Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Көгмөн тоосу

Көгмөн тоосу – Енисей дарыясы башталган тоонун (Саян тоолору) орто кылымдарда түркий тилде аталышы. Орхон-Енисей даректеринде Көгмөн тоосу кыргыздардын жана ага коңшу турган калктардын аймагы катары баяндалат. Гардизинин (11-кылым) маалыматтарында да кыргыздарга байланыштырылат.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Тоолор‎
Категория:Борбордук Азия‎
Көгайгыр көрүстөнү

Көгайгыр көрүстөнү – неолит дооруна (биздин заманга чейин 6–5-миң жылдык) таандык археологиялык эстелик. Чатыркөлдүн чыгыш тарабында, Көгайгыр суусунун тектиринде жайгашкан.

1963-жылы Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Геология институнун Нарын отряды (жетекчиси Ш. А. Кыдыров) тарабынан ачылган. В. А. Ранов изилдеген. 3 таштын чордону, таштан жасалган кыргыч курал, таш чамындылары табылган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз тарыхы” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Археология‎
Категория:Тарыхый эстеликтер
Тарбиянын максаты

Ар кандай эле коомдун, элдердин эл ичиндеги топтун, уюмдун же таптын келечеги өсүп келе жаткан жеткинчектердин алган таалим тарбиясына жараша болот. Ошондуктан коом өлкө, ар бир эл, ар кандай эле өкмөт, түрдүү уюм же тап жаш муундарды окутуу жана тарбиялоо жөнүндө өзгөчө кам көрөт. Адам коому өзү жыйнаган бай турмуштук тажрыйбасын, билим кенчин, ишенимин, тиричилик үчүн зарыл материалды өндүрүү усулдарын улам жаш муундарга тарбия аркылуу гана бере алат. Жаштарды рухий жана дене жагынан жетилдирип, коомдук жүрүш-туруштун ыктарына аларды тарбиянын негизинде гана үйрөтөт
Адамдын ишмердүүлүгү өтө эле көп кырдуу. Анын көп кырдуу ишмердүүлүгүнүн бири - тарбия. Тарбия - бул философиялык тил менен айтканда түбөлүктүү категория. Анткени ал адам коому айбанат дүйнөсүнөн бөлүнгөн биринчи учурунан баштап эле аны коштоп келе жатат. Коом канча жашаса , тарбия ошончо жашайт. Тарбия ишинен оолак богон бирда пенде болбойт. Ар кандай эле пенде же тарбиялануучу , же тарбиячы катарында тарбиянын таасирине дуушар болот. Адамдын баардык эле иши ан-сезимдүү. Демек тарбия деле ан-сезимдүү ишмердүүлүк. Ар бир жеткинчектин келечекте кандай адам болоору, ким болоору, кандай коомдук же жеке кызыкчылыктарды коргоп, кантип жашаары так ушул тарбиянын максатына жараша болот. Тарбиянын максаты жалпы мүнөздө да жеке мүнөздө да болот. Тарбиянын максаты даана, так, ачык аныкталып, аны жүзөгө ашыруу үчүн астейдил киришкен астейдил аракет болууга тийиш. Ансыз тарбия эч кандай натыйжа бербейт. Тарбиянын максаттуулугуна элдик педагогика бөтөнчө көнүл бөлгөн: "Жакшы ниет жарым ырыскы" деген эл макалы буга эн сонун күбө. Тарбиянын максатын ишке ашырууну эл өтө эрте башта, "Баланы - жашынан" деген тыянакка келген. Тарбиянын максаты жөнүндөгү илимди педагогика илими изилдейт.
 Колдонулган адабият 
"Педагогика" Бишкек - 2002
Б.Апыш.Д.Бабаев, Т.Жоробеков.
Клиент/Сервер

thumb|right|200px|Эки деңгээлдүү архитектуранын мисалы.
 Англисче аталышы 
Client/Server
 Орусча аталышы 
Клиент/сервер
 Түшүндүрмө 
Клиент/сервер методунда сервер алды менен иштетүүнүн айрым бөлүгүн аткарат жана андан кийин берилиштерди аны талап кылган компьютерге жиберет.
 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы редактор Ү. Асанов; Ред. кеңеш У.Н.Бримкулов ж.б. – Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, – 2004. 380 б.
ISBN 9967-14-014-3

Категория:Маалымат технологиялары
Категория:Компьютердик технологиялар
Гүлчөдөбө

Гүлчөдөбө – б. з-дын алгачкы кылымдарына таандык археологиялык эстелик. Гүлчө кыштагынын (Алай р-ну) аймагында жайгашкан. Алгач бул эстелик 1946-ж. А. Н. Бернштам тарабынан изилденген. Анын айланасы бекемделген төрт бурч сымал сепил түрүндө экендигин жана анын ичинде турак-жайдын, чарбактын жайгашкандыгын далилдеп, реконструкциясын жарыялаган. Ошондой эле караханийлер дооруна (10–12-к.) мүнөздүү маданий катмар аныкталып, ушул доорго мүнөздүү жез күмүш аралашмасынан жасалган тыйын табылган. Бул эстелик аскердик чеп, же мансаптуу адамдын турак-жайы болушу мүмкүн.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Археология
Категория: Искусство
Даек

Даек – салт боюнча бир же бир нече кишиге (байге, мөрөй, шыбага, энчи, олжо, чачыла, белек, кийит, мүчө, жыртыш, табарик ж. б.) кылдат калыстыкта бөлүнүүчү же таркатылуучу байлыктын (мүлк, дүнүйө, мал, буюм, кооздук, кийим, кездеме, акча ж. б-дын) жалпылаштырган аты. Мис., куданын алдына барганда ар түрдүү (аркан тосмой, көрүн-дүк, жылкычылык, жеңкетай, сүт акы, жүк көрүү, чылбыр тартар, кемпир өлдү ж. б.) салттарга жана ырымдарга таянып берилүүчү бардык чыгым (мал, мүлк, акча, кийим, кездеме, кийит ж. б.); ата-эне карыганда балдарына энчи бөлүштүрүүгө ыйгарылган нерселердин баары (жери, малы, үйлөрү, эмеректери, дүнүйөсү, байлыгы) жалпысынан даек делет. Жоокерчиликте колго түшкөн бөлүштүрүлүүчү олжолор да даек деп аталат. Аны ошол жортуулга катышкандарга калыс даекчи бөлүштүрөт.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Тегиз тармак

thumb|200px|Түйүндөрдүн тегиз тармак түзүмү

Тегиз тармак (peer-to-peer network - одноранговая сеть) деп аталган жергиликтүү тармакта өзүнчө сервер компьютери пайдаланылбайт. Тегиз тармакта тармак компьютерлерине жабдуулар (принтер сыяктуу), програмдык жабдыктар же берилиштер ар бирине бөлүп берилет. Тегиз тармакта колдонуучулар биринчи кезекте өздөрүнүн компьютеринде иштешет жана керек болгон учурда гана башка компьютерлердин ресурстарын пайдаланат.

 Колдонулган адабияттар 
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. Башкы редактор Ү. Асанов; Бишкек 2004.
ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Маалымат Техноложиси
Категория:Маалымат технологиялары

 Тиешелүү темалар 
 Клиент/Сервер
Ыктыярдуулук

Соттук териштирүүдөн айырмаланып, ортомчулук процессине бардык талашкан тараптар ыктыярдуу киришет, ал эми ортомчу тараптардын өз ара макулдугу боюнча эркин тандалат. Эгерде кандайдыр-бир себептен улам тараптар ортомчулукка барууну каалабаса, эч ким аларды буга мажбурлай албайт. Бул принцип бардык чечимдерди эки тараптын өз ара макулдугу менен гана кабыл алынышынан жана ар бир тарап каалаган учурда ортомчулук жол-жобосунан баш тартууга укуктуу экендигинен да көрүнүп турат.

Ал ортомчулук ыктыярдуу болуп санала тургандыгын, тараптардын кимиси болсо да ортомчулуктун каалаган этабында баш тартууга укуктуу экенин эскертет. Ал ошондой эле эч бир тарапты жактабастыгын, тараптардын бир пикирге келишине гана жардамдашаарын жана ортомчулук мезгилиндеги сөздөрдүн баары купуя сакталаарын айтат.
2-этап – Тараптардын сөз сүйлөшү. Ар бир тарап болгон окуяны айтат. Кимиси даттанса, ошол биринчи сөз баштайт. Анын сөзүн бөлүүгө уруксат берилбейт. Анан экинчи тарап чатактын себептерин өзүнчө түшүндүрөт. Катышуучулардын кимиси болсо да, ортомчу өзү да бул сөздөрдү жазып турууга укуктуу. Ортомчулук аяктагандан кийин купуялыкты сактоо үчүн ортомчу жазып алган жазуулар жок кылынат. 
3-этап – Тараптардын кызыкчылыктарын айкындоо. Ортомчу фактыларды жана маселелерди аныктоого аракеттенет. Ал эки тараптын тең айткандарын угат, ар бир тараптын көз карашын жалпылайт жана алардын маселени канчалык түшүнгөндүгүн айкындайт.
4-этап – Сунуш киргизүү. Ар ким көйгөйдү чечүүнүн мүмкүн болгон варианттарын ойлонуштурат. Ортомчу сунушталган чечимдердин тизмесин түзүп, чечимдин ар бир варианты боюнча тараптардын пикирин сурай
5-этап – Чечим тандоо. Тараптардын айткан пикирлерине таянып, ортомчу талашты чечүүнүн мүмкүн болгон жолдорун караштырат жана кайсынысы эки тарапты тең канааттандырарын аныктоого аракеттенет. Чечим ойдогудай жакшы болушу үчүн реалдуу болууга, эки тарапты бирдей канааттандырууга тийиш.
6-этап – Макулдашууга жетишүү. Ортомчу тараптардын өз ара алгылыктуу келишүүсүнө жардамдашат. Чечим жазуу жүзүндө таризделиши керек. Мындай макулдашуу «ортомчулук келишим» деп аталат. Тараптар ошондой эле, эгерде алардын бири бул макулдашууну бузса, эмне болорун талкуулоого тийиш.
Афоризмдин автору Константин Семёнович Мелихан (1952-жылдын 27-сентябры, Ленинград) – орус жазуучусу, юмористтик китептердин автору, өз чыгармаларын эстрадалык аткаруучу

 Колдонулган адабияттар 
Чыр-чатаксыз келечекке карай. 9–11-класстар: Америкалык Юристтер Ассоциациясы, Укуктун Үстөмдүгү Программасы (ABA ROLI). Окуу куралы. – Б., 2011. – 130 б.
categoria: Коом
categoria: Чыр-чатактар
Акро ыр

Акро ыр (грек- четки ыр) – сабынын башындагы тамгаларды жогортон төмөн каратып окуганда, көбүнчө ырдын кимге арналгандыгын же ким тарабынан жазылгандыгын билдирген, болбосо дагы бир кандайдыр сөз келип чыккан тартипте түзүлгөн ыр. Дүйнөлүк адабияттын тарыхында акро ыр байыркы доордо эле пайда болуп, азыркы мезгилге чейин колдонулуп келген форма. Акро ыр кыргыз поэзиясында да кезигет. А.Токомбаев “Жашасын жаз”, Ж. Мамытов “Акро ыр” деген ырларын жазган. Мис., 
Бапестеп бодо мал баккан, 
Аракетчил, кайратман. 
Дайыма жеңип мелдеште, 
Айранын, сүтүн жайнаткан. 
Чарбанын андай адамын, 
Ырысы тоо деп санаган. (Т. Самудинов) 
Ырдын сап башындагы тыбыштарын тигинен окуп келсек, “Бадачы” деген сөз чыгат.

 Адабият
Шериев Ж., Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3

Категория: Маданият
Категория: Адабият
Гайморит

thumb|Гайморит
Гайморит, Синусит — мурундун кошумча коңулдарынын сезгениши.

17-кылымда жашаган дарыгер Натаниель Гаймор бет скелетинде көңдөйдүн бар экендигин айтып, аны сүрөттөп берген. Анын наамы менен үстүңкү жаактагы боштуктар аталып калган. Аталган эки боштондук мурун көңдөйүнүн эки тарабында жайгашкан. Бул боштондуктун былжырлуу катмары сезгенгенде пайда болот. Сезгенүү ар кандай инфекциялардан, аллергиядан, жаракат алуудан пайда болушу мүмкүн. Тиш ооруларынын натыйжасында бул оору козголушу ыктымал. Үстүңкү тиштердин тамырлары гаймор көңдөйүнүн астыңкы катмарына жакын жайгашкан. Бактериялар көңдөйгө кан аркылуу жетет. 

Гаймордук көңдөйдүн түзүмүнүн өзгөчөлүгүнө байланыштуу оорунун айынан ичиндеги былжыр табигый түрдө чыкпай, толо берет да ириңге айланат. Эгер ириң гаймор көңдөйүнүн бир тарабында чогулган болсо, бир тараптуу жана эки көңдөйдө тең чгулган болсо, эки тараптуу деп бөлүнөт. 

Гайморит катуу жана мезгил-мезгили менен болуп эки түрдө өтөт. Биринчи учурда оору катуу кармап, жазында жана күзүндө 3-4 жумага созулат. Өнөкөткө айланган гаймориттин күчөгөн жана тынчыңды албаган убактары кездешет.

Гайморит — мурундун кошумча коңулунун — гаймор көңдөйүнүн чел кабыгынын (кээде сөөгүнүн) сезгениши. Гаймориттин өнөкөт жана катуу кармаган түрү бар.

Катуу кармаган гайморит сасык тумоо, жогорку дем алуу органдарынын жана моюн бездеринин сезгенүү ооруларынан кийин, ошондой эле үстүңкү азуу тиштердин чирип, кабылдашынан пайда болушу мүмкүн. Бетке жасаган операциялардын кабылдоосу, кээ бир учурда жаак сөөгүнүн травма алышы да гаймориттин өөрчүшүнө шарт түзөт.

Катуу кармаган гаймориттин алдын албоо жана ал ооруну өз убагында дарылабоо анын мезгил-мезгили менен кайталанып туруучу өнөкөт түрүнө өтүшүнө алып келет. Сезгенүүдө пайда болгон суюктук топтолуп, өзүнчө бир жагымсыз сезим пайда кылат. Көңдөй соо кезинде ал суюктук аз-аздан мурун көңдөйү аркылуу сыртка чыгып турат. Ал эми гайморитте суюктук агып чыгуучу жолдун чел кабыгы көөп, башкача айтканда шишип жол тосулуп, суюктук чогулат.

Катуу кармаган гайморитте дене ысып, көңүл айнып, чыйрыгат, баш ооруп, маңдай аркылуу мурунга өтөт, чыдатпай ооруп, тез-тез кайталанып турат жана оорулуу эңкейгенде, жөтөлгөндө же чүчкүргөндө күчөйт. Оорулуу дайыма жарыкты жакшы карай албай, көзүнөн жаш агат. Оорулуунун мурду бүтүп, мурундан былжыр же ириңдүү сасык суюктук агат, жыт сезүү начарлап, көз шишийт, алы кетип, тез чарчайт, мурун бүтөт.

Өнөкөт гаймориттин кабылдоосу көп ооруларга (мисалы: менингоэнцефалит, мээнин абсцесси жана башка) дуушар кылат. Гайморитти туура диагноз коюп врач дарылайт. Алдын алууда гайморитке себеп болуучу ооруну убагында дарылоо, суукка урунбоо мааниге ээ. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
 “Шоокум” журналы, №1(65) январь, 2012-жыл, 42-43-беттер

Категория:Оорулар

uk:Гайморит
Этногеография

Этногеография – этнографиянын жана географиянын бир бөлүгү. Тиги же бул этностук бирикменин (уруктун, уруунун, элдин, улуттун) азыркы же өткөн мезгилдеги жайгашуусун, айрым өлкөлөр менен аймактардын этностук чегараларын тактоону, элдин өсүшүн жана санын изилдейт. Этнографияга этностук картография жана этностук демография кирет.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Эркечтам

Эркечтам – Алайдагы (Ош уезди) чегарачылар турган чеп. 1885-жылы Кызылсуунун боюна курулган. Эркечтам Чыгыш Түркстандан Ферганага кеткен жолдо жайгашкандыктан, Кербендерди текшерүүчү бажыкана катары да милдет аткарган. 1886-жылдан Алай болушунун ордосу болгон.

 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргыз тарыхы‎
Категория:XIX кылым‎
Далба

Далба – ителги, куш, ылаачынды үндөө жана таптоо үчүн колдонулуучу кыныктыргыч. Далба көгүчкөн, кыргоол сыяктуу куштардын канат-куйругунан жасалат.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Бастырма

Бастырма мал кармоочу, жем-чөп, айыл чарба шаймандарын, эгин ж. б. буюм сактоочу, адамдар көлөкөлөп эсалуучу үстү жабык жай. Анын эки түрү бар: 1) убактылуу бастырма көбүнчө жайытта мал көлөкөлөтүү же талаада эмгектенгендер эсалуу үчүн курулат. 2) Айыл чарба шаймандары, эгин, жем-чөп ж. б. сакталуучу бастырма бекемделип үч тарабы тосулуп, үстү жабылат, бир тарабы ачык же дарбаза орнотулат. Таманына бетон, асфальт же шагыл төшөлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы ред. Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамл. тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Мал чарбачылыгы‎
Далдалчы

Далдалчы, ширенканачы – базарда, көбүнчө мал соодада сатарман менен кардардын ортосунда калыстык кылуучу соода адамы. Базарда соодалашып жаткан эки кишинин ортосуна өзү эле аралашып, экөөнү эпке келиштирип, калыстыкта соодалап жиберет. Базар салтында сатарман да, аларман да далдалчыга аздан акча-тыйын (ширенкана) беришкен. Алар ар күнү эртеден базар тараганга чейин жүргөндүктөн кесип катары эсептелген. Соодага шыгы жок болгондуктан, кыргыз далдалчылар сейрек кездешкен. Кыргыздардын соодасын өзбек, татар далдалчылары бүтүрүп беришкен. Совет бийлигинин жылдарында далдалчылар өзүнөн өзү азайган. Азыркы учурда далдалчылар кайрадан көбөйүүдө. Буга базар экономикасы түрткү болууда.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Дальверзин эстелиги

Дальверзин эстелиги коло дооруна таандык Фергана өрөөнүнүн аймагында отурукташкан дыйканчылык маданиятынын ири борбору, Карадарыя суусунун сол куймасынын жээгиндеги Дальверзин кыштагына жакын жерде орун алган. Дальверзин эстелиги 1952-ж. Ю. А. Заднепровский тарабынан ачылып, казуу иштери 1956–60-ж. жүргүзүлгөн. Жалпы көрүнүшү тик бурчтуу, аянты 25 га. Сыртынан калыңдыгы 4–6 м, бийиктиги 2,5 м чеп менен курчалган. Борбордук бөлүгүндөгү маданий катмардын калыңдыгы 2,4–3 м. Кыштан курулган үйлөрдүн, очоктун орду жана чарбалык маанидеги чуңкурлардын саны арбын. Чопо идиштери, металл иштетүүчү устакана, металлдын калдыктары, чоподон жасалган чорго, 8 калып, найзанын уңгусу, шибеге, тешкич, ийне, кооздук буюмдар ж.б. табылган. Алардын айрымдарына боёк менен түр салынган. Дальверзин эстелигиндеги колодон, жезден жасалган буюмдардын молдугуна караганда бул жерде металл өндүрүү жогорку деңгээлде өнүккөн. Археологиялык маданий катмардын жогорку, ортоңку жана төмөнкү деңгээлдеринде адамдын сөөк калдыктары көп кездешкен. 50 көмүлгөн адамдын сөөк калдыктары изилденип, алардын 32синин антропологиялык түзүлүшү европеоид расасына таандык болгон. Көмүлгөн адамдар бүрүштүрүлгөн абалда жана узатасынан бир капталына же чалкасынан жаткырылган. Айрым көрүстөндөргө адамдын баш сөөктөрү гана көмүлгөн.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Категория: Искусство
Далычы

Далычы – таза, чийинсиз мүлжүнгөн койдун далысын жарык шоолага карап, андагы сүрөтчөлөр, жолчолор, сызыкчалар, булутчалар аркылуу келечекти болжолдоп алдын ала айткан көзү ачык адам. Далычылар айга, жылдыздарга, тогоолдорго карап көптү билген кыбачы, күзгө карап кышты, кышка карап жазды, бүгүнкүгө карап эртеңкини болжолдогон өтө баамчыл, адамдын өңүнөн, мүнөзүнөн, кыймыл аракетинен анын оюн, саламаттыгын, азыркы абалын боолгологон кыраакы, өтө тажрыйбалуу кишилер болгон. Алар өздөрүнүн ой-пикирлерин табышмактатып, бир нече мааниде, өтө жалпылаштырып сүйлөгөн.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Дамбыр таш

Дамбыр таш – жаз мезгилинин башталышында өткөрүлчү салттык ырымдардын бири. Жаз келип биринчи күн күркүрөгөндө, үйдөгү аялдардын улуусу эгин, чөп, сүттүн мол болушун тилеп, чаканы, көнөктү сузгу менен калдыратып «Жер жарылып көк чык, мал тойгондой көп чык, желин жарылып сүт чык» деген каалоолор менен үйдү үч айлана жүгүрүп чыккан. Калдыраткан идишин жаан басылганча кырчоого илип койгон.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Эра

Эра (латын aera – башталыш сан) – жыл сүрүү системасынын башталыш учуру, ошондой эле жыл сүрүүнүн өз системасы. Мис., христиан эрасы же жаңы эра (биздин эра): жыл санак эсеби боюнча христиан мифологиясында жалпыга маалым Иисус Христостун туулган күнүнөн башталат. Мусулман эрасы хижрадан; жыл сүрүүсү Мухаммеддин Мекеден көчүшүнөн башталат.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Эпитафия

Эпитафия – (грек. epitaphios – мүрзө жазуусу) – бейитке коюлган эстелик-таштардын бетине көп учурда ыр түрүндө жазылган жазуулар. Кыргызстанда орто кылымдардан баштап түрк тилдүү калктардын, эпитафиялары тарай баштаган. Талас жергесине таандык байыркы түрк руна сымал жазмаларындагы эпитафиялар 19-кылымдан белгилүү. 1998–2002-жылы Кочкор районуна караштуу Көксай, Бөйрөкбулак, Көкбука жергелеринен байыркы түрк калктарынын 18 руна жазуулары табылып, айрымдары эпитафия экендиги аныкталган. Мүрзө таштарында адатта маркумдун аты-жөнү, уруусу, тирүү кезиндеги кызматы, турмушундагы беделдүү окуялары, жоокерчиликтеги эрдиги, маркумдун үй-бүлөсүнүн кайгысы, ай-жылдары жазылган. Түркий калктарынын эпитафиялык эстеликтери «Байыркы түрк калктарынын мүрзө поэзиясы» деп да аталат. Эпитафиянын мындай түрлөрү Енисейде, Моңголияда кеңири учурайт. Кыргызстандагы христиан-несториан эпитафияда маркумдун өлгөн жылы, аты-жөнү тууралуу маалыматтарды камтыйт (12–14-кылым). Жылдар түрктөргө мүнөздүү 12-жылдык циклге (мүчөл) жана христиандардын жыл эсебине ылайык берилген. эпитафиялык жазмалар сирия, сиро-түрк тилдеринде жазылган. Несториан эпитафиянын саны болжол менен 700 чамасында келип, көбүнчө Чүй жергесинен учурайт. Ислам дини тарагандан баштап араб графикасы, араб тилинде жазылган эпитафиялар учурай баштаган. Эң алгачкы эпитафия Буранадан табылган (1161–62-жылы таандык). Айрым эпитафиялар күмбөздөрдүн ички бетинен кездешет.

 Эстеликтин катасы 
Процесстин татаалдыгы таштанды үчүн жабдууларды жеткирүү жана бардык баскычтарды сапаттуу ишке ашыруу. Буга байланыштуу, жумуш башталганга чейин, эстеликти бузуу же ритуалдык эстелик орнотулган жерге керектүү шаймандарды алып келүү жөнүндө чечим кабыл алынат.

 Жазуулар 

 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Эпиграфика

Эпиграфика ( грек epigraphe – жазуу) – таштарга, аска беттерине, металлдан, чоподон, сөөктөн, айнектен жана башка жасалган буюмдарга чийилген байыркы жана орто кылымдардагы жазмаларды изилдеген тарых илиминин жардамчы тармагы. Илим катары 19-кылымда калыптанган. Кыргызстандын аймагы адам тарыхынын өнүгүү процесстери өткөн жер катары түрдүү эпиграфикалык эстеликтерге бай. Ар мезгилдерге таандык байыркы түрктөрдүн, согдулардын, уйгурлардын, несториандардын, арабдардын, тибеттердин (буддалык) жазуу эстеликтери табылган.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Энчи

Энчи — бирөөгө тиешелүү үлүш, менчигинде кала турган мал-мүлк, байлык. Ата-эне ар бир баласына мал-мүлкүнөн энчи бөлүштүрүп берген. Ал балдарынын өз алдынча чарба күтүп, турмуш куруп кетишине негиз болгон. Үйдүн эң кенже уулуна атасынын көзү өткөндөн кийин анын үй-мүлкү толугу менен мурас катары калган. Энчилөө патриархалдык-уруулук мамилелер мезгилинде пайда болуп, алгач адатка, кийин шариатка негизделген.
 Булактар
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Дегээ

Дегээ – суудан балыкты сайып кармоо үчүн атайы жасалган курал. Дегээнин ачалары он экиге жетет. Ачаларынын саны, узундугу, жоондугу сайылчу балыкка жараша ар кандай болот. Сайылган балык чыгып кетпес үчүн Дегээнин ар бир ачасына бөрү тил бекитилет. Ал жыгачтан же темирден жасалат. Дегээнин узундугу 2–3 м, жоондугу15–20 см жыгачка сапталат. Анын экинчи учуна узун, бышык ичке жип байланат. Дегээге сайылган балык аны сүйрөгөндө жиптен кармашат.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Эн

Эн – үй жандыгына салынуучу өзгөчө белги. Эн малдын кайсы урукка, топко же адамга тиешелүү экендигин көрсөткөн. Эн малдын кулактарына ар кандай түрдө салынган: оюк, тилик, жара тилик, кыйык. Эн тамга сыяктуу уруулук-уруктук мамилелерди, мүлк теңсиздигин айгинелеген көрүнүш болуп эсептелген.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Эмир

Эмир – Чыгыштагы кээ бир мусулман өлкөлөрүндө өлкө башкаруучуларынын наамы (титулу).

 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Элчи

Элчи – бир мамлекеттин башка бир мамлекет менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүчү ишенимдүү өкүлү.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим