Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Австрия-Түркия согуштары (16-18-кылым)

Австрия-Түркия согуштары (16-18-кылым) - 16-кылымдын 20-жылдарынан негизинен Балкан жарым аралынын түндүк бөлүгү жана Венгрия королдугунун аймагы үчүн австриялык Габсбургдар менен Осмон империясынын ортосунда күрөш жүргөн. 1521-ж. түрктөр Венгрияга жортуул жасап Белградды ээлейт, кийинчерээк венгриялык-чехиялык армияны 
Мохач салгылашында талкалайт (29-август 1526). 1532-1533, 1540-1547, 1551-1562, 1566-1568, 1660-1664-ж. Австрия-Түркия согуштарынын жыйынтыгы Австрия менен Осмон империясы Венгрия королдугунун аймагын бөлүштүрүп алуу менен аяктаган. 1683-1699-ж. согуш Осмон империясынын аскерлеринин Австрияны басып кирүүсү, Венаны курчоосу менен (1683) башталып, түрктөргө каршы түзүлгөн коалициянын (Австрия, Речь Посполита, Венеция, 1686-ж. Орус падышалыгы) аскерлеринен жеңилген жана Европадагы ири аймактарынан айрылган. Ушундан соң түрктөр Борбордук Европадан чегинген. 1737-1739, 1788-1790-ж. Австрия-Түркия жана 1735-1739, 1787-1791-ж. орус-түрк согуштарында Орусия тарапта катышкан Австрия жеңилип калган соң, Осмон империясына Сербиянын жана Валахиянын айрым бөлүктөрүн кайтарып берген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Согуштар‎
Категория:Австрия
Категория:Түркия
Автобус

thumb|Benz-Omnibus, 1896
Автобус (авто (мобиль) жана (омни) бус) — жүргүнчү ташуучу автотранспорт. Азыркы кездеги автобустун тарыхый «бабасы» омнибус белгилүү маршрут боюнча жүргүнчү ташуучу, жалпы пайдалануудагы транспорт каражаты катары чыккан. Ат сүйрөгөн омнибус менен шаар ичинде жүргүнчүлөрдү ташуу алгачкы жолу 1662-ж. Францияда уюштурулган. Автобус 20-кылымда пайда болгон. Алгач ал жыгач чанак (кузов) орнотулган жүк машинасынын шассисин элестетчү. Автобус 1914-жылдан кеңири пайдаланууга бериле баштаган. Москвада такай жүргөн автобус каттамы боюнча жүргүнчүлөрдү ташуу 1924-жылдан, Бишкекте 1945жылдан кийин уюштурулган. Автобус класстарга (микроавтобустан өтө чоң автобуска чейин), ар бир класс, өз кезегинде, арналышына карата модификацияга (шаардык, шаар айланасындагы, шаар аралык (туристтик), жерг. каттамдагы, алыска каттоочу) бөлүнөт. Жүргүнчүлөргө арналган микроавтобуста 9-15, өтө чоңунда 250гө чейин орун болот; ылдамдыгы 120 км/с (алыска каттаган автобус үчүн). Анын чанагы вагон түрүндө жасалат. Астыңкы негизине кыймылдаткыч, кыймыл берүү кутусу, алдыңкы жана арткы дөңгөлөк октору бекитилет. Кыймылдаткыч автобустун алдына, ортосуна же артына орнотулат. Азыркы автобуста жүргүнчүлөр үчүн жана айдоочуга зарыл түрдөгү жайлуу орундар камсыздалган.

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Техника
Автодром

thumb|Автодром.
Автодром (авто... жана гр. dromos гимнастикалык, ат ойнотуучу аянт, чуркоочу жай), автомобиль полигону автомобиль спорту боюнча мелдеш өткөрүүчү жана автомобиль сыноочу аянт. Узундугу 3-10 км, туурасы 10-18 м. Автодромдор 20-кылымдын башынан курула баштаган, анын курулуш комплексине трибуна, фигуралык айдоо боюнча мелдеш өткөрүүчү аянтча, автомобилдерди техникалык жактан тейлөөчү имарат жана башкалар кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Автомобиль
Категория:спорт
Автомат

thumb|upright|Соода автоматы
thumb|right|«Кран» оюн автоматы
thumb|Аркадалык автоматтар
Автомат (гр. automatos өзү аракетке келүүчү) техникада өзү аракеттенүүчү түзүлмө. 
Ал эки түшүнүктө каралат: 
 1) материалды, энергияны, информацияны кабыл алуу, өзгөртүү жана пайдалануу процесстерин берилген программа боюнча адамды түздөн-түз катыштырбай аткаруучу механизмдер менен түзүлмөлөрдүн (электрондук, электрдик, пневматикалык, гидравликалык) системасы; 
 2) кибернетикада дискреттүү (санариптик) информацияны кайра иштетүүчү түзүлмөнүн (процесстин) математикалык үлгүсү. 
Анын түрү көп (мисалы, аныкталган, ыктымалдык, комбинациялык, Милли, Мур жана башка). Автомат технологиялык, энергетикалык, транспорттук, турмуш-тиричиликке керектелүүчү, эсептөөчү жана эсептеп чыгаруучу, аскердик болуп бөлүнөт. Автоматтын айрым түрү (жөнөкөй, механикалык оюнчук) байыркы доордо эле жасалган. Пружиналуу (П. Хенлейн, Германия, 16-к.) жана маятниктүү (X. Гюйгенс, Голландия, 1657) сааттын пайда болушу механикалык автоматтардын өркүндөшүнө түрткү берген. 18-19-кылымдагы өндүрүштүн өркүндөшү, эмгек куралына, адамга коюлган талаптардын жогорулашы автоматтарды өндүрүштө пайдаланууга алып келген. Электр техникасынын өнүгүшү (электрдик байланышта, транспортто, аскер ишинде, өнөр жайда колдонулушу) электрдик автоматтардын негизин түзгөн ачылыштарга, ойлоп табууларга жол ачкан. 20-кылымда илим жана техниканын өсүшү электрондук автоматтарды түзүүгө мүмкүндүк берген. Ал кандайдыр ишти аткаруучу механизмден текшерүү, эсөптөө, жөндөө, башкаруу милдеттерин аткарган татаал автоматтык түзүлмөгө айланган. Пайдаланылган энергиянын түрүнө жараша автоматтар механикалык, гидравликалык, пневматикалык, электрдик (электрондук), комплекстүү (пневмоэлектрдик) болуп бөлүнөт. Азыркы автоматтар энергия жана материалдардан тышкары информацияны кабыл алып, өзгөртүп, иштеп чыгат, башкача айтканда Автоматтын иштеши үчүн информация чоң мааниге ээ. 20-кылымдын ортосунан баштап адамдын айрым акыл эмгегин алмаштыруучу автоматтар (маалыматтарды шифрлөө, шифр чечмелөө, бөлүштүргүч, сорттогуч) пайда болгон. Бир түрдөгү, өтө коркунучтуу, зыяндуу же эмгекти көп талап кылган жумуштарды аткарууда роботтоштуруу улам көп колдонулууда. Азыркы күндө көп процесстер толук автоматташтырылган, машине жана операциялар компьютер менен башкарылып жатат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Информатика
Категория:Техника
Паниха (Вологдон областы)

Паниха — Россия Федерацинын Вологдан облысты Усть-Кубинскан Районуда жайлачган ауыл.
 Демограпиясы 
 Бахархойн дукхаллин хийцам200220100 0 

 Taгы бакыныз 
left|100px
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

 Дереккозлор 

 Чилтемелер 
 Усть-Кубинскан кӀоштан индексаш 

Категория:Усть-Кубинскан
Аба майдан

thumb|Аэропорт.
Аэропорт, аба дарбазасы жүргүнчүлөрдү, жүктөрдү аба транспорту менен жеткирүүнү уюштуруучу имараттар, курулмалар (аэродром менен бирге), жабдыктар тутуму. Жабдылышына жана самолётту кабыл алуу, төйлөөсүнө жараша аэропорт жергиликтүү жана эл аралык болуп бөлүнөт. Аэропорт радиолокациялык, автоматтык, радиотехникалык аспаптар жана навигациялык түзүлмөлөр, метеорологиялык жабдуулар менен камсыздалып, жүздөгөн га аянтты ээлейт. Аэропорттун карамагында аэровокзал, почта, жүк кабыл алуучу, жөнөтүүчү бөлмөлөр, мейманкана жана тескөөр (диспетчер) пункту, ангар, материал-техникалык мүлк кампасы жана башкалар болот.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Авиация‎
Автохория

thumb|Impatiens noli-tangere .
Автохория - (авто... жана грекче сhoreo тарап жатам) өсүмдүк мөмөсү менен уругунун сырткы таасирдин жардамысыз эле өзүнөн-өзү таралышы. Бышып жетилген мөмөлөр күч менен чарт жарылып ачылганда уруктары 1 мден 5 мге чейин (механохория) чачылат жана салмагын көтөрө албай жерге үзүлүп түшкөн мөмөлөр аркылуу таралат (барохория). Механохория ашкабак сымалдарга, чанактууларга ж. б. мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎
Ага-Бурят автономия округу

thumb|Ага-Бурят автономия округу (1994).
Ага-Бурят автономия округу – Россиянын аймагында, Чита облусунун курамындагы Сибирь федерация округуна кирет. Забайкальенин түштүк-чыгышында. Ингода жана Онон дарыясынын аралыгында жайгашкан. 1937-ж. 26-сентябрда уюшулган. Аянты 19,0 миң км2. Калкы 72,7 миң (2004). Округдун курамында 3 район, 4 шаарча бар. Борбору Агинск шаарчасы. Аймагынын басымдуу бөлүгү тоолуу. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы -24°С, июлдуку 18°С. Жылдык жаан-чачыны 400 мм. Башкы дарыясы Онон (ал аркылуу округдун түшүк чегарасы өтөт). Тоолуу бөлүгүндө боз, түздүктөрүндө кара топурак басымдуу. Шортоң жерлер да кездешет. Аймагынын 30%ын токой каптап жатат. Алханай улуттук паркы уюшулган. Калай, жез, сурьма, молибден, вольфрам, алтын, көмүр, талаа шпаты, асыл таштар казылып алынат. Табияты калктын жашоосуна ыңгайсыз. Тоо-кен казуу өнөр жайы өнүккөн аймактарында жана жайыттарында экология татаалдашууда. Топурактын эрозиясы күчөп, жайыт деградацияга учуроодо. Жергиликтүү калкы буряттар, ошондой эле орус, украин, татар ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 4,2 киши. Тоо-кен, токой, тамак-аш өнөр жайлары бар. Кой, уй, жылкы асыралат. Дан эгиндери (буудай, арпа, сулу) жана тоют өсүмдүктөрү айдалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Орусия
Агат

Агат - Сицилия аралындагы байыркы Ахатес дарыясынын атынан) минерал, халцедондун бир түрү. Катталышкан түрдүү түстөгү жука (10 мкмге чейин) жикчелерден тургандыктан, ар кандай өңдө кубулжуп көрүнөт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 6,0-6,5. Жикчелердеги түстөрдүн айкалышына жараша оникс (ак менен кара), карнеолоникс (кызыл менен ак), сардоникс (кызгылт күрөң менен ак), агат (көгүлтүр боз менен ак) деп аталат. Жанартоо тектеринин көңдөйчөлөрү менен жаракаларында пайда болот. Кооздук жана асылташ катары, ошондой эле техникалык аспаптарды даярдоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Минералдар
Ага-Хан IV

right|frameless
Ага-Хан IV - Улуу Даражалуу Ага Хан принц Каримшах (13. 12. 1936-ж. т., Швейцария, Женева ш.) шиит-исмаилит мусулмандарынын 49-мураскер имамы (1957жылдан). Ага Хан IV Мухаммед пайгамбардын бир тууганынын уулу, күйөө баласы Али ибн Абу Талиб жана кызы Фатима аркылуу пайгамбардын тике мурасчысы катары саналат. Ал чоң атасы Ага Хан III Султан Мухаммад Шахтын ишин улантып, коомдук жана саясий иштерге жигердүү катышууда. 

Ага Хан IV калктын жашоо шартын жакшыртуу, жакырчылыктан чыгууга көмөк көрсөтүү, коомдук уюмдарды уюштуруу, саламаттыкты сактоо, билим берүү жана маданият тармактарында, ошондой эле алыскы аймактардын экономикасын өнүктүрүү маселелерин ишке ашыруу боюнча тогуз агентстводон турган «Ага Хан өнүктүрүү уюмунун» негиздөөчүсү жана төрагасы. Бул агенттиктер программаларын эл арасында улутуна ж-а динине карабастан ишке ашырышат. 

Ага Хан IV Кыргызстанга биринчи жолу иш сапары менен 1995-ж. келген. 2001-ж. КР менен Исмаилиттер имаматынын ортосунда Кызматташуу тууралуу келишим түзүлгөн. Натыйжада «Ага Хан өнүктүрүү уюмунун» Кыргызстандагы өкүлчүлүгү 2005-жылдан Бишкекте иш жүргүзө баштаган. Ага Хандын колдоосу менен 2000-ж. дүйнөдөгү биринчи эл аралык артыкча укугу бар Борбордук Азия Университети (БАУ) уюшулган. БАУнун университет шаарчалары Нарында (Кыргызстан), Хорогдо (Тажикстан), Текелиде (Казакстан), ошондой эле Ош шаарында Ага Хан орто мектеби (2002) ачылган.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Агра

thumb|Таж-Махал.
Агра (Agra) — Индиянын түндүгүндөгү шаар. Уттар-Прадеш штатында. Калкы 1,26 млн (2001). Жамна дарыясынын боюнда, Дели шаарынан 200 км түштүк чыгышта. Жолдор тоому.

15-16-кылымда негизделген. 1504-жылдан Дели султандыгынын резиденцияларынын бири болгон. 1526-ж. Бабур басып алып, Улуу Моголдор мамлекетинин (Дели менен кошо) борбору атаган. Агра — Улуу Могол архитектура стилинин башкы борбору. Архитектуралык эстеликтери: «Агра-форт («Кызыл форт», 16-к.), Бермет мечит, 17-к., Таж-Махал мавзолейи (Бүткүл Дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген). Зоология академиясы (1954-ж. негизделген), университет (1927-жылдан), булгаары-бут кийим, текстиль, тамак-аш, айнек, электртехникалык өнөржай ишканалары бар. 16-кылымдан килем токуу, ташты оймо-чиймелеп кооздоо, инкрустация, зергерчилик өнүккөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Шаарлар‎
Категория:Индия
Агрессия (саясат)

Агрессия (саясат) - (лат. aggressio кол салуу) (эл аралык укукта) мамлекеттер аралык мамиледе мыйзамды бузуп күч колдонуу. 1974-ж. 14-декабрда БУУнун Башкы Ассамблеясы кабыл алган аныктама боюнча, мамлекет тарабынан башка мамлекеттин суверенитетине, территориясынын кол тийбестигине же саясий көз каранды эместигине карата куралдуу же БУУнун Уставына дал келбеген күч колдонуу. Күч колдонуу ыкмасы боюнча тике жана кыйыр болуп бөлүнөт. Жогорудагы аныктама Агрессияга кошо катышуу сыяктуу өзгөчө жагдайды да камтыйт (мисалы, өз территориясын агрессиялык иш-аракет жүргүзүү үчүн берүүсү). Агрессиянын өзгөчө кооптуу формасы болуп куралдуу күч колдонуу эсептелет. Ал эл аралык кылмыш катары баалануу менен эл аралык жоопкерчиликке тартылат. Агрессиянын натыйжасында тартылып алынган территориялар же башка олжолор (аннекциялар) мыйзамдуу боло албайт. Агрессиянын жасалышы тууралуу фактыны тактоо укугу БУУнун Коопсуздук кеңешине таандык. Мисалы, 1990-91-жылдардагы Кувейтке каршы агрессияга байланыштуу БУУнун Коопсуздук кеңеши Иракка каршы олуттуу санкцияларды берген. Ал экономикалык, идеологиялык, психологиялык же башка формаларда болушу мүмкүн.

 See also 
 Баскынчылык
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Саясат таануу
Агроценоз

Агроценоз - ( жана жалпы) маданий өсүмдүктөр өстүрүлгөн аймактын (талаанын, плантациянын, огороддун, бакчанын, зардын ж. б.) кыртышында жашап жаткан организмдердин көптөгөн түрлөрүнүн тобу. Агроценоз төмөндөгүдөй бөлүнөт: адамдын колу менен жасалган агроценоз ургаалдуу пайдалануунун натыйжасында түрү өзгөрүлгөн табигый өсүмдүктөр тобунун сапаты жакшыртылганы (пландуу пайдаланган токойлор, шалбаалар); жарым-жартылай кол м-н өстүрүлгөн агроценоз. өсүүсү пландуу түрдө жөнгө салынып турбаган өсүмдүктөрдүн жасалма тобу (эгилме токой аянттары, себилме көп жылдык шалбаалар); айдалма агроценоз. өсүп-өнүгүүсү адам тарабынан жөнгө салына турган өсүмдүктөрдүн коомдоштугу (бак-дарактар, плантациялар, айдоолор); ургаалдуу экме агроценоздо кыртыш, суу, аба чөйрөсү түзүлүп, өсүп-өнүгүүсү жөнгө салынып туруучу өсүмдүктөр тобу (күнөскана өсүмдүктөрү, аэропоника, гидропоника). Адамзаттын чарба иштерин ургаалдуу жүргүзүшү табигый биоценоздордун көп түрдүүлүгүнүн кыскарышына алып келүүдө. Бул болсо атмосферанын газ алмашуу режимине тоскоол болуп жатат. Ошондуктан, айлана-чөйрөнү коргоо жана айыл-чарба ландшафттарынын чарба иштерин туура жүргүзүү, Агроценоз түшүмдүүлүгүн жогорулатуу (өсүмдүктөрдү СО2 газы м-н жетиштүү өлчөмдө камсыз кылып) ж. б. мелиорация иштерин жүргүзүү керек. К. Молдошев.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Айыл чарба
Адамдын иммунитет жетишсиздигинин вирусу

thumb|АИВдин кесилишинин стилдештирилген сүрөтү
Адамдын иммунитет жетишсиздигинин вирусу (АИВ)Кыргыз Республикасында 2012-2016-жылдарга карата АИВ-инфекциясынын эпидемиясын турукташтыруу боюнча мамлекеттик программа — кабылданган иммундук жетишсиздик синдромун козгоочу ретровирус.

Вирусту 1983-жылы Париждеги Л. Пастер атындагы илимий-изилдөө институтунун профессору Монтанье башкарган илимпоздор тобу рактын бир түрү менен ооруган кишиден тапкан. Ошол эле жылы АКШда профессор Галло жана жардамчылары бул вирусту КИЖС менен ооруган адамдын канынан, спермасынан бөлүп алышкан. АИВ — татаал түзүлүштөгү вирус. Дүйнөдөгү белгилүү микроорганизмдердин ичинен ушул вирус гана РНК менен ДНКны синтездөөгө жөндөмдүү. ДНКда тукум куугучтук, генетикалык маалымат жайгашат, ал эми маалыматты РНК «ташып жүрөт». Ошондуктан АИВ ретровирустардын катарына кирет. 1986-жылы анын жаңы түрлөрү — мутанттары (I, II, III) табылган. Алар өз ара генетикалык белгилери менен айырмаланат, ар бир мутанттын гени ар башка. Вирустун генинин түзүлүшүнө карата «субтиптерге» бөлүнүп, латын тамгалары (А, В, С, N, O, D жана башка) менен аталат.

Жыныс жолу менен жугузгандарда көбүнчө В-субтиби кезигет. Вирус таякча, үтүр же тоголок шар сымал болот. Айлана-чөйрөнүн шартына чыдамсыз, жылуу жерде 10 - 30 мүнөт гана жашайт. Чөйрөнүн температурасы 56°тан жогорулаганда өлөт. Химиялык заттарга туруксуз, бирок радиацияга, ультракызгылт көк нурга бир топ чыдамдуу. Ал тирүү клеткада мителик кылгандыктан, адам организминде гана жашоого, көбөйүүгө жөндөмдүү. Адамдын каны, лимфа суюктугу, спермасы, жүлүн суюктугу, жыныс мүчөлөрүнүн былжырлуу суюктуктары вируска жагымдуу шарт болуп, анын таралышында мааниси зор. АИВ адам иммунитетин тейлөөчү кан клеткалары менен азыктанат. Адамга жуккан вирус канга өтүп, лимфоциттерге кирип, генетика аппаратында көбөйөт, аларды «жеп» бүткөндөн кийин, андан чыгып (провирустар) башка лимфоциттерге өтөт. Натыйжада, лимфоциттердин саны массалык түрдө азайгандыктан адамдын иммунитети начарлап, антитело бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгүн жоготот. Иммунитет жетишсиздиги бүтүндөй иммундук тутумдун “кыйрашына” алып келет.

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Аден

thumb|Аден.
Аден шаары - Йемен Республикасындагы шаар; Аден мухафазасынын (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 568,7 миң (2003). Араб деңизинин Аден булуңундагы транзиттик порт (жылына 12,2 млн т жүк ташылат). Өлкөнүн экономикалык жана соода борбору. Экономикасынын негизин Суэц каналы аркылуу өткөн кемелерди тейлөө түзөт. Баб-эль-Мандеб кысыгына жакын жайгашкан. Эларалык аэропорту бар. Нефть ажыратуу, кеме ремонттоо, текстиль, тамак-аш өнөр жайы, университет иштейт. Сыртка нефть, айыл чарба продуктулары, балык сатылат. Байыркы убактан эле грек, рим географтарына Адана же Асана деген ат менен белгилүү. 1839-1967-ж. - Улуу Британиянын ээлиги.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Шаарлар‎
Категория:Йемен
Аджанта

thumb|Аджанта.
Аджанта - Батыш Индияда Вахор дарыясынын өрөөнүндөгү аскага чегилип жасалган будда монастырынын үңкүр комплекси. Анда чайттардан (храм) жана вихарлардан (келье) турган 30га жакын жайлар курулган. Аджантадагы эстеликтер негизинен биздин замандын 4-5-кылымына, ал эми 5 залы (ошол мезгилдеги дубалга тартылган сүрөттөрдүн бир бөлүгү сакталып калган) биздин заманга чейин 2-1-кылымга таандык. Аджанта үңкүрү айбанаттар жана өсүмдүктөрдүн сүрөттөрү, ошондой эле буддалык уламыштардан алынган мотивдер менен кооздолуп, скульптура менен архитектуранын бирдиктүү айкалышынан турат. Аджантадагы кайталангыс оймо-чиймелер, турмуштук байкоолорго, өткүр фантазияга жана композициялык көркөмдүккө бай кооздугу Индиянын ошол кездеги көп жактуу турмушун чагылдырат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Кыштактар
Категория:Индия
Категория:Археология‎
Адмиралтейство аралдары

thumb|Адмиралтейство аралдары.
Адмиралтейство аралдары - Тынч океандагы аралдар тобу. Жанар тоодон жана шуру (коралл) аралдарынан турат; Бисмарк архипелагында. Арал Папуа - Жаңы Гвинея мамлекетинин аймагы. Аянты 2072 км2, эң чоң аралы Манус (1600 км2). Калкы 40 миңдей. Бийиктиги 718 мге чейин (Манус аралында). Айрым аралдары токой менен капталган. Кокос, пальма плантациясы бар. Балык кармалат. Башкы шаары - Лоренгау. Аралда европалыктардан алгачкы жолу 1527-29-ж. испан деңиз саякатчысы А. Сааведра болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Аралдар
Дарек

Дарек ― 1) адамдын жашаган жана мекеменин, ишкананын, уюмдун турган жери; 2) информатикада ЭЭМдин эс облусун (регистр, уяча, бет ж. б.), анын сырткы түзүлүшүн же информациялык, эсептөө тармактарынын түйүндөрүн аныктоочу сан же символдук белгилөө; ЭЭМде маалыматтын жайгашуу ордун аныктоочу код. Адрестин түрлөрү: чыныгы адрес (уячалардын (блоктун, түзүлүштүн) номуруна туура келген конкреттүү коддор); салыштырма адрес (өзгөчө тандалган айрым уячадан, көбүнчө анын буйруктары сакталган эстин уячаларынан баштап эсептелген эс уячаларынын номуру); символдук адрес (программалоодо ыңгайлуулук үчүн колдонулган адрестин шарттуу белгилениши). Адрес машинада уячаларга туура келүүчү кайрылууну камсыз кылган башкаруучу сигналдар системасына дешифратор менен өзгөртүлөт. Дешифраторго келгени аткаргыч адрес, ал эми ЭЭМдин эсинен алынуучу буйруктардын курамындагысы баштапкы же жөн эле адрес деп аталат.
 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Информатика
Адрия деңизи

thumb|Адрия деңизи.
Адрия деңизи – Жер ортолук деңизинин бир бөлүгү. Апеннин жана Балкан жарым аралынын аралыгында. Италия, Югославия, Албаниянын жээктерин чулгайт. Түштүгүндө Отранто кысыгы аркылуу Иония деңизи менен туташат. Аянты 144 миң км2. Эң терең жери 1230 м. Чыгыш жээгине жакын Далмация аралдары жайгашкан. Батыш жээги негизинен ойдуңдуу, чыгыш жээги тоолуу. Ири булуңдары: Венеция, Триест. Суунун темп-расы августта 24°Сден 26°Сге, февралда 7°Сден 13°Сге чейин. Туздуулугу 35тен 38%ое чейин. Суткасына эки жолу ташкындайт (бийиктиги 1,2 м.). Балык (сардина, скумбрия) кармалат. Шельфтеринен нефть жана газ алынат. Башкы порттору: Триест, Венеция (Италия), Риека, Сплит, Дубровкин, Котор (Югославия), Дуррес, Влера (Албания).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Деңиздер
Адырашман

thumb|Peganum harmala
Адырашман, ысырык — жуп жалбырактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу, көп жылдык чөп. Адырашмандын 6 түрү белгилүү. Узун тамыры ылдый тик өсөт. Сабагы 25 смге жетет, өтө бутактуу. Жалбырагынын узундугу 3-6 см, майда тилкелүү, гүлү ак же саргыч, ар бир бутагынын учунда 2 - 3төн жайгашкан. Мөмөсү - тоголок кутуча, май, июлда гүлдөп, августта уругу бышат, уругу каракүрөң түстө. Топурагы шор өрөөндөрдө, короо айланасында, такырларда өсөт. Уругунан гармин, гармалин алкалоиди алынат. Мал жебейт. Кыргызстандын көп жеринде кадимки адырашман өсөт. Кургакчылыкка өтө чыдамдуу. Илгертеден эл арасында дарылыкка пайдаланышкан, өзгөчө малдын котурун дарылоодо колдонулат. Тумоологон адам жаткан бөлмөнүн абасын тазартуу үчүн адырашманды түтөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Дары өсүмдүктөр
Ажал өрөөнү

thumb|Ажал өрөөнү.
Ажал өрөөнү же Өлүм өрөөнү (Death Valley) — АКШдагы Амаргоса жанa Панаминт кырка тоолорунун ортосунда, чоң бассейндин түштүк бөлүгүндө жайгашкан тоо аралык ойдуң. Мохаве чөлүндө (АКШ). Узундугу 250 чакырым. Түндүк Американын эң чуңкур (деңиз деңгээлинен 85 м төмөн жайгашкан) жери, суусуз ойдуң. Батыш жарымшардагы эң ысык жер; анда абанын температурасы 56,7°Сге чейин ысыйт. 1849-ж. алтын издөөчүлөр тобу суудан өксүп каза табышынан улам ушундай аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Өрөөндөр‎
Категория:Чөлдөр‎
Категория:АКШ географиясы‎