Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жалган муун

Жалган муун — сөөк сынганда же оорудан бузулганда анын учтарынын бири-бири менен биригип бүтпөй калышы.
Ал көбүнчө аябай ажыраган сыныктардын ортосуна булчуң эттер же башка ткандар тыгылганда, теринин чоң жери жабыркаганда, ошондой эле кашка жиликтин моюнчасы сынганда (сынган сөөктө кандын айланышы бузулгандыктан) болот.
Жалган менен негизинен шыйрактын эки сөөгү тең сынганда байкалат. Өтө сейрек кезигүүчү тубаса Жалган муун жатындагы баланын сөөк кемтигинде болот. Анын сынык учтарында бара-бара муунга окшогон кемирчек, аны тегерете курчаган чел кабык, ичинде муун суюктугу пайда болот. Негизги белгилери — буту-кол начар иштеп (бутка туруп баса албайт, кол менен эч нерсе жасай албайт), ал жер кыймылдап турат.
Аны адис догдур (травматолог, ортопед) дарылайт. Көбүнчө хирургиялык операция жасалат. Пластикалык операция (оорулуунун өз сөөгүн көчүрүп жамоо, ошондой эле металл жана пластмассадан жасалган медициналык аппараттардын жардамы менен сөөк сыныктарынын учтарын бекем туташтырып, кыймылсыз карматуу) көп колдонулат. Акыркы мезгилде ушул максат менен ар кандай конструкциядагы аппараттар кеңири колдонулууда. Бутка же колго салынган мындай аппарат сөөк сыныктарынын учтарын бири-бирине бекем кысып кыймылсыз абалда кармайт, сөөктүн бүтүшүн тездетет, ошондой эле бир мезгилде эле кыскарган буту-колдун бөлүгүн узартууга болот. Оорулуу аппарат салынган алгачкы күндөн баштап эле бутуна таянып баса алат.
Жалган муунду алдын алууда сыныкты дарылоонун режимин толук сактоо зарыл. Үйдө же поликлиникада дарылоону улантуу үчүн ооруканадан чыгарылган оорулуу таңылган гипсти өз алдынча мөөнөтүнөн эрте чечүүгө болбойт, ал жалган муунга алып келиши мүмкүн.
Бөрү карагат

thumb|Ысырык (Berberis vulgaris).
Бөрү карагат (L. 1753) — жапайы бадал өсүмдүк. СССРдин Европа бөлүгүндө, Крым, Кавказ, Орто Азияда кеңири таралган. Көбүнчө тамыры, жалбырагы, мөмөсү дарылык касиетке ээ. Мөмөсү органикалык кислоталарга — лимон, алма кислоталарына, Е, С, К витаминдерге бай. Бышып жетилбеген мөмөсүндө, жалбырагында, тамырында алколоиддер бар. Мөмөсү сергитүүчү, сеп алдыруучу, тердетүүчү, заара чыгаруучу дары катары пайдаланылат. Гүлдөп бүтөрү менен жыйналган жалбырагы көлөкө жерге же үй чатырына кургатылат. Кургатылган жалбырактын тундурмасы боор, бөйрөк ооруларында, өзгөчө өттүн таш оорусунда кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Дары өсүмдүктөр
Гүлкан

thumb|250px

Гүлкан (алтей) нымдуу шалбааларда, бадалдын арасында, суу жээктеринде өсөт. Аны атайы совхоздордо өстүрөт (Украина, Кубань). Дары катары тамыр-сабагы менен тамыры колдонулат. Ал жазында же күзүндө чогултулат. Андан алынган дары дем алуу жолдору сезгенгенде жана какырык чыгаруучу зат катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Долоно

upright|thumb|Долоно (Crataegus monogyna).
Долоно (L. 1753) - роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бадал же анча чоң эмес дарак (бийиктиги 4-5 м). Өркүнү тикендүү, жалбырагы жөнөкөй, манжа сымал. Гүлү ак, кызгылт. Топ гүлү калканч же чачы сымал. Мөмөсү майда, өңү кызыл, саргыч кызыл же кара.
Долононун 200дөй (кээ бир маалымат боюнча 1000дей) түрү Америка жана Евразиянын мелүүн жерлеринде өсөт. КМШда 50, Кыргызстанда 7 түрү бар. Кызыл долоно менен чыгыш долоносу (Пояркова долоносу) көп кездешет. Кызыл долоно жыгач сымал бадал, катуу тикендүү, сөңгөгүнөн майда буюм жасалат. Мөмөсү желет, дарылык касиетке ээ. Мөмөсүнөн жана гүлүнөн алынган экстракт, маңыздары медицинада жүрөк, невроз жана гипертония ооруларын дарылоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5

Категория:Дары өсүмдүктөр
Категория:өсүмдүктөр
 Шилтемелер 
 К. Сейдакматов. Кыргыз тилинин кыскача этимологиялык сөздүгү: Долоно
Генотип жана фенотип

thumb|фенотип : Donax variabilis.
Генотип жана фенотип — организмдин тукум куума түзүлүшү, анын бардык гендеринин, башкача айтканда клетканын хромосомаларындагы жана плазмалык түзүлүшүндөгү гендердин жыйындысы. 

Генотип жана фенотип терминин 1909-ж. Дания биологу В. Йогансен сунуш кылган. Генотип укумдан тукумга берилүүчү тукум куума маалыматты алып жүрөт. Генотип бир-бири менен байланышта болгон гендердин бирдиктүү тутуму, ар бир гендин касиеттери генотип чөйрөсүнө көз каранды.

Мисалы: буурчактын гүлдөрүнүн кызыл түсү генотипте эки башка гендин доминанттуу аллелдеринин экөө тең катышкандыгынан келип чыгат. Бул аллелдердин бирөө катышса гүлдөр ак түстүү болот.

Организмдин жеке өөрчүшүндө калыптанган бардык белгилеринин (ички жана сырткы) жана касиеттеринин жыйындысы фенотип деп аталат. Ал организмдин тышкы жана ички чөйрө шарты менен генотиптин өз ара аракетинин натыйжасында келип чыгат. 

Фенотип кең мааниде — генотиптин бардык белгисин (организмдин жалпы турпаты), тар мааниде белгилүү ген менен башкарылуучу айрым белгилерди көрсөтөт. Фенотип түшүнүгү гендердин алгачкы продуктулары — РНК молекуласы менен полипептидден баштап организмдин сырткы түзүлүшү, физиологиялык жараяндар, жүрүм-турум жана башка бардык белгилерине чейин камтыйт. Фенотип чөйрөнүн ар кандай жергиликтүү шартына байланыштуу бирдей тукум куугуч касиетин сактоо менен сырткы кебетесин, өңүн ошол шартка ылайыктуу өзгөртөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Биология‎
Ит мурун

thumb|Rosa rubiginosa.
Ит мурун – роза гүлдүүлөр тукумундагы жапайы өсүмдүк. Бадал, чанда лиана (чырмалма), кээ бири чөп сымал өсөт. Сөңгөгү, бутактары тикендүү, жалбырагы татаал, гүлү беш мүчөлүү, кош жыныстуу, желекчелери түркүн түстө, жалгыздан же топ гүлдөн турат. КМШ өлкөлөрүндө 250дөй түрү кеңири таралган. Кыргызстанда 22 түрү белгилүү. Мөмөсү майда жаңгакча, катуу түкчөлөр менен капталган. Ит мурун кант, крахмал, С, В2, К, Р витаминдер жана азоттуу заттарга бай. Анын мөмөсү тамак-ашка жана С витаминин алууда сырьё катары пайдаланылат. Элдик медицинада ит мурундун ашы демделип, боорду, өт баштыгын, ичегилерди, бөйрөктү, табарсыкты, аз кандуулукту дарылоодо ж. б-да колдонулат. Ит мурун жаратылышта ным жана суу сактагычы болуп эсептелет. Алардын тамырлары айланасындагы кыртышты бекем кармайт, селден сактайт, жер көчкүгө туруштук берет. Көп кездешүүчү түрлөрү борпоң ит мурун (Rosa laxa), тикендүү ит мурун, жазы тикендүү ит мурун ж. б. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория: Өсүмдүктөр
Категория:Дары өсүмдүктөр
Ит уйгак

250px|right|thumb|Ит уйгак Ит уйгак — бир жылдык чөп өсүмдүк. СССРдин бардык жеринде кездешет. Анын чөбү дарылык касиетке ээ. Балдарды киринтүүдө — антисептик каражат; диатезди дарылоо үчүн да колдонулат. Ит уйгактын суу маңызы боор, көк боор ооруларында, ар кандай тери борусунда пайдаланылат. Майдаланылган 15 г чөптү 1 л кайнак сууга бир түнгө чылайт да, чыпкаланган маңызын жарым кашыктан күнүнө 3—4 жолу ичсе болот.

thumb|Arctium lappa

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Каакым

250px|right|thumb|КаакымКаакым — көп жылдык чөп өсүмдүк. Суу жээгинде, жолдун боюнда, огороддо, талаа-шалбааларда жана башка жерде өсөт. Медицинада каакымдын тамыры дары катарында колдонулат. Элдик медицинада кургатылган тамырын жана чөбүн демдеп өт баштыкчасынын оорусуна жана тамакка табитти жогорулатуучу дары катары, ошондой эле тамак сиңирүү бездеринин секрециясын ылдамдатуу үчүн да колдонулат. 10 г чөптү жана тамырын бир стакан кайнак сууга чылап тундуруп, чыпкалап күнүнө 5—6 жолу кашык менен ичет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Гигантизм

200px|thumb|right|Гигантизм Anna Swan жана анын ата-энеси
Гигантизм (байыркы грек. γίγας, γίγαντος — «алп, дөө») — гипофиздин алдыңкы бөлүгү өсүү гормонун көп чыгаруусунун натыйжасында кишинин боюнун күчөп өсүшү. 

Гигантизмди бийик бой менен алмаштырууга болбойт. Гигантизм менен ооругандардын ата-энесинин бою нормада болот. Гигантизм көбүнчө эркектерде байкалып, демейде 9—10 жашында же жыныстык жетилүү убагында билинет да, бардык физиологиялык өсүү мезгилине созулат. Мындай кишилердин ден соолугу начар болот. Башы ооруйт, алы кетет, бат чарчайт, буту-колу ооруйт. Булчуңу адегенде күчтүү болуп, кийин алсызданат. Эске тутуу, психика начарлайт, жыныс иштеми бузулат. Дене түзүлүшү пропорциясыз болуп, буту узун, башы өтө кичине көрүнөт. Дарылоонун азыркы методу, гормон дары-дармектери менен рентген терапияны айкалыштыруу жакшы натыйжаларды берүүдө. Эгерде бала өзүнүн курагындагылардан бою өтө узун болсо врач менен кеңешүү керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Медицина
Каз таман

thumb|Каз таман.

Каз таман (L. 1753) — көп жылдык чөп өсүмдүк. Тамыр сабагы жакшы өөрчүгөн. Каз таман ачык нымдуу жерлерде, бадалдардын арасында өсөт. Медицинада тамыр-сабагы жана тамыры колдонулат. Аны күзүндө (август—сентябрь) же жазында (март—май) жыйнап алат. Андан алынган препарат ичегикарындын сезгенүүлөрүн дарылоодо, ангина, оозул болгондо оозду чайкоо жана кан токтотуучу зат катары, ошондой эле түрдүү гинекологиялык ооруларда колдонулат. 20 г кургатылып, майдаланган тамыр-сабагын 0,5 л сууга 10 мин.кайнатып, чыпкалап күнүнө 3 жолу бир кашыктан ичилет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Дары өсүмдүктөр
Жамажай

thumb|right|3— таманды болушунча бүгүү жана жазуу; 4— буттун манжалары менен килемченн (же кездеме кесиндисин) бүктөп чогултуу; 5— таманды манжалардын жардамы менен алга жана артка жылдыруу; 6— резина топту таман менен басуу. 7— түрдүү таякчаны манжалар менен кармап көтөрүү; 8— таман менен таякты тоголотуу; 9— согончоктон буттун учуна туруу жана тескерисинче; 10— колду эки жакка, жогору жана алга көтөрүп, толук Ж-а толук эмес отуруу; 11— гимнастика таягынын үстү менен басуу; 12— жантайыңкы кырлуу устунда басуу; 13—эңкейиш тактайда буттун учу менен өйдө жана төмөн басуу; 14— поролон матрацты басуу.
Жамажай — эриндин кычыгындагы теринин жана былжыр челдин жугуштуу оорусу. Жамажай организмде В2 витамини жетишпегенде, бүйлө ооруларында, ошондой эле ачуу, туздуу тамактарды көп жегенде, шилекей көп бөлүнгөндө, ооздун ичин таза кармабоодон болот. Ооруну бактериялар — стрептококк же микроскоптук козу карындар козгойт. Көбүнчө эрдин көп жалаган балдар жана өспүрүмдөр, тиш протезин кийген улгайган адамдар ооруйт. Эриндин кычыгындагы тери менен былжыр чел сууланып кызарат, андан кийин ал жер жарылып, катуу ооруйт, сары карт менен капталат. Грибок инфекциясында оору ооз көңдөйүнүн былжыр челине өтөт (Кандидоз). Дарылоону врач жүргүзөт. Көбүнчө оору өнөкөт түрүндө болот. Бирок туура, такай дарылоодо биротоло айыгат. Алдын алуу үчүн өзгөчө В> витаминине бай жемиш, жашылча, ачыткы жана башка тамак менен туура тамактануу, оозду таза кармоо зарыл. Ооздун кычыгы кызарып ачышканда ачуу, туздуу, кычкыл тамакты ичпөө керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Каз таңдай

upright|thumb|Каз таңдай (Achillea millefolium).
Каз таңдай (L. 1753)— көп жылдык тамыр сабактуу чөп өсүмдүк. Биздин өлкөдө кеңири таралган; токой, талаа шалбааларда өсөт. Кыргызстанда азия жана биберштейн каз таңдайы кеңири тараган. Медицинада каз таңдайдын чөбү жана топ гүлү дары катарында колдонулат. Жалбырагында жана гүлүндө эфир майы, ачуу даамды берүүчү — алкалоид, витамин К, уксус, кумурска кислотасы бар. Каз таңдайдын чөбүнүн ачытылган маңызы гастритте, тамакка табитти жогорулатуу жана кан агууну токтотуу үчүн пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Дары өсүмдүктөр
Категория:өсүмдүктөр
Кызыл мыя

upright|thumb|Кызыл мыя

Кызыл мыя — жапайы өсүмдүк. Тамыр-сабагынан жана тамырынан какырык чыгаруучу жана ич алдырма, ошондой эле сезгенүүгө жана спазмга каршы колдонулуучу каражат алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 Эл ичиндеги дарылык өсүмдүктөр. Үрүмчү: Шинжаң илим техника басмасы. (2006)

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Дары өсүмдүктөр
Мышык тамыр

thumb|Мышык тамыр.
Мышык тамыр (L. 1753) — СССРдин бардык райондорунда кеңири таралган. Токойлордо, суу өрөөндөрүндө, талаада, бадал арасында өсөт. Азыр колдо өстүрүлөт. Дары катары тамыры, тамыр-сабагы колдонулат. Аны жайдын аягында жана күзүндө чогултуп алат. Андан алынган ачытма жана экстракт сеп алдыруучу каражат катары пайдаланылат

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Дары өсүмдүктөр
Категория:өсүмдүктөр
Гидронефроз

200px|thumb|right|Гидронефроз
Гидронефроз — бөйрөктөн зааранын чыгышынын тоскоолдукка учурашынан бөйрөк ойдуңчалары менен чөйчөкчөсүнүн чоюлушу, бөйрөк ткандарынын атрофиясы менен мүнөздөлүүчү оору. 

Гидронефроз көбүнчө 25—35 жаш чамасындагы аялдарда жана балдарда кездешет. Гидронефроз көбүнчө бир бөйрөктө, айрыкча оң бөйрөк, кээде эки бөйрөктө тең болушу ыктымал. Бул оору тубаса жана кийин пайда болгон болуп бөлүнөт. Бөйрөк түтүгүнүн жана чөйчөкчосүнүн ичкериши, чөйчөкчөнүн ичин клапан жабуу, кошумча артерия бөйрөк түтүгүн басып, кысып ичкертүүсү, заара жолдорунун таш оорусу, бөйрөктүн төмөндөп кетиши, шишик же бөйрөктүн кургак учукгу, заара каналынын ичкериши, простата безинин аденомасы жана башка себептерден заара бөйрөктө кармалып, зилдеп (кабылдап) гидронефрозго чалдыктырат. 

Мында бөйрөк түтүгү менен чөйчөкчөсү кеңейип, бөйрөктүн ички басымы жогорулайт, натыйжада кан тамырлар ичкерип, бөйрөктө кан айлануу бузулат. Демейде көп билинбейт, кээде бөйрөктүн, белдин тушу уюп ооруйт, кыймылдаганда, иштегенде оору күчөйт, бел же ич көңдөй тушунда оор нерсе тургандай сезилет. Чоңойгон бөйрөк төмөндөп кетет да, ичегилерди басып калганда ич көөп, окшуп, кускан учурлар да болот. Заара менен кан чыгат (гематурия), инфекция кошулса ириң аралаш заара (пиурия) чыгат. Дарылоо гидронефроздун себебине жараша операция жолу менен жүргүзүлөт. Өз убагында дарылоодон орган калыбына келет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Медицина
Өгөй эне-өз эне

250px|right|thumb|Өгөй эне-өз энеӨгөй эне-өз эне — көп жылдык чөп өсүмдүк. СССРдин Европа бөлүгүндө, Кавказда, Сибирде, Орто Азиянын тоолорунда кеңири таралган. Биздин республикада Чүй өрөөнүндө, Ала-Тоо, Алай тоо кыркасында, Борбордук Тянь-Шанда өсөт. Медицинада кургатылган жалбырагы жана топ гүлү кайнатып же ачытып, какырык чыгаруучу дары катарында колдонулат. Аны июнь — июль айында чогултуп, ачык абада, бөлмөдө, үй чатырында тез-тез которуп кургатат.Дарылык касиеттери өсүмдүктөр Эне-жана-заряда

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Жамбаш чарасы

Жамбаш чарасы — кишинин буттарын бириктирип, жамбаш курчоосун түзүүчү тулку скелетинин төмөнкү бөлүгү. Жамбаш чарасы эки жамбаш, чычаң жана куймулчак сөөктөрүнөн турат. Жамбаш чарасы чоң жана кичине болуп айырмаланат. Кичине жамбаш чарасы жогортон төмөн куушурулган сөөк көңдөйү. Жамбаш чарасы бел кырчоосунун негизин түзгөндүктөн, омуртка тутумуна тирөөч болуп турат. Анын түзүлүшүндө жыныстык өзгөчөлүктөр (айрыкча жыныстык жетилүү мезгилинен баштап) даана байкалат. Аялдардын жамбаш чарасы жапыс жана кең, жамбаш сөөгүнүн канатчасы жазы, эркектердин жамбаш чарасы бийик жана кууш. Жамбаш чаранын арткы капталын түзүүчү куймулчак сөөгү аялдарда жука, жазы жана кыска. эркектердики узун жана ичке болот. Жамбаш чарасынын бет мандай капталын чаткаяк сөөктөрү түзөт. Чоң жамбаш чараларында төмөнкү ич көңдөй органдары, кичинесинде көтөн чучук, табарсык, эркектерде простата бези жана урук ыйлаакчасы, аялдарда жатын, жатын кошумчалары жана жатын кыны жайгашат. 
thumb|right|Кишинин жамбаш чарасы: 1— акыркы бел омурткасы; 2— жамбаш сөөгү; 3—чычаң; 4— кашка жилик; 5— жамбаш мууну; 6— куймулчак.
Жамбаш чарасынын сөөктөрүнө арка жана омуртка булчуңдары бекийт: андан бут булчуңдары башталат. Жамбаш чаранын итийден кийин бардык тарабынан тарышы, сөөктөрүнүн сынышы, туберкулёз жана кулгуна оорусуна чалдыгышы коркунучтуу. Аялдардын жамбаш чараларынын түзүлүшү менен көлөмүнүн төрөттө мааниси чоң (Төрөт). Ошондуктан -аялдар консультациясында жамбаш чаралары өлчөнөт. Кууш жамбаш чаралары төрөттө баланын өтүшүнө тоскоолдук кылат. Бул учурда төрөт кыйындап, бала төрөттөн жабыркайт (Ымыркайдын төрөттөн жабыркашы). Мындай учурда ар кандай кабылдоодон алдын алуу үчүн акушердик операция (мисалы, Кесарь кесүү) жасалат. Жамбаш чарасы кадимкидей эле болуп, баланын башы өтө чоң болгондо да өтпөй калышы мүмкүн. Муну клиникалык кууш жамбаш чаралары деп атайт.

Бул учурда кош бойлуу аялды төрөткө 2 жума калганда ооруканага жаткыруу керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Жара

Жара — тери же былжыр челдин жана анын алдында жаткан ткандардын бузулган жери. Жара дененин сыртында жана ички. органдарда (карын, ичеги жана башка) кезигет. Анын пайда болушуна териге механикалык (сүрүлүү, басым), физикалык, химиялык жана башка таасирлер, кан жана лимфа айлануусунун бузулушу (мисалы, вена кан тамырынын варикоздук кеңейиши, атеросклероз ж. б-да кандын токтоп калуусу), сезгенүү процесси (туберкулёз, ириң инфекциясы), зат алмашуунун бузулушу (кант диабети, авитаминоз), катуу кайгыруу жана башка себеп болушу мүмкүн.
Жара дененин ар кандай бөлүгүндө жайгашат, айрыкча бутта көп жолугат. Ооздогу, ички органдардагы жара (стоматит, жара оорулары) өзгөчө мүнөздө болот. Жара жалгыздан же көптөн чыгып, көлөмү, формасы жана терендиги ар кандай, Кээде Жара өтө терең кетип, ар кандай ткандарга — май, булчуң, сөөккө чейин жетет. Жаранын бети ириң же тырык, же бириктиргич ткандар менен капталат. Жара өтө кабылдап, күчөп кеткенде кан агат, мисалы, карын жана он эки эли ичегинин жарасынан кан акканда, оорулуу аз убакытта эле өтө көп кан жоготушу мүмкүн. Бул убакытта тезинен дарылоо жүргүзүлүп, операция жасалат.
Жараны дарылоо түрдүү комплекстерден турат: түрдүүлөп жакшы тамактануу, кан айланууну, зат алмашууну калыбына келтирүү, витамин берүү, операция жасоо, организмде болуп жаткан биохимиялык өзгөрүүлөргө дайыма көз салуу жана башка.
Алдын алууда, мисалы, веналардын кеңейишинде жараны болтурбоо үчүн атайын чоюлгуч байпак кийип, эмгек жана эс алууну жөнгө салуу, врачтын сунушун так аткаруу керек. Кээ бир ооруларда (кант диабети, эндартериит) Жараны алдын алуу үчүн бутту урунуудан жана майда жарааттан сактоо, негизги ооруну врачтын көзөмөлүндө өз убагында дарылоо зарыл.
Ооздогу жараны алдын алууну, Стоматит, карын жана он эки эли ичегинин жарасын алдын алууну, жара оорусу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Өчпөс гүл (өсүмдүк)

250px|right|thumb|Өчпөс гүлӨчпөс гүл— көп жылдык чөп өсүмдүк. СССРдин Европа бөлүгүндө, Орто Азияда, Кавказда, кумдак топуракта, шагылдуу күңгөйдө өсөт. Медицинада боор ооруларын, өт жолдорунун ооруларын дарылоодо гүлү колдонулат. Гүлүнөн суюк экстракт — фламин дарысы алынат. 10 г гүлүн бир же бир жарым стакан кайнак сууга демдеп, чыпкалап, жарым стакандан жылуу бойдон тамактануунун алдында күнүнө 3 жолу ичсе болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дары өсүмдүктөр
Жарык

thumb|

Жарык өзгөчө гигиеналык мааниге ээ. Жетиштүү жарык адам турмушуна жана ишине жагымдуу шарт түзөт, ал эми жетишсиз болсо, адамдын иш жөндөмдүүлүгүн жана эмгек өндүрүмдүүлүгүн төмөндөтөт, көз бат чарчап, бузулат жана өндүрүштүк кырсыктардын көбөйүшүнө жана башка алып келет. Жарык табигый, жасалма жана аралаш (Турак жай) болуп бөлүнөт. Табигый жарык күн нурунун түздөн-түз тийишинен жана асманда чагылышып чачыраган жарыгынан болот. 

Ал географиялык кеңдикке, күндүн бийиктигине, булуттун болушуна, атмосферанын тунуктугуна байланыштуу. Бөлмөнүн жарык болушуна анын бийиктиги, бөлмөнүн дубалын, ички төбөсүн агыш түскө боёоо, терезе айнегинин тазалыгы, ошондой эле ага тагылган пардалар таасир тийгизет. Терезе парда Жарыктын 40%ин сиңирип калат. Табигый жарык кишинин ченемдерди тиричилик-аракетин толук камсыздай албагандыктан жасалма жарык (электр лампасы) колдонулат. Жасалма жарыктын жалпы (бөлмөгө тегиз тиет) жана айкалыштырылган (бир эле убакытка жалпы жана жергиликтүү лампаларды пайдалануу) түрү бар. Жумуш ордунда столго коюлуучу лампаны жарыгы сол жактан түшкөндөй кылып орнотуу керек, мында колдон түшкөн көлөкө (жазууда, тигүүдө) ишке жолтоо кылбайт. Табигый (күндүзгү) жарык жетишпей калган учурда кошумча жасалма (электр) жарыгы пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Табигый жарык
Категория:Медицина
Бионика

thumb|250px|right|Бионика (байыркы.-грек. βίον) — кибернетиканын бир бөлүмү; ал техникалык аппараттарды, механизмдерди, системаларды түзүү жана түрдүү инженердик маселелерди чечүүдө организмдердин түзүлүш өзгөчөлүгүн, тиричилигин изилдейт. Биологиялык системаны техникалык системага алмаштыруу үчүн биологиялык объектинин бул же тигил тиричилик процессин кылдат изилдөө, аны математикалык жазуу жана моделдөө методун иштеп чыгуу талап кылынат. Бионика биологиялык системалардын бөлүктөрүнүн (мисалы, информацияны кабыл алуу жана иштеп чыгуучу органдары, нерв системасынын элементтери жана башка) моделдерин түзүү менен да байланыштуу.

Биониканын методдору көп маселелерди чечүүдө чакан жана бекем навигация системаларын түзүүдө; информацияны кабыл алуучу системалар үчүн таанып-билүү түзүлүштөрдү, информацияны чогултуу, колдоо, топтоо жана тактоо методдорун иштеп чыгууда, химиялык жана биохимиялык энергияны механикалык энергияга айландыргычтарды, түрдүү биоэлектрдик түзүлүштөрдү (мисалы, протезди), суу астындагы байланыш сисиемаларын жана суу астында жүрүүчү түзүлүштөрдү жана башка иштеп чыгууда колдонулат. Жаныбарлардын айрым системаларын (көпөлөктөрдүн «антенналарын», балыктардын жана суу жаныбарларынын ультра үн байланышын, чымчыктардын навигация системасын, биологиялык сааттар механизмин, жарганаттардын ультра үн локациясын жана башка) изилдөө бионикада чоң роль ойнойт. Бионика тармагында түрдүү кесиптеги адистер иштейт. Бионика — жаңы өнүгүп келе жаткан илим, андагы жетишкендиктер биологиялык процесстерди терең түшүнүүгө мүмкүндүк берет жана көптөгөн техникалык түзүлүштөрдү курууда пайдаланылышы мүмкүн. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Категория: Техника‎
Категория: Медицина

Категория: Биология