Суматра

Сума́тра (, ) — бул Индонезиянын батыш тарабындагы Зонд аралдарынын бири. Ал толугу менен Индонезия аймагында жайгашкан эң чоң арал, ошондой эле дүйнөдөгү эң чоң алтынчы арал болуп саналат, анын аянты 482,286.55 км² түзөт. Бул санга ага чектеш аралдар: Симеулуэ, Ниас, Ментавай, Энганно, Риау аралдары, Бангка Белитунг жана Кракатау архипелагы кирет.

Суматра түндүк-батыштан түштүк-чыгышка созулган диагоналдык окту камтыган узун кургактыктагы жер. Инди океаны Суматранын түндүк-батыш, батыш жана түштүк-батыш жээктерин курчап турат; батыш жээгинен алыс эмес жерде Симеулуэ, Ниас, Ментавай жана Энганно аралдарын чынжыры жайгашкан. Түндүк-чыгышта тар Малакка кысыгы аралды Евразия континентинин уландысы болгон Малай жарым аралынан бөлүп турат. Түштүк-чыгышта, Кракатау архипелагын камтыган тар Зонд кысыгы Суматраны Явадан бөлүп турат. Суматранын түндүк чети Андаман аралдарына жакын, ал эми түштүк-чыгыш жээгинде Бангка жана Белитунг аралдары, Каримата кысыгы жана Ява деңизи жайгашкан. Бир нече активдүү жанар тоолорду камтыган Букит Барисан тоолору аралдын негизги тоо кыркасын түзөт, ал эми түндүк-чыгыш аймагында чоң түздүктөр жана саздар, мангр токойлору жана татаал дарыя системалары бар жапыз жерлер жайгашкан. Экватор аралды анын борборунан, Батыш Суматра жана Риау провинциялары аркылуу кесип өтөт. Аралдын климаты тропикалык, ысык жана нымдуу. Бир кезде жыш тропикалык жамгыр токойлору ландшафтта үстөмдүк кылган.

Суматрада өсүмдүктөр менен жаныбарлардын кеңири түрлөрү бар, бирок акыркы 35 жылда анын тропикалык жамгыр токойлорунун дээрлик 50% жоголгон. Көптөгөн түрлөр, мисалы, суматра жер күкүгү, суматра жолборсу, суматра пили, суматра кериги жана суматра орангутаны азыр кескин жоголуп кетүүнүн коркунучу астында. Аралдагы токойлордун кыйылышы коңшу өлкөлөрдө мезгилдүү түтүн капташы олуттуу көйгөйлөрүнөн бири болуп саналат, мисалы, 2013-жылдагы Түштүк-Чыгыш Азия райондору Индонезия менен жабыр тарткан өлкөлөр Малайзия жана Сингапурдун ортосунда олуттуу келишпестиктерди келтирип чыгарды.
Суматрада жана Индонезиянын башка аймактарында кеңири тараган токойлордун кыйылышы жана башка экологиялык бузулуулар көбүнчө окумуштуулар тарабынан экоцид катары бааланган.
Этимологиясы
thumb|Суматра аталганга чейин, бул аймак Мелаю (англисче Malay) деп аталган. Бул аталыш Жамбиде жайгашкан байыркы Мелаю Падышалыгынын атынан коюлган. Мелаю аталышы алгачкы тарыхый жазууларда жана Кытай жылнаамаларында кездешкен, бирок 14-кылымда ал Суматрага алмаштырылган.

Суматра аралдын тоолуу аймактарындагы алтын кендерине байланыштуу Байыртадан Санскрит тилиндеги Сварнадвипа ('Алтын арал') жана Сварнабхуми ('Алтын жер') деген аталыштар менен белгилүү болгон. "Суматра" азыркы формасында эң алгач 1017-жылы, жергиликтүү падыша Хажи Суматрабхуми ("Суматра жеринин падышасы") Кытайга элчи жөнөткөндө айтылган. Араб географтары онунчу кылымдан он үчүнчү кылымга чейин бул аралды Ламри (Lamuri, Lambri же Ramni) деп аташкан. Бул аталыш соодагерлер үчүн биринчи конуучу жай болгон азыркы Банда-Ачехке жакын жайгашкан падышалыкка карата колдонулган. Арал ошондой эле Андалас же Перча аралы сыяктуу башка аталыштар менен да белгилүү болгон.
Окумуштуулар индус эпосу "Рамаянада" айтылган Суварнадвипа Суматраны билдирет деп божомолдошот. "Рамаяна" боюнча эксперттердин айтымында, бул эпос Индия менен Индонезия архипелагынын ортосундагы мамилени документтештирген алгачкы булактардын бири.

13-кылымдын аягында Марко Поло бул падышалыкты Самара деп атаган, ал эми анын замандашы болгон италиялык саякатчы Одорико де Порденоне Сумолтра формасын колдонгон. Кийинчерээк 14-кылымда жергиликтүү "Суматра" формасы Самудера Пасай падышалыгынын жана андан кийинки Ачех Султанатынын күчөшүнөн улам чет өлкөлөрдө популярдуулукка ээ болгон. Ошондон баштап, кийинки европалык авторлор аралдын бүтүндөй аталышы үчүн көбүнчө Суматраны же ага окшош аталыштын формаларын колдонушкан.

Тарыхы
Демографиясы
2023-жылга карата Суматранын калкынын саны болжол менен 60,795,669 адамды түзгөн. Бул Түштүк Африканын калкынын санына дээрлик барабар жана аны дүйнөдөгү калкы эң көп бешинчи аралга айланат. Бирок, ал өтө чоң арал болгондуктан, калк жыш жайгашкан эмес, орточо эсеп менен ар бир чарчы километрга болжол менен 126 адам туура келет.

Административдик бөлүнүүсү
Суматра — бул өзүнө чектеш кичинекей аралдарды камтыган Индонезиянын жети географиялык аймагынын бири. 1945-жылдан 1948-жылга чейин Суматра Индонезиянын сегиз негизги провинциясынын бири болгон. Суматра азыркы учурда (адатта Суматрага киргизилүүчү Риау аралдары, Ниас жана Бангка-Белитунг топтору сыяктуу чектеш архипелагдарды кошкондо) Индонезиянын 38 провинциясынын онун камтыйт. Бул он провинция төмөндө аянты жана калкынын саны менен берилгенBadan Pusat Statistik, Jakartya, 2023..

+Суматра аймагындагы провинциялар Аталышы Картасы Аянты (km2) Калкынынкатталышы2000 Калкынынкатталышы2010 Калкынынкатталышы2015 Калкынынкатталышы2020 Калкынынсаны2023 Борбору center|65x65pxАчех150px 58,485.904,073,0064,486,5704,993,3855,274,8715,512,219 Банда Ачех center|65x65pxТүндүк Суматра 150px 72,460.7411,642,48812,326,67813,923,26214,799,36115,386,640 Медан center|65x65pxБатыш Суматра 150px 42,119.544,248,5154,846,9095,190,5775,534,4725,757,210 Паданг center|65x65pxРиау 150px 89,935.903,907,7635,543,0316,330,9416,394,0976,642,874 Пеканбару center|65x65pxРиау аралдары 150px 8,269.711,040,2071,685,6981,968,3132,064,5642,162,140 Танжунг Пинанг center|65x65pxЖамби 150px 49,026.582,407,1663,088,6183,397,1643,548,2283,679,169 Жамби center|65x65pxТүштүк Суматра 150px 91,592.436,210,8007,446,4018,043,0428,467,4328,743,522 Паолембанг center|65x65pxБенгкулу 150px 20,130.211,455,5001,713,3931,872,1362,010,6702,086,006 Бенгкулу center|65x65pxЛампунг 150px 33,575.416,730,7517,596,1158,109,6019,007,8489,313,990 Бандар Лампунг center|65x65pxБангка Белитунг 150px 16,690.13899,9681,223,0481,370,3311,455,6781,511,899 Пангкал Пинанг Жалпы 482,286.5542,616,16450,613,94755,198,75258,557,21160,795,669

Булактар