Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сүрүлүү күчү

Сүрүлүү күчү – сүрүлүүчү нерселердин тийишкен беттери боюнча багытталып, алардын салыштырма кыймылынын ылдамдыгына карама-каршы багытталган күч.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сцинтиллятор

Сцинтиллятор – иондоштуруучу нурлануунун таасири менен жарыктын жылт этүүсүн, б. а. сцинтилляцияны пайда кылган люминофорлор. 

Көптөгөн кристалл – фосфорлор, органикалык кристаллдар, пластмассанын эритмелери, инерттүү газдар Сцинтилляторго кирет. Сцинтиллятор сцинтилляциялуу санагычта колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сцинтилляция

Сцинтилляция – иондоочу нурлануунун аракети астында сцинтиллятордо пайда болуучу кыска убакыттагы (~10-4–10-9 сек) жарыктын жарк этиши. 

Сцинтилляцияны биринчи жолу 1903-ж. У.Крукс ZnS экранын α-бөлүкчөсү менен нурлантканда байкаган. Сцинтиллятордун атомдору же молекулалары заряддалган бөлүкчөлөрдүн энергиясынын эсебинен дүүлүккөн абалга өтөт; дүүлүккөн абалдан нормалдуу абалга кийинки өтүүдө жарыкты чыгаруу – Сцинтилляция менен коштолот. Сцинтилляция механизми, анын нурлануу спектри жана жарык кылуунун узактыгы люминесценциялоочу заттын жаратылышына, жаркырактык – заряддалган бөлүкчөлөрдүн жаратылышына жана энергиясына көзкаранды. α-бөлүкчө жана протондун Сцинтилляциясы β-бөлүкчөсүнүн Сцинтилляциясына караганда жарыгыраак. Ар бир Сцинтилляция – бир бөлүкчөнүн аракетинин жыйынтыгы; бул абал элементардык бөлүкчөлөрдү каттоо үчүн сцинтилляциялык эсептегичтерде колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сызыктуу ылдамдаткычтар

Сызыктуу ылдамдаткычтар – учуучу бөлүкчөлөрдүн траекториялары түз сызыктуу заряддалган бөлүкчө-лөрдүн ылдамдаткычтары. 

Сызыктуу ылдамдаткычтардын үч тиби бар: 1) жогорку вольңттуу генератордун турактуу электр талаасында бөлүкчөлөрдү ылдамдатуучу жогорку вольттуу ылдамдаткычтар; 2) шакек сымал импульстуу магнит талаа менен ылдамдатуучу индукциялуу Сызыктуу ылдамдаткычтар; 3) кыймылдагы заряддалган бөлүкчөлөр өзгөрмө чыңалуу менен ылдамдатылуучу резонанстуу Сызыктуу ылдамдаткычтар (к.Ылдамдаткычтар).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сызыктуу эмес акустика

Сызыктуу эмес акустика – үндүн сызыктуу теориясынын жакындоолору жетишсиз жана гидродинамиканын теңдемелеринин сызыктуу эмес мүчөлөрүн жана абал теңдемелерин эсепке алуучу акустиканын бөлүмү. 

Сызыктуу эмес эффект күчтүү үн толкундарынын таралышында пайда болот жана ал кездеги гидродинамикалык дүүлүгүү-нүн суперпозициялык принцибинин аткарылышы менен мүнөздөлүүчү ар кандай моданын өз ара аракетинде көрүнөт. Сызыктуу эмес эффектиге таралуу процессинде толкундун формасынын өзгөрүшү, үндүн таасиринде чачылган айкалыш тондордун пайда болушу, толкундун өзүнөн өзү фокусталышы, үн нурунун басымы, акустикалык агымдар, кавитация ж. б. кирет. Сызыктуу эмес эффект толкундун амплитудасына көзкаранды. Алар салыштырма салымы өлчөмсүз чоңдук – Max саны менен мүнөздөлөт: M=ϑ/c=ρ1/ρ, мында ϑ − бөлүкчөлөрдү термелтүү ылдамдыгынын амплитудасы, c – үн ылдамдыгы. ρ1 − толкун менен шартталуучу ашыкча тыгыздык, ρ − тыгыздыктын теңсалмактуу мааниси. Толкундун күчү чоң болсо, М саны эске алынат. Кысылууда үн ылдамдыгы чоң, ал эми суюлтулган чөйрөдө кичине.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сызыктуу эмес спектроскопия

Сызыктуу эмес спектроскопия – заттардын түзүлүшүн изил-дөөдө сызыктуу эмес оптикалык кубулуштар колдонулуучу методдордун жыйнагы. 

Сызыктуу эмес спектроскопияда гармониканын жаралышы жана жыштыктарды кошуу, сызыксыз жутулуу, көп фотондуу процесстер, өзү индукцияланган тунуктук, фотондук жаңырык ж. б. пайдаланылат. Сызыктуу эмес спектроскопия методдору кубулуштарды байкоого жана нурлануу параметрлеринин (жыштык, поляризация, интенсивдүүлүк) көзкарандылыгын изил-дөөгө негизделген. Сызыктуу эмес спектроскопия принциптүү жаңы маалымат менен бирге кээ бир нерселерди так аныктайт. Сызыктуу эмес спектроскопия энергиялык деңгээлдердин жайланышы, кванттык өтүштүн кеңдиги жана алардын ыктымалдуулугу, релаксация убактысы ж. б. жөнүндө маалымат берет. Сызыктуу эмес спектроскопия боюнча алгачкы эмгектер 1964–1966-ж.ж. пайда болгон. Бирок лазер жана жарык генераторлорунун пайда болушу менен абдан өнүктү. Сызыктуу эмес спектроскопиянын негизги багыты – атом менен молекулалардын өтө мыкты спектроскопиясы. Төмөнкү басым атом Доплер эффектисинин таасиринде жарыкты өз жыштыгында чыгарбайт. Чаржайыт кыймылдаган бөлүкчөлөрдүн чыгаруу жана жутуу сызыктары кең тилкени пайда кылат. Айрым бөлүкчөнүн сызыгынын кеңдиги жөнүндөгү чыныгы маалымат бул бир тектүү эмес тилке менен далдаланат. Андан тышкары кээ бир атомдордун сызыктары өтө жакын жайланышкан. Эгерде компоненттердин аралыгы Δω доплердик n кеңдигинен кичине болсо, анда жөнөкөй сызыктуу спектрде чыгаруу сызыгынын структурасы чечилбейт. Ошентип, атомдун квант деңгээлинин структурасы жөнүндөгү маалымат жоголот. Доплердик кеңейүүнү жок кылуу үчүн сызыктуу эмес оптикалык курулуштарга негизделген бир катар методдор иштелип чыккан.

Эки фотондуу спектроскопия методунда газды ω жыштыгы бирдей, бири бирине карама-каршы багыттагы эки лазер нуру менен жарыктандырат.

Мында нурлар ε1 деңгээлинен ε2 деңгээлине бөлүкчөлөрдүн эки фотондуу өтүшүн индукциялайт. Кыймылсыз атомдун өтүү жыштыгы ω21=(ε2−ε1)/h⋅ϑ ылдамдыгы менен кыймылдоочу атом Доплер эффектисинин натыйжасында бир нурдун жыштыгын ω(1−ϑ/с), ал эми экинчисиникин ω(1+ϑ/с) катарында кабыл алат. Эгерде бир атом биринчи бир фотон жутса, ал эми экинчисин келе жатканынан жутса, анда кабыл алынуучу фотондордун жыштыктарынын суммасы 2ω атомдун ылдамдыгына көзкаранды болбойт. Ошентип, доплердик кеңейүүсүнөн эркин болгон эки фотондуу резонанстын сызыгын байкоого болот. Эки фотондуу дүүлүгүүнү каттоодо люминесценция кубулушу пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сыйымдуулук ченегич

Сыйымдуулук ченегич – конденсатордун, электрондуу жана жарым өткөргүчтүү прибордун, кабелдердин, зымдардын ж. б. электр сыйымдуулугун ченегич прибор. 

Практикада логометр жана көпүрө тибиндеги Сыйымдуулук ченегич көп таралган. Электр сыйымдуулугун ченөө үчүн өлчөөнүн баллистикалык ыкмалары жана “вольт-метр-амперметр” ыкмалары да пайдаланылат. Логометрдик Сыйымдуулук ченегичтин өлчөөсүнүн жогорку чеги 0,02–10 мкФ, % менен алынган өлчөөнүн жогорку чегинин негизги каталыгы 1,0%. Көпүрө Сыйымдуулук ченегичтин өлчөө диапазону 0,001 пФдан 1000 мкФга жетет жана андан да көп, негизги каталыгы 0,05–2%. Цифралуу Сыйымдуулук ченегичке коюлган техникалык талаптар стандартташтырылган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сынуу көрсөткүчү

Сынуу көрсөткүчү − салыштырмалуу эки чөйрөнүн n21 − биринчи (с1) жана экинчи (с2) чөйрөдөн оптикалык нурдануунун (жарыктын) таралуу ылдамдыктарынын чектелбеген катышы: n21=с1/с2. 

Ушул эле убакта салыштырмалуу Сынуу көрсөткүчү бул чөйрөлөрдүн бөлүнүү чегиндеги түшүү бурчу ϕ менен сынуу бурчунун χ синустарынын катышы: n21= =sinϕ/sinχ. Эгерде биринчи чөйрөдө вакуум (жарык ылдамдыгы с0≅3⋅1010см/сек) болсо, анда Сынуу көрсөткүчү салыштырмалуу абсолюттук деп аталат: n=с0/с. Салыштырмалуу Сынуу көрсөткүчү чөйрөлөрдүн абсолюттук Сынуу көрсөткүчүнүн катышы: n21=n2/n1. Сынуу көрсөткүчү нурлануунун толкун узундугуна χ көзкаранды. Чөйрөнүн абсолюттук Сынуу көрсөткүчү аларды түзгөн бөлүкчөлөрдүн поляризациялуулугу, о. эле чөйрөнүн структурасы жана анын агрегаттык абалы менен аныкталат. Оптикалык анизотропиялуу чөйрө үчүн Сынуу көрсөткүчү нурлануунун таралуу багытына жана анын поляризация абалына көзкаранды. Ушуга окшош анизотропиялуу чөйрөгө көптөгөн кристалл-дар ээ.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сырткы сүрүлүү

Сырткы сүрүлүү – бири бирине кысылган эки нерсе салыштырмалуу которулушунда жанышуу тегиздигиндеги пайда болгон механикалык каршылык. 

Берилген нерсеге салыштырмалуу которулушуна тескери багытталган каршылык күчү F ошол нерсеге аракет этүүчү сүрүлүү күчү деп аталат. Сырткы сүрүлүү – жылуулук бөлүп чыгаруучу, нерсени электрлөөчү, аны талкалоочу ж. б. чачыроочу процесс. Кинематикалык белгиси боюнча сыйгаланма жана термелме сүрүлүүгө айырмаланат. Сырткы сүрүлүүнүн ар бир түрү туура келген коэффициент менен мүнөздөлөт. Нерселердин арасындагы аралык катмарлары боюнча кургак сүрүлүү жана чектик сүрүлүүгө айырмаланат. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Таза абал

Таза абал – квант-механикалык системанын абалы. 

Ал системанын абалы динамикалык өзгөрмөлөрдүн мүмкүн болгон маанилеринин толук берилиши менен мүнөздөлөт. Таза абал толкун теңдемеси менен жазылат жана квант механикасынын негизги түшүнүктөрүнүн бири болуп эсептелет. (к. Аралашма абал).

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Талаанын аксиомалык теориясы

Талаанын аксиомалык теориясы – жыйынтыгы көп эмес сандагы аксиомалардын бирдиктүү системасынын өтө так математикалык натыйжасы болуп чыккандай түзүлгөн талаанын квант теориясы. 

Мындай аксиомалардын катарына: а) салыштырма инварианттуулук, б. а. физикалык закондордун (салыштырмалуулук принцибине ылайык) координаталар системасынын тандалып алынышына жана анын бир калыптагы түз сызыктуу кыймылына көзкаранды эместиги; б) себептүүлүк (же өз ара аракеттешүүнүн чектүүлүгү) мейкиндик-мезгилдин бир чекитиндеги окуя(r,t) башка чекиттеги окуяга(r′,t′) таасир бере албастыгын талап кылат (бул жаратылышта жарык ылдамдыгынан тез тараган сигналдын болбостугун билдирет); в)спектрдик бул система абалынын энергиясынын оң болушун талап кылат (вакуум энергиясы нөл деп кабыл алынат). Талаанын аксиомалык теориясынын жыйынтыктарына СРТ теоремасы жана спиндин статистика менен байланышынын өтө так математикалык корутундусу кирет. Талаанын аксиомалык теориясынын эң маанилүү жыйынтыгы – тажрыйбада аныкталуучу бөлүкчө-лөрдүн чачыроосунун эки мүнөздөмө-сүн: чачыроонун толук натыйжалуу кесилишин жана чачыроо амплитудасынын чыныгы бөлүгүн байланыштырган дисперсиялык катыштарды далилдөө. 70-ж-дын башында Талаанын аксиомалык теориясында аксиомаларга толуктоо катары бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүүсүнүн белгилүү механизми сунуш кылган конструктивдүү багыты өнүккөн. Бул багыттын максаты – талаанын квант теориясында эсептөөнүн негизги ыкмасы болгон дүүлүгүү теориясына математикалык ой жүгүртүү, терең түшүнүп туура тыянакка келүү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Талаанын бирдиктүү теориясы

Талаанын бирдиктүү теориясы – элементардык бөлүкчөлөрдүн өз ара айланыштарын жана көп түрдүү касиеттерин кандайдыр бир универсалдуу принциптерге келтирүүгө аракеттенген материянын бирдиктүү теориясы. 

Мындай теория алиге түзүлө элек жана микродүйнөнүн физикасынын өнүгүшүнүн стратегиясы гана болуп эсептелинет. Ар түрдүү физикалык кубулуштарды (электр, магнит, жарык) бириктирүүнүн биринчи мисалы катарында Максвелл теңдемелерин көрсөтүүгө болот. Андан кийинки этапта Эйнштейндин жалпы теориясынын негизинде электр-магниттик жана гравитациялык кубулуштарды бириктирүүгө аракеттер жасалды, б. а. убакыт-мейкиндиктин геометриясы менен материянын гравитациялык өз ара аракетинин байланышы изилденди. Бирок бул багыттагы аракеттер натыйжа берген жок. Буга караганда мейкиндик-убакыттын ар бир чекитинде туура болуучу кыймыл теңдемелеринин кеңири симметриясын чектелген өлчөмдөгү симметрияга чейин кеңитүү натыйжалуу болду. Ушул багытта Ш.Глэшоу, С.Вайнберг жана А.Салам (60-ж.) экспериментте кварк менен лептондордун өз ара электр-магниттик аракеттешүүсүнүн жана өтө начар аракеттешүүнүн бирикме теориясын түзгөн. Бул теория боюнча өз ара начар аракеттешүүдө негизги ролду үч оор вектордук бозондор ойнойт. Бул схемага өз ара күчтүү аракеттешүүнү кошууга умтулуп жатат. Ошондо «чоң бирдиктүү теория» пайда болууга тийиш.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Талаанын сызыктуу эмес теориясы

Талаанын сызыктуу эмес теориясы – өз ара аракеттешкен талааларды сүрөттөөчү талаанын квант теорияларынын (Т. к. т.) жалпы аталышы. 

Өз ара аракеттешүүдөгү талаалардын теңдемелери дайыма сызыктуу эмес. Эркин талааларга сызыктуу теңдемелер туура келет.

Талаанын сызыктуу эмес теориясы эки класска бөлүнөт: көп мүчөлүү теңдемелер менен сүрөттөлүүчү теория жана көп мүчөлүү эмес теңдемелер теориясы. Кийинки теория негизинен сызыктуу эмес Т. к. т. деп аталат. Адатта Т. к. т-га көп мүчөлүү теңдемелер колдонулуп келген. Гравитациялык өз ара аракеттешүү үчүн көп мүчөлүү эмес форма өзгөчө мүнөзгө ээ. Бул эки теориянын арасында кандайдыр бир чек жок. Элементардык бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүүсүнүн түрлөрү эки теория менен түшүндүрүлөт.

60-70-жж. сызыктуу эмес классикалык жана көп мүчөлүү эмес теңдемелерди чыгаруу боюнча багыт пайда болду. Сызыктуу эмес теңдемелерди чыгарууда мейкиндиктин кичине областында чектелген кичине талаалар – солитондор чоң ролду ойнору аныкталды. Бул чыгаруулар созулган бөлүкчөлөргө окшош толкундук пакеттер сыяктуу болот. Ошондуктан алар бөлүкчөлөрдө окшоштурулат. Солитондук чыгарууларды кванттоо маселеси көп кыйынчылыктарды туудурат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тандоо эрежеси

Тандоо эрежеси – атом, молекула, атом ядросу жана элементардык бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүүсүн-дөгү кванттык өтүштөрдүн мүмкүндүгүн аныктоочу эреже. 

Тандоо эрежесинде кандай өтүштөргө уруксат берилери (өтүш ыктымалдыгы чоң) жана тыюу салынары (өтүш ыктымалдыгы нөл) же жакындатылары (өтүш ыктымалдыгы аз) такталат. Тандоо эрежесиөтө так жана жакындатылган эрежеге бөлүнөт. Квант сандарынын жардамы менен системанын абалын мүнөздөөдө Тандоо эрежеси каралган өтүш-төрдөгү бул сандардын өзгөрүшүнүн мүмкүндүгүн аныктайт. Тандоо эрежесиквант системасынын симметриясына байланыштуу, б. а. белгилүү өзгөртүүлөрдө анын касиеттеринин өзгөрбөстүгү, айрым алганда убакыт жана координаталары сакталуу законуна ылайык келет. Кванттык өтүүдө энергиянын сакталуу законунун бузулушу (импульс, импульс моменти, электр заряды ж. б.) абсолюттук системада мүмкүн эмес. Кванттык өтүштөрдөгү нурланууда молекулалардын жана атомдордун туруктуу абалынын арасында квант сандары үчүн эң негизги тактыкта Тандоо эрежесиколдонулат. Изоляцияланган квант системасы үчүн Т.э. толук жуптук сакталуу закону менен байланышкан. Бул эреженин тактыгы менен атомдордун диполдук нурлануусунда электрондордун спиндик орбиталык моменттеринин чоңдугу менен аныкталуучу кванттык санда жакындаштырылган Тандоо эрежеси пайдаланылат. Мис., сырткы катмарда бир электрону бар атомдун орбиталык квант саны 1ге өзгөрөт. Ал эми татаал атомдо квант саны бардык электрондордун толук орбиталык моментин аныктайт жана жакындаштырылган Тандоо эрежесине баш иет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Таразага тартуу

Теңек (теңе- этишине зат атооч жасоочу "к" кошулган. Ушул эле жол менен: элек, тарак, орок ж.б сөздөр жасалган.)

Таразага тартуу – (персче: "ترازو" - тарозу) таразанын жардамы менен нерсенин массасын аныктоо. 

Таразага тартуунун тактыгы таразага, тараза таштарынын салмагынын тактыгына, Таразага тартуу ыкмасына, айлана-чөйрөнүн таасирине (аэростатикалык, электрдик, магниттик күчтөр; чөйрөнүн температурасы жана нымдуулугу) жараша болот.

Өтө тактык талап кылынбаган, б. а. аэростатикалык ж. б. күчтөр эске алынбаган учурда таразага түз тартуу ыкмасы колдонулат. Бул учурда нерсенин массасы ага теңдеш болгон тараза таштарынын массаларынын алгебралык суммасына барабар болот жана өлчөө жыйынтыгына таразанын ийиндеринин теңдешсиздиги да кошулуп кетет. Мындай таксыздыкты (каталыкты) кетирбөө үчүн көбүнчө бир ийиндүү тараза колдонулат.

Эки (тең) ийиндүү таразада так өлчөө үчүн орун которуштуруу ыкмасы (Борда ыкмасы) колдонулат. Бул ыкма боюнча өлчөнүүчү нерсе таразанын бир табагына, ал эми 2-табагына башка жүк салып, тараза теңделет. Андан кийин массасы өлчөнүүчү нерсени алып таштап, анын ордуна тараза таштарын салып, тараза жүк менен дагы бир жолу теңделет да нерсенин массасы тараза таштары жана таразанын көрсөтүүсү боюнча аныкталат.

Д. И. Менделеев ыкмасында таразанын чектик өлчөө чегине чейин бир табакка тараза таштары, экинчисине башка жүк салынып тараза теңделет. Андан кийин өлчөнүүчү нерсени тараза таштары салынган табакка салып, тараза теңелгенге чейин таштарын четинен алып, нерсенин массасы алынган тараза таштары менен таразанын көрсөтүүсүнөн аныкталат. Үчүнчү ыкма – эки ирет өлчөө жолу (Гаусс ыкмасы). Бул ыкма боюнча нерсени бир жолу өлчөгөндөн кийин нерсе менен тараза таштарынын орду алмаштырылып кайрадан өлчөнөт. Нерсенин массасы М=1/2 (М1+М2) формуласы боюнча табылат. Мында М1 жана М2 – нерсени эки ирет өлчөөнүн негизинде алынган массалар.

Тактыгы жагынан бул үч ыкма бирдей. Таразага тартуу ыкмасын тандоо таразанын түзүлүшүнө жана таразалоо шарттары менен байланыштуу.

Өтө тактыкта өлчөөдө жогорку ыкмалар гана колдонулбастан башка факторлор да эске алынат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Таралбас толкундар

Таралбас толкундар – амплитудаларынын максимумдары (пучносттору) жана минимумдары (түйүндөрү) кезектешип алмашып жайгашуучу бө-лүштүрүлгөн термелме системадагы термелүүлөр. 

Сызыктуу системада Таралбас толкундар бири бирин карай таралуучу эки таралма толкундун суммасы катары каралышы мүмкүн. Таралма толкундан айырмаланып Таралбас толкундар энергия ташыбайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Таралма толкундар

Таралма толкундар – бирдей фазалардын беттери (фазалык толкун фронттору) чектүү ылдамдык менен которулуучу толкун кыймылы. 

Таралма толкундар менен (жалпы ылдамдыгы нөлдөн айырмалуу болгон) энергия, импульс же башка мүнөздөмөлөрдүн ташылышы байланышкан.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Таралма толкундар лампасы

Таралма толкундар лампасы – өтө жогорку жыштыктагы электр-магнит термелүүлөрдү дүүлүк-түрүүчү жана күчөтүүчү вакуумдуу электр прибору. 

Вакуумда акырындатуучу системаны бойлото жарык ылдамдыгынан кичине фазалык ылдамдык менен электр-магнит толкундары таралат. Катоддон чыккан электрондор системаны бойлото ошол толкундан тез таралат. Кыймылда электрондор топторду түзүп тормоздолот жана кинетикалык энергияны берүү менен электр-магнит толкунду күчөтөт. «О» тибиндеги Таралма толкундар лампасы күчөтүлүүчү жыштыктын кеңдиги, чуунун төмөндүгү жана күчөтүү коэффициентинин чоңдугу менен мүнөздөлөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тарамдуулук

Тарамдуулук – тажрыйбада байкалган айрым физикалык чоңдуктар үчүн дүүлүгүү теориясында эсептелген туюнтмалардын чексиз чоң болуп калышына байланыштуу талаанын квант теориясы (ТКТ) аппаратынын математикалык кыйынчылыгынын кыскача аталышы. 

Тарамдуулуктун эки түрү бар: төрт өлчөмдүү импульстар (Р) боюнча (б. а. үч өлчөмдүү импульстар жана энергия б-ча) кичине Р областында интегралдоодо пайда болуучу инфракызыл Тарамдуулук жана чоң Р областында ультракызгылт-көк Тарамдуулук Инфракызыл Тарамдуулуктар массасыз алыстан аракеттешүүчү, мис., электр-магниттик талаалар катышуучу өз ара аракеттешүүлөр үчүн типтүү жана булактан чоң аралыкта электр-магниттик потенциалдын акырындашы менен шартталган классикалык электр-динамиканын кыйынчылыгын чагылдырат. Ультракызгылт-көк Тарамдуулуктар салыштырма талаалардын бардык өз ара аракеттешүүлөрүнө таандык жана алардын чектик мүнөзү менен шартталган. Бул Тарамдуулуктар чекиттик заряддарды (мис., чекиттик электрондун чексиз өздүк энергиясы) кароодо классикалык электр-динамиканын кыйынчылыктарынын чагылышы жана жалпыланышы болуп эсептелет. Өз учурунда ультракызгылт-көк Тарамдуулуктун болушу талаанын квант теориясынын, б. а. квант электр-динамикасынын өнүгүшүндө кыйла тоскоолдук болду. Аларды коррективдүү талкуулоо жана тажрыйбада байкалган чоңдуктар үчүн туюнтмаларды теориядан четтетүү 40-ж-дын аягында кайра нормалоо ыкмасынын түзүлүшүнүн натыйжасында мүмкүн болду.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тартиптештирилбеген системалар

Тартиптештирилбеген системалар – атомдорунун жана молекулаларынын жайгашуусунда так тартип (ирет) болбогон конденсациялык абалдагы заттар. 

Суюк, аморфтук жана айнек сымал заттар, о. эле катуу эритмелер Тартиптештирилбеген системалар болот. Аниондору гана иреттүү түзүлүштү түзүүчү асыл металлдардын халькогениддеринин айрым жогорку температуралуу фазалары Тартиптештирилбеген системалардын өзгөчө классын түзөт. Легирленген кристалл жарым өткөргүчтөр да төмөнкү температурада алардын электрондук касиеттеринин көзкарашында Тартиптештирилбеген системаларды түзөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Тегиз параллель такта (пластинка)

Тегиз параллель такта (пластинка) – d аралыктуу параллель эки тегиздик менен чектелген n сынуу көрсөткүчтүү бир тектүү тунук чөйрөнүн катмары.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Температуралык кысым

Температуралык кысым (напор) – чөйрөнүн жана фазалардын бөлүнүш чегинин, о. эле ортолорунда жылуулук алмашуу болуп өтүүчү эки түрдүү чөйрөнүн мүнөздүү температураларынын айырмачылыгы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Температура шкалалары

Температура шкалалары – түрдүү температурага дал келген сан маанилердин белгилүү ирет менен жайгашкан системасы. 

Нерсенин температурасын түздөн-түз ченөөгө мүмкүн эмес. Анын мааниси заттардын өлчөөгө ыңгайлуу термометрдик деп аталган физикалык касиеттеринин температура боюнча өзгөрүшү менен аныкталат. Заттын термометрдик касиеттерине газдын басымы, электр каршылыгы, суюктуктун жылуулук кеңейүүсү, үн ылдамдыгы ж. б. кириши мүмкүн. Температура шкалаларын түзүү үчүн температуранын баштапкы чекити менен температуранын бирдигинин чоңдугун (градусту) тандап алуу зарыл. Ал үчүн 2 репердик чекит (заттардын бир агрегаттык абалдан экинчиге өтүшү) пайдаланылат. (к. Цельсий шкаласы). Мис., муздун эрүү чекити жана суунун кайноо чекити. Мындай Т. ш. эмпириялык деп аталат. Заттардын термометрдик касиетине көзкаранды болбогон термодинамикалык Температура шкалалары температуранын катышынын Карно циклиндеги жылуулук катышы аркылуу аныкталуучу термодинамиканын 2-законунун негизинде түзүүгө болот. Негизги температура абсолюттук температура бирдиги – Кельвин (К), ал 1/273,16 га барабар болгон суунун үчтүк чекитиндеги термодинамикалык температуранын бир бөлүгү. Эл аралык практикалык Т. ш. (ЭАПТШ-68) боюнча эки – Кельвин температурасы (Т68) жана Цельсий температурасы (t68) бар.Алар төмөнкүдөй байланышта: t68=Т68–273,15 К. Айрым өлкөлөрдө алиге чейин Фаренгейт жана Ранкин Т. ш. сакталып турат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика