Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Фреза

Фреза (фр. traise) - материалды кесип, жонуп иштетүүчү көп тиштүү жонгуч аспал. Анын жонуучу тиши айланып турат.
 
Фреза тиштери жайгашкан бети боюнча цилиндрлүү, торецтүү, дисктүү, бурчтуу, фасондуу; тиштин формасына жараша тик бурчтуу, бурамалуу, ар кандай багытталган тиштүү; тиштин конструкциясы боюнча өтө учталган, артка кайрылган; түзүлүшү боюнча бир бүтүн, курама, комплекттүү, тиштери алмаштырылма; бекитүү ыкмасы боюнча кийгизилме ж. б.; бурама сайынын багыты боюнча сол жана он сайлуу болуп айырмаланат. Фреза тегиз, оюк, ийри сызыктуу бетти иштетүү (жонуу), ошондой эле материалдарды кесүү үчүн да колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Аспаптар
Франциядагы революция (1848)

Франциядагы революция (1848) - Европадагы революциялардын бири; Фраядиядагы бурж. демократиялык революция.
 
Максаты: 1830-жылдан бийликке турган Луи Филипп 1ни королдук тактыдан түшүрүү, Экинчи республиканы (1848-52) жарыялоо, эркиндик жана жарандык укук орнотуу. 1840жылдан өлкөдө социалдык-экономикалык кризистер башталып, жумушсуздук, баанын өсүшү, ачкачылык (1845-47-ж. өлкөдөгү кургакчылыкка) ж. б. массалык нааразычылыктарды жараткан. 22февралда Парижде башталган жумушчулардын демонстрациясы тез эле элдик революцияга айланган. 24-февралда монархия кулап, Убактылуу өкмөт түзүлгөн. Жумушчулардын талабы боюнча 25-февралда респ. (экинчи респ.) жарыяланган. Жалпы шайлоо укугу (эркектер үчүн) киргизилип, жумушсуздар үчүн улуттук мастерскаялар ачылган. Эл саясий укуктарга жана жарандык эркиндиктерге ээ болуп, жумушсуздар иш менен камсыз болгон, бирок жумушчулардын укуктары жөнүндө маселе чечилбей калган. Жумушчу табынын идеялык жактан жетилбегенинен жана начар уюмдашканынан пайдаланып, бурж. республикачылар өз өкмөтүн түзүп, жумушчу табына каршы чабуулга өткөн. 1848-ж. 4-ноябрда өлкөнүн конституциясы кабыл алынып, өлкөдө Луи Наполеон Бонапарттын аскердик-диктатуралык бийлиги орногон. 1852-ж. 2-декабрда монархия (2-империя) кайра орнотулган. Франциядагы революция Европада революциялык окуялардын жүрүшүнө чон таасир тийгизген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Революциялар
Франциядагы революция (1789-99)

Франциядагы революция (1789-99) -18-кылымдын аягында Францияда феодалдык түзүлүшкө сокку уруп, социалдык жана саясий системаны өзгөртүп, монархияны кулаткан буржуазиялык демократиялык революция.
 
1789-ж. 14-июлда көтөрүлүшчүлөрдүн Бастилияны алышы менен революция башталып, 1794-ж. 27-июлда (Термидордук төңкөрүш) же 1799-ж. 9-ноябрда (18-брюмер төнкөрүшү) бүткөн. 18-кылымдын 80-жылдарында Францияда чексиз монархиялык бийлик үстөмдүк кылып, өлкөнүн экономикасы, айыл чарба жана өнөр жайдын өнүгүшүнө кедерги болгон. Финансылык оор абалдан чыгуу максатында 1789-ж. 5-майда король Людовик XVI Генералдык штатты (1614-жылдан бери чакырылган эмес) чакырып, жаңы салыктарды бекитүү буйругу элдик көтөрүлүшкө алып келген. Көтөрүлүшчүлөр 1789-ж. 14-июлда Бастилия чебин алган. 1789-ж. 26-августта эски тартиптин жоюлушу жарыяланып, «Адамдын жана жарандык укуктардын» Декларациясы кабыл алынган. 1792-ж. 10-августта Парижде элдик көтөрүлүш монархияны кулаткан. Өлкөдө бийлик башына якобчилерге каршы турган жирондисттер (соода, өнөр жай буржуазиясы) келип, революцияны андан ары өнүгүшүн токтотууга аракеттенген. 1792-ж. 22-сентябрда реслублика жарыяланган. 1793-ж. 21-январда Конвенттин (жогорку мыйзам чыгаруучу жана аткаруучу орган) чечими менен король Людовик ХVI өлүм жазасына тартылган. 1793-ж. 31-майдан 2-июнга чейин болгон элдик көтөрүлүш Конвенттен жиродисттерди кууп, яковинчилер бийлигин орноткон. Конституция кабыл алыныл, адамдын тең укуктуулугу жарыяланган. Эркектерге шайлоо укугу берилген. Жерге болгон жеке менчик жоюлган. Европалык монархиялык мамлекеттердин (Пруссия, Австрия ж. б.) Франция революциясына каршы коалициясы кулаган.

Бирок өлкөдөгү якобинчилер бийлигине нааразылыктар күчөп, контрреволюциячыл кутум түзүлгөн. 1794-ж. 27-июлда Термидордук төңкөрүш якобинчил бийликти кулаткан. Бийлик буржуазиянын колуна өтүп, 1795-ж. Директория режими орногон. 1799-ж. 18-брюмер революциянын бүткөндүгүн жарыялаган. Наполеон Парижге кайтып келип, 1804-жылдан Француз империясынын башында турган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Революциялар
Франция-Пруссия согушу

Франция-Пруссия согушу — Франция империясы менен Пруссия коалициясы, Түндүк Герман союзу жана Түштүк Герман мамлекеттеринин ортосундагы 1870-1871-жылдардагы куралдуу жаңжал. Австрия-Пруссия-Италия согушунда (1866) жеңишке жетишкен Пруссия Францияны начарлатып, бүт Германия жерлерин бириктирүүнү көздөгөн.
 
Франция императору Германиянын күчтөнүшүнө жана биригишине жолтоо болууга, Европага өз үстөмдүгүн сактап калууга аракеттенген. Ошондой эле испан королевасы Изабелла II бийликтен кулаган соң (1868), испан тактысына пруссиялык Вильгельмдин Iнин тууганы, Леопольд Гогенцоллерн тандалып, аны Отто фон Бисмарк колдогон. Леопольддун талапкерлиги Парижде кыжырданууну туудурган. Наполеон III аны испан тактысынан баш тартууга аргасыз кылган. Мындай пикир келишпестиктерден улам эки тарап тең согушка даярданган. Наполеон IIIнүн өкмөтү 1870-ж. 19-июлда Пруссияга каршы согуш жарыялаган. Бирок согуштун алгачкы күндөрүндө эле француз армиясы Пруссиядан жеңиле баштаган. 1870-ж. 2-сентябрда Седан шаарынын жанында француз армиясы талкаланып, башында император турган 282 миң аскер менен офицерлер жоготууга учураган (139 миң аскер өлүп, 143 миң жарадар болгон). Бул кабар Парижде элдик көтөрүлүштүн чыгышына түрткү болгон. Көтөрүлүштүн натыйжасында 1870-ж. 4-сентябрда Франция империясы (Экинчи) кулаган. Германия империясы жана Үчүнчү француз республикасы түзүлгөн. 1871-ж. 10-майда Франкфурт тынчтык келишими боюнча Франция Германияга 5 млрд франк контрибуция төлөп, Эльзас жана Лотарингия аймактарын берген.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Согуштар
Франц-Иосиф жери

thumb|Франц-Иосиф жери.
Франц-Иосиф жери - Баренц деңизиндеги архипелаг.
 
РФтин уюлдук аймагында. Аянты 16,1 мид км2. 192 аралдан турат. 3 топко бөлүнөт: чыгыш - башкалардан Австрия кысыгы аркылуу бөлүнөт; ири аралдары - Вильчек Жери, Греэм-Белл; борбордук - Австрия кысыгы менен Британия каналынын аралыгындагы аралдар (Рудольф, Гукер); батыш - Британ каналынын батышындагы аралдар; мында архиделагдагы эң ири Георг Жери а. жайгашкан. Аралдардын көбү кумдук, акиташ, базальт тектеринен турат. Аянтынын 87% и муз менен капталып, анын калындыгы 100-500 мге жетет. Бийиктиги 620-мге чейин (Винер-Нойштадт а-нда). 

Климаты арктикалык. Январдын орточо температурасы -24°С, июлдуку -1,2°С. Музу жок жерлеринде майда көлдөр бар. Арктика чөлү басымдуу; мамык чөл, эдилчектер, таш жаргы, түндүк уюл апийими жана мажүрүм талы өсөт. Ак аюу жана калтар түлкү кездешет. Аскалары - куштар базары. Туруктуу жашаган калкы жок. Александр Жери жана Рудольф а-нда уюлдук станциялар, Хейса а-нда геофизикалык обсерватория (1957-жылдан) иштейт. РФ кызматынын чек ара заставасы бар. Архиделагды 1873-ж. Австрия-венгрия экспедициясы ачып, аны Австрия императору Франц Иосиф 1дин ысмынан атаган.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар‎
Категория:Орусия
Категория:Арктика
Франс Анатоль

Франс Анатоль (чын аты-жөнү - Анатоль Франсуа Т и б о; 16. 4. 1844, Париж - 12. 10. 1924, Сен-сир-сюр-Луар) - француз жазуучусу.
 
Букинисттин уулу. 1896-жылдан Франдуз академиясынын мүчөсү. Биринчи китеби - «Алтын поэмалар» (1873). Кийии «Сильвестер Боннардын кылмышы» (1881), «Таис» (1890) романдарын, «Аббат Жером Куаньяр мырзанын ойлору» (1893) чыгармаларын, «Азыркы учурдун тарыхы » (1897-1901) аттуу төртилтигин, «Ак таш бетинде» (1905) романын жараткан. Франс - «Доеумдун китеби» (1885), «Пьер Назьер» (1899) ж. б. китептердин да автору. 1905-07жылы орус революциясына чын ыклас менен мамиле жасаган («Жаркыдкүндөргө», 1906). «Пингвиндер аралы» (1908) жана «Периштелердин көтөрүлүшү» (1914) деген гротесктүү-фантастикалык романдары динди айыптаган саясий сатиралык мүнөздө жазылган. 1917-ж. чейин революциянын тарыхтагы прогрессивдүү ролуна ишенген эмес («Кудайга жалынуу» романы, 1912). Октябрь революциясы Ф-ка чыгармачылык шык берип, өмүрүнүн акырында социализм идеяларын кабыл алган. Кийинки жылдары «Кичинекей Пьер» (1919), «Гүлдөгү өмүр» (1922) деген эскерүүлөр циклин жазган. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1921).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Франко Баамонде Франсиско

thumb|Franco (1930)

Франко Баамонде Франсиско (4. 12. 1892, Ферроль - 20. 11. 1975, Мадрид) - испаниялык аскер жана мамлекеттик ишмер.
 
Испан мамлекетинин башкаруучусу (1939-75), Испан өкмөтүнүн төрагасы (1938-73), генералиссимус. Жөө аскерлер академиясын бүткөн. Испаниянын Африканы колониялаштыруу согушуна катышкан. 1936-ж. Испан республикана каршы аскердик-фашисттик козголоңду жетектеген. 1939-ж. республика кулаган соң, Франко Испан мамлекетинин түбөлүк башчысы болуп жарыяланган. Козголоңчулар басып алган Бургос шаарында түзүлгөн мамлекеттин жана өкмөттүн башчысы, ошондой эле Куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы болуп дайындалып, Испанияда авторитардык режимди орноткон. 

1947-ж. так мурастоо жөнүндө мыйзам киргизилип, салт боюнча Испан королдугу түзүлгөн. 1969-ж. Франконун сунушу боюнча анын ишин улантуучу болуп 1931-ж. кулатылган король Альфонс ХШнүн небереси Хуан Карлос Бурбон бекитилген. 1975-ж. Франко өлгөндөн кийин ал Испаниянын королдугуна шайланган. Франконун социалдык-экономикалык саясий режими («интегралдык улутчулдук») төрт негизги элементке таянган: экономиканы контролдоо, автаркия, корпоративизм жана еоциалдык «гармониялуулук».

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Франк мамлекети

Франк мамлекети - 481-жылдан 843-ж. чейин өкүм сүргөн Европадагы биринчи ири саясий бирикме.
 
Батыш жана Борбордук Европа аймактарын камтыган. Мамлекет франктардын атынан аталган. Франктар 3-кылымда пайда болуп, эки бутакка бөлүнгөн: примордук же сали франктары (Рейндин ортонку агымында жашагандар) жана рипуардык франктар (Маас жана Рейн жээгиндеги тургундар). Каталаун талаасында (451) Аттилага каршы салгылашып, женишке жетишкен франк кол башчыларынын бири Меровей жана анын небереси Хлодвиг (Хильдериктин уулу) болгон. Франк мамлекети менен меровингдер жана каролингдер династиясынын королдору бийлеген. Хлодвиг (меровингдер тукумунан) баштаган франктар 486-ж. Рим империясын (Түндүк-Чыгыш Галлияны) басып алып, Франк мамлекети менен негиздеген.
Ошондой эле анын тушунда Франк мамлекети Рейн дарыянын ортоңку жана жогорку алабын мекендеген алемандарды (496), Аквитаниядагы вестготторду (507) багынткан. 534-ж. Франк мамлекетине бургунддар (королу Годомар), 536-ж. Прованс (остгот королу Витигис), 6-кылымдын 30-ж-нда Везер жана Эльбанын ортосундагы тюринг аймактары жана алемандардын приальпы ээликтери, 50-ж. Дунайдагы баварлардын жерлери каратылган. 7-кылымда меровингдер династиясы начарлап, 8-кылымда бийликке каролингдер (751-ж. Карл Мартеллдин уулу Кодо Пипин өзүн Ф. м-нин королу деп жарыялап, Каролинг династиясын негиздеген) келген. Улуу Карл (768-814) лангобарддар (773-774), сакстар (772-804), испан арабдары (778-779, 796-810), аварлар (791-799), славяндар (789-806) менен согушуп, ири империя түзгөн. Ал аскер жана сот реформаларын жүргүзүп, Батыш Европада феодалдык мамилелердин калыптанышына таасир тийгизген. Дыйкандар ири жер ээлөөчүлөргө баш ийип, феодалдык ак сөөктөрдүн бийлиги күчөгөн. Катаал феодалдык эзүү дыйкандар менен феодалдардын ортосунда таптык күрөштү пайда кылган. 843-ж. таптык күрөш жана бийлик талашкан согуштардан улам Карлдын неберелеринин (Людовик I, Лотарь I) тушунда Верден келишими (843) боюнча империя үчкө (Франция, Германия жана Италия) бөлүнгөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекеттер
Франкль Феликс Исидорович

Франкль Феликс Исидорович (12. 3. 1905, Вена - 7. 4. 1961, Нальчик ш.) - советтик механик жана математик, техника (1934) жана физикалык-математикалык илимд. (1936) доктору, проф. (1946).
 
Вена университетин (1927) бүтүргөн. СССРге эмиграцияланып, СССРдин Борбордук Аткаруу Комитетине караштуу Коммунисттик академияда илимий кызматкер. Борбордук аэрогидродинамика институтунда (ЦАГИ) илимий кызматкер, бөлүмдөрдүн илимий жетекчиси (1934-44). 1944-жылдан Дзержинский атындагы Артилл. академияда иштеген. 1951-ж. Фрунзеге келип, КМУда кафедра башчысы, 1959-жылдан Кабарда - Балкар мамлекеттик университетинде иштеген. 90дон ашык илимий эмгектин автору. Анын эмгектеринин көпчүлүгү фундаменталдык изилдөөлөргө кирет. Негизги эмгектери: топология, газ динамикасы, аба винтинин теориясы, жалпы салыштырмалуулук теориясы жана аэрогидродинамиканын айрым маселелерине арналган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фракия

Фракия (, , ) — Балкан жарым аралынын чыгыш бөлүгүндөгү 
— Эгей, Кара, Мрамор деңиздеринин аралыгындагы тарыхый аймак.
 Фракия
 , 
 thumb | 220x124px | right | Фракиянын тарыхый туусу. 1821.
 
 
 thumb | 220x124px | right | Түркия — Чыгыш Фракия Греция — Батыш Фракия Болгария — Түндүк Фракия
Байыркы Фракияны алгач пеласгилер, кийин фракийлер мекендеген. Демокриттин мекени — Авдера белгилүү шаарлардын бири катары эсептелген. Антикалык доордо деңиз жээктеринде грек кыштактары (Византия деп аталган) негизделип, Kapa деңизден Жер ортолук деңизге жана Европадан Азияга өтүү жолундагы маанилүү соода түйүнү болгон. Византия байлыктары римдиктерди кызыктырган. Б. з. ч. 1-кылымда Фракия аймактары Байыркы Римдин контролдугуна өтүп, б. з. 330-ж. Византия ш. Константинополь (император Константиндин урматына) деп өзгөрүп, Рим империясынын борбору болуп калган. 6-кылымда Фракияга славяндар отурукташкан. Фракиянын айрым бөлүгү Биринчи Болгар падышалыгынын (680-1018) курамына кирген. 1204-ж. Фракия Латын империясына караган. 15-кылымда Фракияны Осмон империясы басып алган. 

Берлин конгресси (1878) боюнча бир бөлүгү Чыгыш Румелияга (1855-ж. Болгар княздыгы менен бириккен) кошулган. Биринчи Балкан согушунан (1912) кийин Лондон тынчтык келишими (1913) боюнча Фракия дээрлик бүт бойдон Болгариянын карамагына өткөн. Экинчи Балкан согушунан (1913 ) кийин Бухарест тынчтык келишими (1913) боюнча Болгария Батыш Фракиянын бир бөлүгүн Грецияга берген. Константинополь тынчтык келишими боюнча Чыгыш Фракия Лозенград (Кирк-Килисе), Люле Бургаз, Адрианополь (Эдирне) менен кошо Түркияга өтүп, Болгарияда Батыш Фракиянын бир бөлүгү гана калган. Биринчи дүйнөлүк согуштан (1914-1918) кийин Севр тынчтык келишимине (1920]) ылайык Чыгыш Фракия Грекияга өткөн. Лозанна тынчтык келишими боюнча (1923) Чыгыш Фракия (Адрианополь менен кошо) кайра Түркияга өтүп, Батыш Фракия (Ксанти, Комотини жана Эврос) Грекияга, Түндүк Фракия Болгарияга калтырылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Фош Фердинанд

Фош Фердинанд (2. 10.1851, Тарб - 20. 3. 1929, Париж) - фр. аскер ишмери, аскер теоретиги.
 
Франдия маршалы (1918), Британ фельдмаршалы (1919), Полыпа маршалы (1923). Франдия академиясынын мүчөсү (1918). 1887-ж. Франциядагы жогорку аскер окуу жайын бүткөн соң, 1890-жылдан ошол эле окуу жайында окутуучу, 1895-ж. проф. болуп иштеген. Фош ушул мезгилде наполеондук тактиканы үйрөнгөн. 1903-ж. полковник наамында 35-артиллериялык полкко командачы, 1908-ж. Франциядагы жогорку аскер окуу жайын жетектеген. 1910-ж. россиялык армиянын согуштук манёврларына катышкан. 1-дүйнөлүк согуш (1914-18) мезгилинде аскер начальниги, фронтту жарып өтүү максатында түзүлгөн Германия империясынын «Жазгы чабуул» аталышындагы масштабдуу операциясынан кийин союздук аскерлердин башкы командачысы, 1919-ж. Фош Франция жогорку аскер советинин президенттигине дайындалып, 1-дүйнөлүк согуштун акырына чейин өзүнүн согуштук жөндөмдүүлүгүн көрсөткөн. Ысмы Франциянын аскердик эки кораблине, танк базасына ж. б. ыйгарылып, Парижге эстелиги тургузулган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фотоэффект

Фотоэффект — жарыктын таасиринде заттан электрондордун бөлүнүп чыгышы.
 
Алгач Г. Герц (1887) тарабынан ачылып, орус окумуштуусу А. Г, Столетов (1888) тарабынан терең изилденген. Андан ары Фотоэффект мыйзамдарынын теориясын А. Эйнштейн (1905) түшүндүргөн. 

Фотоэффект үч түрдө байкалат:1) сырткы Фотоэффект — жарык таасиринде электрондордун заттын сыртына чыгышы;2) ички Фотоэффект — жарык таасиринде жарым өткөргүчтөрдүн же айрым диэлектриктердин электр өткөрүмдүүлүгүнүн көбөйүшү;3) вентилдик Фотоэффект — металл менен жарым өткөргүчтөрдүн же түрдүү тектүү жарым өткөргүчтөрдүн ортосундагы чекте жарык таасиринде электр кыймылдаткыч күчүнүн пайда болушу. 

Фотоэффект — кванттык кубулуш, анын терең изилдениши квант теориясын эксперименттик негиздөөдө зор мааниге ээ. Фотоэффект заттардын түзүлүшүн изилдөөдө жана фотоэлектрондук куралдарда кеңири колдонулат.

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фотоэлектрдик кубулуштар

Фотоэлектрдик кубулуштар - электромагниттик нурлануунун таасиринен заттарда пайда болуучу электр кубулуштары.
 
Аларга вентиль фотоэффектиси, сырткы жана ички фотоэффект, фотоөткөргүчтүк, Дембер эффектиси ж. б. кирет. Металлдарда электр өткөргүчтүк өтө чоң болгондуктан, ички фотоэффект байкалбайт жана фотоэлектрондук эмиссия гана пайда болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фототриангуляция

Фототриангуляция — фотограмметриялык приборлордо (стереограф, стереопроектор, автограф ж. б.) же графиктик түзүлүштөрдө аэросүрөттөр боюнча таяныч чекиттердин абалын аныктоо ыкмасы.
 
Фототриангуляция топогр. карталарды түзүүдө, геодезиянын башка маселелерин чечүүдө ж. б-да пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фототрансформатор

Фототрансформатор - огу жантык жайгаштырылган фотоаппарат менен тартылган сүрөттү белгилүү бир масштабдагы горизонталдык аэросүрөткө өзгөртүүчү аспап.
 
Өзгөртүүнүн жыйынтыгы аймактын фотопланын түзүүгө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фототеодолиттик съёмка

Фототеодолиттик съёмка - жер бетинен тартылган сүрөттөр аркылуу топографиялык карталарды түзүү ыкмасы.
 
Мында фотосүрөт фототеодолиттин жардамы менен кандайдыр бир базистин четинен тартылып, стереофотограмметрия жолу менен иштетилет. Негизинен карьерлерди, инженердик курулмаларды жана бийик тоолуу аймактарды картага түшүрүүдө пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Топография
Фототеодолит

Фототеодолит - фотокамера менен теодолиттин конструкциясы бириктирилип түзүлгөн аспап.
 
Аймактын, карьердин, инженердик курулмалардын ж. б. объектилердин жайгашкан абалын, формасын, өлчөмдөрүн аныктоо үчүн сүрөткө тартууда пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:География
Фотосхема

Фотосхема - жалпы контур боюнча сыйыштырылган жана бир негизге чапталган аэросүроттөр тобу.
 
Аймакты изилдөө жана картага түшүрүү үчүн керектелет. Фотосхемада сүрөттөр трансформацияланбастан жана масштабы сакталбай чапталгандыктан, аймактын план түрүндөгү так сүрөтү боло албайт. 

Максатына карай Фотосхема: маршруттук (мис., дарыяны бойлой же жол салынып өтүүчү тилке боюнча), аянттык (токой массиви, курулуш түшүүчү участка ж. б.) жана топографиялык картанын тандалып алынган тилкесине дал келтирилген деп бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Топография
Фотометрия

Фотометрия (фото... жана... метрия) - оптикада жарыктын нурлануу, таралуу жана заттар менен өз ара аракеттешүү процесстериндеги оптикалык нурлануунун энергиялык мүнөздөмөлөрү каралуучу бөлүмү.
 
Фотометрия ультракызгылт көк нурдан инфракызыл нурга чейинки нурлануу процессин, ар кандай чөйрөдө таралышын, жутулушун, чагылышын жана чөйрө менен өз ара аракеттенишин мүнөздөөчү чоңдуктарды, ошондой эле ошол чоңдуктарга таянган теор. жоболорду жана эсептөөлөрдү камтыйт. Фотометриялык чоңдуктардын нурлануунун толкун узундугуна жана спектр тыгыздыктарына болгон көз карандылыгын үйрөнүү спектрофотометрия жана спектрорадиометриянын предмети болот. Фотометрия үчүн фундаменттик жарыктын диффузиялуу чагылуу мыйзамын 1604-ж. И. Кеплер жазып, фр. физик П. Бугер экспериментте негиздеген. 

Колдонулган ыкмаларга карата Фотометрия визуалдуу, фотогр., фотоэлектрдик ж. б. болуп бөлүнөт. 

Фотометрия жарык техникасында, сигнализацияда, астрономияда, заттардын химиялык анализдеринде, пирометрияда ж. б. пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фотодиод

Фотодиод - оптикалык нурлануу таасир эткенде бир жактуу фотоөткөрүмдүүлүккө ээ жарым өткөргүч.
 
Фотодиоддун жарым өткөргүчтүү кристаллы электрон-көңдөйлүү өтүүгө (р-п) ээ. Фотодиод эки режимде иштейт: 

1) р-п өтүүсүндө жабуучу тескери жылышууну пайда кылуучу турактуу ток булактуу Ф. режими; 

2) мындай ток булагы жок учурда бекитме режим. 

Фотодиод режиминдеги Фотодиод резистор сымал тизмектеги электр тогун башкаруу үчүн колдонулат. Жарыктын негизинде пайда болгон негизги эмес заряддар р-п өтүүсүнөн диффузияланат жана өтүүнүн электр талаасын начарлатат. Ф-догу фототок жарык күчунө сызыктуу көз каранды. Фотодиоддун спектр сезгич бөлүгү жарым өткөргүч материалга жараша болот. Фотодиоддор жарыктын бир аз эле өзгөрүүсүн аныктай алгандыктан, күзөттүк сигнал берүүдө, көзөмөл камераларында жана оптика-коммуникациялык байланышта колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар