Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Тул салуу

Тул салуу, кара кийгизүү Октбярь революциясына чейин кыргыздарда аялдын өлгөн күйөөсүнө аза күтүү салты.
 
Жесир аял (ошондой эле өлгөн эркектин энеси, эже-карындаштары да) эри өлгөн күндөн сырга, билерик, шакектерин чыгарып, кара же көк кейнек кийип, башына токол элечек (түндүк кыргызстанда), сыртынан ичке алкак тасма менен бастырылган кара, көк, жашыл, кээде ак жоолукту бош салынып (түштүк кыргызстанда), чоң аш берилгенче тулдун жанына отуруп аза күткөн. Жесирге караны төркүндөрү салган. Эгер караны аялдын келген жери салса, ал аталып салынган кара делген да, жесирдин «башы байланганын» билдирген. Демек күйөөсүнүн аш-суусу берилген соң жесир улуу же кичүү туугандарына нике кыйылган. Бул салт - экзогамиялык никенин калдыгынын, феод.-патриархалдык мамилелердин шартында аялдардын укугунун темөндүгүнүн жана диндик түшүнүктөрдүн бир көрүнүшү.
 
Азыр көп улуттарда кара аза күтүү салтын билдирет

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Салт
Троя

thumb|Троя.
Троя, Илион - Кичи Азиянын түндүк батышындагы байыркы шаар.
 
Троя согушу жөнүндөгү байыркы грек эпосунан белгилүү болуп, Гиссарлык дөбөсүн архитектуралык казууда 1865-ж. табылган. Кийин археологдор Г. Шлиман (1871-жылдан), В. Дёрпфельд (189394) жана К. Блеген (1932-38) казуу жүргүзгөн.
 
Троядагы алгачкы турактар б. з. ч. 4-3-миң жылдыктардын тоготунда негизделген. Троя коло доорунда Кичи Азиянын ири борбору болуп, 2-миң жылдыкта гүлдөн турган. Буга троя казынасынан табылган буюмдар далил. Уламыштарга Караганда Трояны б. з. ч. 12-кылымда ахейликтер талкалаган. 400 жыл өткөн соң б. з. ч. 700-ж. ченде гректер Троянын оодуна жаңы шаар куруп, аны жаңы Илион атаган.
 
 Байланыштуу макалалар 
 Илиада

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Грек мифологиясы
Категория:Түркия‎
Категория:Шаарлар
Категория:Археология‎
Троя согушу

thumb|Троя согушу.
Троя согушу - Микенди бийлеген Агамемнондун башчылыгы менен Ахей падышалары коалициясынын Трояга каршы согушу.
 
Трояда жүргүзүлгөн казма жумуштары Троя согушунун б. з. ч. 1260-ж. ченде болгондугун далилдеген. Ал «Илиада» ж. б. эпикалык поэмалардын сюжетин түзгөн. Уламыштарга Караганда Спарта падышасы Менелайдын аялы Еленаны троя падышасы Паристин уурдап кетиши Троя согушунун чыгышына себеп болгон.
Гректер Трояны 10 жыл бою курчоого алгандан кийин жеңген. Троянын жеңилиши ахейликтердин Кичи Азияга келип отурукташышын тездеткен.

 Байланыштуу макалалар 
 Гомер‎
 Троя (тасма) (2004).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Согуштар‎
Категория:Грек мифологиясы‎
Тропик фаунасы

Тропик фаунасы - экватор, субэкватор жана тропик алкактарында жашаган жаныбарлар түрлөрү.
 
Кургактагы Тропик фаунасы нымдуу тропикте, экватор токоюнда, жалбырагы күбүлмө тропик токойлорунда, саванналарда. чөлдөрдө ж. б. жерлерде жашаган жаныбарлардан түзүлөт. Жашоо чойрөсүнун ар түрдүүлүгүнө карабастан Тропик фаунасынын мүнөздүү өзгөчөлүгү - алар жылуулукту сүйөт жана аз тукумдайт. Кээ бир жаныбарлар топтошуп, үйүрлошуш жашайт, мисалы, антилопалар (саванналарда), кумурскачылар (нымдуу тропик токойлорунда), термиттер (бардык жерде). Сүт эмүүчүлөрдөн маймылдар тропиктен башка жерде кезикпейт, ал эми чала маймыл, пил, керик, тапир, кумурскачы, илээнди, жарганаттар ж. б. тропиктин кээ бир райондорунда гана болот. Куштардан Тропик фаунасына өзгөчө мүнөздүүлөрү - тоту, көгүчкөн, күкүк, трогон, керик куш, тукан, шимикчи чымчык, балчы, колибри ж. б.
 
Сойлоочулардан - игуан, геккон, хамелеон, жылан, крокодилдер, жерде-сууда жашоочулардан - бака, кур бака, бутсуз амфибиялар, омурткасыздардын көп түрлөрү (чаяндар, жөргөмүштөр), курт-кумурскалардан - коңуздар, көпөлөктөр, чегпрткелер, желимчилер, кумурскалар, термиттер, сүлүктөр.
 
Океан Тропик фаунасы жаныбарлардын көп түрдүүлүгү жана санынын аздыгы менен айырмаланат. Кээ бир балыктар (акула, скат, учуучу балык, кылыч балыктар), деңиз таш бакалары, деңиз жыландары; омурткасыздардан берметчи, наутилустар, ооз буттуулар, рактар, лангусттар, рифтерди түзүүчү кораллдар (шурулар) тропиктерде гана кездешет. Деңиз сүт эмүүчүлөрүнөн тропик дедиздеринде сиреналар жашайт, кашалот көбөйүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

CategoryЖаныбарлар:
Тропик оорулары

Тропик оорулары - тропик, субтропик өлкөлөрдө таралган оорулар.
 
Аларга жугуштуу жана мите оорулар (негизинен трансмиссиялуу оорулар) кирет: безгек, мелиоидоз, сэры лихорадка, фрамбезия, лейшманиоз, шистосоматоз, филяриатоз ж. б.; козгогучтары: бактериялар, вирустар, риккетсиялар, спирохеталар, мителер. Алар эпидемиялык турге тез айланат. Тропик ооруларына ысык климаттын таасиринен пайда болуучу бир топ жугушсуз (мисалы, дерматиттер, бери-бери оорусу, квашиоркор), ошондой эле уулуу жыландардын, жөргөмүш, балыктардын чагуусунан пайда болгон оорулар кошулат. Өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө Тропик ооруларынын көп таралышына табигый өзгөчөлүгү гана эмес, социалдык жана экономикалык жагынан артта калгандыгы да себепкер. Ошондой эле санитария-гигиеналык маданияттын төмөндүгу, жетишсиз медициналык жардам, ачкачылык, калктын турмуш өзгөчөлүктөрү Тропик ооруларынын көбөйүшүнө, ал эми ысык жана нымдуу климат жугуштуу ооруларды козгогуч микроорганизмдердин, мителердин жана аларды ташыгычтардын көбөйүшүнө ыңгайлуу шарт түзөт.
 
Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму (ВОЗ) Тропик оорулары менен күрөшүүдө өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө жардам берүү тууралуу эл аралык өзүнчө программа кабыл алган. Натыйжада акыркы жылдары Африка, Азия өлкөлөрүндө Тропик оорулары азаюуда.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:оорулар
Тропизмдер

Тропизмдер (гр. tropos - бурулуу, багыт) - өсүмдүктөрдүн ар кандай органдарынын (тамыр, сабак, жалбырак) дүүлүктүргүчтөрдүн бир тараптуу таасиринен пайда болгон өсүү кыймылы.
 
Дүүлүктүргүчтөрдүн багыты таранка болгон өсүү - оң, карама-каршы багытка өсүү терс Тропизмдер деп аталат. Тропизмдер дүүлүктүргүчтөрдүн түрүнө жараша бөлүнөт. Мисалы, жарыктын таасири аркылуу болгон өсүү кыймылы фототропизм деп аталат. Көлөкө жактагы клеткалар жарык түшкөн клеткаларга Караганда тез өскөндүктен (оң фототропизм) жаш өсүндүлөр менен сабактар көбүнчө жарык түшкөн таранка ийилет. Жарыкка умтулуу артыкча үй өсүмдүктөрүндө көп байкалат. Тышкы чөйрөдөгү заттардын курамынын, концентрациясынын ар түрдүүлүгүнө ылайык пайда болгон өсүү кыймылы хемотропизм деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Тромбоциттер

thumb|Тромбоциттер
Тромбоциттер (тромб жана гр. kуtos - орун, клетка) - айбанат жана кишинин кан клеткаларынын бир түрү.
 
Алар кандын уюшуна катышат. Омурткалуу жаныбарлардын (сүт эмүүчүлөрдөн башка) Тромбоциттери майда, сүйрү жана цитоплазмасы начар боёлгон, ал эми сүт эмүүчүлөр жана кишинин Тромбоциттери (б. а. кан пластинкалары) - диаметри 2-5 мкм болгон ядросуз денечелер. Нормада 1 мм3 канда 250-350 мин, Тромбоциттер болот. Тромбоциттердин курамында серотонин жана кандын уюшуна катышуучу заттары бар атайын бүртүкчөлөр, ошондой эле митохондриялар, микротүтүкчолер, кээде рибосомалар байкалат. Сүт эмүүчүлөрдө Тромбоциттер кан пайда кылуучу органдарда жаралат. Тромбоциттер сүт эмүүчүлөр менен кишиде 5-9 сутка жашайт

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

категория:Зоология‎
Триумвират

Триумвират ( - үч жана vir - эр дегенден)
 
Байыркы Римде:
 атайын максатта дайындалган же шайланган үч адамдан турган коллегия (мисалы., б. з. ч. 133-ж. Тиберий Гракхтын жер реформасын жүргүзүү үчүн);
 жарандык согуш мезгилинде (б. з. ч. 1-к.) мамлекеттик бийликти басып алууну көздөгөн таасирдүү саясий ишмерлер менен кол башчылардын союзу.
 
Биринчи Триумвират б. з. ч. 60 (же 59)-53-ж. Ю. Цезарь, Г. Помпей, М. Красстын ортосунда түзүлүп, ага Ю. Цезарь жетекчилик кылган. Алар легиондорго таянган. Биринчи Триумвират түзүлгөнден көп өтпөй эле ал Рим өкмөтүнө айланган. Б. з. ч. 53-ж. М. Красе өлгөн соң Г. Помпей менен Ю. Цезардын каршылашуусунан 1-Триумвират жоюлган. Экинчи Триумвират б. з. ч. 43-ж. Ю. Цезарь өлгөндөн кийин башталган жарандык согуш убагында Октавиан, М. Антоний, М. Лепиддин ортосунда Ю. Цезарды өлтүрүүчүлөргө каршы түзүлгөн. Ал 1-Триумвираттан айырмаланып, коминия менен бекип, триумвираттар «мамлекеттик пштерди уюштуруу үчүн» деген атайын полномочие алган. Б. з. ч. 36-ж. пчки карама-каршылыктардын натыйжасында ал да жоюлган.
 Колдонулган адабияттар 

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Терминдер
Тритондор

thumb|Triturus cristatus
Тритондор, сайгычтуулар (Triturus) - куйруктуу жерде-сууда жашоочулардын саламандралар тукумундагы уруусу.
 
Денесинин уз. 18 эмче. Куйругу капталынан кысыңкы. Тритондордун 10 түрү Европада, Азиянын Европага чектеш жагында кездешет. Түздүктө, тоодо, көбүнчө токойдо жашайт. Кургакта негизинен кемирүүчүлөрдүн ийининде, чириндилердин астында кыштайт. Жазында жумурткасын таштоо жана уруктануу үчүн көлмөлөргө келет. Личинкасы 3-5 айдан кийин, кээде кийинки жылы Тритондорго айланат. Тритондор майда рак сымалдар, моллюскалар, суу курт-кумурскасы, сөөлжан, чымын-чиркей ж. б. менен азыктанат. Лабораторияда пайдаланылат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Жаныбарлар
Трипаносомоз

Трипаносомоз - кишинин жана малдын жөнөкөйлөр - трипаносомалар пайда кылуучу оорусу.
 
Трипаносомоз трансмиссиялуу ооруларга кирет. Ооруну оорулуу киши жана мал таратат. Кишиде Трипаносомоздун африкалык (уйку оорусу) жана америкалык (Шагас оорусу) түрү белгилуу. Профилактика: оору тараткычтарды (курт-кумурскаларды) жок кылуу, калкты хим. препараттар менен эмдөө. Малдын Трипаносомозу Африкада, Америкада, Азияда кеңири тарап, мал чарбасына чоң зыян келтирет.
 
Ылаңдаткычтар малга биол. тараткычтар аркылуу (цеце чымыны, бит, кене, бүргө ж. б.), механикалык (көгөөн, чиркей) же жыныс жолу менен жугат.
Дартка чалдыккан малдын температурасы мезгили менен көтөрүлүп, шайы кетет, көзүнөн жаш куюлуп, жыныс органдары шишийт, буту-колу шалдаят. Малды өз убагында дарылабаса, шалдан же арыгынан өлөт. Диагноз эпизоотологиялык маалыматтардын, клиникалык белгилердин, кандагы ылаңдаткычтарды табуунун, серологиялык реакциянын негизинде коюлат. Дарылоодо наганин, антрицид, омидий түзү колдонулат. кыргызстандын илимпоздору (Вечеркин С.) жылкынын кээңгисин дарылоо жана андан сактануу үчүн беренил жана азидинди пайдаланууну сунуш кылган. Профилактика: ылаң тараткычтарды жок кылуу, малды трипаноцид менен эмдөө, бүткүл мите алып жүруүчүлөрдү табуу жана айыктыруу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Оору
Триггер

Триггер - эки активдүү элементи (транзистор) бар аракетке келтирчү түзүлүш же схема.
 
Ал тескери байланыш менен камсыз кылуучу туруктуу эки тең салмактуу абалдын биринде узакка чейин боло алат. Триггердин киришине берилген сырткы сигнал анын абалын өзгөртөт. Триггердин негизги жана инверс деген эки чыгышы болот. Ар бир абалына деңгээли менен айырмаланган белгилүү сигнал дал келет. Кандайдыр бир абалда Триггердин негизги киришинде жогорку деңгээлдеги, ал эми инверсте төмөнкү дедгээлдеги сигналдар түзүлөт. Триггер поляризацияланган реле, эске тутуучу чөнөк, санагыч, автоматиканын жана эсептөө техникасынын логикалык элементи катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Трибоэлектр

Трибоэлектр (гр. tribos - сүрүү) - эки нерсени бири бирине сүрүүдөн пайда болгон электр заряды.
 
Мында эки нерсе тең электрленет, бирок алардын алган заряддары абсолюттук мааниси боюнча барабар, белгилери боюнча карама-каршы болот. Эки диэлектрик сүрүлүшкөндө кайсынын диэлектрдик өткөрүмдүүлүгү чоң болсо, ошонусу оң заряддалат. Трибоэлектр көпчүлүк өндүрүш процесстеринде пайда болуп, статикалык заряддардын керексиз топтодушуна алып келет. Заряддар топтолбосун үчүн металл тетиктер жердештирилет, аба иондоштурулат ж. б. чаралар көрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Триангуляция

Триангуляция (лат. triangulumүч бурчтук) - геодезиялык таяныч пункттардын торчосун түзүү методдорунун бири; ошол метод менен түзүлгөн торчонун өзү; жер бетинин ири участкасын планга түшүрүүдө, адегенде бүткүл участка боюнча ыңгайлуу бир нече чекит белгиленип алынат.
 
Бул чекиттерди ойдон түз сызыктар аркылуу туташтыруудан үч бурчтуктардын торчосу пайда болот. Ар бир үч бурчтуктун бурчтары ченелет да, жактарынын бири эсептелип чыгарылат: адегенде жактары түздөн түз ченелип, иш аныкталуучу үч бурчтуктан башталат. Ал үч бурчтуктун аныкталуучу жагы Триангуляциянын базиси деп аталат. Топографиялык планды картага түшүрүүдө Триангуляция методун пайдалануу Россияда 18-кылымдын аягынан башталган.
 
Триангуляция (матем.) - ийри сызыктуу бетти үч бурчтуктарга бөлүү. Мисалы, эгер тетраэдр Hie октаэдр шарга ичтен сызылса жана алардын бети шар бетине проекцияланса, анда сфера Триангуляцияны түзгөн 4 жана 8 ийри сызыктуу үч бурчтукка бөлүнөт. Триангуляциянын илимий практикалык мааниси өтө кеңири. Ал градустук өлчөөлөр методу менен Жердин келбетин жана өлчөмүн аныктоодо, жер кыртышынын горизонталь кыймылын изилдөөдө, ар түрдүү максаттар үчүн жана ар кандай өлчөмдө түзүлгөн толукталуу алкагын Тетис деңизи каптап, бул эки платформаны бөлүп турган.
 
Триангуляция. мененин аягында бардык геосинклиналдар жана платформалардын айрым бөдүгүн деңиз суулары ээлейт. Платформаларда көбүнчө континенттик (пролювий, агынды, кол, лагуна, эол ж. б.) чөкмөлөр, негиздүү лава жана жанар тоо тектери кедири тараган. Жер Ортолук дедиз геосинклиналь кырчоосунда карбонат тектери басымдуулук кылган. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Геодезия
Третьяков галереясы

Третьяков галереясы (Мамлекттик Третьяков галереясы) - Москвадагы искусствонун ири музейи, илимий-көркөм мекеме.
 
 «Третьяков галереясы» наамы аны негиздөөчү П. М. Третьяковдун (15(27). 12. 1832-4(16). 12. 1898) фамилиясынан коюлган. Ал 1856-жылдан картиналарды чогултуу менен улуттук искусство музейин түзүүнү өзүнө максат кылып коюп, негизинен демократиялык багыттагы сүрөтчүлөрдүн чыгларын сатып алган. Ал Россияда реалисттик искусствонун өнүгүшүнө жана коомдук-тарбиялык ролуна таасирин тийгизген.
 1892-ж. Третьяков өзү жыйнаган картиналарды жана инисинин коллекциясын Москва галереясына тартуулаган.
 кыргыз сүрөтчүлөрү С. А. Чуйков, Г. А. Айтиев ж. б-дын чыгармалары да коюлган.
 Галерея Третьяковдун реконструкцияланган үйүндө (ар кайсы мезгилде кошумча тамдар тургузулган) жайгашкан.
 Башкы фасады сүрөтчү В. М. Васнедовдун долбоору боюнча 1902-ж. курулган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Искусство
Категория:Орусия
Трескалар

thumb|Gadus morhua.
Трескалар (лат. Gadidae) - балыктардын треска сымалдар түркүмүндөгү тукуму.
 
Жон сүзгүчү 1-3, арткы сүзгүчү 1-2, денеси түрпүлөр менен капталган. 21 урууга кирген 53 түрү бар. Алар -майда (гадикул, сайка), орточо (пикта, навага) жана чоң (треска, мольва) балыктар. Россияда Баренц деңизинде көп, Кара, Балтика, Ак деңиздерде да кездешет. Трескалар топтошуп, суу түбүндө жашайт, чоңдору - жырткыч балыктар. Бир нече миңден млн-го чейин уругун таштайт.
Трескалардын майы А жана Д витаминине бай. Трескалар промыселдик мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Балыктар
Трепанация

Трепанация (гр. trypanon - тешкич бурама) медицинада - сөөктү тешип көңдөйүн ачуу операциясы.
 
Трепанация мээ шишигин алууда, мээге кан куюлганда, баш сөөк майдаланганда же мээни баса сынганда, гидроцефалияда мээге боштук түзүү үчүн колдонулат. Ошондой эле түтүк сымал сөөктөрдү, көздүн кабын ачууда ж. б-да Трепанация жасалат.

Трепанация жасоонун эки жолу бар:
 1) сөөктүн керектүү жери ачылып, мээге операция жасалып бүткөндөн кийин ачылган жердин сөөгү кайрадан ордуна бекитилип коюлат;
 2) операция жасалган жердин сөөгү биротоло алынып ташталат да, ошол жердеги мээ баштын териси менен гана жабылат
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Медицина
Трематодоздор

Трематодоздор - кишинин жана малдын трематодалар пайда кылуучу гельминтоздору.
 
Кишиде оору козгогуч боордо, уйку безинде, ичегиде, өпкөдө, канда мителейт. Суу жана тамак-аш аркылуу адамга жугат. Трематодоздордон описторхоз көбүнчө Батыш Сибирде, парагонимоз жана метагонимоз Трематодоздор Чыгышта, пистосомоз тропик өлкөлөрдө кездешет.
Дарылоо ар бир ооруга өзүнчө жүргүзүлөт.

Профилактика - тышкы чөйрөнү таза кармоо, жеке гигиена эрежелерин тутуу, балыкты, чаянды жакшы бышыруу. Малдагы Трематодоздор бардык органдарда мителейт. Дарт жапайы айбандарда кездешет. Бардык жерде жолугат. Төлдүн бою өспөйт, эттин сапаты начарлайт, дартка чалдыккан органдар (боор, өпкө) тамак-ашка колдонулбайт. Мал чарбасына көбүнчө койдун жана уйдун фасдиолёзу, дикроцелиозу, чочконун этинохазмозу, кепшөөчүлөрдүн парамфистоматидозу, тооктун простогонимозу, куштардын эхиноостоматидозу экономикалык зыян келтирет. Дарт белгиси организмде митенин жайгашкан жерине жараша болот.
Дарылоо: гельминтке каршы колдонулуучу препараттар. Профилактика: моллюскаларды жок кылуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Оорулар
Трематодалар

thumb|Helicometra sp.
Трематодалар — жалпак курттар тибинин классы.
 
Трематодалар омурткалуу жаныбарлар менен кишинин, ал эми личинкалары омурткасыздардын, моллюскалардын митеси. 7000дей түрү белгилүү. Алардын денеси жалпак, созуңку, жалбырак сыяктуу. Узундугу мм дин үлүшүнөн бир нече смге жетет. Денеси эпителий менен капталып, алдында ооз соргучу, курсак бөлүгүндө боор соргучу жайгашкан. Трематодалардын тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу, нерв жана жыныс органдары бар, кан жүрүү жана дем алуу системалары жок. Көбү — гермафродиттер. Дээрлик бардыгы жумуртка, бир азы тирүү тууйт. Түктүү личинкалары (мирацидий) биринчи аралык ээси — моллюскага жугат. Моллюсканын денесинде мирацидийден кыймылсыз спороциста, андан редия, редиядан куйруктуу, кыймылдуу личинка — церкарий пайда болот. Церкарий моллюсканын денесинен чыгып, андан аркы өөрчүшү экинчи же акыркы ээси-омурткалуунун денесиндө өтөт. Трематодалар омурткалуулардын ар кандай органдарында (тамак сиңирүү, дем алуу, бөлүп чыгаруу ж. б.) жашайт. Трематодалар трематодоздордун козгогучу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Жаныбарлар
Тред-юнионизм

Тред-юнионизм –
 
1) тред-юниондор кыймылынын адабиятта кездешчү аты;
 
2) Шумушчу жана профсоюз кыймылдарындагы агымдын жана (өтө тар мааниде) реформачыл идеологиянын бир формасын белгилөөчү термин. Тред-юнионизм жумушчу кыймылынын максатын профессиялык күрөш менен чектейт. Ал жаңыдан өнүгө баштаганда (18-кылымдын аягы - 19-кылымдын башы) жумушчу уюмунун алгачкы формасы катары пролетариаттын биригишинде жана өз күчүн түшүнүүдө белгилүү роль ойногон. Бирок ошондо эле Тред-юнионизмдин чектелгендиги байкалып, жумушчу кыймылын пролетариаттын негизги милдетинен - каиит. эксплуатация системасын жоюудан алагды кылган.
 
Тред-юнионизм 19-кылымдын ортосунда башка өлкөлөргө Караганда Англияда кеңири тараган. Тред-юнионизм жумушчу кыймылына илимий социализм идеясынын тарашына тоскоол болуп, жумушчу табынын революциячыл, марксчыл партияларды түзүүсүн кечеңдеткен. Орусияда Тред-юнионизм идеясын «экономисттер» тараткан. Жумушчу кыймылынын жана андагы прогрессчил агымдардын күчөшүнөн улам Тред-юнионизм бара-бара өз алдынчалыгын жоготуп, 20-кылымдын башында реформизм чегандеги оппортундүк башка агымдар менен бириккен.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Терминдер
Трансформатор подстанциясы

Трансформатор подстанциясы - өзгөрмө ток тармагында чыңалууну жогорулатуучу же төмөндөтүүчүчү жана электр энергиясын керектөөчүлөргө бөлүштурүүчү көмөк чордон.
 
Трансформатор подстанциясынын курамына трансформатор, автотрансформатор, болупттургуч, коргоочу аппаратура ж. б. кошумча жабдуулар кирет. Электр энергиясынын булагы жайгашкан ордуна карата Трансформатор подстанциясы жогорулатуучу жана төмөндөтүүчү болуп айырмаланат. Жогорулатуучу Трансформатор подстанциясы генератор иштеп чыккан чыңалууну энергия тутумуна берүү үчүн өтө жогорку чыңалууга өзгөртөт. Төмөндөтүүчү Трансформатор подстанциясы электр станциясынан алынган жогорку чыңалууну төмөнкү чыңалууга өзгөртөт. Төмөндөтүучу Трансформатор подстанциясы райондорду, ишканалардын бөлүмдөрүн, кыштактарды электр энергиясы менен камсыздайт. Трансформатор подстанциясы конструкциясы боюнча ачык жайда, жабык (имаратта) орнотулма жана көчмө болуп айырмаланат. Азыр комплекстүү Трансформатор подстанциясы кеңири колдонулууда. Ал заводдо жасалып, орнотулуучу жайга толук чогултулуп же өзүнчө блоктор менен жеткирилет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Электр энергия
Трансформатор майы

Трансформатор майы - трансформатордун, реостаттын оромолорун электр изоляциялоо, муздатуу жана майлуу ажыраткычтарда электр жаасын өчүрүш үчүн колдонулуучу тазаланган минералдык же синтетикалык май.
 
Ал нефтинин калдык фракцияларын таяалоо жолу менен алынат. Трансформатор майынын илээшкектиги начар, тоңуу температурасы томен (-45°С), дүрт этип жандырылуу температурасы жогору (135150°С) жана кычкылданбайт. Хлорлонгон дифенилден жана трихлорбензолдон турган суюктуктар - синтет. Трансформатор майынын кенири таралган түрү. Атайын трансформа торлордун айрымдарында углеводороддуу, кремний органикалык жана фосфор органикалык синтетикалык суюктуктар колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Электр энергия