Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Токтоналиев Курманбек Токтогулович

Токтоналиев Курманбек Токтогулович-1953-жылы 1-январда Талас облусунун Талас районунун Арал айылында туулган.Филологияилимдеринин доктору (2004),профессор,драматург,Кыргыз Республикасынын билим берүү отличниги,Кыргызстан жазуучулар Союзунун мүчөсү,«Кыргыз тили» коомунун биринчи вице-президенти.
 
 1970-жылы Киров атындагы орто мектепти, 1975жылы КУУнун филология факультетин бүтүрөт.
 Ошол жылы Кыргыз Республикасынын ИАсынын Тил жана адабият институтунда кызматкер.
 1977-1980-жылдары Москва шаарындагы СССР ИАсынын Тил таануу институтунда аспирантурада окуйт.
 1988-1990-жылдары Кыргыз Республикасынын элге билим берүү министрлигинде Окуу-методикалык китептер жана тил бөлүмүнүн начальниги. 
 1990-1992-жылдары Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн мамлекеттик тилди өнүктүрүү бөлүмүндө жетектөөчү адис.
 1992-жылы Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин Академиясынын тилге даярдык кафедрасынын башчысы. Милициянын полковниги.
 1992-жылы Казак Республикасынын ИАсынын корреспондент-мүчөсү К. Мусаевдин жетекчилиги менен «Кыргыз тилиндеги буйрук сүйлөм» деген темада кандидаттык диссертациясын коргойт.
 
Негизги илимий багыты - кыргыз тилин кыргыз эместерге (башка улуттун өкүлдөрүнө) окутуу, үйрөтүү, аның усулун иштеп чыгуу жана өркүндөтүү, ошондой эле кыргыз тилин үйрөнүүдө ыкчамдатылган усулду түштөндүрүү Кыргыз тилинин фонологиясы, интонациясы, синтаксиси боюнча эмгектенет.
 
Жалпы тил таануу боюнча адис. Сексендей макала түрүндөгү эмгектери да жарык көргөн. Кыргыз тили боюнча илимий, практикалык жана педагогдук кесип менен бирге драматургия жаатында да эмгектенет. «Кыз куумай» (эки бөлүмдүү сатиралык комедия), «Санамай сагыз» (бир көшөгөлүү сатиралык комедия), «Дүрбөлөң» (эки бөлүмдүү сатиралык комедия) сыяктуу дагы башка чыгармалары Совет (Кара-Кулжа, 1984), Ала-Бука (1986), Жумгал (1988), Шекер (1990) театрларында коюлган. Азыр Кыргызстан-Россия Славян университетинде эмгектенип жатат.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1953-жылы
Токоев Таалайбек Токтосунович

Токоев Таалайбек Токтосунович (1956-ж.т., Нарын обл., Кочкор району, Жаңы-Жол айылы) - кыргыз тилчиси.
 
 1974-жылы СССРдин 50-жылдыгы атындагы КМУнун Кыргыз филологиясы факультетин бүтүргөн.
 1979-80жылдары Нарын областык «Нарын правдасы» газетасында адабий кызматкер,
 1980-1989-жылдары Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын Тил жана адабияты институтунун кыргыз тили секторунда кенже илимий кызматкер,
 1989-1994-жылдары КМУда окутуучу, ага окутуучу.
 1994-1998-жылдары КРнын Ички иштер министрлигиндеги Бишкек жогорку мектебинин тил даярдыгы кафедрасынын доценти,
 1998-2000-жылдары КУУнун Кыргыз филологиясы факультетинин Кыргыз тили илиминин кафедрасынын доценти, профессору, докторанты болгон. филология илимдеринин доктору, профессор (2007). М. Кашгари атындагы Чыгыш Кувейт университе-тинин профессору (2007).
 
Менчигинде 3000 (үч миңдей) кыргыз тили менен адабиятына, тил илимине, орус жана дүйнө тилдерине байланыштуу эмгектер бар.
 
Негизги эмгектери: «Экспрессивдик конструкцияларды бири-биринен айырмалоо», «Тил жана сүйлөшүү проблемасы», «Сүйлөшүүдөгү сегментация кубулушу жана атама фразалар», «Позициялык-лексикалык кайталоонун синтаксистик-стилистикалык өзгөчөлүктөрү», «Апозиопезис (Кесинди конструкциялар)», «Кыргыз тилиндеги парцелляция кубулушу», «Кыргыз тилиндеги синтаксистик конструкциялар». Дагы 50 (элүүдөй) макала түрүндөгү эмгеги жарык көргөн. Алар азыр кыргыз тилинин грамматикасына (айрыкча синтаксисине, кыргыз жазуусунун тарыхына) арналган.
 
Токоевдин жетекчилиги астында 7 кандидаттык диссертация корголгон. Азыр БГУнун “Кыргыз тили” кафедрасынын башчысы болуп иштейт. Токоев Таалайбек КРнын билим берүү министрлигинин, КУУнун, ИИМдин БЖОЖнын, Кувейт университетинин Ардак грамоталары, КРнын Элге билим берүүнүн отличниги” (2005) төш белгиси менен сыйланган. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1956-жылы
Тойчубекова Бурулкан

Тойчубекова Бурулкан (1932-2007) - филология илимдеринин доктору (1994), профессор.
 
 1950-жылы Фрунзе шаарындагы Кыз келиндер училищасын бүтүрүп, анан Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин 1954-жылы аяктайт да, Фрунзе шаарында басма иштеринде, мектептерде эмгектенет.
 1965-жылы КМУнун филология факультетинин Кыргыз тил кафедрасына аспирант болуп өтөт.
 1967-жылы «Кыргыз тилиндеги кыймыл атоочтор» деген темада кандидаттык диссертациясын коргойт.
 КРИУАнын «Грамматика» секторунда кенже илимий кызматкер (1965-1973), улуу илимий кызматкер (1973- 1980, 1985-1993), сектор башчысы (1980-1985) болуп иштеген.
 1994-жылы «Кыргыз адабий тилиндеги бир составдуу сүйлөмдөрү деген темада докторлук диссертациясын коргойт.
 1993-1996-жылдары КРИУАнын Тил илими институтунда сектор башчы болуп иштейт, анан башка кызматка которулат.
 
50дөн ашык илимий эмгеги бар, анын үчөө монография. «Семантикалык синтаксис» боюнча эмгекти жараткан. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1932-жылы
Категория:Өлгөндөр 2007-жылы
«Тил жөнүндөгү жаңы окуу»

«Тил жөнүндөгү жаңы окуу», яфет теориясы - ХХ-кылымдын 20-30-жылдары тил илиминин жалпы маселелери боюна академик Н. Я. Марр сунуш кылган көз караштар системасы.
 
Биринчи жолу «Яфет жана Жер ортолук деңизинин маданиятын түзүүдөгү үчүнчү этностук элемент» деген эмгегинде (1920) айтылган.

Марр анда салыштырма-тарыхый тил илиминин жетишкендиктерин этибарга албай, инди-европа тил уясында теги бир эмес, ал аргындашуу жолу менен пайда болгон деген ойду айткан.

1923-1924-жылдары ал коомдук жана материалдык маданияттын өнүгүшүнүн этаптары менен байланышта тилдин баарына тиешелүү типологиялык өнүгүштүн этаптарын ачуу максатында «кеп (речь) палеонтологиясынын» маселелери боюнча иштеген.

1925-жылы өз системасын тарыхый материализмдин философиялык жоболору менен байланыштырууга аракет кылган. Бирок ал жоболорду Марр вульгардык социологизм духунда түшүнгөн.
 
«Тил жөнүндөгү жаңы окуу» термини 1924-жылы биринчи колдонулган (мурда яфет теориясы деп аталган). 

1926-жылы «4 элемент» жөнүндө идея чыгарылган; ал боюнча бардык тилдин сөз казынасынын негизи ошол «4 элементтен» турмак болот. Ушуну менен Маррдын бул окуусу салыштырма-тарыхый тил илимин («инди-европеистиканы») идеализмге, формализмге, коомго каршы идеяларга, а тургай расизмге каныккан деп айыптап, андан биротоло кол үзгөн.
 
Кезегинде бул окууну Е. Д. Поливанов баш болгон лингвисттердин көбү катуу сындаган. Маррдын мектебинде анын көз карашын жаңылыш жактары менея түбөлүктүү көсөмчүл тенденцияга айлантуу аракети басымдуулук кылып, муну менен ал мектеп лингвистикада «тилдер жөнүндөгү окууну» жападан жалгыз марксчыл багыт кылмак.
 
Ошондой болсо да Маррдын айрым шакирттери, асыресе И. И. Мещанинов «...окууну» «салттуу» тил илимине жакындатып, өөрчутө баштаган. Бара-бара «...окууну» жактагандардын арасында карамакаршылык чыгып, 1949-50-жылдары «...окуу» кризис абалына жеткен.
 
1950-жылы «Правда» газетасында талкуу журүп, ага «...окуунун» жаттоочулары да, каршылаштары да катышкан. «...окууга» каршы И. В. Сталин да бир нече макала жарыялаган (Марксизм жана тил илиминин маселелери, 1950). Сталиндин макалаларында туура пикирлер менен катар лингвистикалык жаңылыш пикирлер да орун алган.
 
Ошондой болсо да Сталиндин макалаларынын жарыяланышы меңен «салттуу» лингвистиканын проблематиканын иштелишине жол ачылган. Талкуудан кийин Маррдын «...окуусунда илимий кызыкчылык туудурган тил жана ой, тилдердин типологиясы, социолингвистика сыяктуу маселелерди изилдөө убактылуу токтоп калган. 50-жылдардан алар советтик лингвистика тарабынан кайра ийгиликтүү изилденүүдө. 

 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Судан тилдери

Судан тилдери –
 
1) 20-кылымдын 1-жарымында африка таанууда судандагы тилдерди жалпы жонунан атоо үчүн алынган классификациялык термин. Мурда (1927жылга чейин) судан тилдеринин бир баба тилден чыккан, бир тил уясындагы тилдер деп эсептеген теория болгон. Ал теориянын туура эместиги 20-кылымдын 50-60-жылдарында америкалык окумуштуу Ж. Гринберг тарабынан далилденип, “судан тилдери” термини баштагы илимий маанисинде колдонулбай калды. Анткени теги бир эмес нилот, манде дегендей тилдер деле судан тилдери катары эсептеле берген.
 
2) Африка тилдеринин азыркы генеалогиялык классификациясында “чыгыш судан тилдери” жана “борбордук судан тилдери” деген терминдер колдонулат. Чыгыш судан тилдерине нилот тилдери, нубий, бареа, мурле-дидинга-мекан, темейн, ньима-афитти, мерариттама жана даго тилдери (балким ньянгыья жана теусо тилдери да). борбордук судан тилдерине багирми, крейш, бинга, мору-мади, мангоету, мангбуту, жана ленду тилдери кирет.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика

Категория:Нил-сахара тилдери
Стилистикалык фигуралар

Стилистикалык фигуралар — тилге көркөмдүк берип, анын эмоциялык касиетин жогорулатып, айтылган ойду тереңдетчү каражаттар.
 
Классикалык стилистика стилистикалык фигураларды кошумча, кыскартуу, үндөштүк, карама-каршы коюу, өзгөрүү деп бөлүштүрөт. 

Стили стикалык фигуралардын кошумчасына - кабаттоо, анафора, эпифора, шакек, эпанафора, градация; үндөштүгүнө - анноминация, антанакласис; карама-каршы коюуга - салыштыруу, хиазм; өзгөрүүгө - инверсия, анаколуф кирет. Стилистикалык фигуралар көркөм адабиятта, сүйлөшкөндө арбын колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Маалымдама адабият

Маалымдама адабият — ар кандай мүнөздөгү маалыматтарды (илимий, колдонмо ж.б.) алууга ылайыкташтырылган басма чыгармалары.
 
Маалымдама адабиятта маалымат мүмкүн болушунча толук жана так берилип, абдан кыска, түшүнүктүү жазылып, тез табууга ыңгайлуу жайгашат. Маалымдама адабияттын көбү маалымдама макалалардан туруп, алардын мазмуну, көлөмү, формасы маалымдамалардын тибине жана түзүлүшүнө жараша болот. 

Маалымдама адабият тармактык маалымдама жана универсалдык типтеги басылма, ошондой эле комплекстүү көйгөйлөр же көйгөйлөр циклин чагылдыруучу маалымдамалар деп бөлүнөт. Маалымдама адабияттарга энциклопедия, энциклопедиялык сөздүктөр, лингвистикалык жана терминологиялык сөздүктөр, жалпы маалымдамалар, ар кандай маалымдама-маалыматтык адабияттар кирет. Маалымдама адабияттын көбөйүшү илимий маалыматтык тутумдардын өнүгүшүнө тыгыз байланыштуу. 

Эл аралык экономикалык, илимий жана маданий байланыштардын кеңейиши менен эл аралык маалымдама басылмалар да көп чыгарыла баштады. 

Булактар
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Лингвистика
Конъюнкционализация

Конъюнкционализация — башка сөз түркүмдөрүндөгү сөздөрдүн байламтага өтүшү (башкача айтканда байламталашуу).
 
Маанилүү сөздөр кызматчы сөздөргө, алардын ичинде байламтага да өтө алат же убактылуу байламталык милдетти аткарып калат. Буга кырг. деп, болсо, себеби ж. б. далил болот. Булардын биринчиси (деп) - чакчылдан, экинчиси (болсо) этиштен, үчүнчүсү (себеби) зат атоочтон пайда болгон. Алгачкы экөө этиш катары да, байламта катары да колдонулса, акыркысы дал ушул абалында байламтага толугу менен өтүп кеткен. Орус тилинде байламта катары көбүнчө сөздөр колдонулат: когда, какой. кто, где, куда ж. б. Ошондуктан булар байламталык сөз катары каралат. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Лингвистика
Прономинализация

Прономинализация, б. а. башка сөз түркүмүндөгү сөздөрдүн ат атоочко өтүшү.
 
Мындай сөздөр конкреттүү маанисинен обочолонуп, өтө жалпыланган (абстракттуу) маанини билгизип калат. Ошондуктан аны «ат атоочтошуу» деп айтуу ыктымал. Мисалы, бир сан атоочту өз (б. а. санды билгизүүчү) маанисин алда канча басаңдатып, тааныш эместикти. белгилүү болгондукту билгизип калат. Үйгө бир кииш келип, сизди чакырып жатат. 

Бир сөзүнүн -дыр мүчөсү уланган кандайдыр бир, кимдир, качандыр сөздөрү менен эч, ар сөздөрүнөн кийин колдонулушу да мүмкүн, анын ат атоочтук функцияда экенин көрсөтөт: качандыр бир, эч бир ж. б. 

Кыргыз тилиндеги белгилүү, орус тилиндеги определенный, известный сыяктуу сын атоочтор да «кээ бир», «кандайдыр бир», «кайсы бир» маанисинде ат атооч катары колдонулат: белгилүү бир учурда, (кээ бир кезде), в определенных случаях, на определенном этапе. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Сөз тизме

Сөз тизме –
 
1. энциклопедиялык адабияттарда зарыл жеринде кыскача аннотациясы бар макаланын басма белги менен көлөмү көрсөтүлгөн термин, макала наамдарынын алфавиттик толук (же томдордун бөлүштүрүлүшү боюнча иреттелген) тизмеси; энциклопедиянын идеялык-илимий багытын, түзүлүшүн, профилин чагылдырган өз алдынча проспектиси (мазмуну). Сөз тизмени түзүүдө терминдер тандалып алынат, илим тармактарынын, илимий дисциплиналардын, жеке макалалардын көлөмү, иллюстрация жөнүндөгү маалымат аныкталат;
 
2. Лингвистикалык сөздүктөрдө берилүүчү же которулчу сөздүк бирдиктердин (сөздөрдүн, фразеологизмдердин ж. б.) тизмеси.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Сөз маданияты

Сөз маданияты - бул адабий тилдин нормаларына сүйлөшүүнүн (речтин) ылайык келүү даражасы, тил илиминин бир тармагы; адабий тилди нормага салуу көйгөйлөрүн (проблемаларын), сүйлөшүүнү, кепти (речти) туура колдонуунун конкреттүү нормаларын жана өлчөмдөрүн (критерийлерин) изилдейт.
 
Сөз маданиятынын лингвистикада өзүнче тармак катары өнүгүшү орус тил илиминин советтик доордогу өнүгүшү менен байланыштуу. И. А. Бодуэн де Куртенэнин тилдик процесстерди аң-сезимдүү түрдө жөнгө салуу тууралуу идеясы анын окуучулары Л. В. Щерба, Л. П. Якубинский, Е. Д. Поливанов, Г. О. Винокур, В. В. Виноградов жана башкалардын эмгектеринде иштелип чыккан. 1952жылы СССР ИАнын Тил илими институнда сөз маданияты сектору түзүлгөн. Сөз маданияты маселелери башка өлкөлөрдө да иштелүүдө; европалык бир катар өлкөлөрдө сөз маданиятынын маселелерин жарыялоочу атайын журналдар чыгат.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Сөздүн курамы

Сөздүн курамы ― сөздүн ички түзүлүшү жагынан айрым бөлүктөргө (морфемаларга) ажыроочу бөлүктөрү.
 
Сөздөр уңгу же мүчө жалганган түрүндө болот. Составына карай жөнөкөй жана татаал сөздө болуп бөлүнөт. Жөнөкөй сөздөр уңгу жана туунду (уңгу+мүчө) түрүндө болот. Татаал сөздөр кош сөздөр (мис., кызыл-тазыл, ага-ини), кошмок сөздөр (мис., өнөр жай, таш көмүр, бака жалбырак), бириккен сөздөр (мис., бүгүн<бу+күн, бияк<бу+жак), кыскарган сөздөр (мис., КМШ, БУУ, КР, совхоз, шаарком) деп төрт топко ажырайт. 

Булактар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Сөз байланышы

Сөз байланышы - сүйлөмдөгү сөздөрдүн бири бири менен маанилик жана грамматикалык жактан айкашышы.
 
Ал багыныңкы жана тең байланыш деп бөлүнөт. Багыныңкы байланыш синтетикалык (жак, сан, жөндөмө мүчөлөрү жана этиштин чакчыл формалары аркылуу) жана аналитикалык (орун тартип, интонация жана кызматчы сөздөр аркылуу) жол менен ишке ашат. Кыргыз тилинде багыныңкы байланыштын төрт түрү бар: башкаруу, таандык, ээрчишүү, ыкташуу. Башкаруу байланышында багындыруучу сөзгө карата багыныңкы сөз синтаксистик жактан шартталып, атооч, илик жөндөмөлөрүнөн башка жөндөмөлөрдө турат; таандык байланышта багындыруучу сөз таандык мүчөнү, багынычтуу сөз илик жөндөмөсүнүн мүчөсүн кабыл алат; ыкташуу байланышында багыныңкы сөздүн формасы өзгөрбөй, багындыруучу сөз менен орун тартиби, интонациясы жана мааниси боюнча синтаксистик байланышта болот; ээрчишүү байланышында багыныңкы сөз багындыруучу сөздү сан, жак, түр боюнча ээрчийт...
 
Тең байланыш сүйлөмдүн бир өңчөй мүчөлөрүн, багынчысыз кошмо сүйлөмдө жөнөкөй сүйлөмдөрдү байланыштырат. Тең байланыштагы сүйлөмдөр же сөздөр бири биринин синтаксистик милдетин шарттай албайт.

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Социолингвистика

Социолингвистика - социалдык факторлордун тилге тийгизген таасирин, тилдин социалдык табиятын жана коомдук милдетин изилдөөчү илимий тармак.
 
Ал тил, социология, социалдык психология, психолингвистика, семиотика, этнография илимдеринин тирешүүсүнөн пайда болгон. Социолингвистикага 20-кылымдын 20-30жылдары окумуштуулар (Л. П. Якубинский, В. В. Виноградов, Б. А. Ларин, В. М. Жирмунский, Р. О. Шор, М.В. Сергиевский, Е. Д. Поливанов) негиз салган. Социолингвистиканын өнүгүшүндө француздук, америкалык, германиялык, япониялык илимпоздордун эмгектеринин да ролу кыйла. Марксчыл социолингвистика тарыхый материализмге жана марксчыл социологиянын жекече теорияларына, тил жөнүндөгү марксчыл окууга таянат.
 
Социолингвистика төмөнкүдөй проблемаларды карайт:
 1. тил жана улут, улуттук тилдин пайда болушу;
 2. тилдин түзүлүшү жана табияты, диалектилер;
 3. тилди типтерге ажыратуу, б. а. типологиялык изилдөө;
 4. улуттук карым-катнаш, анын тилге болгон таасири;
 5. эки же бир нече тилдик кырдаал; 6. коомдун тилге аң-сезимдүү мамилеси, б. а. тилдик саясат. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Соссюр Фердинанд Монжин де

Соссюр Фердинанд Монжин де (1857-1913) - швейцариялык тилчи.
 
1891-жылдан Женева университетинин профессору. «Инди-европа тилдериндеги алгачкы үндүүлөр системасы жөнүндө мемуар» (1879) деген эмгеги менен бүткүл дүйнөгө таанылган.

Литва тилинин акцентологиясы боюнча изилдөө иштеринде Ф. Ф. Фортуңатов менен бир мезгилде, бирок аны менен байланышсыз турул, балтика, славян тилдеринин басымын, интонациясын аныктаган (Фортунатов - де Соссюр закону).

Студенттерге окуган лекциясынан түзүлгөн «Жалпы лингвистика курсунда» (1916) тил илиминде алгачкы ирет тилди система (структура) катары кароону сунуш кылган (к. Структурализм). Соссюрдун философиялык көз карашы француз рационализмине (Э. Дюркгейм, Г. Тарду), тилдик идеялары И. А. Бодуэн де Куртенэ, Н. В. Крушевский, У. Уитниге жакын.

Соссюрдун тилдик теориясы семиогика, антропология, адабият таануу жана эстетикага да таасир тийгизди. 

Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Согд тили

Согд тили - согдулуктардын тили.
 
 thumb | 220x124px | right | Согд жазуулары.
Инд-иран тил хобунун чыгыш иран хопчосуна кирех. Орто Азиянын ар кай жеринен табылган б. з. ч. 1-кылымдын аягы б. з. 9-кылымындагы жазма даректерден белгилүү. Согд тилинде байыркы иран тилдериндеги флексия бузулуп, граммахикалык маанилер синхехикалык форма менен эмес, аналихикалык форма менен туюнтула баштаган. Фонехикасында жарылма жоон үнсүздөрдүн кабахтала келүү (спирантташуу) кубулушу байкалат. Согд тилинен кийин ягноб тили чыккан.

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилдер
Категория:Борбордук Азия
Словен тили

Словен тили - словендердин тили.
 
Словениядагы ырасмий тилдеринин бири. Славян тилдеринин түштүк тобуна кирет. Австрия, Италия, Словенияга тектеш аймактарына да тараган. Диалектилери 7 топко бөлүнөт. 

Байыркы жазма эстелиги Брижин үзүндүлөрү (10-кылымдын аягы 11-кылымдын башы). Адабий тили менен оозеки тилинин ортосунда фонетикалык жана лексикалык маанилүү айырмачылыктар бар. Жалпы словен оозеки тилинин нормалары 20-кылымдын 2-жарымында түзүлгөн. Жазмасы латын графикасынын негизинде. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилдер
Категория:Словения
Словак тили

Словак тили - негизинен Словакияда жашаган словактардын тили.
 
Славян тилдеринин батыш тобуна кирет. Үч диалектиси бар: батыш словак, орто словак, чыгыш словак. Түзүлүшү жагынан көбүнчө чех тилине, аздап түштүк славян тилдерине жакын. Жазмасы латын графикасынын негизинде түзүлгөн.
 
15-16-кылымдардагы жазма эстеликтери белгилүү. Азыркы адабий тилине 19-кылымдын 40-жылдары негиз салынган. 

Колдонулган адабияттар
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилдер
Категория:Словакия
Славян тилдери

Славян тилдери - көбүнчө Европа менен Азиянын аймагында жашаган славяндардын тили.
 
Үч топко бөлүнөт: чыгыш славян (орус, украин, белорус тилдери), түштүк славян (болгар, серб-хорват, македон, словен тилдери), батыш славян (поляк, чех, словак, лужиц, кашуб тилдери). Славян тилдери индоевропа тил уясына кирет.
 
Алардын индиевропа тилдери менен жакындыгы сөздүк составдан, морфемалардан, сүйлөм курулушунан даана байкалат. Кээ бир доорлордо славян тилдери иран, герман тилдери менен, кыйла даражада финн-угор жана түрк тилдери менен байланышта өнүккөн. Инди-европа тил биримдиги жоюлган соң славяндар уруулук бир тилде сүйлөгөн өзүнчө этностук бирдик катары жашаган.
 
Славяндардын бул мезгилдеги тили илимде жалпы славян же праславян тили деген наам менен белгилүү. Жалпы славян тилинин тарыхы кээ бир славян тилдеринин тарыхына салыштырганда кыйла эле узак болгон: миңдеген жылдар бою, б. а. уруулук коом мезгилинде жалпы славян тили славяндардын бирдиктүү тили болгон, ал эми анын диалектилик өзгөчөлүктөрү кийинки миң жылдыкта (б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягы - б. з. 1-миң жылдыгынын башы) гана пайда боло баштаган.

Уруучулук түзүлүш кыйрап, феодалдык мамилелердин өөрчүпгү өз-өзүнчө өнүккөн славян тилдери калыптанышына алып келген. Славян тилдерин адеп адабий жактан иштеп чыгуу маселеси 19-кылымдын орто ченинде ишке ашкан. Славян тилдеринин жазуусу 863-жылы түзүлгөн (к. Глаголица, Кириллица).

Колдонулган адабияттар
 Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилдер
Категория:Славян таануу