Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жаркырактыкты өлчөгүч

Жаркырактыкты өлчөгүч – фотометрия боюнча курал. 

Ал линзадан, жарык чыпкасынын диафрагмасынан жана нурланууну кабылдагычтан турат. Көз менен Жаркырактыкты өлчөгүчтө эки булактын жаркырактыгын теңдөө үчүн кадимки көз колдонулат. Физикалык кабылдагычта Жаркырактыкты өлчөгүч нурлануу агымын электр сигналына өзгөртөт. Ал өзүнө амперметр же вольт-метр түрүндөгү каттоочу түзүлүштү камтыйт. Импульстуу Ж. ө-тө цифралуу техника, эске тутуучу осциллографтар ж. б. колдонулат. Сүрөт тартуу үчүн атайы Ж. ө. (экспонометрлер) чыгарылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарык булактары

Жарык булактары – ар түрдүү энергияларды жарык энергиясына айландыруучу жаратылыштагы, космос-тогу ар кандай телолор, жасалма куралдар жана аспаптар. 

Жылдыздар, Күн, чагылган ж. б. табигый Жарык булактарына кирет. Электр лампалары, атайын ысытылган заттар ж. б. жасалма Жарык булактарын түзүшөт. Ар түрдүү максаттарда жасалган Ж. б-нын эле мисалдарын келтирсе болот. Алардын ичинен кийинки мезгилде (1960-ж. кийин) пайда болгон когеренттүү жарык булактары – лазерлер, мазерлер өзгөчө орунду ээлешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарык диоду

Жарык диоду – жарык чыгаруучу жарым өткөргүч диоду. 

Жарым өткөр-гүчтөрдүн р жана n түрлөрүнөн түзүлгөн система жарым өткөргүчтүү диод деп аталат. Ушул система аркылуу ток өткөндө, алар тийишкен жерде пайда болгон р-n өтүүсүнөн жарык чыгат. Ар кандай электр-техникада колдонулуучу жарым өткөргүчтүү диоддордон ток өткөндө жарык нуру чыга бербейт. Жарык диодун алыш үчүн n жана р жарым өткөргүчтөргө тиешелүү кошулмалардын концентрацияларын көбөйткөндө өзгөчө абалдагы өткөрүмдүүлүктөр (касиеттер) пайда болот. Мындай өзгөчө жарым өткөргүчтөрдөн түзүлгөн диод да өзгөчө касиетке ээ болот. Аны туннелдүү диод деп аташат. Ушул туннелдүү диоддор аркылуу ток өткөндө, белгилүү бир шарттарда, жарык нуру чыгат. Жарык диодунун спектралдык диапазонун кеңейтиш үчүн жарым өткөргүчтөрдүн ар кандай түрлөрүнө кошулуучу аралашмалардын түрлөрүн жана алардын комбинацияларын колдонушат. Жарык диодунун колдонуу тармактары өтө кеңири. Алар ар кандай радио, электрондук, электр-техникалык приборлордо индикатор катары пайдалануудан баштап, азыркы светофорлордо, компьютерлерде, автоматтык контрол-доочу приборлордо ж. б. кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарыктын интерференциясы

Жарыктын интерференциясы – эки же андан көп өз ара когеренттүү жарык толкундарынын кошулушунда бирин бири күчөтүшү же басаңдатышы. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарыктын кванттык касиеттери

Жарыктын кванттык касиеттери – жарыктын дискреттүү, б. а. бөлүкчөлөр түрүндөгү өзгөчөлүктөрү. 

Жарыктын кванттык касиеттери 1-жолу 1900-ж. нем. окумуштуусу М. Планк жылуулук нурлануусунун теориясын түшүндүрүш үчүн киргизген. Буга чейинки классикалык электр-динамикага жана статистикалык физикага негизделген теориясы өзүнүн алсыз-дыгын көрсөттү. Планктын гипотезасы боюнча нерселер элементардык осцилляторлордон (электрон, атом, молекулалар) турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарыктын модуляциясы

Жарыктын модуляциясы – берилген закон боюнча жарык толкунунун амплитудасынын (интенсивдүүлүгү-нүн), жыштыгынын, поляризациясынын же фазасынын өзгөрүшү. 

Жарык нурлары аркылуу оптикалык маалыматтарды берүүдө же белгилүү бир параметрлүү жарык агымдарын түзүүдө жарык модуляциясы колдонулат. Жарык толкунунун мүнөздөмөсүнүн өзгө-рүшүнө жараша, жарык модуляциясы амплитудалуу, фазалуу, жыштыктуу же поляризациялуу болуп айырмаланышат.

Эгерде Жарыктын модуляциясы жарыктын нурлануу процесси менен коштолсо, ички модуляциялоо деп аталат. Жарык толкунун мүнөздөөчү чоңдуктардын жарык булагынан чыккандан кийин өзгөртүлүшү сырткы Жарыктын модуляциясы деп аталат. Жарыкты сырткы модуляциялоо модуляторлордун жардамы менен жүргүзүлөт. Ж. м-нын иштөө принциптери ар түрдүү физикалык эффектилерге (электр-оптикалык, магнит-оптикалык ж. б.) негизделген. Электр же магнит талаасында заттардын оптикалык касиеттери электр жана магнит талаасынын өзгөрүшүнө жараша өзгөрөт (Поккельс, Керр, Фарадей эффектилери) жана мындай системалар жарык модуляторлору боло алышат.

Электр-оптикалык эффекттердин аз инерттүүлүгү, жарыкты модуляциялоону жогорку жыштыкта (1012Гц ке чейин) жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берет. Жарык аркылуу берилүүчү маалыматтын өлчөмүн жогорулатуу үчүн жарыкты көлөмдүү модуляциялоону колдонушат. Ал үчүн бир нече эффектилерди пайдалануу (мис., Керрдин жана Фарадейдин эффектилерин) керек. Анда бир эле учурда жарыкты амплитудалык, поляризациялык ж. б. модуляциялоого болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарыктын поляризациясы (ЖП)

Жарыктын поляризациясы (ЖП) – жарык толкунундагы термелүүчү электр (E) жана магнит (H) талааларынын мейкиндиктеги багыттарын мүнөздөйт. 

Жарык толкуну, таралуу багытына (ылдамдыкка) өз ара перпендикуляр багыттарда, бирдей фазада жана жыштыкта термелүүчү электр (E) жана магнит (H) талааларынан түзүлгөн туурасынан кеткен толкун (төмөндөгү сүрөттү кара). Толкундардын бул векторлору белгилүү тегиздиктер жатышса же белгилүү бир багытты көздөй өзгөрүшсө, толкундар поляризациялуу деп аталышат. E вектору жаткан тегиздик поляризация тегиздиги деп аталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарыктын ылдамдыгы

Жарыктын ылдамдыгы – электр-магниттик толкундун ылдам-дыгына барабар жана анын сан мааниси болжол менен с =3Ч108м/сек га барабар. 

Бул сан физикадагы фундаменталдуу турактуу сандардын катарына кирет. Жарыктын табияты адам баласын, ал дүйнөгө пайда болгондон тартып кызыктырып келген. 18-кылымдын аягына чейин Жарыктын ылдамдыгы чексиз чоң деген ой кеңири колдонулуп келген. Классикалык механиканын (Ньютондун теориясынын) негизги жоболорунун бири катары Ж. ы. чексиз деп алынат. Жарыкты өзгөчө чөйрө – эфирде таралуучу толкун деген көзкараш көпкө чейин өкүм сүрүп келген. Бирок 18-кылымдын ортосунда Физо (1849) жана 19-кылымдын башында Майкельсон (1926) тажрыйбалардын негизинде Жарыктын ылдамдыгы с = 299796±4 км/сек га барабар экендигин аныкташкан (эң акыркы тажрыйбалардан с = 299792, 4562±0,0011 км/секга барабар). Жарыктын ылдамдыгы чексиз эместиги физикадагы теорияларды жана көзкараштарды кайрадан карап чыгууга мажбурлады. Натыйжада Эйнштейндин салыштырмалуулук теориясы түзүлүп, Максвеллдин электр-магниттик кубулуштардын теориясынан, жарык электр-магниттик толкундун көз көрүүчү диапазону экендиги аныкталат.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарыктын эталондору

Жарыктын эталондору – жо-горку тактыкта жарыкты өлчөөчү, бирдиктерди сактоочу жана салыштыруучу чендер. Ж. э. негизги жана туунду болуп каралат. 

Негизги Ж. э. болуп жарык күчүнүн бирдиги кандела (кд) колдонулат. (СИ де) 1979-ж-дан баштап Эл аралык жарык стандарттоо комитетинин чечими боюнча канделага жаңы аныктама берилген. Кандела СИдеги негизги бирдиктердин бири. Туунду Ж. э. болуп жарык агымынын, жарыктаныштын ж. б. чоңдуктардын бирдиктерин камсыз кылуучу, ар түрдүү түзүлүштөгү жана температурадагы электр лампалардын тобу колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарыкты ченөөчү чоңдуктар жана бирдиктер

Жарыкты ченөөчү чоңдуктар жана бирдиктер: жарык толкунунун узундуктарынын 390 нм ден 770 нмге чейинки диапазонун камтыган электр-магниттик толкун. Ар кандай электр-магниттик нурланууларды ченөөчү жалпы энергиялык чоңдуктардан өзгөчөлөнгөн фотометриялык (жарыкты ченөөчү) чоңдуктарды айырмалаш керек. Жалпы энергиялык чоңдуктар объективдүү касиеттерди мүнөздөшсө, ал эми фотометриялык чоңдуктар кишинин субъективдүү кабыл алуусун мүнөздөшөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жарыкты өткөргүч

Жарыкты өткөргүч – ортосунда, ички радиусу r1, cынуу көрсөткүчү n1 болгон оптикалык тунук диэлектрдик жипченин сыртына сынуу көрсөткүчү n2, радиусу r2 болгон диэлектрик менен капталган узун система. 

Мындай системанын ички бөлүгү аркылуу жарыктын таралышы, жарыктын толук ички чагылуу кубулушуна негизделген. Бул кубулуш мурдатан эле белгилүү болгон. Бирок 1990-ж-дан баштап, ийилгич жана оптикалык тунук диэлектриктерди жасоо технологиясынын пайда болушу, аталган кубулуштун колдонулушунун дүркүрөп өсүшү-нө алып келген.

Мындай ичке жипченин диаметри 1 мкмден жүздөгөн мкмге чейин жетиши мүмкүн. Диэлектриктердин ички диаметрин, сынуу көрсөткүчтөрдүн айырмасы n1-n2 ни тандоо менен бир эле жипче аркылуу бир же бир нече типтеги (моды) толкундарды таркатууга болот. Азыркы мезгилде, жарым өткөргүчтөрдүн негизинде, ушундай эле мкм өлчөмүндөгү лазерлердин, жарыкты күчөткүчтөрдүн ж. б. элементтердин пайда болушу, мындай Ж. ө-түн оптикалык байланыш системаларын түзүүдө, компьютерлерде, медицинада, эң чоң кубаттуулуктагы лазер нурларын тиешелүү жерлерге жеткирүүдө ж. б. максаттарда кеңири колдонууга алып келди.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жантаюу тегиздиги

Жантаюу тегиздиги – орбиталардын элементтеринин бир элементи болуп планеталар, жылдыздар, кометалар, метеордук уюктар, Ай жана сутниктердин орбиталарынын тегиздигинин эклиптикалык тегиздикке карата жантайышынын бурчтук бирдик менен туюнтулушу. 

Алсак, Меркурий 7°ка, Чолпон 2°6ңга, Жер 23°27ңга, Марс 24°56ңга, Юпитер 3°07ңга, Сатурн 26°45ңга, Уран 82°ка жана Нептун 29°ка жантайган. Ал эми Жердин табигый спутниги Айдын орбиталык тегиздиги эклиптикага орточо алганда 5°09ңлык бурчка жантайган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жаңырык

Жаңырык – толкундардын (акустикалык, электр-магниттик) ар кандай тоскоолдуктардан чагылышы жана байкоочу тарабынан кабыл алынышы. 

Үн Жаңырыгы кулакка баштапкы чыккан үндөн кечирээк келип жетет. Үн Жаңырыгы гидролокацияда, ал эми радио Жаңырыгы радиолокацияда колдонулат. Жарык толкундарынын чагылышын да жарык Жаңырыгы деп атоого болор эле. Бирок мындай термин колдонулбайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жердин магнит талаасы

Жердин магнит талаасы – диполдукуна окшоп кетет. 

Жер шарынын географиялык уюлдары анын магниттик уюлдары менен дал келишпейт жана алардын айырмасы 11,5° ту түзүшөт. Жердин түндүк уюлуна магнит талаасынын түштүк уюлу, ал эми анын түштүк уюлуна магнит талаасынын түндүк уюлу туура келет. Жердин магнит диполунун ийини (моментинин) чоңдугу 8,3Ч1022 А*м2, ал эми Жердин бетиндеги магнит талаасынын индукциясынын орточо мааниси 5Ч10-5 Тлга барабар.

Жердин магнит талаасынын пайда болушунун себептери жөнүндө ар түрдүү теориялар бар. Бирок алардын ичинен, эксперименталдык фактыларды канааттандыра турганы – Жердин ядросундагы суюк өткөргүчтүү заттын конвекциялык кыймылынан пайда болгон магнит талаасы жөнүндөгү теория жакыныраак келет.

Анткени Жердин ядросу жогорку температурадагы өткөрүмдүүлүккө ээ болгон суюк заттардан турат деген гипотеза бар. Жер өз огунун айланасында айланганда, борбордон четтөөчү күчтүн таасири астында өткөрүмдүү зат заряддалган катмарларга бөлүнүшү ыктымал. Кыймылдагы заряддалган катмарлардын айланасында магнит талаасы пайда болушу жалпыбызга белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жер тобундагы планеталар

thumb|Жер тобундагы планеталар: Меркурий, Чолпон, Жер, Марс (+ Церера). 
Жер тобундагы планеталар – Меркурий, Чолпон, Жер жана Марс. Ж. т. п-дын өлчөмү зор планеталардыкына салыштырганда кыйла кичине болот. 

Тыгыздыгы суунун тыгыздыгына салыштырганда кыйла жогору болот да, өз огунун айланасында айланышы жай болуп, спутниктеринин санынын аз болушу менен айырмаланат. Чолпон планетасынын Күндүн айланасында башка планеталардын кыймылына тескери багытта айланышы да анын физикасын үйрөнүүдө өзгөчө изилдөөлөрдү талап кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Астрономия
Жер шарынын координаттары

Жер шарынын координаттары – Жер бетиндеги чекиттин (шаар, айыл, кыштак ж. б.) абалы узундук (l), кеңдик (j) аркылуу аныкталып, аларды өлчөөдө эки чоң тегерек: Жердин экватору жана жергиликтүү меридиан пайдаланылат. 

Жер шарынын координаттары Жер шарынын картасын, каталогун жана атластарын түзүүгө колдонулат. Бардык жарык чыгаруучулардын (Күн, жылдыз, планеталар ж. б.) абалына Жер шарынын бетинен байкоо жүргүзүлгөн-дүктөн, анын координаттарын билүү зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Галактикалардын жергиликтүү тобу

Галактикалардын жергиликтүү тобу — 30дан ашык, анын ичинде биздин Саманчынын жолу да кирген галактикалардын чоң эмес топтолушу.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жутулуу спектрлери

Жутулуу спектрлери – заттагы нурлануунун өтүшүндө жана жутулуу-сунда алынган спектрлер. 

Жутулуу спектрлери энергиянын төмөнкү деңгээлинен жогорку деңгээлине нурлануунун кванттык өтүшүндө пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жутулуу (жуптуулук) коэффициенти

Жутулуу (жуптуулук) коэффициенти – нерсе жуткан нур агымынын нерселерге түшкөн нур агымына болгон катышы. 

Түшкөн нурдун спектри жазы болсо интегралдык, ал эми диапазону кууш болсо, монохромдук Жутулуу коэффициенти деп аталат. Энергиянын сакталуу закону боюнча Ж.к-нин чагылуу жана өткөрүү коэффициенттеринин суммасы бирге барабар. Жутулуу коэффициенти жарык өтүүчү кат-мардын калыңдыгына, б. а. нерсенин өлчөмүнө көзкаранды. Спектроскопияда « Жутулуу коэффициенти » термини кээде жутулуу көрсөткүчү деп түшүнүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылуулук өткөрүмдүүлүк

Жылуулук өткөрүмдүүлүк – нерсенин ысыгыраак бөлүгүнөн муздагыраак бөлүгүнө жылуулуктун которулушу. 

Жылуулук өткөрүүдө нерсенин температурасы анын бөлүгүндө бирдей болууга умтулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылышуу тогу

Жылышуу тогу – Ж.Максвелл электр жана магнит кубулуштарды изилдеп, алардын физикалык негиздери бар экендигине, өзгөрмө электр талаасы өзгөрмө магнит талаасын, тескерисинче, өзгөрмө магнит талаасы өзгөрмө электр талаасын пайда кылышы керек деген жыйынтыкка келет. 

Магнит талаасынын булагы электр тогу болгондуктан өзгөрмө электр талаасын Ж. т. деп атап койдук. Ошентип магнит талаасын жалаң эле электр тогу түзбөстөн жылыш тогу (өзгөрмө электр талаасы) пайда кыларын Максвелл аныктаган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылуулуктан көрүү

Жылуулуктан көрүү – нерселердин сүрөттөлүшүн алардын өздүк же чачыранды жылуулук нурлануусу аркылуу көрүү. 

Оптикалык тунук эмес чөйрөдөгү караңгыдагы жана ошону менен бирге калкаланган нерселердин ордун аныктоо үчүн колдонулат. Ар бир нерсе өзүнүн касиетине жараша электр-магниттик толкундардын областына тиешелүү болгон инфракызыл (ИК) нурланууну нурлантат.

Эгерде адамдын көзү ИК нурланууну сезсе, анда айлана-чөйрөдөгү нерселердин нурлануусунун негизинде эч нерсени көрө алмак эмес.
Мына ушул себептен нерселерден чыккан ИК нурланууну, электр сигналына өзгөртүп түзүүчү приборлор - тепловизорлор колдонулат. Тепловизорлордун негизин ИК нурлануунун өтө сезгич кабыл алгычтары түзөт. Оптика-механикалык сканердин жардамы менен нерсенин ар бир чекити кабыл алгычка проекцияланып, андан алынган электр сигналдары телевизиондук түтүккө берилет да, түтүктүн экранында нерсенин сүрөттөлүшү алынат.
Мындай кабыл алгычтар температурасы чөйрөнүн температурасынан өтө аз айырмаланган (0,01–0,001°Сге чейин) нерселердин даана сүрөттөлүшүн алууга жардам берет.
Ж. к. согуш техникасында чалгындоо, байкоо жүргүзүү иштеринде, медицинада ар түрдүү оорулардын атын аныктоодо, навигацияда, геологиялык изилдөөлөрдү, илимий-техникалык изилдөөлөрдү жүргүзүүдө, жылуулук процесстерин изилдөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылуулук нурлануусу

Жылуулук нурлануусу – ар кандай затты ысытканда чыгуучу
 
Жылуулук энергиясынын жыштыкка жана температурага көзкарандылыгы.
электр-магниттик толкундар. Заттарды ысытканда адегенде көз көрбөгөн жылуулук нурлар, андан кийин температура жогорулаган сайын көз көрүүчү диапазондогу кызгылт, кызыл, сары андан кийин ак нурлар чыга баштайт. Бул нурлануунун спектрдик курамын изилдешкенде ар бир температурада нурлануу энергиясынын максимуму нурлануучу электр-магниттик толкундардын кандайдыр бир узундугуна (жыштыгына) туура келери аныкталган. 1-сүрөттө абсолюттук кара заттын бирдик аянттан нурланган энергиясынын кубаттуулугунун ар кандай температурадагы нурлануунун жыштыгына көзкарандылыгынын графиги берилген. Тажрыйбадан алынган бул көрүнүштү физиканын классикалык теориялары менен түшүн-дүрө алышпады.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылдыздардын кыймылы

thumb
Жылдыздардын кыймылы – көптөгөн убакыт өткөндөн кийин 18-кылымдын башында астроном Э. Галилей, Птолемей түзгөн каталогдогу өтө жарык жылдыздардын асман сферасында кыймылда болушун биринчи жолу аныктаган. Жылдыздардын кыймылына байланышкан прецессия, нутация, аберрация жана жылдык параллакс кубулуштары таасирин тийгизишет.

Бул таасирлерди эске албаганда, асман сферасында 1 жылдагы бурчтук секунда менен туюнтулган Ж. к-нан түзүлгөн жаа жылдыздардын өздүк кыймылы деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Астрономия
Жылдыз суткасы

Жылдыз суткасы – жазгы күн-түн теңелүү чекитинин (ϒ) географиялык мериадиан аркылуу эки удаалаш өтүүсүнүн арасындагы убакыт (23с 56/ 4,09//).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылдыздык ай

Жылдыздык ай – Айдын Жерди толук бир айланып чыгуусу. 

Анын узактыгы 27,32 күн суткасына барабар. Бул убакыт ичинде Ай белгилүү жылдызга карата мурдагы абалына келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылдыздар аралык чөйрө

Жылдыздар аралык чөйрө – сейректелген газ, космос чаңы, магнит тааласы жана космостук нурлануулар менен толтурулган мейкиндик. Негизинен суутек, андан соң гелий, калган бөлүгү аз-аздан Менделеевдин мезгилдик системасындагы элементтер ээлейт.

Кээ бир өтө жогорку температурадагы жылдыздар (30000–50000 К) өзүнөн кыска толкундуу ультракызгылт-көк нурланууларды пайда кылып, ал нурлануулар жылдыз арасындагы чөйрөгө жутулат. Натыйжада ал чөйрөдөгү газдардын температурасы 10000К ден ашык болгондуктан өзүнөн жарык нурун чыгарат. Ал нурланууну биз газ булутчалары катары телескоптор аркылуу байкайбыз. Жылдыздардан алыс жайгашкан газдар тунук болот. Ошондуктан аларды оптикалык телескоптор менен байкоого мүмкүн эмес. Андай газдарды радиотелескоптор аркылуу гана байкоого болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылдыздардын жымыңдашы

Жылдыздардын жымыңдашы – Жер шарынын айланасындагы атмосферанын тыгыздыгынын түрдүү өлчөмдө болушуна байланышкан жылдыздардын жарык агымынын интенсивдүүлүгүнүн (кубаттуулугунун) өзгөрүшү.

Жылдыздардын жымыңдашынын түшүндүрүлүшү жарык агымы абага киргенде түрдүү тыгыздыктагы атмосферада интенсив-дүүлүгү, толкун узундугу жана түсү боюнча өзгөрүп тургандыктан, Жылдыздардын жымыңдашы байкалат. Жылдыздардын жымыңдашы планеталардан байкалбагандыктан жылдыздар менен планеталардын айырмасынын бир учурун түшүндүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жылдыздар температурасы

Жылдыздар температурасы – жылдыздардын нурлануулары аркылуу аныкталат. 

Бул нурлануулар абсолюттук кара телонун нурлануусу менен дал келет. Нурлануу бул жылдыздардын спектринде үзгүлтүксүз фон түзүүчүлөр болуп эсептелет. Жылдыздар температурасы, бул анын фотосферасынын (Күндөгү фотосфера сыяктуу) температурасы, ал эми радиусу жылдыздардын радиусу катары эсептелет. Жылдыздар температурасын аныктоо ыкмасы байкоолордон алынган көрсөтмөлөргө көзкаранды. Көпчүлүк Ж-дын т. 2800° Сден 30000° Сге чейин аныкталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
RR лира тибиндеги жылдыздар

RR лира тибиндеги жылдыздар – спектри А классына кирген Герцшпрунг – Рессел диаграммасынан өтө ичке бөлүктү ээлеген гиганттар. 

Анын көпчүлүгүнүн жарыктанышы Күндүкүнө салыштырганда 100 эсе интенсивдүү болуп, негизинен бир калыпта. RR лира тибиндеги жылдыздардын көпчүлүгүнүн айлануу мезгили 0,2–1,2 жер суткасынан ашпайт. Жаркырактыгынын өзгөрүшү бир жылдыз чоңдугуна жакын гана болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
RV тибиндеги жылдыздар

RV тибиндеги жылдыздар – пульсациялоочу өзгөрүп турма жылдыздардын катарына кирген, мезгили болжол менен 30–150 күнгө созулган, амплитудасынын өзгөрүшү 0,8–3,5 жылдыз чоңдугуна чейин өзгөргөн жылдыздар. RV Т. ж-дын дээрлик көпчүлүгү F, G жана K спектрдик классына кирет.

Бул типтеги жылдыздардын катарына RV Букачар, АС Геркулес, R Щит ж. б. жылдыздар кирип, жашоо эволюция боюнча кечки спектрдик класстан орун алат. Бул жылдыздардын айлануу мезгили анчалык узак эмес. Алсак АС Геркулестин айлануу мезгили р=75,4619, Щиттики р=144 күндү гана түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика