Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Трахома

thumb|250px|
Трахома — конъюнктива жана көздүн тунук челинин өнөкөт жугуштуу оорусу. 
Көздүн тунук жана былжырлуу чели жабыркайт.
 Себеби 
Ооруну вирустар чакырат. Трахома оорулуунун өздүк буюмдары (сүлгү, жүз аарчы, шейшеп жана башкалар), вирус менен булганган кир колу аркылуу жугат. Эл арасында аны чымындар таратат.
Трахома — эпидемиялык оору. Оорунун таралышы калктын жашоо шартына, санитариялык абалына жараша болот. Адатта оору өнөкөт түрүндө билинбей башталат. Көбүнчө эки көз тең жабыркайт. Оорунун жашыруун (инкубациялык) мезгили 7—14 күнгө созулат. 
 Белгилери 
Алгачкы белгилери: көз жапкагы кычышып кызарып, бир нерсе түшкөндөй сезилет. Көздүн былжыр челинин конъюнктигасында ириңдүү ыйлаакчалар пайда болот. Көздөн чылпак чыгып, кирпиктер чыпталышып, көз ачылбай калат. Алгачкы белгилери билингенде эле врачка кайрылуу зарыл. Дарылоону врач жүргүзөт. Өз убагында дарыланса 2—3 айдын ичинде толук айыгат.
 Алдын алуу 
Ооруну алдын алууда тазалыкты, санитариялык эрежелерди сактоо, оору таратуучу чымындарды кырып жок кылуу, ооруган адамдын буюмдарын (сүлгү, жүз аарчы жана башкалар) бөлүп коюу талапка ылайык. Биздин өлкөдө алдын алуу жана убагында дарылоо жолго коюлгандыктан оору көп кездешпейт.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Трихинеллёз

thumb|400px|Булчуңдагы трихинелла.
Трихинеллез — адамдын жана жаныбарлардын жумуру мите курт — трихинелла пайда кылуучу оорусу. 
 Трихинелла 
left|300px|thumb|Личинкасы
Жыныстык жактан өсүп жетилген трихинелла адамдын жана айбанаттардын ичке ичегисинде, ал эми личинкасы булчуң этте мителик кылат. Ургаачысы уруктангандан кийин ээсинин ичегисинин капталына кирип, 2000ге жакын эң майда личинка тууйт да, көп узабай өлөт. Личинкалар лимфа жана кан тамыр аркылуу бүт денеге тарайт. Ал булчуңга өтүп чоңоё баштайт. Эки-үч жумадан кийин булчуңда личинка ийрилип өсүп, спираль формасына өтөт да, 2—2,5 айдан кийин сыртынан кабык (капсула) менен капталат. 
 Себептери 
Бул оору адамга трихинеллез менен ооруган жаныбарлардын этин чала бышырып жегенден жугат. Оорунун алгачкы белгиси ал жуккандан 2—3 жума өткөндөн кийин денеси ысып (39—40°С), калтырак басат. Көзү кызарып, жарыкты карай албайт, булчуңдары, ичи ооруп, өтөт. Бети шишимик тартып, кээде көзү жүлжүйүп, ачылбай калат. Балдарда оору көбүнчө жеңил өтөт. 
 Дарылоо 
Дарылоону врач гана жүргүзөт. Ооруну алдын алууда ветеринариялык текшерүүдөн өтпөгөн малдын этин тамак-аш катары пайдаланууга болбойт.
Чочко этин, жапайы жаныбарлардын этин жакшылап кайнатып же кууруп жеш керек. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Трихомоноз

thumb|300px|Трихомоноз
Трихомоноз — кишинин заара жыныс жолдорунун сезгенүү оорусу. 
 Трихомоноз козгогучтары 
Трихомоноздун козгогучу жыныс жолу менен берилет. Алар сырткы чөйрөнүн түрдүү таасирине туруксуз болушат. Козгогуч жыныс органдарынын былжыр челинде көбөйүп, андан бөлүнгөн суюктук аркылуу сыртка чыгат. Оорунун козгогучу кээде тазалыкты сактабаган учурда сүлгү, жүз аарчы жана башкалар буюмдар аркылуу жугат. Оору эркектерде анча билинбей өтөт. Бир аз былжыр суюктук бөлүнөт, эч жери оорубайт. Ошондуктан оорулуу убагында врачка кайрылбай жүрө берип, оорунун булагы болуп кала берет. 
 Таасири 
Трихомонозду убагында дарылабаса эн бездеринин кошумчаларынын сезгенүүсүнө (Эпидидимит) алып келет. Ушундан улам көпчүлүк учурда тукумсуздук пайда болот. Өнөкөт түрүнө өтүшү ыктымал. 
 Өнөкөт түрү 
Өнөкөт түрү оңой менен айыкпайт. Аялдар трихомоноз менен жабыркаганда жыныс кыны кычышып, ак суюктук бөлүнөт, ачышат. Организм начарлаганда, ошондой эле айыз келген учурда сезгенүү жатын жана анын кошумчаларына өтүшү мүмкүн (Аднексит, Метроэндометрит). 
 Дарылоо 
Эгерде оору аялынан табылса жубайы да кошо дарыланат. Трихомонозду дарылоо көпкө созулат. Ооруну чала дарылап же дарылануу үзгүлтүккө учураса оору кайта башталат. Дарылануу учурунда өзгөчө өздүк гигиенаны сактоо (ич кийимди үтүктөп, күндө кийим которуп кийүү, күндө жуунуу жана башкалар) зарыл. Дарылангандан кийин да 2—3 ай бою врачка текшерилип туруу талапка ылайык. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Трихоцефалез

thumb|300px|Мите жумуру курттун жумурткасы(оң, чоңойгондогусу (сол)
left|thumb|Трихоцефалез ооруусун пайда кылчу курт
Трихоцефалез — адам жана жаны барлардын ичегисинде мителик кылуучу жумуру жүн баш курттар пайда кылуучу оорусу. 
 Мите жумурткасы тууралуу 
Митенин жумурткасы заң менен чыгат. Ал топуракта белгилүү нымдуулукта, жылуулукта өсүп-өөрчүйт. Оорунун негизги булагы — чөйрөнү булгаган оорулуу адам. Оору булганган жер-жемишти жуубай жегенде, сууну ичкенде, кир кол менен тамак жегенде жугат. Ошондой эле митенин жумурткаларын чымындар да таратат. Оорулуу кускусу келип, тамак ичкиси келбей алсырап, ичи ооруп, заңы катат, башы ооруп, ачуулуу болуп кетет. Оорулуунун заңын лабораториялык изилдөөдөн кийин гана диагноз коюлат.
 Алдын алуу 
Алдын алууда жер-жемишти кайнак суу менен чайкап пайдалануу, тамак жээрде, огороддо иштегенден кийин колду самындап жуу зарыл. Чымындарды кырып жоготуу, сууларды заң менен булгануудан сактоо, огородду жаңы заң менен семиртпей, чириген кык чачуу талапка ылайык. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Тромб

thumb|300px|
Тромб (байыркы грек тилинен θρόμβος — тоголок, уюп катып калган) — кан тамырда жана жүрөктө уюп калган кан. 
 Түзүлүшү 
Тромб фибринден, кан пластинкасынан, эритроциттен, лейкоциттен турат. Тромбдун түсү анын составындагы элементтердин санына жараша болот. Мисалы, тромбдо эритроцит басымдуулук кылса өңү кызыл (кызыл тромб), ал эми фибринден, кан пластинкасынан жана лейкоциттен турса агыш боз (ак тромб), кээде аралаш тромб да болушу мүмкүн. 
 Пайда болушу 
Тромбдун пайда болушуна кандын уюшунун, кан жүрүүнүн өзгөрүшү, кан тамырдын ички бетинин атеросклероздук өзгөрүшү жана травманын кесепети себеп болот. Тромб венада, ошондой эле артерияда, жүрөк ооруларында жүрөк көңдөйүндө пайда болот. Көбүнчө өтө жай пайда болуп, кандын жүрүүсүнө тоскоолдук кылат. Тромб веналардын варикоздук кеңейишинде, облитерациялоочу эндартериитте, атеросклероздо, кан ооруларында жана башкалар байкалат. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Тромбоз

thumb|300px|Тромбоз
Тромбоз (жаңы латын тилинен thrоmbōsis — ороо, байыркы грек тилинен θρόμβος — уюп катып калган ) — тромб пайда болуу процесси.
 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Үй-бүлө

Үй-бүлө — өз ара никеде, тууганчылыкта же чогуу жашоо мамилелеринде турган адамдар. Үй-бүлө мыйзамдарда кеңири жолуга турган, бирок укуктук эмес, социологиялык мүнөз күткөн аталгы. Укуктун аргандай тармагында (үйбүлө, жарандык, эмгек) ага аргандай маани жүктөлөт. Үй-бүлө укугунун теориясында (юридикалык маанисинен алганда) никеден, тууганчылыктан, бала асыроодон же дагы башка баланы тарбиялоого алуудан улам келип чыгып, өзара мүлктүк жана мүлктүк эмес жеке укук менен милдеттерге байланган, ошондой эле үй-бүлө мамилелерин бекемдөө менен аны андан ары өркүндөтүүгө чакырылган жактар алкагы катары аныкталат.

 Булактар 
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Антропохория

Антропохория (antropos – адам, гр. choro – таралуу) – адамдын иш аракети аркылуу өсүмдүк диаспораларынын таралуусу. Антропохория түз жана кыйыр болот. Кыйыр Антропохорияда сугат суулары, кык жана үй жаныбарлары аркылуу таралат. Түз А-де транспорт жана жерди кайра иштетүү аркылуу отоо чөптөрдүн уруктары таралат. А-нын түздөн түз жүрүшү а. ч. техникалары менен жерди иштетүүнүн натыйжасында ишке ашат да, ал э р г а з и о х о р и я (грек тили ergasia – жер иштетүү) деп аталат. О. эле диаспоралар себүү учурунда таркалат, ал с п е й р о х о р и я (грек тили speizo – себем) деп аталат. А-нын бул формасы бир кыйла байыркы маданий өсүмдүктөрдүн (буудай, күрүч, зыгыр,) арасындагы тандоонун жүрүшүнө алып келген. Натыйжада отоо чөптөрдүн диоспоралары айдалма өсүмдүктүн уругу менен бир учурда жетилип, алардын уруктарын бири биринен ажыратуу өтө кыйындыкка турат. КМШнын аймагында А-лык отоо чөптөрдүн катарына амброзия, амарант, шимүүр ж. б. кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Ботаника‎
Популяциялык жарылуу

thumb|Европа жапайы үйкоёндор (Oryctolagus cuniculus), Австралия, 1938.
Популяциялык жарылуу - кандайдыр бир түрдүн санынын тез аранын ичинде өтө көп өсүп кетиши.

Популяциялык жарылуу чөйрөнүн антропогендик таасиринен, тең салмактуулукту жөнгө салып туруучу механизмдердин бузулушу сыяктуу түрдүү себептерден болот. Бул өзгөрүүлөрдүн натыйжасында популяцияга чөйрөдө өтө жагымдуу шарт түзүлөт, тукумдуулук көбөйөт, өлүмчүлүк аз болот, жаш организмдердин жашап кетүү мүмкүнчүлүгү өсөт. Бирок бул процесс көпкө созулбайт жана мезгил-мезгили менен кайталанып турушу мүмкүн. Айрыкча кемирүүчүлөрдө жана курт–кумурскаларда бул жакшы байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Экология‎
Полигамия

Полигамия (грек тили polys - көп сандуу, gamos - нике) - жаныбардын көбөйүү мезгилинде бир жандыктын (айрыкча эркектери) карама каршы жыныстагы бир нече жандыктарды уруктандыруусу. Эгерде бир ургаачы көбөйүү мезгилинде бир канча эркеги менен аргындашса полиандрия деп аталат. Полиандрия омурткасыздардын (деңиз жылдыздары, раксымалдар) жана омурткалуулардын (балыктар, канаттуулар, сүт эмүүчүлөр) ар кандай топтору кездешет. Суу түбүндө жашоочу балыктардын көп түрүнүн ургаачылары ыраттуулук менен бир канча эркектеринин уясына урук таштайт. Полиандрия канаттууларга ургаачысы мүнөздүү. Полиандриянын кээ бир учурда жыныс диморфизиминде морфофизиол. реверсивдүүлүк (түпкү тукумунда айкын) байкалат. Мында ургачысы эркегине салыштырганда бир кыйла чоңураак жана ачык түстө болот. Жумурткасын басып чыгаруу ургачысына мүнөздүү болсо, ал эми жумурткадан жаңы эле чыккан жөжөлөрүнө эркектери кам көрөт. Полиандрия жолу менен көбөйүүчү жаныбарларда ургаачысы үчүн атаандаштык болбойт. 
Эгерде бир эле көбөйүү мезгилинде эркеги бир канча ургаачысы менен аргындашса, п о л и г и н и я деп аталат. Жаратылышта полигиниянын бир канча формасы белгилүү: аймактык, гаремдик жана облигаттык. Аймактык полигинияда бир канча ургаачысы белгилүү аймакка ээ болуп, алар жашаган аймактын чегин белгилүү бир эркеги дайыма коргоп турат. Полигиниянын мындай формасы суу астында жашоочу кээ бир балыкттарга да (мис., тилапий балыгы) мүнөздүү. Ал эми канаттулар арасында колония түрүндө жашоочу канаттуларда кездешет. Алардын эркектери жөжөлөрү үчүн кам көрүүгө катышпайт же жөжөлөрүнө жем берүүдө ургаачысына жардамдашат. Аймактык полигиния канаттуларда суурларда жана жөнөкөй приматтарда кездешет. Алар уруктангандан кийин эле эркеги өзүнүн жанына ургаачыларын топтой баштайт. Көбөйүүнүн мындай формасы гаремдик полигиния деп аталат. Көпчүлүк калак буттууларда полигиниянын аймактык - гаремдик формасы байкалат. Кээ бир тоок сымалдарда жана көпчүлүк туяктууларда коргоого алынган туруктуу аймагы болбогондуктан, дайыма өз гареми менен кошо орун которуштуруп турушат. О. эле сүт эмүүчүлөрдүн кээ бир түрлөрү викунья, зебра, кашалот, мартышкалар, бир эркеги бир канча ургаачысы менен топ болуп атайын туруктуу орунда жашайт да, алар облигаттык полигиния деп аталат. Көпчүлүк канаттулардын жана сүт эмүүчүлөрдүн полигиниялык түрлөрүндө эркеги ургаачысынан салыштырмалуу бир кыйла чоң жана ачык түскө ээ болуп, жыныстык диморфизми жакшы байкалат. Ал эми курт-кумурскаларда полигиния коомдошуп жашоочу курт-кумурскаларда байкалып, бир «үй-бүлөдө» көбөйүүгө жөндөмдүү бир канча ургаачысы болот.
 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
Категория: Биология
Прерия

thumb|Прерия (Небраска).
Прерия - Түндүк Америкадагы ксерофиттик өсүмдүктөргө бай талаа. П-нын аянты абдан чоң. Ал Түндүк Американын борборунан Мексика тайпак тоолоруна чейин созулуп жатат. П-да түндүктөн түштүккө карай жаан чачындын азайышы менен абанын темп-расы алмашып турат. Ошондуктан П-нын түндүгүндө чөп өсүмдүктөрүнүн түрдүк курамы ар түрдүү, Түндүк Америка П-нын Европанын чыгышындагы талаалардан айырмасы Мексика аркылуу Борбордук Американын субтропик райондору менен байланышкандыктан чөп өсүмдүктөрүнүн курамдык бөлүгүн тропиктик уруулардын өкүлдөрү түзөт. П-нын чегинде алардын областтарын чыгыштан батышка карай, чыныгы бийик чөптүү бийик жана жапыс өсүүчү чөп өсүмдүктүү П.; жапыс өсүүчү чөп өсүмдүктүү П. деп үч зонага бөлүүгө болот. Биринчи зона ар кандай чөп өсүмдүктөрүнүн түрлөрү бай, ал эми калган зоналарда чөп өсүмдүктөрүнүн түрү азайат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Категория:Ботаника‎
Категория:Түндүк Америка‎
Антропогендик ландшафт

Антропогендик Ландшафт– адамдын чарбалык иш аракеттеринин натыйжасында жаратылыш компоненттери нин байланышынын өзгөрүшү менен пайда болгон ландшафт. Ландшафтын бул тибине азыркы Жер деги трансформацияланган ландшафтардын көпчүлүгү кирет. Антропогендик ландшафт адамдын иш аракеттеринин мүнөзүнө жараша маданий (максаттуу түрдө пайда болгон-талаа, шалбаа ), маданий эмес (жаратылыш комплекстерин максатсыз сарамжалсыз пайдаланууда пайда болгон) жана деградацияланган (толук функциясын жоготкон) ландшафтар болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
Айлана (математика)

300px|thumb|Айлана жана анын борбору
Айлана — борбор деп аталуучу кандайдыр бир О чекиттен бардык чекиттери бирдей алыстыкта жаткан тегиздиктеги (жалпак) туюк ийри сызык. Айлананын ар бир чекитинен О борборуна чейинки аралык — радиус, айлананын эки чекити аркылуу өтүүчү түз сызык — кесүүчү, ал эми айлананын ар кандай эки чекитин туташтыруучу кесинди — хорда, борбору аркылуу өтүүчү хорда — диаметр, хорда менен чектелген айлананын бөлүгү жаа деп аталат. Айлананын узундугунун өз диаметрине болгон катышы ар кандай айланалар үчүн турактуу чоңдук болот. Ал C/D= π =3,14159... саны менен туюнтулат. Декарттык координаталар системасында борбору (а, b) чекити болгон R радиустуу айлананын теңдемеси (х - а)2+ (у - b)2=R2 борбору (0, 0) чекити болсо x2 +у2 = R2 түрүндө жазылат. Айлана — экинчи тартиптеги сызык. Тегиздиктин айлана менен чектелген бөлүгү тегерек деп аталат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Аридизация

Аридизация - белгилүү бир чоң территориянын нымдуулугунун 2азаюусуна алып келүүчү татаал жана көп түрдүү процесстер. Бул процесстин натыйжасында ошол экосистеманын биологиялык кунардуулугу начарлайт. Кургакчылыктын натыйжасында толук такырланууга алып келүүчү аридизациялык процесстердин натыйжасында азык-түлүк, тоют, суу, күйүүчү май маселелери татаалданып, экосистемалар терең өзгөрүүгө учурайт. А. ч-сына ыңгайлуу жерде адамдын туура эмес тассиринен такырга айланат. А. процесси көбүнчө жайлоо жана а. ч. аянттарын үнөмсүз пайдалануу аркылуу (токой кыюу, малдын санынын өсүшү, сазды кургатуу ж. б. ишке ашат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4 
 
Категория:География
Биоэнергетика

Биоэнергетика - биологиялык системалардагы энергиянын айлануу процесстеринин жыйындысы, ошондой эле бул процесстерди окуп үйрөнүүчү биологиялык илим. 
 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
 
Категория:Биология
Феромондор

thumb
Феромондор (грек тилинен phero – алып жүрүүчү, hormao – кыймылга келтирүү, дүүлүктүрүү) — жаныбарлардын өз түрүнө мүнөздүү башка особдордун жүрүш турумуна жана физиологиялык абалына өзгөчө таасир этүүчү сырткы айлана чөйрөгө бөлүп чыгарган биологиялык активдүү заттар. Биринчи таза түрүндөгү бомбикол деген жыныс феромондору (анын химиялык түзүлүшү да аныкталган) жибек курттарынан бөлүнүп алынган (А.Ф.Бутенандт).

НО – СН2 – (СН2)8 – СН = СН – СН =СН –(СН2)2 - СН3 Бомбикол Феромондор атайын бездердин жардамы менен иштелип чыгып, аларды кабыл алуу хеморецепторлор аркылуу ишке ашат. Ал эми кээ бир жаныбарларда жыт билүү органдары аркылуу жүрөт. Феромондор химиялык түзүлүшү б-ча ар түрдүү болуп, бир тектүү химиялык кошулмаларды (терпеноиддерди, стероиддерди, чексиз кислоталарды, альдегиддерди ж. б.) Жер үстүндө жашаган жаныбарлардын феромондору бир аз учма келип, алардын молекулалык массасы чектелбеген (айрыкча 300дөн ашпайт). феромондордун төмөнкү концентрациясы эле бир кыйла активдүү болот. Жаныбарлар бөлүп чыгарган феромондор бир канча компоненттердин аралашмасы болуп, тигил же бул даражадагы феромондук активдүүлүккө ээ. Феромондор көбүнчө жаныбарлардын кээ бир түрлөрү үчүн адистешкен бирок, бир түрдүн феромондору жакын тууганчыл түрлөргө таасирин тийгизгендиги жөнүндөгү көп мисалдар белгилүү. 

Феромондор бир канча классификацияга ээ болуп, алардын таасирине жараша ар кандай терминология менен аталат. Мисалы, таасир этишине жараша жыныс феромондорру (жыныс атрактанттары, афродизиактар) айрым жыныстагы особдордун жолугушуусун камсыз кылуучу жана өз особдорун таануучу жыныстык жүрүм-турумун стимулдаштыруучу; белги берүүчү феромондор из куучу феромондор агрегациялык феромондор (көп сандагы жандыктардын топтолуусун камсыз кылуучу), жашаган аймагына белги салуучу феромондор. феромондордун ичинен бир кыйла жакшы окуп үйрөнүлгөнү курт-кумурскалардын феромондору. Коомдошуп жашоочу курт-кумурскаларда феромондор алардын колониясындагы татаал иерархиялык системаны, касталардын активдүүлүгүн жана аракеттенүү мүнөздөрүн жөнгө салат. Ал эми балыктар жана жерде сууда жашоочулардан жыныс феромондорун жана белги берүү (тревога) феромондор табылган. Сүт эмүүчүлөрдүн жыт бөлүп чыгаруусу айрыкча кемирүүчүлөрдүн, кээ бир туяктуулардын жана приматтарда жакшы окуп үйрөнүлгөн. Алардын феромондору жашаган аймактарын чектөө, душмандарынан коргонуу, энесин таанып, таба билүү жүрүм-турумунун формалары, ошондой эле физиологиялык жана эмоционалдык абалы үчүн таасирин тийгизет. Мисалы, чочкодо жыныс феромондорун эркектери шилекей бези аркылуу бөлүп чыгарып, ал стероиддик эки компонентке ээ жана ургаачыларынын кыймылын басаңдатуу позасын пайда кылат. Феромондор жаныбарлардын жүрүм-турумун башкарууну камсыз кылуучу эффективдүү каражат болуп саналат. Жыныстык атрактанттар жана агрегациялык феромондор зыянкечтер менен күрөшүүдө биологиялык ыкма катары колдонулуп, бир катар пестициддерди алмаштырууга болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4 

Категория:Биология
Холин

thumb|Холин
Холин - үч метил - --кычкыл этиламмоний гидрокычкылы, 
(СН3)3 N+ СН2 СН2 ОН. Жаныбар, өсүмдүк жана микроорганизмдердин ткандарында болот. Фосфолипиддердин, ацетилхолиндердин курамына кирет. Метилдештирүү биохимиялык реакциялардагы метилдик топтун донору. Мисалы, метиониндин биосинтезине катышат. Линотроптук таасирге ээ, боордун май инфильтрациясынын өрчүп кетишин эскертип турат. Кээ бир учурда аларды В витаминин тобуна кошсо да, ал витамин болуп эсептелбейт. Жандуу ткандардын структурасын түзүүдө пластикалык материал катары колдонулуп серинден синтезделет. Жаныбарлардын холинди биосинтездөөсү чектелген, ошондуктан ал организмге азык менен гана келет. Холиндин жетишсиздиги, белоктун жетишсиздиги менен боордун май дегенерациясына алып келип, боор циррозун пайда кылат. Холинге эт, балык, жумуртка сарысы маш буурчак уну бир кыйла бай. Адамдын холинди суткалык керектөөсү 250-600 мг.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4 

Категория:Биология
Биогеография

thumb
Биогеография (грек bios – тиричилик жана география) - тирүү организмдердин жыйындыларынын жана алардын компоненттери өсүмдүк, жаныбар, козу карын жана микроорганизмдердин түрлөрүнүн, урууларынын ж. б. таксондорунун жер шарына таркалуусунун жана бөлүштүрүлүшүнүн мыйзам ченемдүүлүктөрү жөнүндөгү илим. Биогеография биосфера илиминин катарына кирип, анын курамдык бөлүгүн зоогеография жана ботан. География түзөт. 18-кылымдын аягында 19-кылымдын башында көп сандаган экспедициялык чыгуулар менен эквотордук Африканын, Түштүк Американын, Азиянын флора жана фауналарын изилдөөлөрдүн натыйжасында жана ошол мезгилдин табият таануучулары А. Гумбольдт, А. Уоллес, Ф. Склеттер жүргүзгөн иштер менен Б-нын алгачкы негизги бөлүмдөрү калыптана баштаган. Алар биринчилерден болуп кургакчылыктын фауналык райондоштуруусун жүргүзүшкөн. Ал эми Б-нын Россияда өнүгүүсү 18–19-к-дарда П. С. Паллас, К. М. Бэр, А. Н. Северцов жана И. Г Борщованын эмгектери менен байланыштуу. Азыркы Б-нын ар кайсы бөлүктөрүндө организмдердин географиясынын жана биоценоздун проблемаларын чечүүнүн үстүндө иштер жүргүзүлүп жатат. Мисалы, ареалдык Б. ар кандай түрлөрдүн таркалуу областтарын аныктап, алардын ареалда жайгашуу өзгөчөлүктөрүн окуп үйрөнүү жана анын негизинде алардын кадастрдык, картасын жана сөздүгүн түзүп жатат. Региондук Б. флоралык жана фауналык райондоштурууну жүргүзөт. Жаныбар менен өсүмдүктөрдүн көп сандаган ареалдарын салыштыруу жана алардын чектеринин бири-бири менен чектешкен жерлерин аныктоо менен биоталардын бөлүмдөрүнүн негизинде жана негизги биомдордун бөлүштүрүлүш мүнөзүнүн негизинде Б-лык райондоштуруунун комплекстик схемасы түзүлүүдө. Экол. Б. ар кандай географиялык областтардын тиричилик жамаатташтыгындагы организмдердин биомассасын, биологиялык кунардуулугун жана ролун изилдейт. Ал эми тарыхый Б. жамааташтыктын таралышын жана жамааташтыкты түзгөн организмдердин түрлөрүнө жер шарында мурда болуп аткан кубулуштардын тийгизген таасирин окуп үйрөтөт.

Б-лык теориянын негизи өсүмдүк жана жаныбар ресурстарын сарамжал пайдалануу жана коргоо, маданий фитоцитоздорду түзүү, жаныбарлар менен өсүмдүктөрдү байырлаштыруу б-ча иш жүргүзүү жана ар кандай жугуштуу ооруларды козгогучтар жана таратуучулар менен күрөшүү болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4 

*
Категория:Географиялык терминдер
Категория:География бөлүктөрү