Балиева Батма

Балиева Батма Уз. 1938-ж. Кара-Кулжа районундагы Көгарт айылында төрөлгөн.
 
Жалал-Абаддагы педагогикалык институттун география факультетин бүтүргөн. 1965-72-жылдары Совет районундагы Ой-Тал, Сидоров атындагы орто мектептеринде директор, мугалим болуп иштеген. Эмгек ардагери. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Энеси Назаралы келини Төлөгөй (Балтек), таежеси Туркалардан таалим алган. Төтөн Турка байбиче сайма, курак, чий, кийиз буюмдарын жасоону, кийин килем токууну баса отуруп үйрөткөн. Турканын кызы Төлдө Боромбаева (Совет району, Кара-жылкы айылы) да чоң уз болгон. Батма ошол чөйрөдө өсүп, таалим-тарбияны талаптагыдай алган. Батма ак калпак жасайт. Ага кийиз уютууда козунун күзгү ак жүнүн алат. Аны жууп, бор кошот. Борду Чөгөл деген жерден алып, корго бышырып, сыртын кырып, ички тазасын сокуга жанчат да жүнгө кошуп казанга кайнатат. Үстүнө муздак суу куюп, эки-үч күн чылап коёт. Кирип кетпесин үчүн кез-кез ийне менен илип тартып, аралаштырып турат. Жүндү күн ачыкта кермеге жайып кургатат. Кургаганда жүндү тытып, чийдин үстүнө таза жука кездеме же клеёнка салып, жүндү тарамдайт (ансыз чийдин кабыгы, кири, тармактары уютулган жүндү жулуп, кийизди бузат). Ага кайнак сууну чөмүч менен текши сээп, бир четинен чийди тоголоктоп, кол менен басып ийлейт. Кийиз киргенде, чийдин үстүнө билектейт. Анан таза суу менен кирдейт (тазалайт, жууйт). Бүткөндө бүктөп туруп да кирдейт. Суусун зарыктырып, күн ачыкта жайып кургатат. Уз бычып, ак калпакты кыюулоодо көбүнчө манатты пайдаланат. Анын төрт талаасына «муйүз оюмун», «көөкөр оюмун» түлгүрөт. Төбөсүнө папикти (чок) кол менен чалат). Батма түштүк кыргыздарга таандык иймек элечек оройт. Аны өзү да салынат. Буга илгери 30 метрдей стампул зарпталса, азыр 20 метр ак кездемени алат. Элечекке негизи кебез кездеме мыкты келет. Адегенде кептакыяны кийип, анын үстүнө элечекти ороодо кептакыянын төбөсүн бууган жерине бир жарым метр керектейт. Анын бир учун астына карай коюп, кептакыянын эки жаактагы сайманын үстүндөгү кулакчыны деп аталуучу кооздолгон ак кездеменин астын карай астыңкы учун бүктөп, мандай жаактан алып келет. Элечектин кулакчыны «түп» делет. Үч метр кездемени артка куйрулчукка кынаптап бүктөп, куйрулчуктун саймасынын жогору жагына жиберет. Ал «уч» деп аталат. Мында уз кептакыянын башын (тү бүн) бекитип алат. ЭкинЧи, куйрулчуктун саймасын баспагандай кылып, жогору жагынан «түп» кездеменин учу менен жабат. Мында «түп» эки милдетти аткарат - андан кулакчын жасалат, калган бөлүгү менен уч пайда болот. Эми түп үчүн үч метр кездеме керектелет. Анын бир учу кептакыянын төбөсүнө байланат. Аыын арты үч бүктөлөт, ичине оролгон калың кебез коюп, кездемени түрүп келип маңдай жакты көздөй оройт. Калган кездемени таптап, бырышын жазып (үтүктөп), үстүнө ороп, биринчи учун ийне менен бекитет. Маңдайын таңдайлатып оройт. Ал узун оролот. Башы иймек чоңоюп, астын көздөй ийилип кете берет. Мында төбөсү менен маңдайга кездеме арбын чыгымдалат. Ошондо элечек артынан алдын карай сүйрү, астына ийилген абалды берет. Аны орогон сайын жылып кетпеси үчүн ар бир ором ийне менен учуксуз тепчилип, мында кеминде 25 ийне керектелет. Оролуп бүткөн элечектин үстүнөн орому чачылып кетпесин үчүн артка салмай кыргак менен (1,5-2 эли) өнү кызыл тасма аркылуу бекитилет. Тактап айтканда, кыргак маңдайдан желкени көздөй элечекти тегерете айлантыла байланат, бир учу маңдайга бекитилет. Ошондо желкеге куйрулчук тасма келет да, үч «уч» биригип байланат. Элечек кыргагын Батма саймалап оймолойт. Илгери элечекти дүрия жоолук менен үстүн жапчу. Аны «ала коймо», «сала коймо» деп аташчу. Батма дүрия жоолуктун ордуна ак кездеменин четине кызыл чачы кармайт. Аны үч бүктөп, элечектин үстүнө салып коёт. Батма кыз тебетейи менен такыя топуну да жарашыктуу тигүүдө. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1990-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү. Баш кийимдери коюлган.

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар