Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Катаракта

thumb|Катаракта.
Катаракта (грекче katarrhaktes – шаркыратма) – көз чечекейинин тунарышы. Ал жарык нурунун өтүшүнө тоскоол болуп, көрүүнү начарлатат. Тубаса жана кийин пайда болгон түрү бар. Тубаса катаракта түйүлдүктө эле пайда болот. Анда чечекейдин тунаруусу жаш өткөн сайын өзгөрбөйт, тунук бөлүктөр сакталып, көрүү анча начарлабайт. Кийин пайда болгон катарактада тунаруу чечекейдин чет жагынан башталса, көрүүнүн начарлаганы көпкө чейин сезилбейт. Кийинчерээк четтеги тунаруу ортого чогулуп кошулганда көрүү начарлайт. Буга улгайгандардын катарактасы мүнөздүү. Мында бүт чечекей бозоруп, көз дээрлик көрбөй калат. Катарактанын күчөшүнө кант диабети, көздүн көп оорушу, көздүн майып болушу, ошондой эле жогорку температура жана башка шарт түзөт. Чечекейдин тунарышы күчөгөндө хирург. жол менен дарылайт. Айрым учурда жасалма чечекей коюлат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Оорулар‎
Катла

thumb|Катла.
thumb|Катла (1918).
Катла – Исландиянын түштүгүндөгү өчө элек эң чоң жанар тоо. Бийиктиги 970 м. Кальдерасынын диаметри 10 км. Дүйнөдөгү эң ири Мюрдальсйёкюдль муздугунун түштүк-чыгыш бөлүгү менен жабылып турат. 10-кылымдан бери 14 жолу катуу атылуулар, акыркысы 1918-жылы болгон. Муздук астында атылуу музду ургаалдуу эритип, суу ташкындап, жээкти суу басып калууга алып келет. Ошондуктан бул жанар тоо Исландия үчүн дайыма коркунучтуу. Кийинки учурда Катланын активдешүүсү байкалууда.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Исландия
Категория:Жанар тоолор арип боюнча
Катод

thumb|Катод (Жез).
Катод (грекче kathodos – төмөн түшүрүү, кайрылуу) – 1) электрондун булагы болуп кызмат кылуучу электр боштугунун же газ разряддуу прибордун терс электроду. Ал электрод аралыгындагы мейкиндиктин боштуктагы же газдагы өткөрүмдүүлүгүн камсыз кылат. Электрондорду чыгарышына жараша термоэлектрондук, фотоэлектрондук жана муздак катод болуп айырмаланат; 2) ток булагынын (аккумулятор, гальвани элементтери жана башка) терс электроду; 3) электр жаасынын, электролит ваннасынын жана башка түзүлүштөрдүн ток булагынын терс уюлуна туташтырылуучу электроду. «Катод» терминин 1934-жылы М. Фарадей киргизген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Физика
Катон

thumb|upright|Marcus Porcius Cato.

Катон улуусу (же Цензор) Марк Порций (Биздин заманга чейинки 234, Тускулум – 149, Рим) – римдик жазуучу, чечен, рим адабиятын негиздегендерден жана мамлекеттик ишмер (Биздин заманга чейинки 195-жылдан консул). Карфагендин элдешпес душманы, эски рим адеп-ахлагын жактоочу. Катон – «Башталыш» аттуу Римдин 1-тарыхынын, көптөгөн каттардын автору. Анын «Дыйканчылык жөнүндөгү» (160-жылы чен) трактаты сакталып калган. 
Категория:Инсандар
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Катунь кырка тоосу

thumb|Катунь кырка тоосу.
Катунь кырка тоосу – Алтайдын эң бийик тоолорунун бири; Алтай Республикасынын аймагында. Катунь, Аргут, Берель дарыясынын суу бөлгүчү. Дого сымал ийилип 150 кмге созулат. Катунь кырка тоосунда Алтайдын эң бийик (4506 м) чокусу – Белуха жайгашкан. Бийик тоо рельефи басымдуу. Капталдарын ээлеген күңүрт-ийне жалбырактуу тоотайга (кедр, карагай, көк карагай) токою жана жайдак аскалардын (гольцтордун) астындагы токой (кара карагай, кедр) жана сейрек токой 200–2200 м бийикте тоо тундрасы, өскүлөң шалбаалуу субальп жана жапыз өскөн шалбаалуу альп зоналары менен алмашат. Тоо кырларында жана чокуларында өрөөн жана өрөөн-төр тибиндеги мөңгүлөр (390дон ашык, жалпы аянты 283,1 км2) бар; ирилери: Мөңсу, Берель, Катунь жана башка Кырка тоонун чегинде Катунь коругу бар.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Тоолор‎
Категория:Алтай
Катыш идиштер

Катыш идиштер – түп жагы (негиздери) өз ара байланышкан идиштер. Капилляр түтүкчөсүнүн диаметринен чоң диаметрлүү катыш идиштерге бир тектүү суюктук куюлса, анын формасына карабай суюктуктун деңгээли бирдей болот. Суюктук манометри, буу казандарынын суу өлчөгүч айнек түтүкчөлөрү катыш идиштерге негизделген. Эгерде катыш идиштерге бир тектүү эмес, тез аралашып кетпеген суюктуктар куюлса, анда ал суюктуктардын деңгээли тыгыздыгына жараша ар түрдүү болот, башкача айтканда – суюктуктардын тийишип турган бетинен жогору жагы – байланышы аркылуу бир суюктуктун тыгыздыгын аныктоого болот. 
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кафирниган

Кафирниган – Тажик Республикасындагы дарыя, Аму-Дарыянын оң куймасы. Узундугу 387 км, алабынын аянты 11,6 миң км2. 

Ал Ысар кырка тоосунан башталып, Ысар өрөөнү жана анын түштүк-батышындагы тоолор аркылуу агат. 

Орточо чыгымы 156 м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Вахдат (мурдагы Жаңы-Базар, Орджоникидзе-Абад) шаары жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Тажикстан
Категория:Дарыялар‎
Категория:Борбордук Азия‎
Качыр

thumb|Качыр.
Качыр (латынча mulus) – жылкы (бээ) менен эшекти аргындаштыруудан алынган үй жаныбары. Чоңдугу, ийкемдүүлүгү жылкыга, чыдамдуулугу, иштемчилдиги эшекке окшош. Качыр көп жыл жашайт, пароплазма жана инфекция анемиясына дээрлик чалдыкпайт. Тоютту колдон талап кылбайт. Качыр тукум бербейт. Өңү негизинен өзүн тууган бээникине окшош. Күч унаа катары пайдаланылат. Иштемчилдигине жараша жүкчүл жана чегилме качырга бөлүнөт. Ыйык жалынан бийиктиги: жүкчүл качырдыкы 110–140 см, чегилме качырдыкы 160 см. Жүкчүл Качырдын салмагы 300– 400 кг. Качыр Борбордук Азия, Закавказьеде, ошондой эле Азия, Африка өлкөлөрүндө, Европанын түштүгүндө асыралат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Мал чарбачылыгы
Кашка-Дарыя

thumb|Кашка-Дарыя.
Кашка-Дарыя – Өзбекстандагы дарыя. Узундугу 378 км, алабынын аянты 8780 км2. Заравшан жана Ысар кырка тоолорунун батыш тармактарынан башталып, Каршы талаасында кумга сиңип кетет. Орточо чыгымы тоодон чыга беришинде 25 м3/сек. Карши каналы аркылуу Аму-Дарыядан суу алат. Кара-Дарыяда Чым-Коргон суу сактагычы курулган; боюнда Каршы шаары бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Өзбекстандын географиясы‎
Категория:Дарыялар‎
Кашка чымчыктар

thumb|Lophophanes cristatus.
Кашка чымчыктар (лат. Paridae) – сайрагыч таранчы сымалдар түркүмүнүн тукуму. Денеси жумуру, узундугу 7,6–20 смге чейин жетет. Жүнү жумшак, тумшугу конустай, кээде учтуу. 2 тукуму – кашка чымчыктар. (3 уруу, 48 түрү) жана куркулдайлар (4 уруу, 10 түрү) бар. Түштүк Америка, Мадагаскар жана Австралиядан башка жерлерде кеңири таралган. Көбүнчө токойдо жашайт. Канаты тегерек болгондуктан, алыска уча албайт. Буту кыска, тырмагы жакшы өөрчүгөндүктөн, бак-даракта шамдагай жөргөлөп, секирип жүрөт. Көпчүлүгүнүн төбөсү, алкымы кара же күрөң, башынын эки жагы ак. Дарак коңулдарына уялайт, кызыл тактуу 4–14 жумуртка тууйт. 14–17 күндө балапанын басып чыгарат. Курт-кумурска (зыянкечтер) жана уруктар менен азыктанат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Канаттуулар
Квадрат

Квадрат (латынча quadratus – төрт бурчтук, чарчы) – 1) тең жактуу тик бурчтук. Квадратты бурчтары тик ромб же бардык бурчтары жана жактары барабар параллелограмм деп да аныктоого болот. Мындан, квадрат параллелограммдын, төрт бурчтуктун жана ромбдун бардык касиеттерине ээ экендиги келип чыгат. Квадраттын диагоналдары өз ара перпендикуляр жана барабар болуп, кесилиш чекитинде тең экиге бөлүнөт. Квадрат төрт симметрия огуна жана бир симметрия борборуна ээ. Квадратка сырттан жана ичтен айлана сызууга болот. Квадрат анын жагы же диагоналы аркылуу түзүлөт. Пифагор мектебинде квадрат анын диагоналдары аркылуу өлчөнбөй тургандыгы табылган, башкача айтканда эгер а=1 болсо, анда болот, мында а – жагы, d – диагоналы. Каалаган квадратта: 1) ; 2) ; 3) ; 4) ; 5) ; 6) ; 7) мында S – аянт, r – ичтен сызылган жана R – сырттан сызылган айлананын радиусу; 2) эки бирдей көбөйүүчүлөрдүн көбөйтүндүсү же сандын, туюнтманын экинчи даражасы да квадрат болуп эсептелет. 
Категория:Геометрия
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Квадраттык барабарсыздык

Квадраттык барабарсыздык – ax2+bx+c>0, ax2+bx+c0) түрүндөгү барабарсыздык. Белгисизине карата эки жагы тең көп мүчө болуп, жок дегенде анын бир жагы экинчи даражадагы белгисизди камтыса, анда ал бир белгисиздүү квадраттык барабарсыздык деп аталат. Андай барабарсыздыктарды каалаган учурда анын: ax2+ bx+c>0, ax2+bx+c0, х2+рх+q0 же х2+рх+q<0. Квадраттык барабарсыздыкты чыгаруу үчүн x2+px+q үч мүчөсүн чыныгы коэффициенттүү көп мүчөгө, башкача айтканда, анын тамырларын (х1, х2'') таап, деп ажыратып алып, интервалдар методу менен чыгарылат. 
Категория:Алгебра
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Квадраттык орто caн

Квадраттык орто caн – каалагандай п, башкача айтканда, а1, а2...ап сандарынын квадраттарынын арифметикалык орто санынан алынган квадраттык барабар сан, башкача айтканда, ал мында пКвадраттык орто сан алгебра, геометрия, математикалык анализде (талдоодо) эле эмес, өлчөө-ченөө жыйынтыктарын эсептеп чыгууда статистикада да, ыктымалдуулук теориясында да (ушулардан квадраттык орто сандын аталышы келип чыккан) колдонулат.
Категория:Алгебра
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Квадраттык теңдеме

Квадраттык теңдеме – экинчи даражадагы, б. а., түрүндөгү бир белгисиздүү алгебралык теңдеме; мында , a, b, c – ''чыныгы сандар, башкача айтканда коэффициенти. туюнтмасы квадраттык үч мүчөнүн дискриминанты деп аталат. Квадраттык теңдеме эки тамырга ээ: жана эгер D0 болсо, анда тамырлары чыныгы жана түрдүү, качан D=0 болсо тамырлары дал келишет, качан болгондо чыныгы тамырга ээ болбойт, теңдеменин тамыры комплекстүү сандар (түйүндөш комплекстүү) болот. Квадраттык теңдеменин коэффициенттери жана тамырлары үчүн франциялык математик Ф. Виеттин теоремасына ылайык , катышы аткарылат. Бул теорема өзгөчө келтирилген квадраттык теңдеме үчүн өтө ыңгайлуу: Биздин заманга чейинки 20-кылымдагы вавилондуктардын чопо такталардагы жазууларында квадраттык теңдеменин түшүндүрмөсүз чыгарылыштарды көптөгөн математиктер изилдеген.. 
Категория:Алгебра

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Квадраттык үч мүчө

Квадраттык үч мүчө - формуласы менен аныкталган көп мүчө. a, b жана c сандары квадраттык үч мүчөнүн коэффициенттери, адатта: a – алгачкы, b – экинчи же ортоңку коэффиценти, c – бош мүчөсү деп аталат. туюнтмасы квадраттык үч мүчөнүн жана аны менен байланышкан квадраттык теңдеменин дискриминанты деп аталат. Эгер болсо, анда квадраттык үч мүчөнүн төмөнкүдөй чыныгы коэффициенттүү көп мүчөгө ажырайт: , мында анын аныкталуучу тамырлары (нөлдөрү). Квадраттык барабарсыздык квадраттык үч мүчөнүн касиеттеринин негизинде чыгарылат. 
Категория:Алгебра
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Квадраттык форма

Квадраттык форма – көп өзгөрмөлүү 2-даражадагы көп мүчө. Мисалы, х1, х2, ..., хnдин n өзгөрмөлүү 2-даражадагы формасы, башкача айтканда өзгөрмөлүү көп мүчөлөрдүн ар бир мүчөсү бирден квадраттык өзгөрмөгө же ар кандай эки өзгөрмөнүн көбөйтүндүсүнө ээ. Квадраттык форманын п=2ге ах1 2+bx22+сх1х2, ал эми п=3кө ах1 2+bx32+f x2 x3, мында а,b...,. f – ар кандай n каалаган сан болгондо мында – квадраттык форманын коэффициенти (анык сандар) жана деп каралат. Квадраттык форманын 2, 3 жана 4 өзгөрмөлүүлөрү сызыктар теориясы (тегиздикте) жана 2-тартиптеги бет (мейкиндикте) менен түздөн-түз байланышкан. Эгерде өзгөрмөлөрү башка өзгөрмөлөрү менен алмаштырылса, мурунку өзгөрмөлүү сызыктуу комбинация деп аталган квадраттык форма башка бир квадраттык формага өтөт. 
Категория:Алгебра
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кванттык электродинамика

Кванттык электродинамика – электромагнит талаасынын жана анын заряддуу бөлүкчөлөрү (негизинен электрон, позитрон жана мюон) менен өз ара аракеттенишинин кванттык теориясы. Тажрыйбада далилденген электромагниттик нурлануунун дискреттүүлүгү жөнүндөгү түшүнүк кванттык электродинамиканын негизи болуп эсептелет. 1900-жылы М. Планк монохром жарыктын нурлануу процессинин дискреттүүлүгү жөнүндөгү гипотезаны айткан. Бул гипотеза боюнча электромагниттик талаанын энергиясы белгилүү чоңдукта, башкача айтканда порция түрүндө өзгөрөт. А. Эйнштейн фотоэффект теориясын сунуш кылган. Ал теория боюнча электромагниттик талаа фотон деп аталуучу элементардык талаалардан турат. Бул эки гипотеза азыркы кезде далилденген. Электрмагнит талаасынын кванты (фотону) – жыштыктын берилген чоңдугунда талаанын мүмкүн болгон минимум энергиясын E=hv жана импульсун p=h/l алып жүрөт, мында h – Планк турактуулугу, 1=с/и – толкун узундугу, с – жарык ылдамдыгы. Демек электромагниттик нурланууга v жана менен мүнөздөлүүчү жалаң эле толкундук эмес, ошондой эле дискреттүүлүк, корпускулалык касиет да тиешелүү. Электромагниттик нурлануунун заряддуу бөлүкчөлөр менен өз ара аракеттениши кванттык электродинамикада бөлүкчөлөрдүн фотондорду жутушу жана бөлүп чыгарышы катары каралат. Фотондордун алмашуусу заряддуу бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттенишин шарттайт. Бөлүкчө фотондорду бөлүп чыгарат, аларды кайра жутат; бөлүкчөлөрдүн өзүнүн талаасы менен өздүк аракети же өз-ара аракеттениши төмөндөгүдөй натыйжага алып келет: атомдордогу энергия деңгээлинин Лемб жылышуусу, чачырабашы жана башка классикалык электродинамика түшүндүрө албаган айрым маселелер. Кванттык электродинамикада толук чечмеленген, мисалы, нерселердин жылуулук бөлүп чыгарышы, жутушу, чачыратышы, заряддуу бөлүкчөлөрдүн электромагниттик өз ара аракеттениши жана башка Мындан тышкары электромагниттик нурдун электрондор жана позитрондор менен өз ара аракеттениши сыяктуу башка кубулуштарды да кванттык электродинамика өтө так түшүндүрөт. 
Категория:Физика
 Булактар 

 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кварц

thumb|Кварц.
Кварц – тоо тек пайда кылуучу эң кеңири таралган минерал. Химиялык формуласы SiO2. Гексагон жана тригон системасында кристаллданат. Өңү-түсү ар түрдүү. Көбүнчө түссүз, тунук, ак, сүттөй ак, боз, бозомук каралжын, кызгылтым жана башка Түссүз тунук түрү – тоо хрусталы, кызгылтым көгүшү – аметист, тунук эмес бозомтугу – раухтопаз, каралжын түстүүсү – морион, алтын сыяктанган саргычы цитрин деп аталат. Курамында киринди түрдө актинолит же хлорит кездешсе, жашыл түскө өтүп кетет. Аны празем, слюда же гематит болсо – авантюрин, кристаллсыз түзүлүштөгү түрлөрү – агат же халцедон деп аталат. Бардыгы айнектей жалтырайт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 7. Салыштырма салмагы 2,65. Гидротерм процессинде кен таш тарамдарын пайда кылат. Радиотехника, акустика, оптикада, карапа менен айнек жасоодо, кооз таш катары зергерликте, курулушта колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Минералдар
Кварцит

thumb|Кварцит.
Кварцит – кварц минералынан турган, метаморфизмделген тоо тек. Курамында слюда (мусковит, серицит, пирофиллит), турмалин, силлиманит, диаспор, топаз, андалузит, хлорит, эпидот, тальк, талаа шпаты жана башка кездешет. Өңү каралжын, күрөң, кызгылтым, көгүш, агала. Отко чыдамдуу. Курамында SiO2 95–99%ке жетет. Кварцтуу кумдуктар менен айрым магма тектердин күчтүү өзгөрүшүнөн пайда болот. Темир, цинк, коргошун, жез, молибден, алтын жана башка кендери байланыштуу. Отко чыдамдуу материалдарды жасоодо, металлургияда (флюс катары), курулуш ишинде кеңири пайдаланылат. Айрым түрү кайрак таш катары колдонулат. Орто Азия, Казакстан, Урал, Ыраакы Чыгышта көп жолугат. Кыргызстанда байыркы тектер менен бирге кездешет. Гидротерм процессинен өзгөрүүлөргө дуушар болсо, экинчи же туунду кварцит деп аталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Геология
Квебек

thumb|Квебек (2016).
Квебек – Канаданын чыгыш бөлүгүндөгү шаар. Квебек провинциясынын административдик борбору. Ыйык Лаврентий дарыясынын чатында жайгашкан порт (2006-жылы 23 млн тонна жүк ташылган). Калкы 668,5 миң (2008; шаар айланасы менен 695,8 миң); калкынын саны боюнча өлкөдөгү 7-шаар. Ири жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. 1535-жылы француз деңиз сүзүүчүсү Ж. Картье чоң кыштак бар экенин байкаган. 1663–1759-жылдары Франция ээлигинин борбору, 1674-жылдан епископтуктун резиденциясы болгон. 1867-жылдан ушундай аталыштагы провинциянын административдик борбору. Архитектура эстеликтери: цитадель (1820–31), Отель-Дьё (1644; Түндүк Америкадагы алгачкы оорукана), семинария (1663; учурда музей), классицизм стилиндеги базилика – Жаңы Франциянын башкы католик собору (1647), Ыйык Троица англикан собору (1800–04), Шевалье чарбагы (17–18-кылым) жана башка Эстеликтер тургузулган. Жеңил, тамак-аш, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, кеме куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Лаваль университети, китепканалар, улуттук музей, театр бар. Жыл сайын кино жана театр фестивалдары, карнавалдар өткөрүлүп турат. Туризм өнүккөн (жылына 6 млн турист келет).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Шаарлар
Категория:Канада
Кедрлүү өрөөн коругу

thumb|Кедрлүү өрөөн коругу.
thumb|Кедрлүү өрөөн коругу.
Кедрлүү өрөөн коругу — Приморье крайында, Амур булуңунун батыш жээгинде. Аянты 179 км2.

1916-жылы уникалдуу токой массивин коргоо максатында корукча катары уюшулган. 1934-жылдан СССР Илимдер академиясынын Ыраакы Чыгыш филиалына өткөн; учурда Россиянын Илимдер академиясынын Ыраакы Чыгыш мекемеси; 1964-жылдан Биология-топурак институтунун курамында. 2004-жылы ЮНЕСКОнун биосфералык резерват статусун алган. Кедрлүү суусунун алабында Чыгыш-Манжур тоолорунун капталынан (бийиктиги 700 м) орун алган. Табияты кооз, аскалуу, кууш кырка тоолор, шаңшаар сымал өрөөндөр, шаркыратмалар мүнөздүү. Коруктун 70%и ийне-жазы жалбырактуу жана жазы жалбырактуу токой. Токой аянтынын 10%ке жакынын көк карагай ээлейт. Ал реликт каралжын же бүтүн жалбырактуу көк карагай, моңгол эмени, ак чечек, зараң, кайың жана башкалардан турат. ошондой эле аян карагайы, корей кедринен турган көк карагай-жазы жалбырактуу токойдун чакан массивдери кездешет. Коруктун аймагында эңилчектин 80ден, мамык чөптүн 140тан, түтүктүү өсүмдүктүн 860тан, ошондой эле калпактуу козу карындын 640тан ашык түрү бар. РСФСРдин Кызыл китебине өсүмдүктөрдүн 11, сүт эмүүчүлөрдүн 50, канаттуулардын 200гө жакыны анын ичинде күкүктүн 5, тоңкулдактын 7, жерде-сууда жашоочулардын 8, сойлоочулардын 8 түрү киргизилген. Ал эми Россиянын Кызыл китебине – амур жолборсу, кабылан, уссурия чаар бугусу, кара жору, кабырчыктуу арам өрдөк, япон эчки маарагы, карчыгалуу жаман сары жана башка кирген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 (ru) Государственный природный заповедник "Кедровая Падь" ДВО РАН 

Категория:Орусия‎
Категория:Коруктар‎
Категория:1916-жыл
Кейп-Йорк

thumb|Кейп-Йорк.
Кейп-Йорк – Австралиянын түндүк-чыгышындагы жарым арал. Коралл (Шуру) деңизи менен Карпентария булуңунун аралыгында. Аянты 300 миң км2. Түндүктөн түштүктү карай 600 кмге созулат, жазылыгы 200 кмге чейин. Түндүгүндө Австралиянын эң Түндүк чекити – Йорк тумшугу жайгашкан. Жеринин бети негизинен түздүктүү; чыгыш бөлүгүндө Мак-Илрейт кырка тоосу жайгашкан (эң бийик жери 685 м, Картер чокусу). Негизги дарыялары – Уэнлак, Арчер. Боксит кени казылып алынат (Уэйпада). Эвкалипт токою, чыгышында дайыма жашыл нымдуу жана тропик токою басымдуу. Жардин-Ривер, Арчер-Бенд улуттук парктары бар. Жээгинде Порт-Стьюарт порту жайгашкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Австралия
Кейптаун

thumb|Кейптаун (2014).
Кейптаун (англ. Cape Town, Capetown), Капстад – ТАРдын түштүк-батышындагы шаар. Батыш Кейп провинциясынын административдик борбору. Атлантика океанынын жээгинде, Илгери Үмүт тумшугуна жакын жайгашкан. ТАРдын өкмөтүнүн резиденциясы. Калкы 3,4 млн (2008; өлкөдөгү эң ири шаарлардын бири). Ири жолдор тоому. Порт (жылына 42 млн тонна жүк ташылат). Эл аралык аэропорту бар. 1652-жылы негизделген. Ыйык Андрей чиркөөсү (1929), Ыйык Георгий собору (1904), Түштүк Африка королдор коому (1877), калк китепканасы, университет, Түштүк Африка музейи, улуттук галерея, филармония, опера мектеби бар. Химиялык текстиль, машина куруу, нефть ажыратуу, жыгаччылык, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Алмаз кырдалат. 17–18-кылымдын архитектура эстеликтери сакталган. 1652-жылы голланддар тарабынан негизделген. Кейптаунга жакын Африкадагы алгачкы АЭС курулган. Ботаникалык бак уюштурулуп, анда Түштүк Африканын флорасынын уникалдуу коллекциясы өстүрүлөт. Океанарий жана аквапарк бар. Жыл сайын менестрель (эшик ырчы) фестивалы өткөрүлүп турат. Туризм өнүккөн (жылына 1,6 млн турист келет). 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Шаарлар
Категория:Түштүк-Африка
Кекилик

thumb|Alectoris chukar
Кекилик — кыргоолдор тукумундагы илбээсин куш. Дене узундугу 35 смге, салмагы 400–700 граммга чейин жетет. Жону боз, боор жагы саргыч боз, капталдарында туурасынан кеткен кара сызыктары бар. Тумшугу, буттары кызыл. Кекилик бөксө тоо, адырлардын сейрек бадалдуу таштак беттеринде жашайт. Евразия, Кавказ, Борбордук Азия, Түндүк Казакстан, Алтай жана башка жерде кездешет. Кыргызстанда 2 түрү бар. Көмүскө жерге уялап, 24кө чейин жумуртка тууйт. 23–25 күн басып, балапан чыгарат. Өсүмдүк уругу, жалбырагы, бүчүрү жана майда курт-кумурскалар менен азыктанат. комитетин эти даамдуу, ага аңчылык кылынат.

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Канаттуулар