Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Метеор

thumb|250px|right|Жаркыраган метеор - болид
Метеор (гр. meteor – «атмосфералык кубулуш ») – планета аралык мейкиндиктен Жер амтосферасына бир нече километр ылдамдык менен киргенде Жер атмосферасынын жогорку катмарында (130 – 180 км бийиктикте) күйүп кетүүчү космос телосу. 

Атмосферанын таасиринен метеорлор адатта толук массасын жоготот, башкача айтканда «күйөт», ошондуктан от чыгарып, атмосфера газын иондоштурат. 

Жаркыраган метеорлор болид, ал эми начар жаркыраганы учуучу жылдыздар деп аталат.

Метеор телосу – метеор кубулушун пайда кылуучу космос телолору. Өтө кичине массалуу метеор телолорундагы кубулуштарды телескоп аркылуу гана көрүүгө болот. Мындай кубулуштар өтө көп. Ал эми чоң массалуу метеор телолору жаркырак чоң метеорлорду же оттуу шарларды пайда кылат.

Метеор чаңы – сфера формасындагы, диаметри 0,1 – 0,001 мм болгон өтө майда катуу бөлүкчөлөр; ал метеор телолорунун Жер атмосферасында талкаланышынан пайда болот.

Метеорлорду байкоо аркылуу метеорлордун санын билүүгө жана алардын радианттарын аныктоого болот. Байкоочу биринчи учурда көрүү талаасы 60°тай болгон тегерек алкактын астында жайланышат да, алкактын ичиндеги гана метеорлорду каттайт. Китепчеге метеордун номуру, жылдыз чоңдугу, учуп чыккан мезгили, бир секунд тактыктагы бурчтук ылдамдыгы, багыты жана анын алкакка карата агымы катталат. Бул байкоолор метеор агымдарын жана метеордун жаркырактыгы бонча бөлүнүшүн изилдөөгө мүмкүндүк берет.

Метеор күзөткүч – бүткүл асманды көрүүчү жана метеорлорду сүрөткө тартуучу кең бурчтуу фотографиялык камералардын системасы.

 Кошумча макалалар 
Метеорит
Метеорит кратери
Болид

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия

en:Meteoroid#Meteor
Надир

thumb|Зенит менен Надирдин бет маңдай жайгашуусу.
Нади́р (араб. نظير надир, «бет маңдай») тик сызык менен асман сферасынын кесилишиндеги төмөнкү чекит.

Жер шарынын зенит жана ага карама-каршы турган надир тараптагы чекиттер, жер шарынын бетинде диаметри бонча карама-каршы жайгашкан чекиттери деп аталат.

Зенит жана надир сызыктары аркылуу өткөн чоң тегерек асман сферасынын вертикали деп, анын меридианы болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Нейтрон жылдызы

thumb|Нейтрон жылдызынын түзүлүшү.
Нейтрон жылдызы (neutron star) – чоң массадагы жылдыздар эволюциясынын акыркы стадиясынын бири. 

Нейтрон жылдызы нейтрон, протон жана ядродон турат. 1932-ж. Л. Д. Ландау нейтрон ачылгандан кийин нейтрон жылдызынын болуу мүмкүндүгүн көрсөткөн. Бул жылдыздар өтө жаңы жылдыздардын жарк этишинен пайда болушу мүмкүн. Нейтрон жылдызынын энергиясынын ички булагы жок. Анын жаркырактыгы айлануунун кинетикалык энергиясынын жана муздоо ылдамдыгынын азайышы менен аныкталат. Бул жылдыздардын теңсалмактуу туруктуу абалдагы массасы 2•1030 кгдай, радиусу ~20 кмче, тыгыздыгы 2•1017 кг/м3, басымы 1030–1031 кг/м2, айлануу мезгили 10– 3секга барабар.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Нереида (планета жандоочусу)

thumb|Нереида - Нетпундун жандоочусу.

Нереида (Nereid) – Нептундун 2-жандоочусу, анын Нептундан орточо алыстыгы 5,6 млн. км, диаметри 300 кмдей. 

Нереиданы 1949-жылы Ж. Койпер ачкан. Ал чоң жарым огу а = 5570 миң км, эксцентриситети е = 0,75 болгон созулган орбита бонча кыймылда болот. Нереиданын айлануусунун сидерикалык мезгили 360 суткага барабар.

 Кошумча макалалар 
 Нептун
 Тритон

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Карсамбач

thumb|Карсамбач
Карсамбач (түркчө: karsambaç) – тегизделип алынган муз же таза кардын үстүнө сироп кошулуп жасалган таттуунун бир түрү. Ал Түркиянын түштүк аймактарындагы (Адана, Кахраман Мараш ж.б.) жайлоолорго мүнөздүү. Карсамбач шаарларда жазында, жайлоолордо болсо суук мезгилдерде желгендиги менен, өзгөчө карама-каршылыктарды түзүп турат.

 Даярдоо ыгы 
Курамы муз жана сироптон турат. Муз атайын калыпка салынып тегизделип алынат. Муздун ордуна таза карды колдонсо да болот. Муз же кар бир кишиге ылайыкталып, кесеге толтурулат. Андан кийин муздун же кардын үстүнө сироп куюлат. Кооздук үчүн кесенин үстүнө жалбыздын жалбырагы жабылат же шекер себилип коюлат. 

Кар топтоп жатканда кардын үстүңкү катмарындагы чаң жана зыяндуу заттарды ичке кылып күрөп алуу керек. Муну менен катар кардын таза болуусуна көңүл буруу зарыл. Ал үчүн кургак жана аппак карды топтоого аракет кылынат. 

 Карсамбач дүйнөлүк ашканада 
Карсамбачка окшогон таттуу АКШнын Луизиана штатында да жасалат. Таза кардын үстүнө кант камышынын сиробу куюлат. Айрым даярдоо ыгына жараша музга ванилин, сүт жана шекер сыяктуу азыктар же жумуртканын агы кошулат. Бул ыкма менен жасалган таттуу «кар балмуздагы» (snow ice cream) деп аталат.

Канаданын ашканасындагы tire d'érable да кар колдонулуп жасалган таттуунун бир түрү. 

Малайзияда да муздан Ais Kachang деген таттуу жасалат. Ага шербеттен тышкары жаңгак, жер жаңгак, айрым учурларда маис жана буурчак кошулат.

Категория:Ашкана
Категория:Таттуулар
Категория:Түрк ашканасы
Категория:Түрк таттуулары
Баклава

250px|right|thumb|Баклава

Баклава – камырдан жасалган кондитердик азык. Жука жайылган камырдын ичине жаңгак, бадам же фундук салынып бышырылат. ал Осман империясында пайда болгон (азыркы Түркия). Бышкандан кийин үстүнө атайын шекер шербети деп аталуучу шире куюлат. Чыгыш элдеринин ашканасында (айрыкча Жакынкы чыгыш ашканасы). 

 Этимологиясы 
«Баклава» сөзү түрк тектүү. Байыркы түрк жазмаларында baklağu, baklağı түрүндө учурайт. Айрым окумуштуулар сөздүн моңгол тилиндеги «байла-; оро-» деген мааниден чыкканын белгилешсе да, моңголчодогу baġla- этиши байыркы түрк тилинен алынган сөз болуп эсептелет. Сөздүн араб тилиндеги bakla сөзү менен эч кандай катыштыгы жок. Түрк тилинен башка тилдерге да өткөнүн көрүүгө болот. Арабча بقلاوة , фарсча باقلوا, сомаличе baqlawad, күртчө baqlawa, албанча bakllava, румынча baclava, мажарча baklava, болгарча, сербче баклава, хорватча baklava, полякча bakława, чехче baklava, орусча пахлава, бахлава, украинче баклава, грекче μπακλαβάς, армянча փախլավա, грузинче ფახლავა, абхазча абаклау́а, бенгалча বাক্‌লাভা, англисче baklava.

Категория:Ашкана
Категория:Таттуулар
Категория:Түрк ашканасы
Категория:Түрк таттуулары
Миранда (планета жандоочусу)

thumb|Миранда - Урандын жандоочусу.

Миранда (Miranda) – Уранга эң жакын жайгашкан, жана негизги 5 жандоочунун эң кичинеси. 

Уранга чейинки аралыгы 130 миң км, айлануунун сидерикалык мезгили 1,4 сутка, диаметри 480 кмге жакын. 

Миранда 1948-жылы америкалык астроном Джерард Койпер ачкан. Аны күчтүү телескоп аркылуу гана көрүүгө болот, 17-жылдыз чоңдугуна барабар.

 Кошумча макалалар 
Ариэль
Умбриэль
Титания
Оберон

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Титания (планета жандоочусу)

thumb|Титания - Урандын жандоочусу.

Титания – Уран планетасынын табигый жандоочусу. Уранга чейинки аралыгы 439 миң км, диаметри 1800 кмдей. Айлануунун синодикалык мезгили 8 сутка 17 мин. 

Титанияны 1787-жылы Уильям Гершель ачкан. Титаниянын орбитасынын тегиздиги Урандын орбитасынын тегиздигине дээрлик перпендикуляр болот.

 Кошумча макалалар 
Ариэль
Умбриэль
Миранда
Оберон

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Ариэль (планета жандоочусу)

thumb|Ариэль – Урандын жандоочусу.

Ариэль – Уран планетасынын жандоочусу; орбитанын радиусу 192000 км, 700 кмге жакын. Айлануунун синодикалык мезгили 2 сутка 12 с 29 мин.

 Кошумча макалалар 
Миранда
Умбриэль
Титания
Оберон

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Оберон (жандоочу)

thumb|Оберон - Урандын жандоочусу.

Оберон (Oberon) – Урандын көлөмү жана массасы боюнча экинчи чоң табигый жандоочусу. Күн системасында тогузунчу эң чоң планета жандоочусу. 

1787-ж. Уильям Гершель ачкан. Уранга чейинки аралыгы 587 миң км, айлануунун синодикалык мезгили 13 сутка 11 с 16 мин, диаметри 1500 кмдей, тыгыздыгы 1500 кг/м3, башкача айтканда Оберон муздун жана аска породаларынын аралашмаларынан турат. Оберондун орбита тегиздигине дээрлик перпендикуляр.

 Кошумча макалалар 
Ариэль
Умбриэль
Титания
Миранда

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Умбриэль (планета жандоочусу)

thumb|Умбриэль - Урандын жандоочусу

Умбриэль (Umbriel) – Урандын табигый жандоочусу. 

Аны англиялык астроном У. Лассел 1851-жылы ачкан. Уранга чейинки аралыгы 267 миң км, диаметри 1200 кмдей, тыгыздыгы 1400 кг/м³.

Айлануунун синодикалык мезгили 4 сутка 3 с 29 мин. Урандын Умбриэльден башка 4 жандоочусу бар. Булардын орбита бонча айлануу тегиздиги өз ара бири бирине дал келет. Уран бүт жандоочулары менен башка планеталардан өзгөчөлөнүп жантайыңкы – анын тегиздиги бүткүл планеталардын орточо тегиздигине перпендикуляр абалда турат.

 Кошумча макалалар 
Ариэль
Миранда
Титания
Оберон

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Парник эффектиси

thumb|Парник эффектиси.
Парник эффектиси (greenhouse effect) – инфракызыл нурланууну жутуунун натыйжасында Жердин жана башка планеталардын атмосферасынын ысышы; ал Күндүн нурунун негизги бөлүгүн (оптикалык диапазонун) Жер бетине көбүрөөк өткөргөндүктөн жана инфракызыл жылуулук нурланууну атмосфера көп жуткандыктан пайда болот. 

Көмүртек кош окиси жана озон парник газы деп аталышат, анткени алар мындай нурлануу үчүн тунук эмес жана аны жутуп алышат. Ашкере нурланган энергиянын жарымы Жерге чагылат, бул болсо температуранын андан аркы жогорулашына алып келет. Жер эволюциясынын ташкөмүр доорунда көмүртектин диоксидинин концентрациясынын кыйла төмөндөшү парник эффектисин азайткан жана пермск муз дооруна алып келген. Көмүртектин диоксидинин көп санда болушу планетанын бетинин температурасынын жогорулоосуна, демек уюлдардагы муздун эришине жана Дүйнөлүк океандын деңгээлинин көтөрүлүшүнө алып келет. Ошентип парник эффектиси Жер атмосферасынын курамын өзгөртөт, экологиялык кадимки абалынын бузулушуна алып келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:Табият илимдери
Ниязбек бий

Ниязбек бий (болжол менен 1760—1843-жж.) — сарыбагыш уруусунун ири манабы.

Атасы Эсенкул баатыр түндүк кыргыздардын саясий турмушунда чон таасирдүү инсан болгон. Ниязбек бүткүл сарыбагыш уруусунун бийлеп, өтө бай жана данктуу манап катары атагы чыккан. Анын он уулу болуп, байбичесин 8 уулу "Ниязбектен сегиз бек" деген атак алышып, бардыгы эл башкарышкан. Алардын ичинен бир уулу Ормон кыргызга хан көтөрүлгөн. Фольклордук маалымат боюнча Ниязбек 1843-жылы өлүп, сөөгү Чоң-Кеминге коюлган. Анын күмбөзү "Ниязбек коргон" деген ат менен белгилүү. Ниязбек жөнүндө "Ниязбектин көп жылкы" деген сыяктуу элдик күүлөр, ырлар жана көптөгөн аңыз сөздөр айтылып, "Ниязбектин эли", "Ниязбектин болуштугу" жана башка аталыштар кездешет. 

 Булактар 
Нарын облусу. Энциклопедия.-Б., 1998-ж. 326-б. 
Омурбеков Т.Н. Улуу инсандардын Кыргызстандын тарыхындагы ролу жана орду.-Б., 2003-ж. 
Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. 1-2 китеп.-Б.. 1993-ж. 

Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Планетарий

thumb|Белград Планетарийи, Сербия.

Планетарий (Planetarium) — жылдыздуу асмандын, Күндүн, Айдын жана планеталардын сүрөттөлүштөрүн жарым сфера (жарым шар) формасындагы купол-экранга проекциялап көрсөтүүчү аппарат; астрономия, космонавтика жана Жер жөнүндөгү илим бонча лекциялар өтүлүүчү илимий-агартуу мекеме. Мындай лекцияларды өткөрүү учурунда жасалма жылдыздуу асмандын сүрөттөрүн демонстрациялап көрсөтүү коштолот. 

Планетарийдин аппараты 1924-жылы Германияда, 1929-жылы Москвада ачылган. Планетарий аппараты – астрономия, космонавтика, геодезия, геофизика жана башка илимдин тармактары бонча лекцияларды окуганда пайдалануучу аппарат.

Планетарийде жылдыздарды, планеталарды гана көрбөстөн, Күндүн толук тутулуусун да байкоого болот. Мисалы, Москвада эң жакынкы Күндүн толук тутулуусу 2126-жылы 16-октябрда байкалат. Атайын проекторлордун жана куралдардын жардамы менен Күндүн, Айдын, Меркурий, Чолпон, Марс, Юпитер жана Сатурндун кыймылдарын, асман экваторун, эклиптиканы, асман меридианын жана башка асман сферасынын чекиттерин жана сызыктарын көрсөтүүгө болот. Көпчүлүк Планетарийлердин түрдүү астрономиялык кубулуштарды демонстрациялоочу телескоп жана башка куралдар менен жабдылган астрономиялык аянттары бар. Планетарийде окуучулар теориялык изилдөөлөрдү, байкоолорду жүргүзүүчү ийримдер иштейт.

 Эскертүүлөрү 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

 Тышкы шилтемелер 
WPD (Worldwide Planetariums Database)
Категория:Астрономия
Стратосфера

thumb|upright|Атмосферанын катмарлары.
Стратосфера (stratosphere) – 18ден 60 кмге чейинки бийиктиктеги жер атмосферасынын областы. Тропосфера менен мезосферанын ортосундагы катмар. Бул үч катмар биригип гомосфераны түзүшөт. Стратосферанын температурасы негизинен бийиктеген сайын жогорулайт: төмөнкү бөлүгүндө температура –45оСден –75°Сге чейин, жогорку катмарында –55°Сге чейин жетет. Стратосферада суу буусу аз, булут жок, бийиктеген сайын озон көбөйөт.

 Кошумча макалалар 
Атмосфера
Тропосфера
Мезосфера
Термосфера
Экзосфера
Ионосфера

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Атмосфера
Тропосфера

thumb|upright|Атмосферанын катмарлары.

Тропосфера – атмосферанын төмөнкү негизги катмары; анын бийиктиги уюл кеңдиктеринде 8 – 10 км, мелүүн кеңдиктерде 10 – 12 км, топиктик кеңдиктерде 16 – 18 кмге жетет. 

Тропосферада аба массасынын 4/5 бөлүгүнөн көбү топтолгон; турбуленттүүлүк жана конвекция өтө өөрчүгөн, суу буусунун басымдуу бөлүгү жыйналган, булуттар пайда болуп, циклон менен антициклондор жүрөт.

 Кошумча макалалар 
Атмосфера
Стратосфера
Мезосфера
Термосфера
Экзосфера
Ионосфера

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Атмосфера‎
Экзосфера

thumb|upright|Атмосферанын катмарлары.
Экзосфера – Жер атмосферасынын бир нече жүз километр бийиктиктеги тышкы катмары; андан суутектин жеңил атомдору космос мейкиндигине учуп чыгат. Экзосферадагы «абанын» массасы атмосферанын массасынын 10-10сына жакын. 

Экзосфера иондолгон газдардан турат. Экзосферадагы физикалык процесстер Жердин магнит талаасына күчтүү таасир тийгизет. Экзосферада Жердин радиациялык алкагы жайгашкан.

 Кошумча макалалар 
Атмосфера
Тропосфера
Стратосфера
Мезосфера
Термосфера
Ионосфера

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Атмосфера‎
Термосфера

thumb|upright|Атмосферанын катмарлары.
Термосфера – атмосферанын мезосферадан жогорку катмары: ал 80 – 90 км бийиктиктен башталат. 200 – 300 км бийиктикке чейин температура улам жогорулап, 1500о Сге жетет да, андан кийин кыйла бийиктикке чейин өзгөрбөй бир калыпта болот. 80 кмден 500 кмге чейин термосферанын тыгыздыгы I,8•10-8г/см3ден 1,8•10-15 г/см3га чейин өзгөрөт. 120 кмге жакын деңгээлде газдар тарап бөлүнө баштайт. 

200 – 300 км деңгээлде кычкылтектин өтө жеңил атому көптүк кылат. 500 кмден жогорулаганда андан да жеңил суутек менен гелийдин элементтеринин аралашмасы жолугат. Термосферанын атомдору менен молекулаларынын бир бөлүгү иондошкон абалда болуп, бир нече катмарга топтолот (к. Ионосфера). Термосфера Жердин жасалма жандоочусун токтотууга тоскоолдук кылат. Мындан башка Термосферанын абалы ионосферага көбүрөөк көзкаранды.

 Кошумча макалалар 
 Атмосфера
 Тропосфера
 Стратосфера
 Мезосфера
 Экзосфера
 Ионосфера

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Атмосфера
Орион

thumb|Орион топ жылдызы.
Орион (лат. оrion) – Ригель жана Бетельгейзе жаркырак жылдыздуу экватордук топ жылдыз; Ориондо 2-жылдыз чоңдугундагы бири бирине жакын жайгашкан Орион алкагы деп аталган 3 жылдыз бөлүнүп турат; Орион алкагынан төмөн Ориондун Чоң тумандуулугу жайгашкан. Ал жаркырак газдан турган космос булуту (диффузиялык тумандуулук) болуп эсептелет. КМШ өлкөлөрүндө орто кеңдиктен кышта жана күздө көрүнөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Топ жылдыз
Параллакс

250px|thumb|right|Параллакс
Паралла́кс (грек. παραλλάξ, от παραλλαγή, «алмашуу, өзгөрүү») — байкоочу Жер менен кошо бир орундан башка орунга которулгандагы жылдызга чейинки багыттардын ортосундагы бурчтун чоңдугу менен аныкталат.

Параллакс - Байкоочу Жер менен кошо кыймылда болушунун натыйжаcында асмандагы жылдыздын ордунан анча-мынча которулуп жылып кеткендей болуп көрүнүшү. Параллакстын чоңдугу аркылуу тригонометриянын жардамы менен жылдыздардын ортосундагы аралыктарды аныктоого болот. 

Параллакс: суткалык параллакс, кыймылдык параллакс, жылдык параллакска айырмаланат.

 Суткалык параллакс 
Суткалык параллакс – чокусу жылдыздын борборуна, ал эми жактары Жердин борборуна жана жер бетиндеги байкоо чекитине багытталган бурч; ал күн системасындагы телолор үчүн гана белгилүү чоңдукка ээ. Суткалык параллакс Жылдыздардын зенит аралыгына көзкаранды жана сутка ичинде өзгөрүп турат. Чолпон, Марс планеталарына радиолокациялык байкоо жүргүзүү менен Күнгө чейинки аралыкты, башкача айтканда күн параллаксын тактоого мүмкүн болду. Күн параллаксы 8,794га барабар. Күн параллаксына карата Ай үчүн алынган салыштырмалуу орточо бурчу (Айдын горизонталдык же суткалык параллаксы) 51/. Планеталар үчүн I' дан аз. Эң жакын жылдыздар үчүн мындай бурч бар болгону 0 00003.
 Жылдык параллакс 
Жылдык параллакс – Жердин орбита бонча жылдык кыймылы пайдаланылып ченелген бурчтук жылышуунун чоңдугу. Жылдыздын жылдык параллаксы байкоочу күн системасынын борборунан жер орбитасына жылдыздын багытына перпендикуляр которулганда жылдыздын багытынын өзгөрүү бурчу (p) же байкоочу жылдыздан туруп караганда жер орбитасынын көрүү шооласына перпендикуляр жайгашкан чоң жарым огу көрүнгөн бурч. Астрономияда жылдыздар менен Галактикалардын аралыктарын ченөө үчүн кабыл алынган негизги бирдик парсек менен жылдык параллакс тыгыз байланышкан. Айрым жакынкы жылдыздардын параллакстары таблицада көрсөтүлгөн.
 Жылдыз Параллакс Аралык, пк Центаврдын Проксимасы 0,762 1,31 Центаврдын aсы 0,751 1,33 Сириус 0,375 2,66 Процион 0,288 3,48
 Тригонометриялык параллакс 
Тригонометриялык параллакс – тригонометриялык ыкма менен асман жарык чыгаруучуларына чейинки аралыкты аныктоодо көрүнгөн өзгөрүү. 9а класс сила жазган Сыймык
 Цефеид параллаксы 
Цефеид параллаксы – цефеид тибиндеги өзгөрмө жылдыздар бонча жылдыздарга, ошондой эле жылдыз топтолууларына, галактикаларга чейинки аралыкты аныктоочу ыкмалардын бири. 
 Колдонулган адабияттар 
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:Табият илимдери
Пижин

Пижин – пикир алышууну камсыз кылуу максатында түрдүү тилдердин ортосунан чыккан жаңы, жасалма, аралаш тилдердин жалпы аты. Башкача айтканда, пижин тилдери убактылуу байланыштын тилдери болуп саналат. Европалык колониячылардын башка өлкөлөргө барып, ал жердеги жергиликтүү адамдар менен аралашып, пикир алышуу, соода-сатык кылуу үчүн ойлоп чыгарылган тилдерин да пижиндерге кошууга болот. Мындай тилдердин сөздүк байлыгы көпчүлүк учурларда 1500 сөздөн ашпайт. Кандайдыр бир пижин тилинде сүйлөгөн адамдардын тобунун урпактары ошол жасалма тилди эне тили катары сүйлөшсө, анда ал тил креол тилдеринин тобуна кирет.
Кээде англис тили да пижин тили иретинде эсептелип жүрөт. Себеби ал брит (кельт), саксон (герман) жана француз тилдеринин аралашмасынан пайда болгон. Айрым окумуштуулардын изилдөөлөрү боюнча азыркы англис тилинин сөз байлыгынын 30 %ын германча, 31 %ын французча, 20 %ын латынча, 3 %ын грекче сөздөр түзөт. Калган 16 %ы кельт жана дүйнөнүн башка тилдеринен кирген сөздөргө таандык. 

Категория:Тил илими
Ионосфера

200px|thumb|Ионосфера
200px|thumb|Ионосфера
Ионосфера (ionosphere) – 75 кмден 1000 кмге чейинки Жер атмосферасынын иондошкон калың катмары. 

Ионосферанын бар экендиги жөнүндөгү оюн алгачкылардан болуп англ. физик Б. Стюарт 1882-ж. көтөрүп чыккан. 
Ионосферада Күндүн ультракызгылт-көк жана корпускулалык нурлары, ошондой эле космос нурлары газ молекулаларын кесикин ажыратып, иондорду жана электрондорду пайда кылат. Алар Күн нурун өзүнө сиңирип алгандыктан, Ионосферада бийиктеген сайын температура жогорулап, 800 – 1000°Сге жетет. Аба басымы Ионосферада өтө төмөн, 300 км бийиктикте вакуумга жакын. 
Электрондордун жана иондордун көп топтолушунун негизинде Ионосферанын электр өткөргүчтүгү Жерге чектеш катмардан 109–1010эсе көп. Ионосфера жогорку өткөрүмдүүлүккө ээ болгондуктан радиотолкундардын бүткүл диапазондо, кыскасынан узунуна чейин чагылтат, бул болсо аларга оң таасирин тийгизет жана алыскы байланышты түзүүнү камсыз кылат. Ионосфераны радиотолкундардын таркалышы бонча геофизикалык ракеталардын, жасалма жандоочулардын жардамында аэрономия илими изилдейт. 
 Кошумча макалалар 
Атмосфера
Стратосфера
Мезосфера
Термосфера
Экзосфера

 Колдонулган адабияттар 
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов
Категория:Астрономия
Баклажан

thumb|Баклажан
Баклажан — кочкул түстөгү көп жылдык өсүмдүк. Жылуу климатка ыңгайланышкан. Баклажандын мекени — Индия. Индиядан Африкага карай, андан ары 16-кылымда испандар аркылуу Европага жеткен. Тропикалык аймактарда көп жылдык касиетке ээ болсо да, калган климаттык алкактарда бир жылдык гана мүнөзгө ээ.

 Аталышы 
Санскрит тилинде vatin ganah түрүндө учураса да, кыргыз тилине тажик тилиндеги «باقلجان/боқлаҷон» сөзү аркылуу кирүүсү ыктымал. Фарсча بادنجان, арабча باذنجان, түркчө patlıcan. 

 Тарыхы 
Жапайы түрү Ортоңку Чыгыш, Түштүк Азия жана Индияда өсөт. Байыркы санскрит тексттерине таянуу менен, баклажандын мындан 1500 жыл мурда адамдар тарабынан бакчада өстүрүлө баштагандыгын билүүгө болот. Дүйнөнүн башка аймактарына тарашына арабдардын салымы зор. Алар 9-кылымда аны Африкага алып барып өстүрүшкөн. Европалыктар баклажанды алгач ирет 15-кылымдын орто ченинде көрүшкөнү менен, 19-кылымда гана турмуш-тиричилигине кеңири түрдө колдоно башташкан.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы редактор Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Дүйнөдө баклажан өндүрүү боюнча эң алдыңкы он өлкө – 2009 Өлкө Өндүрүү (Тонна) Белгилер 19 026 154 F 10 378 000 1 250 000 F 816 134 449 997 F 396 155 F 349 200 F 245 300 200 942 175 000 Fnoflag World 35 326 379 ANo symbol = official figure, P = official figure, F = FAO estimate, * = Unofficial/Semi-official/mirror data, C = Calculated figure A = Aggregate (may include official, semi-official or estimates);
Source: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division 

Категория:Өсүмдүктөр