Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жарыктын газразряддык булактары

Жарыктын газразряддык булактары — буу абалындагы газ же башка зат (мис., сымап) аркылуу электр тогу өткөндө электр энергиясын нурга айландыруучу приборлор. 

Жаа разрядын изилдеп жатып орус илимпозу В. В. Петров жарык кубулушун байкаган (1802). 1876-ж. орус инженери Н. Н. Яблочков өзгөрмө токтун жаалуу көмүр лампасын ойлоп чыгарып, электр разрядын жарык кылууга колдонуу жолун ачкан. 1850-1910-ж. газ менен жарык кылуучу лампа (1928), натрий лампасы (1935) жана акад. С. И. Вавиловдун люминесценция лампасы (1938) чыгарылды. 

Жарыктын газразряддык булактары жалпы эле жарык кылуу, нурландыруу, сигнал (белга) берүү ж. б. максаттар үчүн пайдаланылып, жарык кылууда люминесценция лампасы (жарыктыгы 80 лм/вт), автострадаларда натрий лампасы (140 лм/вт), көчөлөрдү жарык кылууда сымап лампалары, киноаппараттарда өтө жогорку басымдагы ксенон лампалары колдонулат. 

Азыркы мезгилде жогорку тепмературага чыдамдуу, химиялык туруктуу материалдарды алуу менен технологияны улйм жакшыртын, кадимки жарыкка (250 лм/вт) жакын жарыкты алууга жетишилүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Жардырып ширетүү

Жардырып ширетүү - жарылуунун энергиясын пайдаланууга негизделген ширетүү жолу. 

Жардырып ширетүүдө ширетиле турган тетик бекем орнотулган башка бир тетикке кандайдыр бир бурч боюнча жайгаштырылат. Жардыруучу детонатор тетиктердин бурч боюнча тийишкен жерине орнотулат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Жапалак үкү

thumb|Жапалак үкү.
thumb|Asio flammeus flammeus
Жапалак үкү - кадимки үкүлөр тукумундагы куш. 

Уз. 35-42 см. Жопу боз, боору ак, же саргыч. 
Көбүнчө Европа, Азия, Түн. жана Түш. Америкада, Каролин жана Гавай аймактарында. 
Майда кемирүүчүлөрдү жеп, айыл чарбага пайда келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Канаттуулар
Жанар тоо бомбасы

thumb|Жанар тоо бомбасы.
Жанар тоо бомбасы - жанар тоодон атылган заттардын абада ар канган кесекчелери. 

Жанар тоо бомбасынын ичи көзөнөкчөлүү, сырты айнек сымал жалтырак, тыгыз; өлчөмү бир нече см ден бир нече м ге чейин. 

Лаванын химиялык составына байланыштуу Жанар тоо бомбасы тегерек, жалпак, алмурут сымал сүйрү, лентадай узун ж. б. формада болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Жалындуу фотометрия

Жалындуу фотометрия - атом спектрдик анализдин бир түрү. 

Аныкталуучу элементтердин спектрин алуу үчүн жарык булагы болуп жалын, ал эми алынган спектрлерди тизмелөөдө ар түрдү фотоэлементтер колдонулгандыктан техникада Жалындуу фотометрия деп аталып калган. 

Жалынды алыш үчүн ар кандай күйүүчү газдар жана алардын аралашмасы колдонулат (мис., метан, дициан, ацетилен ж. б.). 

Жалындуу фотометрияда жалындын тепмературасы 4000°Кден ашпагандыктан, спектрлери жецил алынуучу элементтер (Li, Na, К ж. б.) анализделет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Жайылма толкун лампасы

Жайылма толкун лампасы - өтө жогорку жыштыктуу электромагнит термелүүлөрүн күчөтүү үчүн электромагниттик жайылма толкун менен бир багытты көздөй кетүүчү электрон агымынын өз ара аракеттенүүлөрү пайдаланылган электр ваакуумдуу прибор. 

Жайылма толкун лампасынын негизги милдети - кабыл алуучу жана берүүчү түзүлүштөрдө өтө жогорку жыштыктуу термелүүнү күчөтүү (300 Мгц - 300 Ггц). Бул лампа электрон агымын пайда кылуучу электрон аткычтан, жайылма толкундун ылдамдыгын азайтуучу жайланткыч жана электрон агымын токтотуучу фокус жогорку жыштыктуу термелүүлөрдүн энергиясын жуткучтан турат. 

Жайылма толкун лампасы өтө жогорку жыштыктуу термелүүлөрдү күчөтүү менен катар жыштыкты өзгөртүп түзүү жана аны көбөйтүү учун да колдонулат. Бул лампа менен термелүүлөр 30-60 дб ге күчөтүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Египет эскпедициясы

Египет эскпедициясы (1798- 1801)-генерал Наполеон Бонапарт баштаган франц. аскерлердин Египетке жортуулу.

Египет эскпедициясын уюштуруудагы Директория өкмөтүнүн максаты - Египетти каратып, Англиянын Индиядагы ээлеген жерине сокку уруу үчүн база түзүү. Десант аскери бар франц. эскадра 1798-ж. 19-майда Тулондон чыгып, 30-июнда Александрияга келген. 21-июлда Бонапарт мамлюктардын аскерлерин талкалап, Каирди басып алат. Августтун башында англ, адмирал Г. Нельсон Абукирде франц. флотту талкалайт, 1798-ж. сентябрда түрк султаны Селим III Францияга согуш жарыялайт. 

Турция 1799-ж, январда Россия жана Улуу Британия менен келишимге кол коюп, 2-антифранц. коалицияга кирет.

Франц, бийлик Египетте катаал сурак жүргүзүп, калкты катуу эзгендиктен, басып алуучуларга каршы Каирде 1798-ж. көтөрүлүш чыгат. 

Египеттеги абалынын бекем эместигинен жана Францияда ички саясий кырдаалдын начарланышынан улам Бонапарт армиясын таштап, 1799-ж. Францияга кетүүгө аргасыз болот. Анын ордуна келген генерал Ж. Б. Клебер согуш аракетин улантып, 1800-ж. мартта Турциянын армиясын талкалап, аны Египеттен кууп чыгат. 

Египеттеги франц. армиянын абалы Жер Ортолук деңиздеги орус эскадрасынын 1798-1800-жылдагы аракети менен начарлайт. 
1801-ж. жазында англ, аскерлер келип, француздарды багынууга аргасыз кылат. Франц, армиянын калганы 1801-ж. сентябрда Египеттен биротоло чыгып кетет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Египет
Евклид «негиздери»

Евклид «негиздери» - элементардык математика боюнча Евклид жазган ил. чыгарма. 

Евклид «негиздери» 13 китептен турат. 

1-китебинде 3 бурчтуктардын, тик бурчтуктардын, параллелограммлардын негизги касиеттери каралып, аянттары салыштырылат да, аягында Пифагор теоремасы берилет. 

2-китепте геом., алгебра жана аны менен болгон амалдар, 

3-китепте тегеректин касиеттери, жанымалар, хордалар, 

4-китепте туура кеп бурчтуктар, 5-китепте чоңдуктардын катыштарынын жалпы теориясы сыяктуу маселелер каралган, ал эми 13-китепте 2 шардын көлөмдөрүнүн катыштары иликтенет. 10- жана 13-китебинин көп бөлүгүн грек математиги Теэтет (б. з. ч. 4-к.) жазган. 

Кийин башка грек матема- тиктери жазган 14- жана 15~китептер да Евклидге ыйгарылган.

Евклид «негиздери» белгилүү бир схема боюнча: адегенде анык- тамалар, постулаттар, аксиомалар, анан теоремалар, алардын далилдөөлөрү берилген. Азыркы матем. көз караш боюнча алганда Евклид «негиздеги» аксиомалар жана постулаттар системасынын негизинде геометрияны дедукциялуу түзүүдө жетишпеген жактары да учурайт. 

Евклид «негиздеги» коп теоремалар жана геом. фактылар Евклидге чейин эле белгилүү болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Математика
Эвгеника

thumb|Фрэнсис Гальтон (±1905).
Эвгеника (гр. eugenes - теги жакшы) - адамдын тукум куучулук ден соолугун жана аны жакшыртуу жолдорун изилдөөчү илим. 

«Эвгеника» терминин англ, биолог Ф. Гальтон киргизген (1869). Эвгеника адамдагы тукум куугуч процесстер бардык организмдегидей эле генетиканын жалпы Закондоруна ылайык жүрөт деп эсептейт. Адамдын морфол. белгилеринин түрдүү болушу тукум куугуч касиетке, ал эми психикалык өзгөчөлүктөрү тарбия, билим, эмгек жана коллективдин таасирине байланыштуу. Туугандыгы өтө жакын адамдар никелешүү, алардын тукумунан тукум куума оорулар байкалат. Туугандык никенин зыяндыгын адам алгачкы убакта эле байкаган, андай никеге үрп-адат боюнча тыюу салынып, кийин законго айландырылган. 

Эвгеника менен мед. генетика тукумга зыян касиеттерди таратпоого жана алдын алууга аракеттенет. Медицина-генетикалык консультациялар ата-энеде тукум куума оорулар (мис., гемофилия) пайда болоорун эскерткен. Эвгеникада жасалма уруктандыруу, урукту сактоо ж. б. ыкмаларды колдонуп, акылдуу, күчтүү адамдардын тукумун көбөйтүү тууралуу кез караштар да бар. 

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Илимдер
Карамель

thumb|Карамель.
thumb|Карамель (кондитер азыгы).
Карамель (Латын тили cannamella - бал камыш) - кант аралаштырып жасалган кондитер азыгы.
 
Кантка меме, жемиш ширеси, какао ж. б. кошулуп жасалган даамдуу, таттуу азык.
Карамель муздай тунук жана коюу ширелүү болуп айырмаланат. Карамель азыктары түркүн даамда болуп, түрдүү формадагы калыптарга салынып жасалат. Карамелди даярдоо анын массасын жана ичине сала турган коюу ширени даярдоо, калыпка салуу, муздатуу, ороо же сыртын тазалоо, өлчөө жана кутуларга салуу жумуштарынан турат.
 
Карамель массасы кант эритмесине крахмалдуу патока же илээшкек шире (97-99% кургак заты бар) кошуп кайнатуудан алынат. Карамелдин массасын калыпка салуу үчүн 70-80°Сге чейин муздатат. Бул температурада Карамель жабышпаган, ийилгич абалга ээ болот. Муздай тунук Карамель массасына лимон кислотасы, жыттуу жана боёгуч заттар кошулат. Ал эми коюу ширелүү Карамелдин ичине ар түрдүү (же- миштен, жер жемиштен, сүттөн жана каймактан жасалган азыктар, жаңгак, шоколад ж. б.) заттар салынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Кондитер азыктары
Карадрина

Карадрина (Spodoptera exigua) - айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирүүчү шайтан көпөлөк.
 
Канатынын уз. 26- 34 мм, өңү саргыч, боз. Африка, [[Түштүк Азия]] жана Түндүк Америкада, Орто Азияда кездешет. Анын куурчакчалары топуракта кыштайт. Көпөлөктөрү эрте жазда учуп, көбүнчө отоо чөптө тукумдайт, кийинчерээк айыл чарба өсүмдүктөрүнө өтөт.
 
Курттары пахта, беде, кызылча, помидор ж. б. өсүмдүктү зыянга учуратат.
Ага каршы агро-техникалык чаралар колдонулуп, үрөнгө инсектицид, биопрепарат чачылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Караважо

Караважо
Меризи да Караважо Микеланжело (28. 9. 1573- 18. 7. 1610) - италиянын живописчиси.
 
1584-ж. Миланда С. Петерцанодон таалим алган. Алгачкы жанрдык картиналары («Төлгөчү аял», Лувр; «Лютначы», 1595, Эрмитаж), диний жана мифологиялык композициялары («Вакх», Уффици; «Магдалина», Дориа гал., Рим), «Жемиш салынган чабыра» натюрморту (Амброзиана гал., Милан) терең демократтык реализми, тактыгы жана композициясынын пластикалуулугу менен көңүлдү бурган.
 
Ыйык Матфей өмүрүнөн алынган полотно циклинде (1597- 1600, Сан-Луижиден Франчези чиркөөсү, Рим), «Табытка салуу» (1604, Ватикан, Рим) сүрөтүндө жөнөкөйлүккө жана күчтүү драматизмгө жетишкен.

Караважонун чыгармалары чечкиндүүлүгү, жаратылыштан үйрөнүүгө чакырган ынтызарлыгы менен 17-кылымда европанын сүрөт өнөрүндө реалисттик багытка жол ачып, анын новаторлугу кийинки муунга зор таасир тийгизген.
 
Италия ж. б. өлкөлөрдө анын көптөгөн жолдоочулары («караважисттер») болгон.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Капуста чымындары

Капуста чымындары - курт-кумурсканын кадимки чымын тукумундагы 2 түрүнүн: жазгы жана жайкы Капуста чымындарынын жалпы аты.
 
Алар - капуста менен башка кайчы гүлдүү өсүмдүктүн коркунучтуу зыянкечи. Жазгы Капуста чымындарынын уз. 6-6,6 мм. Эркеги бозомук, жонунда 3, курсагында узата кара жик болот. Ургаачысы чоң. Европа, Азия, Түндүк Америкага жана Азияга кеңири таралган. Куурчакчасы топуракта кыштап, чымын болуп апрель - июнда учат. Сиркесин өсүмдүктүн түбүнө таштайт.
 
Жайкы Капуста чымындары жазгысынан кыйла чоң, канаты саргыч. Чымын июндун башында - июлдун аягында учат. Куурчакчасы топур акта кыштайт. Капустанын түбүндөгү топурактын алдына сиркелейт. Капуста чымындары зыян келтирген капуста начар өсүп, түшүмү аз болот.

Күрөш чарасы: жерди терең тоңдурмалоо; капуста көчөтүн инсектицид аралаш топурактуу карапада өстүрүү; жакшы, таза көчөттү эрте тигүү ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Курт-кумурскалар‎
Капуста көпөлөгү

thumb|Капуста көпөлөгү
Капуста көпөлөгү (syn. Mamestra brassicae) - шайтан көпөлөктөр тукумундагы түр.
 
Канатынын жазылган. уз. 50 мм. Курту көк жашыл, жашыл же күрөң, уз. 50 мм.
Европа, Азияга (Кавказ, Сибирь, Орто Азия) тараган. Кайчы гүлдүү өсүмдүккө, бөтөнчө капуста, күн карама, тамеки, кызылча, буурчак, пиязга зыян келтирет.
Куурчакчасы топуракта кыштайт. Көпөлөк май - июнда учуп, жалбыракка 10-15тен сирке таштайт.
Күрөшүү чарасы: жерди терең тоңдурмалоо; өсүмдүккө инсектицид чачуу ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Курт-кумурскалар‎
Капица мыйзамы

Капица мыйзамы - күчтүү магнит талаасында жайгаштырылган поликристалл түрүндөгү металл үлгүсүнүн электр каршылыгынын магнит талаасынын чыңалышына көз карандылыгын аныктоочу эмпириялык мыйзам.
 
Капица мыйзамы боюнча күчтүү магнит талаа- сындагы поликристалл металлдардын электр каршылыгы магнит талаасынын чыңалышына пропорциялаш чоңоёт. Бул мыйзамды П. Л. Капица 1928-ж. чыңалышы 350 миң эрстедге чейинки импульстук магнит талаасында аныктаган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Канттуулук өлчөгүч

Канттуулук өлчөгүч - эритинди аркылуу өтүүчү жарыктын поляризация тегиздигинин бурулуу бурчун өлчөө жолу менен ал эритиндидеги канттуу заттын өлчөмүн аныктоочу прибор.
 
Ал уюлдаштыргычтан (поляризатордон) жана талдагычтан (анализатордон) турат да, алардын ортосуна изилдене турган эритинди куюлган түтүк орнотулат. Берилген жарык уюлдаштыргычтан өткөндө кандайдыр жалпак тегиздик боюнча уюлдашат да, уюлдашуунун тегиздиги канттуу эритиндинин катмарынан өткөндө белгилүү бир бурчка бурулат. Бул бурулуу катмардын калыңдыгына, канттын өлчөмүнө жана жарык толкунунун узундугуна жараша болот.
 
Бурулуу бурчу эки жол:
 1) талдагычтын эритинди жоктогу жана эритинди куюлгандагы абалдарынын айырмасын аныктоо;
 2) түтүк менен талдагычтын ортосуна компенсаторду жайгаштыруу жолу менен ченелет. Компенсатор эритиндидеги канттын өлчөмүн процент менен көрсөтө тургандай бөлүктөргө бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Физика
Кантон

Кантон (Француз тили canton - округ) –
 1) Швейцариядагы федерациялык бирдик.
 2) Франция менен Бельгияда админ.-аймактык бирдик, о. эле Франциядагы шайлоо округу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Терминдер
Кан токтотмо дарылар

Кан токтотмо дарылар - кан агууну токтотуучу заттар.
 
Алар: фибриноген, тромбин, К витамини (викасол), кан токтотуучу губка (адамдын канынын плазмасына, кальций хлоридине жана аминокапрон кислотасына чыланган), кээ бир өсүмдүктөрдөн (лагохилус, чалкан) алынган дары- дармек жана жатынды жыйрылтуучу дарылар.
 
Кан токтотмо дарылар кан уюшу начарлаган ооруларда, кан акканда, операциядан мурун кан агууну алдын алуу үчүн колдонулат. Кан токтотуучу милдетти кан же плазмада аткарат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Дарылар
Кан тамырларын кеңейткич дарылар

Кан тамырларын кеңейткич дарылар - кан тамырларды кеңейтип, басымды азайтуучу дары заттар.
 
Айрымы кан тамырлардын булчуңуна таасир этет (мисалы, нитриттер, папаверин, дибазол ж. б.), кээси симпат нерв системасынын тонусун төмөндөтүп, кан тамырларды кеңейтет (мисалы, резерпин). Алар гипертония оорусунда, мээнин кан айлануусу бузулганда ж. б. учурда пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Дарылар
Канн конференциясы (1922)

Канн конференциясы (1922) - Антантанын Жогорку советинин 6-13-январда Канн шаарында (Франция) өткөрүлгөн конференциясы.
 
Ага Бельгия, Улуу Британия, Италия, Франция, Жапониянын өкүлдөрү, ошондой эле Германиянын өкүлү, Репарация комиссиясынын (Германия жана анын союздаштарынын мойнуна коюлган репарациянын өлчөмүн жана аны өндүрүп алуу жолдорун аныктоо үчүн 1919-ж. түзүлгөн) мүчөлөрү жана АКШнын байкоочусу катышкан.
 
Канн конференциясы Генуя конференциясын даярдоо этабы болгон. Канн конференциясы Генуяда европалык бардык өлкөлөрдүн экономикалык жана финансылык конференциясын өткөрүү жөнүндө резолюция кабыл алып, анын күн тартибин белгилеген жана 6 параграфтан турган негизги шарттарды иштеп чыккан. Ал шарттардын биринде ар бир улут өзү каалаган тигил же бул системаны кабыл алуу укугуна ээ боло тургандыгы көрсөтүлгөн.
 
Буга В. И. Ленин чоң маани берген, анткени, ал жеке менчик системасынын бүтүп баратышын моюнга алуу менен коммунисттик системанын тең укуктуулугуна макул болуу эле. Башка өлкөлөр менен Экономикамикалык байланышты түзүү саясатын кубаттаган Совет өкмөтү Генуя конференциясына катышууга дароо эле макул болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Конференциялар
Канкор чымындар

Канкор чымындар (Hippobosci- dae) - чымындар тукуму. 150дей түрү бар.
 
Бардык жерде кездешет. Денеси көбүнчө сөлпүк, уз. 4-10 мм, башы тоголок. Сүт эмүүчүлөр менен куш канын сорул, кээде адамды чагат. Ургундай кой менен жылкыга мителик кылат. Малдын эти кычышат, жүнү түшөт, арыктайт, кунардуулугу төмөндөйт, күч алса жаш козулар өлүм-житимге учурашы мүмкүн.
 
Күрөшүү чаралары: 0,5%түү креолин, полихлоропинен эмульсиясы, 0,25% түү хлорофос эритиндиси колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Чымындар
Кандеев көтөрүлүшү (1861)

Кандеев көтөрүлүшү (1861) – Пенза жана Тамбов губларындагы дыйкандардын 1861-жылдагы реформага каршы 1861-ж. 1-апрелде чыккан көтөрүлүшү.
 
Кандеев көтөрүлүшү Высокий кышында башталып, Пенза губерниясындагы Кандеев жана Черногай кыш. анын борборуна айланган. Көтөрүлүштү отставкадагы солдаттар (Гаврила Стрельцов, Антон Тихонов ж. б.), дыйкан Леонтий Егорцев жетектеген. Көтөрүлүшчүлөр «Бардык жер биздики!», «Оброк берүүнү, помещиктерге иштөөнү каалабайбыз!» деп жарыялашкан.

18-апрелде Кандеев кыштагына келген падыша аскери куралсыз 10 миң дыйканга ок аткан.

Кагылышта 19 адам өлгөн, 174 адам камалып, алардын 114ү сүргүнгө айдалган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Кандалакша коругу

Кандалакша коругу - Ак деңиздин Кандалакша булуңунда, ошондой эле Баренц деңизинин Мурманск жээгинде.
 
1932 жана 1938-ж. түзүлгөн Кандалакша жана «Жети арал» коругу бириктирилип, 1951-ж. уюшулган. Аянты 29 миң га. Харлов жана Кувшин аралдардарынын бийик жарлуу жана аскалуу жээгинде канаттуулардан кайра, ак чардак, гага ж. б. уялайт.
 
Баренц жана Ак деңиздин жээгинде канаттуулардын көп түрү кездешет. Баренц деңизинин жээгиндеги кадимки гаганын уясы 500дөн (1939) 7200гө чейин (1970) көбөйгөн. Баренц деңизинин жээгинде сейрек кездешүүчү дөң, тумшук түлөн жашайт.
 
Кандалакша коругунун аралдарында Кызыл карагай, ак кайың жана бай теректүү токойлор бар. Ак деңиздин жээгинде багыш, түлкү, коён, калтар, тыйын чычкан, кереңкур, чил, сүлөөсүн, күрөң аюу, суусар ж. б. учурайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Коруктар
Канга аралжы суюктуктар

Канга аралжы суюктуктар - шок, кан агуу, аз кандуулук, күйүк оорусу, ириң-сепсис ж. б. ооруларды дарылоо жана кан ордуна колдонулуучу же консерваланган канды суюлтуучу каражаттар.
 
Таасирине жараша шокко карты, уусуздандыруучу (дезинтоксикалык) жана парэнтерал жол менен тамактандыруучу дары-дармек болуп болунөт. Канга аралжы суюктуктардын көпчүлүгүнүн комплекстуу таасири бар. Шокко каршы каражаттардын ичинен көбүнчө полиглюкин, поливинилпир- ролидон, желатина дары-дармеги колдонулат. Дезинтоксикалык дары-дармек төмөнкү молекулалуу поливинил- пирролидон түрүндө болот. Алар заара айдоочу таасир берет жана майда кан тамырлардагы кандын уюшун же токтоп калышын азайтат. Парэнтерал дары-дармекке табигый белок продуктулары (плазма, альбумин), ошондой эле белоктуу гидролизаттар кирет. Булар операциядан кийинки алсыз оорулууларга, Кызыл өңгөч күйгөндө, куйук оорусунда ж. б. колдонулат.

[[Пахта], соя жана жүгөрү майларынан май эмульсиялары даярдалып, парэнтерал жол менен тамактандыруу жана организмдин энергиялык запасын жогорулатуу үчүн колдонулууда анын уясы 500дөн (1939) 7200гө чейин (1970) көбөйгөн.
 
Баренц деңизинин жээгинде сейрек кездешүүчү дол, тумшук түлөн жашайт. Канга аралжы суюктуктарнун аралдарында Кызыл карагай, ак кайың жана бай теректүү токойлор бар. Ак деңиздин жээгинде багыш, түлкү, коён, калтар, тыйын чычкан, кереңкур, чил, сүлөөсүн, күрөң аюу, суусар ж. б. учурайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Дарылар
Кан-Ачуу свитасы

Кан-Ачуу свитасы - Ортоңку Тянь-Шанда болжол менен ордовик мезгилинин аягы - силурдун башталышында пайда болгон тоо тек катмары.
 
Көк-Ийрим тоосундагы Чоң жана Кичине-Кан-Ачуу өрөендөрүндө кеңири тараган.
1964-ж. К. С. Сагындыков аны өзүнчө геологиялык свита катары бөлүп, Кан-Ачуу өрөөнүнүн аты менен атаган. Составы жана түзүлүшү боюнча свита молассоид геологиялык формациясына туура келип, кумдук, гравелит, конгломерат жана алевролиттен турат.
Калыңд. 1100 м. Свитанын геол. жашы анын астында (эчки-башы) жана үстүндө (түлкү-башы) жаткан геол. свиталар менен өз ара байланыштарынын негизинде аныкталган. Кан-Ачуу свитасы Ортоңку Тянь-Шанда каледон бүктөлүүсү болуп өткөндүгүн далилдөө менен анын геол. тузулушун изилдөөдө стратиграфиялык мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Инсандар
Канаттуу кеме

Канаттуу кеме - мерчемдүү ылдамдыкта суу астындагы канаттары менен шилөөчү винттен башкасы суу бетинен өйдө көтөрүлүп, тез жүрүүчү кеме.
 
Канаттуу кеме сүзгөндө канаттарынын үстүңкү бетиндеги суу басымы азаят, ал эми астыңкы бетинде көбөйөт. Бул учурда көтөрүү күчү пайда болгондуктан, кеменин корпусу суу үстүнө көтөрүлөт, суунун каршылыгы жана толкундун урунушу кескин азаят. Мындай кемелер сууда 75- 130 км/с ылдамдыкта жүрө алат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Кемелер