Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Питондор

thumb|Python molurus.
Питондор (Pythonidae) – жыландардын жалган буттуулар тукумунун тукумчасы. Дене узундугу 1,5–10 мте чейин жетет. Түсү бир өңчөй күрөңдөн чаар алага чейин. Тумшугундагы жылуулук сезгич 2–5 чуңкурчасы менен жылуу кандуу жаныбардын жакындаганын сезет. Чыгыш жарым шардын тропик жана субтропиктеринде 6 уруусу, 27 түрү бар. Көбүнчө токойдо, айрымдары бакта жашайт. Сүт эмүүчүлөр, сойлоочулар жана канаттуулар менен азыктанат. Ири Питондор чөө, чүткөр, жаш камандарды бүтүн бойдон жута алат. Адамга чанда кол салат. Ургаачысы 107ге чейин жумуртка тууп, аны бир канча убакыт «басып» жатат жана жырткычтардан кайтарат. Анын эти, майы желет, терисинен түрдүү буюмдар жасалат. Капаста 25 жылга чейин жашайт. Бир түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Жыландар
Питсбург

thumb|Питсбург.
Питсбург – АКШнын түндүк-чыгышындагы шаар. Пенсильвания штатында. Калкы 305,7 миң (2010; борбордук агломерация менен 2,3 млн). Огайо дарыясындагы (өлкөдөгү Эң ири; жылына 30 млн т жүк ташылат) порт. Эл аралык аэропорту бар. АКШнын ири соода-финансы жана оор өнөр-жайынын (кара жана түстүү металлургия, оор машина куруу) маанилүү борбору. Электр-техникалык, радиоэлектроника, станок куруу, айнек-карапа, химиялык, полиграфиялык, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Университеттер, Карнеги институту, сүрөт галареясы бар. Питсбургга жакын жерден таш көмүр казылып алынат. АКШдагы алгачкы АЭС курулган. Зоопарк уюштурулган. 

 Байланыштуу макалалар 
 Питтсбург Университети

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:АКШ шаарлары‎
Пицунда

thumb|Пицунда.
Пицунда – Абхазиядагы шаар (2007-жылдан). Кавказдын Кара деңиз жээгиндеги Пицунда тумшугунда жайгашкан. Гаградан 25 км түштүк тарапта. Калкы 8,5 миң (2010). Кара деңиздин жээгиндеги деңиздик климаттык ири курорт комплекси. Деңиз бойлой Мюссера тоолоруна чейин сейрек кездешүүчү пидунда көк карагай токою өсөт. Пицунданын аймагында антика гректери негиздеген жана орто кылымга таандык шаар жана порт Питиунт (грекче Pityus) жайгашкан. Чеп дубалдары, турак-жай курулуштары, византия базиликасы, байыркы шаар чалдыбарынан түндүк-чыгыштагы храм (10-кылым, фрескалары 14-, 16-кылымдар) ж. б. сакталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Шаарлар‎
Пишпек уезди

Пишпек уезди – Жетисуу облусунун административдик бөлүгү (1878–1924). Токмок уездинин (1867-ж. уюшулган) ордуна түзүлгөн. Уездге азыркы Кара-Балта шаарынан Балыкчыга чейинки аймагы жана Кочкор, Жумгал, Тогуз-Торо өрөөндөрү кирген. 1910-ж. үч участка (Пишпек, Беловодск, Токмок) жана 33 болуштуктан турган. 1897-ж. калкы 176, 6 миң болсо, 1910-ж. 241, 8 миңге жеткен. 1916-ж. Пишпек уезди улуттук-боштондук кыймылынын очогу болгон. Кыргыз АОнун түзүлгөндүгүнө байланыштуу 1924-жылдан Пишпек округу болуп аталып калган. 
 Пишпек уезди thumb | 220x124px | right 
 thumb | 220x124px | right | Пишпек уезди, Жетисуу облусу, Түркстан облусу
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Плавт Тит Макций

thumb|

Плавт Тит Макций (латынча Titus Maccius Plautus б. з. ч. 3-кылымдын ортосу, Сарсина, Умбрия – 184-ж. чен, Рим) – байыркы римдик комедиограф. Плавттын 21 комедиясынын 20сы толук, бирөө үзүндү түрүндө бизге жеткен. Анын чыгармаларында салттуу сюжеттер, карнавал оюндары менен буффонада, клоунаданын, пантомиманын, жандуу диалогдун жана ариянын элементтери, карикатуралык жана гротекстик ыкмалар арбын. Плавттын комедиялары ширин элдик тили, шарттуу каймана ой жүгүртүүсү менен айырмаланат. Анын комедияларынын айрым сюжеттерин У. Шекспир, Ж. Мольер, К. Гальдони өз чыгармаларында пайдаланышкан. 
Категория:Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Плагиоклаздар

thumb|Анортит.
Плагиоклаздар – талаа шпаттар тобундагы, жаратылышта кеңири таралган, каркастуу силикаттар классындагы тоо тек пайда кылуучу минералдар. Плагиоклаздар альбит менен башталып, анортит менен аяктаган изоморфтуу катарды түзөт. Плагиоклаздар курамындагы анортиттин проценттик өлчөмүн көрсөтүүчү номерлер менен белгиленип, негизги 6 минералга бөлүнөт: 0-10 альбит, 10-30 олигоклаз, 30-50 андезин, 50-70 лабрадор, 70-90 битовнит, 90-100 анортит. Курамындагы SiO2 боюнча кычкыл, орто жана негиздүү Плагиоклаздарга топтоштурулат. Триклин системасында, адатта, кош татаал кристаллдар түрүндө кристаллданат. Салыштырма салмагы 2,62-2,76. Тыгыздыгы 200 (альбит) – 2750 (анортит) кг/м3. Катуулугу 6-6,5. Айнектей жаркырак. Плагиоклаздардын негизги массасы магманын кристаллдануусунда пайда болуп, магма тоо тектеринин негизги курамын түзөт. Контакт-метаморфизм тоо тектери (скарн, роговик ж. б.) менен гидротерм тарамында (альбит) да кездешет. Сосюрит, скаполит, хлорит, серицит, гранат ж. б. минералдар менен оңой аралашат, үбөлөнүүдөн каолинит, монтмориллонит сыяктуу чопо минералдарына өтөт. Түрдүү түстө кубулжуп туруучу олигоклаз (ай таш) жана лабрадор кооздук таш катары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Минералдар
Плазмодийлер

thumb|upright|Plasmodium bergei (Электрондук микроскоп).
Плазмодийлер – мите, жөнөкөйлөрдүн гемоспородийлер түркүмчөсүндөгү уруусу – Омурткалуу жаныбарлар менен кишинин безгек оорусунун козгогучу. Плазмодийлерди безгек чиркейи (негизги ээси) - анафлекстер алып жүрөт. Ал жаныбарды чакканда (канын соргондо) шилекейи менен Плазмодийлердын спорозоиди кан тамыр эндотелийине же боор клеткаларына өтөт. Ал жерде жыныссыз көбөйүп (шизогония), бир ядролуу майда көптөгөн клеткаларды – мерозоиттерди пайда кылат. Мерозоиттер ткандарда жыныссыз көбөйүүнү бир нече жолу кайталайт же канга өтүп, эритроцитке кирип, ал жерде да шизогония жүрөт. Мында гамонттор пайда болот; эритроциттер бузулат. Алар чиркей кан соргондо ичегисине кирип, макрожана микрогаметаларды пайда кылат. Гаметалар кошулуп, зиготага, ал чиркейдин карын капталы аркылуу өтүп, ооцистага айланат. Плазмодийлердин ооцистасында 10 миңге чейин спорозоиттер пайда болуп, андан кийин ал жарылып, спорозоиттер чиркейдин дене көңдөйүнө чыгат, андан гемолимфа агымы менен шилекей безине келет. Чиркей жаныбар жана кишинин канын соргондо алар аралык ээсине жугат. Плазмодийлердин 60тан ашык түрү белгилүү. 4 түрү кишиде мителик кылат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Мителер
Категория:Жаныбарлар‎
Плазмолиз

thumb|Плазмолиз (Tradescantia spathacea).
Плазмолиз (грекче plasma – чапталып жасалган, формага келтирилген жана lysis – эрүү, бөлүнүү, бузулуу) – өсүмдүк клеткасынын суусун көп жоготкондо цитоплазманын көлөмү кичирейип (чүрүшүп), кабыктан ажырашы. Клетканы гипертониялык (осмос басымы клетканыкынан жогору) эритмеге салганда, клеткадан суу диффузияланып, сырткы эритмеге чыгат да, кабык менен протопластын ортосунда боштук пайда болот. Плазмолиз – тургорго карама-каршы кубулуш. Негизинен бул кубулуш тирүү гана клеткаларда жүрөт. Айбанат клеткасын гипертониялык эритмеге салганда жыйрылат. Протоплазманын ажырашынын ылдамдыгына жана деңгээлине жараша, Плазмолиз бир нече түргө бөлүнөт. Узак убакыт Плазмолизге дуушар болгон клетка өлөт, кээ бир учурда тирүү калат, аны суу же гипотониялык (осмос басымы клетканыкынан төмөн) эритмеге салганда баштапкы калыбына келет, бул кубулуш деплазмолиз деп аталат. Плазмолиз эксперименттик цитологияда жана өсүмдүк физиологиясында осмос басымын, сугаруу мөөнөтүн, клеткалардын өткөрүмдүүлүгүн ж. б. изилдөөдө колдонулат.
 
Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Ботаника
Макс Планк

thumb|upright|Макс Планк (1901)
Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (1858-жыл 23-апрель, Кил - 1947-жыл 4-октябрь, Гөттинген) ― немис физик-теоретиги, кванттык физиканын негиздөөчүсү, химия боюнча Нобел (1918-жылы) жана башка сыйлыктардын ээси. Нурлануунун термодинамикалык теориясы боюнча абстрактуу кара нерсенин спектринде энергиянын бөлүнүшүн (Планк нурлануу мыйзамы), физикалык туруктуу ― Планк туруктуулугун аныктаган. Пруссия илимдер академиясынын (1894-жылы), бир катар чет элдик илимий коомдордун жана илим академияларынын мүчөсү. Көп жылдар бою немис илимин жетектөөчүлөрдүн бири болгон.

Студент кезинде эле термодинамикага кызыккан. Анын электр магнетизм, акустика, оптика, кинетикалык теория, физиканын философиялык теориялары боюнча сикирген эмгеги зор. Планктын илимий эмгектери термодинамикага, термал радиация теориясына, кванттык теорияга, өзгөчө салыштырмалуулук теориясына, оптикага арналган. Ал энтропиянын жогорулоосу принциби түрүндө термодинамиканын экинчи башталышын түзгөн жана муну физикалык химиянын ар кандай маселелерин чечүү үчүн колдонгон. Тең салмактуу термал радиация маселесине электродинамика менен термодинамиканын методдорун пайдаланып кубаттуулуктун абсолюттук кара нерсе спектринде бөлүнүшү тууралуу мыйзамды тапкан (Планк формуласы) жана бул мыйзамды кубаттулук кванттары жана кыймыл кванты жөнүндө түшүнүктөрдү киргизип, негиздеген. Бул жетишкендик кванттык физиканын өнүгүшүнө чыйыр салган. Кийинки жылдары мунун ар түрдүү аспектилери иштелип чыккан (Планктын «экинчи теориясы», фазалык мейкиндиктин түзүм маселеси, кванттык тутумдардын статистикалык механикасы ж.б.). Планк биринчи жолу релятивисттик бөлүкчөнүн динамикасынын теңдемесин чыгарып, релятивисттик термодинамиканын пайдубалын түптөгөн. Планктын бир нече эмгеги илимдин тарыхый, методологиялык жана философиялык өңүттөрүнө арналган.

Өмүр таржымалы
 Мюнхен жана Берлин университеттеринен окуган (1874―1878-жылдары)
 Берлин ИАнын мүчөсү (1894; секретары, 1912―1943-жылдары)
 Санкт-Питербург ИАнын кореспондент-мүчөсү (1913-жылы)
 Нобель сыйлыгы лауреаты (1918-жылы)
 СССР ИАнын ардактуу мүчөсү (1926-жылы).
 Лондон король коомунун мүчөсү (1926-жылы).
 Император Вильгельм коомунун (1948-жылдан Макс Планк коому) президенти.

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Германия окумуштуулары
Категория:Физиктер‎
Категория:1858-жыл
Планктон

thumb|зоопланктон.
thumb|Фитопланктон.
Планктон (грекче planktos – адашуучу) – суу терендигинде жашап, анын агымына туруштук бере албаган организмдер. Планктон тобуна өсүмдүкфитопланктондор жана жаныбар-зоопланктондор кирет. Ал бентос жана нектондон кескин айырмаланып турат. Көпчүлүгү вертикалдык миграцияга жөндөмдүү. Бул топко негизинен бактерия, өсүмдүк жана жаныбарлар кирет. Кээ бир чөйрөдө бактерия өзүнчө бактерия планктонун түзүүгө жөндөмдүү. Планктон тузсуз сууларда да кездешет. Фотосинтездөөчү Планктон күн нурун керектегендиктен, суунун үстүнө жакын 50-100 м тереңде жашайт. Деңиз жана тузсуз суу фитопланктонун диатом балырлары, көк жашыл, айрым жашыл балырлар ж. б. түзөт. Тузсуз сууда зоопланктондор - калак буттуулар, бурамалоочулар, деңиздеги рак сымалдар, көптөгөн жөнөкөйлөр, ичеги көңдөйлүүлөр, моллюскалар, балыктардын икрасы, личинкалары, омурткасыздардын личинкалары ж. б. көп болот. Тропиктеги океан сууларында Планктондун курамы өтө ар түрдүү келет. Планктондордун организмдеринин чоңдугу бир нече лгжден бир нече мге жетет. Цианея медузанын диаметри 2 мге, тинтүүрлөрү менен 30 мге жетет. Фитопланктон менен көпчүлүк жаныбарлар азыктанышат. Планктон суу жаныбарларына жем, айрымдарынын (креветка, мидиялар) промыселдик мааниси өтө чоң. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Биология
Плантация

thumb|Малайзиядагы чай плантациясы.
Плантация – 1) техникалык жана маданий өсүмдүктөрдү өстүргөн ири дыйканчылык чарбасы. Анда жалданма жумушчу күчүн жана айыл-чарба техникаларын колдонуп маданий өсүмдүктөр өстүрүлөт, жыйналат, беленделип, сатыкка чыгарылат. Көбүнчө тропик жана субтропиктик аймактарда (кофе, чай, бал камыш, пальма майы, каучук, банан, какао ж. б.), жайылган; 2) айыл-чарба өсүмдүктөрү өстүрүлгөн чон аянт (мисалы, кызылча Плантациясы, чай Плантациясы) ж. б. 

Плантация ээсин - плантатор деп аташат. 

 Тарыхы 
XIX кылымда өнүккөн Европа өлкөлөрүнүн Азияда жана Африкада колонияларынын пайда болушу менен плантациялар ачыла баштаган. Плантация ээлери көбүнчө чет өлкөлүктөр болушкан жана алар коомдун жогорку катмарындагы адамдары болушса, анда иштеген адамдары төмөнкү катмардан орун алышкан. XIX кылымга чейин плантацияда иштегендер кулдар болчу.

АКШ өзүнүн ири плантациялары жана көп сандагы товарды өндүрүп чыгарганы менен белгилүү болчу. Кара түстөгү негрлерди Африкадан алып келишип, көбүнчө түштүк штаттарда иштетишкен жана аларга жаныбарлардай мамиле жасашкан. Пахта, кант тросниги, тамеки жана жүгөрү плантациялары көп болгон.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Айыл чарба
Пластидалар

thumb|Пластидалар.
Пластидалар (грекче plastides – түзүүчү, куруучу) – автотрофтуу өсүмдүк клеткаларындагы органикалык заттарды синтездөөчү пигменттүү органоиддер. Алардын түсү курамындагы пигменттерге жараша болуп, үчкө бөлүнөт. Хлоропласттар жашыл түстө, хромопласттар кызыл, кызыл-сары, сары түстө, лейкопласттар түссүз болот. Хлоропласттар негизинен жалбыракта болуп, аларда жашыл хлорофилл пигменти бар. Өсүмдүктүн жашыл түстө болушу ушуга байланыштуу. Аларда белок, липид, рибосомалар, ДНК, РНК жана крахмал болот. Балырлардын хлоропласттары хроматофорлор деп аталат. Өсүмдүктө хлоропласттын жардамы менен фотосинтез жүрөт. Хромопласттарда каротиндер болуп, мөмө-тамырда (сабиз, кызыл кызылча), мөмөлөрдө (помидор, алма), гүл таажысында, күзгү жалбырактарда болот. Лейкопласттар өсүмдүктүн бардык органдарында кездешет. Анда жөнөкөй органикалык заттардан татаал заттар (крахмал, белок, май) синтезделет. Алардын крахмалдары – аминопласттар, белоктуулары - протиноплаеттар, майлуулары - олеинопласттар деп аталат. Пластидалар бири бирине оңой айланат. Мисалы, мөмөлөр бышканда же күзүндө жалбырактын түсү өзгөргөндө хлоропластар хромопласттарга айланат, ошондой эле караңгыда өскөн картөшкөнүн жаш түймөгүндөгү лейкопласттар жарыкта хлоропластка өткөндүктөн, жашыл түскө, сабиздин азык-тамырынын топурактан чыгып калган бөлүгүндө хромопласт жарыктын таасиринен хлоропластка айланат. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Ботаника‎
Плато

thumb|Үстүрт платосу.
Плато (французча plateau – жалпак, тегиз) – үстү тегиз же күдүрлүү, кокту-колоту аз, көтөрүнкү түздүк. Тегерегиндеги аймактан тик кашаттар менен бөлүнүп турат. Нымдуу климат шартында Платолор борпоң тектерден туруп, терең каньондор менен тилмеленген (мисалы, Колорадо). Кургакчыл аймактарда шагыл таштар менен капталып, калдык тоолор менен катар жатат (мисалы, Түндүк Африкадагы Платолор). Платолор структуралык (талкаланууга туруктуу катуу тоо тек катмарлары менен брондолгон; мисалы, Үстүрт платосу), жанартоолук (күдүрлүү рельеф лава менен толуп тегизделген; мисалы, Армян тайпак тоосунун Платосу), денудациялык (байыркы тегизделген түздүктөрдүн көтөрүлүүсүнөн пайда болгон пвнеплендер, абразиялык түздүктөр; мисалы, Бетпак-Талаа чөлү) болуп бөлүнөт. Плато ошондой эле тоо өлкөсүнүн ички бөлүгүндөгү тегизделген аймактарды жана суу астында материктик капталдарды түзүшү, океан ортолук кырка тоолордун чегинде жатышы мүмкүндүк Бийик жайгашкан Платолор көбүнчө тайпак жана бөксө тоолордун курамына кирет. 

 Дагы караңыз 
 Колорадо платосу
 Үстүрт платосу

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:География
Платт

thumb|Платт.
Платт – АКШдагы дарыя, Миссуринин оң куймасы. Аскалуу тоолорунун Алдынкы кырка тоосунан башталган Норт-Платт жана Саут-Платт дарыяларынын кошулушунан баштап узундугу 510 км; Норт-Платттын башатынан 1500 кмден ашык. Алабынын аянты 241 миң км2. Орточо чыгымы 150 м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Норт-Платт дарыясында суу сактагыч курулган. ГЭС бар. Саут-Платт дарыясынын боюнда Денвер шаары жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дарыялар
Категория:АКШ географиясы‎
Платформа (геологияда)

Платформа (геологияда) – континенттик кыртыштын салыштырмалуу тынч абалда турган ири бөлүгү (аянты бир нече млн км2ге жетет); жер кыртышынын геосинклиналга карама-кар шы турган негизги структурасы. Анда тектоникалык кыймыл өтө жай жүрүп, магма процесстери жокко эсе, ошондуктан түздүктүү рельеф баеымдуу. Калыңдыгы дээрлик бирдей (35-45 км). Платформа жөнүндө түшүнүк алгач 19-20-кылымдарда пайда болгон (А. П. Карпинский, Э. Зюсс, Э. Ог). Терминди алгач Э. Зюсс эмгегинде (1901) колдонгон. Бул илимди өнүктүрүүгө А. П. Карпинский, А. П. Павлов, Н. С. Шатский, А. Д. Яншин, A. А. Богданов ж. б. чоң салым кошушкан. Платформа 2 кабаттуу түзүлүшкө ээ. Мурда пайда болгон астынкы кабаты фундамент деп аталып, бүктөлүүгө, метаморфизмге жана граниттешүүгө дуушарланган байыркы тектерден турат. Платформанын жабуусу (чехол) деп аталган үстүнкү кабаты метаморфизмделбеген чөкмө тектерден түзүлөт. Фундаменти жер бетине чыгып калган аймагы калкан (щит), жабуусу (калындыгы 3-5 кмге жетет) бар жери плита деп аталат. Платформанын структуралык элементтерине, ошондой эле капталдары жантайынкы келген антеклиза (фундаменти жана жабуусу көтөрүнкү жери) жана синеклиза (фундаменти жана жабуусу төмөн ийилип жаткан жери) кирет. Платформанын маанилүү структуралык элементтеринин бири - авлакоген. Майда структуралары – чакан көтөрүлүүлөрдүн тизмегинен түзүлүп, узундугу 200-300 кмге чейин созулган жалдар. Фундамент кембрийге чейинки тоо тектерден турса, байыркы Платформа, андан кийинки (палеозой) тоо тектерден турса, жаш Платформа деп аталат. Байыркы Платформалар: Чыгыш Европа, Сибирь, Түндүк Америка, Кытай–Корей, Түштүк Кытай, Индстан, Африка, Австралия жана Антарктика. Бул Платформалар азыркы материктердин ядросун түзөт; жаш Платформалар: Батыш Сибирь, Түндүк Казакстан, Туран ойдуңдары, Кавказ өндүрү, Батыш Европа ж. б. Эгерде Платформада тектоникалык кыймыл активдешсе, эпиплатформалык (кайра жаралган) тоолор көтөрүлөт, мисалы, Теңир-Тоо.

Континенттик Платформалар сыяктуу эле океандык кыртышта да Платформалар кездешип, алар океандык Платформа же талассократон деп аталышат. Алар материктик Платформадан гранит-гнейс катмарынын жоктугу жана жукалыгы менен айырмаланып турат.

 Дагы караңыз 
 Литосфера плиталары

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Геология
Плитвич көлдөрү

thumb|Плитвич көлдөрү.
Плитвич көлдөрү (хорватча Plitvička jezera) — Динара тайпак тоосунун түндүк-батышында, Хорватияда. Корана дарыясынын жогорку агымында (Саванын алабы) жайгашкан кооз карсттык 16 көлдөн турат; алар акиташтуу тектирлерден (625–506 м бийиктикте) орун алган. 140 шаркыратма, көптөгөн үңкүрлөр, булактар бар. Айланасында бук жана ийне жалбырактуу токой өсөт; аюу, каман, токой маралы, ж. б. жаныбарлар, сейрек кездешүүчү куштар мекендейт. Көлдөрүндө жилингир балыгы бар. 1949-ж. элдик парк (аянты 19,4 миң га) уюштурулган. Ал 1979-ж. Бүткүл дүйнөлук мурастын тизмесине киргизилген. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Көлдөр‎
Категория:Хорватия
Пловдив

thumb|Пловдив.
Пловдив (мурдагы Филиппополь) – Болгариянын түштүк бөлүгүндөгү шаар. Марица дарыясынын боюнда жайгашкан. Пловдив облусунун административдик борбору. Калкы 400,0 миң (2010). Өлкөнүн борбору Софиядан кийинки (чоңдугу, экономикалык, жана маданий мааниси боюнча) 2-шаар. Ири жолдор тоому. Айыл-чарбалуу жогорку Фракия ойдуңунун соода-өнөр-жай борбору.

 Тарых 
Европадагы эң эски шаарлардын бири. Франциялыктар Эумолпиада (Эумолпиас) деп аташкан. Б. з. ч. 342–41-жылдары Филипп II Македонский тарабынан Филиппополь деген ат менен негизделген. Европадагы эң байыркы шаарлардын бири. Славяндар Плендив деп аташкан. Антика мезгилине таандык түрк минарети (15-кылым), мечит (15-16-кылымдар), чиркөөлөр (19-кылым), базилика, байыркы терм (мончо), коомдук жана тургун жайлар, саат мунарасы сакталган. Тамак-аш – татымал, жеңил, машина куруу, түстүү металлургия өнөр-жай ишканалары иштейт. Балкан жарым аралындагы эң кооз шаар. Шаардагы 200дөн ашык курулуш «тарыхый эстелик» деп жарыяланып, коргоого алынган. Университеттер, музыка академиясы, улуттук китепкана, сүрөт галереясы, археологиялык жана этногр. музейлери бар. Эл аралык ярмарка ансамбли (1948–49), «Алёша» эстелиги (советтик жоокерлерге арналган; 1954) курулган. Жыл сайын эл аралык ярмаркалар (1933-жылдан), бүт дүйнөлүк көргөзмөлөр (1981, 1985, 1991) өткөрүлүп турат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Болгария
Категория:Шаарлар‎
Плотина

Плотина, тогоон, суу деңгээлин көтөрүү, суу басымын жогорулатуу жана суу сактагыч түзүү максатында дарыяны тосуп курулган гидротехникалык курулма. Ал суунун денгээлин бийиктетип, кеме жүргүзүүгө, карагай агызууга, сугат үчүн корук түзүүгө, энергия өндүрүүдө суу агымынын урунуш басымын көбөйтүүгө, дарыяда суу тартылганда сууну көбөйтүп жана суу киргенде азайтып жиберип турууга мүмкүндүк түзөт. Плотинанын констртрукциясы анын өлчөмүнө, жергиликтүү шартка жана негизги курулуш материалдарына карата аныкталат. Арналышына жараша суу сактагыч жана суу көтөргүч болуп бөлүнөт. Гидротүйүндүн курамында аткарган ролуна жараша тосмо, суу агызма жана станциялык Плотина болуп айырмаланат. Жасалган материалдын түрүнө жараша топурак, таш, бетон жана жыгач Плотина деп аталат.

 Дагы кара 
thumb|плотина
 Таш-топурак плотина

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Курулуш