Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Фосфориттер

thumb|Фосфорит.
Фосфориттер - деңиз шартында пайда болгон фосфаттуу заттар менен каныккан чекме тоо тектер.
 
Негизги составын майда бүртүкчөлүү же аморф түзүлүшүндөгү фосфаттуу кальций тобундагы апатит, мартинит ж. б. минералдар түзөт. Фосфориттер Жердин геол. тарыхындагы бардык мезгилдерде (системаларда) пайда болгон чөкмө тоо тектерде учурайт, бирок өнөр жай маанисиндеги кондентрациясы протерозой заманынан неоген мезгилине чейинки убакта пайда болгон.
 
Фосфориттердин геосинклиналдар, четки ойдуң, жаш платформалар, байыркы платформалар формациялары менен байланыштуу кендери белгилүү. Негизги кендери көбүнчө жаш платформалар менен геосинклиналь областында топтолгон. Таза фосфориттин өңү ак. Жаратылышта кара, күрөң, жашыл, кызыл, сары, ачык күрөң түстө кезигөт. Ф. чекме тоо тектердин арасында катмар, линза, уя, конкреция түрүндө жайгашат. Кендери бай (составындагы P2Os - 24%дан көп), орточо (18-24%), жарды (5-18%) болуп ажыратылат. Ири кендери АКШ, Марокко, КЭР, Тунис, Алжир, МЭР ж. б-да бар. Фосфориттер жер семирткич катары айыл чарбасында кеңири пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Геология‎
Флуктуация

Флуктуация (лат. fluctuatio - термелүү) - байкалуучу физикалык чоңдуктардын орточо маанисинен көп жана аз болуп, эки жакка кокусунан четтеши.
 
Флуктуация кокус факторлорго көз каранды жана статистика методу менен изилденген ар кандай чоңдуктарда болушу мүмкүн. Флуктуациянын сандык мүнөздөмөсү математикалык статистика жана ыктымалдык теориянын методдоруна негизделген. Берилген чоңдуктун Флуктуациясын толук мүнөздөш үчүн анын бөлүнүш законун билүү керек. Көпчүлүк практикалык маселелерде Флуктуация белгилүү чоңдуктан ашпоосу зарыл. Мсиалы, жасалгалардын өлчөмдөрүнүн бири биринен айырмаланышы, өлчөгүч куралдардын нөлдөн жылышы ж. б. Ф. теориясынын негиздери М. Смолуховский менен А. Эйнштейндин эмгектериндө көрсөтүлгөн. Радиоактивдүү ажыроо мезгилиндеги Флуктуация жөнөкөй физикалык Флуктуация болот. Электр тогунун жана чыңалуусунун Флуктуациясы кеңири изилденген. Флуктуация физикалык аппаратуранын сезгичтик чегин аныктоодо ж. б-да кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Флористика

Флористика - ботаниканын жер шарындагы жана анын бөлүгүндөгү өсүмдүк түрлөрүн (флора) изилдөөчү жана сыпаттап жазуучу тармагы.
 
Флористиканын негизги милдети - түрдүү өлкөлөрдүн, ботаника-географиялык областтын, аймактын флорасынын составын каттоо. Ар кандай максаттар үчүн пайдалуу өсүмдүктөрдүн (мисалы, дары, тамак-ашка колдонулуучу ж. б.) түрү такталат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Ботаника
Флот

Флот (аскердик) - ири мамлекеттердин АДФтериндеги оперативдүү бирикме.
 
Ал океанда же деңизде согуш аракетине байланыштуу оперативдүү жана стратегиялык милдеттерди аткарат. Флоттун негизги милдеттери: душмандын жердеги объектилерин, океандагы, деңиздеги коммуникацияларын бузуу, базаларындагы жана деңиздеги Флот күчтөрүн жок кылуу, душмандын деңиз аркылуу кол салуусунан жээкти сактоо, өз коммуникациясын коргоо, деңиз десанттарын түшүрүү, жээктеги жөө аскерлерге жардамдашуу. 

Флот ар түрдүү аскер күчтөрүнүн бирикмелеринен, суу астындагы кайыктар, кемелер, деңиз авиациясы, деңиз жөө аскери, жээктердеги ракета-артилл. бөлүктөрдөн турат. Ага командачы жетекчилик кылат. Флот жекече өзү же башка бирикмелер, бөлүктөр менен өз милдеттерин биргелешип аткарат. Мында өлкөлөрдө бирден, ири мамлекеттерде бир нечеден Флот болот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Аскер
Фламинго

Фламинго (Phoenicopteri) - канаттулардын түркүмү.
 
Дене уз. 91120 см. Тумшугу чоң, учу ийилген, жаагында суудан же ылайдан диатом жана кек жашыл балырлар, рактар, моллюскалар жана суу курт-кумурскаларын сүзүп калуучу мүйүз пластинкалары жайгашкан. Буту, мойну абдан узун, манжалары жаргактар менен капталган. Жүнү ак, күлгүн кызгылт болуп кубулуп турат, канаты кара.
 
Фламингонун 6 түрү Түштүк-Батыш Европа, Африка, Түндүк Американын түштүк бөлүгүндө кездешет. Деңиз жана туздуу көлдөрдүн жээгинде колониялуу уялайт.
 
Фламинго 1-2, кээде 3 жумурткасын эркек, ургаачысы 30-32 сутка басышат. Балапанын 2 жума өз кусундусу менен азыктандырат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Канаттуулар
Фитофтороз

Фитофтороз - өсүмдүк илдети.
 
Фитофтора уруусундагы мите козу карын пайда кылат. Картошка, томат, алма, цитрус өсүмдүктөрүнүн Фитофторозу өтө зыяндуу. Картошка Фитофторозунда жалбырактын чекесин жайылма так, астыңкы бетин ак кебер каптап, илдеттүү жалбырак солуйт. Картошканын өзүнө так түшүп, сактоодо бактерия чиригине чалдыгат.
 
Күрөш чарасы: таза үрөн пайдалануу, пестицид менен дарылоо, убагында отоо, түптөө, түшүмдү кургак мезгилде жыйноо, илдетке туруктуу сорт чыгаруу. Томат Фитофторозунда жалбырактын астыңкы бетине боз, сабагыча узатасынан так түшүп, мөмөсү бозоруп чирийт.

Күрөш чарасы: аянтка фосфор-калийлуу жер семирткич жана фунгицид чачуу, түшүмдү эрте жыйноо, илдетке туруктуу сорт чыгаруу. Цитрус өсүмдүктөрүнун Фитофторозунда жалбыракка боз так түшүп, дарактын кабыгы жарылып чирийт, жаракадан чайыр агат. Алма Фитофторознда алма тамыр муунагынан жабыркайт. Бузулган жердин кабыгы кызгылт көк болуп, жарылат. Күрөш чарасы - алманын жарааттуу кабыгын дезинфекциялоо.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Фитопатология

Фитопатология (фито... жана патология ) - өсүмдүк илдеттери жөнүндөгү илим.
 
Ал жалпы жана айрым болуп болунет. Жалпы Фитопатология илдеттин козгогучтарын, анын себептерин жана пайда болуу шартын, өөрчүшүн, таралышын, илдеттүү организмдин анат.-физиол. өзгөрүшун, иммуннтеттерин, өсүмдүк карантинин, коргоо шартын, дарылоо методун ж. б-ны изилдейт. Айрым же атайын Фитопатологияга айыл чарба өсүмдүктөрүнүн Фитопатологиясы, токой Фитопатологиясы, бадал жана дарак Фитопатологиясы кирет. Ал өсүмдүк анатомиясы жана физиол., микробиол., микология, генетика, селекпия, өсүмдүк өстүрүүчүлук, химиялык, физикалык ж. б. илимдер менен байланышта.
 
Фитопатологиялык изилдөөлөрүнүн тыянагы - айыл чарбада өтө маанилүү өсүмдүктү илдеттен коргоонун теориялык негизи. Өсүмдүккө илдет тийгизген зыян адам баласына мурдатан эле белгилүү болгон. 18-кылымдын башында өсүмдүк илдеттерин классификациялоого аракеттенилет. 19-кылымдын экинчи жарымында немис окумуштуусу А. Де Вари жана орус фитопатологу М. С. Воронин көптөгөн илдетти мите козу карындар пайда кыларын ачкан.
 
20-кылымда Фитопатология мите козу карындуу илдет жөнүндө битомикология, бактериоздор жөнүндө фитовирусология, нематод илдет тууралуу фитонематодология, фитоиммунология ж. б. өзүнчө илимдерден турган комплекстүү илим катары түзүлгөн. Кара көсөө, дат, чангыр кебер, фитофтороз илдеттери ачылып, дарылоо, коргоо жолдору да табылган. Бул илдеттерге туруктуу, жаңы, баалуу сорттор чыгарылган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Феррометр

Феррометр (ферро... жана гр. metгeo - өлчөйм) - өзгөрмө магнит талаасында магниттүү жумшак материалды сынагыч прибор.
 
Феррометр магниттүү материалдан жасалган өзөкчөгө оролгон оромодо пайда болгон э. к. к-нүн орточо маанисин өлчөөгө мумкүндүк берет; бул э. к. к. боюнча ферромагнит үлгүдөгү магнит индукциясынын жана магниттегич токтун, б. а. магнит талаасынын чыңалышынын заматтагы маанисин аныктайт. Башкаруучу токтун фазасын удаалаш өзгөртүү менен убакыттын ар кандай учурлары үчүн талаанын индукциясынын жана чыңалышынын заматтагы маанилери өлчөнөт. Ченөөлөрдүн натыйжасын пайдаланып, гистерезистин (графиктин) кыймылдуу цикли чийилет. Феррометрдин жардамы менен гистерезисти жана куюн тогунун салыштырма жоготуусун аныктоого болот

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Фенхель

Фенхель (Foeniculnm) - чатыр гүлдүүлөр тукумундагы эки же көп жылдык чөп өсүмдүгү.
 
Эки түрү белгилүү. кеңири таралганы кадимки Фенхель;
түз, жумуру сабактуу, бутактуу, бийиктиги 2 мге жетет. Тамыры жоон, жалбырагы ичке, кезектешип жайгашат. Гүлү сары, майда. Уругунда эфир майы болгондуктан даамы ачуу. 1000 данынын салм. 5-6 г. Фенхель нымчыл, жылуучул өсүмдүк. Жапайы түрү Жер Ортолук деңиз жээгинде, Кавказда жана Крымда өсөт. Европанын көп өлкөлөрүндө, Япония, АКШ, Түндүк-Чыгыш Африкада эгилет. Уругу мурдатан дары катары белгилүү. Фенхельдин уругунан алынган эфир майы парфюмерия, медицина, ветеринарияда керектелет. Уругу ич көбүүдө ичилүүчү аш көк суусун даярдоодо, күнжарасы тоют катары колдонулат. 

Зыянкечи: күзгү көпөлөк, талаа көпөлөгү; илдети - церкоспороз.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Инсандар
Фенология

Фенология (гр. phainomena - кубулуш жана ...логия) - өсүмдүктөр жана айбанаттар дүйнөсүнүн жыл мезгилине жараша убактылуу өсүп-өнүгүшү жөнүндөгү илим.
 
Фенология негизинөн экиге бөлүнөт. Жалпы Фенология табигый шарттын өсүп-өнүгүшүн толук изилдейт. Мисалы, алманын кайсы мезгилде гүлдөөрү, келгин куштардын келүү маалы ж. б.

Айрым Фенология организмдердин табигый шартын, өзгөрүшүнө жараша убактылуу кубулушун талдайт. Мисалы, өсүмдүк фенологиясы – фитофенология, жаныбарлардыкы - зоофенология, чымын чиркей, курт-кумурсканыкы - энтомофенология дел аталат, ошондой эле илимдин түрү боюнча аталышы да ыктымал. Мисалы, айыл чарба, мед., вет. фенологиясы.
 
Айыл чарба Фенологиясы кеңири өнүккөн. Ал негизинен эгилме жана жапайы өсүмдүктөрдүн, ошондой эле чымын-чиркей, курт-кумурсканын айыл чарба өсүмдүктөрүнө тийгизген зыянын көзөмөлдөйт. Фенология маалыматтары медицинада, айрыкча чымын-чиркей, кумурска жана кенелер аркылуу таралуучу ооруларга каршы чара көрүүдө кеңири колдонулат. Фенологиялык изилдөөлөрдүн негизинде табият календары, Фенологиялык карталар түзүлөт. Алар жыл мезгилине жараша илимий жана өндүрүш иштерин уюштурууда зарыл.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Илимдер
Фемистокл

Фемистокл (б. з. ч. 525-ж. чен - 460-ж. чен, Магнесия) - Афинынын мамлекеттик ишмери жана кол башчысы.
 
Фемистоклдун демилгеси боюнча Делос союзу уюшулуп, Афины кубаттуу деннз державасына айланган. Грек-перс согушу (500-440) учурунда күчтүү согуш флоту түзүлүп, Пирей гаваны чыңдалган. Ал перстерге каршы гректерди баш коштуруп, бир нече жолу жеңишке жетишкен. 480-ж. Сала ж аралынын жанында Афины флотун башкарып, перстерди катуу талкалаган. Бирок Фемистоклга Афины ак сөөктөрү каршы чыгып, 471-ж. ал остракизмделин (жалпы чогулуштун чечими менен өлкөдөн кууп чыгуу), куугунда өлгөн.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Инсандар
Фатимилер

Фатимилер — араб халифтеринин династиясы (909-1171).
 
Өзүлөрүн Мухаммед пайгамбардын кызы Фатиманын тукумубуз дешкен. Фатимилер династиясы алгач Ифракияда (азыркы Тунис) шейит-исмаилилердин социалдык теңдик жана акыйкат орнотууну коздогон урааны менен Аглабилер династиясына каршы күрөшкөн берберлер бул өлкөнү өздөрүнө караткан соң орногон. Бирок алар тез эле кадимки феодалдык, башкаруучуларга айланып, 10-кылымдын ортосуна карай дээрлик бүткүл Түндүк Африканы, Сицилияны, 969-ж. Египетти караткан да, борборун Египетке которгон. 10-кылымдын аягында Фатимилер бийлигин Хижаз, Йемен, Сирия тааныган.
 
Фатимилер мамлекети феод, аскердик-теократиялык мамлекет болгон; анын халифи Исмаилилердин да имамы деп эсептелген. Мамлекеттин борбору 973-ж. Каир (921-жылга чейин Кайруан, андан соң Махдия) болгон. Өлкөнүн чарбачылыгында дыйканчылык басымдуулук кылып, болжол менен 11-кылымдын ортосуна чейин жерге мамлекеттик менчик чыңдалган. Мамлекеттин контролдугу менен кол өнөрчүлүк, ошондой эле тышкы соода өнүккөн. 11-кылымдын ортосунан Фатимилерге караган элдердин каршылыгынын, армияда баш ийбөөчүлүктүн күчөшү, башкаруучулардын ыркынын кетиши бул династиянын кулашына алып келип, 1048-ж. халифтиктен Түндүк Африка бөлүнүп кеткен; 1061-91-ж. Сицилияны норманндар басып алган. Сирияны кресттүүлөр менен селжуктар караткан. 1169-ж. Фатимилер халифтигинин вазири болуп дайындалган сириялык аскер начальниги Салах-ад-диндин 1171-ж. бийликти тартып алышы менен бул династия жашоосун токтоткон.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Династиялар
Фасциолёз

Фасциолёз - малдын мите курттар пайда кылуучу «боор курт ылаңы».
 
Митенин уз. 2-3 см, эң чоңу 7,5 см. Боор курттар өт түтүктөрүндө мителик кылат. Фасциолёз жер шарында кеңири тараган ылаң. Аны менен уй, кой, эчки, жылкы, төө, чочко, коён, ошондой эле адам да оорушу ыктымал. Ылаңдаган айбанаттын тезеги, дарттуу адамдын заңы аркылуу боор курттун сиркеси бөлүнүп чыгып, жайытты, сууну булгайт. Ыңгайлуу айлана-чөйрөдө сирке куртка айланып, өсүмдүк, суу аркылуу жаныбарларга тарайт. Организмде боор курттар 4-5 жыл, кээде андан да көп жашайт. Айрым учурда ылаңдаган малдын ичи көөп, чычкактайт. Көзүнүн тегереги, моюндун, төштүн алды шишийт, малдын кунардуулугу төмөндөйт.
 
Сактануу чаралары: сууну кайнатып ичүү, жашылчаны кайнак суу менен жууп тазалоо. Дары катары оксидин, занил, гексахлорэтан, торт хлордуу көмүртектин вазелин май менен аралашмасы, гексахлорпараксилол, битионол жана филиксан колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Оорулар
Фарс тили

thumb
Фарс тили же фарси ― перстердин тили, Ирандын расмий тил.
 
Араб өлкөлөрүнүн айрымдарына да тараган. Инди-европа тил уясындагы иран тилдеринин түштүк-батыш бутагына кирет. Фарс тилинин өнүгүш тарыхы 3 мезгилге бөлүнөт: байыркы (б. з. ч. 6-4-к.), орто (37-к.) жана жаңы (7-кылымдан болжол менен 15-кылымга чейин). Азыркы Фарс тили.-тажик жана дари тилдери менен катар байыркы, орто, жаңы Фарс тили тилдеринин тектеш уландысы. Фарс тили орто кылымда Азербайжан менен Индияда да адабий тил катары колдонулган. Фарс тилинин бир нече говору бар. Лексикасында араб, түрк сөздөрү учурайт. 19-кылымдан француз, орус, англис сөздөрү кире баштаган. Жазмасы араб графикасынын негизинде түзүлгөн. афган дари тили монгол тили сыяктуу тилдер менен катуу аралашып кеткен.https://www.dailymirror.lk/print/opinion/Collective-resolve-of-regional-and-international-actors-a-glimmer-of-hope-for-Afghans-Air-Chief-Marshal-Bulathsinghala/172-282040

Булактар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Тилдер
Фазокомпенсатор

Фазокомпенсатор – чыңалуу менен токтун арасындагы фазалардын жылышуусун компенсациялоочу реактивдүү кубаттуулуктун булагы.
 
Фазокомпенсатордун жардамы менен тармактагы чыңалууну жөндөөгө, электр энергиянын пайдасыз сарпталышын азайтууга болот. Фазокомпенсатор жөндөлмө жана жөндөлбөс болуп айырмаланат. Жөндөлмө Фазокомпенсаторлор тармактагы реактивдүү кубаттуулуктун мүнөзүн сыйымдуулук же индукциялык өзгөртүү менен электр тизмегиндеги берилген жумуш режимин сактайт; алар түзүлүшү боюнча айланма (мисалы, синхрондуу компенсатор жана статикалык (кыймылсыз)) болот. Жөндөлбөс Фазокомпенсаторлор негизинен статикалык болуп, конденсаторлордон турат. Фазокомпенсаторлордун кайсы түрүн колдонуу тизмектеги электр жүктүн мүнөзүнө, өзгөрүү ылдамдыгына, диапазонуна, ошондой эле тизмектин жумуш режимине байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Үндү анализдөө

Үндү анализдөө - татаал үн процессин бир нече жөнөкөй термелүүлөргө ажыратуу.
 
Үндү анализдөөнүн эки түрү - жыштык жана убакыт боюнча анализдөө колдонулат. Жыштык боюнча Үндү анализдөөдө үн сигналы жыштыгы, фазасы жана амплитудасы менен мүнөздөлүүчү гармоникалык термелүү түзүүчүлөрдүн суммасынан турат. Жыштыктуу Үндү анализдөө амплитудалык түзүүчүлөрдүн жыштык боюнча бөлүнүшүн алууга мүмкүндүк берет. Мисалы, автомобилден чыккан чуунун термелүү спектрин (жыштыгын жана амплитудасын) билип, үндүн күчүн басаңдатуучу механизмдин (глушителдин) конструкциясын эсептеп чыгууга болот. Убакыт боюнча Үндү анализдөөдө үн сигналы пайда болуу убактысы жана амплитудасы менен мүнөздөлүүчү кыска импульстардын суммасынан түзүлөт. Убакыт боюнча Үндү анализдөө методу - гидролокаторлор менен эхолоттордун иштөө принцибинин негизи.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Уэллс Герберт Жорж

Уэллс Герберт Жорж (21. 9. 1866, Бромли - 13. 8. 1946, Лондон) - англис жазуучусу.
 
 Дүкөнчүнүн уулу. Лондон университетин бүткөн (1888).
 Биологиянын доктору (1942).
 Чыгармалары 1893-жылдан жарыялана баштаган.
 Жазуучулук таланты фантастика жанрынан көрүнгөн: «Мезгил машинасы» (1895), «Көрүнбөс киши» (1897), «Доктор Моро аралы» (1896) ж. б. романдар.
 Буларда Уэллс коомдо техниканын өөрчүшү эмгекчи элднн турмушун начарлатат,. илимий ачылыштарды көбүнчө агрессиялык максаттар үчүн пайдаланат деген.
 
«Азаттык алган дүйнө» (1914) романында атом энергиясы согуш жана тынчтык максатында пайдаланыларын алдын ала айткан. Уэллстин технократия идеясында жазылган да чыгармалары бар: «Сүйүү жана мистер Люишем» (1900), «Киппе» (19(B), «Тоно-Бенге» (1909), «Мистер Подлинин таржымалы» (1910) ж. б. романдар.
 
20-жылдардын аягынан тартып антифаш. чыгармалар жарыялаган; «Жакын калганда» (1927), «Мистер Паргемдин жеке бийлиги» (1930) романдары, «Крокетчи» (1936) повести ж. б.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Инсандар
Учуучу аппараттын канаты

Учуучу аппараттын канаты - атмосферада учуучу аппараттын (самолёт, планёр, канаттуу ракета ж. б.) көтөрүү күчүн пайда кылуучу бөлүгү.
 
Канат үч проекция боюнча айырмаланат: жактуу (тик бурчтуу, үч бурчтуу, трапеция түрүндөгү ж. б.), капталдуу (профили боюнча), алдыңкы (V-, W-, М - сымалдуу).
 
Канаттын негизги конструкциясын узата жана туур алтын кеткен элементтер түзсө, ал бирикме түйүнгө жана каптоочко бекитилет. Көтөрүү күчүн жана маңдай каршылыкты өзгөртүү үчүн Канаттын айрым бөлүктөрү кыймылдуу жасалат. Канаттын ичине күйүүчү отун, дөңгөлөк шассиси ж. б. орнотулат. Үн ылдамдыгына чейинки учуучу аппараттарда Канат дюралюминий, өтө бекем болот, титан, магний жана бериллий куймалары, сымдалган пластиктон ж. б. даярдалат. Жеңил самолёттордо жана планёрлордо негизинен жыгач колдонулат. Үндөн тез ылдамдыкта учуучу, гиперун жана космос аппараттары үчүн ысыкка чыдамдуу куймалар ж. б., ошондой эле жылуулуктан сактоочу жана өткөрбөөчү материалдар пайдаланылат. Канаттын сапаты көп параметрлер менен бааланат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Авиация
Учуучу аппарат

Учуучу аппарат - жер атмосферасында же космос мейкиндигинде башкарылма учууну аткаруучу түзүлүш.
 
Бул аппарат айыл чарба курулуш ж. б. жумуштарын аткарууда. жүргүнчү жана жүк ташууда. илимий изилдөө иштеринде жана аскердик максатта колдонулат. Учуучу аппарат атмосфералык жана космостук болуп айырмаланат. Атмосфералык Учуучу аппарат абадан оор жана абадан жеңил болуп 2 класска бөлүнөт. Учуучу аппаратка планета ж. б. асман телолорунун тартуу күчү, атмосферада учуу мезгилинде чөйрөнүн каршылыгы да таасир этет. Бул күчтөрдүн аракетин Учуучу аппараттын көтөрүү күчү жана тартуу күчү жеңет. Бул күчтөр аппаратты башкаруу үчүн да колдонулат. Көтөрүү күчүн пайда кылууда аэростатикалык, аэродинамикалык жана газаводинамикалык принциптер пайдаланылат. Аппарат толтурулган газ менен атмосфера тыгыздыгынын айырмасы аэростатикалык күчтү (же Архимед күчүн) пайда кылат. Аба винти же реактивдүү кыймылдаткыч пайда кылган тартуу күчү отун күйгөндө бөлүнүп чыккан заттын кыймыл санына барабар. 

Реактивдүү кыймылдаткыч аба-реактивдүү жана ракеталык болуп бөлүнөт. Аба винти жана аба-реактивдүү кыймылдаткычтын жардамы менен тартуу күчүн пайда кылуу үчүн жумуш аткаруучу зат катары атмосфера газы (аба) пайдаланылат. Ракета кыймылдаткычында күйүүчү отунду Учуучу аппарат өзү менен кошо алып жүрөт да, ал атмосферада жана космосто учууда колдонулат. Тартуу жана которуу күчүн пайда кылуу энергияны сарптоого байланышкан. Энергия химия же ядролук отундан, космосто күндөн да алынат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Авиация
Улуу көлдөр

thumb|upright=1.3|Улуу көлдөр
Улуу көлдөр - АКШ менен Канаданын аймагындагы чоң көлдөрдүн (Жогорку көл, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио) тобу. Аянты 245,2 миң км2, суу көлөмү 22 725 км3.
 
Жер шарындагы тузсуз суунун ири чогундусу. Көл чуңкурдуктары тектоникалык кыймылдан пайда болуп, мөңгүнүн аракетинен калыптанган. Көлдөрдө арал көп. Бардык көлдөр бири бири менен байланышта. Ниагара дарыясы Эри менен Онтариону туташтырып, Ниагара шаркыратмасын пайда кылат. Онтарио көлүнөн Ыйык Лаврентий дарыя агып чыгат. Декабрдан апрелге чейин жээгине муз тоңот. Эри көлү канал аркылуу Огайо жана Гудзон дарыяларынын системалары менен, Мичиган көлү Иллинойс дарыясынын системасы менен байланышат.
 
Улуу көлдөрдүн ички суу жолунун уз. 1870 км (Жогорку көлдөгү Дулут портунан Ыйык Лаврентийдин башталышына чейин); Сент-Мерис дарыясынын босоголорун жана Ниагара шаркыратмасын айланып өткөн шлюздуу каналдар бар. Ыйык Лаврентий дарыясынын босоголуу бөлүктөрүн айланып өтүүчү каналдар 1959-ж. реконструкцияланып, Улуу көлдөрдөн Атлантика океанына түз суу жолу (уз. 3000 км) салынган.
 
Негизги порттору: Дулут, Милуоки, Чикаго, Толидо, Кливленд, Эри, Буффало (АКШ), Порт-Артур, Форт-Уильям, Торонто (Канада).

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Көлдөр арип боюнча
Улугбек обсерваториясы

Улугбек обсерваториясы - орто кылымдагы белгилүү обсерваториялардын бири.
 
1428-29-ж. Самаркандын чет-жакасында Улугбек курдурган. Ал өлтүрүлгөндөн (1449) кийин талкаланган. Чалдыбарын 1908-ж. В. М. Вяткин тапкан, 1948-ж. В. И. Шишкин казган. Диаметри 46,4 м, бийиктиги 30 -мден кем эмес тегерек 3 кабат имаратка мрамор секстант коюлуп (анын жаасы айлананын алтыдан бир бөлүгүнө, б. а. 60°ка, радиусу 40,2 3гe барабар болгон), анын жардамы менен Күндүн, Айдын жана планеталардын меридиан аркылуу өтүп бараткандагы координаталарын ченешкен.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Обсерваториялар