Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Нагпур

thumb|Нагпур.
Нагпур – Индиянын борбордук бөлүгүндөгү шаар. Махараштра штатында. Наг дарыясынын боюнда. Калкы 2,4 миллион (2010). Кебез-кездеме өнөр жайынын жана пахтачылык аймагындагы ири соода-транспорт борбору. Машина куруу, тамак-аш, айнек-карапа, тактай-кагаз жана полиграфия ишканалары иштейт. Кустардык жол менен кездеме токулат жана көркөм буюмдар жасалат. Ситабалди форту (1818) сакталган. Университет, археологиялык музей бар. Нагпурга жакын жерде марганец казылып алынат. Апельсин өстүрүлөт. Зоопарк уюштурулган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Индия
Категория:Шаарлар
Надым

thumb|Надым.
Надым – Ямал-Ненец автономия округундагы шаар (1972-жылдан), Надым районунун административдик борбору. Надым дарыясынын боюнда жайгашкан. Батыш Сибирдин эң түндүгүндөгү ири шаарлардын бири. Экологиялык абалы адамдардын жашоосу үчүн (нефть жана газ кендерин казуунун негизинде) өтө жагымсыз. Калкы 47,3 мин (2012). Табигый газ казылып алынат (Аюулуу кени). Урал - Волга бою - Борбор газ куурларынын баштапкы пункту. Шаарда газ өндүрүүчү, «НОВАТЭК» өндүрүшү иштейт, сүрөт галереясы, Ыйык Никола храмы, мечит бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Орусия шаарлары
Категория:Сибирь‎
Нальчик

thumb|Нальчик.
Нальчик — Кабарда-Балкар Республикасынын административдик борбору. Россиядагы шаар (1921-жылдан). Нальчик дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 240,8 мин (2010). Машина куруу жана металл иштетүү (ири ишканалары: «Машина куруу заводу», «Терекалмаз» ААК, «Кавказкабель» ЖАК, «Телемеханика»; заводдору: электр-вакуум, ста- нок куруу жана башка), түстүү металлургия, химиялык, тамак-аш-татымал (кондитер азыктары, спирт ичимдиктери, алкоголсуз суусундуктар, жашылча-жемиш консервалары), жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Үч ЖОЖ (анын ичинен Кабарда-Балкар университети), айыл чарбаакадемиясы, музыкалык окуу жайы, консерватория коллеждер, 2 театр, музейлер (анын ичинен край таануу, сүрөт) бар. Бальнеол. жанатоо климаттык курорточо Түндүк Кавказдагы туризм жана альпинизмдин борборлорунун бири. 1817-жылы негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Орусия шаарлары
Категория:Кавказ
Наманган

thumb|Наманган аэропорту.
Наманган - Өзбекстандагы шаар. Наманган вилоятынын административдик борбору. Фергана өрөөнүнүн түндүк-батышында, Чаткал жана Курама тоолорунун этегинде жайгашкан. Республиканын борбору Ташкенттен 305 км. Калкы 428,0 мин (2010). Калкынын саны боюнча өлкөдөгү 2-шаар. Темир жол бекети. Өзбекстандын ири индустриялуу борбору. Жеңил (пахта тазалоочу жана башка), текстиль (накта жибек атластары; өлкөдө чыгарылган кездеменин 15%и), тамак-аш (май, консерва, шарап чыгарылат, пиво кайнатылат) өнөр жай ишканалары, химиялык, трансформатор, машина куруу заводдору иштейт. Университет, 2 институт, 10 коллеж, театр, край таануу музейи жана башка бар. 15-кылымдын аягынан белгилүү.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Өзбекстан шаарлары‎
Категория:Фергана
Намиб

thumb|Намиб.
thumb|Намиб.
Намиб - Намибиядагы чөл, океан жээгинде. Мосамедиш шаарынан (Түндүк) Олифантс дарыясынын чатына чейин (түш.) созулат. Чыгышка тектирленип, көтөрүлгөн түздүк (бийиктиги 1000-1200 м). Түндүгү шагыл-кумдуу, түштүгү таштуу чөл. Эң нымдуу мезгилде жылына 100 ммте чейин жаан-чачын жаайт. Кунене жана Оранж дарыялары агып өтөт; убактылуу аккан суулары да бар. Жер астындагы суулар жер бетине жакын жаткан жерлерде акация, сүттүү чөп, алоэ, вельвичия өсөт. Алмаз жана уран (Людериц бухтасы аймагында) казылып алынат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Чөлдөр
Категория:Намибия
Нанду сымалдар

thumb|Pterocnemia pennata.
Нанду сымалдар, америка төө куштары (Rheiformes) – кыр төшсүз куштар түркүмү. Бразилияда жогорку плиоценден белгилүү. Буту үч манжалуу. Канаты жакшы өрчүгөн, бирок уча албайт. Жүнү көпшөк. Жакшы чуркайт жанасууда сүзөт. Алардын 1 тукуму, 2 түрү бар: кадимки нанду (бийиктиги170 смге, салмагы 25 кгга жеткен) жана узун тумшук нанду. Түштүк Американын пампастарында жана жарым чөлдөрүндө таралган. Полигамдар, бир үйүрдөгү 3–8 ургаачылары бир уяга 30 жанаан дан да көп жумуртка таштайт. Жумурткасын эркеги 35-40 күн басып чыгарып, балапандарын ээрчитип жүрөт. Нанду сымалдар жалбырак, жаш бутак, майда омурткасыздар менен азыктанат. Эти, жүнү, жумурткасы үчүн аңчылык кылгандыктан, саны азайып кеткен. Узун тумшук нандунун түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине киргизилген. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Канаттуулар‎
Фритьоф Нансен

thumb|upright|Фритьоф Нансен (1897).
Нансен Фритьоф [10. 10. 1861, Норвегия, Кристианияга (учурда Осло) жакын Стуре-Фрёен чарбагы – 13. 5. 1930, Ослого жакын Люсакер чарбагы] – норвегиялык саякатчы, океанограф, Арктиканы изилдөөчү, коомдук ишмер. 1897-жылдан Кристиания (Осло) унтинде профессор, Петербург ИАнын чет өлкөлүк ардактуу мүчөсү (1898).

thumb|«Фрам» (1893).
1888-жылы алгачкылардан болуп Гренландияны лыжа менен кесип өтүп, анын ички райондору муздук менентекши капталганын аныктаган. Ал 1893–96-жылы «Фрам» кемесинде саякат жасап, океанографиялык жана климаттык байкоо жүргүзгөн. Түндүк Муз океаны тайыз экендигин жокко чыгарып, анын суу массасынын структурасын, пайда болушун аныктаган; муздун кыймылына Жер шарынын суткалык айлануусунун тийгизген таасирин ачкан. 1900-жылы Түндүк Муз океанындагы агымдарды изилдөөчү экспедицияга катышып, атлантикалык жылуу суу акваторияга кирерин аныктаган, бир нече аралды жана Кара (Карск) деңизиндеги 3 архипелагды ачкан. 1913-жылы Түндүк Муз океанынын жээгин бойлой Енисейдин чатына чейин, андан соң Чыгыш Сибирь менен Ыраакы Чыгыштын түштүгүнө саякат жасаган. Анын ысмынан Гренландия аралы менен Шпицберген архипелагынын ортосундагы суу астындагы босого, Франц Иосиф Жериндеги аралдардын бири, Канада арктикалык архипелагындагы кысык жана башка аталган. 1920–21-жылы Норвегиянын Улуттар аралык лигадагы өкүлү, Аскер туткундарынын иштери боюнча жогорку комиссар, Россиядагы ачкачылыктан жабыркагандарга жардам берүүнү уюштуруучулардын бири. Ага 1922-жылы Эл арасында тынчтыкты чыңдаганы үчүн Нобель сыйлыгы ыйгарылган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Инсандар
Категория:Норвегия
Категория:Арктика
Категория:1861-жыл
Наньчан

thumb|Наньчан.
Наньчан – Чыгыш Кытайдагы шаар. Ганьцзян дарыясынынбоюнда жайгашкан. Цзянси провинциясынын административдикборбору. Калкы 2,1 миллион (2010; агломерациясы менен 2,6 млн). Поянху көл системасындагы суу жолдор тоому. Айыл чарбалуу райондун ири борбору. Машина (аскерий буюмдар) жана станок куруу, трактор кураштыруучу, текстиль, жеңил (анын ичинен фарфор-карапа), тамак-аш, кагаз, химиялык өнөр жай ишканалары иштейт. Университет бар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Кытай
Категория:Шаарлар
Наньшань

thumb|Наньшань.
Наньшань – Кытайдагы тоо тармагы. Цайдам чуңкурдугу (түш.) менен Алашань чөлүнүн (Түндүк) аралыгында 800 кмге созулат; кээде Куньлундун бир бөлүгү катары каралат. Бийиктиги 5808 мге чейин. Туурасынан жаткан бийик тоолордон (Циляньшань, Сулэнаньшань – бийиктиги 6346 м, Улан-Дабан, Дакэн-Дабан жана башка) турат. Кумдук сланец, акиташ тектеринен түзүлгөн; карст процесси өнүккөн. Альп рельефи мүнөздүү; 1000ге жакын мөңгү бар. Батышында чөл жана талаа, чыгышында талаа жана токойлуу талаа, ийне жалбырактуу токой, шалбаа басымдуу. Темир, полиметалл кендери бар.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Кытай
Категория:Тоолор‎
Нара

thumb|Нара
Нара ― Жапониядагы музей-шаар. Жапониянын 710–84-жылдардагы алгачкы борбору. Хонсю аралында жайгашкан. Нара префектурасынын административдик борбору. Калкы 365,2 миң (2010). Станок куруу, электр-техникалык, жыгаччылык, трикотаж өнөр жай ишканалары өнүккөн. Көркөм буюмдар жана оюнчук чыгарылат. Университет, музейлер (чыгыш элдеринин мадабияты, Ямато бунканан, улуттук, сүрөт) бар. Якусидзи, Кофукудзи кечилканалары (экөө тең 7–8-кылымдынбашы), Тодайдзи, Тосёдайдзи, Син-Якусидзи (баары 8-кылым) сепилдери будда айкелдери менен, Сёсо-ин сактоочу жайы (императорлордун баалуу буюмдары) сакталган. Туризмдин борбору. Н-нын тарыхый эстеликтери Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Жапония
Категория:Шаарлар‎
Нараянганж

thumb|Нараянганж.
Нараянганж – Бангладештеги шаар. Ситалакхья дарыясынынбоюнда жайгашкан. Бангладештин борбору Дакканын шаар-спутниги. Калкы 1,5 миллион(2010). Жут, кебез-кездеме, тамак-аш, фармацевтика, электр-техникалык, металл иштетү өнөр жайишканалары иштейт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Бангладеш
Категория:Шаарлар‎
Народный чокусу

thumb|Народный чокусу.
Народный – Уралдын эң бийик чокусу. Изилдөө кырка тоосунда. Бийиктиги 1894 м. Протерозой заманында жана кембрий мезгилинде пайда болгон кварцит жана метаморфизмделген тоо тектерден турат. Капталдарын кызыл карагай жана сейрек кайың токою, андан жогору тоо тундрасы, мөңгү ээлейт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Чокулар‎
Категория:Орусия
Нарьян-Мар

thumb|Нарьян-Мар (2014).
Нарьян-Мар — Орусиядагы шаар (1935-жылдан), Ненец автономия округунун административдик борбору, Печора дарыясындагы деңиз порту (Баренц деңизинен 110 км). Калкы 19,5 миң (2010). Аэропорту бар. Балык комбинаты, тактай тилүү заводу, тамак-аш (эт, сүт; «Печора балык комбинаты», «Эт азыктары» ААКы) иштейт. Үч музей (анын ичинен табигый-тарых) бар. Ири ишканалары: «Компания Полярное Сияние», «Нарьян-Марнефтегаз», «Тотал Разведка Разработка Россия». Шаар 1930-жылы негизделген. 

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Орусия шаарлары‎
Категория:1930-жыл
Нассау

thumb|Нассау.
Нассау, Нассо – Багама Аралдар Шериктештигинин борбору (1973). Нассау архипелагдын талер менен мулаттар). Эл аралык аэропорту бар. Порт круиз кемелерин кабыл алат. Эл аралык финансы борбору. Климаты тропиктик пассаттык. Урагандар болуп турат. Жылдык орточо темпрасы 21˚Сден 25˚Сге чейин, жаан-чачыны 1400 мм.

Нассау 1670-жылы негизделген. Нассаунун герцогу Оранский Вильгельм IIIнүн урматына аталган. 18-кылымда деңиз каракчылары үчүн эң ыңгайлуу бухта болуп келген. Университет бар. Шаар статусун 1973-жылы 10-июлда алган. Шаардын борбордук бөлүгүндө королева Викториянын айкели, Шарлотта форту (1788; учурда музей) сакталган. «Адастра Гарденз» ботаникалык багы уюштурулган (көптөгөн тропиктик, субтропиктик өсүмдүктөр өстүрүлөт). Сыртка былпылдактар, цитрус мөмөлөрүн чыгарат. Инфраструктурасы жогорку деңгээлде өнүккөн дүйнөлүк курорт катары кабыл алынган. Туризм өнүккөн. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Шаарлар
Категория:1670-жыл
Нахичеван

thumb|Нахичеван.
Нахчыван — Нахчыван Өзеркин Республикасынын административдик борбору. Азербайжан Республикасындагы шаар. Нахчыванчай дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 74,1 миң (2012). Темир жол бекети. Тамак-аш, жеңил өнөр жай, электр, радио-техникалык буюмдар, эмерек, курулуш материалдар өндүрүштөрү иштейт. Таш туз казылып алынат. Азербайжан ИАнын илимий борбору. Университет, музейлер, сүрөт галереясы, музыкалык драма театры жана башка бар.

12-кылымдын архитектурасынын бермети болгон Кусейирдин уулу Жусуптун жана Момине хатундун мавзолейлери сакталган. Байыркы тургун жайлар болжол менен биздин заманга чейинки 1500-жылы сопу Ной тарабынан негизделген деп (армян жазууларына таянып) божомолдонот. 

 Колдонулган адабияттар 

 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
Нашик

thumb|Нашик (1989).
Нашик, Насик – Индиядагы шаар. Диний борбор. Годавари дарыясынын жогору жагында жайгашкан. Махараштра штатында. Калкы 1,6 миллион(2010). Техникалык спирт өндүрүшү жана полиграфиялык өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Индия
Категория:Шаарлар‎
Ндола

thumb|Ндола (2013).
Ндола – Замбиядагы шаар. Коппербелт провинциясынын административдик борбору. Калкы 495,0 миң (2008); чоңдугу боюнча өлкөдөгү 2-шаар. Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Темир жол жана нефть куурлары аркылуу Инди океанындагы Дар-эс-Салам (Танзания) порту менен байланышат. Түстүү металлургия өнөр жайынын борбору. Нефть ажыратуу, химиялык, жеңил жана кант өнөр жай ишканалары иштейт. Шаар 1902-жылы негизделген.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Замбия
Категория:Шаарлар
Категория:1902-жыл
Неандертал адамы

thumb|upright|Неандертал адамы

Неандертал адамдары, палеоантроптор – байыркы адамдар. Алар Европа, Азия жана Африкада мындан 200–35 миң жыл мурда (алгачкы палеолиттин аягы жана ортоңку палеолит) жашаган. 1856-жылы Дюссельдорфко (Германия) жакын Неандертал аймагында табылган адам сөөгү илимий сыпаттама алган соң, неандертал адамдары деп аталып калган. Неандертал адамдары архантроптор мененказмадан табылган азыркы типтеги адамдар аралыгында жашаган. Батыш Европанын неандертал адамдары орто бойлуу, мээси көлөмдүү, кабак сөөгү жакшы жетилген, маңдайы тайкы болсо, Алдынкы Азиянын неандертал адамдары аларга салыштырганда өнүккөн белгилерге ээ жана казмадан табылган азыркы типтеги адамдарга көбүрөөк окшош.

Колдонулган адабияттар
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Неаполь (Скиф мамлекети)

thumb|Неаполь.
Неаполь, Неапольскифтик – Скиф мамлекетинин башкы шаары (Биздин заманга чейинки 3-кылым – биздин замандын 3-кылым). Готтор тарабынан талкаланган. Крымда Симферополго жакын жерде бул шаарга таандык чеп, чарба жана башка курулуштардын калдыктары сакталган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Археология‎
Категория:Украина‎
Нева дарыясы

thumb|Нева.
Нева дарыясы – Ленинград облусундагы дарыя. Узундугу 74 км, алабынын аянты 281 миң км2. Ладога көлүнөн башталып, Балтика деңизиндеги Финн булуңуна куят. Дельтасындагы аралдарда жана Нева боюндагы оёңдо Ленинград шаары жайгашкан. Орточо чыгымы 2530 м3/сек. Кээде түштүк-батыш жана батыштан соккон шамалдын натыйжасында Финн булуңундагы жана Неванын төмөнкү агымындагы суунун деңгээли көтөрүлүп (суунун эң жогорку деңгээли Санкт-Петербургда), 1824-жылы (410 см) жана 1924-жылы (369 см) байкалган, кээде ташкынды пайда кылат. Декабрда тоңуп, апрель-майда муздан арылат. Ак деңиз Балтика жана Волга-Балтика суу жолунун бир бөлүгү. Башатында Петрокрепость шаары орун алган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:РФ дарыялары‎
Нёйи тынчтык келишими (1919)

Нёйи тынчтык келишими (1919) - Биринчи дүйнөлүк согушта (1914–18), Болгария жана жеңишке ээ болгон өлкөлөрдүн (АКШ, Улуу Британия, Франция, Италия, Япония, Греция, Румыния жана башка) ортосунда 1919-жылы 27-ноябрда Парижге жакын жердеги Нёйи-сюр-Сенде түзүлгөн. Нёйи тынчтык келишими боюнча Болгария маанилүү аймактарынан ажырап, анын Цариброд, Босилеград жана Струмица шаары жана төрт район Серб, Хорват жана Словен королдугуна берилген. Бухарест тынчтык келишиминде (1913) белгиленген Румыниянын чеги аныкталып, Түштүк Добружа Румынияга өтүп, 1940-жылы Болгарияга кайтарылган. Эгей деңизине чыгуучу Батыш Фракияны жеңген өлкөлөр ээлеп алып, 1920-жылы Грекияга берген. Болгария 2,25 млрд алтын франк репарация төлөгөн. Болгария армиясынын саны чектелип, чарбасы жанафинансы иштери Улуу Британия, Франция жана Италия мамлекеттеринин өкүлдөрүнөн турган комиссиянын көзөмөлүнө өткөн. Нёйи тынчтык келишими Экинчи дүйнөлүк согуштан
кийин күчүн жоготкон. 
Категория:Тарых

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Некрофагдар

thumb|Gyps africanus
Некрофагдар (гр. nekros – өлүк жана...фаг), тарпчылар – башка жаныбардын тарпы менен азыктануучу организмдер. Буларга көптөгөн курт-кумурскалар (тарп жечүлөр, тери жечүлөр, кош канаттуулардын личинкалары), кээ бир канаттуулар (жорулар, марабу, кузгун) жана сүт эмүүчүлөр (көк жалдар) кирет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Зоология
Нектар

thumb|Нектар жыйнап жүгөн аары.
Нектар (гр. nektar – кудай ичимдиги) — гүлдүү өсүмдүктөрдүн нектарниктери (балдуу безчелери) бөлүп чыгарган таттуу шире. Нектардын курамы спирттердин бир аз аралашмасы бар канттын суу эритмеси, азоттуу жана ароматтуу заттар, комитеталар, ферменттерден турат. Ар кандай өсүмдүктөр гүлдөө мезгилинде түрдүү өлчөмдө нектар бөлүп чыгарат. Нектар курт-кумурска жана куштарды өзүнө тартып, алар өсүмдүктөрдү кайчылаш чаңдаштырат. Ал аары балынын негизги бөлүгүн түзөт жана чымын-чиркейлердин азыгы. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Ботаника
Нектон

thumb|Жашыл ташбака (Chelonia mydas).
Нектон (гр. nēktos – сүзүүчү ) – суу агымына туруштук бере алуучу жана бир кыйла аралыкка активдүү сүзүп жүрүүчү жаныбарлар жыйындысы. Нектондун өтө көп жанатуруктуу өкүлдөрү – балыктар, кальмарлар, кит сымалдар, деңиз жыландары. Нектонго, ошондой эле кургактыкта тукумдап, бирок сууда азыктануучу жаныбарлар, мисалы,калак буттуулар, суу таш бакалары, пингвиндер, калан жана башка кирет. Алардын денеси сүйрү формада болуп, кыймыл органдары жакшы өрчүгөн. Нектон деңиздин үстүнкү тереңдигинде абдан ар түрдүү жана көп санда, себеби ал андагы азыктардын молдугуна байланыштуу. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Зоология
Немертиндер

thumb|Micrura alaskensis
Немертиндер (Nemertini) – омурткасыз жаныбарлар тиби. Денеси курт сымал, узундугу 0,5 ммден 30 мге, туурасы 9 ммге жетет. Баш жагында оозу, сезүү органдары жана тумшук тешиги болуп, андан узун, булчуңдуу тумшугун коргонуу жана кол салуу үчүн чыгарат. Денеси түктүү эпителий менен капталган. Анын астында көп катмарлуу күчтүү булчуңу бар. Дене көңдөйү паренхима менен толгон. Түз ичегиси арткы учунда ануска ачылат. Кан айлануусу жабык. Бөлүп чыгаруу органы жакшы өрчүгөн. Нерв системасы мээ түйүнүнөн жанаузата кеткен нерв талчалардан турат. Айрым жыныстуу. Бир классы, 800дөй түрү бардык океан, деңиздердин көбүнчө түбүндө жашоочу жырткычтар, айрымдары моллюска, краб жана деңиз жылдыздарынын митеси жана симбионту. 30дай түрү тузсуз сууда, 10дон ашык түрү топуракта (жерде) жашайт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Жаныбарлар
Немис тили

frameless|upright=1.25|right
frameless|upright=1.25|right

Немис тили, немец тили – немистердин, австриялыктардын жана швейцариялыктардын бир бөлүгүнүн тили. Люксембургдагы расмий эки тилдин бири. Немис тилинде сүйлөөчү калктар КМШ өлкөлөрүндө, АКШ жана башка айрым мамлекеттерде жашашат. Инди-европа тилдеринин батыш герман тобуна кирет. Немис тилинин тарыхы байыркы, жогорку немис (8–11-кылым), орто жогорку немис (12–13-кылым), эртеги жаңы жогорку немис (14–16-кылым) жана жаңы жогорку немис 17-кылымдан баштап) тилдери деп 4 мезгилге бөлүнөт. Азыркы немец адабий тилинде 16 үндүү тыбыш, 3 дифтонг, 19 үнсүз тыбыш, 2 аффриката бар. Морфологиялык өзгөчөлүктөрү грамматикалык категориялар аркылуу туюнтулат. Жазмасы латын алфавитинин негизинде. Германия, Австрия, Швейцариядагы адабий тилдери өз ара айырмалуу. Ал айырма көбүнчө лексикадан жана сүйлөөдөн даана байкалат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Тилдер
Немистер

thumb|Немистер (1918).
Немистер, немецтер (өздөрүн дойче деп аташат) – Германиянын негизги калкы. Жалпы саны 140 миллион киши, анын ичинен 75 млну Германияда (2012). О. эле АКШ, Канада, Казакстан, РФ, Бразилия, Европа өлкөлөрүндө (Австрия, Швейцария, Лихтенштейн, Люксембург жана башка), Латын Америкасы, Австралия жана Түштүк Африкада да жашашат. Немис тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери – протестанттар жана католиктер.

Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын аягында жана биздин замандын 1-кылымында байыркы герман уруулары Германия аймагындагы байыркы калктын бир бөлүгү, Түштүк-батыш жана түштүктөгү кельттер, ошол эле Альптагы реталар менен аралашкан. Немистердин этностук негизин биздин замандын 
биринчи миң жылдыгында
калыптанган франктар, сакстар, баварлар, тюрингдер жана алеманндардын уруу союздары түзгөн. 10–13-кылымда немис феодалдары караткан аймактагы батыш славяндар жана Балтика боюндагы уруулардын бир бөлүгү немис элинин курамына кирген. 19-кылымдын орто ченинде немис улуту калыптанган. Немистер дыйканчылык, мал чарбачылык жана кол өнөрчүлүк менен кесиптенишет. Аялдар корсаж же кофта, бүйүрмөлүү юбка кийип, алжапкыч тагынып, жамынма жамынган. Эркектери көйнөк, тизеге чейин кыска же узун ыштан, күрмө кийип, моюн орогуч тагынышкан. 19–20-кылымда Немистерде тироль костюму, кайырма жакалуу ак көйнөк, кыска булгаары ыштан, кызыл күрмө, жазы кайыш кур, куштун канаты тагылган калпак кеңири таралган. Тамак-ашы – негизинен дан, эт, сүт азыктары, суусундук катары сыра ичишет.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Дүйнө элдери

Категория:Герман тилдеринде сүйлөгөн элдер