Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Герань

thumb|Pelargonium peltatum.
Герань же башкача аталышы журавельник – үйдө өстүрүлүүчү өсүмдүк. Анын 300 дөн ашык түрү белгилүү.

 Герань жөнүндө уламыштар 
 Чыгышта ак гүлдүү геранды эшик алдына коюу салты болгон. Себеби герань өскөн жерге жылан жана чымын-чиркей жолобойт.
 Байыркы славяндар болсо герандын гүлүн баштыкка салып дайыма жанына алып жүрсө, сүйүктүү адамынын көңүлүн бурууга болот деп ишенишкен.
 Чыгыштын бир уламыштарында геранды отоо чөп катары көрүшкөндүгү айтылат. Бир күнү Мухаммед пайгамбар бул гүлдүн үстүнө тердеп суу болгон кийимин таштап коет. Герань кийимди күнгө тосуп кургаткан экен. Өсүмдүккө пайгамбар ыраазы болуп, үстүнө гүлдөрдү жайнаткан экен. 
Өткөн кылымдарда герань жакырчылыктын белгиси катары эсептелинген. Бирок бул өсүмдүктүн дарылык касиети күчтүү экендигин эч ким тана албайт. Бул гүл коюлган бөлмөдөгү уулуу аба тазаланат. Бөлмөдө 7-8 саат турса, аба толугу менен тазаланат.
 Геранды түш жорууда да колдонушкан. Эгерде түшкө отургузулган герань кирсе, жалгыздыктын белгиси, ал эми адам өзү гүл отургузуп жатса, үйүндө чыр-чатак чыгышы мүмкүн деп жорушкан.

 Липиц областынын Воргольский чокуларында уялаган турналар жөнүндө уламыш Россияда айтылып келет. Уламышта мергенчилер ушул тоого турналарга мергенчилик кылуу үчүн чыгышат. Бир ургаачы турнаны атып салышат. Эркек турна болсо үч күн ошол жерде айланып учуп, өзүн аскага уруп өлөт. Башка канаттуулар ал жерден учуп кетишет. Эркек турна өлгөн жерге болсо жайнап гүлдөр чыгат. Гүлдөр ачылганда адамдар аны турнанын тумшугуна окшоштурушкан. Ошол убактан тартып герандын дагы бир аты турна чөп деп аталып калган.
 Күз мезгилде турналар жылуу жакка учуп баратканда бир турна өз тобунан адашып талаага түшүп калат. Турнанын өйдө турууга алып келбейт. Күндөн-күнгө суук боло берет. Кар да жаап, канаттуунун үстүн жаап калат. Өлүп жатып турна өз жакындарын, сүйүктүү асманын эстеп көзүнөн жаш агат. Ошол тамган жаштан жазында бажырайып гүл өсүп чыгат. Анын гүлү турна эңсеген асманды элестетет.
 Жаңы төрөлгөн Иисусту көтөрүп энеси качып баратканда тердегенден суу жерге суу тамчылайт. Тамчы түшкөн жерден дары гүл өсүп чыгат. Ал гүлдүн бардык бөлүктөрү дарылуу экен. 
 Далдын “Түшүндүрмө сөздүгүндө” геранды “Егоровдун куралы” деп берилген. Бул өсүмдүк Москванын гербине түшүрүлгөн христьяндардын жоокери Георгий (Егор, Юрий) менен байланышкан.

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.proflo.ru 

Категория:Гүлдөр
Категория:Өсүмдүктөр
Транслитерация

Транслитерация (латынча trans — аркылуу жана Lit(t)era — тамга, арип) — белгилүү бир жазмада жазылып калган текстти башка бир жазуу системасына салып кайрадан иштеп чыгуу. Ч. Валиханов 1856-ж. «Көкөтөйдүн ашы» эпизодун кадым (эски) формасында араб алфавитине салып жазып алган. Ал текстти А. Маргулан казак тилинде жарыялаган (Көкөтайдын эртегici, Алматы, 1989), Ошол эле текстте К. Ботояров менен Ш. Ибраев араб алфавитинен азыркы кыргыз алфавитине салып транслитерацилап, «Ала-Тоо» журналына (1979, № 7) толук жарыялашкан. Ал эми ошол тексттин араб алфавитинен латын алфавитине да транслитерациланган. А. Г. Хатто тарабынан ишке ашырылган. «Көкөтөйдүн ашы» деген ат менен 1977ж. Лондондо жарыяланган.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
 Манас Энциклопедия. Бишкек, 2005

Категория:Фольклор
Категория:Манас эпосу
Кыргылчал

Кыргылчал, Кыргыл-кырк чоронун башчысы, эпостун баардык варианттарында айтылган туруктуу каарман. С. Орозбаковдо өз аты Айнакул, Кыргылчал ылакап аты делет. Кыргылчал баатырдыгы, эрдиги менен катар куйту, бузукулук кылып, адамдарды чабыштырганга маш кейипкер катары сүрөттөлөт.

Кырктын башы Кыргылчал
Кыркында көпкөн жинди чал
Келген чоро улугу
Кеби тентек,чорт кыял
Кырк чоронун бузугу
Бузукулук ойлогон
Буттайын бузуп ийсе да
Буудан Манас кабылан
Бузду экен деп койбогон

Эпосто Кыргылчалдын бузукулук иштери бир топ эпизоддордо айтылып,кээде каармандар арасында карама-каршылыктарды туудурат. Варианттардын баардыгында кездешүүчү Чубактын Алмамбеттен чалгындын жолун талашып чыр чыгарышына Кыргылчалдын бузуку кеби себеп болот. Ошондой эле С.Каралаевдеги Чубактын таарынып кетиши, Коңурбайдын Таласка чабуул жасашы да Кыргылчалдын бузукулугунун натыйжасы. Семетейде кырк чоронун Семетейдин колунан өлүшүнө да Кыргылчал себепкерлердин бири болот. Кыргылчалдын терс сапаттары жөнүндө Букардан Таласка келгендеги сөзүндө Каныкей мындай дейт:

Кырк чоронун кыйшыгы
Кыргылчал какшаал өлдүбү?
Кыргылчал чочко өлбөсө,
Кыямат жүзүн көрбөсө,
Кең Талас бизге жер болбойт,
Алты агаң бизге эл болбойт.

 Адабият 
 Манас энциклопедия. Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы.“Мурас” илимий-пропагандалык ишкер долбоору Бишкек,1995.

Категория:Манас эпосунун каармандары
Категория:Фольклор
Калкаман

Калкаман - кырк чоронун бири. Чоролордун катарында дайыма калк башкарган билерман катары саналат.Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап жар тандоо расиминде аты онунчу келип, тагдырына буюрган Ташбүбүгө үйлөнөт. С.Каралаевда Калкаман белгилүү күлүк “Капталында кайкалай бүткөн канаты” бар Кара аттын ээси катары гана айтылат.

 Адабият 
 Манас энциклопедия. Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы. “Мурас” илимий-пропагандалык ишкер долбоору Бишкек, 1995.

Категория:Манас эпосунун каармандары
Категория:Фольклор
Конкобаев, Кадыралы

thumb|upright|Кадыралы Конкобаев.

Кадыралы Конкобаев (Kadyrali Konkobaev; 1948-ж. 12-октябрында т.) - түрколог, филология илимдеринин доктору (1993), профессор (2007), PIACтын катышуучусу.

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Кадыралы Конкобаев Кыргызстандын Ош облусуна караштуу Кара-Кулжа районундагы Алайкуу жергесинде Коо-Чаты кыштагында 1948-жылдын тогуздун (октябрь) айынын 12синде туулган.

Ош педагогикалык университетинин (мурдагы ОШПИ) филология факультетин аяктаган.

 Илимий-педагогдук чыгармачылыгы 
 Саякаттары 
 Анын шакирттери 
Профессор, тарыхчы, ономаст, этнолог Олжобай Каратаев.

Түрколог Нурдин Усеев мырза.

Мээрим Жылкыбаева. Темасы: Фаргана хандар тарыхы / История ферганских ханов (языковые особенности).

 Сыйлыктары. Наамдары 
Кыргызстан Ленин комсомолунун илим тармагындагы сыйлыгы. 
(Топонимия жаатындагы илимий эмгеги үчүн).

 Эмгектеринин кыскача тизмеси 
 Топонимия Южной Киргизии. Фрунзе, "Илим", 1980. 
 Кыргыз тилининин омонимдер сөздүгү. Фрунзе, 1986. 
 Кыргыз тилинин антонимдер сөздүгү. Фрунзе, 1988. 
 Сыдыков С., Конкобаев К. Байыркы түрк жазуусу (VII-X кк.): Окуу китеп. – Бишкек: КТМУ, 2001. – 336 б. – (Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин чыгармалары. Т. 5). - ISBN 9987-20-786-х. - (Eski Türk yazıtları). 

4. Кыргыз тилинин фразеологиялык сөздүгү. Бишкек, 2001.
5. Байыркы түрк жазуусу. VII-X кк. Бишкек, 2002.
6. Кыргыз географиялык терминдеринин сөздүгү. Бишкек, 2005.
7. Кыргыз тилинин диалектологиялык сөздүгү. Бишкек, 2009.

 Ал тууралуу адабият 
 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.24kg.org/community/129415-kadyraly-konkobaev-v-kyrgyzstane-mnogo-sfer-gde.html 
 http://www.pandia.ru/text/77/147/2338.php 
 http://www.gorno-altaisk.info/news/18692 

Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз тарыхчылары‎
Категория:Түркологдор‎
Категория:Кыргыз тили
Категория:Тилчилер
Категория:Ош облусу
Категория:Кыргыз Тарых Коому
Категория:Кыргыз этнографтары
Аксак уйкаш

Аксак уйкаш – биринчи, экинчи, төртүнчү саптардын үндөшүүсүнөн куралган уйкаштык. Схемасы: а,а,б,а. Мисалы:
Алты байса дубалың, (а)
Ат болбосун кунаның. (а)
Ак сакал чалга кыз берген, (б)
Атама жетсин убалым. (а) (Элдик ыр)

 Адабият 
Ж.Шериев, Кыргыз адабияты терминдеринин түшүндүрмө сөздүгү. Бишкек, 1994

Категория: Кыргызстан
Категория: Маданият
Категория: Илим
Алым-сабак айтышы

Алым-сабак айтышы – кандайдыр бир темада, ыкмада, бир багытта акындардын биринин оюн экинчиси улап, коштоп айтышы. Токтогул менен Эшмамбет калпага карата минтип алым-сабакташып ырдайт:
Эшмамбет:
Дайыма алдап жеп жүргөн,
Даараты жок калпам ай.
Токтогул:
Дардаңдаба анчалык,
Дадаңа искей калпам ай.
Эшмамбет:
Карып калган калпам ай,
Калпалыгың айтам ай.
Токтогул:
Камынтпай алдың акчаны,
Кашыңда сени не жаздык,
Башыңды жегир калпам ай.
Айтыштын бул түрү ырчылар арасында кеңири тараган, өзгөчө совет мезгилинде эмгек алдыңкыларын, колхоз-совхоздорду мактоодо көп пайдаланылган.
 Адабият 
Кыргыз адабияты терминдеринин түшүндүрмө сөздүгү. Бишкек, 1994
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Маданият
Категория: Илим
Рухтун феноменологиясы

«Духтун феноменологиясы» - Гегелдин эң биринчи көрүнүктүү чыгармасы 1807-жылы Йенде жарыяланган.
«Духтун феноменологиясында», Маркстын сөзү менен айтканда, гегелдик философиянын чыныгы булагы жана сыры камтылып турат. Бул чыгармада диалектиканын келип чыгышы көрсөтүлөт жана ошондой эле абсолюттук идеализмдин принциптери ачылат, бул принцип боюнча дүйнөгө дүйнөлүк акыл-эс, абсолюттук идея үстөмдүк кылып турат, абсолюттук идея өзүнүн ургалдуу өнүгүшүндө бизди курчап турган дүйнөнү жаратат. «Духтун феноменологиясында» Гегель аң-сезимдин бүткүл басып өткөн жолун тарыхый түрдө карап чыгып, тарыхый көз караш принцибин колдонот жана аң-сезимдин коомдун жаратылышы жөнүндө түшүнүк берет, аң-сезимдин калыптанышында эмгектин ролу жөнүндө айтат. Ал ар түрдүү формада көрүнө турган аң-сезимдин өнүгүшүнүн тарыхый зарылдыгын көрсөтөт. Бирок абсолюттук билим баскычында аң-сезимдин өнүгүшү токтойт.
«Духтун феноменологиясында» Гегель философия үчүн маанилүү категория болгон ажыратуу (отчуждение) категориясын карайт, муну ал ар түрдүү маанилер, бирок бири-бири менен байланышта болгон маанилер катарында түшүнөт. 
 

 Колдонулган адабияттар 
Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Эстетика боюнча дарстар

Эстетика. Искусство философиясын Гегель идеал жана анын өнүгүшү жөнүндөгү окуу катарында карайт. Искусстводо идеал өзүнүн өнүгүшүндө бир катар баскычтардан өтөт, ал баскычтар искусствонун формалары болуп саналат жана алар идея менен анын тышкы түрүнүн айкалышына жараша дифференцияланат. Символдуу көркөм форма идея тууралу ишара гана бере алат. Бул искусство Чыгышка мүнөздүү. Идея жана анын сырткы бейнеси (облик) бири-бирине толук ылайык келгенде биз классикалык искусствого ээ болобуз. Эгерде тышкы форма өнүгүп бараткан идеяны ишке ашырууга жетишсиз болсо, анда романтикалык искусство келип чыгат.
Гегель искусствону адам ишмердигинин ар кыл түрлөрү менен байланыштырат.

Искусство — бул абсолюттук духтун өзүнөн өзү (самораскрытия) ачылып көрүнүшүнүн биринчи формасы, дин анын экинчи формасы катарында чыгат.

 

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория:Батыш Европа
Дин философиясы

Гегельдин дин менен философиянын мазмуну бирдей, алар формасы боюнча гана айырмаланышат: динде — ал элестетүү, философияда — түшүнүк дейт. Динди Гегель билимдин спецификалык формасы катарында карайт. Дин, Гегелдин пикиринче, билимдин алда канча жогорку формасы болгон философия тарабынан кайра өзгөртүлөт (снимается, снятие), философиянын милдети логикалык категорияларды иштеп чыгуу, ал илимдердин илими болуп саналат. Гегель философияны анын жашап турушунун тарыхый шарттары менен байланыштырып, ар бир философиялык системаны ал өзүнө замандаш доордун түшүнүктөгү жетишилген нерсеси катарында караган. философиянын тарыхы — бул пикирлердин жөн гана саналып чыгышы эмес, абсолюттук акыйкатка жетүүнүн мыйзамченемдүү процесси. Өзүнүн философиялык системасын Гегель философиянын өнүгүп жеткен жери катарында караган.
 
 
 

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]

Категория:Философия
Абсолюттук идеализм

Абсолюттук идеализм – түрдүү объективдүү идеализмдин жалган абалынан келип чыккан абсолюттук идеянын бар экени жөнүндөгү объективдүү идеализмдин бир түрү. Абсолюттук идеализмди философияда Гегелдин жолун жолдоочулар өнүктүргөн. 
 
 
 

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Цивилизация

Цивилизация же жарандаштырым, өркөн (өркөнүйөт) — «шаар, жарандык коом, мамлекет» деген түшүнүктөн тамыр алган. Алгач «цивилизация» термини француз тилинде XVIII кылымдын экинчи жарымында колдонула баштаган. Монтескье, Вольтер, Тюрго, Кондорсе өңдүү ойчулдардын эмгектеринде бул түшүнүк акыл-эске негизделген телегейи тегиз коомду, акыл-эске шайкеш келген мыйзамдуулук жана калыстыкты, нравалык жана интеллектуалдык бийиктикти туюндурган. XIX кылымдын башында Европада «цивилизациянын этнографиялык концепциясы» түзүлөт. Ал адамзат маданиятынын көп түрдүүлүгүнө маани берип, «ар бир элдин өз цивилизациясы бар» деп ырастайт. Бара-бара философияда цивилизациянын ар кыл теория, концепциялары жаралат. Алардын негизгилерин мындайча ажыратсак болот:
1. Цивилизация – адамзат тарыхынын варварчылыктан кийинки баскычы. Ал таптардын, мамлекеттердин түзүлүшү, шаарлардын пайда болушу (урбанизация), жазуунун колдонулушу менен шартталат.
2. Цивилизация – маданиятка маанилеш. Экөө тең коомдун өсүп-өнүгүшүн, адам жараткан баалуулук, идеал, нормаларды, социалдык болмуштун жолун-ыгын туюндурат.
3. Цивилизация – коомдук турмуштун өзгөчө жагы, деңгээли. Ага «техникалык камсыздык», жашоо-турмуштун көңүлдөгүдөй шарты («комфорт»), «каалаганың» табылганы мүнөздүү.
4. Цивилизация – адамзаттын биримдигин, көп кырлуу маданияттын бүтүндүгүн, жалпы адамзатка орток баалуулуктардын тутумун билдирет.
5. Цивилизация – ар кандай маданияттын аяккы, «карыган», «соолуп бара жаткан» этабы, убагы. 
Мындай көз караш ири алдыда О. Шпенглердин ысмы менен байланышкан. Ал элге кеңири маалым «маданий-тарыхый айлампа» теориясын түзүп, ага ылайык маданияттын ар бир түрү (тиби) үч стадияны басып өтөт: жаштык, болуп-толуп турган чак, бузулуп-кыйраш убагы, анан бул цивилизацияга айланат деп эсептеген.
Цивилизациянын теориясын түзүүгө А. Тойнби (1889–1975) зор салым кошкон. Ал өзүнүн он томдон турган даңазалуу эмгегинде адамзат маданиятын тарыхый жактан кеңири изилдөөгө алып, цивилизацияны элементтери белгилүү тартипте жайгашкан, байланышкан система катарында мүнөздөйт да, табият же коом «чакырык» (Вызов) таштайт да, ага «жооп» (Ответ) бермек болуп, адамдар мейкин-мезгили аныкталган чекене (локальная) цивилизация түзүшөт деп тастыктайт.
Ал эми Тоффлер, Белл өңдүү изилдөөчүлөр коомдогу өндүргүч күчтөрдүн өнүгүш деңгээлине жараша, экономикалык күч-кубатына ылайык цивилизацияны төмөнкүдөй түргө бөлөт:
– баштапкы цивилизация (архаикалык, салтчыл, алгачкы коом);
– агрардык-өнөрчүлүк (ремесленная) цивилизация;
– индустрия (өнөр жай) цивилизациясы;
– азыркы, индустриядан кийинки (постиндустриальная), информациялык цивилизация.
Адабиятта мындан башка да бир катар классификациялар учурайт. Цивилизациянын ар кандай чечмеленгенине карабай, бул изилдөөлөр адам коомунун өнүгүшүн теория деңгээлинде талдап-түшүнүү максатынан туулуп отурат. 
Цивилизация – адамзат тагдырынын биримдигин, тарыхый процесстин бүтүндүгүн, адам акыл-эси жеткен ийгиликтерди, анын техникалык-технологиялык күч-кубатын, көздөгөн максатын, алган багытын мүнөздөйт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Галлюцинация

Галлюцинация (лат. hallucinatio – жөөлүү, кош көрүүнү, элес) –эсте тутулуп калган элес, субъекттин ички рухий процесси реалдуулук катары кабыл алынган далилдегенге татаал сезимдердин жаңылышы. Жалган түшүнүктөрдү өзүнө камтыгандыгы боюнча галлюцинациялар иллюзияларга окшош, бирок иллюзия галлюцинациядан айырмаланып, реалдуу объект тарабынан чакырылат. 

Учурдагы галлюцинациялардын жалпы теориясында эки гипотеза басымдуулук кылат. 
 Тиричилик тажрыйбасы, узак убакыт сакталуучу физикалык өзгөрүүлөрдүн пайда болушуна алып келет (аларды ар түрдүү айтышат: энграмма, калып, үлгү, нервдердин изи же тагы). Алар эстин, ойдун, элестетүүнүн иштөөсүндө сыртка чыгат.
 Чөйрөдө болгон ички жана тышкы таасирдин ортосунда ар дайым өзгөрүлүп турган тең салмактын натыйжасында физиологиялык жана маданий факторлор галюцинациялардын мазмунунун жана маңызынын себеби болот.

Көпчүлүк учурда галлюцинациялар түшкө окшош. Адам уктаганда мээге келип турган сенсордук маалыматтардын саны азайып, аң-сезимдин деңгээли төмөндөйт. Андан тышкары маңыз аң-сезим чөйрөсүнө кирет. Ойго турганда ушундай эффект мээге келип турган сенсордук сигналдардын саны кескин түрдө азайып кетишинин натыйжасы болушу мүмкүн. Галлюцинация учурунда адамдын көргөндөрүн көрүнчү деп, ал эми кулакка угулган Галлюцинацияларды акоазмдар деп аташат.

 
 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:ФилософияКатегория:МедицинаКатегория:Оорулар
Терек-Сай

Терек-Сай — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Чаткал районундагы айыл. Терек-Сай айыл аймагынын курамына кирет.

Чаткал тоосунун түштүк капталында жайгащкан. Үч-Коргон темир жол станциясынан 85 км. 1940-жылы негизделген. Калкы 2500 (1986). Тоо-кен байытуу ф-касы эки орто мектеп, китепкана, клуб, оорукана бала бакча бар.

 Калкы 

 1959Перепись-1959 1970Перепись-1970 1979Перепись-1979 1989Перепись-1989 2009 2011 1126 2032 1896 2690 2418 2500

 Булактар 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз жергеси энциклопедиясы(Жер-суу аттары).

Категория:Чаткал району
Категория:Терек-Сай айыл аймагы
Турпак-Коргон

Турпак-Коргон — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы айыл. Сайдыкум айыл аймагынын курамына кирет.
Турпак-Коргон-- Ош областынын Базар-Коргон районундагы Сейдикум айыл советине караштуу кыштак. Фрунзе атындагы колхоздун аймагында, Базар-Коргон--Кокон-Кыштак авто жолунун боюнда. Райондун борбору Базар-Коргон кыштагынан 12км. түштүк тарапта, Жалал-Абад темир жол станциясынан 22км. Кыштак 1955-жылы негизделген. Калкы 211 (1986); негизинен тамекичиликте, пахтачылыкта эмгектенишет
 Калкы 
Калкы — 571 киши.
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз жергеси энциклопедиясы(жер-суу аттары)
 Булактар 

Категория:Сайдыкум айыл аймагы
Категория:Айылдар
Ак-Төр тоосу

Актөр тоосу – Кичи Алай кырка тоосунун чыгыш айрыгы. Түндүгүнөн Талдык, Кумбел тоолору, чыгышынан Гүлчө өрөөнү, батышынан Кичи Алай, түштүгүнөн Каракол тоолору жана Кумбел ашуусу менен чектешет. Узундугу 50 км, эң жазы жери 11 км. Орточо бийиктиги 3760 м, эң бийик жери 4503 м (Кумбел ашуусунун түштүгүндө). Негизинен палеозойдун акиташ тектеринен түзүлгөн. Батыш жана борбордук бөлүктөрү зоокалуу. Чокуларын «түбөлүк кар», түндук капталдарын майда мөңгүлөр ээлейт. Түнук чыгышты карай капталдары жантайыңкы тартып, кырлары жок сымал формага өтөт. Жылгаларында шагылдар, ири таш сыныктары көп кездешет. Түштүк капталдары тик, кыска жана борчуктуу, түндүгү узун келип, фирн талаалары ээлейт. Тоодо Актөр, Кумбел, Кошбел ашуулары бар. Негизинен бийик тоолуу альп шалбаалуу талаа, тала (3200–3600 м бийиктикте) жана гляциалдыкнивалдык (3600–4000 м) ландшафт алкактары мүнөздүү.

 Колдонулган адабият 
 КЫРГЫЗ УЛУТТУК ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ

 Интертентеги шилтемелер 

Категория:Кыргызстандын тоолору‎‎
Категория:Таажы-2012
Кемин

Кемин (мурда Бөрүбай, Коёнду, Быстровка аталган; 1992-жылдан Кемин) — Кыргызстандын Чүй облусунун Кемин районундагы шаар.

Чүй дарыясынын сол өйүзүндө, Чалдыбар – Бишкек – Балыкчы автомобиль жана темир жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1120 м бийиктикте жайгашкан. Облустун борбору Токмок шаарынан 35 км чыгыш тарапта. Кыштак катары 1912-жылы пайда болгон. 1954-жылдан шаарча. 2012-жылы шаар статусуна ээ болгон. Калкы 8,2 миң (2009). Темир жол станциясы жайгашкан. Шаарда «КЭТЗ», «Линолеум», «Кемин-Нан» АКлары, «Нефть жана газ» биргелешкен ишканасы, ошондой эле айыл чарба азыктарын белендөөчү, эл керектөөчү буюмдарды чыгаруучу чакан өнөр жай ишканалары иштейт. Кесиптик-техникалык окуу жайы, 3 орто жана музыкалык мектеп, бала бакча, бейтапкана, оорукана, 6 дарыкана, 3 мончо, 2 китепкана, 2 маданият үйү, кинотеатр, мейманкана жана башка бар. Ошондой эле үй-бүлөлүк врачтар тобу, санитардык-эпидемиологиялык станция, соода түйүндөрү, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, кафе, ресторан, базар иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго жана Шабдан баатырга эстелик тургузулган. 
 
 Калкы 
Калкы ― 8169 киши (2009-жылы). 
 1959Перепись-1959 1970Перепись-1970 1979Перепись-1979 1989Перепись-1989 1999 2009 7198 10 302 12 204 13 937 11 401 8169

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

 Булактар 

Категория:Кемин району
Категория:Кыргызстан шаарлары‎
Шопоков

Шопок — Сокулук районундагы шаар (1985-жылга чейин Краснооктябрский шаарчасы). Райондун борбору Сокулук кыштагынан 5 км, өлкөнүн борбору Бишкек шаарынан 20 км, «Манас» аэропортунан 45 км, облустун борбору Токмоктон 80 км аралыкта, деңиз деңг. 760 м бийиктикте, Бишкек–Тараз (Казакстан) – Ташкент (Өзбекстан) автомобиль жолунун жана Чалдыбар–Кара-балта–Бишкек–Балыкчы темир жолунун боюнда жайгашкан. Шаардын борбору (Шопоков) темир жолунан бекетинен 4 км аралыкта. Аянты 529,9 га. Калкы 8,9 миң (2002) жана райондук борбор көп улуттуу: кыргыздар, орустар, украиндер жана башка.Шаарда «Кыргызторгмаш» жабык типтеги акционердик коому (ЖТАК),«Кошой» АК, «Шопоков Дан-азык», «Эмгекчил» АК, «Ала-Тоо», «Тотонсүт» жоопкерчилиги чектелген коомдор жана башкалар. 10го жакын ишканасы, 3 кичи тегирмен бар. Шаарда кесиптик лицей, 2 орто мектеп гимназия, бейтапкана, 2 оорукана, 3 дарыкана, 3 мончо, 2 клуб, китепкана, музей бар. Шаар, Москваны коргогон 28 Панфиловчу жоокерлердин бири, ушул жердин кулуну Советтер Союзунун баатыры Дүйшөнкул Шопоковдун ысымынан аталган.

 Булактар 
 Кыргыз улуттук энциклопедиясы.

Категория:Сокулук району
Категория:Кыргызстан шаарлары‎
Миң теке тоосу

Миң теке тоосу — Түркстан кырка тоосунун түндук тарабында меридиан багытында 20 км. ге чейин созулуп жатат. Туурасы 6–7 км. Баткен районунун аймагында. Батышынан Тамынген, чыгышынан Миңтеке суулары (Каравшиндин оң куймалары) менен чектешет. Орточо бийиктиги 4000–4100 м, эң бийик жери Гранит чокусу (5278 м). Тоо түндүктөн түштүккө карай бийиктейт; Түркстан кырка тоосуна тутумдашкан жери аска-зоокалуу келип,мөңгүлөр бар. Капталдары тик, терең тилмеленген. Байыркы мөңгүнүн издери (морена, тепши сымал өрөөндөр жана башка) кездешет.Тоо сланец, конгломерат, акиташ жана башка тектеринен турат. Капталдарына арча, бадал аралашкан шалбаалуу талаа (2900 м бийиктикке чейин), субальп жана альп талаасы (3300 мге чейин), андан жогору нивалдыкгляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз улуттук энциклопедиясы

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Баткен району
Агын суу

thumb|Нарын жана Кара-Дарыя
Агын суу — белгилүү бир аймактан чыккан агымдан пайда болуп, өзүнүн нугу менен эңкейишти карай аккан суу. Кичине булактан баштап чоң дарыяга чейин камтыган түшүнүк. «Дарыя» деп кыргыздар ири агын сууну айтышат. Мисалы, Кара-Дарыя, Сырдарыя, Нарын дарыясы жана башка. Калган агын сууларды «суу», «агын суу» деп гана коюшат. Мисалы, Аламүдүн суусу, Сокулук суусу, Көгарт суусу жана башка.

 Булактар 
 Кыргыз Республикасынын жазуучулары/Кыргызпатент.Түз.: М. Ааматов, А.Чекиров, Ө.Калыева. – Б.: 2011 ISBN 978-9967-26-379-6
 
Категория:Таажы-2012