Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ультрамуздак нейтрондор

Ультрамуздак нейтрондор – ылдамдыгы ≤5м/сек болгон жай нейтрондор. 

Ультрамуздак нейтрондор термини 10-2Кден төмөнкү температурада газдын молекулалары болжол менен ушундай эле ылдамдыкта кыймылдашы менен түшүндүрүлөт. У. н. ядролордогу начар түртүшүүнү жеңүүгө жетишсиз кинетикалык энергияга ээ (~10-7Эв) жана көптөгөн материалдардын бетинен толук чагылат.

Ультрамуздак нейтрондордун дубалдардан толук чагылуусу аларды бир нече мүнөт туюк вакуумдалган камеранын ичинде сактоого мүмкүндүк берет. Ультрамуздак нейтрондордун кыймылына магнит жана гравитациялык талаалар күчтүү таасир этишет. Ультрамуздак нейтрондор мүмкүн болгон электр заряддарын же электрдик диполь моменттерин табуу үчүн сезгич аспап катары кызмат кыла алышат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ультраүндөгү жарык дифракциясы

Ультраүндөгү жарык дифракциясы – Жарык ультраүндүк толкун бар чөйрөдө таралганда дифракцияланат. Биринчилерден болуп У. ж. д. 1932-ж. П.Дебай жана Ф.Сирс (США), ошол эле учурда П.Люк жана П.Бикар (Франция) тарабынан байкалган.

Үн толкунундагы серпилгичтүү деформациялар чөйрөнүн сынуу көрсөткүчүнүн мезгилдүү өзгөрүүсүнө алып келет, анын натыйжасында чөйрөдө мезгили үн толкунунун λ узундугуна барабар болгон дифракциялык торчого окшогон түзүлүш пайда болот. Эгерде мындай чөйрөдө жарык нуру таралса, анда ага кошумча, жарыктын дифракциялык нурлары пайда болот. Анын мүнөздөмөлөрү − мейкиндикте таралуусу, поляризациясы жана интенсивдүүлүгү−үндүн, талаанын параметрлерине жана о. эле жарык үндүк толкунга түшкөн θ бурчуна көзкаранды болот. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Умтулуу кыймылы

Умтулуу кыймылы – катуу нерсенин каалагандай эки чекитин бириктирген түз сызык өзүнүн баштапкы багытына параллель калгандай которулуш жасаган катуу нерсенин кыймылы. 

Умтулуу кыймылында нерсенин бардык чекиттери бирдей траекторияларды чийишет жана убакыттын ар бир моментинде сандык чоңдугу жана багыты боюнча бирдей ылдамдыкка жана ылдамданууга ээ. Ошондуктан нерсенин алга У. к-н изилдөө чекиттин кинематикасы маселесине алынып келинет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Учкун камерасы

Учкун камерасы – газга бөлүкчө түшкөндө анда учкун разряды пайда болушуна негизделген, бөлүкчөлөрдүн изин (траекторияларын) байкоочу жана каттоочу курал. 

Эң жөнөкөй учкун камерасы – ортосундагы мейкиндик газ менен толтурулган эки жалпак-параллель пластиналардан турат. Пластиналардын аянты 10 см2 тан бир нече м2 ка чейин болот. Бөлүкчө өткөн убакытта, же бир аз кечигүү менен (~ 1мкс) Учкун камерасынын электроддоруна жогорку чыңалуудагы кыска (10–100 нс) импульс берилет. Мындай иштөө режими атайын башкарылуучу санагычтын жана дал келме электрондук схеманын жардамы менен ишке ашырылат. Электроддор инерттүү газы бар камерага жайгаштырылат. Дүрмөттөлгөн бөлүкчөлөр пластиналардын арасынан өткөндө иондошуунун эсебинен траекторияларын бойлото узата көп сандагы электрондор жана оң иондор пайда болот. Пластиналардын арасындагы чыңалуу чоң болгондуктан ал орундан учкун жакшы байкалат. Эгерде бөлүкчөлөр бир нече пластиналар аркылуу өтсө, анда ал учкундун тизмегин пайда кылып, цилиндрдеги линза аркылуу сүрөткө тартылып алынат.

Сүрөткө тартып алуудан башка дагы Учкун камерасындагы чоңдуктарды түздөн-түз ЭЭМге берип жана автоматтык түрдө иштеп чыгууга мүмкүндүк берүүчү каттоонун ыкмалары кеңири колдонулат. Эгерде Учкун камерасын магнит талаасына жайгаштырсак, анда бөлүкчөнүн массасы, импульсу, дүрмөтү ж. б. жөнүндө кошумча маалымат алууга болот.

Учкун камерасынын артыкчылыгы: 1) конструкциясы жөнөкөй, ишенимдүү иштейт; 2) иштеп чыгуу ылдамдыгы чоң; 3) Учкун камерасынын электродун түрдүү калыңдыкта даярдоо мүмкүнчүлүгү бар. Булар ар тараптуу нурданууну (γ-квант, нейтрон) каттоо мүмкүнчүлүгүнө ээ. Түрдүү Учкун камерасы космос нурларын изилдөөдө кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Уюлдук жаркыроо

Уюлдук жаркыроо – Жердин атм-сынын 80–1000 км бийиктигинде Күндүн нурлануусундагы протон менен электрондордун таасиринен түнкү асмандын айрым бөлүгүнөн көрүнгөн электрдик нурлануу.

Күн шамалы менен Жердин магнит талаасы өз ара аракеттенишкенде Уюлдук жаркыроонун активдүүлүгү жогорулайт. Уюлдук жаркыроо Күндүн бетиндеги кара тактардын саны көбөйгөн жылы өтө жарык болуп жакшы көрүнөт. Уюлдук жаркыроо күн системасындагы башка планеталардын атм-сынан, алсак Чолпондон да жакшы байкалат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Уюлдук жылдыз

Уюлдук жылдыз – кичи жетиген топ жылдыздарындагы эң жарык жылдыз. 

Ал Алтын казык жылдызы деп аталат жана гр. тамгасы α менен белгиленет. Алтын казык жылдызы дүйнөнүн түндүк уюлуна өтө жакын жайгашкан. Бул жылдыздын абалы горизонтко салыштырганда дээрлик өзгөрбөйт, ошондуктан калган бардык жылдыздар сутка ичинде борбору Алтын казык жылдызына жакын жаткан толук айлананы сызып чыгышат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фазалык көлөм

Фазалык көлөм – фаза мейкин-дигиндеги көлөм. 

N эркин даража санына ээ болгон механикалык система үчүн элементардык Ф.к. dpdq=dp1 dq1,…,dpNdqN, мында q1, …, qN – жалпыланган координаталар; р1, …, рN – жалпыланган импульстар. Чектүү фазалык аймактын Фазалык көлөмү 2N өлчөмдүү интегралга барабар: ∫Gdpdq. Эгерде система Гамильтон теңдемелери менен жазылса, анда бөлүкчөлөрдүн кыймылында Фазалык көлөмдүн формасы өзгөргөнү менен чоңдугу өзгөрүүсүз калат (Лиувилл теоремасы). Бул фазалык мейкиндикте, нормировкаланган бөлүштүрүү функциясын киргизүүгө мүмкүнчүлүк түзөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фазалык өтүү

Фазалык өтүү – кеңири мааниде алганда тышкы шарттар (температура, басым, магнит жана электр талаалары ж. б.) өзгөргөндө заттын бир фазадан башка фазага өтүүсү; тар мааниде алганда тышкы параметрлер үзгүлтүксүз өзгөр-гөндө заттын физикалык касиеттеринин кескин өзгөрүшү. 

Фазалык өтүү 1- жана 2-түрдөгү болуп бөлүнөт. 1- түрдөгү Фазалык өтүү ңдө тыгыздык компоненттеринин концентрациясы кескин түрдө өзгөрөт; бирдик масса белгилүү сандагы жылуулук санын бөлүп чыгарат же жутат. Бул жылуулук саны фазалык өтүүнүн жылуулугу деп аталат. 2-түрдөгү Фазалык өтүүдө жылуулук бөлүнүп чыкпайт жана жутулбайт, о. эле тыгыздык үзгүлтүксүз өзгөрөт.

1-түрдөгү Фазалык өтүү жаратылышта эң кеңири таралган кубулуш. Аларга: буу-лануу жана конденсация, эрүү жана кристаллдашуу ж. б. мисал боло алат.

2-түрдөгү Фазалык өтүүгө парамагнетиктин ферромагнетикке, парамагнетиктин антиферромагнетикке, пармагнетиктин сегнетоэлектрикке, металлдардын жана куймалардын нормалдык абалдан өтө жогорку өткөрүмдүүлүк абалга айланууларын келтирсек болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фазалык өтүү жылуулугу

Фазалык өтүү жылуулугу – теңсалмактуу изобаралык – изотермалык түрдө заттын бир фазадан башка фазага өтүшү үчүн берилген (же алынып кеткен) жылуулук саны (1-түрдөгү фазалык өтүүдө–кайноодо, эрүүдө, крис-таллдашууда, полиформаттык айланууларда ж.б.). 2-түрдөгү фазалык өтүүлөрдө Фазалык өтүү жылуулугу нөлгө барабар. Тиешелүү түрдө 1 кг жана 1 моль затка карата аныкталган салыштырма жана молдук Фазалык өтүү жылуулугу да каралат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фаза мейкиндиги

Фаза мейкиндиги – координата окторунун милдетин механикалык системанын координаталары qi жана бардык жалпыланган импульстары Pi (i = 1, 2,…,N) аткарган статистикалык физикадагы көп өлчөмдүү мейкиндик. 

Эгерде система N сандагы бөлүкчө-лөрдөн турса, Фаза мейкиндигинин өлчөмү 3N + 3N= = 6N болот. Эгерде бир эркин даража санына ээ болсо, Фаза мейкиндиги эки өлчөмдүү, эркин даража саны S ке барабар болсо, Фаза мейкиндиги 2S өлчөмдүү болот. Кандайдыр бир убакыттагы системанын Фаза мейкиндигинин абалы, ошол мейкиндиктеги чекит менен мүнөздөлөт. Системанын абалы өзгөргөндө, ал абалды мүнөздөөчү чекит, Фаза мейкиндиги, фазалык траектория деп аталган кандайдыр бир ийри сызыкты чиет. Көп сандаган бөлүкчөлөрдөн турган системанын абалын статистикалык түрдө жазуу үчүн фазалык көлөм (Фаза мейкиндиги көлөмдүк элемент) жана системанын абалын мүнөздөгөн чекиттин каалаган Фаза мейкиндигинде болуу ыктымалдуулугу – системанын бөлүштүрүү функциясы деген түшүнүктөр киргизилет. Фаза мейкиндиги – көп бөлүкчөлөрдөн турган системанын бөлүштүрүү функциясын изилдөөчү классикалык статистикалык механика үчүн негизги түшүнүк.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фаза модуляциясы

Фаза модуляциясы – берүүчү сигнал алып жүрүүчү жогорку жыштыктагы термелүүлөрдүн фазасын башкарган термелүү модуляциясынын бир түрү. 

Эгерде модуляциялануучу сигнал синусоида түрүндө болсо, Фаза модуляциясы жана жыштык модуляциясында сигналдардын спектри жана формасы дал келишет. Модуляциялануучу сигналдардын формасы татаал болгондо алардын айырмасы билине баштайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фазометр

Фазометр – эки электрдик термелүүнүн фазаларынын айырмасын же электр тизмегиндеги ток күчүнүн күчтүү маанилеринде кубаттуулук коэффициентин өлчөөчү курал. 

Ал энергетикада, электр техникада, радиотехникада, о. эле өлчөөчү системанын курамдык бөлүгү катарында радио-навигацияда, радиотелеметрияда, буюмдардын өлчөмдөрүн көзөмөлдөөдө ж. б. колдонулат.

Жөнөкөй Фазометрдин негизги бөлүгү – логометр, анын рамкасы электр схема-сына туташтырылып, электр термелүү-лөрүнүн фазаларынын жылышына карата куралдын кыймылдуу бөлүгүнүн кыйшаюусун камсыз кылат. Электр өлчөгүч Фазометрдин көрсөтүүсү электр термелүүлөрүнүн жыштыгына көзкаранды.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Факель разряды

Факель разряды – токту жана жыштыкты (>106Гц) чоңойтууда жогорку жыштыктуу таажы разрядында пайда болот. 

Басымдын Р≥1 атмосфера маанисинде Факель разрядынын формасы шамдын жалынынын формасына жакын келет. Басымдын азайышы менен факель бир калыптагы диффузия жаркырагына айланат. Факель разряды таажы разряды сыяктуу эле электроддордун учтарында, ичке зымдарда ж.б. оңой жанат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фарадей эффектиси

Фарадей эффектиси – магнит-оптикасынын эффектилеринин бири. 

Турактуу магнит талаасында жайланышкан затта, магнит талаасын бойлото таралган сызыктуу поляризацияланган жарыктын поляризация тегиздигинин айлануусу. Бул эффект 1845-ж. М.Фарадей тарабынан ачылган жана ал оптикалык жана электр-магниттик кубу-луштардын түздөн-түз байланышта экендигинин биринчи далили болгон.

Ушинтип, жалпы учурда магниттелген затты жалаң эле сынуу көрсөткүч менен мүнөздөөгө болбой тургандыгы Фарадей эффектисинен айкын болду.

Фарадей эффектисинен магнит талаасынын чыңалыш векторунун мүнөздүү өзгөчөлүккө ээ экендиги ачык билинди. Табигый оптикалык активдүүлүктөн айырмаланып, Фарадей эффектиси, поляризация тегиздигинин бурулуу бурчунун белгиси, жарыктын талааны бойлото же ага каршы таралышына көзкаранды эмес. Ошондуктан магнит талаасына жайланышкан чөйрө аркылуу жарык бир нече жолу өткөндө, поляризация тегиздигинин бурулуу бурчу ошончо эсе көбөйөт. Фарадей эффектисинин бул өзгөчөлүгү, өз ара эмес деп аталган оптикалык жана радио микротолкундук түзүлүштөрдү конструкциялоодо колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферма принциби

Ферма принциби – жарыктын бир тектүү эмес чөйрөдөгү жолун аныктай турган принцип. 

1679-ж. фр. математиги жана физиги П.Ферма ачкан. Ферма принциби мындай айтылат: жарык нуру минималдуу убакыт жумшала турган жол менен таркалат. Ферма принциби геометриялык оптиканын негизги принциби, толкун оптикасында жарыктын дифракциясын эске албаган учурда гана колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферми бети

Ферми бети – квазиимпульстар мейкиндигиндеги изоэнергиялык бет. 

Ал Т=0°К кезинде, металлдагы электрондор менен толгон абалдарды бош абалдардан бөлүп турат. Ферми бетинин геометриялык мүнөздөмөсү (формасы, ийрилиги, кесилиш аянты ж. б.) металлдын физикалык касиеттерине көзкаранды. Ошондуктан эксперименталдык маалыматтар боюнча Ферми бетин түзүүгө болот. Ар бир металл өзүнүн Ферми бети менен мүнөздөлөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферми газ

Ферми газ – бөлчөк спиндүү бөлүк-чөлөрдөн же квази бөлүкчөлөрдөн турган квант газы. 

Т=0°К Ф. г-дын бөлүкчөлөрү газдын тыгыздыгына көзкаранды болгон ферми энергиясы деп аталуучу абалга чейинки бардык абалдарды ээлешет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферми деңгээли

Ферми деңгээли – абсолюттук нөл температурада электрондор жайгашкан эң жогорку энергиялык деңгээл. 

Катуу заттарда Ферми деңгээли валенттик зонадагы электрондор жайгашкан эң жогорку энергиялык деңгээл.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферми суюктугу

Ферми суюктугу – өз ара аракет-тешүүчү жана Паули принцибине баш ийүүчү фермион бөлүкчөлөрүнүн системасынан турган кванттык суюктук. 

Ферми суюктугуна металлдардагы эркин электрондор жана суюк гелий кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферми энергиясы

Ферми энергиясы – ферми деңгээлине туура келген энергия. 

Ферми энергиясы абсолюттук нөл температурадагы бөлчөк спиндүү бөлүкчөлөрдүн же квази-бөлүкчөлөрдүн максималдык энергиясы. Ферми энергиясынын болушу, Паули принцибинин натыйжасы. Ферми энергиясы түшүнүгү катуу заттардын физикасында, ядролук физикада, астрофизикада ж. б. колдонулат. Бул энергиянын чоңдугу металл-дарда 105 Кге, гелийде 1Кге жакын, жылдыз материясында 106 Кге жетет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферримагнетизм

Ферримагнетизм – катуу заттын магниттик абалынын жалпы учуру. 

Мындай заттын курамындагы магниттик моменттүү иондор бир нече элементардык магниттик торчону түзөт. Ар бир элементардык торчодо магниттик моменттери бирдей багытталган иондор жайгашат. Ар түрдүү элементардык торчонун иондорунун магниттик моменттери бири бирине каршы багытталган, же жалпы учурда татаал мейкиндиктик конфигурацияны түзөт. Ферримагнетизм катуу заттын магниттик ирээттелген абалынын эң жалпы учуру катары каралат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферримагнетик

Ферримагнетик – Кюри температурасынан төмөнкү температурада иондорунун магниттик моменттери ферримагнеттүү ирээттелген зат (к. Ферримагнетизм).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферримагниттүү резонанс

Ферримагниттүү резонанс – электрондук парамагниттик резонанс-тын бир түрү (к. Электрондук парамагниттик резонанс), радио жыштыктагы жана инфракызыл диапазондогу электр-магниттик нурларды ферримагниттин тандап жутушу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Феррозонд

Феррозонд – магнит талаасынын чыңалышын жана градиентин өлчөөчү курал. 

Ал ферромагниттик өзөктөн жана ага кийгизилген эки катушкадан (дүүлүктүрүүчү жана өлчөгүч) турат. Ферромагнетизмду чыңалышы өлчөнүүчү магнит талаасына жайгаштырса, өлчөгүч катушкада магнит талаасынын чыңалышына пропорциялаш ЭКК пайда болот. Ферромагнетизм геофизикалык изилдөөлөрдө магнитометр, коэрцитиметр ж. б. куралдардын сезгич элементи катары, о. эле магниттик дефектоскопияда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ферромагнетизм

Ферромагнетизм – кристаллдык заттардын магниттик абалдарынын бири. 

Ферромагнетизм заттын атомдорунун спиндик магниттик моменттеринин параллель багытта жайгашуусу менен байланышкан. Ферромагнетизм квант теориясы менен түшүндүрүлөт. Бул теория боюнча заттын ар башка атомдорундагы электрондор арасындагы алмашуу энергиясынын чоңдугу оң мааниге ээ болгондо электрондордун спиндери өз ара параллель жайгашат да ал заттын ичинде өзүнөн-өзү эле магниттелген домендер (англ. domain – област (аймак)) пайда болот. Заттын ичинде мындай иреттүүлүк Кюри температурасынан төмөнкү температураларда гана түзүлөт. Ушундай абалга ээ болгон кристаллдык заттарды ферромагниттер дейбиз.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Феба

Феба – күн системасындагы Сатурн планетасынын 9-спутниги. 

Феба спутнигинин кыймылы түз жана Сатурндан эң алыс жайгашкан. Феба Сатурндун кыймылына карама-каршы багытта кыймылдайт. Айлануу мезгили 550 күн, чоң жарым огу α = 12930 км, ал эми эксцентриситети е = 0,163.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Физикалык кинетика

Физикалык кинетика – систе-манын теңсалмаксыз абалдан теңсалмактуу абалга өтүү учурундагы физикалык процесстерди жаза турган теория. 

Системанын абалы анын ичиндеги атомдордун же молекулаларынын өз ара аракеттешүүсүнө көзкаранды болгон кинетикалык коэффициенттер менен мү-нөздөлөт. Физикалык кинетиканын негизги милдети ар бир конкреттүү физикалык процесс үчүн кинетикалык коэффициенттерди заттын температурасынан, тыгыздыгынан ж. б. функция катары эсептөө болуп эсепетелинет. Физикалык кинетика – жылуулук өткөрүмдүүлүктү, диффузияны, ар түрдүү термо-электрондук ж.б. процесстерди теориялык жол менен изил-дөөдө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Физикалык талаалар

Физикалык талаалар – материянын жашоосунун өзгөчө формасы; азыркы учурдагы маалыматтар боюнча жаратылышта 4 фундаменталдык талаа бар. 

Алар: гравитациялык, электр-маг-ниттик, ядролук жана начар аракеттешүү талаалары. Булардын ичинен гравитациялык талаа гана экспериментте байкала элек. Талаа түшүнүгүн XIX к-да М.Фарадей киргизген. Талаа көзкарашы боюнча материалдык бөлүкчө, өзүнүн айланасындагы мейкиндиктин ар бир чекитинде өзгөчө абалды – күч талаасын түзөт. Материалдык бөлүкчөлөр бири бирине ушул күч талаасы менен аракет этишет. Алгачкы учурда талааны (электр жана магнит) механикалык көзкараш менен түшүндүрүшкөн. Бул көзкараш боюнча нерселер арасындагы аракеттешүү, биринен экинчисине дүйнөлүк өзгөчө чөйрө – эфирдин серпилгичтүү чыңалуулары аркылуу берилет. Атайын коюлган тажрыйбалар (к. Майкельсон тажрыйбасы, Физо тажрыйбасы) жана алардын негизинде түзүлгөн салыштырмалуулук теориясы эфирдин жок экендигин көрсөттү. Азыркы учурда Физикалык талаалар материянын өзгөчө формасы катары эсептелет. Физикалык талаалар өз булагынан тышкары да эркин, мис., электр-магниттик толкундар түрүндө жашай алат. Ф. т-дын бири бирине айланышын жаза турган бирдиктүү теория түзүлө элек. Электр-магниттик талаанын классикалык теориясын XIX к. 60-ж.ж. Ж.Максвелл түзгөн. Квант теориясы боюнча Физикалык талаалардын ар бирине туура келген бөлүкчөлөр болот. Электр-магниттик талаага – фотондор, ядролукка – пиондор, гравитациялыкка – гравитондор, начар аракеттешүүгө – бозондор туура келет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Физикалык чоңдуктардын бирдиктери

Физикалык чоңдуктардын бирдиктери — аныктама боюнча сан мааниси бирге барабар болгон физикалык чоңдук. 

Бирдиктин аталышы физикалык чоңдуктун жанына кошо жазылат, мисалы, түтүктүн узундугу 3 м; 3 – узундуктун сан мааниси, метр (м) – физикалык чоңдуктун бирдиги. Физикалык чоңдуктун бирдиги тутумдан тышкары (мис., электронвольт, ат күчү) жана кандайдыр тутумга кирүүчү тутумдук бирдик болуп бөлүнөт. Тутумдук бирдик негизги жана туунду бирдиктер болуп дагы экиге бөлүнөт. Негизги бирдиктер эл аралык макулдашуу боюнча кабыл алынат. Негизги бирдиктер жетөө. Туунду бирдиктер физикалык чоңдуктарды байланыштырган теңдемелер боюнча эсептелип алынат. Туунду бирдиктер: Ньютон (Н), Джоуль (Дж), Ватт (Вт). Эсептөөдө эселүү, үлүштүк бирдиктер да колдонулат. Мисалы, кВт, кДж.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физикалык чоңдуктар
Физикалык чоңдукту ченөө

Физикалык чоңдукту ченөө – физикалык чоңдуктун бирдигин сактаган жана ченеле турган чоңдуктун бирдиги менен ошол чоңдуктун маанилеринин катышын табууну (ачык же көмүскө түрдө) камсыз кылган техникалык куралдарды колдонуу боюнча операциялардын жыйындысы.

Чоңдукту аныктоо шартына жараша ченөө экиге бөлүнөт:
Түздөн-түз ченөө – физикалык чоңдуктун аныкталуучу маанисин түздөн-түз анын өзүнөн алуучу ченөө.
Кыйыр ченөө – физикалык чоңдуктун аныкталуучу маанисин аны менен функциялык байланышы бар башка физикалык чоңдуктарды түздөн-түз ченөөлөрдүн натыйжаларынын негизинде табуу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физикалык чоңдуктар
Физо тажрыйбасы

Физо тажрыйбасы ⎯ кыймылдуу чөйрөдө жарыктын таралуу ылдамдыгын аныктаган тажрыйба. 

Фр. физиги Физо 1851-ж. жүргүзгөн тажрыйбасында, жарыктын кыймылдуу чөйрөнү анча-мынча ээрчий тургандыгын көрсөткөн. Кыймылдуу чөйрөдөгү жарыктын ылдамдыгы с/пαϑ, мында c – кыймылсыз чөйрөдөгү жарыктын ылдамдыгы, n – чөйрөнүн сынуу көрсөткүчү, ϑ – чөйрөнүн байкоочуга (б.а. лабораториялык эсептөө системасына) карата кыймыл ылдамдыгы, α – ээрчүү коэффициенти, “+” жана “–“ тиешелүү түрдө жарык менен чөйрөнүн ылдамдыктарынын бирдей же карама-каршы багытта экендигин көрсөткөн белгилер. Фр. физиги Френель тарабынан ээрчүү коэффициенти үчүн мурда алынган α=1–1/n2 формуласынын тууралыгы Физо тажрыйбасынан далилденген.

Физо тажрыйбасы кыймылдуу чөйрөнүн электр-динамикасын түзүүдө маанилүү роль ойногон болучу. О. эле ал Эйнштейндин салыштырмалуулук теориясынын эксперименталдык негизделишинин бири да болуп калды.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика