p - газдын басымы, V - салыштырма көлөмү, γ=Ср/ СV – газдын турактуу басымдагы жана көлөмдөгү салыштырма жылуулук сыйымдуулуктарынын (Ср жана СV) катышына барабар Адиабатанын көрсөткүчү.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Адиабаттык процесс

Адиабаттык процесс – системада тышкы чөйрө менен жылуулук алмашпастан өтүүчү термодинамикалык процесс.

Адиабаттык процесс жылуулук алмашпоочу (адиабаталык) системаларда болот. Мис., тышкы чөйрө менен жылуулук алмашууга үлгүрбөөчүдөй болгон, б. а. өтө тез өтүүчү процессти, о. эле жылуулук өткөрбөөчү цилиндрде газдын тез кеңейишин (же кысылышын) Адиабаттык процесс деп кароого болот. Адиабаттык процесс кайталанышы (к. Кайталанма процесс) жана кайталанбашы (кайталанбоочу процесс) мүмкүн. Кайталанма Адиабаттык процессте энтропия турактуу мааниге ээ болот, ал эми кайталанбоочу Адиабаттык процессте жогорулайт. Ошондуктан кайталанма Адиабаттык процесс изоэнтропиялык процесс деп аталат. Адиабаттык процесс негизинен системанын ички энергиясынын өзгөрүшүнө, системага карата же системанын тышкы чөйрөгө карата аткарган жумушуна көзкаранды.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Адсорбция

Адсорбция - газ же суюк заттын (адсорбаттын) молекулаларынын суюк же катуу нерсенин (адсорбенттин) бетине топтолушу. 

Адсорбциянын жеке түрү болуу менен беттик кубулуштардын маанилүү тибине кирет. Адсорбенттин беттик катмарындагы компенсацияланбаган молекулалардын өз ара аракеттешүү күчүнүн натыйжасында, ошол бетке жакын жайланышкан адсорбенттик молекулалардын тартылышы Адсорбция кубулушунун негизин түзөт. Адсорбциянын негизинде беттик энергия азаят. Адсорбат жана адсорбенттин молекулаларынын аракеттешүүсүнүн мүнөзүнө жараша физикалык Адсорбцияга жана хемосорбцияга ажырайт. Физ. Адсорбциянын негизинде адсорбенттик молекулалардын электрондук структурасы өзгөрүүгө дуушар болбойт, анткени физикалык Адсорбциянын жүрүшүнө молекулалардын өз ара аракеттешүүлөрү негизги себепчи болот. Хемосорбция негизинде адсорбат жана адсорбент молекулаларынын ортосундагы химиялык байланыштын негизинде беттик катмардын өлчөмүнө жараша химиялык реакция жүрөт. Кээ бир учурларда физикалык Адсорбция жана хемосорбция бир эле бетте, бир эле мезгилде өтүшү мүмкүн. Температуранын жогорулашы менен адсорбцияланган молекулалардын саны азаят да физикалык Адсорбциянын өтүү ылдамдыгы кичиреет, хемосорбциянын өтүү ылдамдыгы жогорулайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Физика
Айкалышкан электр өлчөөчү курал

Айкалышкан электр өлчөөчү курал - ар түрдүү электр чоңдуктарын (ток, чыңалуу, каршылык, сыйымдуулук ж. б.) өлчөөчү курал. Ал өлчөөчү механизмдер, аналог-цифралуу өзгөрткүчтөр, кабылдагычтар жана аларды туташтыруучу көптөгөн зымдардын тизмегинен турат. Ар бир өлчөнүүчү электр чоңдуктары үчүн тизмектин сезгичтиги белгилүү чекке карата жөнгө салынган.

Анча чоң эмес Айкалышкан электр өлчөөчү курал катары ампервольтметрди кароого болот, ал магнит-электр өлчөөчү механизми менен жабдылган. Бул куралдын жардамы менен турактуу, өзгөрмө токтун күчүн, чыңалуусун жана тизмектеги активдүү электр каршылыгын өлчөйт. Ушундай эле куралдардын жакшыртылган түрү (тестерлер) сыйымдуулукту, чыңалуу катыштарын, жарым өткөргүчтөрдүн элементтеринин параметрлерин ж. б. өлчөөгө мүмкүндүк берет. Мындай куралдар (тестерлер, ампервольтметрлер) колдонууга өтө ыңгайлуу жана тизмектерди туура эмес туташтыруудан сактайт да, универсалдуу болуу менен өтө тактыкта өлчөөнү жүргүзүүгө мүмкүндүк берет.

Электр тогун өзгөрүшү - бул 10 пайыздан 220 VOLTS бир алыстоо индексинин турган кооптуу көрүнүш. Бул нерсе кымбат жабдуусунун сыныктарын, ар кандай электр жабдуулары үчүн да алып келиши мүмкүн.

 Жазуулар 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Айланма маятник

Айланма маятник – эркин түшүүнүн ылдамдануусун экспериментте аныктоочу прибор. 

Айланма маятник эки үч грандуу мизи бар оор пластинадан турат. Үч грандуу миздин бири кыймылсыз, экинчиси пластинанын оюгу боюнча узата жыла алат. Кыймылсыз таянычка кезеги менен жайгашкан О1 жана О2 миздин учтуу кырлары Айланма маятниктин термелүү огунун милдетин аткарат. Кыймылдуу миз жогору же төмөн Айланма маятниктин термелүү мезгили ар бир октун айланасына дал келмейинче которула берет. Октордун арасындагы О1О2=l аралыгы пластинага түшүрүлгөн шкала нониустун жардамы менен өлчөнөт. Айланма маятниктин аз термелүүсүнүн мезгили . T менен l дин маанисин тажрыйбадан билүү менен формуладан g эсептелинет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Айланма тараза

Айланма тараза - кичине күчтөрдү (кичине күчтөрдүн моментин) өлчөөчү сезгич физикалык прибор. Айланма тараза вертикаль абалдагы жиптин учуна илинген тең салмактагы рычагдан турат. Өлчөнүүчү күч рычагдын бир учуна таасир этип, аны горизонталь тегиздик боюнча айлантып, толгонгон жиптин серпилгич күчү менен теңсалмакка келмейинче бурат. Рычагдын толгонуу бурчу боюнча таасир эткен күчтүн айлантуучу моментин билүүгө болот. Айланма тараза механикалык, электрдик, магниттик, гравитациялык күчтөрдү өлчөөдө колдонулат. Айланма таразаны 1784-ж. Ш.Кулон ойлоп тапкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Айлануу огу

Айлануу огу - заматтык Айлануу огу - кыймылсыз чекитке ээ болгон катуу нерсе үчүн (мис., чимирик) ошол чекит аркылуу өтүүчү түз сызыкты чекиттин айланасында бурганда баштапкы абалдан чексиз жакын абалга которулуусу. 

Айлануу огу мейкиндикте өз багытын дайыма өзгөртүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ай деңизи

Ай деңизи — Ай бетинин күңүрт тарткан аймагынын аты. 

Ал Айдын орточо деңгээлинен төмөн жайгашкан, топурагынын теги Жердин базальтына окшош. Ай деңиздери Айдын бетинин 16 %ын ээлейт, жашы 3-4,5 млрд. жылга барабар.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ай айы

Ай айы – убакытты өлчөөгө пайдаланылып, синодикалык жана сидерикалык ай болуп бөлүнөт. 

Синодикалык ай Айдын эки удаалаш фазасынын өзгөрүшүнө туура келген убакыт. Ал 29,53 орточо күн суткасына (29 сутка 12 саат 44 минута 2,3 секунда) барабар.
Сидерикалык (жылдыздын) ай Айдын Жерди толук бир айланып чыгуусуна кеткен убакыт. Ал 27,32 суткага барабар. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Айдын толушу

Айдын толушу – Ай жаңыргандан 14–15 сутка өткөндөн кийин Ай Күн менен карама-каршы келген абалы. 

Бул учурда Айдын фазасы толук болуп, Күн нурлары бардык Айдын жарым шарын жарыктандырат. Толгон Ай Күн батар кезде чыгат да, Күн чыгарда кирет, ал эми түндүн жарымында асмандын түштүк тарабынан көрүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Айдын либрациясы

Айдын либрациясы, (ай термелүүсү) – Айдын массасынын борборуна карата анын маятник сымал мезгилдүү термелиши. 

Айдын өз огунда жана Жерди айланып чыгуу мезгилдеринин бирдейлиги анын көрүнгөн жарым шарын түшүндүрөт. Бирок Айдын либрациясынын натыйжасында, Жердеги байкоочу Айдын бетинин 60%ке жакынын көрө алат. Айдын либрациясы Ай орбита боюнча бир калыпта кыймылдабагандыктан, анын формасынын анык шар эместигинен болот. Ай өз огунда бир калыпта айланып, Жерди айлануу кыймылы Перигейде тез, Апогейде жай айлангандыктан Айдын узундук боюнча либрациясы, анын айлануу огунун орбитасынын тегиздигине жантаюусунан кеңдик боюнча либрациясы, байкоочунун Жер менен кошо айлануусунан параллакстык либрациясы түшүндүрүлөт. Андан сырткары Айдын суткалык жана физикалык либрациясы бар. Алар Ай менен Жердин гравитациялык тартылуусунун бирдей эместигинен келип чыгат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Айдын күңүрт жарыгы

Айдын күңүрт жарыгы – Ай бетинин Жерден көрүнгөн Күн тийбеген бөлүгүнүн начар жаркыроосу. 

Жер шарынын бетинин аянты Айдыкына караганда 14 эсе чоң жана Жердин жарыкты чагылтуу жөндөмдүүлүгү да Айдыкынан жогору болгондуктан, Ай толгон кезде Жерди жарыктандырганга караганда Жер Айды 40 эседен ашыгыраак жарыктандырат. Натыйжада, Ай жаңырган учурда анын ичке орок формадагы бөлүгү Күндүн нурунан, ал эми калган бөлүгү жарыкты Жерден алат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Айдын магнит талаасы

Айдын магнит талаасы – Жердикине салыштырганда 10000 эсе аз, ошондуктан Айдын бетинин кээ бир жерлеринен гана байкалат. 

Айдын Жер сыяктуу өтө күчтүү магнит талаасы болбогондуктан, космонавттар компасты пайдалануу мүмкүнчүлүгүнөн ажырайт. Алар белгилүү багыт алууну Жерге жана жылдыздарга карата жүргүзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ай-Күн прецессиясы

Ай-Күн прецессиясы - жазгы күн-түн теңелүү чекитинин эклиптикалык окту айланып конустук форманы түзүшү. 

Прецессия кубулушунун түшүндүрүлүшүнүн негизги себеби дүйнө огу менен эклиптикалык октун арасындагы бурч 23º 27^1 га барабар болуу менен прецессия мезгили 26000 жылды түзөт. Прецессия кубулушу нутация кубулушу менен коштолуп жүрөт. Нутация Жер огунун өздүк термелиши болуп, мезгили 18 жыл 8 айга барабар. Ай-Күн прецессиясы деп аталышынын башкы себеби Ай, Күндүн Жер менен гравитациялык тартылуу менен шартталгандыгында.

Бул кубулуштун негизгинде узак убакыттарда жылдыздардын өз ара жайгашууларынын көрүнүштөрү дайыма өзгөрүп турат. Алсак азыр Кичи жетиген топ жылдызындагы Алтын казык жылдызы дүйнөнүн түндүк уюлу менен дал келсе, ал уюлга мындан 4000 жыл мурда Ажыдаар топ жылдызынын α жылдызы, 12000 жыл өткөндөн кийин ал орунга Вега топ жылдызынын α - Лира жылдызы дал келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ай жылы

Ай жылы – узактыгы 12 синодикалык айга барабар болгон жылдык убакыт. 

Ай жылы айдын фазаларынын өзгөрүшүнө байланыштуу 354 же 355 орточо күн убактысына барабар болуп, 11 күн суткасына кыска.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ак жарык

Ак жарык – адамдын нормалдуу көзү сезген, нейтралдуу түстүк катыштагы, спектрдик курамы татаал электр-магниттик нурлануу. 

Мындай нурланууну көз өтө эффекттүү сезет, анткени көздүн эң чоң сезгичтиги күндүзгү шартта λ=5500нм областына туура келет. Ак жарык Күндүн чачыраган нурлануусунан, о. эле өтө жогорку температурага чейин ысытылган тунук эмес катуу жана суюк нерселердин нурлануусунан пайда болот. Сезилүүчү Ак жарык белгилүү сандагы катышта алынган эки кошумча түстөгү нурланууну же үч монохроматикалык нурланууну аралаштыруу жолу менен алынат. Ак жарыкты сызыктуу эмес чөйрөдө кубаттуу эң кыска лазердик импульстардын таралышы түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Активдештирүү анализи

Активдештирүү анализи - заттын курамын аныктоо ыкмасы. 

Атом ядролорунун активдүүлүгүн, о. эле ядролордо нуклондун курамынын өзгөрүшүнүн аркасында болуучу радиоактивдүү нурланууну изилдөөгө негизделген. Д.Хевеши (G.Hevesy) жана Г.Леви (Levi) тарабынан биринчилерден болуп киргизилген.

Анализделүүчү зат нейтрон, γ-квант жана заряддалган бөлүкчөлөрдүн (α-бөлүкчө, протондор, дейтрондор ж. б.) агымы менен нурландырылып, пайда болгон радиоактивдүү ядролордун (нуклондордун) ажырашын коштогон экинчилик нурлануунун күчү жана энергетикалык спектри, о. эле нуклондордун жарым ажыроо мезгили Т1/2 аныкталат. Жарым ажыроо мезгили, радиоактивдүү өзгөрүүнү жана энергияны билүү менен таблицадан алгачкы ядронун катар номурун жана массалык санын аныктоого болот. Ошентип Активдештирүү анализинин негизин ядролук процесстер түзүп, аныкталуучу элементтердин кандай химиялык бирикмелерге киришине көзкаранды болбойт. Активдештирүү анализдин негизги баалуулугу болуп ар кандай объекттердин (үлгү заттардын) курамында өтө аз санда кезигүүчү элементтерди өтө тез, экспресс анализ жүргүзүп аныктоо мүмкүнчүлүгү эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Активдүүлүк (физика)

Активдүүлүк (физика), (радиоактивдүү булактын активдүүлүгү) – бирдик убакыт ичинде радиоактивдүү ажыроонун саны. 

СИдеги Активдүүлүктүн бирдиги – беккерель (Бк). 1 Бк бул 1 секундадагы 1 ажыроого барабар. Мындан тышкары кюри (Ки) бирдиги бар.
1 Ки=3,7.10^10Бк. Бул 1 г радийдин ажыроо Активдүүлүгү. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык агымдар

Акустикалык агымдар - чоң интенсивдүү үн талаасындагы чөйрөнүн үзгүлтүксүз агымы. 

Акустикалык агымдар бир тектүү эмес эркин үн талаасында жана өзгөчө үн талаасына жайгаштырылган ар кандай тоскоолдуктардын жанында пайда болот. Акустикалык агымдар дайыма куюн мүнөздө болот. Анткени толкундагы чөйрөнүн бөлүкчөлөрүнүн термелиши менен байланышкан жана аны менен таралуучу кыймыл саны толкун жутулганда чөйрөгө берилип, анын үзгүлтүксүз кыймылын пайда кылат. Ошондуктан А. а. ылдамдыгы үндүн жутулуу коэффициентине жана анын интенсивдүүлүгүнө пропорциялаш, бирок үн толкунундагы бөлүкчөлөрдүн термелүү ылдамдыгынын чоңдугунан ашпайт. Үн булагын ишке киргизгенден кийин Акустикалык агымдар дароо пайда болбойт. 

Анын үндүн таасири менен пайда болгон ылдамдыгы чөйрөнүн илээшкектигине байланышкан тормоздоосу компенсация болгуча күүлөнөт. Агымдын мүнөздүү масштабы l жана үн толкунунун λ=2π/k (k - толкун саны) узундугунун өз ара катышына жараша Акустикалык агымдар үч типке ажырайт: 1. Агымдын масштабы бир тектүү эместиктин өлчөмү (мис., kl˃˃1 кезинде үн тобунун радиусу) менен аныкталуучу бир тектүү эмес үн талаасындагы агым. 2. Масштабы туруучу толкундун узундугу (kl ~1) менен аныкталуучу туруучу (стоячие) толкундардын агымы. 3. Акустикалык талаага жайгаштырылган тоскоолдуктарга жакын чегаралык катмардагы агым. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык голография

Акустикалык голография – акустикалык толкундун жардамы менен нерсенин сүрөттөлүшү алынуучу интерференциялык ыкма. 

Акустикалык голографиялык сүрөттөлүштү алуунун негизги принциби оптикалык голографияга окшош. Yн ылдамдыгы өтө чоң эмес, ал эми көпчүлүк акустикалык кабыл алгычтар сызыктуу болгондуктан Акустикалык голографияда таканчыктуу толкунду пайдалануу ылайыксыз. Акустикалык голограмманы алууда көзгө көрүнгөн диапазондогу когеренттүү жарык пайдаланылат. Акустикалык голограмманы жазуу атайы алып жүргүчтөрдө жазылат. Алар аркылуу өткөн жарык толкунунун амплитудасы же фазасы өзгөртүлүшү мүмкүн. Алып жүргүч катары фотопленка, термопластинка, электр-оптикалык эффект берүүчү кристаллдар колдонулат. Үн талаасын көзгө көрүнгөндөй кылуучу түрдүү ыкмаларды колдонсо, акустикалык голограмма көрүнөт. Акустикалык голограмма талаасын магнит тасмасына электр сигналынын удаалаштыгы түрүндө жазууга болот, аны иштетүү эсептегич машина аркылуу ишке ашырылат. Алынган сүрөттөлүш андан кийин график же жарым тондуу дисплей түрүндө чыгарылат.

Акустикалык голограмманы калыбына келтирүүчү оптикалык же цифралуу ыкмаларды тандоо жыштыктын диапазону кирген маалыматтын көлөмү жана сүрөттөлүштү калыбына келтирүүдөгү мүмкүн болгон тактык менен аныкталат. Оптикалык ыкма жыштыктын кaaлaгaн диапазонунда, ал эми цифралуу ыкма төмөнкү жыштыктуу үн диапазонунда пайдаланылат. Акустикалык голограмманы оптикалык жактан калыбына келтирүү үчүн көпчүлүк учурда кабыл алуучу антенналуу түзүлүш пайдаланылат. Акустикалык голографияда жарык толкунуна караганда үндүн толкун узундугу чоң болгондуктан нерсенин үндүк сүрөттөлүшүн калыбына келтирүү бүртүктүү түзүлүшкө ээ жана дааналыгы анчалык болбойт. Мындайды болтурбоо үчүн жыштыктын кеңири диапазонунда нурландырылат жана түрдүү жагынан ак жарыктуу үн менен жарыктандырылат. Акустикалык голография жердин түзүлүшүн изилдөөдө, деңиздин түбүнүн сүрөттөлүшүн алууда, геофизикада, о. эле гидролокацияда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика