Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Акустикалык зонд

Акустикалык зонд – үн талаасынын берилген чекитиндеги үн басымын жогорку тактыкта өлчөөчү түзүлүш. 

Акустикалык зонд сырткы чөйрөдөн обочолонгон ичке түтүк (А) же катуу өзөк түрүндө жасалат. Түтүктүн бир учу изилденүүчү үн талаасына киргизилет, экинчи учу үн кабыл алгычка (Д) бириктирилет.

Резонанс кубулушу болбогондой жана кабыл алгычтын артында таралма толкун режими болгудай түтүккө (өзөккө) үн жутуучу узун өткөргүч (В) туташтырылат. Акустикалык зонд көлөмү кичине жана иштөөгө ыңгайсыз жерлердеги өлчөөлөрдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык күзгү

Акустикалык күзгү – түшкөн үн толкундарын чагылдыруучу жана өлчөмү үндүн толкун узундугуна караганда бир топ чоң болгон жылмакай бет. Колдонулушу жана формасы оптикалык күзгүгө окшош. Эгерде чагылдыруучу тегиздиктин текши эместиги (бодурлугу) дан кичине болсо, ал бет жылма деп эсептелет.

Акустикалык күзгү үндүн таралуу багытын өзгөртүү жана үндү фокустоо үчүн колдонулат. Чагылган толкундун амплитудасы күзгүнүн чагылтуу даражасына, формасы күзгүнүн формасына жараша болот. Мис., тайпак Акустикалык күзгү толкундун формасын эмес, анын таралуу багытын гана өзгөртөт. Ал эми татаал геометриялык формадагы (парабола, конус) күзгүлөр толкундун таралуу багытына да, анын фронтуна (сфералык, жалпак) да таасир этет. Парабола түрүндөгү күзгүлөр жалпак толкундук багытын өзгөртүп, аны сфералык толкунга айландырат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык линза

Акустикалык линза – үндү фокуска чогултуучу түзүлүш. 

Акустикалык толкундун басып өтүүчү жолунун узундугун өзгөртүү жана чектешкен беттердеги сынуусун пайдаланып, үндү фокустоочу түзүлүш. Акустикалык линзанын касиеттери линзанын материалына, анын тегерегиндеги чөйрөнүн касиетине жана линзанын сындыруучу беттеринин формасына көзкаранды.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык нурланткыч

Акустикалык нурланткыч – серпилгич чөйрөдө үн толкундарын пайда кылуучу түзүлүш. 

Акустикалык нурланткычтар үн пайда кылуучу ар түрдүү нерселерге, мис., серпилгич чөйрөдө катуу нерселердин жана беттин термелишине (керилген кыл, пластина, мембрана ж. б.), абаны термелтүүгө (ышкырык, сирена, адамдын үн чыгаруучу аппаратына ж. б.), чөйрөнүн температурасынын өзгөрүшүнө (термофон, понофон) ж. б. негизделет. Акустикалык нурланткычтын негизги мүнөздөмөлөрү: нурлантылуучу жыштыктын диапазону, нурлануунун кубаттуулугу жана багыттуулугу. Колдонулушуна жараша бул мүнөздөмөлөргө да ар түрдүүчө талап коюлат, мис., катуу сүйлөткүч 30 Гц тен 16 кГцке чейинки жыштыкта үндү бардык багытка таратат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык өлчөөлөр

Акустикалык өлчөөлөр – үндү жана чууну мүнөздөөчү чоңдуктар. 

Акустикалык өлчөөлөргө үндүн күчү, үндүн басымы, үндүн катуулугу, тембри, термелүү ылдамдыгы, термелүү жыштыгы жана мезгили, басаңдоо коэффициенти жана интенсивдүүлүгү кирет. Маанилүү мүнөздөмөлөрү үндүн күчү, үн басымы. Физ-да үндүн катуулугу түшүнүгү менен бирге үндүн күчү түшүнүгү да колдонулат. Бирок бул түшүнүктөр ар дайым бирдей эмес. Үндүн күчүнүн толкунунун багытына перпендикуляр болгон аянт бирдиги (1м2) аркылуу өткөн энергиянын санына барабар. Термелүүнүн (толкундун) энергиясы жыштыкка жана термелүүнүн амплитудасына көзкаранды. Термелүүнүн жыштыгы жана амплитудасы канчалык чоң болсо, үндүн күчү да ошончолук чоң болот. Үндүн бийиктиги субъективдүү түшүнүк. 1000–3000 Гц жыштыкта үн күчөп, 8*10^7 Вт/м2 болгондо кайра угулбай калат. Алар кулактын басымын өзгөртүп, оорууну пайда кылат. Угулуу чеги менен ооруу сезимин пайда кылуучу чектердин арасында угулуу областы жатат.
Үндүн тону жыштыкка байланыштуу, жыштык канчалык чоң болсо, үндүн тону да ошончолук бийик болот. Акустикалык өлчөөлөр үчүн негизинен электрондук аппараттар колдонулат. Мис., үндүн басымын ченөөдө абада микрофон, суюктуктарда (сууда) гидрофон, чууларды өлчөөдө чуу өлчөгүч колдонулат. Микрофон менен гидрофондо үн сигналы электр чыңалуусуна айландырылат.

Акустикалык өлчөөлөрдүн маанилүү бөлүмүнө курулуш жана архитектуралык акустикадагы өлчөөлөр, радио жана байланыштагы үн өткөргүчтөрдү мүнөздөөчү өлчөөлөр кирет. Адамдардын угуу сезимин жана анын нормадан четтеп кетүүсүн (аудиометрия) аныктоо жана Акустикалык өлчөөлөрдүн өзгөчө жана маанилүү тобун түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык радиометр

Акустикалык радиометр ― үндүн таралыш басымын, башкача айтканда үн энергиясынын тыгыздыгын, үндүн интенсивдүүлүгүн ж.б. үн толкунунун параметрлерин өлчөөчү курал. 

Акустикалык радиометрдин жардамы менен үндүн интенсивдүүлүгүн аныктоодо-орто жана жогоркy ультраүн жыштык аймагындагы бирден-бир жөнөкөй ыкмалардын бири. Бирок Акустикалык радиометр инерциялуу жана акустикалык агымга ийкемдүү болгондуктан өлчөөнүн тактыгы төмөн болот.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык релаксация

Акустикалык релаксация - үн толкунундагы кысылуу жана сейректелүүлөрдүн таасири менен чөйрөнүн термодинамикалык теңсалмактуулугун калыбына келтирүүдөгү ички процесстер. 

Үн толкунунда чөйрөнүн бөлүкчөлөрүнүн алга умтулуу кыймылынын энергиясы ички эркин даражаларга бөлүнүп, аларды дүүлүктүрүү менен алга умтулуу кыймылынын энергиясы азаят. Ошондуктан Акустикалык релаксация дайыма үндүн жутулушу жана дисперсиясы менен коштолот. Газдардагы Акустикалык релаксациянын мүнөздүү механизми - молекулалардын алга умтулуу жана ички эркин даражалары арасындагы энергия алмашуусу. Акустикалык релаксация термелүүчү жана айлануучу релаксация болуп айырмаланат; мында үндүн энергиясы молекулалардын термелүү жана айлануу эркин даражаларын дүүлүктүрүү үчүн чыгымдалат. Газдарда жана суюктуктарда молекулалардын электрондук деңгээлдерин дүүлүктүрүүчү электрондук Акустикалык релаксациянын болушу да мүмкүн: ультраүндүн таасири менен суюктуктун ички структурасы өзгөргөндө химиялык ультраүндүн таасири менен химиялык реакциялар жүргөндө ж.у.с. Катуу нерселерде, жарым өткөргүчтөрдүн жана металлдардын ичинде УҮ таралганда акустикалык толкун электрондордун теңсалмактуу бөлүштүрүлүшүн бузат. Бул толкундун кошумча жутулушуна алып келет. Релаксация процесси газдын молекулаларынын убакыт бирдигинде кагылышууларынын саны жана бул кагылышуулар учурундагы энергиянын эффективдүү берилиши өңдүү заттын микроскопиялык касиеттерине көзкаранды болгон релаксация убактысы τ менен мүнөздөлөт. Газда белгилүү температурада релаксация убактысы τ эркин даражаларын дүүлүк-түрүүгө керек болгон кагылышуу санына түз пропорциялаш. τ чоңдугу температура жана басымга көзкаранды. Анткени бул чоңдуктардын өзгөрүшү менен молекулалардын арасындагы кагылышуулардын жыштыгы өзгөрөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык топтогуч

Акустикалык топтогуч (концентратор) – үндүн интенсивдүүлүгүн күчөтүүчү түзүлүш. 

Ал төмөнкү жыштыктуу жана жогорку жыштыктуу Акустикалык топтогучка бөлүнөт. Төмөнкү жыштыктуу Акустикалык топтогуч -төмөнкү жыштыктуу ультраүн нурланткычынын термелүү жылышынын амплитудасын чоңойтуучу түзүлүш; ал нурланткычка жазыраак учу менен же материалы өтө тыгыз учу менен бириктирилүүчү кесилиши өзгөрмө же тыгыздыгы өзгөрмө өзөктүү үн өткөргүчтүн кесиндисинен турат. Анын аракети туурасынан кесилиш аянтын кичирейтүүнүн натыйжасында өзөктүн бөлүкчөлөрүнүн жылышуу амплитудаларын чоңойтууга негизделген.

Негизинен 18ден 44 кГц ке чейинки жыштыктарга колдонулат. Төмөнкү жыштыктуу Акустикалык топтогучтун натыйжалуу иштеши үчүн D<λ/2, l=nλ/2 катышы аткарылышы керек, мында n=1, 2, 3, ..., D -максималдуу кесилиш, ал эми l – бул Акустикалык топтогучтун узатасы боюнча өлчөмү, λ-андагы толкун узундугу. Төмөнкү жыштыктуу Акустикалык топтогучтар ультраүн технологиясынын кесүү, материалдарды майдалоо жана өтө майдалоосунда, ширетүүсүндө ж. б. о. эле хирургияда колдонулат. Жогорку жыштыктуу Акустикалык топтогуч -мейкиндиктин (көлөмдүн) кандайдыр бөлүгүндөгү энергиянын тыгыздыгын ультраүн нурланткычтын бетиндеги энергия тыгыздыгына карата көбөйтүүчү түзүлүш. Анын иштеши үндү фокустоого негизделген, ошондуктан Акустикалык топтогуч катары фокустоочу акустикалык линзалар, күзгүлөр, зоналык пластинкалар, рефлекторлор, о. эле ультраүндү фокустоочу формалары сферанын бөлүгүндөй, түз тегерек цилиндрдей же түтүктөй болгон атайын Акустикалык топтогуч колдонулушу мүмкүн. Анын фокалдык аймактагы интенсивдүүлүгү бир нече кВт/см2 ден МВт/см2ге чейин жетет. Жогорку жыштыктуу Акустикалык топтогуч негизинен эмульсия даярдоодо, өтө майдалоодо, чаңдатууда, кир жуу иштеринде, кургатууда ж. б., физикада - кубаттуу ультраүндүн заттарга тийгизген таасирин изилдөөдө, биологияда-микроорганизмдерди жок кылууда, ультраүндүн клеткага тийгизген таасирин изилдөөдө, ультраүн технологиясында, эксперименттик медицинада, айрыкча нейрохирургияда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык чыпка

Акустикалык чыпка – татаал үндөрдөн белгилүү чоңдуктагы жыштык тилкесин бөлүп алууга арналган акустикалык түзүлүш. 

Нөлдөн кандайдыр бир чекке чейинки бардык термелүүлөрдү өткөрүүчү түзүлүш төмөнкү жыштыктагы Акустикалык чыпка деп аталат. Берилген мааниден жогору бардык жыштыктагы термелүүнү өткөргөнү - жогорку жыштыктуу, ал эми берилген эки жыштыктын ортосундагы кууш тилкелүү термелүүнү өткөргөнү – тилкелүү Акустикалык чыпка деп аталат. Туурасынан кесилиши S жана узундуктары болгон ичке түтүктөр менен өз ара бириктирилген, көлөмдөрү V болгон бирдей көңдөйчөлөрдүн жыйындысы төмөнкү жыштыктагы Акустикалык чыпка болот. Мында системанын бардык кинетикалык энергиясы түтүктөрдүн ичинде кыймылдаган абада топтолгон, ал эми потенциалдык энергия-көңдөйчөлөрдөгү абанын серпилгичтүү деформациясы менен байланышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык электрондук өз ара аракеттешүү

Акустикалык электрондук өз ара аракеттешүү (АЭА) - металлдардагы жана жарым өткөргүч-төрдөгү өткөрүмдүүлүк электрондору менен (10^7-10^13Гц жыштыктагы) ультраүн толкундарынын өз ара аракеттешүүсү; таралуучу УY толкундарынын аракети менен кристаллдык торчонун деформацияланышында кристаллдын ичиндеги талаанын өзгөрүшү. 

АЭА – электронфонон өз ара аракеттешүүсүнүн айрым учуру. АЭА учурунда кристалл торчосунун өткөрүмдүүлүк электрондору УҮ толкуну менен энергия, импульс алмашышат: УY толкунунун энергиясынын өткөpүмдүүлүк электрондоруна берилиши үндүн электрондук жутулушуна, ал эми импульстардын берилиши - акусто-электрдик эффектиге алып келет. АЭАтин натыйжасында энергиянын кайрадан бөлүш-түрүлүшү кристаллдардын жылуулук сыйымдуулуктарын, жылуулук өткөрүмдүүлүктөрүн, электр каршылыктарын өзгөртөт. АЭА УҮдүн дисперсиясына, акустикалык гармоникалардын пайда болушуна, УҮдүн күчөтүлүшүнө алып келет. Кристаллдын тибине байланыштуу АЭАтин бир канча түрү бар: иондук өз ара аракет; потенциал-деформациялык аракет; пьезоэлектрдик өз ара аракет ж. б. Иондук өз ара аракет металлдарда байкалат. Иондук кристаллдарда таралган акустикалык толкундар иондордун теңсалмактуулук абалынан жылышуусуна алып келет. Бул кыймылдын эсебинен кристаллда пайда болгон иондук токтун электр талаасы өткөрүмдүүлүк электрондоруна таасир этет. Потенциал-деформациялык аракет Ge, Si, As ж. б. у. с. жарым өткөргүчтөрдө байкалат. Таралуучу УҮ кристаллдын зоналык структурасын өзгөртөт. Өзгөчө бул тыюу салынган зонанын туурасынын чоңоюшуна же кичирейишине алып келет. Ушул себептен зоналарда заряддардын чоң жана кичине тыгыздыктагы областтар пайда болуп, алардын ортосунда өткөрүмдүүлүк электрондорго аракеттешүүчү электр талаасы байкалат. CdS, CdSe, ZnS, JnSb,Ca ж. б.у.с. жарым өткөргүчтөрдө пьезоэлектрдик өз ара аракет байкалат. Бул учурда кристаллда деформациянын эсебинен электр талаа жана тескерисинче электр талаанын эсебинен кристаллда деформация пайда болот. Кристаллдагы электр талаа электрондук токту пайда кылат. Электрондук токту пайда кылган электр-магниттик талаанын аракеттешүү күчү акустикалык толкундардын өткөрүмдүүлүк электрондорго жасаган аракеттешүү күчүнөн бир топ чоң болот. Ошондуктан электронго аракет этүүчү натыйжалоочу күч кристаллдын өткөрүм-дүүлүгүнө σ жана УҮ жыштыгына ω көзкаранды. УY жыштыгы ω менен ν электрондордун кагылышуу жыштыгы арасындагы өз ара катышы жана УҮ толкун узундугу λ менен lе-электрондордун эркин жүрүү жолунун узундугу арасындагы өз ара катышына жараша АЭА үчүн жыштыктардын үч мүнөздүү аймагы бөлүнөт: 1) узун толкундуу аймак (ω/ν<1,ℓ/λ<1), мында УҮ толкуну электрондордун бөлүштүрүлүшүн модуляциялайт; бул аймактагы процесс-тер гидродинамиканын теңдемелери менен аныкталат; 2) жыштыктардын квант аймагы (ω/ν˃1,ℓe ), мында АЭА электрон менен фонондордун өз ара аракеттешүүсү катары каралат; 3) жыштыктын орто аралык аймагы (ω/ν˃1,ℓе /λ˃1).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акустикалык ядролук магнит резонансы

Акустикалык ядролук магнит резонансы (АЯМР) – турактуу магнит талаасында жайгаштырылган катуу заттардагы атом ядролорунун магнит моменттеринин багытынын өзгөрүшү менен шартталган акустикалык термелүүлөрдүн (фонондордун) энергиясын тандамалуу жутуу кубулушу. 

Көпчүлүк ядролор үчүн резонанстык жутулуу 1ден 100 МГц жыштыктагы УҮ аймагында байкалат. АЯМР-ядролук магниттик резонанска (я. м. р.) окшош. n жыштыктагы акустикалык термелүүлөр заттын ичинде таралганда (фонондун энергиясы энергиялардын деңгээлдеринин айырмасына барабар болсо) багыттары карама-каршы спиндер менен мүнөздөлүүчү магниттик деңгээлчелердин арасында ядронун кванттык өтүшүн пайда кылат. Төмөнкү e1 деңгээлден жогорку e2 деңгээлге өтүү фононду жутат, ал эми жогорку деңгээлден төмөнкүгө өтүү aны нурлантат. Термодинамикалык теңсалмактуулукта e2 энергиясы бар деңгээлдеги N2 ядролордун саны e1 деңгээлдеги N1 спиндердин санынан аз болгондуктан, акустикалык термелүүлөрдө жутулуу актылардын саны нурлантуу актыларынын санынан көп болот жана фонондордун резонанстык жутулушу - АЯМР жүрүп өзүнүн мүнөздүү тууралык өлчөмү, формасы бар резонанс-тык сызык байкалат. АЯМР-н колдонуу я.м.р-тын мүмкүндүктөрүн кеңейтүүгө жардам берет жана алар менен катуу заттардын түзүлүшү жөнүндө маалымат алууга болот. Скин-эффекттин натыйжасында я.м.р. колдонулбаган учурларда АЯМР металл-дарды жана аз каршылыктуу жарым өткөр-гүчтөрдү (мис., In Sb) изилдөөдө кеңири колдонулат. АЯМР - ядролук спин-фонондук өз ара аракеттешүүнү изилдөөчү ыкма. АЯМР катуу нерселердеги сызыктуу эмес фонон-фонондук өз ара аракеттешүүнү каттоодо пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Акцепторлор

Акцепторлор – кошунду көзөнөктүү (көңдөйчөлүү) өткөрүмдүүлүктү пайда кылуучу (шарттоочу) жарым өткөргүчтөрдүн кристаллдык торчосундагы (решеткасындагы) структуралык дефекттер. 

Акцептор – жарым өткөргүчтүн валенттик зонадагы электронду өзүнө кошуп алып, валенттик зонада көңдөйчөнү пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аллотропия

Аллотропия – модификация деп аталуучу, эки же андан көп жөнөкөй зат түрүндө кездешүүчү (жолугуучу) бир эле химиялык элемент. 

Аллотропия – атомдорунун саны менен гана айырмалана турган молекулалардын жыйындысы (мис., кычкылтек О2 жана озон О3; суутек Н, дейтерий Н2 жана тритий Н3 ж. б.). Катуу нерселердин ар кандай кристаллдык формаларынын учурлары үчүн А. полиморфизм деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аккрециялык диск

Аккрециялык диск – айланып жаткан жылдыздын тегерегинде топтолгон заттардан түзүлгөн диск.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Активдүү галактика

Активдүү галактика – өтө чоң сандагы энергияны нурлантуучу борбордук областтагы галактика. Жылдыздарда пайда болбойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ак кидик

Ак кидик – өзүнүн борбордук областындагы ядролук күйүүчүсүн сарптоочу эски кысылган жана акырындап өчүүчү жылдыз.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Алыскы жана жакынкы тартип

Алыскы жана жакынкы тартип ― заттын (атомдун, молекуланын, иондун) түзүмдүк бөлүкчөлөрүнүн жайгашуусундагы, анын магниттик жана диполдук электр моменттеринин багытталышындагы тартипке келүүчүлүгү. 

Атомдорго салыштырмалуу аралыктагы тартипке келүүчүлүк жакынкы тартип, ал эми чексиз чоң аралыкка кайталануучу тартипке келүүчүлүк алыскы тартип деп аталат. Идеалдык газдагы атомдордун өз ара жайгашуусунда эч кандай законченемдүүлүк жок; ар кандай атомдун абалы калган атомдордун абалына көзкаранды эмес, б. а. анын жакынкы да, алыскы да тартиби жок. Суюктукта жана аморфтук катуу нерселерде жакынкы тартип болот. Алыс аралыкта тартип «жоголот» жана ал «тартипсиздикке» өтөт. Кристаллдарда алыскы жана жакынкы тартип бар.
Алыскы тартиптин негизги белгиси кристаллдын симметриясы. Алыскы жана жакынкы тартип бөлүкчөлөрдүн өз ара аракетине көзкаранды. Бөлүкчөнүн каалаган системасынын тең салмактуу абалы абсолюттук нөл температурада анын потенциалдык энергиясынын минимумуна дал келет. Өз ара аракеттешүү энергиясы алардын арасындагы аралыкка жана алардын өз ара жайгашуусуна көзкаранды. Т=0 Кде бөлүкчөлөр (гелийдин атомунан башкасы) туура кристалл торчосун пайда кылат. Алыскы жана жакынкы тартип бөлүкчөлөрдүн өз ара жайгашуусунан башка учурда да болот. Симметриялуу эмес жайгашкан молекулалары бар суюктуктарда жакынкы тартип, ал эми суюк кристаллдарда молекулалардын багытына карата алыскы тартип аракет этет. Ферромагнетиктерде, ферримагнетиктерде жана антиферромагнетиктерде бөлүкчөлөрдүн магниттик моментинин багытына карата алыскы жана жакынкы тартип, сегнетоэлектриктерде диполдук электр моментинин багытына карата алыскы жана жакынкы тартипке келет.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Альфа-ажыроо

Альфа-ажыроо (α-ажыроо) - атом ядролорунун радиоактивдүү ажыроо кезинде альфа-бөлүкчөнү өзүнөн өзү бөлүп чыгаруу менен коштолгон ажыроо.

Альфа-ажыроонун механизми эки этаптан турат: биринчиден, ядронун ичинде эки протон жана эки нейтрондун топтолушунан өзүнчө α-бөлүкчөнүн пайда болушу; экинчиден, α-бөлүкчөнүн ядродон нурлануусу. Альфа-бөлүкчөнүн ядродон нурлануу процесси туннелдик эффектиге байланыштуу. Альфа-ажыроо теориясын 1928-ж. Г.Гамов жана ага байланышсыз Г.Герни менен Э.Кондон өнүктүргөн. Альфа-бөлүкчө ж. б. нуклондор үчүн ядронун өзү потенциалдык тоскоол болот. Альфа-бөлүкчөнүн энергиясы потенциалдык тоскоолдун энергиясына караганда аз болгондуктан ал тоскоолду ашып өтө албайт. Бирок α-бөлүкчөнүн толкундук касиетине байланыштуу, α-бөлүкчө тоскоолду аралап өтүп ядродон бөлүнүп чыгат. Альфа-ажыроо ыктымалдуулугу тоскоолдун өткөрүмдүүлүгүнө түз пропорциялаш; ал ядронун өлчөмүнө, о. эле ядродо α-бөлүкчөнүн пайда болушуна жараша болот. Альфа-ажыроонун натыйжасында пайда болгон У-ядро дүүлүккөн абалда жаралат. α-нурлануунун спектри сызыктуу болот. Элементтердин мезгилдик системасында коргошундан кийин жайгашкан 200дөн ашык α-радиоактивдүү ядролор белгилүү. α радиоактивдүү ядролордун жашоо мезгили 3*10^-7секдан (212Ро)-(2–5) *10^15 жылга (142Ge, 144Nd, 174Hf) чейин созулат. Оор радиоактивдүү ядролор бөлүнүп чыгарган α-бөлүкчөлөрдүн энергиясы 4–9МэВко чамалуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Альфа-бөлүкчө

Альфа-бөлүкчө (α-бөлүкчө) – эки протондон жана эки нейтрондон турган кээ бир радиоактивдүү ядролор (нуклиддер) чыгарган, гелий атомунун ядросу . 

Альфа-бөлүкчөнүн массасы mα=4,00273 м.а.б=6,644*10^-27кг, спин жана магнит моменти нөлгө барабар. Байланыш энергиясы 28,11МэВ. Табигый радиоактивдүүлүктөн жана ядролук реакциялардан бөлүнүп чыккан Альфа-бөлүкчөрдүн энергиясы 4–9МэВ, ал эми заряддарды ылдамдаткычтарында (ускоритель) Альфа-бөлүкчөрдүн энергиясы ондогон МэВко жеткен. Зат аркалуу өткөн учурда Альфа-бөлүкчөдүн энергиясы заттын атомдорунун жана молекулаларынын иондоштуруусуна, дүүлүктүрүүгө жана молекулаларынын диссоциациясына сарп болуп, кыймылы акырындайт. Альфа-бөлүкчөнүн абадагы өтүү жолу ℓ~3 – 7 см. Тыгыз заттарда ℓ~10^-3см (айнекте ℓ= 0,004см).

Альфа-бөлүкдү түрдүү ядролук реакцияларды жүргүзүүдө, нейтрондорду жана кээ бир радиоактивдүү изотопторду алууда пайдаланылат. Ядролук физиканын изилдөөлөрүнүн көбү (атом ядросунун, ядролук реакциялардын жана жасалма радиоактивдүүлүктүн ачылыштары) Альфа-бөлүкчөлөрдү изилдөөгө байланышкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Альфа-нурлануу

Альфа-нурлануу (α-нурлануу) - атом ядролорунун радиоактивдүү нурланууларынын бир түрү (β жана γ-нурланууга салыштыр). α-нурлануу оң заряддалган альфа-бөлүкчөсүнүн агымы. 

Альфа-бөлүкчө (α-бөлүкчө) – эки протондон жана эки нейтрондон турган, кээ бир радиоактивдүү ядролор (нуклиддер) чыгарган, гелий атомунун ядросу . Демек α-нурланууну гелий ядролорунун агымы деп да айтсак болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Альфа-спектрометр

Альфа-спектрометр - радиоактивдүү ядродон бөлүнүп чыккан α-бөлүкчөлөрдүн энергиясын өлчөөчү прибор. 

Магниттик Альфа-спектрометрде α-бөлүкчөнүн энергиясы анын магнит талаадагы траекториясынын ар түрдүү чоңдуктагы бурчтарга кыйшаюусу боюнча аныкталат. Заряддалган бөлүкчөнүн магнит талаасындагы траекториясы айлананы элестетет. Айлананын радиусунун бөлүкчөнүн импульсуна көзкарандылыгы α-бөлүкчөлөрдү энергиялары боюнча талдоо жүргүзүүгө мүмкүндүк берет. Иондоштуруучу Альфа-спектрометрде α-бөлүкчөнүн энергиясы башка α-бөлүкчөнүн белгилүү энергиясы менен салыштырылат (мис.,214Ро бөлүп чыгарган α-бөлүкчөнүн энергиясы ~5,3МэВ). Жарым өткөргүчтүү детекторлуу Альфа-спектрометрде жарым өткөргүчтүү кристаллдарда α-бөлүкчөсүнүн энергиясы андагы электр тогун пайда кылышы боюнча изилденет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ампер теоремасы

Ампер теоремасы — өтө жука магнит баракчасынын («магнитный лист») магнит талаасы анын контуру боюнча туюк токтун магнит талаасына эквиваленттүүлүгүн аныктоочу теорема. 

Ампер теоремасын 1820-ж. А.Ампер далилдеген. Магнит баракчасын түзгөн элементардык магнетиктердин магниттик моменттеринин тыгыздыгы i ток күчүнө барабар болсо, анда туюк токтордун магнит талаасын (диполь түрүндө алынган) жалган «магнит заряддардан» түзүлгөндөй элестетсе болот.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика