Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Гастрозооиддер

Гастрозооиддер – сальптар классында кездешет. Сальптардын - бадыраң сымалдууларында үч муунду басып өткөн көптөгөн бүчүрлөр пайда болушат. Жон (арка) столондун капталдарында биринчи муундагы бүчүрлөр пайда болуп, алар өсүп-өөрчүп чоң ооз сифону жана тамак эритүүчү аппараты бар Г-ге айланышат. Алар азык заттарды чогултуп, сууну чыпкалап бүт колонияны азык заттар менен камсыз кылышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Гонадотроптук гормондор

Гонадотроптук гормондор – омурткалуулардын жыныс бездеринин эндокриндик функциясын жөнгө салуучу гормондор. Буларды аденогипофиз жана айбандардын чөбү бөлүп чыгарат. Ургаачыларда Г. г. жумурткалыгын жетилишине, овуляцияга жана эстрогендердин секрецияларына көмөк берет. Эркектерде сперматогенездин күчөшүнө, тестостерондун секрециясына көмөк берет. Сүт эмүүчүлөрдө гипофиздин Г. г. тобуна кирүүчү пролактин гормону сүттү канаттууларда (көгүчкөндөрдө) «богок сүтүн» бөлүп чыгарууга көмөк берип турат. Ал эми амфибияларда ушул эле гормон – пролактин теринин суу өткөргүч жөндөмдүүлүгүн күчөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Гонадалар

thumb|280px|Эркектин жана аялдын гонадалары
Гонадалар – (жыныс бездер) жыныс клеткаларды (жумуртка жана сперматозоиддерди) пайда кылуучу органдар. Эркектердин жыныс органы – уруктук, ургаачылардыкы - жумурткалык, ал эми кош жыныстуу (гермафродиттердин) жаныбарлардын, мисалы, жалпак жана аз түктүү курттардын бир эле особунда ургаачы жана эркектин жыныс бездери (Г.) өөрчүйт. Г-дын аткарган кызматы нерв система, гипоталам-гипофизардык системанын жана эпифиздин гормондору аркылуу жөнгө салынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Коко

thumb|upright|Коко.
Коко, мууздоо (larynx) - үстүнкү (жогорку) коко, кургакта жашоочу омурткалуу жаныбарлардын дем алуу системасынын үстүнкү кемирчектүү бөлүгү. К. бир нече кыймылду бириккен кемирчектер жана аларга бекиген булчуңдар менен байламталардан турат; кекиртеке абанын кирип турушун камсыз кылып, дем алуу жолдорго тамактын киришинен сактай. К. (канаттуулардан башкаларда) үн аппараты жайгашкан. К. кулкундан бөлүнүп чыккан: анын скелети бакалоор доголордон, булчуңдары - бакалоор 2-, 3-булчуңдарынан пайда болот. Сүт эмүүчүлөрдө К. 2-3-бакалоор доголорунан пайда болгон калкан сымал кемирчек жана К. үстүнкү кемирчектер пайда болушат. Балдар менен аялдарда калкан кемирчектин 2 эбелектери бири-бири менен бурч түзүп кошулат, ал эми эркектердики болсо тик бурчту түзүп биригип уркуюп чыгып турган урчукту пайда кылат. Эркектердин К. уз. орточо 44 ммге, аялдардыкы - 36 ммди түзөт; төмөнкү К. - куштардын кекиртегинин колкого өткөн жериндеги кеңейген бөлүгү. Бул жерде алардын үн аппараты жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия
Гомойотермдүүлөр

thumb
Гомойотермдүүлөр (гр. homoios – окшош, ошондой, жана therme – жылуу) (жылуу кандуу жаныбарлар) – чөйрөнүн темп-расына көзкарандысыз денесинин ички темп-расын бир калыпта кармап туруучу жаныбарлар. Г-гө канаттулар менен сүт эмүүчүлөр кирет. Жылуу кандуулук темп-раны жөнгө салуу механизмдери менен камсыз кылынып турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Гоноподий

thumb|Гоноподий. Xiphophorus maculatus.
Гоноподий – айрым балыктардын (каңылтыр тишсымалдуулар түркүмү) эркектеринде аналдык сүзгүчтүн алдыңкы нурлары түрүн өзгөртүп узун келген жыныстык органга айланат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Гиостилдик бекүү

Гиостилдик бекүү - көпчүлүк акулалар, көөкөрчөлөр жана нур канаттуу балыктарда таңдай-квадраттык кемирчектин гиомандибуляр кемирчеги же асма сөөк аркылуу баш сөөк менен бекиши. Г-дик б-гө, мисалы, мекире балыктарда гиомандибуляр кемирчек аркылуу жаактар «асылып турушат». Г. б. жаак аппаратынын кыймылдуулугу жогорулайт, бирок анын бекем бекиши (кармашы) жетишсиз. Талкалачуу жаактары бар балыктардын Г-дик б-сү амфистилдик же аутостилдикке алмашат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Гломерула

Гломерула - гломерулардан турган (боумен капсуласынын ичиндеги капиллярлык кан тамырлардын түйдөкчөлөрү - мальпиги бүртүкчөлөрү) бөйрөктүн негизги массасын түзгөн нефрондор; Г-дан бөйрөк каналчалары кетип, аларга түшкөн (куюлган) адепки сийдикте сууда көп болбогон организмге эң керектүү баалуу заттар топтолот, алсак витаминдер, канттар, аминокислоталар жана башка

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия
Габенулярлык ганглийлер

Габенулярлык ганглийлер - тегерек ооздуулардын аралык мээсинин каптал беттеринде алгачкы көргөзгүч борборлору.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Грена

Грена ((фр. grane - жумуртка, урук) - тытчыл жибек көпөлөктүн жумурткасы, ошондой эле жибек алыш үчүн кытай жана жапан тытчыл жибек көпөлөктөр. Тытчыл жибек көпөлөктүн жумурткасынын салмагы 0,5-0,7 мг, ал эми уясында 500-600 жумуртка болот, 1 гда 1500-2000 жумуртка. Эмин жибек көпөлөктүн уясы чоңураак: 1 гда 120га жакын жумуртка болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Төш сөөк

thumb|Төш сөөк
Төш сөөк (sternum) - кургакта жашоочу омурткалуу жаныбарлардын ийин курчоосу таянып туруучу (бекип туруучу) скелеттин бир бөлүгү. Амниоттордо Т. с. кабыргалар менен биригип көкүрөк клеткасын пайда кылат. Жерде-сууда жашоочуларда Т. с. кемирчектүү , жупсуз; сойлоп жүрүүчүлөрдө – кемирчектүү (крокодилдерде Т. с. бөлүктөргө бөлүнө баштайт). Канаттуулардын Т. с-ү бүтүн, асты жагында кыр сөөк пайда болот. Сүт эмүүчүлөрдүн Т. с-ү 3 бөлүктөн турат – айбалка, денечеси жана кемирчектүү учу. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия‎
Тутумдаштыргыч ткандуу чел кабык

Тутумдаштыргыч ткандуу чел кабык (textus conjunctivus) -мезенхимадан келип чыккан жаныбарлардын организмдеги ткань, ал таяныч, трофикалык жана коргоочу функцияларды аткарат. организмде аткарган функциясына, клетканын курамына, клеткалык аралык структуранын тибине жана касиетине жана башка карата Т. т. ч. к. бир нече түргө бөлүнөт: сөөк жана кемирчектүү ткандар, торсымал май тканы, кан жана лимфалар менен биригип, пигменттик клеткаларга бай келген ички чөйрөнү түзүүчү ткандар. Мисалы, хорданы курчап турган Т. т. ч. к. онтогенездин жүрүшүндө дененин сегментине жараша ар биринде кемирчектүү доголор пайда болот: 2 жупту үстүнкү жана 2 жупту астыңкы доголор. Андан кийин бара-бара хорданы кызып, айланасына шакексымалдуу кемирчектер өрчүй башташат, булардан омуртканын денечеси пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия
Каптал сызыгы

thumb|Каптал сызыгы.
Каптал сызыгы (лат. Linea lateralis) – сууда жашоочу омурткалуулардын (тегерек ооздуулар, балыктар, айрым жерде-сууда жашоочулар) сезүү органдары. Кургакта жашоочу жерде-сууда жашоочулардын К. с. органы көнөк баштарда гана сакталып калат. К. с. теринин ичинде жана дененин тери алдыңкы структураларында жайгашкан. К. с. органдар – бул сейсмосенсордук тери органдары, суунун анча-мынча термелишин жана жылышын сезүүгө жөндөмдүү, себеби эктодерманын үстүндө же анын майда чуңкурчасындагы тентиме нервдин каптал бутактары курчап турган сездиргич клеткалардын арасында жатат. Балыктарда теринин калың жеринде узунунан кеткен каналды түзөт, андан сыртка карай майда тешикчелер чыгат. К. с. органдын түзүлүшү жана жайланышы көпчүлүк балыктардын систематикалык белгиси болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология
Отолиттер

thumb|Отолиттер (Балыктар Sebastes mentella, 18 mm).
Отолиттер - омурткасыздардын кээ бирлеринде жана бардык омурткалуулардын теңсалмак сактагыч органдарында жайланышкан катуу заттар. Ар кандай жаныбарлардын О-дин келип чыгышы, көлөмү жана түзүлүшү ар башка болот. Адатта алар минералдык туздардан (көбүнчөсү Са карбонатынан), орг. заттардан турушат. О. майда данчалардай (отокониялар, же статокониялар) же чоң таштардай болушат. Омурткасыздардын О. статоцисталарда, ал эми омурткалууларда – вестибулярдык аппаратында учурайт. Сөөктүү балыктардын жаргакча лабиринтинин (же чыгырыгынын) ички көңдөйү эндолимфа менен толтурулган, анда майда таштар - отокониялар каалгып жүрүшөт, ошолор бири-бирине жабышып, катмарланып О. пайда кылышат. Дененин абалынын өзгөрүлүшү эндолимфа менен отокониялардын жылып жүрүшүнө алып келип, сездиргич клеткалардын дүүлүгүшүн чакырат. Ошентип, жаргакча лабиринт (чыгырык) теңсалмакты сактагыч орган катары функцияны аткарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Булчуңдуу чел кабык

Булчуңдуу чел кабык - омурткалуулардын Б. ч. к. жакшы өөрчүгөн. Ал ичегилердин бетин каптап тургандыктан, аларды жана андагы тамактын жылышына көмөк берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия
Эндотелиалдык чел кабык

Эндотелиалдык чел кабык - кан жана лимфа тамырларынын керегесинин жана жүрөк көңдөйүнүн ички бетин каптап турган жалпак клеткалар катмары. Омурткалуу жаныбарлардын кан системасынын туюк болушу жана кан тамырлардын ички бетин каптап турган Э. ч. к. пайда болушу организмде үч чөйрөнүн болушуна алып келет: ички клеткалык, ички ткандык (клетка аралык суюк - лимфасы менен) жана кан менен толтурулган кан тамырлар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия‎
Уруктандыруу

Уруктандыруу - эркек жана ургаачынын жыныстык клеткаларынын бири бирине жолугушун камсыз кылуучу процесс. Сырткы жана ички уруктануу – У-нун негизги типтери. Сууда жашоочу жана көбөйүчү организмдерге (муунак курттар, кош капкактуу моллюскалар , личинкахордалуулар, ийне терилүүлөр, баш сөөксүздөр, тегерек ооздуулар, көпчүлүк балыктар, куйруксуз амфибиялар ) сырттан У. мүнөздүү. Кургакта жашоочулардын көпчүлүгүнө жана сууда жашоочулардын айрымдарына (жалпак жана жумуру курттар, көпчүлүк муунак буттуулар жана моллюскалар, акулалар , химерлер жана кээ бир сөөктүү балыктар, татаал түзүлүштүү омурткалуулар (сойлоктор, канаттуулар, сүт эмүүчүлөр) ичтен уруктануу мүнөздүү. У-нун аралык тиби да байкалат – бул сырткы-ички уруктануу. Бул учурда эркектери уруктук суюгун тамчы катары же сперматофор сыяктуу сырткы чөйрөгө, субстратка жана башка таштаган мезгилде ургаачылары өздөрү алып кетишет. У-нун мындай тиби топуракта жашоочу көпчүлүк муунак буттууларга, куйруктуу амфибияларга мүнөздүү. Мындай процессти сырткы У. ички уруктанууга өтүүдөгү эволюциянын этабы катары каралат. У-нун жазалма У. айыл чарба жана балыктарды көбөйүтүүдө маанилү ролго ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Электр органдар

thumb|Электр органдар (Электркөөкөрчөк сымалдуулар).
Электр органдар - балыктардын электр чыгаруучу жуптуу органдары. Э. о. айрым балыктарда (алабуга түспөлдүүлөрдүн кээ бирлери, жылан балыктар, скаттар, сомдор жана башка) кездешет. Азыркы учурда балыктардын 300 түрдөн ашыгына Э. о. белгилүү. Ар кандай балыктарда Э. о. жайланышы ар башка болору белгилүү. Булчуң, нерв же бездүү клеткалардын түр өзгөрткөнүнөн келип чыккан көптөгөн электр эбелектери пайда болушат. Бул клеткалардын мембраналарында химиялык реакциянын натыйжасында электр разряддардын ажырашы байкалат. Эбелектердин астыңкы бети электр терс, үстүнкү бети - оң. Э. о. иштеши адашкан, бет жана тил-кулкун нервдер менен жөнгө салынат. Э. о. бөлүп чыгарган электр разряддары коргоо, кол салуу, сигнал жана башка катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Сүйрү ыйлакча

Сүйрү ыйлакча - сөөктүү балыктардын сүзгүч тарсылдак ичинде керегеси жука, тегерек жана нур булчуңдардан турган С. ы. Сүзгүч тарсылдактын ичиндеги газдардын, өзгөчө кычкылтектин сарпталышы С. ы. бетиндеги капиллярлар аркылуу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Сездиргич бүртүкчөлөр

Сездиргич бүртүкчөлөр - бүткүл денени каптап турган теридеги сездиргич клеткалардын чогулуп жайланышы. С. б. балыктардын эриндеринде, мурутчаларында жана сүзгүч канаттарынын нурларында өтө көп. Алардын жардамы менен балыктар катуу нерселерден кеткен дүүлүгүлөрдү кабыл алышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Сөлпү тешик

Сөлпү тешик, терезече - кулак капсуласы, уктургуч капсуласынын сөлпү тешиги; ички жана ортоңку кулактын ортосуна жайгашып, экөөнү бөлүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия
Жалгыз тешиктүүлөр

thumb|Ехидналар (Tachyglossus aculeatus).
Жалгыз тешиктүүлөр (лат. Monotremata) - жалгыз тешиктүү сүт эмүүчүлөрдүн (желиндүү айбандардын) бир түркүмү. Буга ехидналар, өрдөк тумшуктуулар, проехидналар кирет, Австралияда жашашат; жумуртка тууп көбөйүшөт, бирок балдарын сүт менен багышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Мекире түспөлдүүлөр

thumb|Acipenser oxyrinchus
Мекире түспөлдүүлөр (лат. Acipenseriformes) - сөөктүү балыктарга кирүүчү нур канаттуулар классчасынын бир түркүмү; булардын кыйла тукуму, уруусу жана түрү бар: осетр амурский (A. schrencki) – Амур мекиреси, атлантический (A. sturio) – Атлантика мекиреси; М. т. байкалский – М. т. сибирский – Сибирь мекиреси, М. т. русский – орус мекиреси; осетровые (Acipenseridae) – мекире сымалдуулар (тукум), осетры (Acipenser) – мекирелер (уруу).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:балыктар
Жалгыз өпкөлүүлөр

thumb|Neoceratodus forsteri.
Жалгыз өпкөлүүлөр (лат. Ceratodontiformes) - эки түрдүү дем алуучулар классчасына кирүүчү балыктардын бир түркүмү. Бир гана түр кирет - рогозуб (Neoceratodus forsteri), Батыш Австралияда кездешет; жай аккан дарыяларда жашайт. Уюк сымалдуу бир гана өпкөсү бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:балыктар
Якобсон органы

Якобсон органы (Л.Якобсондун атынан), вомероназалдык же көнчөк-мурун органы (organum vomeronasale) - жер үстүндө жашоочу омурткалуулардын жыт сездиргич органдын бөлүгү. Жерде-сууда жашоочулар, сойлоп жүрүүчүлөр жана сүт эмүүчүлөрдүн көпчүлүк түрүндө кездешет. Крокодилдер менен канаттууларда Я. о. болбойт. Кургактагы омурткалуулардын бардыгында Я. о. эмбрионалдык мезгилинде гана болот. Анын функциясы – тамактын жытын билүү, ал эми сүт эмүүчүлөрдө - жыныстык феромондорду кабыл алууга жарайт. Сүт эмүүчүлөрдүн Я. о. жуптуу, мурун тосмосунун түбүндө 2 ичке түтүкчө түрүндө жатат, анын алдыңкы учу таңдай-мурун каналга же мурун көңдөйүнө ачылат. Я. о-нын ичи сезгич эпителиялар менен капталган, рецептордук клеткалардын ак сондору жыт сездиргич нервдин бутагын пайда кылат. Жерде-сууда жашоочулар жана рептилияларда Я. о. хоаналардын ортосунда жайгашкан, ал тую функцияны аткарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Чалгын түп

Чалгын түп - куштун чалгын жүнүнүн түксүз түбү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Зоология‎
Желпүүр

Желпүүр - куш жүндүн өзөгүнүн эки капталына өскөн солкулдак жүндөрү. Ж-дүн эки түрү бар: ички жана сырткы.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Тамырдуу чел

Тамырдуу чел – көздүн чели. Көздө мындан башка челдер бар: пигменттүү , боек берүүчү жана түстүү чел.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Анатомия‎
Аксон

thumb
Аксон (гр. axon - ок) - нейрит, борбор цилиндр‎, жалгыздуу, нейрондук, сейрек бутактуу 1 мге чейин узарылган цитоплазмалык өсүндү. Ал клетканын денечесинен жана дендриттерден башка нейрондорго же эфференттик органдарга нерв импульстарын өткөрөт. А-дун цитоплазмасы (аксоплазмасы) мембрана менен чектелип, анда микротүтүкчөлөр, нейрофиламенттер, митохондриялар, эндоплазмалык торчосу, синаптикалык ыйлакчалар жана тыгыз нерселер болот.

А-дун диаметри бүт узуну боюнча салыштырмалу турукту келет, нейрондун денечесинин көлөмүнө пропорцианалду жана анын функциясына көз каранды. А. буумалары нерв талчаларын пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Категория:Анатомия‎
Аллантоис

thumb
Аллантоис (гр. allantoeides – колбасасымалдуу) – татаал түзүлүштүү омурткалуу жаныбарлардын - сойлоп жүрүүчүлөр, канаттуулар жана сүт эмүүчүлөрдүн түйүлдүк катмарынын бири. А. түйүлдүктүн ичеги түтүгүнүн арткы бөлүгүнүн өсүндүсү катары пайда болот. Сойлоп жүрүүчүлөр менен канаттууларда хориондун жана А-тин мезодермалык катмардын биригишинен хориоаллантоис пайда болуп, ал формасы боюнча баштыкка окшош келип, абдан өсүп амнион менен жумуртканы сарылык баштыкчасын сыртынан каптайт. Хориоаллантоис көптөгөн кан тамырлар менен камсыз болгондуктан түйүлдүктүн дем алуу органы жана анын зат алмашуудагы бөлүп чыгарган продуктусун (заттарды, көбүнчөсүн сийдикти) чогултуучу орган катары эсептелет. Сүт эмүүчүлөрдүн А. анча чоң эмес, анын мезенхимасында киндиктин кан тамырлары пайда болот. Кийинчерээк түйүлдүктүн А. табарсык (сүт эмүүчүлөрдө) же клоака (канаттуулар жана сойлоп жүрүүчүлөрдө) пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Амнион

Амнион – сойлоп жүрүүчүлөр, канаттуулар жана сүт эмүүчүлөрдө түйүлдүктүн бир катмары. А. бар же жок болгонуна жараша омурткалууларды эки топко бөлүшөт: амниоттор, же татаал жана анамнийлер, же жөнөкөй түзүлүштөгү омурткалуулар деп. А. омурткасыздардын бир нече топторунда да кездешет (курт-кумурскалар, чаяндар, немертиндер).

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Альвеола

Альвеола (лат. alveolus - уюк, ыйлакча, чуңкурча), 1) сүт эмүүчүлөрдүн өпкөсүндө таралган майда колкочолордун бүтүшүндөгү ыйлаксымал өсүндүлөр. А. кан тамырлар - капиллярлар менен ширетилген, ошондуктан А. аба менен кандын ортосундагы газ алмашууну камсыз кылат. 2) сүт эмүүчүлөрдө тиштердин тамырлары орношкон жаактарындагы чуңкурчалар. 3) ошондой эле, шар сымалдуу аденомер, же ацинус.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Архипаллиум

Архипаллиум (гр. archi - улуу, эски жана лат. cortex – кыртыш) – эски кыртыш. Омурткалуулардын мээсинин алгачкы кыртышы; эволюцияда байыркы кыртыштан (палеокортекстен) кийинчерээк өөрчүйт. Сөөктүү балыктарда архикортексте жыт билдирүүчү нейрондор, ал эми амфибиялардан тартып гиппокампка айланат. Сойлоп жүрүүчүлөрдө А. татаал болуп бөлүнөт. Татаал түзүлүштөгү сүт эмүүчүлөрдө А. толугу менен кыртыш алдыңкы ядрочолордон бөлүнөт. Көпчүлүк учурда А. жана палеокортекстин функциясы бирдей каралат, ошондуктан алар архипалеокортекс деп аталат. Бир катар окумуштуулар аны мээнин лимбикалык системасына киргизген.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Амфистилия

Амфистилия (гр. amphi - тегерегинде жана stýlos - таяныч) - байыркы акулалар , сөөктүү ганоиддер , көп канаттуу жана манжа канаттуу балыктардын таңдай-квадрат кемирчеги баш кутуча (баш сөөгү) менен эки жерден бекиши. Ошол кемирчектин бир же эки өсүндүсү жана тил адынкы догонун гиомандибулярдык элементи (асма сөөк) аркылуу бекиши. Жаактын бекишинде А. протостилиядан келип чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Балыктар‎
Аутостилия

Аутостилия – кээ бир балыктар жана бардык кургакта жашоочу омурткалууларда таңдай-квадрат кемирчектин баш кутучасына биригип бекиши. Бул типте тил алдыңкы дого жаактын баш сөөккө бекишине катышпайт. А. амфистилиядан экинчилик катары пайда болгон. Химерлердин таңдай-квадрат кемирчегинин баш кутучасы менен толук кошулушу голостилдик деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Аорта, толто

Аорта, толто – омурткалуулардын кан айлануу системасындагы негизги артерия; дененин бардык ткандар менен органдарын кан менен камсыз кылат. А-нын бети ийилчек болгондуктан артерия менен кандын тынымсыз жүрүшүн камсыз кылат. Канаттуулар менен сүт эмүүчүлөрдө А. жүрөктүн сол карынчасынан чыгат. Сойлоп жүрүүчүлөрдө А-нын 2 догосу – жүрөктүн сол карынчасынан чыккан оң артериялык жана оң карынчасынан сол, веноздук А. Эки дого биригип (кошулуп) жалпы А-ны пайда кылат, анда аралашма кан жүрөт. Амфибияларда жүрөктүн бир карынчасынан чыккан, жыйырылууга жөндөмдүү артериалык конусунан бир жуп А-лык доголор биригип жон же арка А-ны пайда кылат. Балыктар жана тегерек ооздууларда жүрөктүн карынчасы курсак аортага өтөт, анда веноздук кан жүрөт. Ал бакалоорлорго (балыктар) жана бакалоор баштыкчаларга (тегерек ооздуулар) барып кычкылданып жон аортага чогулат. Омурткасыздарда (моллюскалар, муунак буттуулар) А. деп согуп туручу борбордук орган - жүрөктөн кеткен ири кан тамырларды аташат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология