Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Экситон

Экситон – кристалл боюнча көчүүчү, бирок электр заряды анын массасынын которулушуна байланышпаган диэлектрик же жарым өткөргүч кристаллында электрондук дүүлүгүүгө дал келүүчү квазибөлүкчө. 

Экситон жөнүндөгү көзкарашты 1931-ж. Я.И.Френкель киргизген. Молекулалык кристаллдардагы Экситон айрым молекулалардын электрондук системасынын дүүлүгүүсү. Молекулар аралык өз ара аракеттешүүнүн натыйжасында ал толкун түрүндө кристалл боюнча тарайт. Ванье–Мотт Экситону өткөрүмдүүлүгү жана көңдөйчөлөрү жарым өткөргүч-төгү электрондун суутек сымабы байланышкан абалын элестетет. Бир аз концентрацияда Экситон өзүн кристаллда газга окшош алып жүрөт. Концентрациясы чоң болгондо алардын өз ара аракеттешүүсү маанилүү болуп, эки Экситондун – Экситон молекулаларынын (биэкситонду) абалын байланыштырат. Кандайдыр бир критикалык концентрацияга жеткенде жарым өткөргүчтө Экситон газы «суюлат», металлдык касиетке ээ болгон салыштырмалуу тыгыз электрон-көңдөйчөлүү фазалар пайда болот. Мында бөлүкчөлөр арасындагы аралык Экситондун радиусундай. Электрон-көңдөйчөлүү тамчылар өтө тактыкка, бир тектүү эмес талаада зор кыймылдуулукка ээ. Экситон эки фениондон турат, аны бозон катары кароого болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр-акустикалык өзгөрткүч

Электр-акустикалык өзгөрткүч – чөйрөдөгү электр-магниттик энергияны серпилгич толкундун энергиясына жана тескерисинче өзгөртүүчү түзүлүш. 

Өзгөртүүнүн багытына карата Электр-акустикалык өзгөрткүч нурланткычка жана кабылдагычка айырмаланат. Электр-акустикалык өзгөрткүч байланыш техникасында жана үндү чыгарууда нурлантуу, кабыл алуу үчүн, ультратехникада, гидроакустикада жана акустикалык электроникада серпилгич толкундарды өлчөө жана кабыл алуу үчүн кеңири колдонулат. Сызыктуу Электр-акустикалык өзгөрткүч кеңири таралган. Көпчүлүк Электр-акустикалык өзгөрткүч энергияны механикалык жана механика-акустикалык жол менен өзгөртөт. Биринчисинде өзгөрткүчкө кетчү электр энергиясынын бөлүгү кээ бир механикалык системанын термелүү энергиясына өтөт, экинчисинде чөйрөдөгү механикалык системанын термелүүсү үн талаасын пайда кылат. Механикалык термелүү системасы болбогон Электр-акустикалык өзгөрткүчтөр да бар. Алар чөйрөдө түздөн түз термелүүнү жаратат, мис., электр-учкун нурланткычы. Бул нурланткыч кайталангыс жана сейрек колдонулат. Электр-акустикалык өзгөрткүчтүн өзгөчө классына үн басымынын аракетинде сезгич элементинин электр каршылыгынын өзгөрүшүнө негизделген үн кабыл алгычы кирет. Электр-акустикалык өзгөрткүчтүн термелүүчү механикалык системасынын милдетине өзөк, пластинка, түрдүү формадагы катмарча, өтө татаал конфигурациядагы механикалык системалар кирет. Көлөмү боюнча бөлүштүрүлгөн күчтүн таасиринде системада пайда болуучу термелүү ылдамдыгы менен деформациясы өз учурунда жеткиликтүү татаал бөлүнүшкө ээ. Электр-акустикалык өзгөрткүчтүн касиети кабылданыштагы анын куру жүрүү vkm = =V/r режиминдеги сезгичтиги жана ички каршылыгы zэл менен мүнөздөлөт. Жыштыктуу көзкарандылыгынын түрү боюнча кең тилкелүү жана резонанстуу кабылдагычка айрымаланат. Электр-акустикалык өзгөрткүчтүн конструкциясы анын арналышына жана колдонулушуна өзгөчө көзкаранды болгондуктан, ар түрдүү жасалат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр акустикасы

Электр акустикасы – электр акустикалык өзгөрткүчтүн теориясын эсептөө методдорун жана конструкциясын камтыган колдонмо акустиканын бөлүмү. 

Электр акустикасына электр механикалык өзгөрткүчтөр (үн алгычтар, рекордер, виброметр, электр мехникалык чыпкалар ж. б.) кирет. Электр акустикасын өзгөрткүчтөрүн жазуучу жана үн чыгаруучу аппаратурага, ультраүн дефектоскопиясындагы, гидроакустикалык, голографиялык аппаратураларга кирет. Электр акустикасынын негизги маселеси – өзгөрткүчтөрдүн киришиндеги жана чыгышындагы сигналдардын өз ара катышын аныктоо жана өзгөртүп түзүүнүн бузулбай турган жана эффективдүү жолдорун изилдөө. Электр акустикасы колдонмо акустиканын өзүнчө бөлүмү катары 20-кылымдын биринчи жарымында түзүлгөн. Анын өнүгүшү телефониянын өнүгүшү, пъезоэлектр жана магнит-стрикция резонаторлорунун термелүүлөрүн изилдөөсү менен байланышкан. Электр акустикасынын илгерилешинде электр-акустикалык окшоштуктар методдорун түзүүнүн жана эквиваленттик схемаларды пайдалануунун ролу зор.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр вакуум приборлору

Электр вакуум приборлору – иштеши электрондордун жогорку вакуумдагы кыймылына негизделген куралдар. 

Электр вакуум приборлоруна электрондук лампалар (түзөткүч, генератордук, күчөткүч, кошуучу, индикатордуу ж. б.), электрон-нур түтүктөрү (кинескоп, иконоскоп, видикон ж. б.), фотоэлектрондук приборлор (фото-электрондук көбөйткүч, электрон-оптикалык өзгөрткүч, рентген түтүктөрү ж. б.) кирет. Электр вакуум приборлору радио жана телекөрсөтүү техникасында, өлчөө жана эсептөө техникасында, автоматикада, медициналык приборлордо ж. б. колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрдик көзөнөк

Электрдик көзөнөк – электр өткөрбөөчү чөйрөдө ток күчүнүн чукул көбөйүшүнө алып келүүчү физикалык жаратылышы бар процесстердин жалпы аталышы.

 Вакуум аралык Электрдик көзөнөк
 Газ аралык Электрдик көзөнөк газдардагы электр разрядынын башталгыч стадиясы (к.Учкун разряды).
 Суюк жана катуу диэлектриктердин, жарым өткөргүчтөрдүн Электрдик көзөнөгү (к.Диэлектриктер, Диэлектриктердин көзөлүшү, Жарым өткөргүчтөр).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр-динамикалык өлчөгүч механизм

Электр-динамикалык өлчөгүч механизм – токтун эки контурунун өз ара аракеттешүүсүнө негизделген механикалык которулушундагы электр тогунун күчүн өзгөрткүч. 

Кыймылсыз (1) жана кыймылдуу (2) чыгырык аркылуу ток өткөндө алардын айланасында магнит талаасы пайда болот. Бул талаалар айландыруучу моментти түзөт. Карама-каршы айландыруучу момент спираль пружиналардын жардамы менен түзүлөт. Бул эки моменттин чоңдуктары бирдей болгондо (2) чыгырык бурулуусун токтотот жана аны менен байланышкан (4) жебе кубаттуулукту көрсөтөт. Мында (3) чыгырыктын айлануу огу. Тышкы магнит талаасы өлчөөлөргө таасирин тийгизбегендей курал металл экран менен капталат. Электр-динамикалык өлчөгүч механизм негизинен кубаттуулукту өлчөй турган ваттметрлерде болот. Өлчөөнүн жогорку чегинде салыштырма негизги каталыгы 0,1%ке жетет. Бул механизмдин бир түрү – ферродинамикалык өлчөөчү механизм. Андан кыймылсыз чыгырыктын магнит талаасын күчөтүү үчүн магнит өткөргүчтөр пайдаланылат. Электр-динамикалык өлчөгүч механизм амперметр, вольтметр, ваттметр катарында өзгөрмө токтун чынжырларында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электриктер

Электриктер – сырткы аракетти токтоткондон кийин поляризацияланган абалын узакка сактоочу диэлектриктер. 

Эгерде молекулалары диполдук моментке ээ болгон заттарды эритип, күчтүү электр талаасына жайгаштырса, анын молекулалары жекече талаа боюнча тизилишет. Электр талаасында эритиндини муздатса жана андан кийин катууланган затта талааны өчүрсө, молекуланын айланышы кыйындайт жана багытын узак убакка чейин сактайт. Ушундай ыкма менен биринчи Электриктерди 1922-ж. Ёгучи даярдаган. Калдыктуу поляризацияны квазидиполь деп аталган талаадагы багытталуунун эсебинен кристаллдык заттан да алууга болот. Туруктуу Э. аморфтуу мом менен чайырдан (аары мому, парафин ж. б.), полимерлерден, органикалык эмес көп кристаллдуу диэлектриктерден, монокристаллдуу органикалык эмес диэлектриктерден, айнектерден жана ситаллдардан алынат. Аларды ысытып, андан кийин күчтүү электр талаасында муздатат, күчтүү электр талаасында жарыктандырат, радиоактивдүү нурда нурландырат, ысытпай күчтүү электр талаада поляризациялайт, электр талаасында органикалык эритмеде суутат, полимерлерди механикалык деформациялайт, таажы разряд талаасы менен аракеттендирет. Бардык Электриктердин беттик заряды туруктуу. Электриктер туруктуу электр талаасынын булагы, о. эле электрдик эске тутуунун дозиме-трия түзүлүштөрүндө сезгич, билдиргич катары колдонулат. Фотоэлектреттер электр-фотографияда пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электролюминесценция

Электролюминесценция ― электр талаасы дүүлүктүрүүчү люминесценция. Газдарда жана катуу заттарда байкалат. 

Электролюминесценцияда заттын атомдору (молекулалары) кандайдыр бир формадагы электр разрядынын пайда болушу менен дүүлүккөн абалга өтөт. Газдардын электролюминесценциясы ― газ разрядынын жарыктанышы ― газ разряддуу түтүктөрдө колдонулат. Катуу нерселердин электролюминесценциясы индикатордук түзүлүштөр (электролюминесценциялык белги индикаторлору, мнемосхемалар ж.б.) үчүн пайдаланылат.

Булактар

 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электр-механикалык осциллограф

Электр-механикалык осциллограф – сезгич элементи болуп гальванометр эсептелген, өзгөрмө электр тогун, чыңалууну жана кубаттуулукту каттоочу курал. 

Электр-механикалык осциллографтар менен электрдик эмес чоңдуктарды электр сигналына өзгөртүп каттоодо да колдонулат. Кеңири таралган жарык шооласын пайдалануучу Электр-механикалык осциллограф төмөнкүдөй негизги бөлүктөрдөн турат: күзгүлүү гальванометр, оптикалык система, тасма тартуучу механизм, каттоочу сигналдарды байкоочу түзүлүш, убакытты белгилөөчү курал. Булактан чыккан жарык шооласы оптикалык системалар аркылуу гальванометрдин кыймылдуу бөлүгү менен байланышкан күзгүгө түшөт. Чагылган шооланын бир бөлүгү чогултуучу системага (айлануучу күзгүлүү барабан) түшүп, андан кийин көз менен көрүүчү тунук эмес айнекке фокусталат. Шооланын экинчи бөлүгү фокустоочу түзүлүш аркылуу бир калыптагы кыймылдаган жарык сезгич тасмага түшөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрондук жана Иондук оптика

Электрондук жана Иондук оптика – электрондордун жана иондордун калыптанышы, фокусталышы жана четтөөсү каралуучу, о. эле вакуумда электр-магнит талаасынын аракети менен сүрөттөлүш алынуучу физиканын бөлүмү. 

Электрондук жана иондук сүрөттөлүш люминесценттүү экранда жана фотокатмарда көрсөтүлөт. Электрондордун багыттуу агымы иондун агымына караганда иш жүзүндө кеңири пайдаланылат. “Электрондук оптика” (Э.о.) термини көп таралган. Э.о-нын жаралышы 19-кылымдын акырындагы электрон-нур түтүгү (ЭНТ) менен тыгыз байланышкан. Биринчи осциллографтагы ЭНТдө электрондун агымы магнит талаасында кыйшайган. Электр-статикалык талаада заряддалган бөлүкчөлөрдүн кыйшаюусун магнитте Ж.Ж.Томсон пайдаланган. 1899-ж. Э.Вихерт ЭНТ дө электрон агымынын фокусталышын колдонгон. 1926-ж. Х.Буш магнит талаасында заряддалган бөлүкчөлөрдүн кыймылын карап, ал электрондук оптикалык сүрөттөлүштү алууга боло турган электрондук линзаны (Электрондук линза) атаган. Э.л-ды андан ары жакшыртуу менен электрон микроскобу, электрондук оптикалык өзгөрткүч ж.б. куралдар жаралды. Электрон агымы менен катар ион агымын изилдөө ион оптикасын (Иондук оптика) түзүүгө алып келди. Электрондук жана иондук оптиканын арасында принциптүү айырмачылыктар жок. Талаадагы электрондор менен иондордун кыймылы бирдей эле теңдемелер менен жазылат. Электрондордун люминесценттүү экранда бөлүштүрүлүшү оңой байкалуу менен электрон-нур приборлорунун кеңири таралышына көмөк түздү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрондук микроскопия

Электрондук микроскопия – нерселердин микроструктурасын электрондук микроскоптун (ЭМ) жардамы менен изилдөөчү ыкмалардын жыйындысы. 

Электрондук микроскопияны изилдөө объектиси – көбүнчө өтө жука плёнка же фольга ж. б. түрдөгү катуу нерселер, айрым бир учурларда изилденүүчү зат башка затка жабыштырылган кристалл күкүмү, аэрозолдун бөлүкчөлөрү ж. б. болот. Суюктуктар, газ абалындагы заттар, о. эле биологиялык препараттар атайын газы бар микрокамеранын жардамы менен изилденет. Электрондук микроскопиянын жардамы менен ар кандай кыймылдуу процесстерди (плёнкалардын өсүшүн, кристаллдардын деформациясын, электрон менен ион нурданткан структуралардын өзгөрүшүн) изилдөөгө мүмкүн болот. Аморфтуу жана квазиаморфтуу заттардын бөлүкчөлөрүнүн өлчөмү Электрондук микроскопияга уруксат кылынган аралыктан кичине болсо, анда электрондор ал беттен диффузиялуу чачырайт. Аларды циклдөө үчүн Электрондук микроскопияда фазалык, Интерференциялык, лоренцтик, сандык Электрондук микроскопия ыкмалары иштелип чыккан. Электрондук микроскопия көбүнчө технологиялык максаттарда (электрондук литография жолу менен микросхемаларды даярдоо ж. б.) пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрондук өлчөгүч курал

Электрондук өлчөгүч курал – өлчөөчү бөлүктөрү электрондук (жарым өткөргүчтүү же лампалуу) элементтерден турган курал; иш жүзүндө бардык электр чоңдуктарын, о. эле электрдик эмес чоңдуктарды өлчөөдө пайдаланылат. 

Электрондук өлчөгүч куралдар аналогдуу жана цифралуу (к.Цифралуу электр өлчөгүч курал) болуп экиге бөлүнөт. Электрондук өлчөгүч куралдарга амперметр, вольтметр, түзөткүчтүү электр өлчөгүч курал, омметр, фазометр, электрон-нур осциллографы ж. б. кирет. Электрондук өлчөгүч куралдар техникалык стандартка жооп берет жана эсептөө техникасы менен бириктирүүгө ыңгайлуу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрондук призма

Электрондук призма – заряддуу бөлүкчөлөрдүн шооласын кыйшайтуучу, же аларды энергиясы жана массасы боюнча бөлүүчү электрондук-оптикалык система. 

Электрондук призма заряддуу бөлүкчөлөрдүн (электрон, ион) оптикасы менен жарык оптикасынын окшоштугунан келип чыккан. Электрондук призмада заряддуу бөлүкчөлөр кыйшайып багытын өзгөрткөндөн кийин дагы бири бирине параллель таралышат. Электрондук призма бета-спектрометрде жана масса-спектрометрде бөлүкчөлөрдү энергиялары жана массалары боюнча ажыратып бөлүү үчүн колдонулат.

Арцимович Л.А.,Лукьянов С.Ю. Движение заряженных частиц в электрических и магнитных полях. – М.: 1978.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрон-көңдөйчөлүү өтүү

Электрон-көңдөйчөлүү өтүү – (p-n-өтүү) электрондук n-типтен көңдөйчөлүү р-тибине өтүүчү жарым өткөргүчтөгү аймак. 

Электрондук жарым өткөргүчтө бош электрондордун концентрациясы өтө чоң, көңдөйчөлүү жарым өткөргүчтө көң-дөйчөлөр көп болгондуктан жарым өткөргүчтөрдүн тийишкен беттери аркылуу электрондук жарым өткөргүч-төн тешиктүүсүнө карай бош электрондордун диффузиясы (n-р), карама-каршы багытка тешиктердин (р-n) диффузиясы жүрөт. Натыйжада чегара катмарынын р-жарым өткөргүчүндө терс заряддуу акцептордук атомдор калат да терс заряддалат, ал эми n-жарым өткөргүчтө оң заряддуу донор атомдор калышат да n-жагы оң заряддалат. Ошентип р жана n жарым өткөргүчтөрүнүн тиймегинде “кош электрдик катмар” түзүлөт 

Ад.: Бонч-Бруевич В.А., Калашников С.К., Физика полупроводников. – М.: 1977; Смитт Р., Полупроводники. – М.,1982.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрондук нур осциллографы

Электрондук нур осциллографы – эки же бир нече электрдик чоңдуктардын же электр параметрине айландырылган башка ар кандай физикалык чондуктар арасындагы функциялык байланыштарды байкоочу, өлчөөчү курал. 

Параметрлердин сигналдары электрон-нур түтүгүнүн өз ара перпендикуляр болгон эки пластинкасына берилет да, график түрүндө куралдын экранынан көрүнөт жана өлчөнөт, сүрөткө тартылат. Электрондук нур осциллографы универсалдуу, эстеп калуучу, стробоскопиялык, өтө тездик менен иштөөчү ж.б. болуп бөлүнүшөт. Универсалдуу Электрондук нур осциллографтары көп максаттар үчүн колдонулат, параметрлери кеңири интервалда жатат. Эстеп калуучу Электрондук нур осциллографында зарядды жыйнап сактап калуучу электрон-нур түтүгү болот да сигналдын сүрөттөлүшүн узакка сактап калат. Ошондуктан көп кайталанбоочу процесстерди изилдөө үчүн өтө ыңгайлуу болуп эсептелет. Стробоскопиялык Электрондук нур осциллографы өтө тез кайталануучу, мезгилдүү сигналдарды жазып калууда колдонулат, б. а. ал тез өзгөрүүчү сигналдардын көз ирмемдеги маанилерин жазып калат. Өтө тездикте иштөөчү Электрондук нур осциллографы мезгилдүү өзгөрүүчү процесстерди гана эмес, бир эле жолу өтө тез өтүүчү процессти изилдөөгө мүмкүнчүлүк берет. Телекөрсөтүү сигналдарын, жогорку чыңалуудагы сигналдарды изилдөө үчүн башка атайын Электрондук нур осциллографтары колдонулат.

Ад.: Физический энциклопедический словарь.– М.:1984.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрон-Нур куралдары

Электрон-Нур куралдары – жарыкты белгилөө, өзгөртүү ж. б. максатында ичке электрон нуру пайдаланылуучу электр-вакуум куралы, электрон-нур осциллограф түтүктөрүнүн жана кинескоптордун экрандарында жарык тагын пайда кылат. 

Электр-статикалык же магниттик кыйшайтуучу система электрон нурун экрандын бети боюнча жылдырат жана жарык тагынын ачыктыгын өзгөртөт. Натыйжда экрандын бетинде сүрөттөлүш пайда болот, цифралар, тамгалар жазылат. Электрондук коммутаторлордо электрон нуру электр чынжырларын туташтырат жана ажыратат.

Ад.: Шерстнев Л.Г. Электронная оптика и электронно-лучевые приборы. – М.: 1971; Жигарев А.А. Электронная оптика и электроннолучевые приборы. – М.:1972.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электронограф

Электронограф – электронография методу менен катуу заттардын атомдук түзүлүшүн жана газдардын молекулаларын изилдөөчү курал. 

Электронограф –вакуумдуу курал болуп, электрон шооласын пайда кылуучу бөлүгү электрондук микроскоптукуна окшош. Ысытылган вольфрам зымынан чыккан электрондор жогорку чыңалууда ылдамдатылат. Диафрагмалар жана магнит линзалары менен ичке электрон нуру түзүлүп, атайын камерадагы изилденүүчү объектиге жиберилет. Объектиден чачыраган электрондор фотокамерага түшүп, фотопластинкада (же экранда) дифракциялык сүрөттөлүш (электронограмма) пайда болот. Электронографта ысытуучу, муздатуучу, үлгүнү (образецти) бууландыруучу, аны деформациялоочу ж.б. түзүлүштөр болот. Электронографтын А ажыратуу жөндөмдүү-лүгүнүн миңден бир үлүшүнө чейин жетип, ал электрондордун энергиясынан электрондук нурдун (шооланын) туурасынан кесилишине жана объектиден экранга чейинки аралыкка көзкаранды болот. Азыркы кездеги Электронографтын башкаруусу автоматташтырылган.

Ад.: Вайнштейн Б.К. Структурная электронография.– М.:1956.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электронография

Электронография – электрондордун дифракциясына негизделип заттардын структурасын изилдөөчү метод. 

Электронографиялык изилдөө атайын куралдар – электронограф жана электрондук микроскоп аркылуу жүргүзүлөт. Кристаллдардын атомдук структурасын түрдүү заттардын беттерин, молекулалардын түзүлүшүн ж.б. изилдөөлөрдө колдонулат, Электронографиянын физикалык негизи – электрондордун дифракциясы. Толкундук касиетке ээ электрондор зат аркылуу өткөндө атомдор менен өз ара аракеттешет да дифракцияга дуушар болот. Дифракцияланган нурдун интенсивдүүлүгү жана жайланыш тартиби изилденүүчү заттын атомдук структурасына жараша болот. Электронографтарда жана электрондук ми-кроскоптордо ылдамдатылган электрондун ичке агымы түзүлүп ал изилденүүчү объектиге жиберилет. Объект аны чачыратып (чагылдырып) дифракциялык сүрөттөлүштү (электронограмманы) пайда кылат. Сүрөттөлүш фотоплёнкага тартылат, же электрондук түзүлүш менен катталат. Электронография - методу менен көбүнчө майда кристаллдык заттардын атомдук структурасы изилденет. Электронографиянын жардамы менен о. эле дефекттүү кристалл-дардын структурасы да изилденет. Жука катмардын, айрыкча эпитаксиялык жол менен алынган катмардын структурасын изилдөөдө Электронография эң сонун натыйжаны берет.

Ад.: Вайнштейн Б.К. Структурная электроно-графия.– М.:1956; Пинскер З.Г. Дифракция электронов.– М.–Л.:1949.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрондук проектор

Электрондук проектор – катуу нерселердин бетинин сүрөт-төлүшүн 105–106 эсе чоңойтуучу линзасыз электрон-оптикалык курал – автоэлектрондук микроскоп. 

Электрондук проекторду 1936-ж. нем. физиги Э.Мюллер ойлоп тапкан. Электрондук проектордун негизги бөлүктөрү: учунда чекиттик эмиттери бар зым түрүндөгү катод, түбү люминофор менен капталган сфера же конус түрүндөгү айнек идиш, анод болсо колбанын бетиндеги өткөргүч катмар түрүндө же зым шакек түрүндө болуп, катодду курчап турат. Колбадагы аба (~10-9–1011 сым. мам. ммге чейин) сордурулуп вакуум алынган. Анодго бир нече миң вольтко барабар оң чыңалуу берилгенде, катоддун учундагы эмиттерге жакын жердеги чыңалыш 107–108 В/смге жетет. Бул болсо эң күчтүү автоэлектрондук эмиссияны камсыз кылат. Учуп чыккан электрондор катоддун учунан радиалдуу багытта ылдамдануу менен таралып экранга келип тийет да люминофорду жаркыратат жана экранда катоддун бетинин чоңойтулган даана сүрөттөлүшүн пайда кылат. Автоэлектрондук сүрөттөлүштүн дааналыгы эмиттердин бетинин крис-таллдык түзүлүшүнө көзкаранды болгон эмиссиялык токтун тыгыздыгына жараша болот. Электрондук проектордун ажыратуу чеги (2–3)⋅10-7 смге жетип, атомдорду ажырата албайт.

Ад.: Хокс П. Электронная оптика и электронная микроскопия. Пер. с англ.– М.: 1974; Полулях К.С. Электронные измерительные приборы.– М.:1966.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрондук теория

Электрондук теория – электр-магниттик процесстердин классикалык (кванттык эмес) теориясы. 

Бул теория заттардын электр заряддуу бөлүк-чөлөрдөн – электрондордон жана ядролордон түзүлүшү жөнүндөгү көзкарашка (түшүнүккө) негизделген.

Ад.: Беккер Р. Электронная теория. Пер. с нем. –М.–Л.: 1936; Ландау Л.Д., Лифшиц Е.М. Теория поля. – М.: 1973.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Электрондук эмиссия

Электрондук эмиссия – конденсацияланган чөйрөнүн бетинен электрондордун учуп чыгышы. 

Сырткы таасирдин натыйжасында заттын электрондорунун энергиясы потенциалдык барьерден ашык болгондо алар заттан бөлүнүп учуп чыгышат. Нерсени ысытканда (термоэлектрондук эмиссия), электрондор менен нерсенин бетин урдурганда (бомбалаганда), иондор менен урдурганда (иондук-электрон эмиссия) жана электр-магниттик нурлар менен таасир эткенде (фотоэлектрондук эмиссия) Электрондук эмиссия пайда болот. Электрондук эмиссияны изилдөө үчүн нерсенин бетин жакын жерде эмиссияланган электрондорду беттен алыстатуу үчүн электр талаасын түзүү керек. Өтө күчтүү электр талаалары (~5⋅107В/см) автоэлектрондук эмиссияны пайда кылат. Бул эмиссия эмиттердин (заттын) бетиндеги майда урчуктарды тез талкалап, тыгыз плазманы пайда кылат. Плазма менен эмиттердин өз ара аракеттешүүсүнүн натыйжасында Электрондук эмиссиянын тогу чукул чоңоюп, жарылуучу Электрондук эмиссияны пайда кылат.

Ад.: Жигарев А.А. Электронная оптика и электроннолучевые приборы. –М.:1972; Кельман В.М., Явар С.Я. Электронная оптика.– Л.:1968.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика