Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бейшеке тургун жайы

Бейшеке тургун жайы — 10-12-кылымга таандык эл отурукташкан жайдын калдыгы. Талас өрөөнүндөгү Бейшеке кыштагында. Эки бөлүктөн турат. Биринчиси тик бурчтуу формада, аянты 160x200 м. Экинчи бөлүгү толугу менен сакталбай калган, аянты болжол менен 260x270 м. Экөө тең чеп менен курчалган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы ред. Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамл. тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

 Интернеттик шилтемелер 
...

Категория:Археология‎
Категория:Талас облусу
Категория:Кыргыз тарыхы‎
Масуди

thumb|Масуди
Масуди Абул-Хасан Али ибн ал-Хусейн (9-кылымдын акыры – 956 же 957) – орто кылымдардагы араб тарыхчысы жана географы. Ал Иран, Индия, Түндүк Африка, Цейлон, Орто Азия, Азербайжан аймактарын кыдырып чыккан; өзү Шам, Мысыр өлкөлөрүндө жашап, 20дан ашуун эмгек жазган. «Муруж аз-захаб ва маадин ал-жавахир» («Алтын чайкоочу жайлар жана кендер») деген тарыхый географиялык эмгегинде (943), «Китаб ат-танбих ва-л-ишраф» («Насаат жана текшерүүнүн китеби»), «Ажайыб дүнүйө») деген геогрф эмгектеринде түрк элдери тууралуу бир катар кызыктуу маалыматтар калтырган.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Инсандар
Категория:Искусство
Категория:Маданият
Бек, бег, бей, бий

БЕК, бег, бей, бий (түркчөдөн: бийлөөчү, төрө; эмир дегендин синоними) – Жакынкы жана Орто Чыгыш өлкөлөрүндө уруу башчыларынын, ошондой эле феодал ак сөөктөрүнүн титулу. Борбордук Азияда 14-кылымдан тартып кезигет. Алтын ордонун ханы мусулман динин кабыл алган моңгол нойондоруна бек титулун берген. 

Кыргызстанда Кокон ханы үстөмдүк кылып турган учурда пайда болгон. Хан тарабынан дайындалып, бир вилайетти башкарган адамды бек деп аташкан. Ал түздөн-түз ханга баш ийип, вилайетте бийликти өз колунда кармап турган, элден алык-салык жыйнатып хандын казынасына өткөргөн, хандын аскерине толуктоо жиберип, өз вилайетиндеги жоокерлерге башчылык кылган. Кыргыз бектери Кокон хандыгынын тиреги болгон. Мансаптан ажыраса деле бек наамы сакталып калган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
...

Категория:Ономастика‎
Белбоо

Белбоо – белге курчана турган буюм. Көбүнчө көп түстүү жоон жиптерден чалып токуу, өрүү жолу менен колдо жасалган. Белбоо жиптери жүндөн, кебезден, жибектен түрдүү түстө, түрдүү жоондукта даярдалган. Чачы жиптери жибектен болгон. Белбоонун учтары, төмөнкү чети, айрым учурда жогорку чети да түрдүүчө чачылган. 

Белбоонун узундугу белге бир же эки оролуп, учтары алды жака илмек байланган. Белбоо чепкендин, ичиктин, тондун, кемзелдин, көйнөктүн сыртынан курчалган. Алтын, күмүш жипчелери аралаш согулган, чачыланган баалуу белбоолор да болгон. Кийин белбоо кездеме кур, кемер кур менен алмашылган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Кыргызстан
Категория:Искусство
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Махмуд Ибн Вали

Махмуд Ибн Вали (1595 же 1596-жылы төрөлгөн өлгөн жылы белгисиз) – орто кылымдын соңку мезгилинде Балх аймагынан чыккан окумуштуу тарыхчы. Ал «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар» («Айкөлдөрдүн чыгаандыгы тууралуу сырлар деңизи») аттуу эмгегин жазган. 1640–41-жылдары фарсы тилинде Балх ханы Аштархани Надир Мухамад хандын тапшырмасы боюнча жазылган. Чыгарма астрология, география жана жалпы тарых боюнча энциклопедиялык мүнөздө жазылган жана ар бири 4 бөлүмдөн турган 7 томду түзгөн. 1-, 6-томдорунун кол жазмалары биздин күндөргө жеткен. 1-том космографиялык мүнөздө жазылган жана астрономия, тарыхый геогрфия минералогия, ботаника, ветеринария сыяктуу тармактарды камтыйт. 6-томдун 1-бөлүмүндө Чыңгыз хандын жана анын Кытай, Ирандагы урпактары жөнүндө окуялар баяндалган; 2-бөлүгүндө Мавераннахрдагы, Моголстандагы жана Чыгыш Түркстандагы Чагатайлардын, 3-бөлүгүндө Жучу жана Шейбанилердин окуялары, акыркы бөлүгүндө Аштарханийлер жана алардын ата-бабаларынын, ал эми жыйынтыгында ар кандай түрк уруулары жөнүндө маалыматтар бар жана Ин-дияга жасалган саякат жөнүндө баяндалган. Махмуд Ибн Валинин чыгармасында кыргыз-моңгол байланыштары, уруу башчыларынын аттары, жерлердин аталыштары жөнүндө маалыматтар берилген.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Категория:Илим
Белсаз археологиялык эстелиги

Белсаз археологиялык эстелиги – биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктан орто кылымдын аягына чейинки мезгилге таандык кө-рүстөндөр. Кочкор районундагы Кара-Суу жана Кара-Саз айылдарынын түштүк тарабындагы дөбөдө жайгашкан. Булардын ичинен «муруттуу» деп аталган көрүстөндөр өзгөчө мааниге ээ. 

Көрүстөндүн күн чыгыш тарабында уй мүйүз сымал атайын тизилген таштардын негизинде аталган. Мындай эстеликтер Казакстандын түштүгүндө кеңири белгилүү. Байыркы түрк доорундагы көрүстөндөрдүн басымдуу көпчүлүгүндө маркумдун жанына жылкынын кошо көмүлгөн учурлары арбын. 11–14-кылымдарга таандык көрүстөндөрдө жылкынын ордуна маркумдун бут жагына ат жабдыктары жайгаштырылган. 

Маркумдун жаш өзгөчөлүгүнө, жынысына жараша буюмдар кошо көмүлгөн. Мисалы, аялдын жанына чоң темир кайчы коюлса, коңшу көрүстөндөгү кыздын жанынан кичине кайчы табылган. Ошондой эле кыздын баш жагында жана эки колунда 3 жез тыйын болгон. Ар бир маркумдун баш жагына койдун жото жилиги (чүклүү жилик) коюлган. Салтка айланган мындай жөрөлгө маркум болгон адамга тиги дүйнөдө күч берүүчү ишеним менен байланыштырылат. 1990-жылы археолог К. Ш. Табалдиев, 2002-жылы М.И.Москалев жана А. Солтобаев тарабынан изилденген.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Археология‎
Категория:Эстеликтер‎
Категория:Кочкор району
Машаан көрүстөнү

Машаан көрүстөнү – 2–4-кылымдарда жашаган уруулардан калган мүрзөлөр. Алай өрөөнүндөгү Дарооткоргон кыштагына жакын жерден табылган. Көрлөрү төрт бурчтуу корумдардан курулуп, өлүк казанакка (катакомбага) коюлган.
 
 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Чоң-Алай району
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Белтир

Белтир – бүгүнкү хакастардын курамындагы этностук топ. Хакас тилинде “пилтир” деп аталат.

18-кылымга чейин Абакандын жээгинен Арбат жана Табатка чейин жерлерди байырлаган кыргыздардын бир уруусу. Уруулук аталыштын паралеллдери Фу-ю кыргыздарынан “былтырды”, кыргыздын бугу уруусунун курамынан “билдир” формасында кездешет. Хакас оозеки чыгармаларында белтирлер 1703-жылы Жунгарияга зордоп көчүрүлгөн кыргыздардын өз мекенине кайтып келген бөлүгү катары баяндалат. Орус жазма булактарында белтирлер 1635-жылдан белгилүү. Минусин ойдуңун (Кыргыз жерин) Россия басып алгандан соңку Кытайдын Цин империясы менен түзүлгөн Кяхта келишимине (1727-жыл) белтирлер да катышып, чек араны көзөмөлдөөгө укук алашкан. Учурда белтирлер тарыхый санжыраны жакшы билишет жана 15-18 муунга чейин өз тегин оозеки түрдө айтып бере алышат. Сагайлар менен бир диалектиде сүйлөшкөн белтирлердин энчилүү аты монгол “бир өңчөй эмес”, “аралаш” маанилерин туюнтат. Ал эми хакас жана алтайлыктарда дарыянын, суулардын бириккен куймалары, коктулардын кошулган жерлерин билдирет. Учурда Тоолу Алтайда Белтир аттуу айыл белгилүү. Кыргыздын баргы, бугу урууларынын курамдарында “билдир” аттуу уруктар бар экендиги белгилүү.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 О. Каратаев; С. Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Б.,"Бийиктик" - 2005-жыл.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Дүйнө элдери
Медва

Медва – Түштүк Кыргызстандагы орто кылымдарга таандык шаар. Ош–Гүлчө автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Араб географы ибн Хаукал (10-кылым) бул шаарды Оштон алыс эмес, ал эми ал-Идриси (12-кылым) «Оштон Медвага чейин 2 фарсах» (12 чакырымдай) Бул шаар Оштон 12 км чыгыш тараптагы Мады шаар чалдыбарына окшоштурулат деп белгиленген.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Абу Райхан ал-Бируни

Абу Райхан ал-Бируни (толук аты жөнү — Абу Райхан Мухаммад ибн Ахмед ал-Бируни; , ; 4-октябрь 979-жыл , Кият, Хорезм, Саманийлер мамлекети — 11-декабрь 1048-жыл, Газни, Газневилер мамлекети) — орто кылымдагы перс энциклопедист окумуштуусу жана ойчул, тарых, география, филология, астрономия, математика, механика, геодезия, минералогия, фармакология, геология ж.б. боюнча көптөгөн фундаменталдуу эмгектердин автору. 

Беруни грек, латын, араб, фарсы, түрк, хинди ж.б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) жөнүндө илимий эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият таануу жана коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. 

Биринчилерден болуп жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миң км түзөт деп жазган жана Жер шарынын глобусун жасаган. Анын пикири боюнча, күн бул жанып турган от. Ал бөлүп чыгарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теңеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоң ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. 

Тарых илими боюнча да бир канча эмгектеринде 7-кылымдагы Муканнанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы жөнүндө маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили боюнча түрк элдерине кошуларын жана өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскерткен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.

 Булактар 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (В со-авторстве с кандидатом исторических наук, доцентом Бейше Урстанбековым). – (ISBN 5-89750-028-2)
 Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с.
Категория:Географтар‎
Категория:Астрономдор‎
Категория:Математиктер‎
Категория:Физиктер
Категория:Окумуштуулар‎
Категория:Тарыхчылар‎
Категория:Борбордук Азия
Категория:XI кылым
Бехистун аскасы

thumb|Бехистун аскасы.
thumb|Бехистун аскасы.
Бехистүн аскасы — түндүк-батыш Ирандын Керманшах шаарынан 80 км алыстыкта жайланышкан. Дүйнөдөгү эң көлөмдүү аска летописи. Биздин заманга чейинки 516-жылы Дарий Iнин буйругу боюнча жерден 152 м бийиктикте, узундугу 20 м, бийиктиги 8 м келген тик аскада байыркы перс клинопись жазмасы аркылуу элам жана вавилон тилдеринде Орто Азия жана Теңир-Тоо аймагын байырлашкан көчмөн элдер тууралуу алгачкы маалымат берилет. Жазмада Дарий Iнин Орто Азияга жасаган жортуулу жана ал басып алган элдер (өзгөчө сактар) тууралуу кабарлар берилет. Бул байыркы жазууларды 1835–47-жылдары Г. Роулинсон которгон.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”.
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”.
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Иран
Категория:Археология‎
Категория:Алфавиттер‎
Медресе

thumb|Медресе

Медресе (арабча مدرسة‎‎ – окуй турган жер) – чыгыш өлкөлөрүндө диний жогорку жана орто окуу жайы. Медреселер жөнүндөгү маалыматтар 8–9-кылымга таандык. Медреседе динден башка философия, укук таануу, филология, астрономия, математиканы окутушкан. Айрым өлкөлөрдө ислам университеттери деп аталган: Азхар (Египет), Зейтун (Тунис), Алигария (Индия), Пеншат (Пакистан), Анкара (Турция) жана башка Орто Азияда Медреселер 10-кылымда пайда болгон 18–19-кылымдарда Медреселердин саны көбөйгөн. Кокон шаарында эле 50 Медресе болгон. Медреселер чоң жана кичине Мелресе деп бөлүнгөн. Чоң Медреселерде 15–20 адам, кичине Медреселерде 5–10 адам окуган. Медреселер Чыгыш өлкөлөрүндө жогорку окуу жайлары катары эсептелген. Мында негизинен мусулман укугу, араб, фарсы тилдерин, рифметика, астрономия жана башкаларды окутушкан. Медреседе окуу 20 жылга жакын үч тепкичте жүргөн: адно – төмөнкү; аусот – ортоңку; агло – жогорку. Ар бир тепкич атайын китептер жана окуу куралдары менен камсыз болгон. Көпчүлүк Медреселер негизинен диний кызматкерлерди –муфтийлерди, аглямдарды, казыларды, мударистерди окутуп, тарбиялап чыгарышкан. Орто Азия хандыктарынын тарыхында Медресени бүткөн адамдар гана казылык, муфтийлик, мударисттик жана башка кызматтарда иштеген. 19-кылымда Кыргызстанда да Медреселер ачылган, 1892-жылы маалымат боюнча Ош шаарында 7 Медресе болгон. Медресени бүтүргөндөр казы же муфтий наамын алышкан. Орто Азияда татарлар тарабынан жаңы тартиптеги мектептердин ачылышы менен Медреселер өнүгө алган эмес. Жогорку Медреселердеги окуу мөөнөтү жети жыл болгон жана алар мусулман кызматкерлерин даярдашкан. 

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Искусство
Категория:Маданият
Категория:Орто Азия
Категория:Илим
Мечит

thumb|left|Пайгамбардын мечити. Медина шаары.
Мечит ( – сыйынуу жайы) – мусулмандар чогулуп намаз окуй турган имарат. Алгачкы Мечитти Медина шаарында Мухаммед пайгамбар курдурган. Мечиттер ири шаарларда, кийин айыл-кыштактарда курула баштаган. 7–8-кылымдарда мусулман өлкөлөрүндө намаз окуй турган жерлери Меке тарапка багытталган Мечиттер салынган. 10-кылымда айваны бар Мечиттер кеңири таралган.

Жергиликтүү курулуш салтына ылайык Мечиттердин имараттарында айырмачылыктар бар, айрым мечиттер мектептин милдетин аткарып, анда балдар куран окууга үйрөнгөн. Кыргызстан эгемендүү болгондон баштап элдин ислам динине болгон ишеними артты. Азыркы убакта Кыргызстандын айыл-кыштактарында, шаарларында да Мечиттер курула баштады.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.
Кыз узатуу

Кыз узатуу – үйлөнүү тоюнун салттуу көрүнүштөрүнүн бири. Кыз узатуу кыздын айылында эртең менен күн чыккан маалда башталат. Жеңелери кыздын чачын экиге бөлүп өрөт. Даярдалган сөйкө, желбирөөч, бой тумар, шакек, билерик, чач кап, учтук кооздуктарын тагат, шөкүлөсүн кийгизет. Атайын жабдыктары жасалгалуу атка мингизет. Узаар алдында кыз төркүнү менен коштошуу ырын айткан. Энеси кызынын жакшы сапаттарын кошокко кошкон. Коштошуу салттуу коомдун нормасы болуп эсептелген, анткени, кыз өз ата – энеси, уругу менен биротоло коштошкон. «Чыккан кыз чийден сырткары», «Кыз башка элдин кишиси» деген сөздөрдө кыздын коомдогу статусу даана берилген. Кыз төркүнүнө чанда гана конок болуп келе алган, төркүнүнүн ички иштерине кийлигишүүгө акысыз болгон. 
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Маданият
Кызарт көрүстөнү

Кызарт көрүстөнү – 1–4-кылымдагы хунн дооруна таандык мүрзөлөр. Жумгал районунун Кызарт ашуусунда жайгашкан. 12 дөбө мүрзөдөн турат. Анын бешөө А. Н. Бернштам тарабынан изилденген. Бийиктиги 0,21–0,87 м, диаметрлери 8–18 м. Үстүлөрү топурактан үйүлгөн дөбө түрүндө. Көрүстөндөрдүн ички түзүлүшү чарадан жана маркум коюлуучу казанактан турган. Айрымдары жарма көр түрүндө. Маркумдар көргө жалгыздан жана экиден коюлган. Баш сөөктөрү сөлпү түзүлүштө болгон. Жыгачтан, чоподон жасалган идиш, жаа бастырмалары, жүндөн, жибектен жасалган кездеме калдыктары, жаа жебеси, бычак жана ийиктин башы табылган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Жумгал району
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Болуш

Болуш — Орусия империясынын курамындагы эң кичине аянтты бөлүүчү акимий бирдик.
 thumb | 220x124px | right | Кар облусунун болушторунун картасы
1. Совет бийлигине чейинки падышалык Россиядагы админстративдик аймактык бирдик. Кыргызстанда 1865-жылы августта чыккан «Убактылуу жобонун» негизинде аймактар уезддерге, уезддер болуштарга бөлүнгөн. Болуштар 1000–2000 түтүндөн турган. 

Жер которуп келгендерден өз алдынча жамааттар (общиналар) түзүлүп, алар кыштак болуштары деп аталган. Калкты аймакташтырып бөлүштүрүү кыргыздардагы ар түрдүү уруу топторунун бир админстративдик биримдикке биригишине жол ачып, кезегинде жергиликтүү отурукташкан жана көчмөн калктын арасындагы чыр-чатактын, кагылыштардын, барымталардын азайышына алып келген, көчмөн элдин отурукташына аздыр-көптүр шарт түзгөн. 

Болуштук бөлүнүш 1917-жылдарга чейин сакталып, Совет бийлиги орногондон кийин советтик негизде кайрадан уюштурулган. Алсак, Кыргызстанда 1926-жылы 4 округга баш ийген 72 болуштук болгон. 

1930-жылы жаңы админстративдик бөлүү ишке ашырылып, райондор түзүлгөн жана болуштук жоюлган; 

2. Кыргызстанда болушту башкаруучу (волостной) да болуш аталып кеткен. Болуш шайлоо эки баскычтан турган. Болушту шайлоодон мурун он, элүү башылар, старчындар дайындалуучу. 

50 түтүн шайлоочудан бир элүү башы шайланган. Болушка шайлоо жашыруун добуш берүү жолу менен жүргөн. Болуш ошол элүү башчылардын курултайында 3 жылдык мөөнөткө шайланып, аскер губернатору тарабынан бекитилген. 

Болуштук кызматка адатта колунда бар адамдар көтөрүлгөн. Болуштар өкмөттүн жарлыктары менен сот өкүмдөрүнүн аткарылышын көзөмөлдөп, жер чатагын чечүү, жер, чабынды бөлүп берүү, салык салуу, жыйноо сыяктуу иштерди аткарышкан. 

Болуштук башкаруучуларга – болуш, болуштун кандидаты (болуш өлсө анын ордун баса турган киши), песир (писарь) кирген. Болуш ишинин көбүн песири менен жүргүзгөн. Адатта песирлер орус улутунан болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”.
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”.
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

Категория:Кыргыз тарыхы‎
Категория:Тарых
Категория:География
Бугу таштары

thumb|Бугу таштары (Моңголия).
Бугу таштары – кеч коло доорунан эрте темир доорунун башына таандык узун таш мамыларынын бетине бугу келбеттери чегилген таштар. Алар Моңголияда, Тувада, Алтайда, Казакстанда, Уралда, Түндүк Кавказда, Болгарияда, Эльбада кеңири тараган. 

Моңголия жана Түштүк Сибирде кездешкен таш мамыларында тегерек шакекче-күн, борбор бөлүгүндө бугу жана туяктуу жаныбарлардын сүрөттөрү тартылган. Кыргызстандын да айрым жерлеринен (Ысык-Көл, Чүй, Соң-Көл) таш мамылар кездешет. Бирок аларда бугунун сүрөттөрү тартылган эмес.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Археология‎
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Букары, кажары

Букары, кажары – колго терип согулган оймо-чиймелүү жука, жумшак таар. Эриштин жиптерин чөгөрүү ыкмасы менен кажары (сайма, оюм-чийим) салынат букарыда бир калыпта жайгашкан терүүлөр кайталануу менен кооздолот. Бул "букары" термин аты туюнтуп тургандай, кыргыздарга кошуна отурукташкан элдер менен болгон фарси тилдүү тажик-өзбектерден келип кирүүсү ыктымал. Букары – Бухара, Кажары – Ирандагы 18-20-кк. Баш чендерине чейин башкарган династияны аныктайт. Кажарлар Ирандын (Персиянын) тарыхындагы түрк тилдүү династия болушкан. Кыргызда кол менен согулган килемдин бир түрүн “кажары килем” деп коюшары маалым. Букарыда бир калыпта жайгашкан терүүлөр кайталануу менен кооздолот. Таардын өзгөчөлүгү арткы бетинде оймо-чиймени түзүүгө катышпаган, аркакка 3-4 жолу бастырылбай калган бош жиптери болот. Алар андан кийинки оймо-чиймени салууга гана оң тарабына чыгарылат. Таардын түсү көбүнчө кызыл, көк, сары, кээде ак болуп, жөнөкөй кууш өрмөктө токулат, эни 5-30 см. болот. Букары сызмалардан боз үйдүн үзүк-туурдугуна, жыгачтарына боо кылынат. Букарыдан ат жабуу, такта жабуу, куржун, тегирич, шалча, жана башка жасалат.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”.
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”.
 О. Каратаев; С. Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Б.,"Бийиктик" - 2005-жыл.

Категория:Азия‎
Категория:Маданият
Бурана мунарасы

thumb|upright|Бурана мунарасы.
thumb|Ичиндеги айланма тепкич.
Бурана – Караханийлер дооруна таандык тарыхый-архитектуралык эстелик, мунара. Чүй өрөөнүндөгү Токмок шаарынан 15 км түштүк-батышта, Дөңарык айылынын чыгышында жайгашкан. Мунара Жетисуудагы түрктөргө ислам тарала баштаган мезгилде, 10-кылымдын аягы–11-кылымдын башында курулган. 

Бышкан кыш менен төрт бурчтуу пайдубалга сегиз кырдуу түптөлүп, цилиндр түрүндө тургузулган мунара чептин ичинде жайгашып, сырткы бети оймо-чийме менен кооздолгон, ичинде жогору карай буралып чыгуучу тепкичтер орнотулган. Бийиктиги 14 м, түбүнүн диаметри 9 м, төбөсүнүкү 6 мге жакын. 

Мунара кайрак ташка чегилген жазуу жана ал Баласагундук мыйзамчы имам Мухаммадга коюлгандыгы тууралуу орто кылымдагы тарыхчы Мухаммед Хайдардын эмгегинде эскерет. Бурана Борбордук Азиядагы мунара архитектуралык эстеликтеринин эң байыркысы. 

Мунара Кыргызстандын аймагындагы курулуш өнөрүнүн жогорку деңгээлде өнүккөндүгүн далилдейт. Бурананын айланасында курулуштун калдыктары, чеп дубалдар бул жерде бир мезгилде Баласагун шаары өкүм сүргөндүгүн ырастайт. 13–14-кылымдарда шаар өзүнүн жашоосун токтоткон. 1971–76-жылдары Бурана оңдолуп, калыбына келтирилген.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

 Интернеттик шилтемелер 
http://www.kyrnatcom.unesco.kz/culture/burana.htm 

Категория:Чүй району
Категория:Археология‎
Категория:Архитектура