Бенин

Бенин , расмий аталышы — Бенин Республикасы , 1975-жылга чейин Дагомея Республикасы деп аталганDahomey Announces Its Name Will Be Benin) — Батыш Африкадагы мамлекет. Гвинея булуңу жана Бенин булуңу аркылуу дүйнөлүк океанга чыга алат. Түндүгүнөн Буркина-Фасо жана Нигер, чыгышынан Нигерия, батышынан Того менен чектешет. 

Расмий борбору Порто-Ново шаары болгонуна карабастан, өкмөтү өлкөнүн эң ири шаары Котону шаарында жайгашканThe vulnerability to climate change of Cotonou (Benin): the rise in sea level. Административдик жактан 12 департаментке бөлүнөт.

 Этимология 
Француз колониялык башкаруусу учурунда жана 1960-жылы 1-августта көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин өлкө Дагомея Падышалыгынын атынан Дагомея Республикасы деп аталган. 1975–жылы 30-ноябрда марксисттик-лениндик аскердик төңкөрүш болгондон кийин Дагомея өлкөнүн түштүк жарымында жашаган эл менен гана байланышта болгондуктан, өлкө Бенин булуңунун атынан Бенин деп аталып калганDahomey Announces Its Name Will Be Benin. Ал эми бул булуңдун аталышы азыркы Нигерияда жайгашкан Бенин падышалыгынын атылышынан алынган.

 Тарых 
Байыркы заманда өлкөнүн түндүгүндө горма уруусу жашаган, андан кийин азыркы Нигериядан келген барба уруусу горма уруусунун жерлерин ээлеген. Өлкөнүн түштүгүндө фон жана ажа уруулары жашаган.

XV кылымда Бениндин суу жээгине биринчилерден болуп португалиялыктар келген.

XVI—XVII кылымдарда француз, голланд, англис соодагерлеринин жана кул чектери чептери жана факториялары курулган.

XVII кылымда Бениндин жээги жана коңшу аймактары европалыктар тарабынан Африканын эң ири кул сатуучу аймагына айланган.

XVII кылымда Бениндин азыркы аймагында алгачкы Дагомея мамлекети түзүлгөн. Анын калкы негизинен кдыйканчылык менен алектенишкен. Коомдук системасы кул элөөчүлүк элементтери менен алгачкы коомдук, феодалдык болгон.

XVII кылымда Дагомеянын башкаруучулары кул сатуу менен активдүү алектенишкен, жыл сайын европалык соодагерлерге айрым эсептөөлөр боюнча 20 миңге чейин адамдарды кул катарысатышкан. Бул абал Европанын көпчүлүк өлкөлөрү тарабынан кул сатууга тыюу салган мыйзамдарын кабыл алууга чейин уланып келген.

 Колониялык мезгил 
Дагомея 1851-жылдан тартып француз колонизаторлоруна каршылык көрсөтүп келген, бирок 1894-жылы колонизаторлорго баш ийип, Франциянын ээлигине айланган. 1904-жылы азыркы Бенин аймагы Франциянын Батыш Африкасына Франция Дагомеясы колониясы катары киргизилген. Француз колонизаторлору өнөр жай ишканаларын (самын жасоо, тигүү ж.б.) түзүп, темир жол жана унаа жолдорун куруп баштаган.

1946-жылы Дагомея Франциянын чет элдик аймагы макамын алган. Губернатордун астында иш алып барган башкы кеңеш иштей баштаган. Анын курамында африкалык буржуазиянын, чиновниктердин, интеллигенциянын өкүлдөрү кирген.

1958-жылдан Француя Коомчулугунун курамындагы Дагомея автономиялуу Республикасы түптөлгөн. Дагомеяны 1959-1960 жж. болгон Мали Федерациясынын (Мали жана Сенегал) курамына кошуу пландалган, бирок бир канча убакыттан кийин бул пландан баш тартышкан.

 Эгемендүүлүк мезгили 
left|thumb|Мага Кутуку Юбер - Дагомеянын биринчи президенти
1960-жылы 1-августа көз карандысыз мамлекет Дагомея Республикасы жарыяланган тузу лгон. Көзкарандысыз Дагомеянын биринчи прболуп Мзиденти мага Кутукдайындалыкержыйынтыгындаындыгында жеке диктатураны орноткон.

1963-жылдын аягында полковник Кристоф Соглонун жетекчилиги астында биринчи аскердик төңкөрүш жасалган. Жаңы конституция кабыл алынып, көп партиялуу система калыбына келтирилип, президенттик жана парламенттик шайлоолор өткөрүлгөн. Президент болуп «социалисттик жол» курсун жарыялаган Марселен Жозеф Суру-Миган Апити шайланган.

1965-жылы жогорку офицерлер тобу тарабынан уюштурулган экинчи аскердик төңкөрүш болгон. 1968-жылы батышчыл курсту жактаган Э.Зинсу президент болуп шайланган.

1969-жылы декабрда үчүнчү аскердик төңкөрүш болуп, Мага менен Апити бийликке кайтарадан келишкен.

1972-жылы октябрда майор Матьё Кероку төртүнчү мамлекеттик төңкөрүш жасап, марксисттик-лениндик идеология менен бир партиялуу системаны орнотуп, социализмди куруу өкмөттүн милдети деп жарыялаган. 1974-жылдын ноябрынан тартып Бенинди Кереку жетектеген саясий бюро башкара баштаган.

1975-жылы 30-ноябрынан тартып өлкө Бенин Эл Республикасы деп аталган.

1977-жылы 16-январда мамлекеттик төңкөрүш жасоо максатында Боб Динар баштаган жалданма топ кол салган жана жыйынтыгында бул төңкөрүш жасоо максаты ийгиликсиз аяктаган.

1983-жылы өлкөнүн 15 жаштан 40 жашка чейинки бардык жарандары революциячыл жаштардын уюмуна кабыл алынганBénin, analyse du pays de 1982 a 1997.

1989-жылдан тартып Кереки марксисттик принциптерден баш тартып, өлкөнүн расмий аталышынан «Эл» деген сөздү алып салган. 1991-жылы эркин шайлоо болгон.

1990-жылдын мартынан тартып бир партиялуу система жоюлгандан жана өлкөнүн расмий аталышы Бенин Республикасы деп жарыяланганRepublic of Benin, Bénin.

 География 
thumb|Атакора аймагы
Географиялык жактан өлкө беш табигый аймакка бөлүнөт: жээк аймагы, тайпак тоолуу аймагы («Ла терре де барре»), түндүктө токойлуу саванна менен капталган бийик тайпак тоолуу аймагы, түндүк-батышында адырлуу аймак («Атакора»") жана түндүк-чыгышында түшүмдүү Нигер түздүктөрү. Өлкөнүн жалпы аянты 114,763 миң км².

Климаты — өлкөнүн түндүгүндө субэкватордук эки мезгилдүү. Декабрдан майга чейин кургакчыл жана июндан ноябрга чейин жаан-чачындуу. Түштүк бөлүгүндө климат экватордук, эки муссондук жана эки кургакчыл мезгил бар.

Дарыялардын саны көп. Негизги дарыялары болуп Веме жана Моно дарыялары саналат, эки дарыяда тең кеме жүрөт.

Өсүмдүктөр негизинен акация, дум пальмасы, карит дарагынан турат. Жээкте тропикалык дайыма жашыл токойлордо май пальмасы жана тик дарактары кеңири таралган.

Жаныбарлар дүйнөсү абдан бай. Саваннада көптөгөн бөкөндөр, арстандар, кабыландар, гепарддар сыяктуу ири жырткычтар жашайт. Пилдер жана буйволдор дагы кездешет.

Өлкөдө мунай жана мрамор ири кендери бар.

 Административдик-аймактык түзүлүшү 
1999-жылы өлкөнүн административдик бөлүнүшү өзгөртүлгөн. Мурдагы 6 провинциянын ар бирине (Атакора, Атлантика, Боргу, Весе, За, Моно) жаңы административдик бирдик кошулуп, жыйынтыгында өлкөдө 12 департаментке пайда болгон. 12 департаменттер өз кезегинде курамына 77 коммунаны камтыйт.
 № Талышы Французча аталышы Административдик борбору Коммуналардын саны Аянты, км²Benin: Administrative Division Калкы (2013), адамThe population of the departments of Benin by census years Калкынын жыштыгы адам/км² Карта 1 Алибори Alibori Канди 6 26 242 868 046 33,1 45px 2 Атакора Atacora Натитингу 9 20 499 769 337 37,5 45px 3 Атлантикалык Atlantique Вида 8 3233 1 396 548 432,0 45px 4 Боргу Borgou Параку 8 25 856 1 202 095 46,5 45px 5 Коллин Collines Даса-Зуме 6 13 931 716 558 51,4 45px 7 Куффо Couffo Догбо-Тота 5 2404 741 895 308,6 45px 6 Донга Donga Жугу 5 11 126 542 605 48,8 45px 8 Литораль Littoral Котону 1 79 678 874 8 593,3 45px 9 Моно Mono Локоса 6 1605 495 307 308,6 45px 10 Веме Ouémé Порто-Ново 9 1281 1 096 850 856,2 45px 11 Плато Plateaux Сакете 5 3264 624 146 191,2 45px 12 Зу Zou Абомей 9 5243 851 623 162,4 45px

 Саясий түзүлүшү 
Бенин көп партиялык системалуу президенттик республика болуп саналат. Президент Бениндин мамлекет башчысы жана өкмөт башчысы болуп саналат. Аткаруу бийлигин өкмөт жүзөгө ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлиги өкмөткө да, парламентке да таандык. Сот бийлиги көз карандысыз. Бениндин учурдагы Конституциясы 1990-жылы кабыл алынган.

Economist Intelligence Unit 2018-жылдагы демократия индекси боюнча классификациясына ылайык өлкө гибриддик режим катары кабыл алынат.

 Калкы 

Бениндин 11 485 000 жарандарынын көб бөлүгү өлкөнүн түштүгүндө жашайт. Жашоо узактыгы 62 жаш. Бенинде 42 африкалык этникалык топтордун өкүлдөрү жашашатU.S. Relations With Benin. Бениндин аймагында башка африкалык мамлекеттерден (Нигерия, Того, Мали ж.б.) келген мигранттардын саны көп. Соода сатык менен алектенген ливандыктардын жана индиялыктарлын коомдору бар. Европа мамлекеттеринин элчиликтеринин жана чет өлкөлүк жардам берүү миссияларынын, ошондой эле өкмөттүк эмес уюмдардын жана миссионердик топтордун кызматкерлеринин саны 5500 адамга жетип, өзүнчө европалык улуттардын коомун түзөт.
Калкынын саныЖыл195020002021Калктын саны2,200,0006,800,00013,000,000±%—     +209.1% +91.2%
 Диний курамы 
thumb|left|220px|Христостун асман чиркөөсүнүн жолдоочулары

Бениндеги эки негизги диндери болуп христиан дини жана ислам диндери саналатGlobal Religious DiversityThe Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050. Айрымдары вуду жана ориша ишенимдерин карманып, вуду жана ориша диндеринин христианчылыктын курамы деп аташкан. XIX кылымда пайда болгон исламдык ахмадия диний кыймылы дагы өлкөнүн аймагында кеңири таралган2022 Report on International Religious Freedom: Benin.

2013-жылдагы эл каттоодогу маалыматтар боюнча Бениндин калкынын диний курамы:
48,5% христиандар:
25,5% рим католик чиркөөсүнүн жолдоочулары
6,7% Христостун асман чиркөөсүнүн жолдоочулары 
3,4% методисттер
12,9% башка христиан конфессияларынын жолдоочулары 

27,7% мусулмандар
11,6% вуду 
2,6% башка жергиликтүү салттуу диндерди кармангандар
2,6% башка диндерди кармангандар
5,8% динге ишенбегендер
Акыркы (2020-жылдагы) эсептөөлөргө ылайык, Бениндин калкынын 52,2% христиандар, 24,6% мусулмандар, 17,9% анимисттер жана 5,3% башка динди туткандар же динге ишенбегендер болгон2021 Report on International Religious Freedom: Benin.

Салттуу диндерге Атакора аймагындагы жергиликтүү анимисттик диндер, өлкөнүн борборундагы жана түштүгүндөгү Йоруба жана Тадо элдеринин арасында вуду жана ориша ишенимдери кирет. Борбордук жээктеги Уида шаары Бениндин вуду ишениминин руханий борбору болуп саналатOuidah, Benin.

 Тил 
Бениндин жарандары 54 тилде сүйлөшөт. Алардын ичинен француз тили расмий тил болуп саналат жана бардык жергиликтүү тилдер улуттук тилдер деп эсептелет.

 Экономикасы 
thumb|Пахта талаалары
thumb|Бениндин түндүгүндөгү чакан айыл чарбасы
Бенин начар өнүккөн агрардык мамлекет. Экономикасы дыйканчылыкка (жүгөрү, тапиока, ямс жана пахта) негизделген. Пахта негизги товардык өсүмдүктөрдүн бири болуп саналат, 2014-жылы пахта өндүрүү 600 миң стандарттуу 480 фунтту таңгакка (217,72 кг) жеткенПроизводство хлопка в странах за 2014 год жана дүйнөдө 17-орунду ээлеген. Экинчи маанилүү товардык өсүмдүк болуп кешью жаңгактары саналат. 2015-2016 жж. кешью жаңгактарынын түшүмүнүн көлөмү 125 миң тоннага жеткенГлобальный рынок кешью: производство и переработка. Предварительные итоги сезона 2015/2016 гг.

Өлкөдө мунай жана газ кендери бар, бирок алар иштетилбейт. Башка белгилүү жаратылыш байлыктары болуп темир рудасы, алтын, фосфат тектери, мрамор жана токой байлыктары эсептелет.

Бениндеги эл аралык алтын казуучу компаниялардын чалгындоо иштери 39 маанилүү алтын кендерин аныктаган (алардын көбү спутниктин жардамы менен табылган)Золото в Африке: факты, о которых Вы, возможно, не знали. Алтын өндүрүүнүн көлөмү жылына болжол менен 500 кг түзөтGold Production by Country 2024.

Электр энергиясы негизинен Ганадан импорттолот.

Экспортко чыгаруулучу товарлары: алтын, пахта, кешью жаңгактары, жемиштер, пальма майы, жыгач материалдары, мунай продуктулары (реэкспорт). Экспорт жаатындагы өнөктөш өлкөлөрү — БАЭ (27 %), Индия (17 %), Ливан (6,6 %), Мали (6,6 %), Кытай (5,3 %)Observatory of Economic Complexity. Бенин.

Импорттоолучу товарлары: азык-түлүк (негизинен күрүч жана эт азыктары), өнөр жай товарлары, отун ж.б. Импорт жаатындагы өнөктөш өлкөлөрү — Кытай (27 %), Таиланд (11 %), Индия (10 %), Франция (5,3 %).

 Маданияты 
thumb|220px|Жергиликтүү музыкалык топ
thumb|220px|Котону шаарындагы конгресс сарайы.
thumb|220px|Акараже тамагы

 Көркөм өнөр 
Бенин адабияты француз тили мамлекетте басымдуулук кылганга чейин оозеки түрүндө атадан бала берилип келгенBeninese literature at a glance. Феликс Кучоро 1929-жылы «Эсклав» (Кул) аттуу Бениндин биринчи романын жазган. 

Эгемендүүлүктөн кийин, жергиликтүү элдик музыка Гананын маданияты, француз кабареси, америкалык рок, фанк, соул жана Конголук румба менен айкалышып калыптануусун улантканTransforming Vòdún: Musical Change and Postcolonial Healing in Benin's Jazz and Brass Band Music.

 Ашкана 
Бенинде тамактар ар кандай негизги соустар менен берилет. Түштүк Бениндин ашканасында негизги азык катары жүгөрү эсептелет, ал жер жаңгактын же помидордун негизиндеги соустар менен берилүүчү камырды даярдоодо колдонулат. Балык, тоок, уй, эчки жана акация келемишинин эттин дагы ашканада колдонушат. Бениндин түндүгүндө жогоруда айтылган соустар менен берилүүчү ямс негизги азык болуп саналат. Түндүк провинцияларында калк пальма же жер жаңгак майына куурулган же соустар кошулуп бышырылган уй жана чочконун этин колдонушат. Айрым тамактарда сыр колдонулат. Ал эми манго, апельсин, авокадо, банан, киви жана ананас сыяктуу мөмө-жемиштер тамактанууда кеңири колдонулат.

 Спорт 
Бениндеги негизги спорт түрлөрү — футбол, баскетбол, гольф, велосипед тебүү, бейсбол, софтбол, теннис жана регби. XXI кылымдын башында өлкөдө бейсбол жана текбол оюндары кеңири тараганDuo develops nonprofit organization, Baseball in BeninBeninese Teqball Federation targets nationwide engagement.

 Салттуу башкаруу системасы 
Колониялык доорго чейинки падышалыктардан келип чыккан өлкөдө көптөгөн көз каранды монархиялар бар. Эгемендүү эмес монархтардын расмий, конституциялык ролу жок, алар негизинен салтанат менен коштолгон иш-чараларга катышышат жана саясий жана жарандык бийликке баш ийишет. Мыйзам тарабынан мындай чектөөлөргө карабастан, алар өз аймактарындагы жергиликтүү саясий маселелерди чечүүдө таасирдүү ролду ойношот жана шайлоочулардын колдоосуна ээ болуу үчүн Бениндин саясатчылары тарабынан көп учурда ортомчу катары иш-аракеттерди аткарышатMonde: Haïti veut punir les crimes vaudous comme au BeninBenin: Kings in northern Benin, specifically in Borgou department; extent of their power in comparison with the power of political and civil authorities; a king’s ability to force a woman to marry him; remedies available to a woman who refuses to marry a king. 

 Социалдык тармагы 

 Билим берүү 
thumb|220px|Бениндик студенттер
2015-жылы сабаттуулук деңгээли 38,4% деп бааланган (49,9% эркектердин жана 27,3% аялдар арасында). ЮНЕСКОнун статистика институтунун маалыматы боюнча 2013-жылы Бениндеги жалпы башталгыч билим алуу жашындагы балдардын жарымы же 54% мектептерде окуган.

Бениндин билим берүү системасы акысыз болбосо да2000 Country Reports on Human Rights Practices. Benin, Бенин 2007-жылы мектепте окуу акысын жойгон жана 2007-жылдагы билим берүү форумунун сунуштарын аткарып келе жататUNESCO. Benin. Өкмөт 2009-жылдан бери ИДӨ 4% ашыгын билим берүүгө жумшайт. ЮНЕСКОнун статистика институтунун маалыматы боюнча 2015-жылы билим берүү тармагына (бардык багыттагы) мамлекеттик чыгымдар ИДӨ 4,4% түзгөн. Бул чыгымдардын 0,97% жогорку билим берүүгө багытталганUNESCO science report: towards 2030.

2009-2011 жж. университетте окуган 18-25 жаштагылардын саны 10% дан 12% чейин өскөн. Жогорку билим берүү тармагындагы студенттердин саны 2006-2011 жж. эки эседен ашык көбөйүп, саны 50 225тен 110 181ге чейин жеткен. Бул статистика бакалавр, магистр жана докторлук программаларды гана эмес, орто билимден кийинки кесип алуу үчүн тапшырган студенттерди дагы камтыйт.

 Саламаттыкты сактоо 
Бенинде ВИЧ/СПИД менен оругандардын саны 2013-жылы 15-49 жаштагы жарандардын 1,13% деп бааланганCIA. The World Factbook. HIV/AIDS - adult prevalence rate compares the percentage of adults (aged 15-49) living with HIV/AIDS. Benin. Бенинде безгек оорусу 5 жашка чейинки балдардын арасындагы өлүмгө алып келген оорулардын негизгиси болуп саналатMalaria in Benin.

1980-жылдары өлкөнүн калкынын 30% азы гана негизги медициналык кызматтарды ала алган. Бениндеги ымыркайлардын өлүмүнүн көрсөткүчү ар бир 1000 төрөлгөн балага 203 өлүм деп эсептелген. Ар бир үчүнчү гана эне баланын ден соолугуна кам көрүү кызматтарын ала алган. Бамако демилгеси муунунун коомдук негиздеги саламаттыкты сактоо реформасын киргизүү менен өзгөрттү программысынын натыйжасында медициналык кызматтарды «эффективдүү жана адилеттүү» көрсөтүү башталганBamako Initiative revitalizes primary health care in Benin. 

2015-жылга карата алынган маалыматтарга ылайык Бенин энелердин өлүмүнүн саны боюнча дүйнөдө 26-орунда туратCIA. The World Factbook. Maternal mortality rate. Benin. 

ЮНИСЕФтин 2013-жылдагы отчетуна ылайык, аялдардын 13% жыныс органдарын жабыркаткан операцияларга дуушар болушканFemale Genital Mutilation/Cutting: A statistical overview and exploration of the dynamics of change.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Бениндин Өкмөтүнүн сайты
 Бениндин президентинин расмий сайты
 Өкмөттүн 2021-2026-жылдарга карата иш-аракеттеринин программасы 
 Бениндин инвестиция боюнча порталы

Категория:Мамлекеттер арип боюнча