Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Интрон

thumb|Интрон & экзон.
Интрон — белоктун синтези ж-дө тукум куума инфомацияны алып жүрбөгөн гендер. И-дор ДНКнын бөлүгү; структуралык гендердин башка бөлүктөрүнүн - экзондордун, арасында жайгашат. И-дор, экзондор менен бирге алгачкы информациялык - иРНКга, (про-иРНК) көчүрүлүп жазылат. Про-иРНКдан И-дор жетилген иРНКнын пайда болуусунда, атайын ферменттер менен кесилип, экзондор калат. Структуралык ген ондогон И-дорду камтышы мүмкүн. И-дор менен экзондордун кезектешүүсү белоктордун жана тРНКнын молекулаларын маалымдоочу структуралык гендерге мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Кариотип

thumb|Кариотип.
thumb|230px|
Кариотип - тигил же бул түргө мүнөздүү болгон хромосомдордун жыйындысынын белгилери (саны, өлчөмү, формасы). Ар бир түрдөгү К-тин туруктуулугу митоз жана мейоздун законченемдүүлүгүнө байланыштуу сакталып турат. К-тин өзгөрүшү хромосомдук жана геномдук мутациялардын натыйжасында болушу мүмкүн. Хромосомдордун жыйындысын изилдөө метафаза учурунда жүргүзүлөт. Хромосомдордун түзүлүш өзгөчөлүгүн изилдөөдө, алардын айрым бөлүктөрүн атайын боёктор менен боёп, аныктоо кеңири таралган. К. изилденип кариограмма түзүлөт. Көп миңдеген өсүмдүктөрдүн , жаныбарлардын жана адамдын К-и изилденген (14-сүрөт).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Клон

thumb
Клон (гр. clốn - бутак, чырпык) - жыныссыз көбөйүү жолу менен жалпы тектен келип чыккан, клеткалардын же особдордун жыйындысы. К-дордун пайда болуусу, митоздун негизинде ишке ашып, генетикалык маалымат энелик жана кыз клеткаларга тең бөлүнөт. Ошондуктан, К-дор тукум куугучтугу бирдей клекалардан турат деп эсептелет. Бирок К-дордун бирдейлиги, мутациялардын натыйжасында өзгөрүп турат. Ошондуктан, К-дордун мүнөздүү өзгөчөлүктөрүн сактоо тынымсыз тандоо аркылуу иш жүзүнө ашырылат. 

Вегетативдик жол менен көбөйүүчү маданий өсүмдүктөрдө (Мисалы, картошкада), көпчүлүк учурда сорт өз алдынча К. болуп саналат. К-доштруу жолу менен (башкача атйканда вегетативдик көбөйүү аркылуу) сорттун өзгөчөлүгүн сактоого мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Генетика‎
Кодон

Кодон, ү ч т ү к - генетикалык коддун бөлүнүүчү бирдиги, үч нуклеотидден турган информациялык (маалымат алып жүрүүчү) РНКнын бөлүгү. К. бир амин к-таны аныктап турат жана белоктун, синтезинин аякташына (нонсенс - К-дор же терминатор - К-дор) же башталышына (инициатор - К-дор) сигнал болушат. 64 кодондун 61, 20 амин к-таны маалымдап турат. Бул термин ошондой эле иРНК көчүрүп алган, ДНК молекуласындагы үч нуклеотиддин жайгашуу тартибин аныктоо үчүн да колдонула берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Комплементардуулук

Комплементардуулук - аракеттешүүчү молекулалардын бири бирин толуктап жайгашып, алардын ортосунда суутектик, иондук байланыштын пайда болушу. Мунун негизинде начар аракеттешүүчү молекулалар бири бирине бекем тартылып, ажыроо күчүнө туруктуу болот. К. ДНКнын молекуласынын түзүлүшүндө ачык айкын байкалат. Мында эки полинуклеотиддик чынжырдагы пурин жана пиримидин негиздеринин (А-Т,Г-Ц) комплементардуу аракетинин натыйжасында, кош спиралдуу ДНК молекуласы түзүлөт. К. көп биологиялык атайын кубулуштардын негизинде жатат: полинуклеотиддердин, белоктордун синтезинде, ферменттик катализде, иммунитеттин молекулярдык механизминде жана башка Комплементардуу структуралар бири бирине ачкыч кулпуга дал келгендей туура келет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Кроссинговер

thumb|Кроссинговер.
Кроссинговер (англ. crossing-over - кайчылашуу) - конъюгация (биригүү) учурунда, гомол. (окшош) хромосомалардын бирдей бөлүктөрүнүн (гендердин) алмашуусу (15-сүрөт), мейоздун I бөлүнүүсүнүн профазасында жүрөт, сейрек митоздо да болот.

К. популяцияларда гендердин жаңыча куралышын - комбинациясын түзүп, табигый тандоого материал берип турат. К. - гендердин жаңыча куралышын түзүү, хромосомалардын чоң бөлүктөрүндө (бир канча гендерди камтыган), же бир эле генде (ген ичиндеги К.), ДНКнын молекуласынын кош чынжырында, же бир эле чынжырында болушу мүмкүн.

К-дин сырткы көрүнүшү хиазм (хромосомдордун икс формасында кайчыланышы) түрүндө болот. К-дин жыштыгы гендердин ортосундагы аралыкты көрсөтөт, гендер алыс жайгашса, К-дин жыштыгы жогору болот, жакын жайгашса төмөн болот. К. хромосомдордун генетикалык картасын түзүүдө жана башка генет-нын көп проблемаларын чечүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Конъюгация

Конъюгация (лат. conjugatio - биригүү). 

1) Хромосомалардын конъюгациясы - мейоз учурунда жуп, гомол., хромосомалардын жакындап бири бирине кыналуусу, биригүүсү. Андан кийин хромосомалар кайчылашып, бирдей бөлүктөрүнүн (гендердин) алмашуусу - кроссинговер жүрөт.

2)Бактериялардын конъюгациясы - бактериялардын тукум куума материалдарын алмашуу жолу, башкача атйканда генетикалык материалды бир бактериядан экинчи бактерияга өткөрүү жолу. К. бактериялардын тукум куума материалдарынын байышына, жаңыча куралышына (рекомбинацияланышына) шарт түзөт. Ошондуктан, К. бактериялардын тукум куума өзгөргүчтүгүн жогорулашын камсыз кылуучу процесс.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Эгиздик метод

Эгиздик метод - адамдын генет-сын изилдөөчү эң алгачкы методдордун бири, бирок өзүнүн маанисин, ал азыркы мезгилде да жоготкон жок. Эгиздик усул илимге алгач Ф. Гальтон киргизген. Ал эгиздерди эки топко: бир жумурткалык (монозиготтук) жана эки жумурткалык (дизиготтук) эгиздерге бөлгөн. Бир жумурткалык эгиздер бир уруктанган жумурткадан бөлүнгөн бөлүкчөлөрдөн өөрчүп чыгышат, ошондуктан алардын генотиби 100 % бирдей болушат. Бир жумурткалык эгиздер куюп койгондой окшош болушат. Алар бирдей жыныста болушат. 

Эки жумурткалык эгиздер бир мезгилде уруктанган эки жумурткадан өсүп чыгышат, ошондуктан алардын генотибинин бирдейлиги 50 %. Мындай эгиздер бирдей жыныстуу же ар башка жыныстуу болуусу мүмкүн, алардын окшоштугу бир туугандардай болушат.

Эгиздик усул адамдын генет-сында, тигил же бул белгилердин өөрчүшүнө, тукум куугучтуктун жана чөйрөнүн тийгизген таасиринин деңгээлин, билүү үчүн колдонулат. Мында бир жумурткалык жана эки жумурткалык эгиз түгөйлөрдүн белгилеринин окшоштуктары жана айырмачылыктары изилденет. 

Эгерде тигил же бул белги, оору бир жумурткалык жана эки жумурткалык эгиз түгөйлөрдө, бирдей байкалса, окшош болсо (конкорданттуулук болсо), анда бул белгинин өөрчүшүнө чөйрө таасир этет деп эсептелет; анткени мында бир жумурткалык жана эки жумурткалык эгиздердин генотиби ар түрдүү. 

Эгерде тигил же бул белги (оору) эки жумурткалык эгиз түгөйлөрдө бирдей, окшош болбосо (дисконкорданттуулук), ал эми бир жумурткалык эгиз түгөйлөрдө окшош болсо (конкорданттуулук), анда бул белгинин өөрчүшү генотипке көзкаранды деп эсептелет; анткени бир жумурткалык эгиз түгөйлөрдүн генотиби бирдей болушат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Автоспора

Автоспора (гр. autos - өзүм, spora - урук) – энелик клетканын өзүнө окшош спорасы. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Актиномицеттер

thumb|Actinomyces israelii.
Актиномицеттер (гр. aktis - нур, mykes – козу карын) – козу карындын гифтерине окшош (аталышы ошондон). Бирок, цитол., биохим. белгилери боюнча прокариоттук бактериялар тобуна кирет. 

Бул жөнүндөгү биринчи маалыматтар (1870-1878-жж.) нем. микробиологдору Ф. Кон жана Ц. Гарцтар тарабынан изилденген. Алар жаныбарлардын митеси болгон жип түрүндөгү микроорганизм ж-дө жазышып, аны «нурлуу козу карын» – актиномицет деп аташкан. А-де эндоспора, экзоспоралар бар. Айрымдарында споралар энелик клетканын үстүндө (экзогендик) жетилип, бутактанган клетка, же мицелия түрүндөгү бактерияларды элестетет. Алар топуракта, көлмөдө, өсүмдүк калдыктарында жана башка кездешет. Айрымдары жаныбарларда, адамдарда актиномикоз, туберкулез, дифтерия жана башка ооруларды пайда кылат. Ошондой эле өсүмдүктүн да мителери. А-ге кадимки А., микобактериялар, стрептоспорангиялар жана башка уруулар кирет. Булардан түрдүү антибиотиктерди (стрептомицин, тетрациклин жана башка) алууга болот. Пигмент, витамин жана башка пайда кылуучу түрлөрү микробиол. өндүрүштө колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:бактериялар
Аллогамия

Аллогамия (гр. allos - башка, gamos - нике) - бир гүлдүн энелигинин экинчи бир башка гүлдүн чаңы менен чаңдашуусу, башкача атйканда кайчылаш чаңдашуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Альгология

Альгология (лат. alga – балыр, гр. logos – окуу, илим) – балырлар ж-дө үйрөтүүчү илим. Ал балырлардын жалпы түзүлүштөрүн, таркалышын, көбөйүшүн, экол-сын жана маанисин окуп үйрөтөт. Ботан-нын тармагы. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Ботаника‎
Анемофилия

thumb
Анемофилия (гр. anemos – шамал, phileo - сүйөмүн) - өсүмдүктөрдүн гүлдөрүнүн шамалдын жардамы менен чаңдашуусу. А-лык өсүмдүктөргө жалпы дан өсүмдүктөр (арпа, буудай, жүгөрү, сулу жана башка); талдар, кайыңдар уруулары кирет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Антеридийлик клетка

Антеридийлик клетка (гр. anteros - гүлдөгөн) – антеридияны пайда кылуучу клетка. Бул клеткалар жылаңач уруктуулардын чаңчаларынын жана ар кыл споралуу плаундардын , папортниктердин микроспоралардын өсүшүнөн пайда болот. Андан антеридий калыптанат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Базидиомицеттер

thumb
Базидиомицеттер (гр. basidion - фундамент, mykes – козу карын) – козу карындар классы. Булар көп клеткалуу, мицелиялуу, жогорку түзүлүштүү козу карындар, 30 миңден ашык түрү белгилүү. Жыныстык жол менен пайда болгон экзогендик базидиоспора атайын өсүндү – негизде (базидияда) жайгашат. Базидия (базидий) эки ядролуу клетканын (дикариондун) өөрчүшүнөн башталат. Базидийдин өөрчүшү аскомицеттердеги баштыктын пайда болушуна окшойт. Базидия дикароиоттук гифтин апикалык клеткасын бөлүп турган тосмонун каптал бөлүгүндөгү кичинекей өсүндүдөн жетилет. Ошол учурда дикариондун кош ядросу бөлүнөт, төрт ядро пайда болот. Клетка өзү да бөлүнөт, бир жуп ядро базидиянын энелик клеткасында калып калат. Андан ары бул ядролор кошулат, диплоиддик ядро редукция жолу менен бөлүнөт. Клетка чоюлуп, базидияны түзөт. Анын чокусунда өсүндүлөр – стеригмалар пайда болот. Аларда базидиоспоралар жайгашат. Жетилген базидиоспоралар стеригмалар менен бирге жакын аралыкка таркалат. Базидиомицеттердин мөмө денелери формасы жана консистенциясы боюнча түрдүүчө. Алар борпоң, тыгыз булалуу, эттүү, кабык, туяк, түтүк, дүмүрчө жана калпакчалар формаларында болот. Мөмө дененин спора кармаган бөлүгү гимений деп аталып, жөнөкөй түрлөрүндө ал чоку (учунда) бөлүгүндө, татаал түзүлүштүү Б-де мөмө дененин төмөнкү бөлүгүндө жайгашат. Базидиомицеттер базидиянын түзүлүшүнө, өөрчүү процесстеринин типтерине карай үч классчага бөлүнөт:

1. Холобазидиомицеттер (Holobasidiomycetidae), бир клеткалуу, бөлүктөргө бөлүнбөгөн төөнөгүч же цилиндр түрүндөгү базидиялуу.

2. Гетеробазидиомицеттер (Heterobasidiomycetidae), эпигипобазидийден турган татаал базидиялуу.

3. Телиобазидиомицеттер (Тeliobasidiomycetidae). Базидия (төрт бөлүктүү фрагмобазидия) калың кабыктуу телиоспорадан пайда болот.

Базидиоспоралар (гр. basidion – фундамент, негиз, spora - урук) – базидиалдык козу карындардагы жыныстык көбөйүүдөн пайда болгон споралар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Козу карындар
Бангия

Бангия – көп клеткалуу жип сыяктуу, цилиндр же пластинка түрдөгү кызыл балыр.

Клеткалары 1 ядро, 1 хроматофорлуу болуп, Кыргызстандын бийик тоолуу алкагындагы кичине булак сууларда жана дарыячаларда кездешет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Бриология

Бриология (гр. bryon – мох, logos – окуу, илим) - мохтор (мамык чөптөр) ж-дө үйрөтүүчү илим. Ал мамык чөптөрдүн морфол-сын, анатомиясын , көбөйүүсүн, экол-сын жана башка бардык тармактарын изилдейт. Ботан-нын тармагы дагы аныктайт

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Былжырлуу козу карындар

thumb|Tubifera ferruginosa.
Былжырлуу козу карындар (Myxomycota) — хлорофиллсиз, денеси былжырлуу козу карын сымал организмдердин тобу. Булардын 500 түрү белгилүү. Көпчүлүгү — космополиттер. Вегетативдик денеси көп ядролуу, чел кабыксыз, цитоплазма–плазмодийден турат. Алар токойдогу чириген сөңгөктө, нымдуу жерлерде өөрчүйт. Көпчүлүгү сапрофиттер, айрымдары өсүмдүктөрдү (картошка, капуста) илдетке чалдыктырат. Өкүлдөрү: ликогала (Lycogala), трихия (Trichia), физариум (Phisarium).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Гаусториялар

Гаусториялар (лат. haustus – ичүүчү, жутуучу) - мителик козу карындардын (дат, ширелүү, былжырлуу, кара көө жана башка козу карындар) мицелиясындагы адистешкен өсүндүлөр. Ал аркылуу козу карын зыяндаган өсүмдүктүн денесинен азык заттарын соруп алат. Урук – бүчүрдөгү бир же көп турган түзүлүш. Ал түйүлдүктүн жана эндосперимдин калыптанышы үчүн зарыл болгон азык заттарды нуцеллустан жана интегуменнтен алууга жардам берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Козу карындар
Гетероспоралуулук

Гетероспоралуулук (гр. heteros – ар башка, түрдүү, spora – урук) – папоротник сымалдардагы түрдүү көлөмдөгү (чоң, кичине) споралар. Чоң көлөмдөгү споралар мега же макроспоралар, кичинелери микроспоралар деп аталат. Мегаспоралардын өсүп жетилүүсүнөн энелик гаметофит, микроспоралардан аталык гаметофиттер пайда болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Гидрурус

Гидрурус – колониясы бутактанган канат түрүндөгү былжырдын тобунан туруп, уз. 1-30 см субстраттарга жабышып өсүүчү алтын түстүү балыр. Клеткалары узун тегерек, же ийик формасында болушуп, талломдун четки бөлүгүндө жыш, ортосунда сейрегирээк жайгашышат. 

Клетканын четки бөлүгүндө тепши түрүндөгү чоң хроматофор бир пиреноиди менен жайгашат. Андан тышкары лейкозин, пульсирлөөчү вакуолдор жана ядро бар. Көбөйүү тетраэдралар формасындагы зооспоралар аркылуу жүрөт. Кыргызстандын бийик тоолуу аймагындагы дарыяларда көп кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Гифтер

thumb|Гифтер Penicillium sp.
Гифтер (гр. hyphe - жипче) – козу карындардын денесин түзүүчү жипчелер. Алардын жыйындысы мицелиялар деп аталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Глеба

thumb|Глеба Scleroderma citrinum.
Глеба (лат. gleba – үймөкчө, тоголокчо) – гастеромицет козу карынынын мөмө денесинин ички катмары. Ал жаш кезинде борпоң, ак, бозомук түстөрдө, базидиоспоралар жетилгенде кара, күрөң, кызгылт түстөргө айланат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Гомеомер

Гомеомер (гр. gomos – бирдей, окшош, meros – бөлүк) - эңгилчектердин анатомиялык түзүлүшүндөгү козу карындар менен балырлардын бирдей аралашып жайгашуусу.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Гомоспоралуулар

Гомоспоралуулар (гр. gomos – бирдей, окшош, spora - урук) – бирдей формадагы, көлөмдөгү жана кыймылдагы споралар . 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Гомоталлизм

Гомоталлизм (гр. gomos – бирдей, окшош, tallos – бутак, чырпык) – айрым балырлар жана козу карындардагы кош жыныстуулук. Булардагы түйүлдүк окшош клеткалардагы (мицелиялардагы) гаметалардын кошулушунан пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Гомоталломдуулар

Гомоталломдуулар - базидиалдык козу карындардагы бир эле мицелиядагы кош жыныстуу гифтердин (жипчелер) өз ара кошулушу. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Гонидийлер

Гонидийлер (гр. gone – урук, тукум, eidos – түр) – эңгилчектердин денесиндеги козу карындар менен биргеликте жайгашкан балырлардын клеткалары. Эңгилчектердеги бардык балырлар Г. деп аталышат. Мурдагы учурларда эңгилчектерди өз алдынча бир бүтүн организмдер деп аташкан. Кийинчерээк бул эки организмдин (козу карын, балыр) ыкташкан комплекси экендиги аныкталган. Ошого чейин андагы жашыл, көк жашыл клеткаларды (балырлар) көбөйүү кызматын аткаруучу споралар (гонидий) деп келишкен.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Гормогониялык көбөйүү

Гормогониялык көбөйүү (гр. gormos - жип, чынжыр, gonos - төрөлүү, пайда болуу) – жип түрүндөгү көкжашыл балырлардагы көбөйүү жолу. Бул учурда жиптин (трихоманын) деңгээлиндеги клеткалар бир нече бөлүктөргө топтошуп, алар былжырдын жардамы менен сыртка чыгуу менен жетилген жаңы жиптерди пайда кылышат. Гормоногийлердин араларында гетероцис деп аталган ири клеткалар жайланышкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника‎
Дат козу карындар

Дат козу карындар (Uredinales) - облигаттык мителер, козу карындардын базидиомицеттер классына кирет. Жапайы жана маданий өсүмдүктөргө (сулу, буудай, жүгөрү, бөрү карагат жана башка) зыян келтирүүчү мите. Өсүмдүктүн зыянга учураган бөлүгүндө споралар кочкул сары, күрөң, боз датты пайда кылат. Бул козу карында гаплоиддик жана диплоиддик мицелиялардагы споралар жетилип, муун алмашуу жүрөт. Дүйнөдө 126 уруусу жана 5000ге жакын түрү белгилүү. Д. к. к-дын белгилүү бир түрлөрүндө өрчүү цикли бир гана өсүмдүктө жүрүп, ал бир ээлүү мите деп аталат. Буга күн караманын даты - Puccinia helianthi, роза гүлдүүлөр митеси - Phragmidium кирет. Айрымдарында гаплоиддик жана диплоиддик мицелиялардын споралары менен ар башка өсүмдүктөрдө өсүп жетилет да, түрдүү ээлүү мителер деп аталат. Буга мисал, дан өсүмдүктөрүнүн даты - Puccinia graminis.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Козу карындар
Диатом балырлары

thumb|Диатом балырлары.
Диатом балырлары (Bacillariophyta) – бир клеткалуу микроскоптук майда жандыктар. Алар жалгыздап же топтошуп жашайт. Топтошкону жип, тасма, чынжыр, жылдызча жана формасыз плёнка түрүндө болот. Диатом балырлары – балырлардын эң көп таркалган тиби. Жер бетинин бардык бөлүгүндө кездешет. Туздуу, тузсуз сууларда, топуракта, нымдуу аскаларда, да рактардын капталында, мамык чөптөрдүн арасында жана башка жашайт. Диатом балырларынын протопласты цитоплазмадан, ядродон, бир же бир нече саргыч-күрөң хроматофордон жана клеткалык суюктардан турат. Көбүнчө вегетациялык бөлүнүү жана ауксоспоралар (өсүү споралары) менен көбөйүшөт. Ауксоспоралар пайда болору менен абдан чоңоюшуп, кийин жетилген клеткаларга айланат. Ауксоспоралар бир гана диатом балырларына мүнөздүү. Тузсуз сууларда, деңиздерде, көбүнчө планктондордо өсөт. Азыркы мезгилдеги деңиздер жана суу өсүмдүктөр дүйнөсү диатом балырларынын эволюциялык өрчүүсүнүн акыркы этаптарын далилдейт, көптөгөн байыркы түрлөр да сакталган. Алардын 2 классы, 12 миңден ашык түрү белгилүү. Диатом балырлары Кыргызстандын балырлар дүйнөсүнүн 60–70%ин түзөт. Алар менен түрдүү суу жаныбарлары азыктанат.
 
 Дагы караңыз 
 Диатомит

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Ботаника
Дикариофиттер

Дикариофиттер (гр. di – эки, larian – ядро жана phyton – өсүмдүк) – клеткалары кош ядролуу өсүмдүктөр. Бул көбүнчө козу карындардын аскомицеттер жана базидиомицеттер класстарынын өрчүү процесстеринде кездешет. Дикариондор (кош ядролуу клетка), аскоспора жана базидиоспоралардын пайда болуусуна катышат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Динофит балырлары

thumb|Ceratium furca.
Динофит балырлары (Dinophyta) - абдан өзгөчөлөнгөн, көбүнчө бир клеткалуу балырлар. Алардын эң мүнөздүү белгиси - клеткаларынын дорсовентралдык түзүлүштө болушу. Көптөгөн өкүлдөрүнүн клеткаларынын түзүлүшүндө жон, курсак жана каптал бөлүктөр байкалат, ошондой эле алдыңкы жана арткы бөлүктөрү болот. Клеткаларда атайын «жолдордун» болушу - динофиталардын экинчи өзгөчө белгиси. «Жолдор» узунунан жана туурасынан эки түрдүү (же бир узуну гана болот) жайланышкан. 

Түзүлүшү жана функциясы боюнча эки кыл шапалакчалардын болушу -монаддык динофиттердин үчүнчү өзгөчө белгиси. Буларга амеба сыяктуу, коккоиддик, пальмеллоиддик жана жип түрүндөгү түрлөр киришип, өсүмдүктөрдүн да, жаныбарлардын да белгилерин алып жүрүшөт. 

Катуу чел кабык менен капталган көпчүлүк клеткаларда күрөң, боз, саргыч, кызгылт түстөгү хроматофорлор жайгашат. Хроматофорлор хлорофилл менен катар бозкүрөң пигмент-пирофиллди кармайт. Азыктанышы автотрофтук, кээде сапротрофтук, кээде аралаш болот. Ассимиляциянын азык заты крахмал жана май, азыраак лейкозин, волютиндер. 

Көбөйүү негизинен вегетативдик (клеткалардын кыймыл учурундагы узунунан бөлүнүшү менен). Жыныссыз көбөйүү (автоспора, зооспоралар) сейрек учурайт. Айрым өкүлдөрдө изогамиялык жынысташуу жүрөт. 

Динофиттер көбүнчө тузсуз, азыраак туздуу жана өтө туздуу сууларда таркалышкан, 150гө жакын тукумду, 1100 түрлөрдү кармайт. Борбордук Азиянын сууларында 50 түр жана форма, анын ичинде Кыргызстандын сууларында 30га жакын түр белгилүү. 

Айрым өкүлдөр, перидиниум (Peridinium) жана церациум (Ceratium) - таза, тунук көлдөрдүн (Сарычелек, Чатыркөл, Кабланкөл, Чоңкөл Музафаров, 1958, 1965; Мамбеталиева 1963; Каримова, 1973; Кулумбаева, 1983 жана башка) байлыгы. Булар кичинекей көлөмдөрдө, суу сактагычтарда да кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология