Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ненец автономия округу

thumb|Ненец автономия округу.
Ненец автономия округу – Орусиядагы субъект. Архангел облусунун курамында. 1929-жылы 15-июлда уюшулган (1977-жылга чейин Ненец улуттук округу). Орусиянын Европа бөлүгүнүн эң четки түндүк-батышында жайгашкан. Ал Ак, Баренц жана Кара (Карск) деңиздери менен чулганат. Округдун курамына Колгуев жана Вайгач аралына да кирет. Аянты 176,7 миң км2. Калкы 2,0 миң (2009); негизинен орустар (5,0%) басымдуу, ошондой эле ненец, коми жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Калкынын орточо жыштыгы бир км2ге 0,26 киши. Динге ишенгендердин көбү православныйлар, ошондой эле протестанттар да бар. Ненецтер салт болуп калган православие динин тутат. Административдик борбору – Нарьян-Мар. Шаар калкы 63,4%. Административдик-аймактык жактан бир шаарга, 2 шаарчага бөлүнөт. Түндүк-Батыш федерация округуна кирет. Рельефинде Тиман токол тоосу жана Пай-Хой кырка тоосу (бийиктиги 467 м) өзгөчөлөнүп турат, Чоң жана Кичи Жер тундралары бар. Климаты катаал. Январдын орточо температурасы түштүк-батышында – 12˚С, түн-чыгышында –22˚С, июлдуку түндүгүндө 6˚С, түштүгүндө 13˚С. Жылдык жаан-чачыны 350 мм. Көп жылдык тоң жатат. Түндүк бөлүгүн тундра, түштүгүн токойлуу тундра ээлейт. Чымдак-глей топурактуу. Кыска дарыялары жанамайда көлдөрү көп. Негизги суусу – Печора дарыясы (кеме жүрөт). Тундра өсүмдүктөрү өсөт. Региондун дүң продукциясы 12605,9 миллионрублди түзөт. Андагы өнөр жайлыкдын үлүшү 65,8%, айыл чарбаныкы 1,2. Негизги тармагы отун өнөр жай Ири ишканалары: «Полярное Сияние», «Нарьян-Марнефтьгаз» ЖЧК, «Тотал Разведка Разработка Россия», «Печорский рыбокомбинат», «Мясопродукты» ААКтары. Чарбасынын башкы тармактары – бугучулук, балык кармоо, аңчылык жанадеңиз айбанаттарын асыроо. Айбанаттарды капаста багуу (көгүлтүр түлкү, калтар, суу күзөн) өнүккөн. Тамак-аш (балык беленделет, сүт, эт консервалары), тактай тилүү өнөр жай ишканалары иштейт. Картөшкө, турнепс айдалат. Жылытмаларда жашылчалар өстүрүлөт. Автомобиль жолунун узундугу 214,2 км (анын ичинен 58,5 кми асфальтталган), суу жолунуку 240 км. Васильков – НарьянМар газ кууру курулган. Деңиз порттору: Нарьян-Мар, Амдерма. Жалпы билим берүүчү 40 окуу жайы, 3 мектепке чейинки мекемелери жанааэропорту бар. Үч музей уюштурулган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Орусия
Неоген мезгили

thumb|Deinotherium.
Неоген мезгили (системасы), неоген (нео…гр. gtnos – пайда болуу, жаш) – кайнозой заманындагы экинчи мезгили. Жердин геологиялык тарыхында антропоген мезгилинен мурун пайда болгон мезгил жана тоо тектер. Мезгилдин узактыгы 23 миллион жылга созулат. Бул жыл радиология ыкмасы менен аныкталган. Неоген мезгили (с.) өз ичинен миоцен, плиоцен деген 2 бөлүмдөн турат (к. таблица).

Система (мезгил) 1833-жылы англиялык геолог Ч. Лайель тарабынан Италиянын аймагында бөлүнгөн. Аны 1853-жылы австриялык геолог М. Гёрнес Неоген мезгили (с.) деп атаган. 1882–1917-жылы орус окумуштуулары Н. И. Андрусов, В. П. Колесников жана башка тарабынан толук изилденген. Палеоген мезгилинин аягында Түндүк Европа менен Түндүк-Батыш Азиядагы альп бүктөлүү аймагындагы зоналарда тоо пайда болуу процесси күч алат. Альп, Карпат, Балкан, Апеннин, Кавказ, Крым, Гималай жана башка тоолор бийик көтөрүлөт. Тоо арасындагы ойдуңдарга талкаланган тектер толот. Тектоникалык кыймылдардан чөкмө тектердин калың катмарлары ийилип бүктөлөт. Гранит интрузиясы менен терең жарылуулардан лава сызылып чыгып, жер бетин каптайт. Кара деңиз, Каспий, Адрия, Мрамор деңиздери терең басырылат. Тынч океандын жээктери көтөрүлүп, Кордильера, Анд, Камчатка, Филиппин, Жаңы Гвинея, Жаңы Зеландия, Алтай, Саян, Становой, Урал, Атлас, Аппалачи тоолору орун алат. Африка мененАзия терең жарылат. Байкал, Ангара, Африка рифтери, Кызыл деңиз пайда болот. Жанар тоолор күчтүү атылып, жер солкулдайт. Кум, кумдук, мергель, органикалыкакиташ теги, конгломерат, көмүрдүү тектер чөкмөгө айланат. Кургакчылык өкүм сүргөн аймактарда гипс, туз калың катмарга айланат. Мезгилдин аягында Түндүк жарым шарды муз каптайт. Азыркы кездеги рельеф келип чыгат. Органикалык дүйнө, климаттык шарт азыркыдай абалга келет. Мезгилдин башталышында Түндүк жарым шардын климаты жылуу жана нымдуу келип, Сибирди жазы жалбырактуу токой каптайт. Батыш Европада пальма, лавр өсөт. Мезгилдин аягында Сибирь ийне жалбырактуу токойго айланат. Тропиктик өсүмдүктөр Жер ортолук деңизинин айланасында сакталат. Неогендин башында жаныбарлардын жаңы түрлөрү келип чыгат. Мезгилдин орто ченинде Европа, Азия, Түндүк Америка Беринг кысыгы аркылуу байланышат. Натыйжада жаныбарлар бири-бирине өтүп кетет. Деңизде моллюскалар, фораминифералар, острокодалар үстөмдүк кылат. Неогенде нефть (Азербайжан, Түркмөнстан, Түндүк Кавказ, Сахалин, Румыния, Ирак, Иран, Сауд Арабиясы, Бирма, Калифорния, Мексика, Колумбия, Аргентина), күйүүчү газ, күрөң көмүр, туз, гипс, тоолордо жез, мышьяк, коргошун, цинк, сурьма, молибден, вольфрам, висмут, сымап кендери калыптанат. Плиоценде чөкмө түрдө пайда болгон ири темир кени (Керчь жарым аралы), боксит (Ямайка, Гайана, Гвинея жана башка) кездешет. Кыргызстандын аймагында Неоген мезгилинде пайда болгон тектерге Чүй, Ысык-Көл, Нарын, Фергана, Талас, Жумгал, Кочкор, Кетмен-Төбө жана башка ойдуңдардагы чопо, кумдук, гравелит, конгломерат, паттум кирет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Геология
Неотения

thumb|Ambystoma mexicanum
Неотения (ntоs – жетилбеген, жаш жана гр. ttino – чоюу, узартуу) – айрым организмдердин личинка абалында же жеке өрчүүнүн баштапкы стадиясында жыныстык жетилүүгө жанакөбөйүүгө жөндөмдүүлүгү. Бул учурда жаныбар личинкасында жыныс системасы гана жетилген организмге мүнөздүү өрчүп, ал эми башка органдары личинка абалында кала берет. Айрым учурда личинкалар метаморфозго учурабай, узак убакытка чейин өсөт, бирок көбөйүү жөндөмдүүлүгү болбойт. Онтогенезде жашоо чөйрөсү өзгөрүп туруучу организм түрлөрүнүн ыңгайлануусу үчүн неотения жөндөмдүүлүгүнүн мааниси чоң. Неотения кээ бир курттарда, рак сымалдарда, жөргөмүш сымалдарда жана курт-кумурскаларда, айрыкча жерде-сууда жашоочуларда кеңири таралган. Мисалы,куйруктуу жерде-сууда жашоочу амбистоманын жыныстык жактан жетилген сууда жашоочу личинкасы – аксолотль. Жылуу сууда жашоочу амбистоманын онтогенези метаморфоз менен жүрөт, терең, муздак сууда жашоочуларында неотения байкалат. Толук эмес неотения тритондордун кээ бир түрүнө мүнөздүү. Неотения байкалуучу кээ бир жерде-сууда жашоочулардын метаморфозунун кечеңдеши калкан безинин функциясынын начарлашы менен байланыштуу. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Зоология
Непалдар

thumb|Parvate Hindu groom
thumb|Nepali girls in Parbatiya (Pahadi) dress
Непалдар (өздөрүн непалдар, кхастар, парбатиялар, гуркхтар деп аташат) – Непалдын негизги калкы, инди-арий тобундагы элдердин бири. Индия, Сауд Арабиясы, Малайзия, АКШ, Япония, Катар, Англия, Кытай, Австралия, Канада жана башка өлкөлөрдө жашашат. Жалпы саны 20 миллион киши, анын ичинен Непалда 14 млн, Индияда 4,2 миллион киши (2012). Непал тилинде сүйлөшөт. Диний ишеними – индуизм, буддизм Биздин заманга чейинки 1миң жылдыктагы индиялык булактарда непалдардын ата-теги – кхастар деп эскерилет. 
thumb|Nepalese woman in traditional dress circa 1900s
13–14-кылымда кхастардын магар, гурунг жана башка уруулардын бир бөлүгү менен аралашуусунун негизинде кхас этносу пайда болуп, гуркхтардын калыптанышына негиз түзгөн. Непалдар төмөнкү кастанын өкүлдөрү, мүмкүн абориген урууларына кирген. 18-кылымдын 2-жарымында непал этносу калыптанган. 20-кылымдын ортосунан улуттук консолидация процесси күч алган. Непалдар эки же үч кабаттуу кыштан тургузулган үйлөрдө жашап, дыйканчылык менен кесиптенишкен. Эркектердин салттуу кийимдери – тик жакалуу көйнөк (даура), шалбар (сурувал), узун белбоо (патука), күрмө. Аялдары кооздуктарды тагынып, сары түстө (көбүнчө шаардыктар) кийинишет. Тамак-ашы – негизинен күрүч, кара буудай менен жүгөрүдөн даярдалган нан, сүт (буйвол сүтү) азыктары. Майрам күндөрү жана курмандык чалууда эт пайдаланылат. 
Категория:Дүйнө элдери

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Индоарий элдери
Нерон

thumb|200px|Nero

Нерон Клавдий Цезарь (37–68, Рим) – рим императору (54-жылдан). Юлий Клавдий династиясынан. Адегенде сенат мененмакулдашып башкарып, кийин куугунтуктоо жанаконфискациялоо саясатына өткөн. Бул сенат ак сөөктөрүнүн гана эмес, башка катмарлардын да каршылыгын пайда кылган. Нерон бийлик үчүн эң жакын адамдарын (энесин да) жана белгилүү инсандарды (Сенека, акын Лукан, жазуучу Петроний жана башка) курмандыкка чалган. 68-жылы Гальба провинцияларынын акимдери ага каршы көтөрүлгөндө Н. Римден качып чыгып, жолдо өзүн-өзү өлтүргөн. 
Категория:Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Ниагара

thumb|Ниагара.
Ниагара – Түндүк Америкадагы дарыя. АКШ менен Канаданын чек арасы аркылуу агат. Узундугу 54 км, алабынын аянты 665 миң км2. Эри көлүнөн агып чыгып, Онтарио көлүнө куят. Ортонку агымында босоголорду жана Ниагара шаркыратмасын пайда кылат. Орточо чыгымы 5,9 миң м3/сек. Ири Роберт-Мозес ГЭСи бар. Боюнда Буффало (башатында), Ниагара-Фолс шаары жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Дарыялар‎
Категория:АКШ географиясы‎
Категория:Канада
Ниагара шаркыратмасы

thumb|Ниагара шаркыратмасы.
Ниагара шаркыратмасы - (ирокез тилинде ниакаре – катуу добуш, дүңгүрөө, шаркыроо) Түндүк Америкада, Ниагара дарыясында. Шаркыратма Козий аралы аркылуу экиге бөлүнөт; сол жагы Канадага тиешелүү (туурасы 800 м, бийиктиги 48 м). Эри көлүнөн агып чыккан суунун чыгымынын 95%ке жакыны агып өтөт; оң жагы АКШга таандык (туурасы 300 м, бийиктиги51 м). Канада жагында шаркыратманы айланып өткөн, кеме жүрүүгө ыңгайлуу Уэлленд каналы курулган. Туризм өнүккөн.

 ошондой эле 
Игуасу

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Шаркыратмалар
Категория:АКШ географиясы‎
Категория:Канада
Нигер дарыясы

thumb|Нигер.
Нигер (Niger, бербер тилинде негирен – дарыя, агын суу) – Гвинея, Мали, Нигер жана Нигерия аркылуу аккан дарыя. Узундугу 4160 км, алабынын аянты 2092 миң км2. Леон-Либерия дөңсөөсүнөн Жолиба деген ат менен башталып, тоо арасындагы ички өрөөн аркылуу агат; андан соң Судан түздүгүндө бир нече салааларга жана куймаларга бөлүнүп, ички дельтаны пайда кылат; Томбукту шаары тушта салаалар бир нукка биригет. Елва шаарынан төмөн Түндүк Гвинея дөңсөөсүн кесип өтөт, андан ары чатына чейин кенен өрөөн аркылуу агып, Атлантика океанындагы Гвинея булуңуна куярда дельтаны пайда кылат. Негизги куймалары: Бани (оң), Сокото, Кадуна, Бенуэ (сол). Июнь–сентябрда ташкындайт, төмөнкү агымында экинчи ташкыны февралда болот. Орточо чыгымы 9300 м3/сек (эң көбү 35 миң м3/сек). Жылдык агымы 300 км3ге жакын. Жылына 67 млн т шиленди агызып келет. Ири ГЭС жана Каинжи суу сактагычы бар. Сугатчылыкка пайдаланылат. Балык кармалат. Айрым бөлүктөрүндө [Курусадан Бамакого, Сотуба шаркыратмасынан (ички дельтадан төмөн) Ансонгого, Ниамей шаарынан чатына чейин] кеме жүрөт. Боюндагы негизги шаарлар: Куруса (Гвинея), Бамако, Томбукту (Мали), Ниамей (Нигер), Жебба, Локожа (Нигерия). Дельтасында – Порт-Харкорт деңиз порту (Нигерия) жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Гвинея
Категория:Мали
Категория:Нигер
Категория:Нигерия
Категория:Дарыялар‎
Нижний Тагил

thumb|Нижний Тагил.
Нижний Тагил – Россиядагы шаар (1917-жылдан). Свердлов облусунда. Тагил дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 374,5 миң (2010). Темир жол түйүнү. Кара металлургия («Нижнетагил металлургия комбинаты», А. К. Серов атындагы металлургия заводу), машина куруу жана металл иштетүү («Уралмаш», «Уралэлектротяжмаш», «Уралхиммаш» жана башка), химиялык, кокс-химиялык (өндүрүш бирикмелери: «Уралхимпласт» жана башка) өнөр жай ишканалары иштейт. Шаардын аймагынан коло казылып алынат. Университет, китепкана, театр, филармония, музей (анын ичинен край таануу, искусство жана башка), цирк бар. Шаар 1725-жылы негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Орусия шаарлары
Категория:1725-жыл
Ниигата

thumb|Ниигата.
Ниигата – Япониядагы порт шаар. Япон деңизинин жээгинде, Хонсю аралынын борбордук бөлүгүндө, Синано дарыясынын чатында жайгашкан. Ниигата префектурасынын административдик борбору. Калкы 812,1 миң (2010). Түстүү металлургия, машина куруу, нефть-химиялык, текстиль, жыгаччылык, кагаз жана цемент өнөр жай ишканалары иштейт. ЖЭС, университет бар. Оранжерея уюштурулуп, гүл өстүрүү өнүккөн. Россиянын Находка шаары менен деңиз аркылуу тынымсыз байланышып турат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Жапония
Категория:Шаарлар‎
Никобар аралдары

thumb|Никобар аралдары
Никобар аралдары — Инди океанынын түндүгүндөгү 19 аралдан турган аралдардын тобу Индиянын Андаман жана Никобар бириктеш аймагынын түштүк бөлүгүндө, Бенгал булуңу менен Андаман деңизинин аралыгында.

Аянты 1,6 миң км2. Ири аралдары ― суу астындагы тоо кыркалардын чокулары (бийиктиги 642 м), чакандары ― кораллдар. Дайыма жашыл тропик токою, өскүлөң чөптүү шалбаа ээлейт. Кокос пальмасынын плантациялары бар. Балык, трепанг кармалат. Үлүл чогултулат.

Булактар
 «Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Аралдар‎
Категория:Индия
Николай II

thumb|Николай II.
Николай II, Николай Александрович Романов [6(18). 5. 1868, Царское Село, азыркы Пушкин ш. – 17. 7. 1918, Екатеринбург] – Россиянын акыркы императору [21. 10(2. 11). 1894 – 2(15). 3. 1917], Александр IIIнүн уулу. 1894-жылы Николай II гессен-дармштадт улуу герцогдун кызы – Алисага (Александра Фёдоровна) үйлөнгөн. Николай IIнин төрт кызы жана уулу – Алексей (1904) болгон. Мамлекеттик иш үчүн кем акылдык кылган, көшөрүп айтканын бербегендиги жана эрки жоктугу менен айырмаланган. Кийин мамлекеттик маселелердин көбүн ханыша чечип, Григорий Распутин сыяктуу авантюристтердин таасиринде калган. Ак сөөктөрдүн бийлигин чыңдоо үчүн оокаттуу дыйкандарга таянууга (к. Столыпиндик агрардык реформасы), Мамлекеттик думаны түзүүгө (1906) аракеттенген. Николай IIнин мезгилинде революциячыл кыймыл күчөп, ал ага каршы армияны, полицияны, сотту, «полициялык социализм» чараларын пайдаланган, агрессиячыл тышкы саясатты активдештирген [к. Орус-жапон согушу (1904–05)]. Петербург жумушчуларынын тынчтык жүрүшүн аткандыгы үчүн [к. Тогузунчу январь (1905)] «Канкор Николай» атка конгон. 1917-жылыФевраль революция сында 2(15)-мартта тактан баш тарткан, 8(21)-март Николай II үй-бүлөсү менен Александровск хан сарайында (Царское Село) камакка алынып, адегенде Тобольскиге, Октябрь революция сынын жеңишинен кийин Екатеринбургга айдалган. Урал Облусттук советинин токтому боюнча атылган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Орусия Императорлору
Юрий Никулин

240px|thumb|
Никулин Юрий Владимирович (18. 12. 1921, Смоленск Облусттук, Демидов – 21.8.1997, Москва) – цирк артисти, клоун, киноактёр, СССР эл артисти (1973). 1950-жылы Москва циркинин сөз жанры студиясын бүтүргөн. 1982–97-жылы Цветной Бульвардагы Москва мамлекеттик циркинин көркөм жетекчиси жана директору. 1947-жылдан клоун катары М. И. Шуйдин менен дуэттерде чыгып жүргөн. Никулин бир караганда өтө эле жөнөкөй, бирок эч кимге «жемин жедирбеген» кейипкердин образын түзгөн. 1958-жылдан киного тартыла баштаган. Л. И. Гайдайдын комедияларындагы («“Ы” операциясы жана Шуриктин башка жоруктары» (1965), «Кавказ туткуну» (1967), «Жакут кол» жана башка). Комедиялык кейипкерлер мененкатар «Кел мага, Мухтар» ( 1965), «Каракчы чалдар» (1972), «Алар мекен үчүн салгылашкан» жана башка фильмдерде драмалык ролдорду да аткарган. Телекөрсөтүүдө «Ак тоту куш» берүүсүн алып барган. «Дээрлик олуттуу...» китебинин автору (1979, 1987, 1995). РСФСР мамлекеттик сыйлыктын (1970) лауреаты. Социалисттик Эмгек Баатыры (1990). «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:СССР эл артисти
Категория:Инсандар
Ричард Никсон

thumb|Ричард Никсон.
Ричард Милхауз Никсон (9. 1. 1913, Калифорния штаты, Йорба-Линда — 22. 4. 1994, НьюЙорк) – АКШнын 37-президенти (1969–74). Уиттиер коллежин (1934), Калифорниядагы Дюка юридикалык университетин (1937) бүтүргөн. 2-дүйнөлүк согуш убагында АКШ аскер-деңиз күчтөрүндө кызмат өтөгөн. Капитан-лейтенант наамында 1946-жылы АКШ Сенатында шайлоодо жеңип чыгып, Батыш Европа мамлекеттеринин экономикасын калыбына келтирүү боюнча Маршалл планын жана Тафта-Хартли мыйзамын иштеп чыгууга катышкан. 1947–50-жылы Калифорния штатынан АКШ Өкүлдөр палатасынын мүчөсү, 1950– 53-жылы АКШ сенатору, 1953– 61-жылы Д. Эйзенхауэрдин администрациясында вице-президент, 1968–72-жылы республикалык партиядан АКШ президенттигине шайланып, аткаруу бийлигин борборлоштурган. Кытай, СССР жана башка социалдык өлкөлөр менен тыгыз кызматташкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Президенттер
Категория:АКШ
Категория:Туулгандар 1913-жылы
Категория:Өлгөндөр 1994-жылы

Категория:АКШ президенттери
Нил

thumb|Нил дарыясынын Каир шаарындагы көрүнүшү.
Нил (араб. – Эль Бахр; лат. Nilus, гр. Neilos) – дүйнөдөгү эң узун 2 дарыянын бири (Амазонкадан кийин). Танзания, Уганда, Судан, Египет, Руанда аймактары аркылуу агат. Узундугу 6671 км, алабынын аянты 2870 миң км2. Чыгыш Африка бөксө тоосунан Рукарара деген ат менен башталып (Кагер дарыясынын курамы), Виктория, Кьога, Мобуту-Сесе-Секо көлдөрү, бөксө тоолор аркылуу агып, Судан түздүгүндө Бахр-эль-Жебель деген ат менен Сэдд саздуу аймагын кесип өтөт. Эль-Газаль дарыясынын чатынан Ак-Нил деп аталып, Хартум шаарына чейин жарым чөл, чөл аркылуу агат. Мында эң ири куймасы Көгүлтүр Нилге кошулуп, Нил аталат. Жер Ортолук деңизге куярда көптөгөн салааларга бөлүнүп, дельтаны пайда кылат; негизги кеме жүрүүчү салаалары – Думьят (Дамьетта; чыгышы), Рашид (Розетта; батышы); дельтанын Түндүк бөлүгүн Мензала, Марьют, Руруллус лагуна көлдөрү түзөт. Ибрахимия (Биркет-Карун көлүн, Эль-Файюм оазисин суу менен камсыздандырат), Исмаилия (Суэц каналынын аймагын тузсуз суу менен жабдыйт), Юсуф жана башка көптөгөн каналдары бар. Жогорку агымында Хартум мененАсуан шаарынын аралыгында босоголорду пайда кылат, алардын бир бөлүгү бийик Асуан плотинасы курулгандан кийин суу жайпап калган. Негизги куймалары: Асва, Собат, Көгүлтүр Нил, Атбара (оң), Эль-Газаль (сол). Суу ташкыны Нилдин алабынын экватордук бөлүгүндө жай, кыш, борбордук бөлүгүндө, Судандын түндүгүндө, Египетте жай-күз мезгилдеринде байкалат. Орточо чыгымы Асуанда 2600 м3/сек (эң көбү – 15000 м3/сек, эң азы – 400–500 м3/сек), чатында 2900 м3/сек. Жылдык орточо агымы чатында 73,1 км3. Жылына 62 миллионм3 шиленди агызып келет (анын көбү күрдүү топурактар; алар талааларга, сугат каналдарына, суу сактагычтарга чөгүп калат). Агымын жөнгө салуу, каналдарын суу менен камсыз кылуу жана ташкын коркунучунан сактоо үчүн Нилге жана анын куймаларына плотиналар (Гебель-Аулия, Асуан, Бийик Асуан), суу сактагычтар (Насер жана башка) курулган. Ири ГЭСтери: Асуан, Наг-Хаммади, ЭльФайюм (Юсуф каналында), Оуэн-Фолс (Виктория-Нил д-нда). Балык кармалат. Канал, көлдөрүндө, Нилде Хартум шаарынан Жуба шаарына, андан ары Нимулдан Мобуту-Сесе-Секо көлүнө чейин, жогорку аймагынын айрым жерлеринде кеме жүрөт. Алабындагы кеме жолунун жалпы уз. 3,2 миң км. Негизги шаарлары: Александрия (дельтасында), Каир, Асуан (Египет), Хартум (Судан). Нилдин өрөөнү (өзгөчө дельтасы) байыркы цивилизациянын очокторунан болгон. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Дарыялар‎
Категория:Африка‎
Оскар Нимейер

thumb|Оскар Нимейер
Нимейер Оскар (15. 12. 1907, Рио-де-Жанейро – 5. 12. 2012, ошол эле жер) – бразилиялык архитектор. Рио-де-Жанейродогу Улуттук сүрөт мектебин бүтүргөн (1934). Биринчи архитектуралык тажрыйбаны Л. Костадан алган. Азыркы Бразилия архитектура мектебинин негиздөөчүсү. Анын долбоору боюнчадүйнөнүн 18 өлкөлөрүндө 400дөн ашык имарат, курулган анын ичинен: БУУнун штаб-квартирасы, Пампульедеги спорт жанакөңүл ачуу жайлар комплекси (1942–43), Боависта банкы (1946), Риоде-Жанейродогу «Түштүк Америка» госпиталы (1953), Каракас Асем өнөр музейи (Венесуэла, 1955–56) жана башка 1957-жылдан өз өлкөсүнүн жаңы борбор шаары – Бразилианы куруу ишин жүзөгө ашырып, көп имараттарды долбоорлогон: «Маншете» басманын имараты (1967), «Насионал» отели (1971), «Саенс Пенья» метро станциясы (1979), президент Кубичектин мемориалы (1980), Карнавал борбору (1983–84), Пантеон (1985), Латын Америка мемориалы (1987). Нимейердин долбоору менен курулуп, Куритибадагы Оскар Нимейер музейи, (2002), Сан-Паулодогу «Ибирапуэра» паркы, (1954, Гояниядагы «Оскар Нимейер» (2006); испаниялык Авилес шаарында Оскар Нимейр атындагы (2011) мадабият борборлору ачылган. «Элдер ортосунда тынчтыкты чыңдаганы үчүн» эл аралык Притцкер сыйлыгынын лауреаты. 
Категория:Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Ницца

thumb|Ницца.
Ницца – Франциянын түштүк-чыгышындагы порт шаар. Жер Ортолук деңизинин жээгинде жайгашкан. Деңиз жээги Альп департаментинин административдик борбору. Калкы 331,0 миң (2010). Эл аралык аэропорту бар. Климаттык курорт. Күнөстүү Жээк (Ривьера) курорт зонасындагы туризмдин борбору. Жеңил, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Гүл өстүрүүчүлүк өнүккөн. Университет бар. Көркөм сүрөт, француз сүрөтчүлөр А. Метисстин жана М. Щагалдын музейлери бар. 

Цветочный парад

 Дагы караңыз 
 Ниццадагы террордук чабуул (2016)

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Франция
Категория:Шаарлар‎