Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Дене сапаттары

Дене сапаттары – адам денесинин спорттук кыймыл-аракеттерге болгон мүмкүнчүлүктөрү. Бардык эле адамдын ондогон км аралыкка жүгүрүүгө же бир нече кмге сүзүүгө мүмкүнчүлүгү болбойт. Мындай көнүгүүлөрдү денеси машыккан жана дене сапаттары(күчү, чыдамкайлыгы, ийилчээктиги, ылдамдыгы, шамдагайлыгы) өнүккөн спортчу гана аткара алат. Дене сапаттары өнүккөн адам ар кандай көнүгүүлөрдү жеңил, так жана туура аткарат. Дене сапаттары адамдын жашына жараша ар кандай өнүгөт. Спортто күчтү өнүктүрүүнүн мааниси өтө чоң. Спорттун дээрлик көпчүлүк бөлүгүндө (Мисалы, күрөштө, бокста, оордук көтөрүүдө жана башка) күчтүн көрсөткүчү эң маанилүү ролду ойнойт. Ылдамдыктын мааниси да спортто зор. Себеби, кайсы гана спортто болбосун (күрөштө, бокста, футболдо) ылдамдыгы жакшы өнүккөн спортчу гана жеңишке жете алат. Чыдамкайлык – адам кыймыл-аракеттерди көп убакытка чейин аткара алгандыгы. Чыдамкайлыкты өнүктүрүү үчүн жүгүрүү, сууда сүзүү, лыжа тебүү сыяктуу көнүгүүлөрдү аткаруу зарыл. Шамдагайлык жана ийкемдүүлүк сапаттар спорт оюндарынын дээрлик көпчүлүк бөлүгүндө, айрыкча гимнастика оюндарында чоң мааниге ээ. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Дене тарбия системасы

Дене тарбия системасы – тарбиялоонун жалпы системасынын адамдын ден соолугун чыңдоого жана дененин өсүшүнө арналган бөлүгү. Ал дене тарбиянын идеологиялык, илимий-методикалык негиздерин, ошондой эле дене тарбия иштерин жүргүзүүчү жана көзөмөлдөөчү уюмдардын, ишканалардын негизин түзөт. Ар бир экономикалык формацияда экономикалык түзүлүшкө жана коомдогу башкаруучу таптын идеологиясын чагылдырган дене тарбия системалары түзүлгөн. Спарта дене тарбия системасы биздин заманга чейин. 8 – 9 кылымда Спартада (Байыркы Грекия) тарбиялоонун жана окутуунун мамлекеттик системасы болуп эсептелет. Анын максаты кул ээлөөчүлүк түзүлүшкө берилген күчтүү, туруктуу, эр жүрөк, кайраттуу, аскерди даярдоо болгон. Совет өкмөтүнүн алгачкы жылдарында «Спартак» дене тарбия системасы пайда болгон. Бул системанын авторлору Д. А. Крадман, В. Н. Песков жана М. Г. Собецкий чет өлкө системасын колдонуу керек, башкача айтканда спорттун бир түрү менен көп машыгууга болбойт деп үгүттөшкөн. Советтик дене тарбия системасы СССРде Октябрь революциясынан кийин түзүлүп, эмгекчилерди физикалык жактан өсүп-өнүктүрүүгө, дени сак жаш муундарды тарбиялоого чоң көңүл бурган. Окумуштуу А. А. Зикмунддун жетекчилиги астында «Советтик дене тарбия системасы» деген дене тарбия боюнча илимий адистерден турган топ түзүлүп, турмуш жана эмгек гигиенасы, табият күчтөрүн колдонуу, эмгек кыймылдары, дене тарбиялык көнүгүүлөр боюнча иш жүргүзүлгөн. Советтик педагог П. Ф. Лесгафттын дене тарбия системасы көрүнүктүү орунду ээлейт. Ал «Мектеп жашындагы балдар үчүн дене тарбия боюнча жетектөө» деген китебиндеги оюндарды баланы турмушка даярдай турган көнүгүүлөр менен түшүндүргөн. Оюндар балдардын күчүнө ылайыктуу, туура, акырындык менен өз учурунда татаалданып, эрежеси бузул бастан туура аткарылышы зарыл жана оюнду балдар өз дөрү уюштуруп, башкарганда гана натыйжалуу болорун белгилеген. Кыргызстанда советтик дене тарбия системасынын негиздери сакталып жана өнүгүп келет. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Денонcация

Денонcация (фр. dtnonciation — кабарландыруу, жараксыз деп табуу), 1) эл аралык укукта мамлекет аралык келишимди түзгөн тараптардын биринин келишим талаптарын аткаруудан баш тартышы. Баш тарта турганы кат жүзүндө билдирилбесе, экинчи тарап үчүн келишимдин мөөнөтү аяктаганча күчүндө кала берет; 2) бир контрагент башкасына алардын ортосунда түзүлгөн келишимди ошол келишимде көрсөтүлгөн тартипте жана мөөнөттө буза тургандыгын кабарлоосу. 
 Булактар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Денудация

thumb|upright=2|Денудация (Жанар тоолор‎: A => B => C).
Денудация - (лат. denudatio – сыйруу, ачып жайдактоо), тышкы күчтөрдүн таасиринен тоо тектердин үбөлөнүп талкалануу, төмөн шиленүү жана ойдуң жерлерге, түздүктөргө топтолуу процесси. Шамалдын, жаан-чачындын, агын суулар менен океан жана деңиздердин, муз жана мөңгүлөрдүн аракетинен жер бетиндеги тоо тектердин үстүнкү кабаттары тынымсыз талкаланып турат. Үбөлөнгөн тектер каптал ылдый кулайт, аларды нөшөр жамгыр шилеп агызат, шамал учурат, агын суулар эзет, эритет, майдалайт, мөңгүлөр жылган кезде жышылып, жылмаланат, деңиз толкуну өзү менен кошо ала келет. Талкаландылар түзөң жерлерге топтолуп, чөкмө тектердин катмарлары пайда болот. Бул процесстер климаттын өзгөрүшү жана тектоникалык кыймылдар менен тыгыз байланыштуу. Узак убакыт бою денудация болгон тоолуу жерлерде чокулар, кырлар талкаланып, төмөндөйт, дарыя өрөөндөрү, кокту-колот кеңейип, жер бетинин түзүлүшү өзгөрөт. Натыйжада майда дөңсөөлүү денудациялык түздүктөр пайда болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:География
Категория:Геология
Деңиз агымдары

thumb|Деңиз агымдары.
Деңиз агымдары - океан агымдары – океан менен деңиздерде суунун түрдүү күчтөрдүн (гравитациялык, сүрүлүү, ташкын пайда кылуучу) таасири астында бир тарапты багыттап жылышы. Алар Дүйнөлүк океандын суу режиминде жана деңизде сүзүүдө мааниси зор: суу алмашып аралашууга, жылуулуктун таралышына, материк жээктеринин калыптанышына, порттордун акваториясынын тайызданышына, калкыма муздардын таралышына, ошондой эле Жер шарынын айрым бөлүктөрүнүн климатына тийгизген таасири зор. Деңиз агымдары шамалдын таасиринен, суунун тыгыздыгы менен деңгээлинин айырмачылыгынан пайда болгон, байкалган мөөнөтү боюнча – туруктуу, убактылуу, мезгил-мезгили менен байкалуучу, жылына багытын эки жолу өзгөртүүчү (муссон шамалдарына байланыштуу); байкалган орду боюнча – үстүнкү, астынкы, тереңдиктеги жана түпкү агым; физика-химиялык касиеттери боюнча – жылуу (Гольфстрим, Куросио жана башка), муздак (Бенгал, Канар жана башка), бейтарап, туздуу жана мала туздуу; кыймылга келүү мүнөзү боюнча – түз сызыктуу, циклондук жана антициклондук жана башка агымдарга бөлүнөт. Деңиз агымдарынын багытына Жердин өз огунда айлануу күчү (Кариолис күчү) да таасирин тийгизет; түндүк жарым шарда оң тарапка, түштүктө сол тарапка ооп агат. Ошондой эле деңиз агымдарына жээк тилкесинин орун алышы жана суу түбүндөгү рельефтин түзүлүшү да таасир этет. Көп учурда деңиз агымдары океандарда жогоруда аталган факторлордун биринен гана эмес, көпчүлүгүнүн айкалышынан пайда болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Деңиз деңгээли

thumb|Деңиз деңгээли (1993-2007).
Деңиз деңгээли – Дүйнөлүк океандын тынч абалдагы орточо деңгээлин билгизген (нөл горизонту катары эсептелген) шарттуу белги. Деңиз деңгээли жер бетинин Дүйнөлүк океандан бийиктигин ченөөгө мүмкүнчүлүк берет. Деңиздин толкушу, ташкындашы, деңиздин үстүнкү бетинин жылышы жана муздашы, атмосфералык басымдын туруксуздугу, жаан-чачын менен буулануу ар кандай күчтөрдүн таасиринен өзгөрүп турат. Деңиз деңгээли «көз ирмемдик», ташкындык, орточо суткалык, орточо айлык, орточо жылдык жана орточо көп жылдык болуп бөлүнөт. КМШ аймагында деңиз деңгээликатары Балтика деңизинин (Финн булуңу) Кронштадттагы футшток нөлүнөн алынган. Ушул деңгээлден тартып КМШ өлкөлөрүнүн жеринин бетинин бийиктиктери өлчөнөт. Кыргызстандын деңиз деңгээлинин орточо бийиктиги 2750 м, эң бийик жери 7439 м (Какшаалдагы Жеңиш чокусу), эң жапыз жери 401 м (Лейлек районунун аймагында). 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Деңиз жылдызы

thumb
Деңиз жылдыздары (лат. Asteroidea) – омурткасыз деңиз жаныбарларынын ийне терилүүлөр тибиндеги классы. Денеси 5, кээде көп (50гө чейин) нурчалуу жылдыз түспөлдөнүп кетет. Диаметри 1 смден 1 м ге чейин. Көпчүлүгү ачык түстө. Скелет пластинкалары ийнелүү, кылкандуу, тикенектүү. Денесинин кетилген, жоголгон жерлерин оңой калыбына келтирет. Деңиз жылдыздарынын 8 түркүмүнүн 1,5 миңден ашык түрү белгилүү. Деңиз, океандардын 10 кмге чейинки түбүндө тереңдикте кездешет. Айрым жыныстуу. Личинкалары эркин сүзөт, көбү жумуртка, кай бирлери тирүүлөй тууйт. Моллюскалар жана суу түбүндөгү омурткасыз жандыктар, балыктар менен азыктанат. Бутчаларынын жардамы менен жылат. Көбүрөөк белгилүүлөр – кычкачтуу, тарактуу, эбелектүү жана башка деңиз жылдыздары.
 
 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Жаныбарлар
Деңиз кирписи

thumb|Phyllacanthus imperialis.
Деңиз кирпилери (лат. Echinoidea) – омурткасыз жаныбарлардын ийне терилүүлөр тибиндеги классы. Денеси шар сымал, жалпак же жүрөк сымал. Сырты көптөгөн тикенектүү бири-бири менен жабышып калган ак таш кабыктуу чопкут менен капталган. Анда кыймылдуу ийнелери бар. Чопкуттун диаметри 2–3 ммден 30 смге чейин. Айрым жыныстуу, жумурткасын сууга чачат. Кээ бирлери тирүүлөй тууйт. Балырлар менен азыктанат. Океан, деңиздерде 800 түрү белгилүү. Крабдарга, балыктарга, күрөк буттууларга, деңиз канаттууларына азык болушат. Кээ бир тайыз сууда жашагандары икрасы үчүн кармалат. Кээ бир тропиктик түрлөрү адам үчүн да коркунучтуу, алардын ийнелери 25 смге чейин кирип, абдан ооруксунтат. 

 Колдонулган адабияттар 
А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Жаныбарлар
Деңиз климаты

thumb|Деңиз климаты.
thumb|Деңиз климаты (Жаңы Зеландия).
Деңиз климаты, океан климаты – океан , деңиздердин атмосферага тийгизген таасиринен пайда болгон климат. Ачык океандарга, аралдарга жана мелүүн алкактардагы материктердин батыш жактарына мүнөздүү. Материктерге ичкерилеген сайын ал континенттик климатка өтөт. Деңиз климатында абанын температурасы жыл бою, сутка ичинде акырындык менен аз өзгөрөт. Жайында абанын нымдуулугу көбөйөт. Жаан-чачын арбын болуп, шамал дайыма деңизден согот. Атмосфералык циркуляциясы батыштан чыгышка багытталгандыктан, жумшак деңиз климаты көбүнчө материктин батыш жээктерине мүнөздүү. Ысык-Көл кылаасындагы климат деңиз климатына жакын. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:климат
Деңиз таш бакасы

thumb|Жашыл ташбака (Chelonia mydas).
Деңиз таш бакалары (Cheloniidae) – таш бакалардын түркүмү. Жумурткалоо үчүн гана деңиз жээгине чыгып, калган мезгилде бүт сууда жашоочу ири жаныбар. Калканы анча бийик эмес келип, сүзүүгө ылайыкталган. Кыска мойнундагы башы чопкуттун алдына толук жашырылбайт. Буттары калак сымал, алдыңкылары арткысынан узун. Алардын белгилүү 4 уруусунун бирден түрү бар. Жашыл ташбака – эң чоң, калканынын узундугу 1,4 м, салмагы 400 кгга жетет. Эти даамдуу, жумурткасы тамак катары пайдаланылат. Деңиз таш бакалары суу тереңдигинде жакшы сүзөт, чумкуйт, азык жана көбөйүү үчүн ыңгайлуу жай издеп, 2000 кмге чейин сүзүп барат. Алар 200гө чейин жумуртка тууйт. Деңиз балырлары, моллюскалар, балыктар, рак сыяктуулар жана башка менен азыктанат. Саны азаюуда. ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Жаныбарлар
Деңиз тозоту

Деңиз тозоту– аскер деңиз флотундагы кайгуул кызматынын жалпы тутумундагы кеме жана жээк объектилерин коргоонун түрү. Душмандын пайда болушун алдын ала билдирет, анын кеме жана жээк объектилерине кирүүсүн токтотот. Деңиз тозоту алыскы жана жакынкы, кыймылдуу жана кыймылсыз, кемелик, катердик, миналык жана авиациялык болуп бөлүнөт. Деңиз тозоту өзүнүн тапшырмасын издөө жана байкоо жолу менен аткарат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Деңиз толкундары

thumb|Деңиз толкундары (Атлантика океаны).
thumb|Деңиз толкундары.
Деңиз толкундары – кокусунан болуп туруучу күчтөрдүн (абанын басымы, шамал, жанар тоолордун атылышы, суу астындагы жер титирөө, деңиз кемелеринин жүрүшү) же Күн жана Айдын суу ташкынын пайда кылуучу тартуу күчүнүн таасири менен океан, деңиздердеги суунун термелүү кыймылы. Толкундар суу бетинде биринин артынан бири төө өркөч болуп кыймылдайт. Толкундун эң төмөнкү бөлүгү негизги, эң жогорку чекити, кыры, кырынан негизине чейинки аралык анын бийиктиги, эки толкундун ортосу узундугу, ал эми толкундун узундугуна барабар аралыкты өтүүгө кеткен убакыт анын мезгили, белгилүү убакыт бирдигинде (сек) өткөн аралык толкундун ылдамдыгы деп аталат. Деңиз толкундарынын көлөмү ар түрдүү: кээде анын бийиктиги 13–15 м, деңиз титирегенде 50 м, таралыш ылдамдыгы 14–15 м/секга, узундугу 400 мге чейин жетет. Таасир эткен күчтөргө карата толкундар шамал, ташкын, сейсмдик, басымдык деңиз толкундары; ээлеген абалына карай үстүнкү жана тереңдиктеги деңиз толкундары; толкун узундугунун деңиздин тереңдигине болгон катышы боюнча узун жана кыска деңиз толкундары; таасир эткен салыштырма күчтөргө жараша аргасыз жана эркин деңиз толкундарына бөлүнөт. Формасы жана аянты боюнча туура жана туура эмес, умтулган жана ордунда турган деңиз толкундары болот. Толкундарды изилдөө атайы куралдардын, приборлордун (мореграф жана башка) жардамы менен кемеде, деңиз жээктеринде жүргүзүлөт. Кээ бир өлкөлөрдө толкундардын кубатына негизделген электр станциялары курулган. Дүйнөдө сейши, цунами өңдүү күчтүү толкундар болот. 

 Дагы караңыз 
 Деңиз агымдары
 Деңиз ташкыны жана тартылышы

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Деңиз флорасы

Деңиз флорасы – деңиз өсүмдүктөр дүйнөсү – деңиз же океанда өсүүчү өсүмдүктөр (балырлар, чөптөр, мангр дарактары жана бадалдар, бактериялар жана бир аз козу карындар) жыйындысы. Деңиздин, көбүнчө күн жарыгы жетүүчү 100–400 м тереңдигине чейин (фотосинтез жүрө турган) балырлар көп кезигет. Алардын микроскоптук түрлөрү суунун бетинде (планктон), ири түрлөрү суунун түбүндө (бентос) өсөт. Деңиз флорасынын тик жана горизонталдык таралуусу күн радиациясынын көлөмүнө жараша болот. Деңиз же океандын жээкке жакын жеринде деңиз флорасы климаттык жана локалдык факторлорго, биогендүү элементтердин санына, суу температурасына, туздуулугуна жана тунуктугуна, топурактын түзүлүшүнө, жээктин корголушуна, тереңдикке жараша таралат. Ири деңиз балырлары (жашыл, күрөң, кызыл) – макрофиттер деңиздин салыштырмалуу жээкке жакын ичке тилкесинен орун алып, деңиздин ташкындоо, тартылуу аймагындагысы литоралдар, ал эми суу жайпаган жердегиси супралиторалдар деп аталат. Макрофиттер ламинарий жана фукус балырларынан (алария, эклания, саргасстар жана башка) турган суу алды токойлорду пайда кылат. Бир жана көп клеткалуу деңиз балырлары сыртынан татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдү элестетип өсөт. Балырлар, демейде, суу түбүнө ризоиддери менен бекип, чанда кумдуу жана баткактуу деңиз түбүндө калкып өсөт. Балырлар деңиз түбүндөгү органикалык заттардын негизги жараткычы, алар жылына 1011 т органикалык зат пайда кылат. Ири балырлардын арасында көптөгөн омурткасыздар жана балыктар (айрыкча алардын тукуму) жашайт, алар менен азыктанат. Суудагы тиричилик жалпысынан балырларга байланыштуу. Алар деңиз суусундагы өтө аз айрым микроэлементтерди өзүнө топтойт. Деңиз флорасына татаал өсүмдүктөрдөн негизинен рдесттер жана водокрастар тукумунун өкүлдөрү мүнөздүү. Чөп өсүмдүктөрү (50дөй түрү) негизинен 100 м суу түбүндө кадимкидей шалбааны пайда кылат. Айрыкча зостера, посейдония, талассия жана башка кезигет. Дүйнөлүк океандагы деңиз флорасынан жылына болжол менен 550 млрд тоннага жеткен азык жана техникалык продукция алынат. Алар медицинада, тамак-аш, текстиль, тери иштетүү жана нефть иштетүү өнөр жайында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника‎
Категория:Экология‎
Деңиз чөкмөлөрү

thumb|Деңиз чөкмөлөрү.
Деңиз чөкмөлөрү – деңиз, океан түбүндө чөкмөлөрдүн жыйылышынан пайда болгон тоо тек катмарлары. Алар кургактыктан дарыя агымы, шамал, жээктердеги суу толкуну менен сүрүлүп келген заттардан, деңизде жашаган организм калдыктарынан, химиялык жол менен пайда болгон минералдардан жана суу астындагы жанар тоо бүркүндүлөрүнөн түзүлөт. Деңиз чөкмөлөрүндөгү бөлүкчөлөр: терриген (тоотектердин талкаланып үбөлөнүшүнөн), биоген (деңиз организмдеринин скелет жана кабык калдыктарынан) жана хемоген (деңиз сууларында туздардын чөгүшүнөн же деңиз түбүндө жүргөн химиялык процесстерден) жолдору менен пайда болот. Пайда болуу тереңдигине жараша литораль, нерит, батиаль жана абиссаль чөкмөлөрү болуп бөлүнөт. Механикалык курамы боюнча деңиз чөкмөлөрү кум, ылайлуу кум, алевролит жана ылайлардан турат. Деңиз чөкмөлөрү диагенездин натыйжасында катуу чөкмө тектерге айланат. Кыргызстанда байыркы деңиз чөкмөлөрү геологиялык мезгилдердин дээрлик бардыгында (мезозой жана кайнозой замандарынан башка) кеңири таралган. Алар менен Теңир тоонун темир, марганец, коргошун, пирит, фосфорит, боксит, нефть жана газдын кендери байланыштуу. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Депрессия (маанилери)

Депрессия
 психологияда - Депрессия
 геоморфологияда – жер бетиндеги пас жерлер, башкача айтканда деңиз деңгээлинентөмөн жаткан ойдуңдар жана чуңкурлар. Мисалы, кургактагы Турпан ойдуңу, сууга толгону – Каспий деңизинин чанагы;
 тектоникада – жер кыртышынын чөкмө тектер менен толук же жарым – жартылай толгон, төмөн ийилген бөлүгү (Мисалы, Алай жана Нарын өрөөндөрү); 
 метеорологияда – атмосферанын төмөнкү басымдуу облусу – циклон, бар депрессиясы; 
 гляциологияда – тоолордо климаттын суук болуп турган маалындагы (жайкы же жылдык орточо температуранын төмөндөшүнөн, ошондой эле кардын өлчөмүнөн көбөйүшүнөн) кар чегинин ылдыйлашы.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Дербиш

Дербиш (фарсча dдrveљ – сөзмө-сөз – жакыр, тентимиш) – дүнүйө-байлыктан кечкен, коомдон өзүн бөлгөн, эмгектенбей, эл кыдырып, күн өткөргөн үй-жайы, бала-чакасы жок, дин адамы. Алар «Бул дүйнө – жалган дүйнө, чыныгы дүйнө тигил жакта, бул дүйнөдөн канчалык азап тартсак, тигил дүйнөдөн ошончолук жыргал көрөбүз» деген түшүнүк менен жашашат. Дербиштер дүнүйө жыюуга, байлык топтоого, мансапка, өнөр үйрөнүп, аны жеке турмушу үчүн пайдаланууга эч кызыгышпайт, үй-бүлө күтүүгө умтулушпайт. Өздөрүнүн ушундай жашоосун «бейиш жолу» деп эсептешет. 

 Сүрөттөр 

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Дин
Дербишева Замира Касымбековна

thumb|Дербишева Замира Касымбековна
Дербишева Замира Касымбековна (8. 4. 1952-ж., Фрунзе ) – тилчи, филология илимдеринин доктору (2001), Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги (1999), Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн эмгек сиңирген кызматкери (2017). Россия Федерациясынын Президенти Д. Медведевдин буйругу менен "ПУШКИН" медалы ыйгарылган (2010). 

 Өмүр таржымалы 
Дербишева Замира Касымбековна 1952-ж. 8-апрелде Фрунзе шаарында туулган. Тилчи, филология илимдеринин доктору (2001), Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги (1999), Кыргыз Республикасынынбилим берүүсүнүн эмгек сиңирген кызматкери (2017). Орус тили жана адабият мугалимдеринин Дүйнөлүк ассоциациясынын Кыргызстандагы мүчөсү (2005). Контрастивдик лингвистика, лингвистикалык маданият, лингвистикалык типология боюнча адис. Воронеж мамлекеттик университетин (1974), Москвадагы В. М. Ломоносов атындагы университеттин аспирантурасын (1978), КМУнун докторантурасын бүткөн (2001). КМУда доцент, кафедра башчысы, декан (1978–2001). 1999-жылдан КМУнун алдындагы Коммуникациялык лингвистика борбордун директору, 2001-жылдан Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин азыркы тилдер жогорку мектебинин директору, 2004-жылдан Кыргыз – Түрк «Манас» университетинин профессору, Түрк цивилизациясын изилдөө борборунун орун басары. Ал 100дөн ашуун илимий эмгектин, анын ичинде монографиялардын жана окуу китептеринин автору.

 Илимий ишмердиги 
 1982-жылы - «Славян тилдери» багыты боюнча филология илимдеринин кандидаты аттуу илимий наамы Россия ВАК тарабынан бекитилген;
 2001-жылы «Орус жана кыргыз тилдеринин салыштырма грамматикасын теориялык негиздери» деген темада докторлук диссертациясын жактап, филология илимдеринин доктору аттуу наамына ээ болгон.
 150-дөн ашуун илимий монография, лингвистикалык иликтөөлөрдүн, жогорку окуу жайлардын студенттери үчүн окуу китептер, сөздүктөрдүн автору. Илимий эмгектердин көбү чет өлкөлөрдө жарыяланган. Австрия, Испания, Финляндия, Прага, Пекин, Москва, Санкт-Петербург өткөн конгресстерде, симпозиумдарда илимий доклад окуп катышкан;
 Россия жана Казакстандын жогорку окуу жайларында лектор катары чакырылып актуалдуу лингвистикалык илимий темаларда лекциялык курстарды окуп өткөрүү, консультацияларды берүү;

 Коомдук ишмердиги 
 Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу билим берүү жана илим боюнча коомдук эксперттик кеңешинин мүчөсү; 
 Кыргыз Республикасынын Премьер-Министрине караштуу илим жана инновация боюнча кеңешинин мүчөсү; 
 Кыргыз Республикасынын ЮНЕСКО иштери боюнча Улуттук комиссиянын мүчөсү. 
 Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын мүчөсү; 
 Улуттук тил саясатын программасын ишке ашыруу боюнча иштеп чыгуу жана көзөмөдөө боюнча жумушчу топтун мүчөсү; 
 Кыргызстандагы орус тили жана адабияты окутуучулардын коомунун жетекчиси; 
 
 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Категория:Коомдук ишмерлер
Категория:Тилчилер
Державин Гаврила Романович

Державин Гаврила Романович - (3(14). 7. 1743, азыркы Татарстан , Карамачи же Сокуры кыштагы – 8(20). 7. 1816, азыркы Новгород облусу, Званка кыштагы) – орус акыны, орус классицизминин өкүлү. Казан гимназиясында окуган (1759–62). Алгачкы ыры 1773-ж. жарык көргөн. Алгач М. В. Ломоносовдун салтында жазса, кийинки «Князь Мещерскийдин өлүмүнө ода» (1779), «Фелица» (1784), «Шаркыратма» (1798) жана башка чыгармаларында өзүнүн жеке поэтикалык стилин тапкан. «Бийлөөчүлөргө жана өкүмдарларга», «Төрө» сыяктуу чыгармаларында бузукуларды айыптаган. Философиялык лирикасынын негизги мотиви – өлүм жана өмүр жөнүндөгү ой толгоолор (Мисалы, «Князь Мещерскийдин өлүмүнө ода»). «Кудай» аттуу одасында адам баласын улуу да, арзыбаган макулук да катары мүнөздөгөн. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Инсандар
Категория:Татарстан