Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Экономикалык Кызматташтык жана Өнүктүрүү Уюму

Экономикалык Кызматташтык жана Өнүктүрүү Уюму - Французча «Organisation de Cooperation Economique et Developement» деген сөздөрдүн баш тамгаларынан алынган, борбору Парижде жайгашкан жана экономика жаатындагы кызматташтыкты камсыз кылган уюм.
 
Бул уюм 1960-жылдардын аяк ченинде түзүлгөн келишимдин натыйжасында 1961-жылы мурдагы «Европа Экономикалык Кызматташтык бирикмесинин» (О.С.Е.D.-ОСЕД) ордуна түзүлгөн. Башында 20 мүчөсү болгон бул бирикменин азыркы учурда 24 мүчөсү бар. (Австрия, Бельгия, Дания, Франция, Германия, Финляндия, Греция, Исландия, Ирландия, Италия, Люксембург, Голландия, Норвегия, Португалия, Испания, Швеция, Швейцария, Англия жана Түркия сыяктуу Европа өлкөлөрүнөн сырткары Канада, АКШ, Япония, Австралия жана Жаңы Зелландия сыяктуу мүчөлөрү да бар). OЕСДнын негизги функциялары: мүчө өлкөлөрдүн экономикалык саясатын стимулдаштыруу жана координациялоо, экономикалык өнүгүүнү жана пайдаланууну арттыруу, мүчө болгон жана болбогон өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн экономикалык иш-аракетине салым кошуу, жардам берүү, дүйнөлүк соода-сатыктын кеңейишине жардам берүү жана соода- сатык проблемаларын чечүү.

Түркиянын Парижде OЕСДга караштуу туруктуу бир делегациясы бар. OЕСДнын башында турган генералдык катчы башкарууну жүргүзөт жана ар кайсы жааттагы адистерден түзүлгөн улуттар аралык катчылык анын тапшырмасын аткарат. Бул уюмдун мүчө өлкөлөрүнүн экономикалык абалына байланыштуу жарыяланган жылдык отчётторго жана ар кайсы тармактагы Европанын экономикалык проблемаларына ылайык жүргүзүлгөн иликтөөлөр жана отчётторго эл аралык аренада зор маани берилүүдө.
 
Мезгил-мезгили менен мүчө өлкөлөрдүн тышкы иштер министрлери OЕСДнын иш-аракеттерин көзөмөлдөө үчүн Кеңеште жолугушуп турат. Мындан башка ар кайсы тармактарда Техникалык Комитеттер иш жүргүзөт. Түркия менен Грецияга финансылык жардам көрсөткөн мүчө өлкөлөрдүн жардамдарын координациялаган жана башкарган «Консорциум» да OЕСДнын айланасында иш алып барат. Уюмдун башкы комитеттери: Экономикалык саясат комитети, экономика жана өнүгүүнү иликтөө комитети, чөйрө проблемалары комитети, техникалык кызматташтык комитети, өнүктүрүү жана жардам берүү комитети, соода-сатык комитети, финансы жана салык комитети, илим жана технология саясаты комитети, билим берүү комитети, жумушчу күчү жана социалдык иштер комитети, өнөр-жай комитети, энергия комитети, нефть комитети, чарбачылык комитети, балыкчылык комитети. Жогоруда айтылган бардык комитеттер генералдык катчыга көз каранды.

Мындан сырткары да Өнүктүрүү борбору, Атом Энергиясы Агенттиги, Билим берүү, изилдөө жана ачуу борбору, Менчик программалар сыяктуу башка органдар да бар. Ошондой эле Төлөөлөр, Камсыздандыруу, Деңизчилик, Керектөө саясаты, Финансы рыногу, Туризм комитеттери сыяктуу да иш тармактары бар.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Экономикалык блокада

Экономикалык блокада - Өзгөчө согуш учурунда, кээде согуш болбогон кезде деле бир өлкөнүн башка өлкөлөрдөн алып жаткан материалдык жардамдарын жеткирбөө максатында жолдорду жабуу үчүн жасалган аракет экономикалык блокада деп аталат.
 
Экономикалык блокада учурунда кемелер олжолонуп, ичиндеги азык-түлүктөр таланат, андан сырткары кээде алар чөктүрүлүп жиберилет. Соңку жылдардагы экономикалык блокада мисал боло турган окуялардын бири АКШнын Түндүк Вьетнамга жардам иретинде азык-түлүктөрүн ташып келген кемелерди жергиликтүү вьетнамдыктарга жеткирбөө максатында Хайфонк портуна мина коюу аркылуу эң маанилүү деңиз портун жабуусу болуп эсептелет.
 
Тек гана согуш маалында эмес, саясий маселелер курчуган учурларда да экономикалык блокада аракети жасалышы мүмкүн. Мисалы, 1967-жылы Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүндө араптар менен Израилдин ортосундагы Алты күндүк согуш башталардан мурда Египет Израилдин түштүгүндөгү Елиат портуна кеткен жолду жабуу үчүн Акаба кысыгынын оозун блокадага алып, кысыкка кирип-чыгууга тыюу салган болчу. Бул-согуштун чыгышына түрткү болгон негизги факторлордун бири эле.
 
Дагы башка мисал келтире турган болсок, 1962-жылы Кубада АКШга каршы ракета платформаларынын курулушуна байланыштуу АКШ жаңы ракеталарды алып келген советтик кемелерге каршы деңиз жана аба жолдору аркылуу күч колдонуп, блокада жасаган жана бул кемелерди Куба аймагына киргизбей, кайра артка кайтууга аргасыз кылган. Башка бир учурду алсак, 1948-жылы Берлинге кеткен жолдорду жабыш үчүн Советтер Союзунун жасаган аймактык иш-аракеттери экономикалык блокада аты менен белгилүү. Бул блокадага каршы Берлинге аба жолдору аркылуу жардам жөнөтүлгөн. Ошентип, жел көпүрө түзүлгөн. 1963-жылы Кипр кризиске учураган мезгилде америкалык алтынчы флоттун бул аралга келип, дипломатиялык жолдор аркылуу Түркияга карата жасалган кол салуу аракетинен эч кандай майнап чыкпасына көзү жетип турса да, алардын аскерлеринин сыртка

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Шуман планы

Шуман планы - Европа интеграциясында маанилүү орду бар Франция Тышкы иштер министри М.Шумандын Европа өлкөлөрүнүн ортосунда келишимдерди түзүп, анын негизинде Европа континентинде бир топ уюм-мекемелерди жана Европа уюмун түзүүгө багытталган демөөрчүлүк иштери.
 
Булардын алгачкысы анын II Дүйнөлүк согуштан кийин эл аралык деңгээлдеги Рур аймагында Германия-Франция кызматташуусуна демөөрчүлүк кылуусу жана Европада көмүр менен болотту иштетүүнү координациялаган кандайдыр бир уюм куруу далалаты. Бул аракеттин жыйынтыгында Шумандын таасири менен 1951-жылы «Европа Көмүр жана Болот Иштетүү Коому» түзүлгөн.
 
Шуман мындан кийин «Европа Коргонуу Биримдигин» жана аны менен бирге эле саясий жаатта «Европа Саясатынын Ассамблеясын» курууну сунуштаган. Бирок Англия «Европа Коргонуу Биримдигине» кирүүдөн баш тарткан. 1952-жылы бул темада кол коюлган келишим Франция парламенти тарабынан четке кагылган.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Франкизм

Франкизм - 1975-жылы дүйнөдөн кайтыш болгон генерал Франко 1937-жылкы граждандык согуштан бери Испания мамлекет башчысы жана ошол эле мезгилде аскер башчысы болчу.
 
Өзүнө гана тиешелүү (жетекчи деген маанини билдирген El Caudillo деген түшунүккө ээ) Франконун өлкөдө жана ички саясатта колдонгон авторитардык режимин дүйнө саясатында франкизм деп атайбыз.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9

Категория:Испания тарыхы
Үстөмдүк көрсөтүүчү топтор

Үстөмдүк көрсөтүүчү топтор - Кандайдыр бир мамлекеттин саясатында жана коомдук пикирдин жаралуусунда таасирдүү болгон бир канча уюмдар бар.
 
Булар парламент менен өкмөткө түрдүү жолдор менен зомбулук көрсөтүп, мыйзамдарга, чечимдерге жана алардын жүргүзгөн саясатына таасир бере алышат.
 
Негизги зомбулук көрсөтүүчү топтор төмөнкүлөр: саясий партиялар, профсоюздар, армия, ММК, университтеттер, лоббилер, фонддор, коомдор жана башкалар. Булардын күчү жана таасири мамлекеттин ички мүнөзүнө карай өзгөрүшү мүмкүн. 

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Толук ыйгарымдуу элчи

Толук ыйгарымдуу элчи - Дипломатиялык иерархиядагы эң жогорку даража.
 
Бир адам өз өлкөсүнөн башка өлкөгө ыйгарымдуу элчи болуп шайланганда, ал өлкөгө өз өлкөсүнүн атынан өкүлчүлүк кылат. Ыйгарымдуу элчи өзүнүн кол астындагы кызматчылар менен бирге түрдүү тармактарда эки өлкөнүн ортосундагы байланышты жүргүзөт. Ал адам ыйгарымдуу элчи болгондон мурда ал жөнүндө маалыматтар каршы тарапка (ал элчи боло турган өлкөгө ) берилет.
 
Каршы тарап талдоо жүргүзгөндөн кийин ал маалыматты өзүнүн президентине жөнөтөт. Бул иш-аракет «Агреман талабы» деп аталат. Каршы тарап президенттен оӊ жооп алганда бул билдирүүнү биринчи тарапка жөнөтөт. Кызматка келиши менен эле ал адам ыйгарымдуу элчи болуп саналбайт. Иш баштоодон мурда ишеним катын барган өлкөсүнүн президентине жол-жобосу менен тапшырууга тийиш. Ошондон кийин гана ал өз ишин баштайт. Дүйнөлүк дипломатияда ыйгарымдуу элчи болуп бул кесипте билим алган кишилерден башка кесиптик билими болбогон кишилер деле иштей алышат. Ал кишини ыйгарымдуу элчи кылып тандоо анын өлкөсүндөгү өкмөткө байланыштуу. Бирок каршы тараптын аны ыйгарымдуу элчи кылып кабыл алуусу өзүнүн эркине байланыштуу. Эгер кабыл албаса, агремандан баш тарткан болот. Бирок бул учур аябай эле сейрек кездешет. Себеби бул абал ыйгарымдуу элчини сунуш кылган өлкөнү иренжитүүсү мүмкүн. Абдан маанилүү себеп болбосо, ыйгарымдуу элчилерге агреман берилбейт.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Туруктуу делегация

Туруктуу делегация - Бир топ эл аралык уюмдарга мүчө болгон өлкөлөрдө атайын уюштурулган туруктуу делегациясы болот жана бул делегациянын башындагы киши туруктуу делегат же туруктуу өкүл, же болбосо башкы делегат деп аталат.
 
Бул делегацияда иштегендердин баары кесиби боюнча тышкы иштер министрликтеринде эмгектенген адамдар болушу керек. Түркиянын туруктуу делегациялары төмөнкүлөр: БУУга караштуу Түркиянын туруктуу делегациясы (Нью- Йорк), НАТОнун туруктуу делегациясы (Брюссель), Жалпы Рыноктун алдындагы туруктуу делегациясы (Брюссель), ЮНЕСКО алдындагы туруктуу делегациясы (Париж), ОЕСD Европа Кызматташтык жана Өнүктүрүү Уюмунун курамындагы туруктуу делегациясы (Париж), Европа Кеңешинин алдындагы туруктуу делегациясы (Страсбург), БУУ Европа Кеңсесинин алдындагы туруктуу делегациясы (Женева).

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
СЭВ уюму

СЭВ уюму - Чыгыш блогундагы мамлекеттер тарабынан ДЕСЕге (D.E.C.E.) (Европа Экономикалык Кызматташтык Уюму) жана Маршалл планына каршы курулган экономикалык кызматташуу уюму.
 
1949-жылы түзүлгөн СЭВдин толук аты «Экономикалык өз ара жардамдашуу Кеңеши». Борбору Москвада жайгашкан. Уюмдун максаты - өндүрүштү өнүктүрүү жана квалификациялоо, тактап айтканда, экономикалык жаатта иштерди бөлүштүрүү же адистештирүү, экономикалык кызматташтык жана өнүктүрүү программасын даярдоо, чийки заттардын өндүрүшүн жана таратылышын тартипке келтирүү, илимий жана техникалык иликтөө иштерин жүргүзүү. Бул уюмга мүчө өлкөлөр: Болгария, Чехословакия, Чыгыш Германия, Венгрия, Куба, Монголия, Польша, Румыния жана Россия. Бул уюмга мүчө өлкөлөр дүйнөлүк өнөр-жай өндүрүшүнүн 1/3 бөлүгүн ээлейт жана дүйнө боюнча улуттук кирешенин 1/4 бөлүгүн камтыйт.
 
СЭВге мүчө мамлекеттердин калкынын жалпы саны 380 миллион адам, ээлеген аймагы 25 миллион чарчы км. Дүйнөдөгү темир, коргошун жана цинк запасынын 50% жакыны, табигый газдын 40%, нефть менен көмүр сыяктуу күйүүчү заттардын 1/3 бөлүгүн, марганей резервинин 80%, никель жана вольфрамдын 2/3 бөлүгү бул блоктун колунда. Бул мамлекеттер керектөөлөрүн ич ара камсыз кылышууда. Мисалы көмүрдүн 80%, нефть менен күйүүчү майлардын 96%, темирдин 80%, машина жана техникалык куралдардын 95% блок ичиндеги соода-сатык аркылуу камсыз кылынат. СЭВ менен Батыш өлкөлөрүнүн ортосундагы соода-сатык байланышы барган сайын өнүгүүдө жана өзгөчө импорттук байланыш жогорулоодо.
 
1978-жылы Батыш Европа менен СЭВдин соодасы 50 млрд долларга жакын болгон. Бул уюмдун батыш менен 1500гө жакын өнөр-жай тармагында кызматташтык боюнча келишимдери бар. Батышка берген сырткы карызы 1979- жылы 60 млрд долларга жеткен.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Суэц каналы

thumb|Суэц каналы.
Суэц каналы - 173 км узундуктагы канал дүйнөдөгү эң маанилүү соода-сатык жана стратегиялык мүнөздөгү деңиз жолу болуп саналат.
 
Ал Жер ортолук деңиз жана Кызыл деңиз аркылуу Түштүк Азия менен Жакынкы Чыгышты Европага байланыштырат. 1869-жылы бул канал курулуп бүтөөрү менен Англиянын көзөмөлүнө өткөн. Көпчүлүгү англис менен француздардан түзүлгөн компаниянын демөөрчүлүгү менен курулган Суэц каналы 1956-жылы Египет лидери жана президенти Абдунасырдын аракети менен мамлекеттештирилген болчу. Бирок бул менчиктештирүүнү токтотуу үчүн англис-француз орток куралдуу күчү 1986-жылы октябрда каналдын боюна түшүрүлгөн жана Израилдин Жакынкы Чыгышта согуш баштоосу менен ортодогу абал андан да курчуган.
 
1967-жылы Араб өлкөлөрү менен Израилдин ортосунда болгон «6-октябрь согушунда» бул жердеги деңизге чөктүрүлгөн кемелердин таасиринен канал жабылып калган. Анан узак мезгилдер бою каналдын кайрадан ачылышы боюнча эл аралык аренада сүйлөшүүлөр жүргүзүлүп келген. Себеби Европага Перс булуңу аркылуу нефть алып келүү бир топ кыйынчылыктарды жараткан жана нефтинин баасы арткан. Бул себептен улам Үмүт кысыгында үзгүлтүксүз түрдө 200-300 миң тонналык чоң танкерлердин жүрүп турушу талап кылынган. Өзгөчө Индия океанына согуш кемелерин жөнөтүү жана Вьетнамга Түштүк Блогундагылардан жардамдарды жеткирүү бир топ кыйынчылыктарды жараткан. 1966-жылы статистикалык маалыматтарга караганда канал жабылганга чейин ал аркылуу жылына 21250 кеме өтүп турган жана алардын 930у нефть танкерлери болгон (канал аркылуу Египеттин бюджетине миллиондогон долларлар кирип турган). 1956-жылы Батыш Европа жылына 140 млн. тонна нефть колдонгон болсо, 1973-жылы бул көрсөткүч 704 млн. тоннага жеткен жана чоң өлчөмдөгү нефть Перс булуңундагы мамлекеттерден импорттолгон. Бул мисалдардан байкалгандай, Суэц каналы бир эле нефть ташуу боюнча ушунчалык маанилүү орунда болгон.
 
Адистердин иликтөөлөрүнө караганда, Суэц каналы жабылгандан кийин нефть импорттогон өлкөлөр жолдун узактыгынан 1967-1973-жылдар аралыгында 10,4 млрд доллар ашыкча танкер жол акысын төлөөгө мажбур болушкан. Каналды ачуу үчүн иш-чаралар 1974-жылы жүргүзүлө баштаган. Ал эми 1975-жылы каналды ачуу иши соңуна чыккан. Бул иш-чарага Чыгыш жана Батыш блоктор жардам берген жана ага сарпталган жалпы материалдык чыгым 200 млн долларды түзгөн.

Колдонулган адабияттар
 Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9

Категория:Египет
Категория:Каналдар
Социалисттик интернационал

Социалисттик интернационал - I Дүйнөлүк согуштан мурдагы интеренационализмдин бөлүнүшүнөн улам башталган, дүйнөлүк эки чоң согуш мезгилдеринде жай өнүгүп отуруп, 1947-жылы Анверс конгрессинин негизинде кайрадан өткөрүлгөн, ал эми 1951-жылы Франкфурт конгресси жана кийинчерээк 1962-жылы Осло Билдирүүсүнүн артынан күчүнө кирген социалдык агымдын жыйналыштары.
 
Бул жыйналыштарга социалдык-демократиялык мүнөздөгү түрдүү партиялар катышат жана нейтралдуу түрдөгү оппозициялык маанайда болуп, чектен тышкары аракеттенген социалдык кыймыл-аракетти четке кагышат. Дале 40ка чукул партия бул уюмдун негизги мүчөлөрү, ал эми 60ка жакын партия бул уюм менен карым-катнашта. Бул уюмдун Лондондо туруктуу бюросу жана катчылыгы бар. Чыгарылган чечимдер партиялар тарабынан ишке ашырылышы керек деген күчкө салуу аракети жок жана бардыгы партиялардын каалоолоруна байланыштуу.
 
Уюмга мүчө партиялар өз ара саясий жаатта жардамдашууну жана социалдык демократияны күчтөндүрүүнү максат кылышкан. Дүйнөлүк тынчтыкты сактоо жана кызматташтыкты жүргүзүү уюмдун негизги максаты эмес, көбүнесе жумушчу партиялары уюмга мүчө болуп эсептелет. Бир өлкөдөн бир канча партиялар уюмга мүчө болууга акылуу. Уюмдун дагы башка эски аты да бар. Ал Комисто (Committee of the Internatioinal Socialist Conference) деп аталат. Түркиядан CHP (Cumhuriyet Halk Partisi-Жумурият Калк Партиясы) 1978-жылы бул уюмга мүчө болгон. Көп жылдан бери уюмду ФРГнын экс-премьер-министри Вилли Брандт башкарып келет.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Согуш күнөөкөрлөрү

Согуш күнөөкөрлөрү - Бул термин түрдүү мааниде колдонулат.
 
Биринчиден, кандайдыр бир согуш аягына чыккандан кийин жеңген тарап жеңилген тарапты жазалоо үчүн жеңилген тараптын лидерлерин согуш күнөөкөрлөрү деп эсептешет. Мисалы, II Дүйнөлүк согуштан кийин фашисттик лидерлер Нюрнберг Сотунда, Япония лидерлери Токиодо согуш күнөөкөрлөрү деп жазаландырылган.
 
Согуш күнөөкөрлөрү негизинен, аскердик сот менен согуштук сот органдарында соттолот. Башка тараптан алып караганда, кандайдыр бир мамлекеттин согушка катышуусуна себепкер болгон жана ал үчүн айыпталган өлкө лидерлери өзүнүн калкы астында согуш күнөөкөрлөрү деп аталат. Түркиянын I Дүйнөлүк согушка катышуусуна себепкер болгон кээ бир өлкө лидерлери ушул себептен улам соттолгон.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Согуш куну

Согуш куну - Согуштан кийин жеңилген тараптын жеңген өлкөлөргө төлөй турган акчалай куну.
 
Бул кун материалдык жактан маанилүү болгондуктан жана согушта кыйраган имараттарды кайра ордуна келтирүү үчүн колдонулган бул термин «кун» деп аталбастан «оңдоп-түзөтүү бересеси» деп аталат. Бул тармактагы эң маанилүү иш-чаралар I жана II Дүйнөлүк согуштан кийин жүргүзүлгөн. Өзгөчө Германия I Дүйнөлүк согуштан кийин «оңдоп-түзөтүү бересеси» делген акчалай кунду жеңген өлкөлөргө төлөөгө мажбур болгон. Бул кун алгач 56 миллиард доллар болуп, кийинчерээк 33 миллиард долларга ылдыйлатылган. Узак жылдар бою эл аралык түшүнбөстүктөрдү жараткан бул кун көптөгөн проблемалардын чыгуусуна себепкер болгон.
 
Маселен, ушул кундун айынан Франция, Италия жана Бельгия мамлекеттери Германияга караштуу Рур аймагын басып алган, Германия бюджетинин оор абалда калышы менен немис валютасы - марка күчүн жоготкон, банктар карызга баткан, көптөгөн эл аралык конференциялар менен пландар (Давес жана Янг пландары) болуп, ушул карыздын төлөнүп-төлөнбөөсүн талкууга алган жана немис калкынын дүйнөлүк элдерге болгон кыжырлануусун жана кегин ойготкон. Акырында бул кундун бираз бөлүгү төлөнүп, калганы 1932-жылы биротоло жоюлган. II Дүйнөлүк согуштун аягында болсо мурдагыдай жеңген тарап Германиядан «оңдоп-түзөтүү бересесине» акча талап кылбастан, товар жана керектүү каражаттарды талап кылган. Ал гана эмес англистер, француздар жана орустар көпкө күтпөстөн Германиянын бир топ заводдорун бузуп алып кетишкен. Германия Израилге фашисттик мезгилде жана согуш учурунда каза болгон жөттөр үчүн 1,2 миллиард марка төлөгөн. Жогорудагы мисалдардан байкалгандай, согуш бедели (куну) белгилүү өлчөмдө болбойт. Акча, товар жана материалдык каражаттардан сырткары кээде жерлер да согуш куну катары берилиши мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Согуштук кырдаал

Согуштук кырдаал — бир мамлекетте коомдук жашоонун согуштук абалга өтүүсү анын мыйзамдуу негиздерине жана укуктук формалдуулуктарына байланыштуу болот.
 thumb | 220x124px | right | Орусия-Украин согушу учурундагы Украинанын согуштук кырдаал жарыяланган облустары.
Түркиянын согуштук абалга өтүүсү Т.Б.М.М. (Т.М.Ж.П.) тарабынан чыгарылган чечимдерге байланыштуу болот. Түркия Конституциясынын 66-беренесинде согуштук абалды жарыялоо, же болбосо чет өлкөлөргө куралдуу күч жөнөтүү чечими парламенттин эки палатасынын чогуу жыйналышында кабыл алынышы белгиленген. Мындан башка конституциянын 124-беренесинде катуу көзөмөл жана согуштук абал жарыялоодогу колдонулушу керек болгон ыкмалар кеңири жазылган.
 
Бул берене боюнча: «Согуш башталгандыгын билдирген курч абал жарыяланганда, же мекенге жана мамлекетке каршы аскер күчү аракеттене баштаганда, же болбосо өлкөнүн жана улуттун биримдигин ичтен жана сырттан бузууга аракеттенген жана конституцияда белгиленген демократиялык режимди, негизги укук менен эркиндиктерди бузууга багытталган кооптуу демонстрациялар башталганда Министрлер Кеңеши эки айдан кем эмес убакыт үчүн мамлекетте же кээ бир кооптуу аймактарда катуу көзөмөл жүргүзүүгө буйрук чыгарат жана бул буйрук Т.Б.М.М. (Т.М.Ж.П.) тарабынан бекитилет. Т.Б.М.М. (Т.М.Ж.П.) керектүү учурда көзөмөл убактысын кыскартышы, кээде алып да салышы мүмкүн». Катуу көзөмөлдүн мөөнөтү ар дайым 2 ай болушу мүмкүн.
 
Бул Т.Б.Б.М. (Т.М.Ж.П.) чечимине байланыштуу болот жана бул чечим эки палатанын жалпы жыйынында кабыл алынат. Катуу көзөмөл убагында же болбосо жалпы эле согуш учурларында кайсы өкүмдөр колдонулат, кайсы иш-чаралар 128 көрүлөт, адам эркиндиги канчалык деңгээлде чектелет же токтотулат, согуштун башталышына себепкер болгон абал кандайча изилденет жана согуш учурунда мекендештерге кайсы өкүмдөр колдонулат деген суроолордун баары мыйзамдуу түрдө чечилиши керек.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика
Сионизм

Сионизм - Дүйнөнүн ар кайсы бурчунда жашаган жөөттөрдүн ортосундагы улуттук максаттарга жетүү үчүн багытталган жана саясий жактан да эл аралык байланышка таасир берген агым.
 
Бул агымдын аты Куддус шаарында жайгашкан жана биздин заманга чейинки 1000-жылы жөөттөрдүн колуна өтүп, алардын борбор калаасына айланган Сион шаарынын ысмы менен аталат. Жогорудагы улуттук максаттардын башында жөөттөрдүн өз мекенин түзүү максаты турган болчу. XVIII кылымдын аягында башталган жана уюмдашкан бул агымды дагы да таасирдүү кылыш үчүн ар түрдүү багытта сионисттик конгресстер өткөрүлгөн жана дүйнөлүк деңгээлде иш-чаралар жүргүзүлгөн. 1897- жылы Швейцариянын Базел шаарында 1-сионисттик конгресс өткөрүлүп, бул конгрессте Палестинада бир жөөт мамлекетин түзүү пландаштырылган. Бул планды ишке ашырууда Теодор Херзи лидерлик кылган.
 
Айрыкча АКШ менен Европа өлкөлөрүндө жашаган жана экономика, соода-сатык жана финансы жаатында таасирдүү болгон жөөттөр ошол өздөрү жашаган өлкөлөрдөгү саясий жетекчилерди колго алып, коомдук пикирди таасирленте турган деңгээлде иш жүргүзүшкөн. Акырында 1945- 1948-жылдары мамлекет куруу жаатында аябай аракеттенген жөөттөр 1917-жылы Англиянын Тышкы Иштер министри Балфордун рапортуна жана II Дүйнөлүк согушта фашисттердин жөөттөргө карата жасаган геноцидине таянып, англистер менен америкалыктардын көмөгү аркылуу Палестинада Израиль мамлекетин түздү, бирок бул кырдаал аймактагы али тынчый элек каргаша менен пикир келишпестиктерди жаратып, төрт жолу Араб-Израиль согушуна себепкер болгон (1948, 1956, 1967, 1973). Сионизм агымынын мамлекет куруудан башка Израилге жөөт улутундагы элдерди көчүрүп келүү, бул өлкөгө экономикалык жана аскердик жактан жардам көрсөтүү, Израилдин аймагын кеңейтүү жана басып алган жаңы жерлерге калктын жайгашуусун камсыз кылган саясат жүргүзүү, ушул жол аркылуу кээ бир маанилүү мамлекеттердин саясатына таасир этүү жана жөөт достугун жаратуу сыяктуу башка максаттары бар болчу.
 
1975- жыл БУУнун чыгарган чечиминин негизинде сионизмди улутчулдук кыймыл деп күнөөлөгөн. Жашаган жерлеринде экономикалык жана соода-сатык тармагынын көпчүлүк бөлүгүн колго алып башкарган жөөттөр кээ бир жерлерде күчтүү соода байланышын түзүп, таасирдүү болууда. Мисалы, жөөттөр АКШнын тышкы саясатынын узак жылдар бою Израилдин пайдасына жүргүзүлүшүн камсыздаган. 1973-жылдын 6-октябрында болгон урушта АКШдагы жөөттөр 127 Израилге көмөк көрсотүү максатында 500 млн. доллар топтогон. Мындан башка АКШнын Израилге жөнөткөн көп өлчөмдөгү расмий экономикалык жана аскердик жардамы бар (1923-жылы 27 миллиарддан ашык доллар жөнөтүлгөн). Түрдүү тармактардагы сионизм кыймылын жетектеген «Дүйнөлүк Сионист Уюму» бар.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика