Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кристаллдардын ийкемдүүлүгү

Кристаллдардын ийкемдүүлүгү - механикалык күчтөрдүн таасири астында кристаллдардын өз өлчөмдөрүн жана формасын мурдагы калыбына келгис кылып өзгөртүү касиети. 

Кристаллдык нерселердин ийкемдүүлүгү деформациянын түрдүү микроскопиялык механизмдеринин аракетине байланыштуу болот жана ал механизмдердин салыштырма ролу температура, таасир эткен күч жана деформациялоо ылдамдыгы сыяктуу тышкы шарттар менен аныкталат. Бул механизмдер ийкемдүүлүк деформациясына катышкан атомдордун санынын өсүшүнө жараша төмөнкү түрлөргө бөлүнөт: өзүнөн өзү диффузиялануучу жана диффузиялык Кристаллдардын ийкемдүүлүгү, краудиондук Кристаллдардын ийкемдүүлүгү, дислокациялык Кристаллдардын ийкемдүүлүгү Өзүнөн өзү диффузиялануучу жана диффузиялык К.и. Өзүнөн өзү диффузиялоо сырткы катмарлардын атомдорунун кристаллдардын ички катмарларына түйүндөр арасындагы атомдор түрүндө кириши менен ишке ашат. О. эле учурда карама-каршы багытта вакансиялардын агымы пайда болот. Көпчүлүк реалдуу учурларда өзүнөн өзү диффузиялануучу деформация, негизинен, вакансиялардын багытталган агымына байланыштуу. Алар түйүндөр арасындагы атомдорго караганда жеңил пайда болушат.

Краудиондук Кристаллдардын ийкемдүүлүгү Краудиондордун – кристаллдагы тыгыз жайланышкан атомдордун катарларын бойлой атомдордун коюуланышынын жаралышы жана которулушу.

Дислокациялык Кристаллдардын ийкемдүүлүгү Кристаллдардын ийкемдүү деформациясынын көп кезиккен түрү – кристаллографиялык тегиздиктер боюнча сыйгалануу.

Дислокациянын кыймыл жөндө-мүнө жараша бардык материалдар 2 топко бөлүнөт:
1) коваленттик кристаллдар – кадимки температурада (анча чоң эмес) ийкем-дүүлүккө ээ эмес;
2) металлдык жана иондук кристаллдар – жогорку ийкемдүүлүккө ээ.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кристаллдардын симметриясы

Кристаллдардын симметриясы - кристаллдардын атомдук түзүлүшүнүн, сырткы формасынын жана физикалык касиеттеринин закон ченеми.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кристаллдуу эсептегич

Кристаллдуу эсептегич – иондоштуруучу нурланууну каттоочу курал. 

Кристаллдуу эсептегич иондоштуруучу нурлануунун таасири менен диэлектрик кристаллдарда байкалган электр өткөрүмдүүлүктүн пайда болушуна негизделген. Кристаллдуу эсептегич карама-каршы гранына электроддор коюлган моно-кристалл (адатта алмаз же кадмийдин сульфиди) түрүндө болот. Иштөө принциби иондоштуруу камерасына окшош. Заряддалган майда бөлүкчөлөр кристалл аркылуу өтүп жатып, анда иондоштурууну пайда кылат. Пайда болгон зарядды алып жүрүүчүлөр – өткөрүмдүүлүк электрондору жана көңдөйчөлөр – электр талаасынын аракети астында электроддорду көздөй жылышат да, Кристаллдуу эсептегичтин чынжырында кыска мөөнөттөгү токтун импульсун пайда кылышат. Пайда болгон импульс күчөтүлгөндөн кийин эсептеп-каттоочу курал же амплитудалык талдагыч менен катталып алынат. Импульс-тун амплитудасы кристаллдагы майда бөлүкчө бөлүп чыгарган энергияга пропорциялаш. Жетишпеген жагы – диэлектриктердин уюлданышуусу. Зарядды алып жүрүүчүлөрдүн бир бөлүгү электроддорду көздөй жылганда, кристалл-дык торчолордун жетишпегендиктери аркылуу кармалат. Натыйжада, ички электр талаасы пайда болот. Жетишпегендиктердин саны ички талаа кристалл-ды нурланткан сайын өсөт жана тышкы аракет эткен талааны начарлатат. Бул импульстун амплитудасынын кичирейишине жана эсептөөнүн токтошуна алып келет (бул кемчиликти жоюш үчүн кристаллды ысытуу, жарыктантуу ж. б. колдонулат). 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кристалл торчонун термелүүсү

Кристалл торчонун термелүүсү – кристаллды түзгөн бөлүкчөлөрдүн (атом, ион, молекула) өзүнүн теңсалмактуу абалынын (кристаллдык торчонун түйүндөрүнүн) тегерегинде термелген учурдагы катуу нерселердин ички кыймылдарынын бири. 

Термелүү амплитудасы температура жогорулаган сайын чоңоёт (бирок бардык учурда торчонун турактуулугунан бир топ кичине болот), критикалык мааниге жеткенде кристаллдык түзүлүш бузулуп, эрүү процесси башталат. Ал эми температура төмөндөгөндө амплитуда азаят, бирок квант физикасынын закондору боюнча термелүү толук токтобойт, Т=0 К учурда нөлдүк термелүү деп аталган термелүү кала берет. Бирок нөлдүк термелүүнүн амплитудасы абдан кичине, ошондуктан температура төмөндөгөндө бардык суюктуктар катууланат (суюк гелийден башкасы).

Атомдор менен иондордун терме-лүүсү деп электрондорго салыштырганда массасы чоң болгон атомдук ядролордун термелүүсүн түшүнүүгө болот. Ошондуктан кристаллга ядролордун координатасынан гана көзкаранды болгон потенциалдык энергия (адиабаталык жакындашуу) таандык.

Термелүүнүн жыштыгы кичине кезинде атомдорду теңсалмактуу абалда кармоого аракет кылган күчтөрдү серпилгич деп эсептеп, гармоникалык жакындашууну колдонсо болот. Бул учурда кристалл тегиз серпилгичтүү чөйрө катары каралып (1-сүрөт), анда ар түрдүү толкун узундугундагы толкундар тарала берет. Бирок жыштыгы чо-ңоюп, толкун узундугу атомдор аралыгына чамалаш болуп калганда кристалл-дын атомдук түзүлүшүнүн дискреттүүлүгү чоң мааниге ээ боло баштайт. Төмөнкү температурада квант эффектиси пайда болот да, кристаллды тегиз серпилгичтүү чөйрө катары кароого болбой калат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кулон-метр

Кулон-метр ⎯ бирдиктердин СИдеги электрдик диполдук моментинин бирдиги.

Белгилениши: Кл⋅м. 1Кл⋅м бири биринен 1м аралыкта жайланышкан, заряддары 1 Кл электрдик диполдун моментине барабар: 1Кл⋅м=3.1011 СГСЭ бирд.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кумуляция эффекти

Кумуляция эффекти ⎯ жарылуучу заряддардын белгилүү бир багыт боюнча атайын жетишилген формасы аркылуу жарылуунун аракетинин белгилүү бир деңгээлде жогорулашы. 

Химиялык реакциянын натыйжасында жарылуунун козголушундагы чуңкурчадан кысылып чыккан агым – эң жогорку ылдамдыкта болот. Ал кумуляция агымы деп аталат. Чуңкурча калыңдыгы 1–2 мм болгон металл менен капталат. Ал К. э-син кыйла жогорулатат. Химиялык реакциядан пайда болгон заттар жогорку басымдын (10 ГПа, б. а. ∼ 105атм) аракети астында металлдын агымын пайда кылып, анын ылдамдыгы 10 – 15 км/секга жетет. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Купер эффекти

Купер эффекти ⎯ металлдагы өткөрүмдүүлүк электрондорунун түгөйлөшүп (купер түгөйлөрү) биригиши; ал өтө өткөрүмдүүлүктүн пайда болушуна алып келет. 

1956-ж. амер. физик Л.Купер алдын ала айткан. Купер эффекти өтө өткөрүмдүүлүктүн азыркы микрос-копиялык теориясынын негизинде жатат (Бардин-Купер-Шрифер моделинин). Купер эффектин эске албаганда металлдын негизги абалында (Т→0 К температурада) электрондор импульстар мейкиндигинде Ферми бети менен чектелген көлөмдү толтурат. Импульстар боюнча бөлүнүшү төмөндөгүчө: металлда барабар жана карама-каршы багыттагы импульска ээ болгон электрондор бар. Куперге ылайык, Ферми бетине жакын жайгашкан жана карама-каршы багыттагы импульс-тары менен спиндери бар электрондор торчо аркылуу аракет этүүнүн натыйжасында түгөй электрондорго бириге алат. Ал виртуалдык фонондордун алмашуусунун натыйжасында пайда болот дагы тартылуу мүнөзүнө ээ. Купер түгөйлөрүнүн системасы бүтүн сандуу (нөлдүк) спиндерге ээ, б. а. Бозе бөлүкчөлөрү (бозондор) болушат. Купер түгөйлөрү кристаллдык торчо менен аракеттенбей энергиялык жылчык аркылуу өтүшөт. Ошондуктан купер түгөйлөрүнүн системасы өтө агуучулукка ээ. Ал заряддалган бөлүкчөлөр үчүн өтө өткөрүмдүүлүктү пайда кылат. Купер аракеттешүүдөгү электрондордун байланыш энергиясынын кичине болушу металлдардагы жана алардын куймаларындагы өтө өткөрүмдүүлүк температурасынын болушуна шарт түзөт (~20К ге чейин).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Куюндуу токтор

Куюндуу токтор (Фуко токтору) – массасы чоң өткөргүчтү кесип өтүүчү магниттик агым өзгөргөн кезде пайда болгон туюк электр токтору. 

Куюндуу токтор индукциялык токтор болот, алар магнит талаасы убакыт боюнча өзгөргөндө же магнит талаасында өткөрүүчү нерсе кыймылга келгенде өткөрүүчү нерседе пайда болушат. Куюндуу токтор түздөн-түз өткөрүүчү массада куюндуу контурду пайда кылып, туюкталат.

Өзгөрмө магнит талаасындагы чулу металлдын электр каршылыгы аз болгондуктан пайда болгон токтордун күчү чоң мааниге жетет. Индукциянын ЭКК магнит талаасынын агымынын өзгөрүү тездигине пропорциялаш болгондуктан өткөргүч аркылуу өткөн магнит талаасынын өзгөрүшү тездеген сайын өткөргүчтө пайда болгон индукциялык токтун күчү көбөйөт. Ленц эрежеси боюнча Куюндуу токтордун өздүк магнит талаасы, аларды пайда кылган сырткы магнит талаасынын агымынын өзгөрү-шүнө дайыма каршы аракет кылуучу багытта болот. Куюндуу токтордун магнит талаасы өткөргүчтүн тышкы бетине сүрүлүп чыгат. Бул кубулуш магниттик скин-эффект деп аталат. Куюндуу токтор өзгөрмө ток өтүп жаткан өткөргүчтө дагы пайда болот. Алар өткөргүчтүн туурасынан кесилишинде токтун бирдей эмес бөлүштүрүлүшүнө алып келет. Эгерде өткөргүчтө ток жүрүп турса, анда токтун көбөйүү учурундагы Куюндуу токтордун багыттары 2-сүрөттө көрсөтүлгөндөй болот.

Бул токтордун багыттары өткөр-гүчтүн бетинде негизги токтун багытына дал келет да, ал эми өткөргүчтүн огунда ага каршы багытталат. Мунун натыйжасында өткөргүчтүн ичинде ток азайып, сырткы бетинин катмарында көбөйөт. Жогорку жыштыктагы токтор өткөргүчтүн жука беттик катмары аркылуу агат. Өткөргүчтүн ичинде ток болбойт. Бул кубулуш электрдик скин-эффект деп аталат.

Өткөргүчтөрдү Куюндуу токтор менен ысытуу металлургияда металлдарды эритүүдө жана алардын куймаларын даярдоодо, лабораториялык практикада Куюндуу токтор вакуум техникасында абасы сордурулуп жаткан идиштин ичиндеги металлдарды ысытып газдын калдыктарын бөлүп чыгарууда колдонулат. Трансформаторлордун темир өзөкчөлөрүндө жана электр генераторлорунун айлануучу бөлүктөрүндө пайда болуучу Куюндуу токтор аларды ысытып, энергиянын коромжу болушуна алып келет. Ал К. т-ду начарлатыш үчүн анын тетиктери бири биринен диэлектрик катмарлар менен бөлүнгөн калдыркан тактачалар түрүндө даярдалат. Куюндуу токтордун сырткы магнит талаасы менен аракеттешүүсү электр эсептегичте, электрдик өлчөөчү куралда, тахометрде ж. б. колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Күзгүлүү-линзалуу системалар

Күзгүлүү-линзалуу системалар – чагылдыруучу (оптикалык күзгүлөр) жана сындыруучу беттерден (линзалар) турган оптикалык системалар. 

Кээ бир Күзгүлүү-линзалуу системаларда күзгүлөр сүрөттөлүштүн сапатына таасир тийгизбей, таза конструктивдик (жарык шооласынын багытын өзгөртүү, аспаптардын өлчөмдөрүн кичирейтүү ж. б.у.с.) милдеттерди аткарышат. Мындай системаларга микроскоптордун күзгүлүү-линзалуу конденсаторлору мисал боло алышат. Башка учурларда сүрөттөлүштөрдү алуу үчүн күзгүлөр негизги ролду аткарса, ал эми линзалар, негизинен, күзгүлөр пайда кылган оптикалык чогундулардагы сүрөт-төлүштөрдүн бузулуштарын (к. Сүрөттөлүштүн бузулушу) жөндөө үчүн кызмат кылышат. Күзгүлөрдүн оптикалык касиеттери ага түшкөн жарыктын толкун узундугу өзгөргөндө өзгөрбөстөн калат (анткени күзгүлөр түссүз), ошондуктан Күзгүлүү-линзалуу системалар оптикалык системаларды алыскы фокустук аралыкка жана жоон диаметрге ээ болтуруш үчүн (мис., телескоптордун объективдери) кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Күн шамалы

thumb|Күн шамалы менен Магнитосфера‎.
Күн шамалы – Күн таажысынын плазмасынын планеталар аралык мейкиндикке радиус боюнча таралуучу туруктуу агымы. 

Планеталар аралык чөйрөдө плазманын агымы бар экен-диги космос эксперименттери башталганга чейин эле, магниттик куюндарды, түндүк жаркыроосун, космос нурларынын өзгөрүшүн, аномалдуу иондоштурууну, комета куйруктарынын Күндөн тескери багытталгандыгын изилдөөдө эле анык болгон. Күн шамалы жөнүндө далилдөөлөр космос аппараттарында орнотулган электр-статикалык анализаторлор жана заряддалган бөлүкчөлөрдү тосуп алуучу түзүлүштөр аркылуу алынган. Космос аппараттары Күн шамалын Сатурн жана Меркурий планеталарынын орбиталарынын ортосунан, эклиптика тегиздигинен изилдөөгө мүмкүндүк берет. Күн системасынын башка областтарында Күн шамалы радиометоддор, оптикалык байкоо жүргүзүүлөр аркылуу изилденүүдө. Күндүн түпкүрүнөн чыккан энергия агымы таажы плазмасын 1,5–2 млн. Кге чейин ысытат. Үзгүлтүксүз жүрүп турган ысытуулар нурлануунун эсебинен болгон энергиянын сарпталышы менен теңдеше албайт. Натыйжада ашыкча энергиялар кыйла бөлүкчөлөрдү К. ш. түрүндө алып келет. Ошентип күн таажысы гидростатикалык теңсалмактуулукта болбостон, үзгүлтүксүз кеңеет. Күн шамалынын курамы Күн таажысынын плазмасынан айырмаланбайт. Таажынын негизинде бөлүкчөлөрдүн радиус боюнча ылдамдыгы жүздөгөн м/секга жетет. Жер орбитасында протондордун ылдамдыгы 300–750 км/сек ны түзөт.

Күн шамалынын бөлүкчөлөрүнүн агымынын тыгыздыгы Сатурндун орбитасына чейин (r0/r)2 закону боюнча азая тургандыгы планеталар аралык космос станциясынын жардамы менен аныкталган. Мында r – Күнгө чейинки аралык, r0 – аныкталуучу аралык. Күн шамалы өзү менен кошо Күндүн магнит талаасынын күч сызыктарынын түйүнүн ала кетет, ошол себептен планеталар аралык магнит талаасы пайда болот. Жердин айланасында Күн шамалынын бөлүкчөлөрүнүн геомагниттик талаа менен кагылышы Жердин магнитосферасы алдында туруктуу согуу толкунун пайда кылат. Күндөгү ар кандай жарк этүүлөрдүн натыйжасында Күн шамалынын интенсивдүүлүгүнүн өзгөрүшү геомагниттик талаанын жана магнит сферасынын өзгөрүшүнүн (магниттик куюн) негизги себеби болуп саналат.

Күн шамалынын химиялык изилдөө боюнча космостук эксперименттерден суутектен темирге чейинки элементтердин иондору табылган. Күн шамалында өтө кеңири таралган элементтер – суутек жана гелий.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Астрономия
Күн активдүүлүгүнүн кайталанышы

Күн активдүүлүгүнүн кайталанышы - Күндүн сферасынын бетиндеги көптөгөн астрономиялык кубулуштарды пайда кылган тактар, факелдер жарыгы (от чырак), протуберанецтер, тез жарк этүүлөр (вспышкалар) жана жарык флокулдардын (муштумчалар) өтө кубаттуу кайталанышынын чоңдугу. 

Амер. астроном Дж.Хейл 1908-ж. биринчи жолу Күндүн бетиндеги такты изилдеп, ал орундан магнит талаасынын агымынын бар экендигин аныктаган.

Чоң өлчөмдөгү тактардын магнит талаасынын агымы 4500 эристедке чейин жетери азыр жогорку тактыкта далилденди. Күн активдүүлүгүнүн кайталанышы Күндүн айланасындагы планеталарга да таасирин тийгизип, 11 жылда өтө интенсивдүү активдүүлүгү, 22 жылда бир кайталана тургандыгы билинди.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Күн тагынын кайталанышы

Күн тагынын кайталанышы (цикли) - 100 жылда тогуз жолу же чамалаганда 11 жылда тактардын санынын көбөйүшү орун алат. К. т. к. астрономияда Вольф саны W тамгасы менен белгиленип, W=10g+f формуласы аркылуу түшүндүрүлөт. Мында g – тактарды түзгөн группалардын саны, f – айрым тактардын саны.

Өтө чоң өлчөмдөгү тактардын диаметри 100 000 км ге жетип, Күндүн атмос-ферасынын температурасынан 1500–2000 Кге чейин төмөн болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Күзгү күн-түн теңелүү чекити

Күзгү күн-түн теңелүү чекити .Күн түндүк асман жарым шарынан түштүктү карай өткөн. 

Күзгү күн-түн теңелүү чекити 23-сентябрга туура келет. Бул чекитте күн менен түн бири бирине барабар болот. Бул чекитти () белги менен белгилейбиз.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Күч талаасы

Күч талаасы – ар бир чекитинде жайгашкан материалдык бөлүкчө чоңдугу жана багыты боюнча күч аракет этүүчү мейкиндиктин (чектелген жана чектелбеген) бөлүгү.

Күчтүн чоңдугу жана багыты бул чекиттин х, у, z координаталарына гана же болбосо координатага жана t убакытка көзкаранды. Биринчи учурда Күч талаасы турактуу, экинчи учурда турактуу эмес деп аталат. Эгерде күч Күч талаасынын бардык чекиттеринде бирдей мааниге ээ болсо, б. а., координаттарга көзкаранды болбосо, анда мындай Күч талаасы бир тектүү талаа деп аталат.

Материалдык чекитти Күч талаасында которууда аткарылган жумуш бөлүк-чөнүн траекториясынын түрүнө көзкаранды болбой анын баштапкы жана акыркы абалдарына гана көзкаранды болсо, талаа потенциалдуу талаа деп аталат. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Күчтөрдү ажыратуу

Күчтөрдү ажыратуу – катуу нерсенин чекитине аракет эткен күчтү анын механикалык аракетин өзгөртпөй туруп, ошол эле нерсенин чекиттерине аракет эткен бир нече күчтөр менен алмаштыруу. 

Күчтөрдү ажыратуу маселеси анык эмес, ал анык болуш үчүн бул күчтөрдү канааттандырган кошумча шарттарды коюшубуз керек.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кыймылдын туруктуулугу

Кыймылдын туруктуулугу – механиканын негизги түшүнүктөрүнүн бири. 

Ар кандай механикалык системанын (машина, самолёт, снаряд ж. б.) кыймылы аларга таасир эткен күчкө жана баштапкы шарт деп аталуучу кыймыл башталган учурдагы алардын абалына жана ылдамдыгына көзкаранды. Аракет этүүчү күч жана баштапкы шарт белгилүү болсо, система кандайча кыймылдарын эсептөөгө болот. Бул кыймыл дүүлүкпөгөн кыймыл деп аталат. Ал эми ар кандай себептер менен мааниси баштапкы шарттан четтеген кыймыл дүүлүккөн кыймыл делет. Коюлган күчтүн аракеттешүүсүнөн кыймылдоочу механикалык системага кандайдыр кокусунан пайда болгон начар күч (жел, начар түрткү ж. б.) таасир кылганда анын дүүлүкпөгөн кыймылынын өзгөрбөшү Кыймылдын туруктуулугу деп аталат. Мындай жөндөмдүүлүккө ээ болбогон кыймыл туруктуу эмес деп эсептелет. Механикалык системанын кыймылы туруктуу болгон шарт туруктуулук критерийи деп аталат. Кыймылдын туруктуулугу теориясы техниканын көп тармагында практикалык чоң мааниге ээ. Кыймылдын туруктуулугуна ар кандай түрдөгү кыймылдаткыч, машина, самолёт, ракета, гироскоп куралдары, автоматтык жөндөө системалары ж. б. ээ болууга тийиш.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Лагранж теңдемелери

Лагранж теңдемелери – 

1) гидромеханикада – чөйрө бөлүкчөлөрүнүн координаталары болгон Лагранж өзгөрмөлөрүндөгү суюктуктун (газдын) кыймылынын теңдемеси.1780-ж. Ж.Лагранж алган. Лагранж теңдемелеринен чөйрө бө-лүкчөлөрүнүн кыймыл закону координаттын убакытка карата көзкарандылыгы түрүндө аныкталат жана мындан бөлүкчөлөрдүн траекториясы, ылдамдыгы, ылдамдануусу табылат. 

2) Жалпы механикада механикалык системанын кыймылын үйрөнүүдө колдонулуучу теңдемелер. Мында системанын абалын аныктоочу чоңдуктар үчүн жалпыланган координаталар деп аталган бири бирине көзкарандысыз параметрлер алынат. 1760-ж. Ж.Лагранж алган.

Динамиканын 2-законунан механикалык системанын кыймылынын мүнөздөмөлөрү табылат. Системага потенциалдык күчтөр гана таасир этсе, Лагранж теңдемелери физиканын башка тармактарына да колдонулуучу түргө келет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Лазер плазмасы

Лазер плазмасы – фокусталган курс кубаттуу лазердик нурлануунун аракети астында газды иондоштуруунун өнүгүшүнөн пайда болгон плазма. 

Лазер плазмасынын температурасы ~2⋅104 К, б. а. төмөнкү температуралуу плазма болот. Жыштыктын оптикалык диапазонуна таандык энергияны мейкиндик аркылуу берүүдө Лазер плазмасынын иш жүзүндө колдонулушу келечектүү. Аны оптикалык разрядды чектөөгө жана туруктуу чоң жарык булагы катары пайдаланууга болот; туруктуу чектелген разряд аркылуу газды үйлөтүп, плазманын үзгүлтүксүз агымы алынат. Мындай түзүлүш кадимки жаалык жана жогорку жыштыктагы плазматрондордон артыкча айырмаланган оптикалык плазматрон болот. Кубаттуу лазердин фокусталган нурлары менен катуу бутаны же кысылган газды нурлантканда термоядролук реакциясы жүрүүчү жогорку температурадагы (~107 К) тыгыз плазма пайда болот. Мындай Лазер плазмасы башкарылуучу термоядролук синтездин проблемаларын чечет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Лауэ ыкмасы

Лауэ ыкмасы – спектри туташ рент-ген нурларынын дифракциясынын жардамы менен кыймылсыз монокристаллды изилдөө ыкмасы. 

Лауэ ыкмасы кристалл-дык түзүлүштү рентгендик талдоонун негизги ыкмаларынын бири. 1912-ж. М.Лауэнин сунушу м-н, анын окуучулары В.Фридрих жана П.Книппинг кыймылсыз кристаллга ичке туташ спектрлүү рентген нурларынын шоола-сын багыттап, жалпак фотопластинкада дифракция сүрөттөлүшүн биринчи жолу алышкан.

Рентген түтүгүнөн чыккан “көп түстүү” (полихроматтык) рентген нурунун ичке шооласы монокристаллга түшүп, андан кичине бурч менен дифракцияланган нурларды каттоо үчүн фотопластинка менен дүрмөттөлгөн жалпак кассета монокристаллга түшүүчү шоолага перпендикуляр багытта монокристаллдан кийин жайгаштырылып алынган дифракциялык сүрөттөлүштү лауэграмма деп атайт. Эгерде монокристалл рентген нурлары үчүн тунук эмес болсо, андан чоң бурчка дифракцияланган нурларды каттоо үчүн фотокассета рентген түтүгү менен монокристаллдын арасына түшүүчү шоолага перпендикуляр жайгаштырылып алынган сүрөттөлүштү эпиграмма деп атайт.

Лауэ ыкмасы монокристаллдын мейкиндиктеги багытталышын жана кристаллдын чекиттик симметрия группасын анык-тоодо, монокристаллдын ички чыныгы түзүлүшүн, термикалык иштетүүдөгү кристаллда жүрүүчү процесстерди (ажыроо, эскирүү, кайрадан кристаллдашуу, фазалык өтүү ж. б.) изилдөөдө кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Лупа

Лупа (күнтарткы) – өтө майда нерселерди чоңойтуп көрсөтүүчү оптикалык прибор. 

Ал тунук линзадан турат. Каралуучу нерсе линзанын фокус аралыгынан алыс эмес жерде жайгаштырылат. Бул учурда биз нерсенин чоңойтулган жана жалган сүрөттөлүшүн көрөбүз. Л. чоңойтуусу Г фокус аралыгы f менен төмөнкүчө байланышкан: Г = 250/f, мында D =250 мм жакшы көрүү аралыгы деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Люкс-секунда

Люкс-секунда – Жарыктаныштын СИдеги бирдиги. Кыскача белгилениши Лк⋅сек болуп, 1 Лк⋅сек бир секунда убакыт ичиндеги 1 лк жарыгынын экспозициясына барабар.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Люмен-секунда

Люмен-секунда – кыскача белгилениши: лм⋅с. 1 лм⋅сек–1сек да нурланган же кабыл алынган 1 лм жарык агымына туура келүүчү жарык энергиясы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика