Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бертло Пьер Эжен Марселей

Бертло Пьер Эжен Марселей (25. 10. 1827-18. 3. 1907) - француз химиги жана коомдук ишмер. Париж ИАнын мүчөсү (1873), Петербург ИАнын мүчө-корр. (1876).
 
Бертло -органикалык химия, термохимия, агрохимия жана химиянын тарыхы боюнча көп эмгектердин, химиялык негизги синтездердин автору. Ал бир канча органикалык бирикмени синтездеп алуу менен "турмуштук күч" жөнүндөгү окууга сокку урган. 1853-54-ж. май кислоталарын глицеринге таасир этүү-дөн жаратылыш майына жакын майды синтездеген. Күкүрт кислотасынын катышуусу менен этиленди гидраттап, этил спиртин алат, буга чейин этил спирти кантты ачытуудан гана алынып келген. Бертло башка да көп жөнөкөй углеводороддорду (метан, этилен, ацетилен, бензол), алардын негизинде татаал бирикмелерди синтездейт. 

1881-ж. экзо- жана эндотермиялык реакциялар жөнүндө түшүнүктү киргизген. С, Н, N ж. б. элементтердин өсүмдүктөр үчүн чоң мааниси бар экендигин түшүндүргөн. Бертло кээ бир көз караштарынан жаңылыштык кетирип, атом-молеукулярдык, хим. түзүлүш, электролиттик диссоциация теорияларына жана мезгилдик законго каршы турган. Бирок кийин өзүнүн туура эмес ойлорунан баш тарткан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Берут Болеслав

Берут Болеслав (18. 4. 1892-12. 3. 1956) -полыпалык саясий жана мамлекеттик ишмер.
 
 1912-жылдан революциялык кыймылга катышкан. 
 1918-жылдан Польша компартиясынын (ПКП) мүчөсү. 
 1915-23-ж. Польшанын жумушчу кооперативдеринде, андан кийин ПКПкин жооптуу кызматтарында иштейт. Революциячыл иши үчүн куугунтукталып, камакка алынган. 
 Польшаны фашисттер басып алган жылдары Берут поляк элинин улуттук жана социалдык боштондукка чыгаруу күрөшүп: уюштурууга катышкан. 
 1942-ж. пайда болгон Польшанын жумушчу партиясынын (ПЖП) жетекчи орга-нына кирген. 
 1944-ж. 1-январда Край-ова Рада Народованын председатели болуп шайланган. 
 1944-47-ж. Польша Республикасынын президенти жана Мамлекеттик советтин председатели, 
 1952-54-ж. Польша Эл Республикасынын Мин. Советтик председатели. 
 1948-ж. сентябрдан ПЖП БКнын ген. секретары, 
 1948-ж. декабрдан Польшанын бириккен жумушчу партиясынын (ПБЖП) БКнын Саясий бюросунун мүчөсү жана БКнын предай. 1954-ж. марттан ПБЖПнин биринчи секретары.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Берцелиус Йене Якоб

Берцелиус Йене Якоб (20. 8. 1779- 7. 8. 1848) - швед химиги жана минералогу. Стокгольм университетинин, медицина -хирургиялык институттун профессор Стокгольм ИАнын мүчөсү (1808), 1810-жылдан президенти.
 
Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1820). Берцелиус элементтердин атомдук массасынын таблицасын түзүп, грекче же латынча аттарынын башкы тамгалары менен белгилөөнү сунуш кылган; 2000ге жакын бирикменин %дык составын изилдеп чыккан. 1810-16-ж. эселик катыш законун ачып, органикалык бирикмелердин составы ал законго баш ийерин далилдеген. 1815-ж. кээ бир органикалык кислоталардын биринчи формуласын жазган. Составы бирдей, касиеттери түрдүү органикалык бирикмелерди изомер деп атаган.

Гизингер менен бирге түрдүү минералдарды, кендерди изилдеп, церий, селен, торийди ачкан. 1824-25-ж. 1-жо-лу эркин абалда кремний, титан, тантал жана цирконийди алган. Атом жөнүндөгү окууну негиздеп, өнүктүрүүдө Берцелиустун эмгеги зор. Берцелиус 19-кылымдын 1-жары-мында химия илиминин өнүгүшүндө чоң роль ойногон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Бессемер процесси

Бессемер процесси -эриген чоюнду атмосфера же кычкылтекке байытылган жогорку басымдагы аба менен үйлөтүп, составындагы көмүртекти азайтуу менен болот алуу жолу.
 
Баштапкы материалы - эритилген чоюн; өндүрүлүүчү материалы - болот куймасы; колдонулуучу аппараты - конвертер меши. Эриген чоюнду конвертерге куюп, анай түбүнөн кысылган аба менен үйлөткөндө, чоюндун кошундулары (кремний, марганец, көмүртек) кычкылданып, бир кыйла жылуулук бөлүнүп чыгат да, калыпка куюла турган болот алынат. Болоттун куй-маларын өндүрүүгө арналган бул процесси 1856-ж. англ. ойлоп чыгаруучу Генри Бессемер (1813-98) сунуш кылган. 

Россияда бессемер болоту 1-жолу 1856-57-ж. Уралдагы Кушвинск, Нижнеисетск, Сысерт, Всеволод-Вильвинск заводдорунда алынган. Составында кремнийи аз болгон суюк чоюндан болот куймаларын алуунун жолдорун орус металлургда-ры Д. К. Чернов (Обухов заводу) жана К. П. Поленов Нижнесалдинск заводу) 1872-ж. сунуш кылып, ал өндүрүштө колдонула баштаган. Бессемер процессинин нормалдуу өтүшү конвертергө куюлган суюк чоюндун температурасына, анын составындагы кошундулардын өлчөмүнө жараша болот. 

Конвертергө куюлган суюк чоюндун температурасына карата физикалык муздак (1250°Сден төмөн), физикалык нормалдуу (1250°С-1350°С) жана физикалык ысык (1350°Сден жогору) чоюн болуп бөлүнөт. Составындагы, -кремнийдин өлчөмүнө жараша бессемер-дик чоюн хим. муздак (1, 0% Si га чейин), хим. нормалдуу (1, 0%-1, 5% Si) жана хим. ысык чоюн (1, 5% Si дан көп) болуп айырмаланат. Бессемер процесси учурунда кремний кычкылданып (ЭЮг), температуралык реакцияны ылдамдатуу үчүн кошумча жылуулукту көп бөлүп чыгарат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Бета-терапия

Бета-терапия - организмдин асандарынын патологиялык өзгөрүүлөрүн бета нурларынын таасири менен дарылоо.
 
Бета-терапия - нур терапиясынын бир методу. Бул максатта түрдүү радиоактивдүү изотоптор пайдаланылат. Кыска мөөнөткө таасир этүүчү алтындын (Ай198), фосфордун (Р32) радиоактивдүү изопторун теринин жана былжырлуу чел кабыктардын сырткы бетиндеги рак шишиги өскөн ткандарына куюу менен дарылоо жакшы натыйжалар берип, барган сайын ийгиликтүү колдонулууда.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Бетатрон

Бетатрон - электрондордун циклдик ылдамдаткычы.
 
Өзгөрүлмө магнит талаасынан индукцияланган туюк электр талаасынын жардамы менен электондор Бетатрондо ылдамдатылат. Электрондорду 50 Мэв ге чейин ылдамдатуучу Бетатрондор өндүрүштө, медицинада, илимий изилдөө иштеринде кеңири колдонулууда, к. Заряддуу бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычтары.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Бетехтин Анатолий Георгиевич

Бетехтин Анатолий Георгиевич (24. 2(8. 3). 1897, Вологда губ., Стри-гино с, -20. 4. 1962, Москва) - советтик геолог, минералог, СССР ИАнын акад. (1953; мүчө-корр. 1946).
 
Ленинград тоо-кен институтун бүткөн (1924). Ошол институтта доцент (1929), профессор (1937), СССР ИАнын Геология илим (1937) жана Руда кендеринин геология, петрография, минералогия жана геохимиясы (1956) институттарында иштеген. Негизги эмгектери кен пайда болуу процесстери менен минераграфияга (руда-ларды микроскоп менен изилдөө) арналган. 

Бетехтин рудалардын структурасын жана минералдардын парагенезисин изилдөөнү физикалык -химия менен кристаллохимия закондорунун негизинде жүргүзүү багытын өнүктүргөн. Марганец рудала-рынын пайда болуу теориясын иштеп чыккан. Гидротермалык эритиндилер, алардын жаралышы жана руда пайда кылуу процесстерин кеңири изилдеген. 1928-ж. Кыргызстандагы айрым полиметалл кендеринде (Кан, Талды-Булак) изилдөө жүргүзүп, өзүнүн баалуу пикирин айткан. Анын ысымы менен минералдын (бетехтинит) аты аталган. Бетехтин -СССР Мамлекеттик сыйл. (1947), Лениндик сыйл. (1958) лауреаты. Ленин ордени, 2 Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Бетонду түзүүчү заттар

Бетонду түзүүчү заттар - бөтөндүн негизги бөлүгү болгон табигый жана жасалма таш материалдары.
 
Булар майда (кум) жана ири (шагыл таш) болуп бөлүнөт да, бетондун көлөмүнүн 85%ин түзөт. Бетон эритмелеринин пайдаланылышына (кыш кыноо, шыбактоо, жасалгалоо) жараша ага кошулуучу кумдун бөлүктөрүнүн өлчөмү да ар түрдүүчө болот. Табигый таш материалдар бетон жана темир-бетон конструкцияларын жасоодо, жасалма жеңил материалдар- аглопорит, вермикулит, керамзит, перлит, шлак жана башкалар ири блокторду жана панелдерди даярдоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Беттештирүү принциби

Беттештирүү принциби - бир эле контурга улам бир электр кыймылдаткыч күчү менен таасир берип, пайда болгон токторду аныктоо жана аларды алгебралык ыкма менен кошуп эсептөө жолу.
 
Беттештирүү принциби бир нече ток булагы бар татаал тизмектердеги токторду аныктоо үчүн колдонууга ылайыктуу. Мындай тизмектерди талдаганда, бир гана ток булагы калтырылып, калган булактардын электр кыймылдаткыч күчү нөлгө барабарлан алынат. Бул учурда контурлардын каршылыктары турактуу бойдон калсын үчүн ток булактарынын ички каршылыктары да эсепке алынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Беттик кубулуштар

Беттик кубулуштар - беттештирилген эки нерсенин четиндеги беттик катмарлардын өзгөчө касиетте болушунан пайда болгон кубулуштар.
 
Беттик катмарлардагы молекулалардын активдүүлүгү, багытталышы, анын составы жана структурасынын өзгөчө абалда болушу нерсенин бетинде кошумча эркин энергиянын болушун шарттайт. Көлөмүнүн ичиндеги катмарларга караганда анын бетиндеги эркин энергиянын көп болушу нерседе Беттик кубулуштарды пайда кылат. Нерселердин физикалык жана химиялык өз ара аракеттениши баарыдан мурда беттик катмарларда болуп өтөт. Негизги Беттик кубулуштар беттин чоңдугуна пропорциялаш болгон беттик энергиянын азайышына байланыштуу. Суюк тамчылардын же газ көбүкчөлөрүнүн шар формада болушу жана өсүү кезинде кристаллдын түзүлүшү алардын турактуу көлөмдөгү эң аз эркин энергиясы менен аныкталат. Катуу нерселердеги Беттик кубулуштарга илинишүү (когезия), жабышуу (адгезия), нымдоо, сүрүлүү ж. б. кирет. Катуу нерселердин бузулуу жана деформациялануу процесстеринде кристаллдык торчонун бузулушунан нерсенин ички беттеринде да Беттик кубулуштар байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Беттик тартылыш

Беттик тартылыш (суюктуктарда) - суюктуктун башка фаза менен чектешкен жеринде 1 см2 изотермалык бетти түзүүгө сарп кылынган жумуш.
 
Беттик тартылыш сан жагынан суюктуктун бетине жүргүзүлгөн жаныма тегиздиктеги чектелген контурдун бирдик узундугуна аракет кылуучу күчкө барабар. Бул күчтүн пайда болуу шарты төмөнкүчө: тийишип турган 2 фазанын молекулалар ортосундагы өз ара тартылуу күчтөрү түрдүү чоңдукта болгондуктан, алардын четиндеги беттик катмардын бирдик аянтына аракет эткен тең аракеттенүүчү күчү ал фазалардын бирөөнүн ичине карай багытталат. Мис, суюктук менен буунун чектешкен беттеги күчү суюктуктун ичин көздөй багытталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Бехар Мохаммед Таги малек ош-шоара

Бехар Мохаммед Таги малек ош-шоара (10. 12. 1886-21. 4. 1951) - иран акыны, илимпоз-филолог, коомдук ишмер.
 
Конституциялык кыймылдын мезгилиндеги (1905-11) феодализма жана империализмге каршы күрөшкө активдүү катышкан. "Ирандын ишин кудай колдогон" (1909), "Сэр Эдуард Грейге кайрылуу" деген ырлары менен коомчулукка белгилүү болгон. "Ноубахар" ("Жаз") газетасын (1910), "Дакеш кеде" ("Билимдин кенчи") журналын (1918) чыгарган. Монархияга каршы ырлары үчүн ал Исфаханга сүргүнгө айдалган (1932). Бул жерде социалдык теманы козгогон ("Түрмөдөгү чыгармалар", "Түнкү булбул") белгилүү ырларын жараткан. 

Фарс тили жана адабияты боюнча З томдон турган илимий эмгегин берген. 1941-51-ж. революциячыл жана демократчыл багыттагы ырларын, макалаларын жазган. 1943-жылдан Иран-Совет маданий байланыш коомунун мүчөсү. 1950-ж. Ирандагы тынчтыкты жактоочулардын коомуна жетекчи болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Бехер Иоганнес Роберт

Бехер Иоганнес Роберт (22. 5. 1891- 11. 10. 1958) - немис акыны, коомдук ишмер. Германия компартиясынын мүчөсү (1918).
 
Көркөм академиянын президенти (1953-56) болуп иштеген. 1935-45-ж. СССРде жашаган. Ырлары 1911-жылдан жарыялана баштайт. Бехердин алгачкы чыгармалары экспрессионизм менен байланыштуу болгон. 20-жылдары реализм жолуна түшөт. Муну "Банкир согуш талаасын четтеп өттү" (1925) повести, "Люизит же Бирден бир адилет согуш" (1926) романы, "Лениндин табытынын жанында" (1924) поэмасы жакшы далилдейт. Бехердин чыгармачылыгы 2-дүйнөлүк согуштун мезгилинде өөр-чүйт. "Германия чакырат" (1942) жана "Сталинградга алкыш" (1943) деген жыйнактарында Советтик Армияны, совет элин даңазалаган. Бехер эки жолу (1949, 1950) чыгармалары үчүн жана ГДРдин гимнин жазгандыгы үчүн Улуттук сыйлыкка ээ болгон. Ага "Элдердин ортосунда тынчтыкты чыңдагандыгы үчүн" эл аралык Лениндик сыйлык ыйгарылган (1952).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Бешуля Спиридон Ерофеевич

Бешуля Спиридон Ерофеевич (12(25).12.1907 — 18.6.1979) - Донецк областынын Марьинский районундагы "Октябрь" колхозунун председатели.
 
Эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1950, 1958). 1931-жылдан КПССтин мүчөсү. Ал башкарган колхоз 1949-ж. 150 га буудайдын ар гектарынан 30, 5 ц ден, 1967-ж. дан эгиндеринен 26 ц, күнкарамадан 25, 8 ц түшүм алып, Ленин ордени менен сыйланган. Бешуля -КПССтин 22-23-съезддеринин жана Украина КПнин 20-съездинин делегаты. 

Ленин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Инсандар
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Белль Генрих

thumb|Белль Генрих (1981)

Белль Генрих (21. 12. 1917-ж. т. ) - немис жазуучусу (ГФР). Чыгармалары 1947-жылдан жарыялана баштаган.
 
Алгачкы маанилүү чыгармалары: "Адам, сен кайда болдуң?" (1951, орусчасы 1962), "Бир да сөз айткан жок" (1953, орусчасы 1958), "Ээси жок үй" (1954, орусчасы 1959), "Клоундун көзү менен" (1963, орусчасы 1964) ро-мандары, "Поезд өз убагында келет", "Жаш чактагы нан" (1955), "Бир командировканын акыры" (1966) по-весстери. Ушул ж. б. чыгармаларында фашизмдин кайра калыбына келиши-нен сак болууга чакырат, гуманист-тик идеяларды козгойт. Белльдун чыгармаларына адамдын ич дүйнөсүн, психологиясын терең ачуу мүнөздүү. 

Анын чыгармалары СССР элдеринин тилдерине которулган. Нобель сыйл. лауреаты (1972).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Инсандар
Категория:Немис жазуучулары
Бербанк Лютер

thumb|Luther Burbank

Бербанк Лютер (7. 3. 1849-11. 4. 1926) -амер. селекционер-дарвиниулук
 
Бербанк тикенсиз кактустун, кабыгы жука жаңгактын, бий алманын, бүлдүркөндүн, ар түбү бир кг дан ашкан таттуу пияздын, жыпар жыттуу георгин гүлүнүн, көгүлтүр апийимдин, кара өрүктүн ж. б. өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун чыгарган. Кара өрүктүн эле Санта-Роза, Уиксон, Бербанк, Америка, Бьюти, канттуу кара өрүк, Клаймакс, Дюарт, Широ сыяктуу 113 сорту бар. Мыкты сорттору Аргентина, Африка, Австралия жана Жаңы Зеландияда өстүрүлөт. Алдыңкы илимпоздор Бербанкты дарвинизмдин мыкты өкүлү катары жогору баалаган. Америкада анын эмгегине көңүл бурулбагандыктан, көп сорту жоголуп же унутулуп калды.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Биакс

Биакс (би.. . жана лат. axis - ок) - тармактанган магнит өткөргүчү жана октору перпендикулярдуу болуп, бири бири менен кесилишпеген 2 көзөнөгү бар феррит өзөкчө.
 
Көзөнөктүн бири информацияны эске тутуп, анда жазып калтыруучу жана окуп алуучу өткөргүчтөр, экинчи тешиги аркылуу информацияны окуп алуу үчүн жи-бериле турган импульстуу ток өтүүчү өткөргүч жайлаштырылат. Биакстын конструкциясынын (симметриялуу жана симметриялуу эмес) магнит өткөрүүчү материалдардын касиеттери ж. б. боюнча айырмаланган бир нече түрү бар. Автоматиканын тех. каражаттарында жана эсептөө техникасында эске тутуучу же логикалык элемент катарында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Бийиктик алкактуулугу

Бийиктик алкактуулугу, бийиктик зоналдуулук - тоонун бийиктигине жараша табигый шарттардын жана процесстердин мыйзам ченемдүү өзгөрүшү.
 
Анын негизин климаттык кубулуштар түзөт; бийиктеген сайын күн радиациясынын институтенсивдүүлүгү күчөп, абанын температурасы (100 м де 0, 5-0, 6°), тыгыздыгы жана басымы төмөндөйт, нымдуулук белгилүү бийиктикке чейин көбөйүп, кайра азая баштайт. Климаттык алкакка байланыштуу тоодогу топурак, өсүмдүк, айбанаттар, агын суулардын көлөмү, рельефтин формалары, б. а. бүт ландшафт өзгөрөт. Тоонун эң төмөнкү алкагынын ландшафты ошол тоо жаткан кеңдик багыттагы географиялык зонага байланыштуу. Кыргызстандын тоо-лоруна жарым чөл жана чөл (550- 1000 м), кургак талаа (1000-1300 м), талаа жана шалбаалуу талаа (1300- 1600 м), токой, шалбаалуу талаа (1600-2600 м), субальпы шалбаасы жана шалбаалуу талаа (2600-3000 м), алыш шалбаасы жана шалбалуу талаа (3000-З500 м), пивалдык-гляциал-дык (3500 м ден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. Жерг. шарттарга, тоо беттеринин горизонттун кайсы жагына карагандыгына жана аба массаларына байланыштуу Бийиктик алкактуулугу ар түрдүү бийиктиктерде жатат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Тоолор
Бийиктик өлчөгүч

Бийиктик өлчөгүч (авиациялык) - учуучу аппараттардын жерден канча бийиктикте учуп бара жаткандыгын аныктоочу прибор. Ал радиолук жана барометрдик болуп бөлүнөт.
 
Радиолук Бийиктик өлчөгүч радио толкундардын самолеттон берилгенден тартып жерде кабыл алынганга чейинки убакытын ченөөгө, барометрдик Бийиктик өлчөгүч бийиктикке жараша аба басымынын өзгөрүшүнө негизделген. Барометрдик Бийиктик өлчөгүч анероид кутучасынан, берүүчү механизмден жана бийиктикти көрсөтүүчү жебеден турат. Абанын басымы өзгөргөндө кутучанын көлөмүнүн өзгөрүшү берүүчү механизмдер аркылуу жебени жылдырат. Прибордун шкаласы км ге жана м ге бөлүнгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Авиация
Бинаур эффекти

Бинаур эффекти (лат. bini - түгөй жана auris - кулак) - айбандардын жана адамдын үн булагы кайсы багытта жайланышкандыгын аныктоо жөндөмдүүлүгү.
 
Үн чыгаруучу нерсенин орду тыңшоочунун кулактарынын абалына карата анын горизонт, вертикаль тегиздиктериндеги бурчтары жана аралыгы менен аныкталат. Булактан чыккан үн 2 кулакка бир убакта келип жетпейт. Үндүн булагына жакын багытталган кулакка үн экинчи кулакка караганда аз убакытта келип жетет. Ошондуктан 2 кулактын каналына келип жеткен үн термелүүсүнүн амплитудасы (күчү) түрдүүчө болот. Демек 2 кулактын нерв системасына келип жеткен импульстар (сигналдар) түрдүүчө болуп, үн багытын аныктоого мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Ден соолук
Биоветин

Биоветин (Biovetinum) - хлор-кальцийлүү биомицин тузу. 1 г препаратта 25-30% биомицин (250-300 миң бирдик) бар.
 
Биоветин -кызгылт сары, жашыл сары же күрөң түстүү майда порошок. Сууда эрибейт. Ал организмге биомицин сыяктуу таасир тийгизип, малдын өсүшүн тездетет. Уук-ма диспепсия, ичеги-карын ооруларына, музоо паратифине, музоо менен торопойдун бронхопневмониясына каршы колдонулат. 

 Антибиотиктер.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Биогельминттер

Биогельминттер (био.. . жана гельминттер) - личинка стадиясында ар кандай жаныбарларда (аралык ээси), жетилгенде адамда жана малда (акыркы ээси) мителик кылган мите курттардын тобу.
 
Мис, бодонун тасма курту адамдын ичеги-карынында мителик кылат, личинкалары (финкалар) бодо малдын булчуң эттеринде өөрчүйт. Финкалары бар чала бышкан этти жеген адам аларды жуктуруп алат. Биогельминттерге тасма, боордун соргуч курту, трихина, аскарида, эхинококк ш. б. кирет. Биогельминттерди гельминтолог К. И. Скрябин ачкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Курт-кумурскалар
Биогендик элементтер

Биогендик элементтер - организмдердин негизги массасын түзүүчү химиялык элементтер.
 
Биогендик элементтерди кычкылтек (организм массасынын 70%), көмүртек (18%), суутек (10%), кальций, азот, калий, фосфор, магний, күкүрт, хлор, натрий, темир түзөт. Аналит. химиянын, спектрдик анализдин жетишкендиктери Биогендик элементтердин тизмесин толуктап, алардын көпчүлүгүнүн биологиялык маанисин ачууда. Органикалык составындагы элементтер ар биринин өзгөчөлүктөрүнө, жашаган чөйрөсүнө, тамактануусуна байланыштуу. 

Биогендик элементтерди тийиштүү өлчөмдө кабыл албаса, организм ооруга чалдыгат. Мис, богок оорусу сууда, тамак-ашта йоддун аздыгынан, кызылчанын кара так илдети бордун жетишсиздигинен болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Химия
Биологиялык обочолонуу

Биологиялык обочолонуу - бир түрдүн өзүнчө жашаган топторго ажыроо процесси.
 
Биологиялык обочолонуу популяциялардын өзүнчө жашаган топторунун өз ара аргындашуусунун токтолушунан келип чыгат. Бул экологиялык шарттардын өзгөрүшүнө байланыштуу. Организмдердин сырткы чөйрөнүн шарттарына ыңгайланышы, өзүнчө ажыраган экотиптердин, расанын, түрчөнүн ар түрдүүлүгүн пайда кылат. 

Мис, Ысык-Көлдөгү алабуга балыгынын 2 түрү (кышкы жана жайкы) бар. Кышкы алабуга апрелде уругун көлгө, жайкы алабуга июлдан баштап агын сууга таштайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Организмдер
Биологиялык циклдер

Биологиялык циклдер — организмдердин биргелешип жашоосундагы (популяцияларда, биоценоздордо) биологиялык кубулуштардын ритмдүү кайталанышы.
 
Биологиялык циклдер бардык ритмдүү кайталануучу биологиялык кубулуштарды камтыган жалпы түшүнүккө - биологиялык ритмге кирет. Биологиялык циклдер суткалык, мезгилдик (жылдык) же көп жылдык болушу ыктымал. Суткалык Биологиялык циклдер сутка ичинде жаныбарлардын физиологиялык кубулуш, жүрүш-турушунун мыйзам ченеминин өзгөрүшүн мүнөздөйт. Жаныбарлардын гормондорунун жардамы менен жөнгө салынып турган зат алмашуунун өзгөрүүлөрү мезгилдик Биологиялык циклдердин негизин түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Биология