Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Энзоотия

Энзоотия (гр. еп - да, дагы, zoon - жаныбар) - эпизоотия процесстетиринин өтүшүнүн орточо күчү; чакан аймакта (фермада, чарбада) малдын анча көп эмес процентинин ылаңга чалдыгышы жана башка чарбага таралуу коркунучу чектелүү экендиги жөнүндө түшүнүк.
 
Кыргызстандын шартында Энзоотия түрүндө өтүүчү ыландарга кара жама, кара аксак, кежең, кутурма, листериоз, диплококкоз, сибирь кулгунасы, бруцеллёз, пастереллёз, колибактериоз, сальмонеллёз ж. б.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Жаныбарлар
Энергиянын сакталуу мыйзамы

Энергиянын сакталуу мыйзамы ― табияттын негизги жана жалпы мыйзамы.
 
Энергиянын, импульстун, кыймыл санынын моментинин жана электр заряддарынын сакталуу мыйзамдары бардык бөлүнгөн системалар үчүн негизги актуалдуу мыйзамдар болуп эсептелет. Мындан тышкары жаратылышта чектелген тутумдардын класстары жана кубулуштары үчүн гана аткарылуучу сакталуу мыйзамдары да бар. XX -кылымдын башында салыштырмалуулуктун атайын теориясынын ачылышына байланыштуу, энергиянын жана массанын сакталуу мыйзамдары түп-тамырынан бери кайра карап чыгылган. Нерсенин кыймылы жарыктын ылдамдыгына жакын ылдамдык менен кыймылдаган учурдан тартып, классикалык (Ньютондук) механика, релятивдик механика менен алмаштырылды. Нерсенин инерция касиети менен аныкталган массасы, анын ылдамдыгына да көз каранды болуп, масса материянын санын гана мүнөздөгөн энергия түшүнүгү да өзгөрүп: толук энергия (Е) массага пропорциялаш Е=mс2. Ошондуктан, салыштырмалуулуктун атайын теориясында Энергиянын сакталуу мыйзамы табигый түрдө классикалык механикада өзүнчө жашап келген массанын жана энергиянын сакталуу мыйзамдарын бириктирди. Сакталуу мыйзамдары элементардык бөлүкчөлөрдү бөлүп караганда да чоң мааниге ээ болот.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Энергия деңгээли

Энергия деңгээли - квант системалардан, б. а. микробөлүкчөлөрдөн (электрон, протон ж. б. элементардык бөлүкчөлөр, атом ядросу, атом, молекула ж. б.) турган жана квант механикасынын закондоруна баш ийген системалардын энергиясынын мүмкүн болгон мааниси.
 
Байланышкан микробөлүкчөлөрдөн (мис., атом, атом ядросу ж. б.) турган квант системалардын ички энергиясы квантталат, б. а. алардын туруктуу (стационар) абалына дал келген белгилүү гана дискреттүү Е0, Ev Ер ...(Еа,<Е<Е,<.„) энергия маанилерине ээ болот. Системанын мүмкүн болгон эн кичине энергиясына дал келген төмөнкү Е0 деңгээли негизги, калгандары дүүлүктүрүлгөн Энергия деңгээли деп аталат. Квант системасын дүүлүктүрүш үчүн сырттан энергия берилет. Дүүлүктүрүлгөн Э. д. белгилүү «жашоо» убактысы - дүүлүктүрүлгөндөн тартып системанын берилген Э. д-н башка төмөнкү деңгээлге өтүп кеткенге чейинки убакыттын орточо чондугу менен мүнөздөлөт. Ядролук системалары үчүн жашоо убактысы көбүнчө 10 14 - 10"10се/сны түзөт, бирок кээ бирлери үчүн бир нече жылга созулуп, Энергия деңгээли метатуруктуу деп аталат. Квант системасы төмөнкү Энергия деңгээлинен жогоркусуна өтсө энергияны талап кылат, тескерисинче болгондо бөлүп чыгарат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Кыргызстандын энергетикасы

Кыргызстандын энергетикасы — Кыргызстандын өнөр жай комплексинин негизги курамдык бөлүгү. Энергетика мамлекеттин улуттук коопсуздугун камсыз кылууда, экономика тармагын өнүктүрүүдө өзгөчө орунду ээлейт.
 
1917-жылы өлкөнүн аймагында жалпы кубаттуулугу 485 кВт. өлчөмдөгү 5 электр станция иштеген. Алардын жалпы электр кубаты саатына 800 миң кВт түзгөн. 1920-1926-жылы Фрунзе, Жалал-Абад, Каракол, Сүлүктү шаарында анча чоң эмес электр станциялары, Чүйдө Кичи Аламүдүн ГЭСи курулуп, ишке киргизилген. Азыр жалпы кубаттуулугу 3680 мВт өлчөмдөгү 17 электр станциясы иштейт. Мунун ичинен кубаттуулугу 2950 мВт түзгөн 15 ГЭС (жалпы энергиянын 93%) жана кубаттуулугу 730 мВт өлчөмдөгү 2 ЖЭБ ээлейт. Республикасынын аймагында чыңалуулугу 0,4-500 кВтки тете 70 мин кмден ашык электр линиялары тартылган. Азыркы учурда өлкөнүн Түштүк менен Түндүк региондун энергиясын туташтырган Датка - Кемин электр линиялары тартылууда. Бул өлкөнү толук электр энергиясы менен камсыз кылат.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Энелик уруу

Энелик уруу, матриархат (лат. mater - эне жана гр. arche - башталыш, бийлик; сөзмө сөз мааниси - эне бийлиги) - төмөнкү палеолиттен неолитке чейинки мезгилди кучагына алган коомдук түзүлүштүн бир формасы.
 
Мында таштан, жыгачтан, сөөктөн, мүйүздөн жасалган эмгек куралдары колдонулуп, барабара өркүндөтүлө берген. Аңчылык, жыйноочулук жана балык кармоочулук менен кесиптенишкен. Эмгектин коомдук бөлүнүшүнүн натыйжасында эркектер балык кармоо, аң уулоо, аялдар мөмө-жемиш терүү иштерин аткарган. Энелик уруунун соңку доорунда уруу ичинде эне башкара турган чоң-чоң үй-бүлөлөр бөлүнүп чыккан. Аялдар коомдо үстөмдүк абалды ээлеп, үй-мүлккө мураскор болуп, социалдык абал Энелик урууга байланыштуу аныкталган. Өндүрүш мамилелеринин өнүгүшү, жеке менчиктин пайда болушу Энелик урууну аталык урууга алмаштырган, к. Патриархат.
Аялдар бийлеген доор жөнүндө гипотеза Ж.-Ф. Лафито, И. Я. Бахофен жана Л. Г. Морган ж. б. изилдөөчүлөрдүн ысымдары менен байланышат. Энелик уруунун саркындылары Кытайдагы мосо урууларында ж. б. аймактарда сакталып калган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Энелик

Энелик - гүлдүн мөмө пайда болууга катышкан негизги бөлүгү.
 
Анын төмөнкү жазы көңдөй бөлүгү - мөмөлүк, андан жогору ичке бөлүгү - мамыча, жогорку жазы учу чаң алгыч деп аталат. Кээ бир өсүмдүктөрдүн Энеликтин мамычасы болбойт, чаң алгыч түз эле мөмөлүккө жайгашкан. Мөмөлүктө бир же бир нече, кээде көп урук бүчүрлөр калыптанат. Уруктангандан кийин ар бир урук акырындан урукка, ал эми мөмөлүк мөмөгө айланат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Гүлдөр
Эндоэтнонимдер

Эндоэтнонимдер - уруктун, уруунун, этнографиялык топтун, элдин, улуттун өзүн-өзү атоосу, этностук жактан өзүн таануусу.
 
Мис., кыргыз, казак, түркмөн, түрк, азербайжан ж. б.
 
Эндосперм (эндо... жана гр. sperma - урук) - өсүмдүктүн уругундагы түйүлдүктүн өөрчүшүнө керек азык зат топтолуучу ткань.
 
Жылаңач уруктуу өсүмдүктөрдө Эндосперм уруктанууга чейин пайда болот. Гүлдүү өсүмдүктөрдө түйүлдүк баштыкчанын клеткасында кош уруктанууну пайда болот. Эндосперм өсүп жаткан түйүлдүктү азык зат менен камсыздайт. Көпчүлүк гүлдүү өсүмдүктөрдүн, дээрлик бардык бир үлүштүүлөрдүн, көпчүлүк эки үлүштүү өсүмдүктөрдүн уругунда болот. Айрым гана эки үлүштүүлөрдө (чанактууларда, татаал гүлдүүлөрдө, кайчы гүлдүүлөрдө, ошондой эле ак кайың, эмен ж. б.) Эндосперм болбойт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Этнография
Эндоплазма торчосу

Эндоплазма торчосу - эукариоттордун клетка органиоди.
 
Ал майда вакуолдор жана каналчалардан туруп, бири-бири жана мембрана менен бириккен. Эндоплазма торчосу жылмакай жана бүртүктүү болуп айырмаланат. Жылмакай Эндоплазма торчосунун рибосомасы болбойт, тармакталган каналчалардан жана майда вакуолдордон турат. Ал клеткада липомиддердин пайда болуусун, топтолуусун жана триглицериддерди синтездейт; айрым полисахариддердин алмашуусун, клеткадан уулуу заттарды чыгаруу, стероид гормондорун синтездөө функциясын аткарат. Бүртүктүү Эндоплазма торчосунун мембранасында рибосомасы болуп, каналчалардан жана көңдөйчөдөн турат. Ал белок синтездөө функциясын аткарат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Эндоген кендери

Эндоген кендери (эндо... жана ...ген), гипоген кендери - Жердин тереңинде жүрүүчү геохимиялык процесстерге байланыштуу топтолгон кендер.
 
Алар күчтүү басым жана жогорку температура шартында магма эритмелеринен же газ-буу жана минералдашкан ысык суюк эритинди заттардан пайда болот. Эндоген кендери пайда болуусу боюнча: магмалык, пегматит, карбонатит, скарн жана гидротерм кендери деп, 5 топко бөлүнөт. Магмалык кендерге эритме сууп жатканда пайда болгон хромдун, титандын, ванадийдин, темирдин, платинанын, жездин, никелдин жана сейрек металлдын кенташтары, ошондой эле апатит жана алмаз кирет. Пегматит кендерин сууп, каткан магманын сыныктары кирип, карапа сырьёсу, ошондой эле слюда, асыл таш жана сейрек металл өндүрүүдө пайдаланылат (к. Пегматит кендери). Карбонатит кендерин е ультра негиздүү щелочтуу магмалык тектерде топтолгон карбонаттуу минералдардын арасында кездешкен жездин, ниобийдин кенташтары, апатит жана флогопит кирет. Скарн кендерине минералдашкан ысык буулардын таасири астында магмага чектеш тоо тектерде топтолгон темирдин, жездин, вольфрамдын, молибдендин, коргошундун, алтындын ж. б. кенташтары кирет. Гидротерм кендери түстүү, баалуу жана радиоактивдүү металлдардын кенташтарынан турат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кендер
Эндемиялуу ылаңдар

Эндемиялуу ылаңдар - топурак, суу жана тоютта малга керектүү заттардын жетишсиздигинен же көптүгүнөн пайда болот.
 
Алар - гипокабольтоз, эндемиялуу богок, энзоотиялуу атаксия, эндемиялуу энтерит, эндемиялуу остеодистрофия, ошондой эле цинк, марганец ж. б. жетишсиз болгондо пайда болуучу ылаңдар. Кыргызстандын шартында селенит, жез, фосфор, кальций жетишпеген аймактар бар. Ошого байланыштуу республикада жездин жетишсиздигинен пайда болуучу козулардын энзоотиялуу атаксиясы, кальций менен фосфордун жетишсиздигинен эндемиялуу остеодистрофия кездешет. Мындай ыландар толугу менен изилдене элек.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар
Эндемиктер

Эндемиктер (гр. endemos - жергиликтүү) - чакан географиялык аймакта тараган жаныбар жана өсүмдүк түрлөрү, уруулары, тукумдары ж. б.
 
Кыргызстанда мензбир сууру (Чаткал тоолорунда), Костычев кундуз гүлү ж. б. өсүмдүктөр Эндемиктер болуп саналат. Эндемиктер полоэндемиктер жана неоэндемиктер болуп айырмаланат. Палеоэндемикт е р - тукум курут болуп бараткан реликт түрлөр (Калифорниядагы секвоянын түрлөрү, Австралия жана Тасмандияда өрдөк тумшук, Комор а-рындагылатирмеия). Неоэндемиктержакында бөлүнгөн аймакта пайда болгон түрлөр же формалар (Крымдын бир канча фауна жана флоралары, Британия а-дарынын фауналары).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Энгельшт Владимир Семенович

Энгельшт Владимир Семенович (1931-ж.т., Фрунзе (азыр Бишкек) ш.) - физик, физика-математика илимдин доктору (1978), проф. (1980), КРнын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйл. лауреаты (1992).
 
КМУну (1954), ошол эле жерден аспирантураны (1960) бүтүргөн. КМУда ассистент, улук окутуучу, КР УИАда илимий кызматкер, лабораториялык башчысы, 1999-жылдан Ысык-Көл мамлекеттик университетинде кафедра башчысы болуп эмгектенген. Физика тармагында төмөнкү температурадагы плазма жана атом спектроскопиясы боюнча адис. З00дөн ашык илимий эмгектин, а. и. 12 монографиясы жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Энаргит

Энаргит ( - ачык, көз көрүнөө) - татаал сульфиддер классындагы минерал, Cu3AsS4. Кошундулары: Sb, Fe, Pb, Zn, Ag, Ge.
 
Көпчүлүк учурда боз, кара ж. б. түстөгү, металлдай жылтыраган бүртүкчөлөрдөн турган кристаллдары туташ массаны түзөт. Катуулугу 3,5. Тыгыздыгы 4,4-4,5 г/слг3. Гидротерм процессинен пайда болуп, кварц, пирит, жездин башка сульфиддери менен чогуу кездешет. Жездин жана мышьяктын кенташы. Кендери Австрия, Аргентина, Италия, Намибия, Перу ж. б. өлкөлөрдө табылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Эмфизема

Эмфизема өпкөнүн (гр. emphysema - аба толуу) - өпкөнүн патологиялык процессте абанын ашыкча топтолушу менен мүнөздөлгөн жабыркашы.
 
Анын тубаса, кийин пайда болгон, чектелген, жайылган, катуу кармаган жана өнөкөт түрлөрү бар. Адамдын тубаса Эмфиземасы ферменттердин бири жетишпегенде, кийин пайда болуп, катуу кармаган Эмфизема бронх өткөөлүнүн бузулушунан (мис., бронх астмасы) болот. Өнөкөт жайылган (диффузиялык) Эмфизема көбүнчө өнөкөт бронх астмасынын, бронхиттин, пневмосклероз же пневмокониоз ж. б. оорулардын кабылдоосу катары пайда болот. Мында өпкө чоңоет, альвеола тосмолору жукарат. Оорулуу жөтөлөт, энтигет. Күчөгөндө өпкө жана жүрөк начарлайт. Дарылоодо спазмга каршы, какырык чыгаруучу дарылар, антибиотиктер, кычкылтек менен дарылоо, дене тарбия ж. б. колдонулат. Алдын алууда дем алуу системасынын өнөкөт ооруларын өз убагында дарылоо зарыл.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Оорулар
Эмпиема

Эмпиема (гр. empyema - ириң) - дененин туюк көңдөйүндө же көңдөй органында ириңдин чогулушу.
 
Анда ириң чыгуучу жол заң, сезгенүү инфильтраты ж. б. менен бүтөлүп калат. Дарылоо хирург. жол менен жабыркаган органды, мис., ириңдүү аппендицитте аппендикс өсүндүсүн, ириңдүү холециститте өт баштыгын алып салуу, ошондой эле ириңдүү көңдөйдү, ириңцүү плевритте плевраны, ириңдүү артритте муунду жаруу жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Оорулар
Эмиссия

Эмиссия (лат. enissio - чыгаруу) -
 
1) банк ишинде жүгүртүүгө чыгарылган банктын жана казнанын билеттери, кагаз акчанын бардык формасы жана баалуу кагаздар;
 
2) физикада элементардык бөлүкчөлөрдү ысытуу жолу менен металлдардан бөлүп чыгаруу (мис. электрондук эмиссия). Эмиссиянын негизги формалары: кредит акчаларынын Эмиссиясы - банкнот, депозиттик Эмиссия, баалуу кагаздардын Эмиссиясы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экономика
Эмгектин эл аралык бөлүнүшү

Эмгектин эл аралык бөлүнүшү - коомдук эмгектин аймак боюнча тармактарга бөлүнүшүнүн жогорку формасы; айрым өлкөлөрдүн белгилүү продукция өндүрүүгө адистешүүсү.
 
Мунун зарылдыгы коомдун өндүргүч күчтөрүнүн өнүгүү деңгээли менен аныкталат. Ал эл аралык сооданын кеңейишинин негизин, дүйнөлүк рыноктун өнүгүшүнүн обьективдүү базасын түзөт. Эмгектин эл аралык бөлүнүшү дүйнөлүк масштабда өндүргүч күчтөрдүн мындан аркы прогрессине жана эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнө, өндүрүштүн топтолушуна жана анын адистештирилишине түрткү берет. Азыркы учурда айрым товарды өндүрүүчү ишкананы ошол өлкөнүн географиялык абалына, климаттык шартына жана жаратылыш ресурстарына жараша ылайыктап куруу максатка ылайыктуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Эмгек
Эмгекке тарбиялоо

Эмгекке тарбиялоо билим берүүдө мектепте жүргүзүлүүчү иштердин бир бөлүгү.
 
Негизги максатына окуучуларды эмгекке чыгармачыл, аң-сезимдүү мамиле жасоого тарбиялоо кирет жана төмөндөгү милдеттерди чечүүгө байланышат: окуучунун эмгекке муктаждыгын тарбиялоо, акыл жана күч эмгегин айкалыштырып, анын интеллектуалдык потенциалын өнүктүрүү, эмгекке аң-сезимдүү чыгармачыл мамиле жасоого тарбиялоо, эмгек маданиятын, эмгекти уюштуруучулук жөндөмүн арттыруу, ошондой эле окуучунун нравалык сапаттарын калыптандыруу ж. б. Бул милдеттерди чечүү окуучуларды эмгекке теориялык, практикалык жана психологиялык жактан даярдоого жардам берет. Мектепте Эмгекке тарбиялоо окуу тарбия ишинин бардык процессинде, эмгекке үйрөтүү сабактарында, мектептен тышкаркы иштердин системаларында ишке ашат. Окуучуларды эмгек процессине катыштыруу алардын адептик, инсандык сапаттарын арттырууга, эмгекти сүйүүгө, чыгармачылыгын өнүктүрүүгө жардам берет. Ошого байланыштуу окуучулардын эмгегин туура пландаштырууга, уюштурууга өзгөчө көңүл бөлүү зарыл.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Педагогика
Эмгек кодекси

Эмгек кодекси - эмгекчилер (жумушчу, ишкер ж. б.) менен жумуш берүүчү тараптын (ишкана, мекеме, уюм, жеке менчик чарба ж. б.) ортосундагы эмгек мамилелерин укуктук жактан жөнгө салуучу мыйзамдар жыйнагы.
 
Мис., 2004-ж. кабыл алынган КР Э. к-нин жарандардын эмгектик укуктарынын жана эркиндиктеринин мамлекеттик кепилдиктерин белгилөө, кызматкерлер менен иш берүүчүлөргө ыңгайлуу иш шартын түзүү, укуктарын (беш күндүк жумуш жумасы, сегиз сааттык жумуш күн ж. б.) же таламдарын (убактылуу эмгекке жарамсыз учурда компенсация төлөп берүү, ар жылдык өргүү укугу ж. б.) коргоо каралган. Мындан тышкары Эмгек кодексинде эмгек мамилесиндеги жамааттык келишимдер же макулдашуулар (иш берүүчү менен аны аткаруучунун ортосундагы), эмгек келишимдеринде каралган эмгек шарттарын камсыз кылуу, ички эмгек тартибин сактоо, кызматкердин иш-милдеттерин жөнгө сала турган негизги мыйзам болуп саналат. КР Эмгек кодекси бардык мамлекеттик кызматчылар, жергиликтүү мекеме-ишканалар, ошондой эле коммерциялык багытта иш алып барган ишкана-уюмдар үчүн бирдей норма болуп саналат жана эмгек мыйзамдарын ж. б. актыларды бузуу кылмышка жатат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кодекстер
Эмбриондук өөрчүү

thumb
Эмбриондук өөрчүү, түйүлдүктүн өөрчүшү, эмбриогенез - жаныбар туйулдугунун эне организминин сыртында (жумурткада) же ичинде (түйүлдүк кабында) өөрчүшү.
 
Эмбриондук өөрчүү энелик клетканын уруктанып, жеке өөрчүшүнөн (онтогенез) башталып, бир бүтүн, көп клеткалуу, өз алдынча жашоого жөндөмдүү организмдин түзүлүшү менен аяктайт. Эмбриондук өөрчүү бардык жаныбарларда бир нече процеестен турат: уруктануу, гаструляция, органогенез жана өөрчүгөн организмдин жумуртка кабын жарып сыртка чыгышы же төрөлүшү. Ар кандай топтогу жаныбарларда жумурткадан сыртка чыгуу же төрөлүү өөрчүүнүн ар кандай стадиясында өтөт. Мис., ийне терилүүлөр жана кээ бир жердесууда жашоочулар түйүлдүк кабынан эрте, личинкага айлангандан кийин эле чыгат, ал эми негизги өөрчүү процесстери түйүлдүктүн өөрчүшүнүн кийинки мезгилдеринде жүрөт. Уруктануу аталык жыныс клеткасы - сперматозоид менен энелик клетканын биригишинен башталып, ядронун кошулушу менен аяктайт. Уруктанган жумуртка клеткасы адегенде эки бластомерге, андан кийин ал экөө кайрадан бөлүнүп, бирдей чоңдуктагы төрт клетканы пайда кылат. Бластомерлер өспөйт, бирок митоз жолу менен бөлүнүп, көптөгөн майда клеткаларды пайда кылат да, бластуланы - көп клеткалуу түйүлдүктү түзөт. 

Бластуланын пайда болушу менен Эмбриондук өөрчүүнүн кийинки мезгили - гаструляция башталат. Ал эми пайда болгон экинчи катмар гаструла деп аталат. Гаструладагы түйүлдүктүн желбиректеринин сырткысы - экзодерма, ичкиси - эндодерма, ортонкусу мезодерма деп аталат, Бул желбиректер пайда болгондон кийин өөрчүүнүн кийинки мезгили - органогенез башталат. Органогенезде эктодермадан тери эпителийи, нерв системасы жана сезүү органдары; энтодермадан ичеги, карын эпителийи, тамак эритүүчү бездер өпкө; мезодермадан скелет, булчуң, кан тамыр, бөлүп чыгаруу системалары өөрчүйт. Ошентип, түйүлдүк өз алдынча өмүр сүрүүгө өтүп, жумуртка кабынан сыртка чыгуу менен Эмбриондук өөрчүү мезгили аяктайт да, постэмбирондук өөрчүү мезгили башталат. Көбөйүүсү ар кандай (жумуртка саны, уруктануу тиби, Эмбриондук өөрчүү узактыгы, түйүлдүктүн азыктануу булагы, тукумуна кам көрүүсү) жаныбарларда жумурткасынын түзүлүшү жана Эмбриондук өөрчүү бир топ айырмаланат. Ар кандай топтогу жаныбарлардын түйүлдүктөрү жетилген организмге салыштырганда көбүрөөк окшоштукка ээ, себеби эвол. өзгөрүү өөрчүүнүн кийинки стадияларында чоң таасир этет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Биология
Эмба

Эмба - Казакстандын батышындагы дарыя..
 
Уз. 712 км, алабынын аянты 40,4 миң км2. Мугалжар тоосунун батыш капталынан башталып, Урал этегиндеги плато жана Каспий бою ойдуңу аркылуу агат. Ал аркылуу Азия менен Европанын шарттуу чек арасы өтөт. Э. Каспий деңизине 5 км жетпей шор жерлерге сиңип соолот. Кар суусунан куралып апрель - май айларында кирет. Негизги куймалары; Темир, Атсоксы. Жайында суусу абдан минералдашып, иримдерге бөлүнөт. Чатынан 150 км аралыкта орточо чыгымы 17,5 м3/сек. Сугатка пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Казакстандын дарыялары
Элювий

thumb|

Элювий (лат. eluo - жууйм), элювий чөкмөсү - тоо тектердин убөлөнүусунөн пайда болуп, ошол эле үбөлөнгөн ордунда топтолгон жана үбөлөнүү кыртышын түзгөн борпоң чөкмө тоо тек.
 
Түзөң же бир аз жантык келип, денудация өтө жай жүргөн жер бетинде калыптанат. Ал түрдүү өлчөмдөгү жана курамдагы иргелбеген, кырдуу тоо тек сыныктарынан турат. Элювийдин чополуу, кумдуу, шагылдуу, кесек сыныктуу ж. б. түрлөрү бар. Элювий кенташ чөкмөлөрүнө тыгыздыгы аз заттарды шамал учуруп кеткенден кийин басырылган вольфрамдын жана алтындын кен чачындылары кирет. Жер шарында Элювий менен топтолгон алмаздын, калайдын кендери кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоо тектер
Элюар Поль

Элюар Поль (өз аты Эжен Грендель) (14. 12. 1895, Сен-Дени, Франдия - 18. 11.1952, Париж) - француз акыны. Каршылык көрсөтүү кыймылынын катышуучусу.
 
1920-30-жылдары сюрреализмге ыктаган. «1936-жылдын ноябры» жана «Герниканын жеңиши» (1938) аттуу поэмаларында Испаниядагы фашизмди сындаган. «Турмуш өзү» (1932), «Эл үчүн роза» (1934), «Айтчумду айтсам калтырбай» (1951) деген лирикалык жыйнактарында дүйнөнү кайра куруу жана жарандык позиция жөнүндөгү ойлору берилген. Тынчтыктын эл аралык сыйл. лауреаты (1953).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар