Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Адистик боюнча окуу методикалык топтом (комплекс)

Адистик боюнча окуу методикалык топтом (комплекс) – мугалимдин предмет боюнча адистик теориялык билимин, усулдук чеберчилигин жана предметтин мазмунунун негизинде тарбиялык иштерди жүргүзүү деңгээлин жогорулатууга багыт берүү максатында түзүлүүчү окуу адабияты. 

Булардын биринчи тобуна: 
мугалимдин өзү сабак берген илимдин тигил же бул проблемалары боюнча теориялык даярдык деңгээлин көрсөтүүчү илимий теориялар, закондор, концепциялар, гипотезалар, методдор боюнча түшүнүктөр камтылуучу адабияттар; 

Экинчи тобуна: 
кайсы бир окуу предмети боюнча билим берүүнүн жалпы проблемаларын жана анын мазмунун, окутуу методдорун, принциптерин, класстык жана класстан тышкаркы окууларды уюштуруу формаларын, жолдорун камтыган адабияттар кирет. Алардын максаты – мугалимдин сабак берүү чеберчилигинин деңгээлин көтөрүү. 

Үчүнчү топко: 
айрым алынган предметтер боюнча программалык материалдарды окутуу боюнча конкреттүү сунуштарды камтыган, жалпы проблемаларды конкреттүү темалардын, сабактардын негизинде чечүүнүн методикалык жол-жоболору боюнча мугалимди куралдандыруу максатын көздөгөн окуу адабияттары кирет. 

Окуу топтомунун төртүнчү тобу:
кайсы бир предмет боюнча окуучулардын жалпы таанып-билүү жана таалим-тарбия берүү проблемаларына, идеялык, патриоттук, интернационалдык, эстетикалык, экономикалык, экологиялык ж.б. арналат.

Бешинчи тобу: 
сабактан тышкаркы лабораториялык-изилдөө иштерин, факультативдерди, окуу экскурсияларын уюштурууга арналат. 

Алтынчы тобуна: 
окуу хрестоматиялары, маалымат бергичтер, сөздүктөр, таблицалар, көнүгүүлөр топтомдору, маселелер жана текшерүү иштеринин, баяндама жана дилбаяндардын, тексттердин жыйнактары усулдук топтомдору кирет.

Ал эми аларды түрлөрүнө жараша: методикалык куралдар, дидактикалык материалдар, маалымат бергичтер, көрсөтмө куралдар, таратып берүүчү материалдар, алдыңкы тажрыйбалардын топтомдору, сөздүктөр ж.б. деп бөлсө болот.
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Категория:Билим берүү
Категория:Педагогика
Жыхад

Жыхад (ар. - күчтүү аракет: газават менен маанилеш) – курандагы жоболордун бири (9-сүрө, 29-аят). Анда согушка жарактуу ар бир мусулман кайрыдиндерге каршы «ыйык согушка» катышууга тийиш деп көрсөтүлгөн; куралдуу күч менен ислам динин таратуу максатында жүргүзүлгөн мусулмандардын реакциячыл «ыйык согушу». Мусулман өлкөлөрүндөгү согуш урааны. Жыхад идеясы көптөгөн мусулман элдеринде газават деген ат менен белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 "Кыргыз тарыхы" Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, Бишкек – 2003. Башкы редактору: Ү.А.Асанов, жооптуу редактор: А.А.Асанканов

Категория:ислам
Аз комплекстүү мектеп

Аз комплекстүү мектеп – мугалим бир эле мезгилде бир нече класс менен иштөөчү 1, 2, 3 комплекттүү башталгыч мектеп. 

1 комплекттүү мектепте 1 мугалим бардык класстарды окутат; 

2 комплекттүү мектепте 2 мугалим иштейт, алардын ар бири 2ден класс окутат; 

3 комплекттүү мектепте 3 мугалим иштейт, алардын бирөө 2 класс окутат, 2 мугалим 1ден класс окутат. 

Аз комплекстүү мектеп негизинен калк аз жашаган, жылына 1-класска окууга тартылуучу балдардын саны белгиленген нормага жетпеген чакан пункттарда иштейт. Аз комплекстүү мектепте окутуу башталгыч класстын окуу программалары боюнча жүргүзүлөт. Аз комплекстүү мектептин 4 –классын бүтүрүүчүлөр базалык 9 жылдык мектептин 5–классына сынаксыз кабыл алынат. 2 комплекттүү мектепте адатта 1 мугалим 1- жана 3-класстарды, экинчиси 2- жана 4-класстарды окутат. Бир эле мезгилде бир нече классты окутуу, албетте, мугалимден педагогдук жогорку устаттыкты талап кылат.
1, 2, 3 комплекттүү мектептердин ар бириндеги сабактардын расписаниесине ар башка кандай предметтерди түгөйлөп түзүү, сабактын ар бир этабында кайсы класс менен эмне иштөө керек экендигин мурдатан ачык аныктап окутуу – өтө түйшүктүү жана ал кырдаалга карата ишке ашырылат. Мисалы, бир мугалим бир эле сабакта бир класска математиканы, экинчисине окуу сабагын окутат, же бир класска эне тилди, экинчисине сүрөт сабагын окутат. Бирок музыка жана дене тарбияны башка предметтер менен түгөйлөштүрүүгө болбойт. Бул предметтер 4 сабактан кийин, же чоң тыныгуу убагында 20-25 минуталык болуп өткөрүлөт.
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Категория:Билим берүү
Категория:Педагогика
Айылдык жаштардын кечки мектеби

Айылдык жаштардын кечки мектеби - өндүрүштөн кол үздүрбөй сегиз жылдык жана орто билим берүүчү окуу жайы. 1944-ж. 15-июнда «Айылдык жаштардын кечки мектептерин уюштуруу жөнүндө» токтом кабыл алынган. 1958-ж. тартып алар жумушчу жаштар мектеби сыяктуу эле жалпы билим берүүчү кечки /сменалык/ орто мектептер деп атала баштаган. Бул мектептерде окуучулардын каалоосу боюнча профессионалдык адистигин жогорулатуучу сабактар жана кыскартылган мөөнөт менен сегиз, он жылдык мектептин көлөмүндө жалпы билим берүүчү класстар уюштурулган. Окуу жылынын башталышы айыл чарба жумушуна байланыштуу ар кайсы райондо ар түрдүү болушу мүмкүн. Кыргыз Республикасында 1973-жылы айылдык жаштардын кечки мектебиде /сменалык/ 6,9 миңге жакын улан-кыз окуган. 
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97

Категория:Билим берүү
Категория:Элет турмушу
Академиялык жыл

Академиялык жыл – жогорку окуу жайларындагы сабактардын башталышынан, календардык жылдын күз айларынан кийинки жылдын жай айларына чейинки (адатта 8–10 ай) убакыт аралыгы; бул термин бир катар өлкөлөрдө колдонулуп, өлкөдөгү бардык окуу жайлары үчүн кабылданган «окуу жылына» туура келет.

 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97

Категория:Билим берүү
Категория:Илимий терминдер
Акселерация

Акселерация (лат. acselratio деген сөздөн алынган, тездөө дегенди билдирет). Б и о л о г и я д а түйүлдүктүн айрым бөлүкчөлөрүнүн тез калыптанышын, а н т р о п о л о г и я д а балдардын жана жаш өспүрүмдөрдүн денесинин физиологиялык бышып жетилүүсүнүн тездешин, п с и х о л о г и я д а балдардын акылынын тез өнүгүшүн билдирет.

XIX к. аягында, XX к. башында дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө адамдардын денесинин өсүшүнүн тездегени байкалган. Ага байланыштуу болгон кубулуштардын татаал комплексин 1935-ж. Е. Кох акселерация деп атаган.

Акселерация элдердин бардык социалдык группаларында байкалууда, ар түрдүү анатомиялык жана физиологиялык белгилерге таандык. Мисалы, мындан 100 жыл мурдагыга караганда азыр жаңыдан төрөлгөн баланын боюнун узундугу орто эсеп менен алганда 0,5–1 смге, массасы (салмагы) – 100–300 гга чоң. 5–7 жаштагы балдардын денесинин узундугу 1880-жылдан 1950-жылга чейинки мезгилдин ар бир 10 жылында орто эсеп менен 1,5 смге, массасы – 500 гга улам өсүп отурган. Мектеп жашындагы балдардын денесинин узундугу ушул эле мезгилдин ичинде 10–15 смге өскөн. Балдар чоңойгон сайын акселерациянын темпи да күчөйт. Мисалы, Ленинград областында 10–15 жылдын ичинде 16–18 жаштагы окуучулардын боюнун узундугу орто эсеп менен алганда 6–9 смге, салмагы 4–8 кгга, көкүрөгүнүн айланасынын узундугу 7–11 смге өскөндүгү байкалган. Жаштардын өлчөмдөрүнүн өсүшү менен катар алардын жыныстык жактан бышып жетилүү мөөнөтү да өзгөрүүдө.

Акыркы 75–100 жылдын ичинде жаштардын жыныстык жактан жетилүүсү мурдагыга караганда 2–3 жылга эртелеген.

Окумуштуулардын көбү морфологиялык акселерация психологиялык акселерация менен бир убакта болот дешет, б.а. баланын денесинин өлчөмдөрүнүн тез өсүшү менен анын психикасынын (акылынын) өсүшү да тиешелүү даражада тездейт десе, кээ бир окумуштуулар тескерисинче, балдардын психикасы алардын денесинин өлчөмдөрүнүн өнүгүшүнө туура келбей артта калат деп айтышкан. Бирок бул жөнүндө азырынча бирдиктүү так критерий жок. Азыркы балдар мындан 50-100 жыл мурдагы балдарга караганда интеллектуалдык деңгээли боюнча бир кыйла жогору турары талашсыз. Анткени азыркы балдар мурдагыга караганда информацияларды өтө көп кабыл алышат, бирок алардын акылы, жоопкерчиликти сезүү сезими, өзүнүн жүрүш-турушуна, денесинин өлчөмдөрүнө анча туура келбейт. Мисалы, азыркы 5–6–класстардагы 12–13 жаштагы балдардын денесинин өлчөмдөрү боюнча революцияга чейинки 16–17 жаштагыдай. Бирок 1916-жылдарда 16–17 жаштагылардын информацияны аз билишкени менен алардын жоопкерчиликти сезүүлөрү азыркы 12–13 жаштагы балдарга караганда алда канча жогору болгон. Ошондуктан азыркы балдар өздөрүндөгү бай информацияларга ылайык жоопкерчиликти да сезгич болушу үчүн аларга атайын өз убагында туура багыт берип, психологиясынын өнүгүшүн тездетүү зарылдыгы келип чыгат.
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Категория:Билим берүү
Категория:Илимий терминдер
Аксиология

Аксиология – баалуулук, нарктуулук жана бийик дөөлөттөр жөнүндөгү илим. Коомдогу жана коом мүчөлөрүнүн ортосундагы адеп-ахлак мамилелериндеги баалуулук, нарктуулук түшүнүктөрдү, эрежелерди, талаптарды өз ичине камтыйт. Педагогикалык аксиология – жаштарды коомдун баалуулуктарына, асыл нарктарына, адеп-ахлактык идеяларына, канондоруна шайкеш тарбиялоо маселелери жөнүндөгү педагогикалык илим тармагы.

 Аксиология Философияда 
Аксиология (гр. axios – баалуулук жөнүндөгү окуу) – азыркы кездеги философиядагы негизги бир тармак. 

20-кылымдын башында пайда болгон. Аксиология коомдук көрүнүштөрдү идеалистче түшүндүрөт, коомдук болмуш менен коомдук аң-сезимдин мыйзам ченемдүүлүгүн танат. Аксиологиядагы негизги нерсе – баалуулук жөнүндөгү түшүнүк. Баалуулук этикалык, эстетикалык, диний, укуктук, саясий, экономикалык ж. б. болуп бөлүнөт. Жалпысынан Аксиология – тарыхый материализмге, илимий социологияга каршы багытталган идеалисттик окуулардын жыйындысы. 

 Колдонулган адабияттар 
 "Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Категория: Билим берүү
Категория: Педагогика
Кандагай

Кандагай – жоокерчиликте, балбан күрөштө, эр сайышта, оодарышта кийилүүчү кайыш шым. Кандагай тоо текенин, серкенин же жаш бодонун терисинен малмага салынып, ийленип, ышкын түпкө, чүкүрүгө, эңгилчекке же кабыкка боёлуп жасалган. Кандагай абдан кенен, согончокко жете узун, кашатынын карышча жери эки кат шырылып, тигиштерине башка түстөгү жаргактан милте коюлуп, кош тарамышталып тигилген. Кашатындагы көңдөйгө жоон кайыш ычкыр өткөрүлгөн.
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз тарыхы" Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, Бишкек-2003. Башкы редактор: Ү. А. Асанов, жооптуу редактор: А. А. Асанканов
Категория:Кол өнөрчүлүк
Акыл тарбиясы

Акыл тарбиясы – өсүп келе жаткан муунду жашоого, эмгекке даярдоонун эң маанилүү тарабы, акыл ишмердиктерине кызыктыруу менен акылын өстүрүү, таанып-билүү жөндөмдүүлүктөрүн арттыруу, билимге, ага ээ болуунун ыкмалары менен куралдандырып, аларды практика жүзүндө колдонушуна көмөктөшүү, акыл эмгек маданиятын өнүктүрүү. Акылдын өнүгүшүнө ар тараптуу ишмердик өз таасирин тийгизет. Ишкердиктин мүнөзү да маанилүү. Бекерчилик жана максатсыз убакыт өткөзүү интеллектуалдык жардылыкка, акыл жана нравалык майыптыкка алып келиши мүмкүн.
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Категория:Билим берүү
Категория:Педагогика
Тарых илимдеринин доктору

Тарых илимдеринин доктору - илимий даража.
Кыргыз Республикасында бул наам совет доорунан бери ыйгарылып келет.

Тарых илимдери боюнча доктордук окумуштуу даража алуу үчүн атайын доктордук диссертация жазуу талап кылынат.

Бул диссертация тарых илимдери боюнча окумуштуу кеңешинде корголгон соң, КР Жогорку аттестация комиссиясына (мурдагы Улуттук аттестация комиссиясына) жиберилет. 

Адистик териштирүүдөн соң бир нече айдын ичинде талапкерге доктордук даража ыйгарылышы ыктымал.

Диссертациянын деңгээли төмөн болсо, аны четке каккан учурлар да жок эмес.

Бул окумуштуулук даражага чейинки тепкич - тарых илимдеринин кандидаты илимий даражасы.

 Адабият 
 Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био-библиографический свод / Отв. ред. У.А.Асанов. - Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии, 2002. - 544 стр., илл., карты. (ISBN 5-89750-142-4) [U.A.Asanov, A.Z.Jumanazarova, T.Chorotegin. Kyrgyzskaia nauka v litsah: Kratkiy istoricheskiy I bio- bibliograficheskiy svod / Otv. Red. U.A.Asanov. – Bishkek: Tsentr gosyazyka I entsiklopedii. 2002. – 544 pages, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)] 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.presskg.com/agym/12/0113_6.htm 
 http://www.azattyk.org/content/article/1205527.html 

Категория:Тарых
Категория:Илимий даражалар
Категория:Илим
Категория:Кыргызстан
Тарых илимдеринин кандидаты

Тарых илимдеринин кандидаты - илимий даража.
Кыргыз Республикасында бул наам совет доорунан бери ыйгарылып келет.

Тарых илимдери боюнча кандидаттык окумуштуу даража алуу үчүн атайын илимий диссертация жазуу талап кылынат.

Бул диссертация тарых илимдери боюнча окумуштуу кеңешинде корголгон соң, КР Жогорку аттестация комиссиясына (мурдагы КР Улуттук аттестация комиссиясына) жиберилет. 

Адистик териштирүүдөн соң бир нече айдын ичинде талапкерге кандидаттык даража ыйгарылышы ыктымал.

Диссертациянын деңгээли төмөн болсо, аны четке каккан учурлар да жок эмес.

Бул окумуштуулук даражадан соң илим талапкери тарых илимдеринин доктору даражасын алуу үчүн изденип, кезектеги диссертацияны жазып, коргой алат.

Чет мамлекеттерде жакталган доктордук диссертациялар Кыргызстанда кээде "тарых илимдеринин кандидаты" даражасы үчүн жазылган диссертацияларга теңелип жүрөт.

 Адабият 
 Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био-библиографический свод / Отв. ред. У.А.Асанов. - Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии, 2002. - 544 стр., илл., карты. (ISBN 5-89750-142-4) [U.A.Asanov, A.Z.Jumanazarova, T.Chorotegin. Kyrgyzskaia nauka v litsah: Kratkiy istoricheskiy I bio- bibliograficheskiy svod / Otv. Red. U.A.Asanov. – Bishkek: Tsentr gosyazyka I entsiklopedii. 2002. – 544 pages, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)] 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.presskg.com/agym/12/0113_6.htm 
 http://www.azattyk.org/content/article/1205527.html 

Категория:Тарых
Категория:Илимий даражалар
Категория:Илим
Категория:Кыргызстан
Советтик биринчи Пишпек полку

Советтик биринчи Пишпек полку – Кызыл Армиянын Түркстандагы кошуундарынын бири. 1918-жылы уюшулган. Командири Я.Н.Логвиненко болгон. 1918-жылы декабрда Аксуу козголоңун басууга катышкан. 1919-жылдан Советтик биринчи Пишпек полку деп аталган. Полктун негизинде жаңы аскер бөлүктөрү түзүлгөн. Полктун жоокерлери Түндүк Жетисуу фронтунда ак чехтер жана ак казак орустар козголоңун басууга катышкан. Фергана аймагында басмачыларга каршы күрөшкөн.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:тарых
Жарды-жалчы, уюм

«Жарды-жалчы» уюму – Кыргызстандагы эң кедей дыйкандардын уюму. 1920-жылы январда ВКП (б)нын Кыргыз облустук 5-конференциясынын чечими боюнча «Кошчу» союзунун ордуна түзүлгөн. Жерсиз жана жери аз дыйкандар менен батрактардын кызыкчылыгын коргогон. Коллективдештирүү учурунда бай-манаптар менен кулактарды тап катары жоюуда, көчмөн жана жарым көчмөн чарбаларды отурукташтырууда, кыргыз айылдарынын калкын колхоз-совхоздорго тартууда, коллективдүү чарбаларды чыңдоодо чоң роль ойногон. «Жарды-жалчы» уюмунун 372 ячейкасы болгон. Кыргыз обкомунун 1932-жылы 5-октябрдагы чечими боюнча жоюлган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Хариджиттер

Хариджиттер (арабча, хаваридж – чыгуулар, нааразы болуучулар) – мусулмандардын 7-кылымдын 2-жарымындагы Омейялар жана Абасилердин феодалдык монархиясына каршы багытталган демократиялык көзкараштагы сектасы. Хариджиттер халифтердин бийлигин мураска калтыруу укугуна каршы чыгуу менен, ага шайлоо тартибин киргизүүнү талап кылышкан.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Жар көрүшүү

Жар көрүшүү – салттуу үйлөнүү үлпөтүндө аткарылуучу жөрөлгө. Эки тарап кудалашкандан кийин күйөө жана күйөө жолдош болочок колуктусунун (кыздын) айылына келип, четирээк жерге түшкөн. Ошол жерге кыз тараптагылар атайы боз үй тигип, кыз оюнун өткөрүүнү күйөө жана күйөө жолдоштон талап кылышкан. Оюн жүрүп жатканда кыз-күйөө 1-жолу бирин бири көрүшкөн. Салт боюнча кыздын жеңелери кыз-күйөөнү далыларын тийиштире тургузушкан. Күйөөнүн сол колу кыздын ийнинен артылып төшү жакка сунулат, ошол эле мезгилде кыз оң колун удаалай күйөөнүн ийнинен артылтып толгото имергенде бири-бирин тарткандай болушат. Бир-эки жолку аракеттен кийин колдор ажырашаар маалда күйөө эпчилдик менен имерилип кызды өбөт. Кыз-жигит тарап болушуп жар көрүү ырларын аткарышып, күйөө жолдош кыздын жеңелеринин талаптарын аткарып камдай келген белектерин тараткан.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Салт
Хафиз-и Абру

Хафиз-иАбру – фарсы тилинде жазган тарыхчы жана географ. Герат шаарында туулуп, алгач Темирдин, кийин Шахрухтун ордосунда кызмат кылган. Анын чыныгы ысымы Абдаллах бин Лутфаллах бин Абд ар-Рашид ал-Харавли (Бартольд аныктаган). Ал 1417–18-жылдары дүйнөлүк тарых боюнча чыгарма түзүү тапшырмасын алып, 1423-жылы аны жаза баштаган. 

1430–31-жылдары автордун өлүмүнө байланыштуу бул чыгарма үзгүлтүккө учураган. Анын бул эмгегинин айрым бөлүктөрү сакталып калган. Чыгарма 4 томдон турат: исламга чейинки тарых таржымалы, пайгамбарлар менен халифтердин тарыхы, Чыгыштагы мусулман өлкөлөрүнүн тарыхы жана моңгол мамлекеттеринин таржымалы. 4-томдун 1-, 2- бөлүмү Темир менен Шахрухтун дооруна арналган. Чыгарма толук изилденген эмес.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Советтик Кыргызстан (танк колоннасы)

«Советтик Кыргызстан» – танк колоннасы. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде (1941–45) СССРди коргоо жана Кызыл Армия фонду үчүн кыргызстандыктар топтогон каражатка курулган. Патриоттук жөрөлгөнүн демилгечилери Кочкор районундагы Көкжар айылынан Ч. Жаңыбаев, Өзгөн районунун Куршабынан ошондой эле Кулматов Советтик Кыргызстан танк колоннасы үчүн 50 миң сомдон каражат беришкен. Алардын демилгесин жалпы эл кубаттап, чогултулган каражатка курулган танкаларды Кыргызстандын партиялык-өкмөттүк делегациясы 1942-жылы ноябрда танкисттерге тапшырган, алар Сталинград салгылашына жөнөтүлгөн.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
"Хидайат-Нааме"

«Хидайат - нааме» – Мир Хал ад-Дин Яркендинин фарсы тилинде агриографиялык мүнөздөгү жазган 1730–31-жылдары тарыхый чыгармасы. Чыгарма 26 бөлүмдөн турат. Тарыхый окуялардан тышкары анда уламыштар да жазылган. Ошондой эле 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын башындагы Могол мамлекетиндеги саясий окуялар берилген, аларга кыргыздардын катышкандыгы да айтылган. «Хидайат - наамеде» кыргыздар кашкарлыктар менен бирге Жаркентке болгон жортуулга катышкандыгы баяндалат. Кашкарды калмактардын басып алуусунан коргоп калышкан, ушул окуялардан кийин кыргыздар Кашкарда өздөрүнүн саясий таасирин бекемдешкен.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Чоңдөбө көрүстөнү

Чоңдөбө көрүстөнү – 1–9-кылымга таандык археологиялык эстелик. Соңкөлдүн чыгыш тарабындагы жайыкта жайгашкан. Көрүстөндөрдү бойлой түштүктөн түндүктү карай 2 км аралыкка созулган чоң дөбөлөр жайгашкандыктан аймактын аты Чоңдөбө аталып калган. Жергиликтүү эл аны Желедөбө деп да аташат. Чоң дөбөлөрдүн бийиктиги 4–7 м, туурасы 45 мге жакын. Чоң көрүстөндөрдүн бийиктиги 20–30 см, диаметри 5–8 м келген таш, топурак аралашмасынан үйүлгөн майда көрүстөндөр жана маркумду эскерүү аземине байланышкан , диний ырымдарга арналган таштан курулган эстеликтер курчап турат. Түндүк-батыш тарабында кырынан тизилген төрт бурчтуу таш коргондор жайланышып, орто жана чет жакаларына кишинин келбети түшүрүлгөн таш балбалдар орун алган. 1–5-кылымга таандык катакомба тибиндеги көрүстөндөр жана 6–9-кылымга тиешелүү ээр токумдуу ат менен коюлган маркумдун жайы ачылган. Ийиктин башы, шурулар, жаа жебелери, канжар, жыгач табак, курмандык чалуу аземине байланышкан сүйрү формадагы жыгачтан жасалган стол табылган. Чоңдөбө көрүстөнү А. К. Кибиров, Я. А. Шер, Кыргыз тарыхчылар жамааты жана түрк тарых куруму тарабынан изилденген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Согдулуктар

Согдулуктар – биздин заманга чейин 1-миң жылдыктын ортосунда Зеравшан өрөөнүндө жашашкан Орто Азиядагы байыркы чыгыш иран эли. Согду мамлекети б.з.ч 9-7-кылымда негизделген.

Согду мамлекетинин негизги калкы. Согдулуктардын басып алуучулук ишмердүүлүгү соода-сатык турмушу, коомдун ичиндеги жалпы социалдык-экономикалык жана саясий процесстердин өнүгүшүнө байланышкан. Согдулуктардын басып алуучулук багытынын бири Теңир-Тоо аймагы болгон. Алардын ээликтери Орто Азиядан тышкары, Улуу Жибек жолун бойлой Чыгыш Түркстанда жайгашкан. С. көптөгөн шаарларды негиздешкен. Аларда соода-сатык, кол өнөрчүлүк, сүрөт өнөрү, согуш искусствосу, илим жана башка өнүккөн. Орто Азиянын тарыхына таасир тийгизишкен.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан