Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ампер-виток

Ампер-виток (илмек) (А-в) – магниттик электр күчү жана магниттик потенциалдардын айырмасынын бирдиктеринин эскирген аттары. 

Ампер-виток - оромо санынын ошол оромо боюнча өткөн ампер менен өлчөнгөн токтун күчүнө болгон көбөйтүндүсүнө барабар чоңдук деп алынат. Ампер-виток ампер менен алмашылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Анализдегич (оптикада)

Анализдегич (оптикада) – жарык поляризациясынын мүнөзүн изилдөөчү оптикалык курал. Тегиздикте сызыктуу поляризацияланган жарыкты байкоо үчүн, поляризация тегиздигинин азимутун жана жарым-жартылай поляризацияланган жарыктын поляризация даражасын табуу үчүн Анализдегичтин милдетин аткаруучу поляризациялык призмалар, поляроиддер, кээ бир кристаллдардын пластинкасы колдонулат. Поляризацияланган жарыкты анализдөө үчүн көбүнчө эллипстик же циркулярдык поляризацияланган жарыкты тегиздикте поляризацияланган жарыкка айлантуучу компенсатор деп аталуучу атайын прибор колдонулат (к. Поляризация приборлору).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ангстрем Андерс Йонас

Ангстрем Андерс Йонас (1814–1874) – швед физиги жана астроному. 

Лёгде шаарында туулган. Упсала университетин бүтүрүп, ошол эле ун-те профессор (1858-ж.), 1870-жылдарда ректору болуп иштеген. Ангстрем спектроскопия жана спектралдык анализдин негиз салуучуларынын бири. 1868-ж. күн нурунун спектринин атласын түзгөн. Андан тышкары Ангстрем жылуулук, магнетизм кубулуштарын жана металлдардын касиеттерин изилдеген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Анод

Анод (гр. anodos – жогоруга кыймыл) – 

 Ток булагынын (электр аккумуляторлорунун, гальваникалык элементтин, электр машиналарынын) оң потенциалга ээ болгон уюлу же кыскычы. 
 Электр вакуумдук, электр-техникалык жана радиотехникалык (электрондук же иондук) прибордун ток булагынын оң уюлу менен туташтырылуучу электроду. 
 Электр жаасынын оң электроду.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Физика
Антизат

Антизат — антибөлүкчөлөрдөн түзүлгөн зат. 

Антизат атомунун ядросу антипротондор жана антинейтрондордон түзүлөт, оболочкасындагы электрондордун ордун позитрон ээлейт. Зат менен антизат аннигиляцияланган учурда эң чоң энергия бөлүнүп чыгышы мүмкүн. Азыркы кездеги теория боюнча атом ядросунун бекемдигин камсыз кылуучу ядролук күчтөр жана атом менен молекулалардагы электрондордун конфигурацияларынын туруктуулугун камсыздандырган электр-магниттик жана алмашуу күчтөрү, бөлүкчөлөр жана антибөлүк-чөлөр үчүн бирдей иштейт.

1965-ж. эксперименталдык жол менен бөлүкчөлөрдөн кандай комплекстер түзүлсө, о. эле комплекстерди (бир бирдикти түзүүчү зат) антибөлүкчөлөрдөн да алууга мүмкүн экендиги далилденген. Л.Ледермандын жетекчилиги алдында физиктердин тобу бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычында биринчи антиядро-антидейтронду алышкан. 1969-ж. Ю.Д.Прокошкиндин (Серпухов ш.) жетекчилигинде протон ылдамдаткычта антигелий-3, 1974-ж. антитритий ядролорун катташкан.
Ааламда азырынча Антизаттын топтолгон түрү табыла элек.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Антикварк

Антикварк –кваркка карата антибөлүкчө.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Антинейтрино

Антинейтрино – нейтриного (νе) карата антибөлүкчө. 

Нейтрино менен антинейтринонун тынч абалдагы массасы жана электр заряддары нөлгө барабар. Нейтрино менен антинейтринонун спиндери карама-каршы багытталган. Антинейтрино β-ажыроо учурунда пайда болот. Антинейтрино термоядролук жана β+ - ажыроо процесстерине катышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Антисегнетоэлектрик

Антисегнетоэлектрик – сегнетоэлектрик эмес, бирок диэлектрдик өткөрүмдүүлүгү электр талаасынын чыңалуусуна (чоң талаа аймагында) температуралык көзкарандылыктагы жана электр поляризациясы бир маанилеш эмес көзкарандылыктагы фазалык өтүшкө ээ болгон кристаллдарга карата айтылуучу термин (к. Диэлектриктер).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Антисимметрия

Антисимметрия – математикалык фигуралардын же объектилердин белгилеринин алмашуу операциялары аркылуу айкалышып, симметрия операцияларынын жардамы менен өзүнө - өзү дал келишүүчү геометриялык фигуралардын жана объектилердин касиети.

Фигуранын белгисин (знактарын) өзгөртүү түшүнүгүнүн физикалык мааниси эң эле ар түрдүү болот. Аларга: электрдик, бариондук, лептондук же башка заряддардын белгилеринин, кыймылдын (алга-артка) белгисинин (багытынын), деформациялардын (созулуу-кысылуу) белгилеринин (түрлөрүнүн) алмашууларын, томпоктукту иймектик менен алмаштырууну, негативди позитивге айландырууну ж.д.у.с. белгилерди киргизүүгө болот. Анти октордун айланасында түрдүү бурчка болгон антибурулуштар, тегиздиктен античагылуулар, антиинверсиялар Антисимметриялык операцияларга кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Антидүйнө

Антидүйнө — бардык физикалык нерселер жана космос объектилери (жылдыздар, планеталар, кометалар ж.б.) антизаттардан турган дүйнө. 

Антидүйнө жаратылышта азырынча табыла элек.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Апекс

Апекс - асман сферасында кыймыл багытталган чекит. 

Астрономияда Жердин Күндү бир жылда айлангандагы Апекси каралган. Ал Жердин орбитасында ошол мезгилде Жер орун алган чекиттен баштап, жаныма багыт боюнча жайлашат. Иш жүзүндө Жердин Апекси Күн тараптагы багытка перпендикуляр болот. Күндүн кыймылынын Апекси Геркулес жана Лира топ жылдызынын чегинен орун алган:α =270˚, δ=+30˚. Жылдыздар, галактикалар ж. б. асман телолорунун кыймылдарынын да апекси бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Апохромат

Апохромат – сфералык аберрациясы менен сферохроматикалык аберрациясы жакшыртылып оңдолгон, ал эми калдыктуу хроматикалык аберрациясы ахроматтыкынан аз оптикалык система. 

Бул азаюу айнектин атайын сортун, айрым кристаллдарды (мис., флюорит) пайдалануу м-н, о. эле оптикалык системага күзгү кошуу менен жетишилет. Хроматикалык аберрацияны азайтуунун жакшы ыкмаларынын бири, бул дисперсиялары боюнча олуттуу айырмасы (n2–n1) бар кош оптикалык материалдарды колдонуу. Мындай касиетке ээ болгон кош материалдардын мисалы: флюорит (CаF2) жана «өзгөчө флинт» группасындагы айнектердин бири. Линзалуу жана күзгүлүү-линзалуу Апохроматтын түрдүү конструкциялары астрономиялык, микроскопиялык жана фотографиялык объектив катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Арабөк абал

Арабөк абал – өтө өткөргүч затта сырткы магнит талаасынын же ошол эле өткөргүч боюнча өткөн токтун магнит талаасынын таасиринен пайда болот (к. Өтө өткөрүмдүүлүк). 

Арабөк абал - дисперсиялуу системасын элестетет (катмарлардын калыңдыгы 10^-2 см). Кадимки катмарларда өткөрүмдүүлүк болбойт. өтө өткөргүч дагы өтө өткөргүч кадимки өткөргүч жана өтө өткөргүч катмарларынын алмашуучу майда абалдан Арабөк абалга анын кайсы бир бөлүгүндө магнит талаасы критикалык маанисине жеткенде болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ньютондун үчүнчү мыйзамы

Ньютондун үчүнчү мыйзамы ― эки нерсенин бири бирине болгон аракеттешүүсү чоңдугу боюнча барабар, багыттары боюнча карама-каршы экенин аныктоочу механиканын негизги мыйзамдарынын бири.. Мисалы, тегиздикте жаткан жүк ага кандай күч менен басса, ошончо күч менен тегиздик да аны түртөт; Жердин Айды тартуу күчү Айдын Жерди өзүнө тартуу күчүнө барабар.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аралашма абал

Аралашма абал - квант-механикалык системанын таза абалдан айырмаланып толкун функциясы менен сүрөттөлүп жазылбаган абалы. 

Аралашма абалда системанын абалын белгилеген физикалык чоңдуктардын бардыгы толук берилбестен, φ1, φ2, … толкун функциялары менен сүрөттөлүп жазылуучу түрдүү кванттык абалда болуу ыктымалдыгы ω1, ω2, ...м-н гана аныкталат. Аралашма абалга мисал: поляризацияланбаган бөлүкчөлөр тобу, термостаттагы газ. Аралашма абал түшүнүгү квант статистикасындагы ченөө теориясында чоң мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Аргасыз нурлануу

Аргасыз нурлануу (аргасыз нурлануу, индукцияланган нурлануу) – жыштыгы ν сырткы нурлардын таасири астында дүүлүккөн атомдун, молекуланын ж. б. кванттык системалардын ошол эле жыштыктагы фотондорду нурлантышы. 

Аргасыз нурлануу энергиясы ԑi жогорку деңгээлден энергиясы ԑк төмөнкү деңгээлге кванттык өтүүнүн натыйжасында пайда болот, мында ԑi-ԑк =hν. А. н. жутуу процессине тескери процесс болуп эсептелет. Пайда болгон аргасыз нурлар жыштыгы, таралуу багыты, поляризациясы, фазасы боюнча сырткы нурлар менен дал келет. Аргасыз нурлануу түшүнүгүн 1916-ж. А.Эйнштейн киргизген. Теңсалмактык нурлануу учурундагы кванттык өтүүлөрдө спонтандык нурлануу менен Аргасыз нурлануу процесстеринин жалпы саны фотондорду жутуу процессине барабар. Ушул процесстер спонтандык нурлануу Aiк жана жутуу мүмкүнчүлүгү Вik менен мүнөздөлөт. Aiк, Вik – Эйнштейндин коэффициенттери. Аргасыз нурлануудан кийин Эйнштейн Планктын нурлануу законун кванттык көзкараш аркылуу чыгарган. Термодинамикалык тең салмактык бузулган учурда Аргасыз нурлануу процесстеринин саны кескин көбөйөт жана нурлануу жыштыгында интесивдүүлүгү чоңоёт. Ушул принципте лазер жана мазерлер иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Архитектуралык акустика

Архитектуралык акустика (бөлмөнүн акустикасы) – үн толкундарынын үйдүн ичиндеги таралышын, анын беттеринен чагылышын жана жутулушун, чагылган толкундардын сөзгө жана музыкага таасир этишин үйрөтүүчү акустиканын бөлүмү. 

Изилдөөнүн максаты-угууга жакшы шарттары бар залдарды (концерттик, театр, лекциялык радиостудия) долбоорлоо ыкмаларын иштеп чыгуу. Жабык бөлмөдө үн толкундары дубалга, шыптарга тийип кайта чагылат. Ошондуктан угуучуга түз келүүчү үн толкуну менен бир канча жолу чагылган жана өчүүчү, кечигүүчү үн толкундарынын кошулуштарынан турат. Негизги үн жоголгондон кийин чагылган толкундардын таасири астында үндүн акырындап өчүү процесси реверберация деп аталат. Үндүн өчүү убактысы (реверберация убактысы) - үндүн акустикалык сапатынын негизги белгиси болот. Реверберация убактысы чоң болсо, айтылган сөздөр жана музыка ачыктыгын жоготот. Туура эмес салынган залдын ар кайсы жерлеринде уккулуктуулук бирдей болбойт. Бөлмөнүн акустикалык касиеттери анын архитектурасы – өлчөмдөрү, формасы, чагылдыруучу беттердин жайланыштары, алардын бетиндеги жутуучулуктары менен аныкталат. Залдын формасы угуучулардын отургуч аянтына үн энергиясы тегиз бөлүштүрүлгөндөй, ал эми чагылдыруучу беттер чагылган нурдун концентрацияланышына алып келбегидей кылып долбоорлонот. Орточо өлчөмдөгү зал үчүн залдын узундугунун анын туурасына болгон катышы жана туурасынын анын бийиктигине болгон катышы 2ден ашпашы керек. Ушундай көлөмдөгү залдын бетинин түзүлүшүн жана үн жутуучу материалдарды тандоо менен оптималдуу реверберация убактысын тандап алса болот. Электр-акустикалык күчөткүч системалары (ревербератор) менен бөлмөнүн ичиндеги угууну жакшыртууга болот. Архитектуралык акустикада геометриялык акустика жана толкундук теориянын ыкмалары колдонулат. Кийинки кезде залдардын моделдерин жасоо жана изилдөө экономикалык жактан натыйжа берүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Астигматизм (физика)

Астигматизм (физика) – көздүн жарыкты чагылтып жана сындыруу учурундагы кемчилдигинин бири. 

Көздүн тунук кабыгынын текши эместигинен жана чечекейдин ар кандай формада болушунан пайда болот. Астигматизм атайы контакттуу линза, көзайнек менен жоюлат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Астигматизм

Астигматизм – оптикалык системалардын аберрациясынын бири: Астигматизмде сфералык толкун оптикалык системадан өткөндө негизги окто жатпаган чекиттин сүрөттөлүшү чекит эмес, ар башка тегиздикте жайгашкан өз ара перпендикуляр эки түз сызык түрүндө көрүнөт. 

Ал эки тегиздиктин ортосунда чекиттин сүрөттөлүшү эллипс (бирөө–шар) түрүндө болот. Астигматизм оптикалык система симметриялуу эмес болгондо же нурлар линзанын оптикалык огуна өтө кыйгач түшкөндө байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Астероиддер

Астероиддер – Марс менен Юпитер планеталарынын ортосунан орун алышып, Күндүн айланасында айланган Космос телолору. 

Алардын өтө ириленген өлчөмү 20100 км чамасында болот. Астероиддердин ачылышына Тициус–Боде эрежеси: а=0,1*(3*2^n+4) а. б. себепкер болгон. Мында а-астрономиялык бирдик менен туюнтулган Жер менен Күндүн ортосундагы аралык. Эгерде n=-π ге барабар болсо, Меркурийге; n=0 болсо, Чолпонго; n=1 болсо, Жерге ж. б. таандык.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Антиапекс

Антиапекс – асман сферасында апекске карама-каршы жаткан чекит. Жер, Күн, жылдыздар, галактикалар ж. б-дын да Антиапекси бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Антиподдор

Антиподдор – Жер шарынын бетинде диаметри боюнча карама-каршы жайгашкан чекиттер. Жер шарынын зенит жана ага карама-каршы турган надир тараптагы чекиттер, о. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Атмосфералык озон

Атмосфералык озон - Жердин атмосферасында эң аз санда болуучу (салмагы боюнча анын 0,6 бөлүгүн түзгөн) үч атомдуу кычкылтек (О3). 

Ал биздин планетадагы бүткүл тирүү жандыктар үчүн зор мааниге ээ. Атмосферада озондун аз эле болушу организмдеги кычкылдануу процессин тездетип ага жакшы таасирин берет. Озондун топтолушунун кескин жогорулашы, тескерисинче, организмге терс таасирин тийгизет. 15-35 км бийиктиктеги стратосфера озонго бай (0,01 %ке чейин). Тирүү организмдин клеткаларын бузуучу Күндүн ультракызгылт-көк нурларын стратосфералык озон өткөрбөй кармап калат. Узундугу 3200 Е болгон кыска толкундуу нурлануунун 99% озон аркылуу жутулат. Атмосферадагы озон сутканын жана жылдын мезгилине, о. эле географиялык кеңдикке жана узундукка карата өзгөрүп турат. Озон берилген географиялык чекитте бир суткада 30%ке, сезондон сезонго орточо айлык саны 10%ке, жылдык мааниси 1-2%ке чейин өзгөрөт. Эгер атмосферадагы озон 1-2 %ке азайса, анда ультракызгылт-көк нурлануунун интенсивдүүлүгү 2%ке жогорулайт. Мындай өзгөрүү теринин рак оорусуна, клеткалардын башаламан бөлүнүшүнө, табияттын өзгөрүшүнө, фотосинтез процессинин бузулушуна жана дүйнөлүк океандагы микроорганизмдердин азыктануу системасынын бузулушуна алып келет. Алгач Жердин атмосферасы Марс, Чолпон сыяктуу коңшу планеталардын атмосферасына жакын болуп, анын курамында кычкылтек болбой, көмүр кычкыл газы жана азот кирген. Мындан 2 млрд. жыл мурун тирүү организмдердин пайда болушу атмосферада кычкылтектин, акырында озон катмарынын пайда болушуна алып келген. Басым менен температуранын кадимки шартына (760 сым. мам. мм жана 0ºС) келтирилген озон катмары орточо 2,5-3 мм. Бул катмар Жер бетинде тиричиликтин пайда болушуна алып келди.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Атмосфералык толкун өткөргүч

Атмосфералык толкун өткөргүч - Жердин бетине жакын жайгашкан жана рефракциянын натыйжасында электр-магниттик толкундарды канал сыяктуу өткөрүү жөндөмдүүлүгү бар атмосферанын катмары. 

Бул Атмосфералык толкун өткөргүч каналдын чегинен радиотолкундарды көп ирет удаалаш чагылдырып, аларды алыска таратууга болот. Вертикаль боюнча температурасы, нымдуулугу, демек, сынуу көрсөткүчү аномалдуу бөлүштүрүлгөн инверсиалдык катмардын болушу Атмосфералык толкун өткөргүчтүн пайда болуусуна себепкер. Аба ырайы жакшы учурда инверсиалдык катмар туруктуу болот да, Атмосфералык толкун өткөргүч пайда болот. Мис., оптикалык мираж бул Жер атмосферасында жарык таралуудагы толкун өткөргүчтүк механизминин көрүнүшү. Атмосфералык толкун өткөргүч толкун узундугу λкр критикалык маанисинен кичине болгон толкундар таралат. λкр чоңдугу Атмосфералык толкун өткөргүчтүн калыңдыгы hв менен төмөнкүдөй байланышкан: λкр ~0,085*hв3/2, мында λкр см м-н, hв м менен ченелген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Атом аралык өз ара аракеттешүү

Атом аралык өз ара аракеттешүү - эркин абалдагы, о. эле бир же ар түрдүү молекулалардын, кристаллдардын ж. б. заттардын курамына кирүүчү атомдордун бири-бири менен өз ара аракеттешүүсү. 

Коваленттик, иондук, металлдык, суутектик жана ван-дер-ваальстык аракеттешүү болуп бөлүнөт. Биринчи үч типтеги аракеттешүү молекулаларда, атомдук жана иондук кристаллдарда, металл менен куймаларда химиялык байланыштын пайда болушуна себепкер; суутектик аракеттешүү молекула ичиндеги же ар башка молекула ортосундагы электрдик терс эки атомдун арасына электрдик оң Н атому жайгашканда пайда болушу мүмкүн; ван-дер-ваальстык аракеттешүү молекула аралык өз ара аракетти шарттайт. Коваленттик, иондук, металлдык аракеттешүүнүн энергиясы ~10^2 кДж/моль, суутектик аракеттешүүнүкү ~10–50 кДж/моль жана ван-дер-ваальстык аракеттешүүнүкү–0,1–1 кДж/моль. Мындан тышкары кээде валенттик жана валенттик эмес өз ара аракеттешүүгө да айырмаланат. Коваленттик, иондук, металлдык аракеттешүү валенттикке, ал эми ван-дер-вальстык аракеттешүү валенттик эмес аракеттешүүгө кирет. Суутектик аракеттешүү начар валенттик же алардын ортосундагы абалды ээлеген аракеттешүү деп эсептелет.

Коваленттик аракеттешүү жанаша жаткан түгөй атомдордун валенттик электрондорунун жалпыланышынан пайда болот. Жөнөкөй газдардын (Н2, Cl 2 ж. б….) түрдүү бирикмелердин (H2O, NH2 ж. б.) молекулалары жана көп сандаган органикалык молекулалар (СН4,Н3С-СН3 ж. б.), атомдук кристаллдар (фосфор, күкүрттүн түрдүү модификациялары, графит ж. б.) коваленттик аракеттешүүнүн натыйжасында пайда болот.

Иондук аракеттешүү валенттик электрондун бир атомдон экинчисине өтүшү жана анын натыйжасындагы электрoстатикалык өз ара аракеттешүү менен шартталат. Мындай аракеттешүү металлдардын типтүү металлоиддер менен бирикмелери (мис; NaCI, CaCI2, Al2O3), о. эле иондук кристаллдар үчүн (NaCI, CsCI ж. б.) мүнөздүү. Иондук молекула жана кристаллдарда атомдордун аракеттешүүсү жарым-жартылай коваленттик мүнөздө болот. Мис., квант-механикалык эсептөөлөргө ылайык Na+Cl- молекуласында Na жана СI атомдорундагы заряд e электрондун зарядына эмес 0,8е ге барабар.

Металлдык аракеттешүү таза металлдар менен алардын бирикмелерине мүнөздүү жана металл торчосунда эркин кыймылда жүрүүчү өткөргүч электрондордун болушуна байланыштуу.
Бул электрондор металлдардын оң заряддуу атомдору менен электр статикалык аракеттешүүдө болуп, аларды бири-бири менен бекем байланыштырат.

Суутектик байланыш электрдик терс зарядуу атомдордун (мис., О, N, F) ортосунда Н атому жайгашса пайда болот. Н атомундагы электрон протон менен начар байланышта болгондуктан электрондук тыгыздык көбүрөөк электр терс атомго жылышат. Натыйжада протон «жылаңачтанып», О... О, О... N ж. б. атомдордун ортосундагы аралык Н атому жок болгондогудай аралыкка жакындашуусуна жолтоо болбойт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ван-дер-ваальстык аракеттешүү

Ван-дер-ваальстык аракеттешүү -электрондук катмалардын бири бирине кабатталып калышы менен шартталган атомдордун түртүлүүсүнөн жана дисперстик тартылуусунан пайда болот. Атомдор жакындашканда карама-каршы спини бар электрондон түртүлүшөт. Электрондордун түртүлүүсүнүн натыйжасында өз ара аракеттешкен эки атомдун ядролорунун ортосундагы аралыкта электрон жыштыгы азайып, ядро аралык түртүлүү энергиясы көбөйөт. Ошентип атомдордун бири бирине жакындашкандагы ван-дер-ваальстык түртүлүүсү электрондордун түртүлүүсүнөн жана электрондордун өз ара аракеттешүүсүнүн натыйжасында экрандалбаган ядролордун электр-статикалык түртүлүүсүнөн түзүлөт. Атомдордун дисперстик тартылышы электрон кыймылынын оңдолушунун (корреляциясынын) натыйжасында жаралат жана накта кванттык эффект болот. Ван-дер-ваальстык аракеттешүү реалдык газдардын касиеттеринин идеалдык газдыкынан айырмаланышына, түрдүү конформерлердин салыштырма туруктуулугуна, молекулалык кристаллдар менен суюктуктардын структуpaсынa жана касиеттерине таасирин тийгизет.
Аракеттешүү атомдор системасында электрон жыштыгынын бөлүштүрүлүшү менен аныкталат жана Шрёдингер теңдемеси менен толук жазылат. Электрондордун ядрого кулондук тартылышын, электрон аралык жана ядро аралык түртүлүүнү, о. эле түрдүү ядро аралыгындагы электрондордун кинетикалык энергиясын эске алуучу эки атом системасы үчүн жазылган Шрёдингер теңдемеси атомдордун аракеттешүүсүнүн потенциалдык энергиясынын атомдордун ортосундагы аралыкка көзкарандылыгын белгилейт. Анын так чыгарылышы Н+2 молекулалык иону үчүн гана алынган. Эки атомдон турган система үчүн Шрёдингер теңдемесине жакындатып чыгаруу ыкмасы иштелип чыккан. Көп атомдуу молекулалардагы же ар түрдүү молекулага таандык атомдордун аракеттешүүсү үчүн чекиттүү атом түшүнүгүнө негизделген феномендик эсептөө ыкмасы колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика