Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Харди-Вайнберг мыйзамы

Харди-Вайнберг мыйзамы — бир жуп аллелдүү гендери боюнча айырмаланган (А - а) эркин аргындашуучу (менделдик, панмиксиялык) популяцияда генотиптик класстарынын бөлүштүрүү жыштыгын түшүндүрөт. 1908-ж. Г. Харди жана В. Вайнберг тарабынан бири-биринен көз карандысыз, өз алдынча аныкталган. Р =А аллелинин ж-а q = а аллелинин жыштыгында (p+q=1) үч генотиптик класстардын - АА, Аа ж-а аа жыштыгы P2+2pq+q2=1 ди түзөт. Харди-Вайнберг мыйзамы популяциялык генетикалык үчүн олуттуу мааниге ээ, себеби тукум куугучтуктун Мендель мыйзамдары популяциялык деңгээлде фенотипке чыгышын чагылдырат. Харди-Вайнберг мыйзамы сырткы чөйрөнүн шарттарынын салыштырмалуу туруктуулугунда жетишээрлик чоң өлчөмдөгү панмиксиялык популяциянын теңсалмактуу абалын мүнөздөйт. Бирок бул популяциялар табигый шарттарда туруктуу, тез - тез өзгөрүүлөргө кабылышат. Ошондуктан Харди-Вайнберг мыйзамын кийинки популяциядагы генетикалык түзүлүштөр үчүн алгачкы, эң жөнөкөй үлгү катарында кароо керек.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Энергия агымынын бир багыттуулук мыйзамы

Энергия агымынын бир багыттуулук мыйзамы — эгерде кандайдыр бир түр кайсы бир аймакта таралса, жана анда орун алса, анда анын особдорунун саны (тагыраак айтканда алардын биомассасы), ушул түр таралган экосистеманын биологиялык бөлүгү аркылуу өтүүчү кубаттын агымынын өлчөмү менен аныкталат.

Организм аркылуу көмүртек , азот жана башка элементтер улам-улам кайталанып колдонулса, ал эми кубат бир гана жолу колдонулат, андан ары жылуулукка өтөт жана экосистема үчүн сарпталат. Бул кубаттын агымынын бир багыттуулугу термодинамиканын мыйзамдары аркылуу аныкталуучу жалпы кубулуш. Кубат бир түрдөн экинчи түргө өтүшү мүмкүн, бирок ар бир мындай айлануусунда анын кандайдыр бир бөлүгү жылуулукка айланып таралат. Өсүмдүктөргө берилүүчү жарык кубатынын аз гана бөлүгү (3 % жакын) фотосинтез аркылуу азык заттарынын потенциалдык кубатына айланат, ал эми калган бөлүгү жылуулук түрүндө сарпталат. Жаныбарлар өсүмдүктү оттогондо кубаттын көпчүлүк бөлүгү жылуулукка айланат жана аз гана бөлүгү жаныбардын протоплазмасынын синтезине сарпталат. Өз кезегинде бул жаныбар башка жаныбардын азыгы болуп калат, анда кайрадан кубаттын жылуулукка айланышы жүрөт. Жаңы протоплазманын пайда болушунда (жана ошону менен бирге азыктануу тизмегинин кийинки звеносу болуп саналуучу жаныбар үчүн оңой олжо) сарпталуучу азыктагы кубаттын пайызы кубаттын берилишинин натыйжалуулугу деп аталат.

Экосистемадагы кубаттын агымы - күн жарыгынан автотрофтук организмдердин (орг. заттардын продуценттери) фотосинтези, чөп оттоочу жаныбардын (биринчилик консументтер, башкача атйканда керектөөчүлөрү) жана жырткычтардын ткандары (экинчилик консументтер) аркылуу экосистеманын ар бир деңгээлиндеги организмдердин санын жана жалпы салменен (биомассасын) аныктайт. Азыктануунун бул иерархиясынын ар бир кезектеги деңгээлдеринде кубаттын агымы анын кайтадан кубулууларында жылуулуктун сарпталышынын натыйжасында абдан азайат жана бул биомассанын ырааттуу азайышына алып келет.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Категория:Экология‎
Экологиялык тең салмактуулук

Экологиялык тең салмактуулук — жаратылышта тирүү организмдердин түрдүк курамынын, алардын санынын, өндүрүмдүүлүгүнүн, мейкиндикте бөлүштүрүлүшүнүн жана ошондой эле каалаган табигый коомдоштугунда мезгилдик өзгөрүүлөрдүн, заттардын биотикалык айлануусунун жана башка биологиялык процесстердин салыштырмалуу туруктуулугу.

Экосистемалардын экология тең салмактуулугунун негизинде биотикалык заттардын айлануусунун туруктуулугу жатат. Бул айлануу - ар бир белгилүү экосистемада организмдердин саны жана түрдүк курамы, алардын метаболизминин тиби менен байланышкан өзүнүн өзгөчөлүктөрүнө ээ. Мында автотрофтордун (продуценттердин) жана гетеротрофтордун (консументтердин жана редуценттердин) катнашы, ошондой эле организмдердин жашоо - чөйрөсүнө жана бири бирине айрыкча ыңгайланышы чечүүчү роль ойнойт. Эволюция процессинде чогулган бул шарттардын жыйындысы экосистемалардын туруктуулугун же гомеостазын камсыз кылат. Көбүнчө түрдүн ар түрдүүлүгү экосистемалардын туруктуулугунун өлчөмү болуп саналат, ал канчалык жогору болсо, ошончолук экология тең салмактуулук бекем сакталат.

Берилген экосистема үчүн адат болгон чөйрөнүн шарттарынын туруксуздугу бир түрдүн санынын азайышына жана башка түрдүн санынын кескин жогорулашына алып келүү менен экология теңсалмактуулук бузулат. Ошону менен бирге, организмдердин табигый коомдоштуктары ар түрдүү зыян келтирүүчү таасирлерге каршы турууга жөндөмдүү жана адаттагы шарттардын калыбына келишинде алгачкы абалына жакын абалга калыбына келет, башкача атйканда алар белгилүү туруктуулукка ээ. Тигил же бул түр үчүн жагымсыз шарттарда, алардын жыштыгы төмөндөйт, бирок өтө ыңгайлуу шарттарда төлдүүлүгү жогорулайт, түрдүн жыштыгы, өнүгүү жана өсүү ылдамдыгы калыбына келет. Экол. теңсалмактуулук убакыт боюнча законченемдүү өзгөрүүлөрдү жокко чыгарбайт, ал берилген экосистеманын өнүгүү жана калыптануу процестери менен өз ара тыгыз байланышкан. Көбүнчө ар түрдүү биотикалык шарттардын өзгөрүшү гана эмес, атмосферанын газдык курамынын, гидрол. түзүлүштүн туруксуздугу, курчап турган чөйрөнүн глобалдуу булганышы ж. у. с., башкача атйканда табигый процесстердеги олуттуу жылыштар да экология теңсалмактуулуктан четтөөнү түшүндүрөт. Экологиялык теңсалмактуулук татаал жана өз ара байланышкан механизмдерин билбей туруп, жаратылышты аң - сезимдүү колдонууга, каалаган чарбачылык иштерин прогноздоого жана табигый чөйрөнү тиричилик үчүн жарактуу абалда сактоого мүмкүн эмес. Экологиялык теңсалмактуулукту сактоонун актуалдуулугу, ХХ к-дын экинчи жарымында таасири экосистеманын кайрылгыс бузулууларына алып келүүчү каражаттардын пайда болушу менен жогорулады.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Экология
Генетикалык туура келбөөчүлүк

Генетикалык туура келбөөчүлүк - жогорку түзүлүштүү өсүмдүктөр же козу карында жана балырлардын гаметаларында көбөйүү жана өсүүчү клеткаларында кадыресе иш - аракеттенүүчү гаметалардын кошулууга мүмкүн эместиги. Репродуктивдик обочолонуунун бир формасы. Жогорку түзүлүштөгү өсүмдүктөрдүн арасында генетикалык туура келбөөчүлүк гүлү кошжыныстуу түрлөрдө таралган. Г. т. к. чаң алгычтын гаплоиддик жана энеликтин диплоиддик ткандарынын ортосунда жүзөгө ашуучу муундардагы жыныссыз, спорофиттик жана жыныстык, гаметофиттик типтерге бөлүнүшөт. Г. т. к. жыныссыз тибинде чаңчанын кыймыл-аракети аталык өсүмдүк, жыныссыз муундун генотибинен көзкаранды, ал эми жыныстык тибинде Г. т. к. - анын өзүнүн, башкача атйканда гаметофиттин, жыныстык муундун гана генотибинен көзкаранды.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Категория:Ботаника‎
Промотор

Промотор — транскрипция башталуучу оперондун бөлүгү. ДНКнын транскрипциясын жүзөгө ашыруучу РНК - полимераза ферменти менен өзгөчө байланышуучу, ДНКнын ондогон нуклеотиддеринин кыска ырааттуулугу П. деп аталат. Позитивдик (оң) жөнгө салууда транскрипциянын натыйжалуу башталышы (инициация) үчүн белоктун П-уна позитивдик көзөмөлдүн (активатордун) биригиши зарыл. Тескери (негативдик) жөнгө салууда оператордун репрессор менен байланышынын натыйжасында РНК - полимераза оперондун узатасы боюнча аракеттене албайт жана структуралык гендердин транскрипциясы жүрбөйт. Эгерде оператордо репрессор жайгашпаса, анда РНК - полимераза оперондун бардык структуралык гендерин транскрипциялайт. Оперондун транскрипциясын көзөмөлдөөчү репрессор жөнгө салуучу ген аркылуу коддолот. Репрессордун молекуласы операторду таануу бөлүгүнөн сырткары, аны активдештирүүчү же активдүүлүгүн төмөндөтүүчү эффекторду таануу бөлүгүнө ээ. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Репрессия (биологиялык абал)

Репрессия (биологиялык абал) - оперон аркылуу коддолуучу, ферменттердин синтези токтотулган гендин абалы. Р-лык ферменттер үчүн активсиз репрессор (апорепрессор) мүнөздүү. Алар клеткага төмөн молекулалуу заттар - корепрессорлор келип түшкөндө активделет. Клеткада кармалуучу эң эле көп сандагы гендердин ичинен кээ бир гана гендер активдүү абалда байкалат. Р. транскрипциянын деңгээлинде жүрөт, башкача атйканда маалымат ДНКдан м-РНКга өтүшүндө жүрөт. Транскрипция ген боюнча "жылуучу" жана м-РНКны чогултуучу РНК - полимераза ферментинин катышуусунда жүзөгө ашат. Бул синтез үчүн РНК - полимераза ферментинин макромолекулалары ген менен мейкиндикте жакындашуусу керек. Бул ген бош болгондо гана мүмкүн. Эгерде анын үстүңкү бети ачык эмес болсо, Мисалы, кандайдыр бир башка зат менен биригишип турса, анда ген менен РНК - полимеразанын өз ара аракеттениши мүмкүн эмес, транскрипция процесси аткарылбайт жана тиешелүү белоктун синтези Р-ланат. Гистондук белоктор гендин үстүңкү бетин оккупациялоочу зат, башкача атйканда репрессор болуп саналат.

Маалыматтын агымынын чектелиши транскрипциянын деңгээлинде гана эмес, трансляциянын, башкача атйканда м-РНКнын калыбында белоктун синтелизишинде да жүрүшү мүмкүн. Гормондордун таасири астында м-РНКнын молекуласынын уз. боюнча рибосомалардын аракети кескин токтотулушу же толугу менен тыйылышы мүмкүн. Белоктун синтезинин жүрүшүнө чоңоюп, өсүп бара жаткан полипептиддик тизмек таасир кылат: гормондордун таасири астында анын түзүлүшү өзгөрөт, ал матрицага бекем биригет жана белок синтезине тоскоолдук кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Мутациялык селекция

Мутациялык селекцияселекциянын теориялык негизи болуп генетика саналатТандоо, гетерозис жана цитоплазмалык эркек стерилдүүлүгүн колдонуу аркылуу аргындаштыруу, полиплоиддүүлүк жана мутагенез - селекциянын негизги методдору. Багытына жараша селекцияны организмдердин сапатына (даамы, сырткы көрүнүшү, дандагы белоктун жана амин к-талардын кармалышы, сүтүнүн майлуулугу), ооруларга, зыянкечтерге жана жагымсыз климаттык шарттарга туруктуулугуна, жаныбарлардын өндүрүмдүүлүгүнө жана тукумдуулугуна, өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүнө карата жүргүзүшөт. Полиплоиддер түр аралык гибриддерден (аллополиплоидия) ар түрдүү же бир эле түрдүн (автополиплоидия) геномдорунун көбөйүшүнүн натыйжасында келип чыгат. Полиплоиддер мутация болуп саналат, себеби хромосомалардын санынын өзгөрүшү ген системасындагы сапаттык өзгөрүүлөргө жана белгилердин олуттуу өзгөрүшүнө алып келет. Полиплоиддүүлүк өсүмдүктө жана төмөнкү түзүлүштөгү жаныбарларда кеңири таралган. Буудайдын 14, 28, 42 жана 56 хромосомалардан туруучу бир катар түрлөрү кездешет. Кыязы, хромосомалардын санынын көбөйүшү особдордо аргындашуусуз эле тиричиликке жетишээрлик жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуучу, гетерозиготалык системасын түзүүчү, мутациялардын жыйналышына мүмкүнчүлүк түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Трисомия, үч сомалуулук

Трисомия, үч сомалуулук - диплоиддик организмдин хромосомалык жыйнагында кошумча гомол. хромосомалардын болушу. Хромосомаларынын саны мындай өзгөрүлгөн организмдер үч сомалуулар, трисомиктер деп аталат; анеуплоиддиянып келип чыгышынын негизги механизми - митоздо же мейоздо айрым хромосомалардын жок болуп кетиши же ажырабай калышы. Хромосомалар балансынын бузулушунун натыйжасында анеуплоиддүүлүк организмдин тиричиликке жөндөмдүүлүгүнүн төмөндөшүнө жана көп учурда өлүмгө алып келет. Бир катар хромосомалык оорулар анеуплоидиянын негизинде келип чыгат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Категория:Оорулар
"Чырак щеткасы" сымал хромосомалар

"Чырак щеткасы" сымал хромосомалар - көп клеткалуу организмдердин өнүгүү процессиндеги өзгөчө формага ээ хромосомалар. Мейоздун жөнөкөйлөтүлүп (редукциялык) бөлүнүүсүнүн биринчи стадиясы - профаза өзүнүн убактылуу өлчөмдөрү менен айырмаланат. Бул стадия сперматозоиддин өөрчүү процессинде салыштырмалуу тез өтөт. Овогенезде (энелик безде жумуртканын жаралуу процессинде) болсо диплонема стадиясынан кийин көп убакытка созулган тыныгуу болот, бул ооциттин (энелик безде өсүп жаткан энелик клеткалардын) тез өсүшү жана "Ч. щ." с. х-дын пайда болушу менен байланыштуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Чырак щеткасы
Хиазма

thumb|Хиазма.
Хиазма — мейоздун диплотена (кош жиптүү) стадиясы, гомологдордун өз ара түртүшүүсү жана хиазмалардын пайда болуусу менен башталат. Мында хромосомалардын андан - ары спиралдануусу жана ядрочолордун санынын азайышы жүрөт. Хромосомалардын бошошу белоктун жана РНКнын активдүү синтезделүү процесстери менен коштолот. Диакинез (кош жиптердин обочолонуусу) стадиясы үчүн Х-лардын санынын азайышы жана биваленттердин олуттуу тыгыздуулугу мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Мейоз

thumb
Мейоз (гр. meiosis - азаюу) клетканын жетилүүсү, бөлүнүүнүн өзгөчө ыгы, натыйжада хромосомалардын санынын азайышы жана диплоиддик абалдан гаплоиддик абалга өтүүсү жүрөт; жыныс клеткаларынын өөрчүү процессинин негизги звеносу. Мейоз В. Флемминг тарабынан (1882-ж.) жаныбарларда ачылган. Э. Страсбургер 1888-ж. өсүмдүктөрдүн хромосомаларынын санынын азайышын байкаган. Мисалы, ДНКнын репликациясынан кийин, премейоздук интерфазада жүрөт. Ал гендердин чукул, бири-бирин көзкарандысыз рекомбинациясын камсыз кылат. Мисалы, ДНКнын санынын эки эселениши бир жолу өтүүчү, ядронун эки ырааттуу бөлүнүүлөрүнөн турат. Мейоздун эки ырааттуу бөлүнүүүлөрүнүн ортосунда интеркинеза стадиясы өтөт жана хромосомалардын санынын азайышы менен коштолот. Мында биринчи бөлүнүүдө бир биваленттерде гомол. хромосомалар ажырайт, ал эми башкаларда хроматоиддер ажырашат; экинчи бөлүнүүдө тескерисинче, биринчи биваленттерде хроматоиддер, ал эми башкасында гомол. хромосомалар ажырайт.

thumb

М-дун биринчи бөлүнүүсүн айырмалоочу өзгөчөлүгү татаал жана эң эле көпкө созулган фаза - профаза I саналат. Профаза I-5 стадияда өтөт: 

1) Лептотена (ичке жиптердин стадиясы) - хромосомалардын жыйналышынын башталышы, негизинен митоздун алгачкы профазасына окшош, бирок ичкерээк хромосомалары жана ири ядролору менен айырмаланат. 

2) Зиготена (жиптердин аралашуу стадиясы) - гомол. хромосомалардын жакындашы жана конъюгациянын башталышы; аягында анын бардык гомологдору биваленттерге биригет. 

3) Пахитена (жоон жиптердин стадиясы) - кроссинговер процесси жүрөт.

4) Диплотена (кош жиптердин стадиясы) - гомологдордун өз ара түртүлүшүүсүнөн жана хиазмалардын пайда болушунан башталат; көпчүлүк организмде диплотенада хромосомалардын андан ары спиралдануусу жана ядрочолорунун санынын азайышы жүрөт.

5) Диакинез (кош жиптердин обочолонуу стадиясы) - хиазмалардын санынын азайышы жана биваленттердин олуттуу тыгыздуулугу мүнөздүү.

Прометафаза Iде ядронун чел кабыгы бөлүктөргө ажырайт жана бөлүнүү түйдөгү калыптанат. Метафаза I стадиясында биваленттер түйдөктүн ортосунда бир кырка тизилет да, экватордук эбелек пайда болот. Анафаза I гомол. хромосомалардын жана хроматоиддердин клетканын карама - каршы уюлдарына жылышы башталат. Телофаза I жана интеркинез көпчүлүк клеткаларда өтөт, бирок дайыма сөзсүз түрдө эмес.

М-дун экинчи бөлүнүшүн шарттуу түрдө төмөнкү стадияларга бөлүнөт: профаза II, прометафаза II, метафаза II, анафаза II жана телофаза II. М-дун эки ырааттуу бөлүнүүлөрүнүн натыйжасында алгачкы бир диплоиддик клеткадан төрт гаплоиддик, генетикалык ар түрдүү клеткалар келип чыгат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Митоз

thumb|Митоз
Митоз (гр. mitos — жип) — түз эмес бөлүнүү, эукариоттук клеткалардын негизги бөлүнүү жолу. Митоздун биологиялык мааниси — генетикалык бирдей баалуу клеткаларды жана алардын бир катар клеткалык муундарда сакталышын камсыз кылуучу, жаш клеткалардын ортосундагы редупликацияланган хромосомалардын бирдей бөлүштүрүлүшү. М. бир нече стадиялардан: профаза, прометафаза, метафаза, анафаза жана телофазадан турат. Булардын ичинен эң узак биринчи жана акыркы стадиялар. Профазанын мүнөздүү белгилери — хромосомалардын жыйналышы, ядрочолордун бөлүнүшү, транскрипциянын активдүүлүгүнүн төмөндөшү (профазанын аягында РНКнын синтези токтойт) жана бөлүнүү түйдөгүнүн калыптанышынын башталышы. Бөлүнүү түйдөгү центриолдордун катышуусунда же аларсыз эле митоздук аппаратты пайда кылуу аркылуу келип чыгат. Прометафаза ядронун чел кабыгынын бөлүктөргө ажырашынан жана алгачкы ядронун зонасына тиешелүү клетканын борбордук бөлүгүндө хромосомалардын иретсиз кыймыл-аракетинен башталат. Жабык митоздо ядронун чел кабыгы М-дун бүт жүрүшүндө сакталат. Метафазада бөлүнүү түйдөгүнүн калыптанышы аяктайт. Кыймылсыз хромосомалар экватордук эбелекти пайда кылуу менен түйдөктүн ортосунда кырка тизилишет. Интерфаза менен салыштырмалуу, белоктун синтези 20-30 % төмөндөйт. Анафаза митоздун эң кыска стадиясы. Хромосомалардын түгөй бөлүнүүсү жана клетканын карама-каршы уюлдарына ажырашы менен мүнөздөлөт. Телофаза хромосомалардын кыймыл-аракетинин тыюлуу учурунан, жаш ядролордун жаңыдан түзүлүшү (хромосомалардын активдешүүсү жана спиралынын жандырылышы, ядролук чел кабыктын пайда болушу, ядрочолордун калыптанышы), бөлүнүү түйдөгүнүн бузулушу, энелик клетканын эки жаш клеткаларга бөлүнүшү жана Флемминг денечесинин калдыгынын (жаныбар клеткаларында) пайда болушу менен байланышкан процесстердин аягына чейин созулат. Цитотомиянын (телофазада клетканын экиге бөлүнүшү) аягында клеткаларда кийинки клеткалык циклдин G1 — мезгили менен башталуучу интерфаза башталат.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Амилазалар

thumb|upright|Амилаз.
Амилазалар - гидролазалар классына кирген ферменттер, запастагы полисахариддердин (крахмал, гликоген) ажыроо реакциясын катализдейт. Жаныбарларда шилекей жана уйку бездери бөлүп турат. Ошондой эле өсүмдүктө (өнүп кеткен дандар) жана микроорганизмдерде белгиленген. Полисахараиддердин a (1,4) байланыштарды a - амилаза ажыратат. b - амилаза полимердин четтеги мальтозанын калдыктарын бөлүп турат. Амилазаларды пиво алуучу, спирт чыгаруучу, нан бышыруучу өнөр жайларда пайдаланат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Аденилатциклаза

Аденилатциклаза - лигаза классынын ферменти. Жандуу клеткалардын цитоплазмалык мембранасында жайгашкан. АТФтен циклдүү 3',5' аденозилмонофосфаттын (ЦАМФ) пайда болушун катализдейт:

АТФ  ЦАМФ + ФФн

Ферменттин активдүүлүгү гормондор аркылуу иретке салынат. Адреналин, глюкагон жана гипофиздин кээ бир гормондору активдештирет, инсулин менен простогландиндер аденилатциклазаны басат. А. көп клеткаларда, өзгөчө боор клеткаларында, цитоплазмалык мембранада кездешет.

Колдонулган адабияттар
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Аденин

thumb|Аденин
Аденин — 6 аминопурин, пурин негизи. Гуанин жана пиримидин негиздери менен бардык жандуу клеткаларда нуклеин кислоталарынын курамында (ДНК жана РНК) белгиленген. Клетканын биоэнергетикасында биринчи ролду ойногон аденозинфосфор к-таларынын, гормондорун ирээтке салуунун өтө маанилүү өзөгү — циклдүү 3',5' аденозилмонофосфаттын (ЦАМФ), коферменттердин (НАД+, КоА, НАДФ+, ФАД) жана башка заттардын структуралык компоненти.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Аденозин

Аденозин (9b - Д - рибофуранозиладенин) - аденин пурин негизден жана рибоза углеводдон турган нуклеозид. Бардык жандуу клеткаларда РНКда, кээ бир коферменттердин (НАД+, КоА, НАДФ+, ФАД) курамында бар экендиги айкындалган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Активдүү борбор (биология)

Активдүү борбор (биология) - энзимологияда субстраттын байланышында жана айлануусунда жооптуу ферменттин өзгөчө бөлүгү. Мейкиндикте спецификалык жайгашкан амин к-талардан турат. Ферменттин үчүнчүлүк түзүлүшү пайда болгондо, полипептиддик тизмектин бөлүктөрү жакындаганда биригип А. б-ду түзөт. А. белоктор хим. түзүлүшү субстраттын түзүлүшүнө дал келет, ошондуктан ферменттин таасири спецификалык болот. А. б. негизги цистеин, серин, гистидин, глутамин жана аспарагин к-талары, лизин, фенилаланин жана башка амин к-талары түзөт. Кээде А. б-дун түзүлүшүндө коферменттер жана металлдардын атомдору катышат. Иммунологияда А. белоктор - бактериялардын , вирустардын же башка антигендерди байланыштыруучу антителолордун өзгөчө бөлүгү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Энзимология

Энзимология (гр. en - ичинде, zŷmе - ачыткыч жана логия) - биохимиянын ферменттерди жана алар катализдеген реакцияларын изилдеген бөлүгү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Нуклеосома

thumb|Нуклеосома.
Нуклеосома (лат. nucleus - ядро, söma - дене) - хроматиндин бирдиги. Электрондук микроскопто хроматин мончокко окшош болуп көрүнөт. Ар бир мончоктун диаметри 10 нм (10-9 м). Н-нын түзүлүшүн Клуг жана анын кызматкерлери аныкташкан. Н. эукариоттордун жана прокариоттордун клеткаларында белгиленген. Н. ДНКдан жана өзгөчө белоктор - гистондордон турат. Гистондор - негизги белоктор (histone - негизги), молекулалык массасы 11 миңден 21 миң дальтонго чейин (1 дальтон = 1.661•10-24 г), Н1, Н2А, Н2В, Н3, Н4 түрлөрү белгиленген. Н-нын өзөгү 8 гистондон Н2А, Н2В, Н3, Н4 (ар бири 2 молекуладан) турат. Н-да эки тизмектүү 200 жупталган негиздерден турган ДНК гистон өзөгүнө оролот. Гистондордун оң заряды ДНКнын терс заряддалган молекуласын туруктуу абалга алып барат. Гистон Н1 нуклеосомаларды бириктирип турган линкерлик (link - байланыштыргыч) ДНКада жайгашкан. Н1 хроматиндин активдүүлүгүнүн иретке салынышында өзгөчө роль ойнойт деген божомолдоолор бар. ДНК уз. нуклеосомдук түзүлүштө 5-6 эсе кыскараак. Клеткалык гетерохроматиндин соленоид структурасы Н-лык суперспиралды пайда кылат. Ошондой суперспиралдын бир орорму 6 Н-дан тургандыктан ДНКнын уз. 40 эсе кыскарат.

 ошондой эле 
 хромосома

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Липазалар

thumb|upright|Липаза.
Липазалар — ферменттердин гидролазалар классына кирет, үчацилглицериддерде татаал эфирдүү байланыштарды гидролизге алып барат, алар май к-таларына жана глицеринге чейин ажырайт. Л-дын жаныбар, өсүмдүктөрдө, микроорганизмдерде бар экендиги белгиленген. Сүт эмүүчүлөрдө уйку бездин ширесинде болот, ал карын менен ичегилерде иштегенде эмульгаторлорду талап кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Липопротеиддер

thumb|Липопротеид.
Липопротеиддер - белок менен липиддердин комплекси. Биомембрананын негизин түзөт; эркин формада кан плазмасында, лимфада кездешет. Боордо жана жоон ичегилердин капталында синтезделет. Липиддердин аламашуусунда жана хиломикрон формасында ташууда зор роль ойнойт. Хиломикрондор сыртынан белок, фосфолипиддер, эркин холестерин менен капталган, ортосунда үчацилглицериддер, холестериндин эфирлери бар, диаметри 0.1-0.5 мкм; белоктор - 2 %, липиддер - 98 % түзөт. Л-дин белокторунун курамында структуралык, катализдик жана башка белоктор бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология