Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чуваштар

Чуваштар - Россия Федерациясын жана ага чектеш жерлерди байырлаган калк.
 
Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктешүүсүндө батыш хунну тобунун булгар бутагында сүйлөшөт. Чуваш тили аймактык жактан жогорку жана төмөнкү диалектилерге бөлүнөт.
 
Чуваш тили түрк тилдеринен обочо жайгашкандыгынын натыйжасында байыркы иран, финн-угор, славян тилдеринин тийгизген таасири байкалат. Бул процессте, өзгөчө кошуна жашаган финн-угор элдеринин таасири зор. Калктын жалпы саны 2 млн. жакын.
 
Христиан дининин православие багытын тутунушат. Чуваштар этнос катары Алтын Ордо жана Казак хандыгынын (16-к.) тушунда калыптанган.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Түрк элдери
Чырга

Чырга — ар кандай майда айбанаттын терисинен, көбүнчө түлкүгө окшотуп жасалган кеп, сөлөкөт.
 
Чырга бүркүттү, ителгини ууга салууга көнүктүрүү жана алардын тапка киргенин билүү
үчүн колдонулат. Ал түлкүнүн терисине (кээде суур, түлкүнүн куйругун байлап) саман, чөп тыгып жасалат. Атчан киши чырганы узун жипке байлап, булактатып сүйрөп жөнөгөн учурда бүркүтчү дөңсөө жерден бүркүттү кое берет. Чырганы бүркүткө адегенде чукул, андан кийин улам алыс жерден алдырып машыктырат. Чырга алдыруу – бүркүт, ителги таптоонун акыркы этабы болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Чырак

upright=1.15|thumb|Көмүр жип коюлган (солдо) жана флуоресценциялык (оңдо) электр лампалары күйүп турат
Чырак, электр жарык, электр лампа, чырагдан, шам чырак — бөлмөнү, имаратты, ачык жайды, атайын аянттарды, айрым нерселерди жарык кылуучу буюм.
 
Адам баласы адегенде, палеолит доорунда чыракдан май куюлуучу, тулкусунун ичи чуңкур таштардан, ал эми энеолит доорунда чоподон жасалган. Кийин ичи көңдөй идиш сымал жана жогору жагында (май куя турган жана билик өткөрүүгө ылайыкталган) 2 тешиги бар. Чырак пайда болгон Байыркы Греция менен Римде зайтун майы куюлган чопо жана коло чырак урунулган. Кыргыздар мурда сөөк, чопо, кийин калдыркан темир, колодон жасалган чырактарды колдонушкан. Керосин пайда болгонго чейин анын ордуна сызгырылган май колдонулган. Бара-бара чырак жөнөкөй май чырактан азыркы электр чыракка чейин өзгөрдү.
 
Азыркы чырак жарык кылуу арматурасынан турат. Жарык техникасы, техникалык, экономикалык, эстетикалык жана монтаждоо эксплуатациялык талаптарга жооп берет. Коопсуз жана ишенимдүү абалда иштейт. Ал жалпы жана айрым жерлерди жарык кылуучу болуп айырмаланат. Асма, шыпка, дубалга орнотулма, столго, полго коюлма ж.б болуп бөлүнөт. Чаңдан жана нымдан корголушу боюнча ачык тосмолуу, чаң жана суу өтпөс, жылчыксыз ж.б. болуп айырмаланат. Көркөмдүк жагынан баалуу өзгөчө чырактар сувенир катары да даярдалат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Чучук

Чучук, же казы — кыргыздардын жылкынын казысынан даярдалган эң байыркы чүйгүн тамагы.
 
Чучук төмөнкүчө даярдалат: жылкынын казысына (кээде эттүү кабыргасы менен кошо) туз, калемпир, мурч, пияз же сарымсак ж.б. аралаштырып даярдалат, белгилүү убакытка коюп коюлат. Ал кошулмалардын даамы казыга сиңгенден соң жылкынын ичегисине салынып, учтары жип менен буулат. Жасалышына карай ынак (кара эти жок) жана жөнөкөй чучук болуп бөлүнөт. Чучук өзүнчө же эт менен кошо этияттап бышырылат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз ашканасы
Чикит же чикилдик

Чикит же чикилдик - кыргыздын байыркы элдик оюну.
 
Тестиер эркек балдардын атайын тобу менен же кээде эки киши болуп да ойнолот. Жоондугу 2 см, узундугу 10-15 см, ал эми эки учу учталган жыгач чикит же балакей. Чикит чабылуучу жоондугу 3 см узундугу 1 метрге жакын ичке таяк эне чикит же энекей деп аталат. Чүчү кулак кармашып, чыкканы чикит чабууну биринчи баштайт.Чикит чабыш үчүн диаметри 1-2 м алкак сызылып, анын ортосуна таяктын учу кенен баткандай сүйрү чуңкурчанын үстүнө туурасынан чикит коюлат. Чикит астынан таяк менен катуу чабылат. Экинчи команданын кишиси учуп барып түшкөн чикитти ал-
кактын ичине түшкөндөй кылып кайрадан ыргытат. Эгерде ыргытылган чикит алкактын ичине түшсө, анда чикит чапкан бала чикит чабуу укугуна ээ болот да, чоң чикитти келерки өнөгү ойнойт; эгерде ыргытылган чикит алкактын сыртына түшсө, анда ойноп жаткан бала чикитти бир учуна согуп, ал секиргенде таяк менен чаап мүмкүн болушунча чийинден алыс түшкөндөй аракеттенет.
 
Чикиттин учуп барып түшкөн жеринен алкакка чейинки аралыкты таяк менен өлчөйт да, аны өзунчө эсептейт.
 
Оюндун алдында канча таякка чейин (100-150 таяк) ойнолоору тараптар ортосунда макулдашылат. Кайсы тарап белгиленген упайга мурун ээ болсо, ал уткан болот да, жеңилген жактагы балдарды «жазалайт».

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Чекир саяк

Чекир саяк - кыргыздын оң канатындагы ири уруулардын бири.
 
Санжыралык маалыматтарда бул уруунун Kapa Чородон тараары баяндалат. Изилдөөчүлөрдүн пикирлеринде «чекир» сөзү чакыр//чекир - «нөөкөр», «көзөмөлчү» же исламга чейинки түрктөрдөгү «хан сарайындагы нөөкөрлөр» маанисин туюнтат.
 
Чагыр - байыркы сөз маанисинде «бүркүт» дегенди аныктайт. Чекир саяктар Жумгал, көл кылаасы, Кочкор, Тогуз-Торо, Ак-Талаа, Жалал-Абад аймактарын байырлап келишет.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Чачыла

Чачыла - келин келгенде ж.б. той учурунда чачыла турган боорсок, конфет, өрүк, мейиз ж.б. келинди тегеректеп тургандар терип алышат.
 
Бул келген келиндин сылык, сыйкор ж.б. жакшы сапаттарга ээ болушун тилеп жасалат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Чарк

Чарк - ийиктин бир түрү. Жүн, кебез, тыбыт ийрүү же алардан ийрилген жиптерди чыйратуу, түрүү үчүн колдонулган жыгачтан жасалган дөңгөлөк сымал кол станок.
 
Чарк ушул учурда да кыргыз айылдарында кеңири колдонулат. Негизги бөлүктөрү: тулкусу, дөңгөлөк, таман, чыканак, мүйүздүү чыгырык, тасма, тутка, ок.
 
Иштеш жолу: кыймыл тулкуга бекитилген огу бар дөңгөлөктөн тасма аркылуу чыгырыкка бекитилет. Дөңгөлөк айланганда мүйүздүү чыгырыктар да айланып, жип ийрилет же чыйратылат.
 
Чарктын мүйүзчөсүнүн бир жак бетинин эки жагына илгич бекитилет. Ал ийрилген жипти мүйүздөн чыгарбай кармап созгондо тартып турат. Чарк менен жип ийрүү кол ийикке караганда бир топ өндүрүмдүү болот.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Чарбалык маданий типтер

Чарбалык маданий типтер (ЧМТ) - теги боюнча ар кандай, бирок окшош жаратылыш шарттарында жашаган жана социалдык-экономикалык өнүгүүсү болжолдуу түрдө бирдей деңгээлде турган этностор үчүн мүнөздүү болгон чарбадагы, маданияттагы салттуу комплекстер менен мүнөздөлгөн тарыхый-типологиялык жалпылыктар.
 
Ар түрдүү жана бири-биринен алыста жашаган этностордо салттуу чарбалык ишмердикке жана ага багынычтуу маданият комплекстеринин калыптанышы окшош жаратылыш шарттарына ыңгайлашуунун натыйжасында ишке ашкан.
 
ЧМТ индустрияга чейинки коомдогу адамдардын жаратылышка карата мамилесинин өзү жана чарбалык ишмердик процессинин өзү менен коомдук экономикалык структурасына камтылган. ЧМТ коомдогу үстөмдүк кылган өндүрүш (чарбалык укладдар) менен аныкталат, анткени адамдардын чөйрө менен өз ара аракеттешүүсү дал ошого байланыштуу болот. Алар калктык топтордун (этносторду же анын бөлүктөрүн) маданият механизмдери аркылуу жана чарбалык ишмердикти түрдүү деңгээлдеги жаратылыш системалары менен (планетардык, регионалдык жана локалдык) байланыштырган убакыттын өтүшү менен жана жайгашкан аймагында өнүгүп турган социалдык-маданий системалар болуп саналат.
 
ЧМТ башка коомдук кубулуштар сыяктуу тарыхый өнүгүүсүндө белгилүү бир баскычтарды басып өтүшөт. Ушундай өнүгүүдө ЧМТнын эмгектин улам жогорку өндүрүмдүүлүгү жана өсүп бараткан кошумча азык-түлүктүн көлөмү менен өз ара айырмаланган негизги баскычтык технологиялык топтору калыптанган. Биринчиси, эң байыркы топко чарбалык ишмердиктин ыңгайын, жыйноочулук, жарым-жартылай балыкчылык үстөмдүк кылган ыйгарым формасындагы ЧМТ кирет. Бул топко 20-к. башында төмөндөгү ЧМТ кирген: жарым отурукташкан арктикалык деңиз жаныбарларына аңчылык кылуучулар жана балыкчылар; тайганын жана тундранын кыдырып жүрүүчү жана жарым отурукташкан аңчылары менен балыкчылары; ысык алкактагы кыдырып жүрүүчү жыйноочулар менен аңчылар (пигмейлер, австралиялык аборигендер ж.б.).
 
Ысык алкактын токойлорундагы аңчылар менен жыйноочулар тамыры жемиш жапайы өсүмдүктөрдү тамак катары пайдаланышат, жөнөкөй жаа же үйлөмө курал менен аңчылык кылышат, убактылуу үйлөрдө (шамал тоскуч, бастырма, үңкүр же дарак башындагы чөп алачык) жашашат, кийимге жарды, бут кийим, баш кийим кийишпейт.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Чалгы

thumb|Чалгы.
Чалгы — малга керектүү табигый, маданий өсүмдүктөрдү чаап жыйноодо колдонулуучу айыл чарба шайманы.
 
Ал миздүү чапкы, caп, тутка, тогоо жана шынаадан турат. Чапкысы темирден, учу
бир аз иймекей, узундугу 60-120 см дей жасалып, жыгачка сапталат да, тогоо жана жасалган шынаа менен бекитилет. Иш убагында мезгил-мезгили менен атайын дөшүдө тапталып, кайрадан кайрак менен курчутулуп турат.

Булактар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.

Категория:Аспаптар
Чакырым

Чакырым - бир катар чыгыш элдеринде узундуктун кеңири таралган чени.
 
Кыргызда чакырым деп болжол менен 1 километрге тете узундук аталат. Чакырымдын так узундугу болгон эмес. Ал жердин табигый шартына, рельефине байланыштуу болгон. Бул термин хакас, алтайлыктар жана туваларда да сакталып калган.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Христиандык Африкальж культтар

Христиандык Африкальж культтар - Африкадагы жергиликтүү салттагы жана христиандык элементтерди айкаштырган синкреттик дин.
 
Африканын христиандашкан түпкү калкынын арасында XIX-кылымдын аягынан тартып европалык христиан чиркөөсүнөн бөлүнүүнүн натыйжасында калыптанган. Өз окуусу, салт жөрөлгөлөрү жана иерархиясы бар. Ага мессианисттик багыт мүнөздүү.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Халхалар

Халхалар. Халха-монголдор. Монгол Эл Республикасынын негизги калкы. Саны 2 млн. ашуун. Негизинен өлкөнүн борбор, түштүк, чыгыш аймактарын байырлашат.
 
Монгол тилдеринин диалектилеринин биринде сүйлөшөт. МЭРдин расмий иш кагаздары, адабий китептер, газет-журналдар халха диалектилеринде жүргүзүлөт жана басылат. Диний ишенимдери будда-ламаисттер. «Халха» этноними «калкан» (орусча «щит») маанисин туюнтуп, түндүк аймакты байырлаган, чек арага чукул жайгашкан монгол урууларына берилген ат (экзоэтноним) болгон. Андан соң бул ат
этноним катары калыптанган. Халхалардын калыптанышына орто кылымдардагы монгол, түрк, тангут, кыргыз ж.б. этнокомпоненттер катышкан. Халха-монголордун этностук курамында кыргыз уруу-урук аталыштарынын бир топ сандагы параллелдери кездешери иликтенген. Мисалы, нойгут, барга, катаган, коңурат, мергет, кереет (херээт)ж.б.

Булактар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Хан көтөрүү салты

Хан көтөрүү салты - Бул байыркы салт чыгыш жазма булактарында, дастандарда, элдик оозеки чыгармаларда ж.б. эстеликтерде сакталып келет.
 
Энесайлык кыргыздардын урпактары болгон хакастарда ханды (каганды) такка олтургузуу салты «хан кутерме» деп аталат. Кыргыздарда хан көтөрүү салты Кокон хандыгы кулаганга чейин сакталып келди. Байыркы кыргыздарда мамлекеттин башчысын тактыга олтургузууда калктын жогорку катмары болгон өкүмдарлар каганды ак кийизге салышып, күндүн траекториясы (чыгыштан батышка карай) боюнча курмандык чалынган жерди тогуз ирет айланышкан.

Андан соң каган: «Мындан кийин менин ар бир сөзүм кылыч болсун», - деп жар салган.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Хакас-Минусин ойдуңу

Хакас-Минусин ойдуңу - кыргыздар байырлаган тарыхый-этнографиялык аймак. Энесай дарыясынын ортоңку агымындагы өрөөндөр, тоолуу өрөөндөрдүн аталышы.
 
Учурда Хакас Республикасы жана Краснояр (Кызыл жар) крайынын курамына кирген жерлер. Тарыхый маалыматтар боюнча б.з. 5-к. кыргыздар азыркы Түндүк Батыш Моңголия, Кытай, Алтай тараптан хуннулар, айрым адабияттарда жуан-жуандар (аварлар) тарабынан кысымга алынып, көчүп келишкен. Болжолу, бул аймак менен кыргыздардын байланышы б.з. 5-к. тартып кыргыздардын этностук-маданий, тилдик өнүгүүсүнүн негизги баскычтары калыптанган кенен аймак. Ландшафт жана рельефи төрт түлүк кармоого, дыйканчылык кылып, жер иштетүүгө өтө ыңгайлуу. Аба ырайы мелүүн континенталдык мүнөзгө ээ. Жайы жылуу, кышы суук.
 
Иликтөөлөр кыргыздар кыштоо катары негизинен Туванын талааларын, жайлоо катары Хакас-Минусин ойдуңун пайдалангандыктарын тастыктоодо. Жер иштетүүнүн, металл эритүүнүн, суу каналдарын куруу жана аны пайдалануунун эң алдыңкы ыкмалары колдонулган. Таш тегирмендер иштелип, кол өнөрчүлүк өнүккөн. Устаканалардан атактуу кыргыз согуштук куралдары жасалган. Анын даңкы Орто Азия, Кытай, Тибетке чейин белгилүү болгон.

Башка элдер менен соода-сатык карым-катнашы кызуу жүргөндүгүн археологиялык табылгалар ырастайт. Энесай, Абакан ж.б. дарыялар транспорт, соода жолу катары да мааниси зор болгон. Кыргыздар Улуу Жибек жолундагы Карым-катнаштан четте калышкан эмес. Бул маанилүү соода, саясий-дипломатиялык артерия үчүн жигердүү аракеттерди жасашкандыгы маалым. Хакас-Минусин аймагынын чет-жакаларында түрк, кет, самодий тилдүү элдер, уруулар, тагыраак айтканда, кыргыздардын кыштымдары жайгашкан кенен аймактар жайгашкан. Кыргыздарга түбөлүк салык төлөөчү, көз каранды кыштымдар Кыргыз мамлекетинин аң-тери, балык, темир, мал, тери ж.б. керектөөлөрүн канааттандырып турган. Бул жерлерге тоолуу Алтай, Тува, Кызыл-Жер, Иртыш бойлорундагы аймактар кирген.
 
Кыргыздардын бул аймактагы мамлекети б.з. V к. түптөлгөн. Тан (Кытай), Түрк каганаттары, Түргөштөр, Тибет ж.б. тынымсыз саясий-дипломатиялык, соода-экономикалык алакалар жүрүп турган. Аймактагы Кыргыз мамлекети 1703-ж. чейин жашаган.

Ошол жылы кыргыздардын басымдуу бөлүгү жана кыштымдары Жунгарияга көчүрүлгөн. Ал эми калган бөлүгү бүгүнкү хакастардын ата-бабалары болуп калышты. Дээрлик ээн калган аймакты орустар басып алышкан.

1727-ж. Кяхта трактаты боюнча Минусин ойдуңу Россия империясынын курамына кирген.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Фратрия

Фратрия - бир уруунун ичиндеги (курамындагы) өз ара никелешкен бир нече уруктар. 

Адегенде алар бир уруктун ичинен бөлүнүп чыгышып, кийинчерээк өз алдынча уруктар катары калыптанышкан. Айрым учурларда теги ар башка уруктардын биригүүсүнүн натыйжасында пайда болгон бир нече уруктун тобу катары да калыптанат. Эң алгачкы формасы - теги бир уруулардын эки фратрияга биригиши: дуалдык уюм. 

Алгачкы фратрияга экзогамия мүнөздүү. Анын экзогамдуулугу экзогамдык уруктарга фратриянын бөлүнүү процесси менен бирге жоюлат. Ар бир фратриянын өз аталышы бар, ага кирген уруктардын тыгыз өз ара байланышы, түрдүү салт-жөрөлгөлөрү ж.б. бар. Фратриалдык байыркы курамды кыргыз урууларынан, анын ичинен мунгуштардан (кош тамга, жагалмай тамга уруктар тобу), жору (ача тамга, кылыч тамга уруктар тобу), кытай (онтогор, төңтөрт уруктар тобу) ж.б. байкоого болот.
 
Мисалы, мунгуш уруусу жана анын фратриалдык курамы: Жагалмай тамга уруктар тобу: сарылар, кодогочун, тээке, жоош, жылкелди, жапалак. Кош тамга уруктар тобу: соколок, эрке кашка, улуу катын, төлөйкөн, көк жатык, омонок.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Фолькскунде

Фолькскунде (volkskımde) - немис этнологиясында немис тилдүү элдердин маданиятын, жашоо ыңгайын изилдеген багыт.
 
Бул багыт 19-к. аягында жаралган жана алгач немис дыйкандарынын маданиятын, жашоо ыңгайын изилдөө багытын колго алган. 1960-ж. экинчи жарымында анын предмети бир кыйла кеңейди, азыр немис аралык коммуникация маселелерин изилдейт.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Фёлькеркунде

Фёлькеркунде (volkerunde) - немис этнологиясындагы немис эмес элдерди изилдөө багыты.
 
Өз алдынча илимий багыт катары 1870-ж. калыптанган. Ал кезде бул багыт Европадан сырткары жашаган, негизинен жазуусу жок элдерди изилдеген. Ал немис тилинде сүйлөгөн элдерди изилдөөгө артыкчылык берген фолькс-кунде багытына каршы турат. Бир катар изилдөөчүлөрдүн пикири боюнча, алардын эки ажырымдуулугу изилдөө ыкмаларынын айырмачылыгы менен шартталган. 

Ал ыкмалар бирдей эмес, анткени башка элдерди изилдөөдө «этностор аралык тоскоолдукту» жеңүү үчүн атайын ыкмалар зарыл.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Үч уруктук союз

Үч уруктук союз - уруктардын асимметриялык, матрилатералдык кросскузендик никеге негизденген алкактык союзу.
 
Ар бир уруктун эркектери жана аялдары түгөйүн ар башка уруктан тандап алат. Мында ар бир урук бир урукка кыздарын берген донор болсо, башка уруктан кыз алган реципиент болот. Чарбалык социалдык жана сыйынуу чөйрөлөрүндө донор-урук бир кыйла жогору статуска ээ.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Үй чарба

Үй чарба (кожолук) - коомдун обочолонгон ячейкасы, азык түлүктү өндүрүү, аны керектөө, жумушчу күчүнүн ордун толуктоо өз ичинде жүрөт.
 
Кожолуктар кошуналык община калыптанып жаткан мезгилде көбүнчө үй-бүлө базасында пайда болгон. Кожолук бир нече бүлөдөн турган. Көп үй-бүлөлүү кожолук үйлөнгөн балдар бөлүнүп кетпей өз үй-бүлөсү менен ата башкарган бир чарбада кала беришинен пайда болот. Мындай үй-бүлө чоң, бөлүнбөгөн, кеңейтилген же патриархалдык үй-бүлө болот. Кээде көп үй-бүлөлүү кожолуктар башчы-ата өлгөндөн кийин бөлүнүп, айрым үй-бүлө чарбаларына айланат, кийин анын ар бири көп үй-бүлөлүү кожолука айланат жана кайрадан кожолука бөлүнөт. Бул варианта көп үй-бүлөлүү кожолук циклдик өнүгүштүн бир фазасы болуп саналат, башка бир фазасы бир үй-бүлөлүү кожолук.
 
Башчы-ата өлгөндөн кийин бөлүнбөгөн көп үй-бүлөлүү кожолуктар да өзгөрүүгө учурайт. Башчынын ордун балдарынын улусу ээлейт. Үй-бүлөлөрдүн мындай бирикмеси илимий адабияттарда чоң тууган үй-бүлөлөр деп аталат. Аялдары, алардын балдарынан турган кишинин кожолугун өзгөчө бөлүп көрсөтүүгө болот. Бул
полигиниялык кожолук. Илимий адабиятта аны көп учурда чоң же патриархалдык үй-бүлө деп аташат. Аялдары алардын үйлөнгөн жана үйлөнө элек балдары кирген кишинин үйү да патриархалдык үй-бүлө деп аталат. Мындай кожолук үй-бүлө башчысы өлгөндөн кийин, адатта бир үй-бүлөлүү же полигиниялык кожолуктарга ажырайт.
 
Түрдүү топтордо ар кайсы мезгилде көп үй-бүлөлүү кожолуктардын ичиндеги мамилелер түрдүүчө болгон. Бир учурда жалпы чоң үй-бүлөлүк менчик гана болгон. Аны кожолуктун башчысы башкарган. Кожолуктун башка мүчөлөрү башчынын көзөмөлү астында аны пайдалана гана алган. Бардыгы чогу тамактанышкан.
 
Башка бир учурда кожолуктун ичинде өндүрүлгөн азык-түлүктүн бир бөлүгү айрым үй-бүлөлөргө бөлүнгөн. Үчүнчү вариантта ар бир үй-бүлө жалпы чарбада иштөө менен бирге өздөрүнчө жеке чарба жүргүзүшкөн. Өз алдынча бир үй-бүлөлүү кожолуктар тыгыз экономикалык байланышта болсо, аны да чоң үй-бүлө деп аташат.
Мындай кожолуктар, адатта, кошуналык общинага биригишет. Алардын ортосунда өз ара жардамдашуу салты бар.
 
Аталган үй-бүлө XIX к. ортосуна чейин кыргыздарда да үстөмдүк кылган. Анын калдыктары XX к. башына чейин, айрым жерлерде колхоздоштурууга чейин сакталган.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Үй жаны

Үй жаны - кыргыздардын үйлөнүү салтында никелешүүгө чейин өткөрүлө турган такыя сайды жөрөлгөсүнүн айрым аймактардагы аталышы.
 
Такыя сайуу убагында күйөө бала боз үйдүн жанында тургандыктан ошондой аталган. Бул боюнча бир түрдүү маалымат жок. Фиельструп Ф.А. өзү жыйнаган материалдардын биринде ал тууралуу төмөндөгүдөй маалымат берген.

«Күйөө бала колуктусунун айлына келгенде аны башка боз үйгө башка меймандар менен чогуу отургузушат. Боз үйгө башына чапан жаап, анын үстүнөн шөкүлө кийген бирөө кирип ортого олтурат. Күйөө бала сыртка чыгып таяктын учуна жоолук байлап, тешиктен ыргытат да «оңбу» же «солбу» деп сурайт. Отурган киши «кайдагы оң, сол» мен кыз эмесмин, эркекмин деп чапанды ыргытып, жоолукту алып чыгып кетет. Андан кийин ошондой эле кийиндирилген колуктуну алып келишет. Жогорудагы көрүнүш кайра кайталанат.
 
Бирок бул учурда колуктунун энеси «оң» деп жоолукту алып чыгып кетет. Күйөө бала үйгө кирип, баары чогуу эт жешет. Күйөө колукту боз үйдө калышат. Эрте менен таң заарда аларды ойготуп, колуктуну атасынын үйүнө алып кетишет, ал эми күйөө бала эч кимге көрүнбөй өз айлына кетет. Үй жаны (күйөө-колуктунун жакындашуусу) калың төлөнүп бүткөнгө чейин уланат».

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Үй-жай

Үй-жай - адамдын жалпы муктаждыктарын (көбүнчө тамак-аш даярдорго, тамактанууга, эс алууга жана уктоого) канааттандыруу үчүр, социалдык жиктелүү пайда болгондон тартып мартабасын ашыруу үчүн, аба ырайынын жагымсыз шарттарынан коргонуу үчүң климаттык шарттарга ылайык ыңгайлаштырылган табигый же жасалма баш калкалоочу жай.
 
Үйгө болгон муктаждык бир бөлмөлүү там, бирден бөлмөсү бар бир нече там же бир нече бөлмөсү бар там менен канааттандырылат. Күндөлүк пайдаланылган жана майрамдарда керектелүүчү бөлмөлөрү катар жайгашкан үй өзгөчөлөнүп турат. Көп бөлмөлүү үйлөр алгачкы бир бөлмөлүү үйгө кошумча бөлмө кошуу менен же аны экиге бөлүү менен жасалат. Көп бөлмөлүү үйлөр адатта горизонталдуу, кээде вертикалдык (мунара үйлөр) структурада болот. Үйдүн борбору (куттуу жери) очок болгон. Алгачкы ачык жасалган очок өз эволюциясында тамак бышыруучу мештерге, жылытуучу мештерге айланды. Жертөлө, жер бетине курулган, жерден көтөрүлүп салынган үйлөр болот; алардын арасында өткөөл форма катары жарым жертөлө жана пайдубалдын үстүндөгү секиге курулган там турат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Урбанизация

Урбанизация (лат. urbanus — шаардык) — өнөр жайдын жана калктын шаарга топтолушу.
 
Этнография илиминде урбанизация шаар жана айыл калкынын ортосундагы маданий өзгөчөлүктөрдүн жоюлуп бара жаткандыгы, шаар маданиятынын үстөмдүк кыла баштаганы эбактан иликтенген.

Булактар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография