Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Объект (лингвистика)

Объект (лингвистика) - (лат. objectum – нерсе, зат, предмет). Кеңири мааниде караганда Объект реалдуу дүйнөдөгү жалпы эле көрүнүш, кубулуш, зат, нерсе, предмет. Ал эми лингвистикалык аспектиде караганда синтаксистин жана семантиканын формалдык-мазмундук негизги категорияларынын бири.
 
Ал бир нерсенин предметтик аталышы катары, бир жагынан, кыймыл-аракет тикеден-тике багытталган же этиштик кыймыл-аракет кыйыр багытталган жакты, затты көрсөтсө, экинчи жагынан, ошол этиштик кыймыл-аракеттин таасир этүү мүнөзүнө ылайык Объект сырткы Объект жана ички Объект болуп экиге бөлүнөт. Алсак, үйдү салуу – үйдү сатуу; таш майдалоо – таш ыргытуу мисалдарында биринчи түгөйлөрүндө кыймыл-аракет багытталган Объект ошол кыймыл-аракеттин натыйжасы, ал эми экинчи түгөйлөрүндө кыймыл-аракет Объектини өзгөрткөн жок, Объект ошол боюнча эле калды.
 
Объект кээде субъект менен да дал келип калат. Мында ал онтологиялык жактан да каралат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Негиз (лингвистика)

Негиз (лингвистика) – сөздүн сөз өзгөртүүчү морфемаларын алып салгандан кийин да лексикалык маанини билдирген жана сөздүн структурасын, анын морфемалык курулушун аныктоо үчүн зарыл болгон бөлүгү.
 
М.: Малчылардын деген мисалда сөз өзгөртүүчү морфемалар -лар, -дын. Ошондо Негиз катары малчы сөзү эсептелет. Негиз, демек, лексикалык маанини туюнтуп толук маанилүү сөз түркүмүнө тиешелүү болот да, структуралык жактан ачык болот.
 
Түзүүчү морфемалардын санына жараша Негиз бир гана түзүүчүдөн туруп, жөнөкөй Негизди уштурса, экиден кем эмес түзүүчүдөн туруп, татаал Негизди уюштурат. Бир гана түзүүчүдөн уюшулган Негиз тубаса Негиз деп аталса, экиден кем эмес түзүүчүдөн уюшулган Негиз туунду Негиз деп аталат. Жогорку мисал туунду негиз болот. Тубаса Негиз тилдик өнүгүүнүн азыркы этабында андан ары түзүүчүлөргө ажырабайт, бир гана түзүүчүдөн болот да, уңгуга дал келет. Ал эми туунду Негиз тубаса негизге жардамчы морфемалардын кошулуп айтылышы же уңгулардын биригип айтылышы аркылуу жасалат да, туунду сөз катары колдонулат: илим+поз, илимпоз+дук-тун, алпкаракуштардын ж.б. Демек, мындан туунду Негиздин морфемалык тутуму ар түрдүү боло тургандыгы көрүнөт. 

Берилген мисалдарда илим тубаса Негиз– илимпоз туунду негиз, илимпоздук – туунду негиз, алпкаракуштардын – деген сөз эки уңгудан жана 2 мүчөдөн турган туунду Негиз Туунду Негиз тубаса Негизден жасалат. Ошондуктан тубаса түзүүчү Негиз деп да аталат да, туунду Негиздин жасалышы үчүн материалдык каражат катары кызмат кылат. (Дагы карап көрөм).

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Муун (лингвистика)

Муун (лингвистика) - бир жолку дем чыгаруу менен айтылган бир же бир нече тыбыш муун деп аталат. Тилдеги эң кичине айтым бирдиги.

Кыргыз тилинде муунду үндүү тыбыштар түзөт, т.а., ар бир муундун борборунда үндүү турат. Ошондуктан сөздө канча үндүү тыбыш болсо, ошончо муун болот. Үндүү тыбыш жеке туруп да, үнсүздөр менен тутумдаш туруп да муунду түзө алат .

 Муун түрлөрү 
Кыргыз тилинде муундун 3 түрү бар: 

 Ачык муун-үндүү менен бүткөн же бир гана үндүүдөн турган муун: суу, куу, а-та, э-не, ба-ла, о-ро-мо.

 Жабык муун-үндүү менен башталып, үнсүз менен аяктаган муун: ат, эт, от, ат, ил, ж.б.

 Туюк муун-үнсүз менен башталып, үнсүз менен аяктаган муун: кат, жат, бат, көк-төм, бат-как ж.б.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Морфонология

Морфонология – тил илиминин ар кыл типтеги морфемалардын түзүлүшүн, морфологиялык максатта колдонулган фонологиялык айырма-чылыктарын изилдөөчү бөлүгү. Терминге карата болгон тар түшүнүккө ылайык, Морфонологиянын объектиси - бир морфеманын составындагы фонемалардын вариациялануусу.
 
Ал кең түшүнүктө алганда, Морфонологиянын объектиси:
 1) ар кыл типтеги морфемаларды тыбыштык (фонологиялык) жактан;
 2) форма жана сөз жасоо процессинде морфемалардын кайрадан түзүлүшүн жана алардын биригүүсүн;
 3) морфемалардын кошулушундагы чектик белгилерин изилдөө болуп эсептелет.
 
Морфонология фонология жана морфологияны байланыштыруучу звено катары грамматиканын өз алдынча бир бөлүгү морфологиянын тутумуна кирет.
 
Азыркы учурда Морфонология боюнча изилдөөлөрдө морфонологиялык кубулуш-тардын функционалдык маанилерине негизги көңүл бурулууда.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Морфемика

Морфемика - тил илиминде тилдин морфемикалык курулушун, сөздөрдү морфемаларга жана анын типтерине бөлүштүрүүнүн жыйындысын, морфемалардын түзүлүшүн жана типтерин, алардын бири-бирине жана жалпы эле сөзгө болгон катышын изилдөөчү бөлүгү.
 
Морфемиканын негизги изилдөө объектиси - морфема, алардын форма жагынан өзгөрүүлөрү. Сөздөргө морфемикалык анализ жүргүзүү сөздүн курулушун талдоо ыкмалары катары, сөздүн курамындагы бардык формаларды, анын маанилерин ажыратып көрсөтүү катары аныкталат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Модель (лингвистика)

Модель (лингвистика) - (франц. modele, лат. modulus - өлчөм, чен) тил илиминде изилдөөчү тарабынан тилдин тигил же бул элементтерине, түзүлүшүнө жакындаштырып, окшоштуруп (көбүнчө жөнөкөйлөштүрүп) лингвистикалык максатта жасалган үлгү.
 
Кандай Модель болбосун, ал гипотезанын (божомолдун) негизинде жасалып, оригиналдын кызматын аткарган аналог катары, белгилүү болгон маалыматтарды оригиналга көчүрүүгө мүмкүнчүлүк түзөт.
 
Модель түзүү тилдик кубулуштарды же андагы процесстерди чагылдыруучу каражат эле эмес, тил жөнүндөгү билимдин канчалык туура экендигин текшерүүчү объективдүү практикалык критерий болуп да саналат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Модал сөздөр

Модал сөздөр — сүйлөмдө айтылган ойдун мазмунунун чындыкка карата болгон ар түрдүү катышын көрсөтөт.

Модал деген термин латындын «modus» ― ык, жол деген маанидеги сөзүнөн алынган. Тактап айтканда сүйлөөчүнүн тигил же бул кыймыл-аракетти иш жүзүнө (чындыкка) ашырууга мүмкүндүгүн, зарылдыгын, айтылган ойдун аткарыларына ишенгендикти, күмөндүүлүктү же болжолдоо, ырастоо сыяктуу субъективдүү мамилесин билдирет.
 
Тарыхый жагынан модал сөздөр маани берүүчү негизги сөздөрдөн чыккан. Кийин сүйлөм ичинде жаңы функцияда айтылган ойдун чындыкка карата болгон мамилесин көрсөтүү функциясында колдонула башташы менен, алар акырындап алгачкы лексикалык маанисинен алыстап, абстракттуу мааниге ээ болуп, сөздөрдүн өзүнчө бир тобун түзүп калган.

Булактар

 Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Категория:Сөз түркүмдөрү
Методология (лингвистика)

Методология (лингвистика) (грек, method жана logos, logos – сөз, окуу, үйрөнүү) - бардык эле методдор же бир илимдеги изилдөө иштеринин методдору жөнүндөгү окуу.
 
Методология тил илиминде тил таануунун, тилди изилдөөнүн принциптери, аспектилери, ыкмалары, тил илиминин объектисине кандайча мамиле жасоонун жолу, билимди илимий жактан түптөөнүн ыкмасы, лингвистикалык изилдөөнүн мүнөзү жанa жалпы багытын аныктайт.

Методология үч деңгээлге ажыраган негиздерди өз ичине камтыйт:
 1) жалпы философиялык Методология изилдөө принциптерин, багыттарын материалисттик диалектиканын принциптеринин жана мыйзамдарынын негизинде аныктап жүргүзүү;
 2) жалпы илимий Методология бир нече илимдерде колдонулуучу методдор, принциптер камтылган ыкмаларды колдонуу;
 3) жекече Методология бир гана илимде (мис., тил илиминде) колдонулат. 

Методология лингвистикалык теориялар менен тыгыз байланышта болуп, илимий изилдөө иштеринин жетишкендиктерин шарттайт. Тигил же бул маселени изилдөөдө кандай иликтөө ыкмалары кандайча жолдор менен ишке ашарын, багытын аныктайт, принциптерин белгилейт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Мамиле категориясы

Мамиле категориясы - этишке мүнөздүү категория. Кыймыл-аракеттин субъектиси менен объектисинин ортосундагы мамиле, б.а. сүйлөмдө ээлик милдет аткарган сөздүн же кыймыл-аракеттин чыныгы аткаруучусунун субъект же объект экендигин аныктоочу мамиле.
 
Ал катнаш атайын морфемалар менен берилет жана алар этиштин этиштин составында колдонуп, ал билдирген (туюндурган) кыймыл-аракетке канчалык катнашы бар экендигин көрсөтөт. Кыргыз тилинде этиштин беш мамиле формасы бар: негизги мамиле этиштик уңгу менен бирдей болот да, кыймыл-аракетти грамматикалык ээ аткарат. 

Өздүк мамиленин формасы н, -ын; туюк мамиленин формасы -л, - ыл; айрым учурларда -н, -ын; кош мамиленин формасы -ыш, - ш; аркылуу мамиле көп мүчө аркылуу берилет. Анын семантикасы – баяндооч билдирген кыймыл-аракет грамматикалык ээ тарабынан аткарылбастан, анын демилгеси менен башкалар аркылуу аткарылат: Алым балдарга сочинение жаздырды.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Лингвистикалык энциклопедиялар

Лингвистикалык энциклопедиялар - тил жана аны иликтеп-үйрөнүү методдору жөнүндөгү түшүнүктөрдү системага салып, алар туурасында маалымат берүүчү басылма.
 
Жалпы жана жеке лингвистикалык проблематикага, айрыкча, кайсы бир тилди мүнөздөөгө басым жасалышы мүмкүн. Материал алфавиттик тартипте же тематикалык принципте жайгаштырылат, көптөгөн Лингвистикалык энциклопедияларда эки принцип тең сакталат. Лингвистикалык энциклопедияларды түзүү принциптери жана структурасы азыркы тарыхый доордогу тилдик илимий маалыматтардын жана айрым мектептердин, улуттук лингвистикалык традициялардын теориялык эрежелеринин структурасын чагылдырат. Ар кайсы доорлордогу Лингвистикалык энциклопедияларды салыштыруу тил жөнүндөгү илимдердин өсүү процессине, тил табияты жөнүндөгү түшүнүктөрдүн өзгөрүшүнө жана аларды изилдөө методдоруна, тил илиминин башка илимдер менен байланышына байкоо жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берет.
 
Тил илими жөнүндөгү алгачкы энциклопедиялык справочниктер Францияда иштелип чыккан.
 
Тил жөнүндөгү азыркы илимди, информатика жана башкаруу каражаттарын лингвистикалык позицияда түшүндүрүүгө аракет жасаган "Еncyclopaedia of linguisties, information and control» (охf - [а.о.]. 1969), о.э. тилдин структурасы, аны изилдөөнүн маселелери, тилдин ойлоо жана адамдын психикасы менен байланышы, тилдин коомдогу ролу ж.б. проблемаларды камтыган 1989 - ж. Н.Э.Коллиндждин редакциясы астында чыккан "Аn еncyclopaedia of language" ("Тилдик энциклопедия" же "Лингвистикалык энциклопедия") басылмалары жарык көрдү.
 
Россияда "тил илиминин жана адабияттын тарыхы" камтылган "Илимий жана прикладдык билимдердин элдик энциклопедиясынын" (М.,1911) 7-тому чыгат. Азыркы орус тили жөнүндөгү негизги маалыматтарды берүүчү, анын тарыхын жана абалын, орус тилинин дүйнө тилдеринин арасындагы ээлеген ордун көрсөтүүчү "Орус тили" Л.Э. (М., 1979) түзүлгөн.
 
Ар кандай көлөмдөгү лингвистикалык проблемалар "Советтик чоң энциклопедия", "Советтик энциклопедиялык сөздүк универсалдуу жана багыттык энциклопедияларга камтылат. Кыргыз тил илиминде Лингвистикалык энциклопедиялар алгач жолу 2004-жылы Мамлекеттик тил жана Энциклопедия борбору тарабынан проф. С.Ж.Мусаевдин жооптуу редакторлугу менен жарык көрөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Линвистикалык терминология

Линвистикалык терминология (термин - грек, logos - сөз, окуу) - тил илиминдеги атайын түшүнүктөрдү жанa типтүү объектилерди туюндуруу үчүн колдонулган сөздөрдүн жанa сөз айкалыштарынын жыйындысы.
 
Линвистикалык терминология өз ичине : 
 1) нак терминдерди, 
 2) өзгөчө сөз айкаштары менен алардын эквиваленттерин камтыйт. Тил таануучулук түшүнүктөр менен категориялардын системасы болуп эсептелген Линвистикалык терминологияны спецификалык аталыштардын системасы болгон номенклатурадан айырмалай билүү зарыл. "Фонема", "морфема", "артикуляция", "синтаксис" ж.б. - терминдер. Ошентсе да, терминдер менен номенклатуралык белгилердин ортосундагы чек кыймылдуу келет; тигил же бул номенклатуралык белги бир кыйла жалпы универсалдык мазмунга же мүнөзгө ээ болушуна жараша, терминге айлануусу мүмкүн.
 
Линвистикалык терминология - семасиологиялык система, б.а., белгилүү бир илимий көзкараш, дүйнө таанымды туюндурган түшүнүктөрдүн системасынын чагылдырылышы. Илим өнүгүүнүн кыйла жогорку баскычына жеткенде гана терминология пайда болот. Же болбосо түшүнүк өнүгүп, калыптанып, аны белгилүү бир илимий аталышка ээ кылуу зарылдыгынан термин келип чыгат. Терминди термин эмес сөздөн айырмалоонун негизги куралы болуп дефинитивдүүлүк, б.а., ага так илимий аныктама берүүгө болор-болбостугу эсептелет.
 
Линвистикалык терминология тил илиминин өнүгүү тарыхы менен кошо калыптанып, тилге карата көзкараштардын өзгөрүүсүн, түрдүү багыттар менен мектептерде лингвистикалык сөз колдонуулардын айырмачылыгын, түрдүү улуттардын тил таануу салттарын чагылдырат.
 
Линвистикалык терминология системасы ачык система катары, ар дайым байып, толукталып отурат. Тигил же бул терминологиялык системанын жашоо жанa жөндөмдүүлүгү анын иреттелгендиги, мазмун менен туюндуруу ортосундагы карым-катыштын ырааттуулугу менен мүнөздөлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Лингвистикалык поэтика

Лингвистикалык поэтика (лингвопоэтика) – адабият таануу менен лингвистиканын чегинде турган филологиялык тармак.
 
Көркөм чыгарманын тилин, тилдик бирдиктердин көркөм чыгармада колдонулуш өзгөчөлүктөрүн, алардын эмоционалдык-экспрессивдик, эстетикалык функциясын изилдеп, көркөм чыгарманын жанa жалпы эле адабий системанын структурасындагы негизги компоненттерди бөлүп көрсөтүү менен, алардын формалдык структуралар менен болгон байланышын ачып берет. Лингвистикалык поэтика вербалдык белгилердин, формалдык структуралардын поэтикалык функциясын жанa мүмкүн болгон комбинацияларын адабий системанын мазмундук структурасынын элементтери менен биримдикте изилдөөгө алат. Негизги объектиси болуп поэтикалык тил жана көркөм адабияттын тили түшүнүктөрү эсептелет. Лингвистикалык поэтиканын системалык түзүлүшүнүн негизин көркөм чыгармада колдонулган тилдик фактылардын классификациясы түзөт да, поэтикалык фонетика (эвфония), поэтикалык морфология, поэтикалык синтаксис, поэтикалык семантика, поэтикалык лексикологияга ажырайт.
 
Лингвистикалык поэтика стилистика, лингвостилистика, кеп маданияты, риторика, эстетика менен тыгыз карым-катышта өнүгөт. Лингвистикалык поэтика нын негизги принциптери 20-к. 3-жж. ОПОЯЗдын, Прага лингвистикалык тобунун концепцияларында, В.В.Виноградов, В.М.Жирмунскийдин эмгектеринде калыптанып, Б.В.Томашевский, Р.Якобсон, М.М.Бахтин ж.б. тарабынан өнүктүрүлгөн. Кыргыз фило- логиясында орус филологиясынын салттарына таянуу менен жаныдан калыптанып, өнүгүп келе жаткан тармак болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Кыргыз тили жана адабияты журналы

Кыргыз тили жана адабияты журналы - алгач Ысык-Көл мамлекеттик К.Тыныстанов атындагы университетте уюшулуп, 2000-жылдын сентябрынан бери чыгып келе жатат.
 
Бул журналдын чыгышы К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин 60 жылдык мааракеси менен түздөн-түз байланышкан жана өлкөнүн тунгуч Президенти Аскар Акаевичтин катышуусу менен өткөн салтанатта 1-номуру элге таркатылган. Журналды уюштурган жана анын биринчи башкы редактору Университеттин 1-Проректору профессор С.Ж.Мусаев болгон.
 
2003-жылдан тартып журнал К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университети менен К.Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин биримдикте чыгарып келе жаткан илимий, илимий-методикалык басылмасы катары катталган. 2005-жылга чейин эки Университет тарабынан чыгып келе жаткан журналдын башкы редактору БГУнун ошол кездеги ректору профессор С.Ж.Мусаев болгон.
 
Журнал негизги теориялык, окуу-методикалык максатты ишке ашырууну көздөйт. Республикадагы лингвист-филологдорду, адабиятчыларды, илимпоздорду бир максатка карата топтоп, кыргыз тил илиминин, адабияттын теориялык жана практикалык маселелерин чагылдырган илимий маанилүү басылма болуп саналат. Мында илимий жана теориялык маселелер менен бирге эле окутуунун методикасын, мамлекеттик тилдин маселелерин изилдөө боюнча иштер да камтылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Көөнөргөн сөздөр

Көөнөргөн сөздөр - жашоо турмушта, маданият менен илимде, техника, саясат менен идеологияда, адамдардын жашоого болгон көз карашында дайыма кыймыл болуп турары белгилүү.
 
Мына ушундай өнүгүү, өзгөрүү учурунда кайсы бир реалдуу заттар, анын айрым бир варианттары колдонуудан чыгып же өркүндөтүлүүгө дуушар болот. Бул тилге да өз таасирин тийгизип, сөздөрдүн колдонуудан чыгып калышына же тескерисинче, жаңы сөздөрдүн, жаңы маанилердин пайда болушуна алып келет. Колдонуудан чыгып калган сөздөр, жалпы жонунан, Көөнөргөн сөздөр деп аталат.
 
Көөнөргөн сөздөрдүн маанилери көбүнчө тектеш тилдердеги жана диалектилердеги фактылар аркылуу аныкталат. Ошондой эле алардын айрымдары өз алдынча колдонулбастан, туруктуу сөз айкалышынын бир түгөйү катары колдонулуп калгандыгын көрөбүз. Лексикалык составдын байышына караганда анын көөнөрүшү жайыраак болот. Анткени эл арасында кеңири колдонулуп жүргөн сөздөрдү тилден дароо эле сүрүп таштоого болбойт. Ошондуктан Көөнөргөн сөздөр оозеки кепте, чыгармаларда көпкө чейин жашай берет. Сөздөр көөнөрүү жагдайы боюнча бири-биринен айырмаланып турат, ошондуктан аларды тарыхый сөздөр (историзмдер) жана архаизмдер деп экиге бөлүп кароого туура келет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Кореференттүүлүк

Кореференттүүлүк (ко "бирдей", "бирдиктүү" деген маанидеги приставка, "бирдей окшош референттүүлүк") — сүйлөшүүдө (атооч сөздөр аркылуу) бир эле объектини, кырдаалды туюндуруу, б.а., туюнтмада бир эле референт айтылат. Мис., Апамдын сөзү жүрөгүмдө. Аны мен ыйык сактайм. Мында "сөзү" жана "аны" деген каражаттар бир эле референтти туюндурду.
 
Кореференттүүлүк лексикалык жана семантикалык кайталоолордон айырмаланат. Мис., Күүлдөгөн көл тынчтанды. Күркүрөгөн дайра тынчтанды. Карга карганын көзүн чокубайт. Мындагы "тынчтанды", "карга", "карганын", деген каражаттар референттүү эмес.
 
Кореференттүүлүк - тексттеги байланышты чындаган каражат. Кореференттүүлүктүн туюндурулушу, каражаты ар түрдүү. Мис., Банк уурдалды. Уурулар изин жашырып кетишти. Бул эки сүйлөмдүн байланышы Кореференттүүлүк аркылуу уюшулду. Анткени "уурдалды" деген этиштин субъектиси "уурулар".

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Коннотация

Коннотация (лат. connotatio, connote - кошумча маани бар) - тилдик каражаттардын өз алдынча турган учурда (узуалдык негизде) же сүйлөшүүдө колдонгон мезгилде (окказионалдык мүнөздө) эмоционалдык, баа берүүчүлүк, стилдик боекко ээ болушу. Т.а., тилдик каражаттардын өзүлөрүнүн лексикалык, грамматикалык түз маанисинен (денотаттык маанисинен) сырткары бир нече кошумча маанилерди туюндурушу.
 
Коннотация, кеңири мааниде айтуучунун көзкарашына, маданий деңгээлине, таалим-тарбиясына байланыштуу, ошондой эле айтуучунун өзү туюндуруп жаткан нерсеге карата эмоционалдык жана баа берүүчүлүк мамилесине жараша, сүйлөшүүнүн стилдик табиятына ылайык тилдик каражаттардын экспрессивдик функциясына, түшүнүктүк-предметтик маанилерине кошумча бир нече маанилердин чөгөрүлүшү болуп эсептелет. Коннотация тар мааниде караганда, тилдик каражаттардын өзүнүн маанисинен сырткары кошумча семантикалык компоненти. Коннотациянын сүйлөшүүдөгү субъективдүү табияты тилдик каражаттардын когнитивдик (таанып билүүчүлүк, гносеологиялык) функцияны аркалаган объективдүү мазмунуна карама - каршы келет. Коннотациянын субъективдүү мүнөзү бир эле көрүнүштү туюндурган тилдик каражаттын ар түрдүү интерпретацияланыш мүмкүнчүлүгүнөн байкалат. Мис., «көз жашы» деген туюнтма сүйлөшүүдө терс мааниде да жана оң мааниде да колдонулушу, түшүндүрүлүшү мүмкүн. Коннотация тексттин экспрессивдик боегун түзгөн эмотивдик-прагматикалык аспектилер менен тыгыз байланыштуу. 

Коннотациянын мазмуну, анын тилдик бүтүндөй маңызы - өзүнчө бир прагматикалык «полуфабрикат». Ал сүйлөшүүдө колдонулганда гана субъективдүү модалдуулукка ээ болот. Коннотациянын структурасында ассоциативдик-образдык компонент тилдик бирдиктеги денотативдик жана коннотатавдик маанилерди байланыштыруучу, андагы баа берүүчүлүк квалификацияны, стилдик маркировканы негиздөөчү компонент катары саналат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Конверсия

Конверсия (лат.conversio - өзгөрүү, кубулуу) - грамматикада жана лексикада мааниси боюнча бири-бирине эквивалент сүйлөмдөр аркылуу информацияны (субъект-объектилик мамилерди) туюндуруу ыкмасы.
 
Конверсия грамматикада бир эле маани эки башка конструкцияда өзгөрүлүп туюндурулат. Мис., Ректор студентке сыйлык берди. Студент ректордон сыйлык алды. Бул грамматикалык Конверсия деп аталат.
Лексикада Конверсия ар түрдүү сөздөр менен туюндурулат. Анда эки жактуу субъект-объектилик мамилени туюндурган лексикалык конверсивдер колдонулат. Мис., Алардын түшүмү биздикинен мыкты. Биздин түшүм алар-дыкына жетпейт. Эжем агамдан улуу. Агам эжемден кичүү. В.В.Виноградов - Л.В.Щербанын шакирти. Л.В.Щерба - В.В- Виноградовдун устаты ж.б.
 
Конверсия боюнча кайра түзүүдө сүйлөмдө субъект менен объект бири-бири менен орун алмашат. Мындай конструкциялар бирдей эле маанини туюндурат да, тилдеги синонимия каражаты катары колдонулат. Ошо аркылуу сүйлөмдөгү актуалдуу мүчөгө басым коюлат. Конверсивдер ар түрдүү мааниде, кээде бири-бирине дал келбеген антонимдик мааниде да болот. (М: достошуу, урушуу, жолдош, коллега, авторлош, кошуна ж.б) алардын синтаксистик жана семантикалык табияты баштапкы сүйлөмдө да, о.э. өзгөртүлгөн кийинки сүйлөмдө да конверсиялык мамиле-маанини туюндурат (салыштырыңыз: Асан Садык менен кесиптеш жана Садык Асан менен кесиптеш).

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Киринди сүйлөм

Киринди сүйлөм - булар да киринди сөздөр сыяктуу сүйлөмдүн жалпы маанисине карата сүйлөөчүнүн мамилесин билдирет.
 
Бирок Киринди сүйлөм түзүлүшү боюнча киринди сөздөн айырмаланат. Анткени ал жөнөкөй сүйлөмдөр сыяктуу эле предикативдик борборго (баш мүчөлөрү же алардын бирөө) ээ. Киринди сүйлөм окшоштуруу, салыштыруу, болжолдоо, күчөтүү, тактоо, өкүнүү, макулдук, ишенич, кеңешүү, өтүнүү, сурануу жана жекече ар кандай мами-лелерди, кошумча модалдык маанилерди сүйлөмгө бөлүү үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Кинесика

Кинесика ( грекче kinesis - кыймыл) - сүйлөшүүдө вербалдык эмес компонент катары катышкан, кандайдыр бир маанини туюндурган мимикалык жана пантомимикалык кыймылдардын, ымдоо, жаңсоолордун, ишаараттардын, жыйындысы.
 
Кыргыз тил илиминде (паралингвистика тармагында), о.э. сүйлөшүүнүн теориясы жана семиотикада, тилдик мекен таануу багытында да изилденет. Кинесика синхрондук негизде байыркы сүйлөшүү ишмердигин калыптандыруучу каражат катары мүнөздөөгө болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика