Сан-Томе жана Принсипи

Сан-Томе жана Принсипи , расмий түрдө Сан-Томе жана Принсипи Демократиялык Республикасы  — Борбордук Африкадагы аралда мамлекети. 

Африкадагы Гвинея булуңундагы ушундай эле аталыштагы архипелагда жайгашкан. Мамлекеттин курамына жанар тоо активдүүлүгүнүн негизинде пайда болгон, бири-биринен 140 км аралыкта жайгашкан Сан-Томе жана Принсипи аралдары, аянты жагынан чоң эмес 6 арал кирет. 

Африкадагы аянты жагынан эң кичинекей өлкөлөрдүн катарына кирет жана дуйнөдөгү португал тилдүү мамлекеттер арасынан эң кичинекейи. 

 Этимологиясы 
left|thumb|250x250px|1665-жылы Йоханнес Вингбунс тарабынан чийилген Сан-Томенин картасы
Бул аралдарды португал деңиз саякатчылары тарабынан 1471-1472-жылдары ачылыпПрофессор Знаев. Сан-Томе жана Принсипи аралдары, касиеттүү делген диний адамдардын ысымдары менен аталган. Мисалы, 1471-жылдын 21-декабрында, Ыйык Апостол Фоманын күнү ачылган арал «Ыйык Фома аралы» деп аталган. Бул арал мурда «Ыйык Фома аралы» деп аталып келгенине карабастанМалый энциклопедический словарь. Т. 2 Вып. 4. Брокгауз-Ефрон, 1909. — 1058—2215 с., 1920-жылдардан тартып «Сан-Томе аралы» деген аталыш колдонулуп келет. 1472-жылдын 17-январында, Ыйык Антонийдин күнү коңшу арал ачылып, алгач «Ыйык Антоний аралы» деп аталган. 1502-жылы аралга Португалиянын тактысынын мураскери урматына «Канзаада аралы» деген жаңы аталыш берилген, анткени аралда өндүрүлгөн кумшекер үчүн алынган салык мураскердин пайдасына колдонулган. 1920-жылдардан тартып бул арал үчүн «Принсипи аралы» деген расмий аталыш колдонулуп келет.

 Географиясы 
Африканын эң кичинекей мамлекеттеринин бири, Сан-Томе жана Принсипи аталышындагы жанар тоо тектүү аралдарда жайгашкан. Бул мамлекет Сан-Томе (836 км²) жана Принсипи (128 км²) аралдарынан, ошондой эле Гвинея булуңунда жайгашкан Кабраш, Гаго-Каунтино, Ролаш жана Педраш-Тиньозаш сыяктуу кичинекей аралдардан туратАзыркы мамлекеттердин саясий түзүлүштөрү. Сан-Томе жана Принсипинин географиясы. 

Аралдар бири-биринен 140 км алыстыкта жайгашып, Борбордук Африканын жээгинен 300 км алыстыкта (Габондун жээгинен 300 км жана Нигериядан 400 км аралыкта), дээрлик так экватордо (түндүк кеңдиктин 1°, чыгыш узундуктун 7°) орун алган. 

Сан-Томе аралынын 2/3 бөлүгүн тоолор ээлейт, ал эми Принсипи аралында тоолор түштүк тарабында жайгашкан. Жээк түздүктөрү Сан-Томенин батышында жана Принсипинин түндүгүндө орун алган. 

Сан-Томе аралынын эң бийик жери – Пику-де-Сан-Томе чокусу (2 024 м), ал эми Принсипи аралынын эң бийик жери – Принсипи чокусу (948 м). 

Жээкте көптөгөн тайыз булуңдар бар, аларга чоң океан кемелери кире албайт. Өлкөнүн жээк сызыгынын жалпы узундугу 209 км. Башка мамлекеттер менен чек арасы жок.

Өлкөнүн борбору – Сан-Томе шаары.

 Климаты 
center|thumb|928x928px|Сан-Томе аралындагы жээк
Сан-Томе жана Принсипи экватордук аймакта жайгашкандыктан, климаттык шарттары тропикалык деңиздик мүнөзгө ээ болуп, жыл бою ысык жана нымдуу аба ырайы менен мүнөздөлөт. Деңиз жээгинде абанын орточо жылдык температура +26—27°C түзөт. Эң ысык айларда, өзгөчө январь айында, абанын температурасы +30°C ашышы мүмкүн, ал эми эң салкын мезгилде, июль айында, абанын температурасы +20°C чейин төмөндөшү мүмкүнBarros, PLNL. Dissertação.

Жаан-чачындын көлөмү аралдардын аймактарына жараша өзгөрүлүп турат. Сан-Томе аралынын түндүк-чыгыш бөлүгүндө жылдык жаан-чачындын көлөмү 1000 ммге чейин жетсе, түштүк-батыш бөлүгүндө бул көрсөткүч 5000 ммге чейин жетет. Принсипи аралында жаан-чачындын көрсөткүчү Сан-Томе аралына окшош мүнөзгө ээ, ал эми Аннобон аралында жаан-чачындын көлөмү бир аз азыраак. Негизги жаан-чачын мезгили октябрдан май айына чейин созулат, бул мезгилде нымдуулук жогору болуп, жаан-чачын көп жаайт. Калган айларда жаан-чачын азыраак болуп, салыштырмалуу кургак аба ырайы байкалат.

Аралдардын географиялык жайгашуусу жана рельефи климаттык шарттарга олуттуу таасир этет. Тоолуу аймактарда температуралар деңиз жээгиндеги аймактарга караганда төмөнүрөөк болушу мүмкүн, ал эми жаан-чачындын көлөмү көбүнчө тоолуу райондордо жогору болот. Мындай климаттык шарттар Сан-Томе жана Принсипинин бай жана ар түрдүү экосистемаларынын калыптанышына өбөлгө түзөт.

 Флорасы жана фаунасы 
Өлкөнүн аймагы Сан-Томе, Принсипи жана Аннобон нымдуу түздүк токойлорунун экологиялык аймагына киретAn Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm. 2019-жылы токой ландшафттарынын бүтүндүгү боюнча индексинде өлкө 6,64/10 упай алып, 172 мамлекеттин ичинен 68-орунга ээ болгонТокойлордун антропогендик өзгөрүшүнүн натыйжасы. Сан-Томе жана Принсипиде жергиликтүү сүт эмүүчүлөрдүн саны көп эмес, бирок Сан-Томе жер чукууру жана бир нече жарганаттардын түрлөрү эндемик болуп эсептелет. 

Арарлдар эндемикалык канаттуулар жана өсүмдүктөрдүн көп түрүнө бай, алардын ичинде дүйнөдөгү эң кичинекей ибис (Сан-Томе ибиси), дүйнөдөгү эң чоң күн чымчыгы, сейрек кездешүүчү борбаш (ала дуңкан) кушу жана бегоня гүлүнүн көп түрлөрү бар. 

Сан-Томе жана Принсипи деңиз таш бакасынын, анын ичинде бисса (накта каретта) таш бакасынын уялоочу маанилүү жери болуп саналат.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
 Сан-Томе жана Принсипинин парламенти
 Сан-Томе жана Принсипинин борбордук банкы

Категория:Мамлекеттер арип боюнча
Категория:Сан-Томе жана Принсипи