Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Мосул

thumb|Мосул (Тигр).
Мосул – Иракдын түндүгүндөгү шаар. Тигр дарыясынын боюнда жайгашкан порт. Найнава мухафазасынын (Административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 3,3 млн (2012); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Багдаддан кийинки 2-шаар. Жолдор тоому. 21-кылымдын башынан активдүү согуш аракетинен дээрлик өнөр жайы бүт талкаланып, 2000-жылдан калыбына келтирилүүдө. Эл аралык аэропорту бар.
Текстиль (анын ичинен маслина өндүрүшү), тамак-аш, булгаары–бут кийим, металл иштетүү өнөр жайы ишканалары иштейт. Моселдун аймагынан нефть казылып алынат.

Ассириянын байыркы шаары Ниневиянын (биздин заманга чейинки 5 миң жылдык) жанында биздин заманга чейинки 700-жылы ченде негизделген деп божомолдонот. Мосул музейи (Ниневия, Нимруд, Хатра жана башка жерлерден табылган археологиялык табылгалар; 2003-жылы таланган) бар. Шаарда 12–13-кылымдын архитектуралык эстеликтери [Нур-ад-Дин чоң мечитинин (1942-жылы бузулган) минарети (12-кылым) сакталган]. Мосел – Ирактын илим менен билиминин түштүк борбору. Университет, музей бар.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Ирак 
Категория:Шаарлар‎
Мотоцикл

thumb|280x280px|Yamaha YZF-R1 (2015)
Мотоцикл (мото... жана гр. keklos – дөңгөлөк) – жумуш аткаруучу көлөмү 49,8 см3дан ашык болгон ичинен күймө кыймылдаткыч менен жабдылган эки же үч дөңгөлөктүү транспорттук каражат (адатта карбюратордуу, эки же төрт тактылуу, кубаттуулугу 75 кВтка чейин). Ылдамдыгы 215 км/ска жетет. 100 кмге 5,8 л май чыгымдайт. Арналышына жараша транспорттук, спорттук жана атайын болуп бөлүнөт. Транспорттук мотоциклдер өлчөмү жана массасы кичине, манёвр жасоого ылайыктуу, тейлөө оңой болот. Спорттук мотоцикл менен чоң ылдамдыкта жана өтө татаал жолдордо жүрөт. Атайын мотоциклдерге патрулдук, эскорттук, соода жана башка мотоциклдер кирет. Ошондой эле көлөмү жана конструкциясы боюнча да айырмаланат, мисалы, мопеддер, мокики (кичине өлчөмдүү кыймылдаткычтуу), мотороллер. Мотоциклдердин классикалык, круизер, турер, кросс үчүн, эндуро, чоппер жана башка түрлөрү бар. 
Категория:Транспорт 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Мохаве

thumb|Мохаве.
Мохаве – АКШнын түштүк-батышындагы чөл; Чоң Бассейндин бир бөлүгү. Калифорния штатынын түштүгүндө (Ажал өрөөнү менен кошо). Кырдуу кырка тоолору (Бийиктиги 3366 мдей) кумдуу жайык өрөөндөр менен кезектешип жатат. Климаты кескин континенттик, жайы ысык. Жылдык жаанчачыны 45–150 мм, кээде жыл бою жамгыр жаабайт. Түндүк Америка материгинин эң кургакчыл жери. Туздуу чакан көлдөрү бар. Креозот бадалдары, суккуленттер (юкка, кактус) өсөт. Түштүк бөлүгүндөгү Жошуа-Три коругунда чөл өсүмдүктөрү жана фаунасы корголот. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:АКШ географиясы‎ 
Категория:Чөлдөр
Вольфганг Амадей Моцарт

thumb|right|

Моцарт Вольфганг Амадей (27. 1. 1756, Зальцбург – 5. 12. 1791, Вена) – австрия композитору, Вена классикалык мектебинин ири өкүлү. Скрипач жана композитор Леопольд Моцарттын уулу жана шакирти. Моцарт 4 жашынан клавесинде ойноп, 5 жашынан музыка чыгарган (8–9 жашында симфония, 10–11 жашында музыкалык театр үчүн чыгарма). 1762-жылы пианист эжелери (Мария, Анна) менен Германия, Австрия, Франция, Швейцарияда болуп, пианист, скрипач, органист, ырчы катары концерт берген. 1779–81-жылы Зальцбург князь-архиепискобунун сарайында органист, 1770-жылы Болонья Филармония академиясынын мүчөсү болгон. Академиянын жетекчиси жана башкалар. Мартиниден композиция боюнча сабак алып, Рим папасынын Алтын текөөр ордени менен сыйланган. 19 жашында 10 музыкалык-сахналык чыгарма (оратория, музыкалык комедия, опера), 2 кантата, бир нече симфония, квартет, соната жана башка жараткан. Миланда өзүнүн «Митридат – понт падышасы» операсына дирижёрлук кылган. 1781-жылдан Венада жашап, «Театр директору», «Фигаронун үйлөнүү тою» (1786), «Дон Жуан» (1787), «Сыйкырдуу чоор» (1791) жана башкалар. операларды жазган. Моцарт – 600дөн ашык чыгарманын – 17 опера, 50дөй симфония, 50дөн ашык камералык ансамбль (23 аспаптык квартет), оркестр үчүн 40тай концерт, соната (фортепиано үчүн 21, скрипка жана фортепиано үчүн 35), хор үчүн чыгармалар, ырлар жана башкалар. чыгармалардын автору. Композитордун туулган жери Зальцбургда Эл аралык «Моцартеум» (1880-жылы уюшулган) мекемеси башында турган агартуу, ил-из., окуу жана башкалар. тармактар түзүлгөн.
Категория:Инсандар 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Моюн-Кум

Моюн-Кум — Орто Азиядагы кумдуу чөл, Казакстандын түштүгүндө. Бетпак-Талаадан түштүгүрөөк. Түштүгүндөгү Кара-Тоо, Кыргыз Ала-Тоосу менен түндүгүндөгү Чүй дарыясынын төмөнкү агымынын аралыгында. Бийиктиги түндүгүндө 300 м, түштүгүндө 700 мге чейин. Бор мезгилинин деңиздик кум жана Чүй дарыясынын чөкмөлөрү менен капталган. Капталдарында ак сөксөөл, түлкү машак өскөн кум жалчалары басымдуу; оёң бөлүгүндө жузгун, шыбак өсөт. Жылаңач бархандар да кездешет. Кышкы жайыт, кыртыш суулары жер бетине жакын жаткан жерлери дыйканчылыкта пайдаланылат.
 thumb | 220x124px | right | Моюн-Кум чөлү, Моюнкум ооданы, Казакстан

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Казакстан географиясы
Категория:Чөлдөр
Мөмө

thumb|Geum urbanum.
Мөмө – жабык уруктуу өсүмдүктөрдүн көбөйүү органы. Ал гүлдөн өөрчүп, урук пайда болуу менен аяктайт. Мөмө уруктун калыптануу, коргонуу, таралуу кызматын аткарат. Анын морфологиялык негизин мөмөлүк түзөт, ошондой эле гүлдүн башка бөлүктөрү (гүл коргону, гүл жайгашкыч жана башкалар) да мөмө пайда кылууга катышат. Мөмөнүн көлөмү, формасы, түсү, ачылуу жана түшүү жолдору өтө ар түрдүү. Мөмө кургак, ширелүү, көп уруктуу болуп айырмаланат. Кургак көп уруктуу мөмөгө – кутуча, чанактуулар жана башкалар кирет, кургак бир уруктуу өсүмдүктөргө – жаңгак, желудь, данча жана башкалар кирет; ширелүү көп уруктууларга – жемиштер, алма ,алмурут,жана башкалар кирет, бир уруктууларга сөөктүүлөр кирет мисалы: шабдаалы , өрүк жана башкалар кирет. Мөмө апокарптуу (бир же бир нече бирикпей өскөн мөмө жалбырактан өөрчүгөн) жана ценокарптуу (бир нече мөмө жалбырактары биригип өскөн) гинецейлүү болуп бөлүнөт. Мөмөнүн экономикалык мааниси өтө чоң болгондуктан, көптөгөн өсүмдүктөр мөмөсү үчүн айдалат. к. Мөмө өсүмдүктөрү, Урук.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Ботаника‎
Мөндүр

thumb|Мөндүр.
Мөндүр — кичине томолок, ныкталган муз түрүндө жааган атмосфералык жаан-чачын. Өлчөмү 5– 55 мм, кээде андан да чоң болот. Күн жылуу маалда түшөт: аба алмашуунун натыйжасында төмөнкү катмардагы нымдуу жылуу аба жогору (5–6 кмге) көтөрүлүп, тез муздашы менен муз кристаллдарына айланат. Кристаллдар төмөн түшө баштаганда кездешкен ным алардын көлөмүн чоңойтуп, мөңгү бүртүктөрү пайда болот. Адатта, калың түрмөктөлгөн булуттан кууш, бирок узун (жүздөгөн кмге чейин) тилкеде чагылгандуу кара нөшөр менен кошо түшөт. Мөндүр көбүнчө мелүүн алкакта, түштөн кийин жаап, адатта, 5–10 мүнөт, чанда жарым саатка созулат. Уюлга жакын аймактарда мөндүр түшпөйт. Мөндүр эгинди, бак-дарактардын мөмөлөрүн, бүчүрлөрүн талкалап, айыл чарбага өтө зыян келтирет. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Метеорология
Категория:Айыл чарба
Мөңгү

thumb|Мөңгү.
Мөңгү — жер бетиндеги табигый кар-муз катмары; ага жылмышуу кыймылы мүнөздүү. Уюлдук аймактарда жана бийик тоолордо кардын толук эрибей топтоло беришинен пайда болот. Кар чегинен (жыл бою эрибеген кардын төмөнкү чеги) жогору жаткан бөлүгү куралуу, төмөн жаткан бөлүгү абляцияcы (мөңгү же кар катмарынын көлөмү эрүүдөн, буулануудан же механикалыкажыроодон кичирейиши) деп аталат. Мөңгүлөрдө Жердеги тузсуз суунун басымдуу массасы (70%) топтолуп, 16,4 млн км2 аянтты же кургактыктын 10,9%ин каптап жатат; жалпы көлөмү 30 млн км3ге жакын (к. таблица). Мөңгүнүн үн жылышуу ылдамдыгы тоо мөңгүлөрүндө жылына ондогон мге, шельф мөңгүлөрүндө 1,9 кмге жетет. Мөңгүлөр негизинен эки типке бөлүнөт: тоо мөңгүлөрү жана каптама муздуктар. Тоо мөңгүлөрү негизинен тоолордун кыр бөлүгүнө жакын пайда болуп, рельефтин оёң формаларын ээлеп, төр, асылма, өрөөн жана башка мөңгүлөргө бөлүнөт. Алардын кыймылы оордук күчтүн таасиринен каптал ылдый жылышынан пайда болот. Дүйнөдөгү эң ири тоо мөңгүлөрүнө – Аляскадагы Хаббард (узундугу 145 км), Памирдеги Федченко (71,1 км), Кыргызстандагы Түштүк Эңилчек мөңгүсү (58,9 км) кирет. Каптама муздук же материктик муздуктар млндогон км2 аянтты ээлеп, жалпы эле тоо рельефин да жаап калышы мүмкүн, үстүнкү бети дөмпөйгөн формада болуп, чет-жакасын карай жылышып, калкыма шельф мөңгүлөрүнө өтөт. Каптама муздуктардын ири массивдери – Антарктидада, Гренландияда, Арктиканын аралдарында таралган. 

1000px|center|thumb|Мөңгү
 Дагы караңыз 
 Морена
 Өрөөн мөңгүсү

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
Мрамор

thumb|upright|Мрамор.
thumb
Мрамор, мармар (гр. mfrmaros – жылтырак таш) – доломит же акиташ тегинин кайрадан кристаллданышынан пайда болгон метаморфизмделген тоо тек; майда, орто, ири кристаллдуу карбонат. Негизинен кальцит минералынан түзүлөт. Кошунду түрдө мрамордо кварц, халцедон, гематит, пирит, лимонит, органикалык заттар кездешет. Мындай кошундулар мрамордун кооздугун арттырат же кемитет. С. салм. 2,65–2,90; кысымга болгон каршылыгы 500 –2500 кгс/см2; сүрүлгүчтүгү 0,40тан 320 г/см2ге чейин; суу сиңириши 0,15–0,50%. Өңү-түсү курамындагы кошундуларга жараша өзгөрүп турат. Көбүнчө ак, көгүш, кызгылтым, каралжын түстө кездешет. Сайкалдагандан кийин өтө кооз көрүнөт. Курулуш иштеринде, скульптурада, архитектурада жана башкалар. колдонулат. Кыргызстанда бир нече (Чычкан, Арым жана башкалар) кендери бар. 
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Минералогия‎
Мрамор деңизи

Мрамор деңизи, Мармара деңизи – Атлантика океанындагы жер ортолук деңиз; Европа менен Кичи Азиянын аралыгында. Түркиянын жээгин чулгайт. Ыстанбул кысыгы аркылуу Кара деңиз, Дарданелл кысыгы аркылуу Эгей деңизи менен туташат. Аянты 12 миң км2, узундугу 280 км, эң жазы жери 80 км. Суусунун орточо көлөмү 3 миң км3, эң терең жери 1273 м. Көл чанагы Европаны, Азияны жана Африканы бөлгөн тектоникалык ири жаракадан пайда болгон. Жээги тоолуу, түштүгү менен чыгышы булуң-буйткалуу; түндүк жээктеринде суу астындагы рифтер арбын. Мармара, Канзаадалар жана башкалар. Аралдары бар. Деңиз тоңбойт, суунун үстүнкү бетинин температурасы кышында 8–9˚С, жайында 29˚Сге чейин. Мрамор деңизинин гидрологиялык режиминде Кара жана Эгей деңиздеринин суу алмашуусунун мааниси зор. Туздуулугу түндүгүндө 20‰, түштүгүндө 25–26‰. Балык (скумбрия жана башкалар) кармалат. Мрамор деңизи аркылуу Кара деңизден Жер Ортолук деңизге маанилүү коммуникациялар өтөт. Түндүк жээгинде Стамбул шаары жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Түркия 
Категория:Деңиздер
Мраморный

Мраморный – Чүй обл-нун Аламүдүн районундагы кыштак. Ала-Арча айыл аймагына караштуу. Деңиз деңгээлинен 534 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Лебединовка кыштагынан 37 км түндүк тарапта. Аламүдүн темир жол бекетинин 38 км. Калкы 1746 (2009); негизинен жашылча өстүрүүдө эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб бар. Тамактануучу жана соода жайлары, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү иштейт.
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Аламүдүн району 
Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Муз

thumb|Муз.
Муз ― тоңуп калган суу. Ал кристаллдык (11) жана аморфтук муз болуп бөлүнөт. Муздун түрлөрү: атм. (кар, кыроо, мөндүр), суу музу (суунун үстүндө пайда болгон муз катмары жана суунун ар түрдүү тереңдигиндеги муз), жер астындагы жана мөңгү музу. Жер бетиндеги муздун жалпы көлөмү 30 млн км3, анын көбү уюлдук аймактарда (негизинен Антарктидада, калыңдыгы 4 км) топтолгон. Муз азык-түлүктү тоңдуруп сактоодо, тузсуз суу алууда, медицинада кеңири колдонулат. Географиялык энчилүү ат катары да кеңири таралган: Ак-Муз, Муз-Арт, Муз-Бел, Муз-Булак, Муз-Тоо, Муз-Төр жана башкалар. 
 
 Дагы караңыз 
 Калкыма муздар
 Айсберг

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Агын суулар‎
Категория:Топонимия‎
Музалар

thumb|Музалар менен Аполлон (1921).
Музалар – байыркы грек мифологиясындагы искусство, илим, поэзия кудайлары, пирлери. Тогуз М. адегенде грек акыны Гесиоддун (биздин заманга чейинки 7-кылым) «Теогониясында» аталган. Клио – тарыхтын, Евтерпа – поэзия менен музыканын, Талия – комедиянын, Мельпомена – трагедиянын, Терпсихора – бийдин, Эрато – сүйүү лирикасынын, Полигимния – гимндердин, Урания – астр-янын, Каллиона – эпостун кудайлары. Аполлон М-дын пири деп эсептелген. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Грек мифологиясы‎
Музарт

Музарт – Меридиан кырка тоосу менен Чыгыш Теңир-Тоодогу Калык-Тоонун аралыгындагы ашуу. Бийиктиги 3602 м. Музарт ашуусу, капчыгайлар жана Музарт мөңгүсү аркылуу Кулжа жана Ак-Суу шаарын байланыштырган чыйыр жол өтөт. 
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Ашуулар‎
Категория:Борбордук Азия‎
Муз-төр

Муз-төр – Ат-Башы районундагы суу. Узундугу 46 км, алабынын аянты 153 км2. Торугарт кырка тоосунун түндүккапталындагы мөңгүлөрдөн башталып, тар төр менен агат; ортонку жана төмөнкү бөлүгүнүн нугу кенен тартып, Жаманты суусуна куят. Жылдык орточо чыгымы 0,2–0,6 м3/сек. Эң көп чыгымы июль–августта, азы ноябрь–декабрда байкалат. Апрель–сентябрда кирип, октябрь–мартта тартылат. Негизинен мөңгү, кар жана булак сууларынан куралат. 

 Дагы караңыз 
 Муз-төр көлү

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2
 

Категория:Ат-Башы району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Муканов Сабит Муканович

thumb|right|alt=Сабит Муканулы 1960 жыл|1960 жылгы сүрөт
Муканов Сабит Муканович (22. 4. 1900, азыркы Түндүк Казакстан облусу, Жамбыл району, Сабит Муканов атындагы айылы – 18. 4. 1973, Алматы) – казак жазуучусу, коомдук ишмер, казак ад-тын негиздегендерден. Казак ССР ИАнын академиги (1954). Айылдык молдодон кат тааныган. 1918– 19-жылы Омск мугалимдер курсунда окуган. Оренбургдагы жумушчулар факультетин бүтүп (1926), басма сөздө иштеген. 1928-жылы Ленинград университетинин филология ф-тинде, 1933–35-жылы Москвадагы Кызыл профессура институтунун адабият бөлүмүнөн окуган. Муканов туңгуч поэтикалык чыгармалары («Көңүлүм», 1917; «Боштондук», 1919) менен казак адтына совет заманынын жарчысы катары кирген. М-дун «Табышмактуу желек» (1938) романы, «Ак аюу» (1935) поэмасы, «Майга салам» (1933), «Сөз – Советтик армия» (1934) аттуу ырлары казак ад-тынын өнүгүшүндөгү маанилүү чыгармалардан. «Темир-таш» (1935), «Ботогөз» (1938) романдары менен «Достор» (1937) повести реалист романчы катары тааныткан. «Ботогөздө» казак элинин турмушундагы революциялык кезең чебер сүрөттөлсө, «Сыр-Дарыя» (1947–48) романында Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде оорукта эмгектенген калктын кажыбас кайраты реалдуу көрсөтүлөт. Муканов – казак элинин жарым кылымдык тарыхын баяндаган «Өмүр мектеби» (1949–53; Абай Кунанбаев атындагы Казак ССР мамлекеттиксыйл., 1967), Ч. Валиханов жөнүндөгү «Өчкөн жылдыз» аттуу таржымал үчилтигинин жана «Сакен Сейфуллин», «Чокан Валиханов» деген пьесалардын автору. Анын казак адабияты менен көркөм сынынын түйүндүү маселелери жөнүндө 200дөн ашык адабий-сын макаласы бар. Эки Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
Категория:Инсандар

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Категория:Казак жазуучулары
Мукурлар

thumb|кадимки калтырак (Fringilla coelebs).
Мукурлар (лат. Fringillidae) — сайрагыч таранчылар түркүмүндөгү куштар тукуму. Көбүнчө кызыл же сары майда чымчыктар. Эркеги кооз, жүнү ачык түстө. Узундугу 10–20 см. Азыктанышына жараша мукурлардын тумшуктары ар башка түзүлүштө. Алар үч тукумга бөлүнөт. 33 уруусу, 133 түрү бар. Кыргызстанда 20дай түрү кездешет. Көпчүлүгү токой же калың бадал арасында, кээси чөлдө, айрымдары кишинин турак жайына жакын жашайт. Мукурлар бийик аскалуу тоого, ачык жерге, бадал түбүнө, даракка уялап, 4–6 чаар жумуртка тууп, ургаачысы 10–14 сутка басат. Көпчүлүгү жылына 1, кээси (мукур, жашыл балта тумшук, чыкылдак, кендирчи жана башкалар) 2 жолу жумурткалайт. Уялоо мезгили бүткөндөн кийин топтошуп тиричилик өткөзөт. Көбүнчө өсүмдүк уругун, данын, жемишин жейт. Мукурлардын ичинен айыл чарбага (балта тумшук жана башкалар), токойго (кайчы тумшук, чор тумшук чымчыктар жана башкалар) зыян, о. эле отоо чөптөрдү жана зыяндуу курт-кумурсканы жеп пайда келтирүүчүлөрү бар. 3 түрү, 1 түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Канаттуулар‎
Мулат

Мулат (ар. муваллад – чалымы бар араб) – европ. расанын өкүлдөрү менен негрлердин никесинен чыккан аргын. Мулаттар Латын Америкасынын көп мамлекетиндеги жана Африканын кээ бир өлкөлөрүндөгү, өзгөчө ТАРдагы калктын басымдуу бөлүгүн түзөт. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Коом
Мултан

thumb|Мултан.
Мултан – Пакистандагы шаар. Пенжабда, Чинаб дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 1,6 млн (2010); калкынын саны боюнча өлкөдөгү ири шаарлардын бири. Маанилүү жолдор тоому. Пахтачылык өнүккөн аймактагы соода борбору. Пахта тазалоо, кебез-кездеме, кыл торко токуу, текстиль, Химиялык(жер семирткичтер даярдалат), айнек, тамак-аш өнөр жайы ишканалары иштейт. Көркөм кол өнөрчүлүк (сариге кооздоп сайма саюу, килем токуу, кебез-кездемелерге шуру бастыруу жана башкалар) өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Пакистан
Категория:Шаарлар‎
Мумбаи

thumb|Мумбаи
Мумбаи (1995-жылга чейин — Бомбей) — Индиянын батышындагы шаар. Араб деңизинин жээгинде, Соллет аралында жайгашкан. Административдик жактан эки бөлүктөн – Түштүк Мумбаи (Арал шаар аталат) жана Шаар айланасы округунан турат. Экөө биригип, Чоң Мумбаи шаар корпорациясын түзөт. Өлкөнүн негизги өнөр жай, соода-финансы, экономикалык жана маданий борборлорунун бири. Махараштра штатынын административдик борбору. Калкы 12,5 млн (2011; шаар айланасы менен 18,4 млн); калкынын саны боюнча Индиядагы 2 ири порт (жылына 54,5 млн тга жакын жүк ташылат) жана дүйнөдөгү эң ири шаарлардын бири.

Бомбей порту «Индиянын дарбазасы», ал аркылуу өлкөнүн сырткы деңиз соодасынын 1/ине жакыны, импорттун 1/и өтөт. Эл аралык аэропорту (Түштүк Азиядагы эң чоң; 24,3 млн жүргүнчү, 530,3 миң т жүк) бар. Дүйнөдөгү кебез-кездеме чыгаруучу Өнөр жайынын ири борборлорунун бири (жалпы Индия өндүрүшүнүн 1/ и). Шаардын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү түзөт. Өлкөнүн финансы-экономикалык борбору. Резерв банкы, монета сарайы (Индиядагы 4өөнүн бирөө), мамлекеттик жана жеке банктардын кеңселери, көптөгөн эл аралык компаниялардын өкүлчүлүктөрү, товар, фонд (1875; Азиядагы эң эски) жана пахта биржалары жайгашкан. Ар кыл машина, кеме, станок куруу, металл иштетүү, химия, текстиль, нефть-химия, полиграфия өнөр жайы өнүккөн жана күндөлүк керектелүүчү товарлардын бардык түрү чыгарылат. Неоготика стилинде салынган темир жол (карапа такталар колдонулган; 1878–76) жана Бомбей бухтасындагы Элефанта аралындагы үңкүр храмдар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Эки университет, институттар, Эл аралык индия киносу академиясы, музейлер, сүрөт галереясы иштейт. Кино өнөр жайы (Индиядан чыккан кинофильмдердин 2/сине жакыны) алдыңкы орунда. Мумбаинин качан негизделгени белгисиз.

thumb|Бомбей (1932)
1534-жылы аны португалиялыктар басып алган. 1661-жылы португалиялык хан кызы англис тилинде король Карл IIге турмушка чыкканда, жээктеги аралдар менен кошо сеп катары Англияга өткөн. 1668-жылы англис тилинде Ост-Индия компаниясына берилген. Мурун (1661жылдан) Мумбаи Британиянын Батыш Индиядагы башкы факториясы жана таяныч пункту болгон. 2008-жылы Мумбаиде бир нече жолу терракт (195 адам каза болуп, 300дөйү жабыркаган) болгон. Эки жылда бир кино, документ, кыска метраждуу, анимациялык фильмдердин фестивалы (1990жылдан) жана дерби (ат спорту, 1798-жылы алгачкы жарыш болгон; 2004-жылдан марафон) өткөрүлүп турат. Мумбаиге жакын жерде Тарапур АЭСи (кубаттуулугу 1400 МВт) курулган. Туризмдин (маданий-оюн-шоок, спорт, пляжда эс алуу) ири борбору. Ботаникалык бак уюштурулган. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Индия
Категория:Шаарлар‎
Мургаб

thumb|Мургаб (1962).
Мургаб – Ооганстан менен Түркмөнстандын аймактары аркылуу аккан дарыя. Узундугу 978 км, алабынын аянты 46,9 миң км2. Паропамиз тоолорунан башталат. Банди-Түркстан жана Саведкох кырка тоолорунун аралыгындагы кууш өрөөн менен агып, Түркмөнстандын аймагында өрөөнү кеңейип, ирригация тармактарына бөлүнөт. Кара-Кум чөлүнө чыкканда кургак дельтаны пайда кылат. Төмөнкү агымында 6 суу сактагыч бар. Мары шаары тушта Кара-Кум каналы кошулат. Март – май айларында суусу кирип, кышында ташкындайт. Суусунун орт. ылайлуулугу 4500 г/м3. Куймалары: Абикайсор (оң), Кашан, Кушка (сол). Орточо чыгымы ортонку агымында 52 м3/сек. Март – май айларында суусу кирип, кышында ташкындайт. Сугатка кеңири пайдаланылат. Боюнда Иолотань, Мары, Байрам-Али шаары жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Агын суулар‎
Категория:Ооганстан
Категория:Түркмөнстан