Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Репрография

Репрография (ре жана лат. produce - чыгарам жана графил) - документтик информацияны түздөн түз же кыйыр репродукция жасап, жарык сезгич ж. б. кабыл алгыч материалга факсимилдүү көчүрүү.
 
Репрографиянын методдору жана каражаттары ар кандай сүрөттүн түп нускасын формасы жана мазмуну боюнча туура кочурмо алууну камсыз кылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Документация
Репродуктор

Репродуктор –
 үндү күчөтүп уктуруучу түзүлүш. «Репродуктор» термини күчөтүп сүйлөгүчтүн синоними катары 20-кылымдын 20-40-жылдарында ооз эки тилде колдонулган.
 
 Маалыматты кандайдыр бир ташыгычтан (перфокарталар, перфоленталар) ага окшош башка ташыгычка кайра кочурүп жазуучу же перфокарталарды кайра топтоштуруучу перфоратор.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Ретикул формациясы

Ретикул формациясы (лат. reticulum - торчо, formatio - түзүлүш), торчодой түзүлүш - мээ сөңгөгүнүн борбордук бөлүктөрүндө жайгашкан нейрондордун жыйындысы.
 
Ретикул формациясы терминин немис илимпозу О. Дейтерс киргизген.
Ретикул формациясы мээнин көп бөлүгү менен байланышат да, аларга таасир тийгизип турат. Анда мээнин жогорку бөлүктөрүнөн келүүчү (эфферент) жана борбордук нерв системаны карай багытталган (афферент) нерв импульстары өтөт.
 
Ретикул формациясынын төмөнкү жана жогорку таасири бар. Биринчиси жүлүнгө багытталып, андагы эркин кыймылдоолорго катышуучу булчуңдардын талчаларын нервдештирген альфа-мото-нейрондорго таасир этип, булчуңдардын тонусун бошотот. Муну Ретикул формациясынын тормоздоочу таасири дейт.
 
Экинчиси мээ кыртышына багытталып, андагы бардык бөлүктү козголуу процессинде карман турат. Аны түрдүү дарылар (к. Нейролептик каражаттар) тормоздойт.
 
Ретикул формациясынын функциялык абалын мээ кыртышы башкарып, жөнгө салат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Анатомия‎
Ретикул-эндотелий системасы

Ретикул-эндотелий системасы, макрофаг системасы - киши жана айбанаттардын организминде түйүлдүктүн туташтырма тканынан (мезенхимадан) пайда болуп, эркин жүрүүчү фагодиттөөчү клеткаларга (макрофагга) айланууга жөндөмдүү клеткалардын жыйындысы.
 
Ретикул-эндотелий системасы нын негиэдөөчүсү И. И. Мечников сезгенүү жөнүндөгү изилдөөлөрүнде туташтырма ткандын жана кандын кээ бир клеткаларынын макрофагга айлана турганын көрсөткөн. Ретикул-эндотелий системасына туташтырма ткандагы гистиоциттер, кандагы моноциттер, капиллярдын ички катмарындагы клсткалар, боордогу купфер клеткалары ж. б. кирет.
 
Ретикул-эндотелий системасы организмдин коргонуу функциясына, иммунитет процесстерине, зат алмашууда пайда болгон кээ бир заттардын уулуу таасирин таратууга катышат. Эритроциттердин бузулуусу, утилиз ациялоосу жана өт пигменттеринин пайда болушу көк боор менен боордун Ретикул-эндотелий системасынын клеткаларына өтөт. Андагы пигменттердин топтолушуна байланыштуу ал органдардын өңү көгүш болот. Эгер липиддер көбөйсө, боор менен көк боор чоңоёт.
 
Ретикул-эндотелий системасына бай органдарды (мисалы, көк боор) алып таштаганда адамдын ооруга туруктуулугу начарлап, түрдүү шишиктер пайда болушу мүмкүн.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Биология
Рефлекс догосу

Рефлекс догосу — рефлекстерди пайда кылуучу нерв түзүлүштөрүнүн тобу.
 
Ал рецепторлордон иштөөчү органга же клеткага дүүлүгүүнү өткөрүп, нервдердин байланышын түзөт. Рефлекс догосуна: рецептор, борбордук нерв системаны көздөй нерв импульсун өткөрүүчү (аффетзент) нерв талчалары, козголууну кабыл алып, аны тийиштүү синапстар аркылуу иштөөчү органга өткөрүүчү нейрон, козголууну борбордук нерв системасынан четке жеткирүүчү (эфферент) нерв талчалары жана иштөөчү орган (эффектор) кирет.
 
Рефлекс догосу рефлекстин структуралык негизин түзөт.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Биология
Рефлекс зоналары

Рефлекс зоналары - организмдин атайын рецепторлор жайгашкан бөлуктөрү. Аларды дуүлүктургөнде шартсыз рефлекс пайда болот.
 
Ар бир рефлекстин өзүнчө Рефлекс зоналары бар. Мисалы, мурун көңдөйүн дүүлүктүрсө - чүчкүрүү, кекиртекти дүүлүктүрсө, жөтөлүү рефлекстери пайда болот.
 
Теридеги Рефлекс зоналарынын чеги айкын эмес. Себеби бир зона жанындагы зонага катар турат. Ал жулундун сегменттик функциясына байланыштуу. Ички органдардагы Рефлекс зоналары абдан татаалдашкан. Алар организмдин гомеостаз (туруктуулук) көрсөткучтөрун тейлөөгө катышат (мисалы, толтодогу Рефлекс зоналары кан басымынын бир калынта болуусун тейлейт).
 
Шарттуу рефлекстер өзгөргүч келгендиктен алардын туруктуу Рефлекс зоналары болбойт.
 
Рефлекс зоналары нерв системасынын тубаса түзүлүшүнө байланышкан, алар организмдин өсүүсүнө жараша жетилип турат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Анатомия
Рибосомалар

thumb|upright|Рибосома.
Рибосомалар - белокту биосинтездөөчү клетка органоиддери.
 
Рибосомалар бардык тирүү клеткаларда болуп, саны бир нече миңге жетет.
Алар эндоплазма торчосунун мембранасына жабышып же цитоплазмада калкып журет. Ал - химиялык жактан рибонуклеин кислоталары (РНК) менен белоктон турган нуклеопротеиддер. Белок синтездееде Рибосомалар бир канча функцияны (белок синтезделуучу компоненттерди чогултуу, бириктируу ж. б.) аткарат нык диаметри 15-20 нм келген тоголок формадагы майка денечелер

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Биология
Ризиоиддер

Ризиоиддер (гр. rhiza - тамыр жана eidos - түр) - мамык чөптөр, эңилчек, айрым балыр жана козу карындын субстратна бекүү жана андан суу менен азык заттарын соруп алуучу бир же бир нече клеткадан турган жип сымал өсүндүлөрү.
 
Ризиоиддердин сырткы көрүнүшү тамыр түктөрүнө окшош.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Ризоктониоз

Ризоктониоз - топурак мите козу карыны өсүмдүктүн тамырында жана сабактын түбүндө пайда кылуучу илдет.
 
Илдеттүү тамырга жылтырак боз так түшүи, тамыр солуп, чирий баштайт. Мите, козу карын топуракта көпкө сакталып, көбөйө берет. Картошка Ризоктониозу же кара чирик, сабиз, кызылча, гозо, ашкабак жана кайчылаш гүлдүү өсүмдүк Ризоктониозу өтө зыяндуу.
 
 Күрөш чарасы 
Которуштуруп эгүү, кычкыл топуракты аки таштоо, орг. жер семирткич чачуу, үрөн себүү алдында топуракты жакшы иштөө, салаттуу үрөн себүү, парник топурагын фунгициддер менен дезинфекциялоо.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Козу карындар‎
Риккетсиялар

thumb|Rickettsia rickettsii.
Риккетсиялар — ээсинин (киши, айбанат ж. б.) клеткасында гана көбөйүп, оору козгоочу майда бактериялар.
 
Америкалык илимпоз X. Т. Риккетс ачкан (1909). Риккетсиялардын клетка кабыгы, цитоплазмалык мембрана, рибосома жана ядросу болуп, белок, нуклеин кислоталарын (ДНК, РНК ж. б.) синтездеп, бөлүнүү жолу менен көбөйгөндүктөн аларды бактерияларга кошот. Алар клеткада мителик кылгандыктан ээ организмдин клеткасынан даяр азык заттарды сицирет. Жагымсыз физикалык-химиялык факторлорду, ошондой эле айрым антибиотиктерди сезгич келет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Бактериялар
Рикша

Рикша (жапончо дзинрикися, дзин - адам, рики-күч жана ся - араба) —
 киши салып алып, бир адам жөө сүйрөөчү эки дөңгөлөктүү жеңил араба. 1867-ж. Японияда пайда болгон. Рикша 20-кылымдын башынан Чыгыш жана Түштүк Азия өлкөлөрүнө тараган. 1930- жылдан велосипедке чиркелгени колдонула баштаган.
 Ошол арабаны сүйрөөчү адам.
 
 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Арабалар
Райнер Мария Рильке

Райнер Мария Рильке (4. 12. 1875, Прага - 29.12.1926, Швейцария,Валь-Мон санаторийи) - австриялык акын.
Өмүр баяны
Чиновниктин үй-бүлөсүнөн.
Прага, Мюнхен, Берлин, Париж шаарларында, Швейцарияда жашаган.
Прага, Мюнхен, Берлин университеттеринде окутан.
Алгачкы ыр жыйнактарында декадент поэзиясына мүнөздүү темалар өнүктүрүлгөн («Турмуш жана ырлар», 1894; «Рождество алдында», 1898 ж. б.).
1899-1900-ж. Орусияда болуп, Л. Н. Толстой менен жолугушкан, орус адабиятынан таасир алган.
Булар анын гуманисттик көз карашын өөрчүтүп, чыгармаларында капит. турмуш карама-каршылыктарын ачык сүрөттөшүнө мүмкүндүк түзгөн.
1918-ж. Германиядагы Ноябрь революциясын жактыруу менен тосун алып, көп узабай ага кайдыгер мамиле жасап калган.
Турмушка филос. анализ кылуу аракети «Дуин элегияларынан» (1923), «Орфейге арналган сонеттеринен» (1923) айкын көрүнөт.
Чыгармалары символизмге жакын болсо да, субъективдүү тенденциялардап алыс.
Рилькенин адабий мурасы 20-кылымдагы искусствого, филос. ойго чоң таасир тийгизген.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Австриялык акындар
Риман мейкиндиги

Риман мейкиндиги - мейкиндиктин жалпыланган түшүнүгү.
 
Бул мейкиндиктин кичине аймактарында жакындатылган түрдө Евклид геометриясы орун алат.
Мейкиндиктин мындай жалпыланган түшүнүгүн Б. Риман (1854) негиздеген.
Риман мейкиндиги менен ийрилиги нөл болгон кадимки Евклид мейкиндиги, туруктуу оң жана туруктуу терс ийриликке ээ болгон мейкиндиктер (мында Риман геометриясы жана Лобачевский геометриясы орун алат) кирет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Геометрия
Риман сферасы

Риман сферасы — Б. Риман киргизген комплекстүү сандар тобунун геометриялык сүрөттөлүшүнүн мүмкүн болгон бир учуру.
 
Риман сферасын түзүү үчүн комплекс сан тегиздигинин координата башталышына жануучу сфера жүргүзүлөт; мында комплекс тегиздигинин чекиттери сферанын бетине стереографиялык проекция менен чагылдырышат.
Ар бир комплекс саны сферанын тиешелүү чекити менен сүрөттөлөт. Бул сфера Риман сферасы делет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Геометрия
Рим маселеси

Рим маселеси - Италияны бириктирүү убагында Папа областынын Италия королдугуна өткөрүлүшүнөн (1870) жана Италиянын борборунун Римге көчүрүлүшүнөн (1871) улам Ватикан менен Италия мамлекетинин ортосунда чыккан чыр-чатак.
 
Папа Пий IX бириккен Италия мамлекетинин паначылык менен болор мамилесин жөнгө салуучу «Папанын жана ыйык тактынын прерогативин гарантиялоо жөнүндөгү законду» (1871-ж. 13-майда жарыяланган) тааныбай, өз бийлигин кайра алуу үчүн көп жыл бою күрөшкөн.
Ватикан буга европалык ири державалардын жардамы менен жетүүгө үмүттөнгөн. Бирок андан эч нерсе чыккан эмес.
Франция, Австрия-Венгрия сыяктуу католик державалар «Рим Маселеси» саясий максаттар үчүн пайдаланышкан.
Ватикан менен Италия мамлекетинин ортосунда Латеран макулдашуусу (1929) түзүлгөн соң «Рим Маселеси» биротоло жоюлган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Италия тарыхы
Рим пактысы

Рим пактысы, Лаваль-Муссолини макулдашуусу - 1935-ж. 7-январда Римде Италиянын фашистчил өкмөтүнүн башчысы Б. Муссолини менен Франциянын тышкы иштер министри П. Лаваль кол койгон макулдашуулар комплекси.
 
Рим Пактысы боюнча Франция Италияга Ливиянын чек арасындагы 114 миң км2 аймакты, Франц. Сомалинин бир аз жерин (800 км2) Думейра аралы менен, ошондой эле Жибути - Аддис-Абеба т. ж-нан түшүүчү акциянын 20%ин берген.
 
Лаваль Эфиопия жагынан Муссолининин «колу бош» экенине макул болгон. Рим Пактысы Франциянын Африкадагы ээликтерине (Туниске) Италия көз артуудан баш тартканын, Италиянын Эфиопияга агрессия жасашына Франция көмөктөш экенин билдирип, Австриянын көз карандысыздыгын сактоону ырастаган.
 
Рим Пактысын түзүү менен Франция герм.-итал. фашисттерди жакындаштырбоону, Италия Африкадагы жана Австриядагы өз позицияларын чыңдоону көздөгөн.
 
1938-ж. декабрда Италия Рим Пактысын денонсациялаган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Италия тарыхы
Риноспоридиоз

Риноспоридиоз - адам жана жаныбарлардын өнөкөт микоз оорусу.
 
Мында мурун, ооз, көз, кулак, кекиртектин былжыр чели карттанат. Риноспоридиоз жөнүндө биринчи жолу Аргентинада (1892) баяндалган. Көбүнчө жылкы, уй чалдыгат. Изилдөөчүлөрдүн бир даары Риноспоридиоз - балык ылаңы, адам менен айбанатта кокусунан пайда болот деп божомолдойт. Диагноз клиникалык белгилердин жана лабораториялык изилдоолөрдүн негизинде коюлат. Дарылоо: кайруу, картты сыйруу. Атайын профилактикасы жок.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Медицина
Рио-Де-Жанейро конференциясы (1947)

Рио-Де-Жанейро конференциясы (1947) - АКШнын демилгеси боюнча чакырылган Америка аралык конференция.
15-августтан 2-сентябрга чейин Рио-де-Жанейродо (Бразилия) өткөн.

Конференцияда «Өз ара жардамдашуу жөнүндөгү» Америка аралык келишим талкууланып, 2-сентябрда кол коюлган.
Ал 1948-жылдын декабрынан күчүнө кирген. Келишимде америкалык мамлекеттердин бирине кол салуу американын бардык мамлекеттерге кол салуу деп эсептелип, алардын ар бири баскынчынын мизин кайтарууга көмөктөшөт деп милдеттендирилген.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Географиянын тарыхы
Ритмика

Ритмика (гр. rhytmikos - ритмге тиешелүү) –
 ритм, ыргак теориясы.
 Бул же тигил жазуучунун көркөм чыгармаларынын, бир тилдин, поэзиянын, музыканын же стилдин ритмдик өзгөчөлүктөрүнүн жыйындысы (мисалы, инди Ритмикасы, барокко Ритмикасы, А. С. Пушкиндин Ритмикасы).
 Метрикадан айырмаланып, бир эле ыр өлчөмүндөгү ырдын конкреттүү формаларын изилдөөчү ыр таануунун бөлүгү.
 Ритмдик сезимди өстүрүүтө көмөк болчу музыкалык коштоосу бар көнүгүүлөр системасы.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Музыка
Ритц жана Галеркин методдору

Ритц жана Галеркин методдору - математикалык анализдеги чет маселелер менен вариациялык маселелерди эсептеп чыгаруунун түз методдору.
 
Ритц методу вариациялык маселелерди жакындатып эсептөөдө жана вариациялык маселеге келтирилген чет маселелерди чыгарууда колдонулат. Бул методду (1908) немис математиги В. Ритц сунуш кылган. Галёркин методу Ритц методунун жалпыланган учуру; бул метод вариациялык жана чет маселелерди, ошондой эле вариациялык маселеге келтирилбеген чет маселелерди да жакындатып чыгарууда колдонулат. Алгач бул методду (1913) серпилгичтик теориясындагы конкреттүү маселени чыгарууда орус математиги И. Г. Бубнов колдонгондуктан кээде Бубнов-Галёркин методу деп да аталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Математика
Категория:Вариациялык маселелер
Толкун каршылыгы

Толкун каршылыгы
 1) Акустикада - газ же суюк чөйрөнүн таралуучу жалпак-тегиз толкундагы үн басымыныy чөйрөнүн бөлүкчөлөрунүн термелүү ылдамдыгына брлгон катышы. Толкун каршылыгы таралуучу толкун режиминде катуулук даражасын (б. а. чөйрөнүн деформация пайда болушуна каршылык көрсөтүу жөндөмдүүлүгүн) мүнөздөйт.
 2) Гидроаэромеханикадагы Толкун каршылыгы газ динамикасындагы жана оор суюктуктагы болуп айырмаланат. Газ динамикасындагы Толкун каршылыгы - нерсеге карата газдын ылдамдыгы ундүкүнөн тез болгон учурда пайда болгон аэродинамикалык каршылык. Оор суюктуктагы Толкун каршылыгы -суюктуктун нерсенин кыймылына жасаган каршылык күчтөрүнүн түзүүчүлөрүнүн бири.
 3) электр техникадагы Толкун каршылыгы - электр-магнит толкундары таралган электр берүүчү линиядагы чыңалуунун токко болгон катышы.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Терминдер
Бүткүл дүйнөлүк эркектер күнү

[[Файл:International Men's Day Symbol.png|thumb|http://www.mensday.ws/en/license.php 
 International Men’s Day global website 
 International Men’s Day in India
 Abinav bindra supports International mens day
 International Men’s Day — Holidays Portal
 19 November International men’s Day

Категория:19 ноябрдагы майрамдар
Категория:Майрамдар арип боюнча
Толкун импульсу

Толкун импульсу - мейкиндикте же чөйрөдө толкун түрүндө таралуучу бир жолку дүүлүгүү.
 
Мисалы, үн импульсу (мылтык үнү) - басымдын капыстан жана тез жогорулашынан кел ип чыгат да, туташ спектрдин бардык жыштыгын ичине алат. Мындай импульс кабылдагьгчтардын жыштык мүнөздөмөлөрүн аныктоодо жана акустикада колдонулат.
 
Жарык импульсу жанык булагынан эң кыска убакытка (0,01 сек жана андан да аз) жарык нурун чыгаруудан пайда болуп, тез өтүүчү процесстерди изилдөөдө (мисалы., фото жана кино тартууда ж. б.) жарык сигналдуу аппараттарда ж. б-да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Толкун дифракциясы

Толкун дифракциясы (лат. diffractus - сынган) - толкундун тоскоолдуктан өткөндө түз сызык боюнча таралуусунун бузулушу.
 
 Гюйгенс- Френелдин принциби боюнча толкун жеткен чөйрөнүн ар бир чекитин Жаңы толкун булагы деп кароого болот. Эгер толкундун жолуна өлчөмү кичине нерсе же тешик коюлса, анда сфералык толкундар тоскоолдукту айланын тарайт.
 Толкун дифракциясы толкун узундугу менен дифракция пайда кылуучу объектинин өлчөмүнүн өз ара катышына көз каранды. Ал тоскоолду же тешиктин өлчөмү таралуучу толкундун толкун узундугуна чамалаш же барабар болгондо даана байкалат.
 Толкун дифракциясынын практикада, илимий изилдөө ишинде мааниси зор.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Толкун дисперсиясы

Толкун дисперсиясы - гармоникалык толкундардын фазалык ылдамдыгынын (у) толкун жыштыгына (у) көз карандылыгы.
 
Толкун дисперсиясы толкун тараган чөйрөнүн физикалык касиеттери менен аныкталат. Сигнал ар кандай жыштыкташ гармоникалык толкундардан туруп, ал толкундар чөйрөдө түрдчү ылдамдыктар менен таралгандыктан чөйрөдөгү Толкун дисперсиясы ал чөйрөдө таралган сигналдардын формасын бузат. Мисалы, ак жарык тунук призма аркылуу өткөндө жарык дисперсиясы ал жарыкты спектрге ажыратат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Толкун

Толкундар - чөйрөдө (же вакуумда) таралуучу жана өзү менен энергия алып жүрүүчү дүүлүгүү; термелүүнүн чөйрөдө таралышы.
 
Энергияны заттын бөлүкчөлөрүнүн которулуусуз алып өтүшү Толкундардын мүнөздүү касиети болуп эсептелет. Толкундар серпилгич, суюктук бетиндеги жана электр-магниттик болуп айырмаланат. Толкундар жалгыз (импульс) толкун (1а сүрөт), цуга толкун (16 сүрөт), гармониялык толкун (1в сүрөт) өңдүү формаларда болушу мүмкүн. Эгерде серпилгичтүү чөйрөнүн (катуу, суюк, газ) кандайдыр бир бөлүкчөсүн термелүүгө келтирсе, анда ал бөлүкчө башка бөлүкчөлөр менен өз ара серпилгичтүү байланышта болот. Ал дүүлүгүү улам кийинки бөлүкчөгө кандайдыр бир ылдамдык менен берилип, таралма толкун деп аталат. Чөйрөнүн ар бир бөлүкчөсү өзүнүн тен салмактуу абалында термелет, бирок толкун таралган багытта которулуп кетпейт. Бөлүкчөлөрдүн термелүү багыты менен Толкундардын таралуу багытыкарата туурасынан нын өз ара жана узатасынан кеткен Толкундар болуп бөлүнөт. Белгилүү t убакыт ичинде бардык чекиттери бирдей термелүү фазасына ээ болуп, термелүү булагын курчаган бет толкун фронту, ал эми бирдей фазада термелген чекиттердин геом. орду толкун бети деп аталат. Алардын саны чексиз көп жана кыймылсыз абалда болот. Толкун бетинин формасына жараша Толкундар жалпак, сфералык, цилиндрдик ж. б. болуп бөлүнөт. Мех. толкундун теңдемеси (туурасынан жана узатасынан кеткен Толкундар үчүн) төмөнкүчө аныкталат: Ç(r, t) =Acos(rat - kr +(p0), мында, Ңг, t) - термелген чекиттин жылышуусу, A - амплитуда, cp=(rat - hr +ср0)толкун фазасы, k - толкун вектору, гt убакыттагы чекиттин абалынын радиус-вектору, ф - баштапкы фаза. Толкундардын таралышына чагылуу, сынуу, дисперсия, интерференция, дифракция, толкундун жутулуу жана чачыроо кубулуштары мүнөздүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

*
Категория:Толкундар теориясы
Токуда Кюити

Токуда Кюити (12. 9. 1894, Окинава префектурасы, Наго кыш.- 14. 10. 1953, Пекин) - япон жумушчу кыймылынын ишмери.
 
Басма жумушчусунун үй-бүлөсунөн.
 1920-ж. Токио университетинин бүткөн. Япон соц. лигасын (1920) түзүүчүлөрдөн.
 1922-ж. Москвада өткөн Ыраакы Чыгыш коммунисттик жана революциячыл партиялардын 1-съездине катышкан.
 Кайра келген соң Япония компартиясын (ЯКП) түзүшүп, 1922-ж. июлда ЯКП- нин 1-жашырын уюмдаштыруу съездинде БКнын мүчөлүгүнө, 1924-ж. ЯКП БКнын катчылыгана шайланган.
 1926-27-ж. Коминтерн Аткомунун пленумдарьша катышкан.
 Токуда 1928-ж. камалып, 1945-ж. октябрда гана (18 жылга жакын бошотулган. 1945-ж. декабрдан ЯКП БКнын ген. катчысы.
 1946-50-ж. Токуда япон парламентам депутат.
 1950-ж. камакка алынарда жашырын иштеп, ден соолугунун начардыгына карабастан партийны башкарган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Ток түзөткүч

Ток түзөткүч - өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруучу түзүлүш.
 
Ток түзөткүчтүн негизги элементи - электр вентили. Вентилдердин түрүнө жараша Ток түзөткүч кенотрондуу, газотрондуу, тиратрондуу, сымаптуу, жарым өткөргүчтүү жана электр контакттуу болуп бөлүнөт; мындан тышкары Ток түзөткүч бир жана үч фазалуу, бир жана эки жарым мезгилдүү болуп да айырмаланат. 

Түзөткүчтөн альшган туруктуу токтун пульсациясын азайтуу учүн Ток түзөткүчтүн чыгышына электр чыпкасы туташтырылат. Бир фазалуу Ток түзөткүч негизинен автоматика жана телемеханика түзүлүштөрүн, радиоаппаратураны ж. б-ны ток менен камсыз кылат, ал эми үч фазалуулар кубаттуу өнөр жай установкалары үчүн пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика