Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кисси (эл)

Кисси (гиси, гизи, исси, гизима, гии, дэи) — Батыш Африкадагы эл. Гвинея (360 миң адам), Сьерра-Леоне (100 миң) жана Либерия (40 миң) өлкөлөрүндө жашайт.Жалпы саны 0,5 млн адам.

 Тил 
Кисси (гизи) тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн Батыш атлантикалык тилдердин уясына кирет.

 Дин 
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди (анимизм) карманышат.

 Чарбалык иштер 
Негизги кесиби — кол менен иштетилген жер чарба (маниок, батат, таруу, күрүч, жер жаңгак). Андан тышкары майлуу пальманын жемиштерин жыйноо, балык уулоо (деңиз жээгинде), малчылык (майда мүйүздүү мал).

 Турак жай 
Чакан кыштактарда жашашат.
Пальма жалбырактарынан жасалган конус чатыры бар тегерек турак-жайлар басымдуулук кылат. 

 Кийим 
Арзан пахта кездемелеринен тигилген европалык кийимдер.

 Тамак-аш 
Тамак-аш — пальма майына бышырылган жана жашылча татымалдары кошулган таруу, жүгөрү, күрүч ботколор жана коюу шорполор. Жээгинде — балык тамактары.

 Коом 
Коомдук уюм аксакал башында турган чоң үй-бүлө жамаатынан негизделген. Туугандык эсеп аталык. Нике патрилокалдык.

 Маданият 
Элдик көркөм өнөрдө жыгач оюу (адамдардын жана жаныбарлардын айкелдери, ритуалдык маскалар), боёктук кездемелерди жасоо (батик), оймо-чийме керамика бай салттарга ээ. 
Буга чейин (бир нече кылым мурун) кисси таштан оймочулары "помдо" таш айкелдерди (ритуалдык
мааниге ээ) жасашкан.

 Булактар 

http://etnolog.ru/people.php?id=KISS

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/22678

https://web.archive.org/web/20140505143753/http://cuar.in.ua/cuar/Tribes/Kissi/Kissi-a.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Атлантика тилдеринде сүйлөгөн элдер
Бидього

Бидьо́го (өз аты биджого, бижаго) — эл. Гвинее-Бисауда, Бижагош аралдарында жашайт.
Жалпы саны 10 миң адам.

 Тил 
Бидьо́го тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн Батыш атлантикалык тилдердин уясына кирет. Бидього, анхаки, оранго диалектилерге бөлүнөт.
Андан тышкары португал тилинде жана анын креол вариантында («гвинеялык креоли») сүйлөшөт.

 Дин 
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди (ата-бабалардын жана жаратылыштын культтары) карманышат. Калгандары — католиктер.

 Негизги кесиптер 
Балык уулоо.
Жыгач иштетүү: чоң жана сырдалган кайыктарды жасоо
(мурда терилердин эки же үч катмарлуу "соот" менен); идиштерди жана айкелдерди жасоо.

 Турак жай 
Турак жайдын дубалдары чопо, чатыры конус (же жамбаш), сырты сырдалган жана тегерек верандалуу тегерек же тик бурчтуу кепе.

 Тамак-аш 
Негизинен балык жана жашылча тамактарын жешет.

 Коом 
Элдин аялдарынын чач жасалгасы чопо, пальма майы, кызыл жана кара боёктор, жезден жасалган жасалгалар менен өзгөчөлөнгөн. 
Мурда жогорку жетекчи («падыша») башында турган айылдардын союздары белгилүү.
Туугандык эсеп энелик, нике матрилокалдык.

 Маданият 
Бидьо́го маданияты көп жагынан биафала жана баланте элдеринин маданиятына жакын.
Бакшылык, төлгөчүлүк, тумар ж.б. практикаланат.

 Колдонулган адабият 

Калыциков Е. Н. Бидього // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. с. 98.

 Булактар 

https://travel-journal.ru/ethno/28/451/

https://artsandculture.google.com/entity/g1216lbm8?hl=ru 

Категория:Африка этностору

Категория:Атлантика тилдеринде сүйлөгөн элдер
Харари (эл)

Харари — Эфиопияда жашаган семит эли. Жалпы саны 40 миң адам. Аргобба этносуна жакын.

 Тил 
Харари тили Афразия макроүй-бүлөсүнүн семит уясынын эфиоп тобуна кирет. Харари тилинде Харэр шаарында гана сүйлөшөт.

Харари арасында амхара (харари тилине жакын) жана араб тилдери кеңири таралган.

 Дин 
Көпчүлүк мусулмандар (сүннөттөр).

 Кесип 
Харари элинин көбү шаарларда турат (Харэр, Аддис-Абеба ж.б.). Ошол үчүн негизги кесиптери — соода менен кол өнөрчүлүк.Аялдар чөйчөктөрдү, табактарды, идиштерди салттуу формаларды жана татаал оймо-чиймелерди колдонуп токушат. Токулган идиштер ар дайым маанилүү аземдерде да, күнүмдүк турмушта да бар.

 Нике 
Никенин үч түрү бар: чиркөө, жарандык жана "салттуу". Чиркөө никеси эң туруктуу деп эсептелет. Себеби үй-бүлөлүү адамдардын ортосундагы мамиле алардын биринин өлүмү менен үзүлбөйт. Никенин бул түрү сейрек кездешет, анткени эфиопиялыктар арасында никелер туруксуз. Чиркөө нике экинчи жарымы менен жетиштүү жашаган (жарандык никеде) жана ага ишенгендер тарабынан түзүлөт.Жарандык нике эң кеңири таралган, эки тараптын нике келишими, кудалашуу, үч күндүк той."Салттуу нике" — аялга ай сайын төлөнүп берүү менен белгилүү бир мөөнөткө түзүлөт. Ал үчүн чиркөөнүн макулдугу кереги жок. "Салттуу нике" дээрлик эч кандай милдеттенмелерди жүктөбөйт.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
https://artsandculture.google.com/entity/m0bwhd5z?hl=ru 

https://books.google.kg/books?id=Ub99urh1xYcC&pg=PA557&lpg=PA557&dq=харари+народ&source=bl&ots=ghObKV_6Td&sig=ACfU3U03ZAldOyzH_SlkaYQvsSzpj-FGOA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjnrY3z2MH5AhUTy4sKHSbUCvsQ6AF6BAgDEAE#v=onepage&q=харари%20народ&f=false

https://zen.yandex.ru/media/id/5e83a34c383bb92e4fc1f459/harari-narod-s-neobychnymi-semeinymi-tradiciiami-kotoryi-imeet-tri-vida-braka-rasskazyvaiu-kakie-5edcd814f7ccae3c3f4ac03a

http://tapemark.narod.ru/les/569d.html

Категория:Африка этностору

Категория:Семиттер

Харари тили
Нкойя

Нкойя (манкойя, банкойя) — банту эли. Замбиянын батышында жана Анголанын чек ара аймактарында жашайт.
Жалпы саны 190 миң адам.

Тил

Эне тили — шинкойя, банту уясына кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди (ата-бабалардын культу, отко сыйынуу) карманышат. Калгандары — христиандар.

Чарбалык иштер

Аялдардын кесиби — кол менен иштетилген дыйкан чарбасы (жүгөрү, элевсина, сорго, жашылча, маниок).
Эркектердин — малчылык, мергенчилик, жыйноочулук жана балык уулоо.

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүктөрдөн токуу, жыгач жана сөөк оюумдары (айкелдер, маскалар) өнүккөн.

Тамак-аш

Ботколор, дан сорполор, токочтор, сүт, май, балык. 

Коом

Жамааттын уруулук түзүлүш принциби сакталган. Нике вирилокалдык.

Маданият

Музыкалык жана бий фольклорун өнүктүргөн. Ар кандай музыкалык аспаптар бар.

Тарых

1700 жылы нкойя Мутондо падышалыгын түзүшкөн. 
Мутондонун биринчи падышасы Лебупе болгон. 19-кылымда Мутондо падышалыгы коңшулаш Лози жана Балози падышалыктарына каршы күрөштө өз көз карандысыздыгын сактап кала алган. 19-кылымдын аягында алар Улуу Британиянын протекторатына өткөн. 
Мутондо падышалары өз элин башкарууну улантууда, 2012-жылдан бери падыша Мутондо XIII бийликте.

 Булактар 

https://travel-journal.ru/ethno/41/1094/

https://spb-sovtrans.ru/stati/16630-nkoyya-narod.html

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Биром (эл)

Биро́м (буром, бурумава, кибо, кибьен, киббун, акуут, нисине, шошо; өз аты: "бером") — Нигериядагы эл. 
Джосс дарыясынын батышында жана түштүк-батышында, Кадуна жана Плато штаттарында жашайт.
Биром эли аборо (абаро), бахо, кибо жана аяшин (айешим, яши) субэтникалык топтордон турат.
Биром элдин арасында жашаган рон, афусаре (тоолуу джерава), атака ж.б. майда уруулар, алар (биром) тарабынан активдүү ассимиляциялууда.

Жалпы саны 220 миң адам.

Тил

Биром тили бенуэ-конго уясынын курамына кирет. Биром тилинин диалектилери: ду, ферен, форон, рим, вом, гасис (гашиш), роб.
Андан тышкары хауса тили кеңири таралган.

Дин

Көпчүлүк мусулмандар (сүннөттөр). Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди (ата-бабалар культу) карманышат.

Чарбалык иштер

Малчылык жана кол менен иштетилген терассалык жер чарба (таруу, жер жаңгак) менен алектенишет.

Кол өнөрчүлүк

Темир устачылык, токуучулук, карапачылык өнөрлөрү кеңири таралган.

Коом

Коомдук түзүлүштүн негизин чоң үй-бүлөлүү жамааттар жана патрилинейлик кландар түзөт. Нике патрилокалдык. Айылдык жамааттарды дин башчылар (да-гвом) жетектейт. Бүбү-бакшылар абдан таасирдүү.
Калктуу конуштардын көлөмү ар кандай. Ар бир чарба 5-6 алачыктан турат. Ата-бабалар культуна байланыштуу атайын имарат да бар.

Кийим

Эркектер кенен көйнөктөрдү жана шымдарды кийишет. Аялдар үчүн кездемеден бир нече тилке тигилип, жамбашка оролуп, балтырга чейин жетет.
Алар салттуу хауса кийимдерин кийишет.

Тамак-аш

Өсүмдүк тамак (ботколор, сорполор) жана сүт азыктары.

Маданият

Магия жана бакшылык практикаланат.
Фольклордон жомоктор жана космогониялык уламыштар эң популярдуу.

Тарых

Уламыш боюнча, биром элинин ата-бабалары азыркы мекенине түштүктө жайгашкан чытырман токойлордон көчүп келишкен.

 Булактар 

http://etnolog.ru/people.php?id=BIRO

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/8526

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери
Ара-Булак

Ара-Булак — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы айыл. Алайкуу айыл аймагына кирет.
 Калкы 
Калкы ― 107 киши (2021-жылы)Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Алайкуу айыл аймагы
Бөрү-Токой

Бөрү-Токой — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы айыл. Алайкуу айыл аймагына кирет.
 Калкы 
Калкы ― 209 киши (2021-жылы)Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Алайкуу айыл аймагы
Желе-Дөбө (Кара-Кулжа району)

Желе-Дөбө — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы айыл. Алайкуу айыл аймагына кирет.
 Калкы 
Калкы ― 276 киши (2021-жылы)Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Алайкуу айыл аймагы
Беш-Кемпир

Беш-Кемпир — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы айыл. Чалма айыл аймагына кирет.
 Калкы 
Калкы ― 634 киши (2021-жылы)Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Чалма айыл аймагы
Орто-Талаа

Орто-Талаа — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы айыл. Чалма айыл аймагына кирет.
 Калкы 
Калкы ― 189 киши (2021-жылы)Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Чалма айыл аймагы
Кашка-Жол

Кашка-Жол — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы айыл. Кара-Кочкор айыл аймагына кирет.
 Калкы 
Калкы ― 0 киши (2021-жылы)Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2021-ж. башында айыл өкмөттөрү берген маалымат боюнча).
 Булактар 

Категория:Кара-Кочкор айыл аймагы
Каколё (эл)

Каколё (өз аты "кагоро") — Малидеги эл. Өлкөнүн түштүк-батышында жашайт.
Каколё бамана жана сонинке элдери менен аралаш жашайт. 
Жалпы саны 33 миң адам.

Тил

Каколё тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн курамындагы манде уясына кирет.
Көпчүлүк эки же үч тилдүүлөр (бамана жана сосинке тилдери). Көбү эне тилин жоготту. Азыркы учурда каколё тил жок болуп кетүү коркунучунда турат.

Дин

Көпчүлүк мусулмандар (сүннөттөр). Бир аз бөлүгү салттуу ишенимдерге берилген бойдон калууда.

Чарбалык иштер

Кол менен иштетилген жер чарба (сорго, таруу, жүгөрү, маниок, ямс, гомбо, жер жаңгак) жана малчылык (ири жана майда мүйүздүү мал).

Коом

Алар патрилинейлик тектеш топторго бириккен — дьаму (Койта-Макалу, Фофана, Камара, Магаса, Магасуба, Ньакете), алардын ар бири бардык мүчөлөр үчүн жалпы номиналдык тыюуга ээ тотеми бар.
Коом касталарга бөлүнөт: тектүү жана төмөнкү — темир усталар, гриоттор-жомокчулар.
Каколё дьавамбе (дьогораме) менен "тамаша мамиледе" турушат.
Чарбасы, социалдык структурасы жана маданияты бамана менен сонинкеден анча деле айырмаланбайт.

 Булактар 

http://etnolog.ru/people.php?id=KAKO

https://www.joshuaproject.net/people_groups/12413/ML

Категория:Африка этностору

Категория:Манде элдери
Бари (эл)

Ба́ри — нилот эли. 
Алар негизинен Түштүк Суданда, Экватор провинциясында, Теракек шаарынан түштүктөгү Ак Нил дарыясынын жээгинде жана Джуба шаарына жакын жерде жашашат. Уганданын чек ара аймактарында (30 миңге жакын) жана Конго Демократиялык Республикасында (60 миң) ба́ри топтору бар.
Жалпы саны 700 миң адам.
Ба́ри топторго бөлүнөт: каква, куку, поджулу, нбьянгбара, мандари, ньепи, лиго.

18-кылымда бари уруулары азанде менен мангбетунун союзу аркылуу Нилдин жогорку саванналарынан куулуп чыгарылган.

 Тил 
Бари тили Нил-сахара макроүй-бүлөсүндөгү курамындагы кир-абба уясынын нилот тобуна кирет.

 Дин 
Жергиликтүү салттуу ишенимдерди (бабалардын, жердин, суунун, асмандын культтары; тотемизм) карманышатSouth Sudan - Religion. Христиандар КДРде (католиктер) жана Угандада (протестанттар) бар.

 Чарбалык иштер 
Негизги салттуу кесиби малчылык (зебу, кой, эчки).
Ошондой эле кетмен менен иштетилген жер чарба (элевсина, маниок, жер жаңгак), аңчылык жана балык уулоо өнүккөн. 
thumb|Бари элинин салттуу үйү. 1870-жж.

 Кол өнөрчүлүк 
Элдик кол өнөрчүлүк — терини алгачкы иштетүү,
токуу, жыгачтан оюу (ата-бабалардын айкелдери, бет кап, баштыктар ж.б.).

 Салттуу кийим 

20-кылымга чейин эркектер кийим кийишчү эмес. Алар денесин кызыл охра менен боёшчу. Аялдар өсүмдүк буласынан жасалган кыска алжапкычтарды кийишчү.
Азыр эркектер шым жана көйнөк кийишет. Аялдар кебезден узун көйнөк жана жезден жасалган билерик, шакек, чач так, тумар кийишет.

 Тамак-аш 

Тамак-ашы жашылча жана сүт азыктары, эт сейрек желет, негизинен оорулуу же ырым-жырым үчүн союлган мал. Негизги диетаны ар кандай дан ботколору, жашылчалар, куурулган жаңгактар, жемиштер түзөт.

 Коом 
Уруулардын бөлүнүшү сакталып калды. Үй-бүлө чоң, патриархалдык. Нике вирилокалдык. Көп аялдуулук кеңири таралганNyombe, Bureng G. V.; Nyombe, George V.; Nyombe, George Bureng (2007). Some Aspects of Bari History: A Comparative Linguistic and Oral Tradition Reconstruction. University of Nairobi Press. ISBN 9789966846976..

 Колдонулган адабият 

Бари, племя // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Калиновская К. П. Бари // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая российская энциклопедия, 1999. — С. 80—81.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

http://etnolog.ru/people.php?id=BARI

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/097/123.htm

https://slovar.cc/enc/bse/1976289.html

Категория:Африка этностору

Категория:Нилоттор
Катаб (эл)

Катаб (тиап, атьяп) — Нигериядагы эл. Кадуна жана Плато штаттарында жашайт.
Жалпы саны 300 миң адам.

Катаб элинин курамына кирген этнографиялык топтор: атака, джаба, икулу, кагома, кагоро, кадже, камантан, кафанчан, качичере, мороа, миньям, агбат, шоква, аку.

Тил

Эне тили — тьяп. Тьяп тили бенуэ-конго уясынын курамындагы борбор нигерия тобуна кирет.

Дин

Салттуу ишенимдер ата-бабалардын культу жана жаратылыштын жандуу күчтөрү, ошондой эле асман жана ай менен байланышкан эң жогорку кудай Гваза менен мүнөздөлөт.

Аз сандагы мусулмандар жана христиандар (протестанттар) бар.

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесиптери — кол менен иштетилген тропикалык жер чарба (таруу, сорго, ямс, маниок, жүгөрү, күрүч, тамеки, калемпир), аңчылык, жыйноочулук жана балчылык, балык уулоо.
Мал чарбасы начар өнүккөн. Мал аялдардын менчиги болуп эсептелет.

Кол өнөрчүлүк

Килем жана себет токуу, жыгачтан оюм жасоо, темир устачылык.

Турак жай

Салттуу турак-жай — бул кесилген конус түрүндөгү бийик саман чатыры бар, сүйрү түрүндөгү сокмо кепе.

Кийим

Эркектер үчүн салттуу кийим бул териден жасалган белдемчи, аялдар үчүн була юбка. Мүнөздүү өзгөчөлүгү - үй-бүлөлүү аялдардын кийимдериндеги козу карын сымал бел оюмдары. Хаусан жана европалык кийимдери кеңири таралган. Аялдар өзгөчө жумуртка формасындагы лотокторго баштарына салмак тагышат.

Тамак-аш

Негизги азыгы — жашылча, таруу боткосу жана кайнатылган ямс тамыры, кээде эт.

Коом

Салттуу коомдук түзүлүштүн негизин жамааттык (уруу жамааты, чоң үй-бүлө) жана уруулук институттар түзөт. Административдик-ритуалдык функцияларды аксакалдар жана ар кандай деңгээлдеги аксакалдар кеңештери аткарышкан. Өз ара жардам көрсөтүү коомдору жана эркектердин жашыруун Обвай союзу бар, аларга кошулгандан кийин балдар сүннөткө отургузулуп, бир катар ырым-жырымдардан өтүшөт. Скарификация (маңдайдагы, жаак жана ээктеги уруулук тактар) колдонулат.
Сорорат, левират, ала качуу, сатып алынган нике, көп аялдуулук жана полиандрия кеңири таралган.
Маанилүү роль "жамгыр чакыруучулар" (жамгыр культунун дин кызматчылары) таандык болгон.
Тотемизмдин элементтери (мисалы, илбирсти сыйлоо) сакталып калган.
Ритуалдык каннибализм жана адамдын башына аңчылык мурда да болгон.
Календарлык майрамдар, түшүм майрамдары жана аңчылык ырым-жырымдары кеңири таралган.
Мифология үчүн космогониялык уламыштар өзгөчө мүнөздүү.

Тарых

Катаб — байыркы автохтондук калк. Жашоо чөйрөсүндөгү айрым топтордун миграциясы жөнүндө уламыштар бар. Колонияга чейинки мезгилде алар узак убакыт бою фульбелерге көз каранды болушкан.

 Булактар 

https://www.travel-journal.ru/ethno/38/748/

https://www.ethnologue.com/language/kcg

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/21906

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери
Гису (эл)

Ги́су (багису, гишу, масаба; өз ат — bamasaba) — банту эли. Уганданын чыгышында (Элгон тоосунун батыш капталдары) жашайт. Ошондой эле гису Кенияда да бар (40 миң).Жалпы саны 1 117 243 адам же өлкөнүн калкынын 4,7% түзөт (2006).

 Тил 
Банту уясына кирген масаба тилинде (лумасаба же лугису диалектинде) сүйлөшөт. Жазуусу латын алфавиттин негизинде.

 Дин 
Көпчүлүк христиандар (протестанттар). 
Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат (табияттын күчтөрүнүн жана ата-бабалар культтары, демиург Вери Кубумба), мусулмандар, бахаилер.

 Чарбалык иштер 
Негизги кесиби — жерди күйгүзүү менен кол менен көчүрүү, өтө түшүмдүү жанар тоо кыртышында дыйканчылык.
Сатуу үчүн кофе (эң сапаттуу Арабика сорту) жана пахта өстүрүлөт.
Ири мүйздүү мал никенин куну катары кызмат кылып, негизинен ритуалдык ролду ойнойт.

 Кол өнөрчүлүк 
Карапачылык, темир устачылык (курал-жарак, зергерчилик), жыгачтан оюу, токуучулук (жасалга, ритуалдык буюмдар).

 Кийим 
Кийим-кече — булгаарыдан жана өсүмдүк буласынан жасалган
кепка, белдемчилер жана алжапкычтар.

 Коом 
Салттуу патрилинейлик уруулук уюм негизинен 19-кылымда талкаланган. Чоң үй-бүлөлүү жамааттардын калдыктары калууда. Туугандык терминдердин системасы бифуркативдик типтен генерациондук типке өтүүчү.

 Маданият 
Магия, сыйкырчылык, бакшылык кеңири таралган.
Фольклор – этногенетикалык уламыштар, жаныбарлар жөнүндөгү жомоктор.

 Тарых 
Ги́су 14-кылымда нилоттук малчылар (масай жана нанди) тарабынан Эльгон тоосунун бооруна түндүк аймактардан көчүрүлгөн банту тилдүү дыйкандардын урпактары.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Гису. Большая Российская Энциклопедия 

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Адола (эл)

Адола (жоадола, бадама) — түштүк луо тобуна кирген нилот эли. Уганданын түштүк-чыгышында 
(Чыгыш аймагындагы Тороро округунда) жашайт.
Жалпы саны 360 миң адам (2002).
Адола (дхопадола) тили Нил-сахара макроүй-бүлөнүн курамындагы кир-абба уясынын нилот тобуна кирет.

 Булактар 

https://ru.lexipedia.org/wiki/Адола_(народ) 

https://wreferat.baza-referat.ru/Адола_(народ)

https://artsandculture.google.com/entity/m01pkcr?hl=ru 

Категория:Африка этностору

Категория:Нилоттор
Марги (эл)

Марги (марраги, мирки) — эл. Нигериянын түндүк-чыгышында Едсерам дарыясынын башатында жашайт.
Жалпы саны 60 миң адам.
Алар түздүктөгү, тоолуу жана батыш болуп бөлүнөт.
Аларга бура, килба, чиббак этностор жакын.
Марги элинин бир бөлүгү канурилердин катуу таасири астында калган.

Тил

Марги тили Афразия макроүй-бүлөсүнүн курамындагы чад уясынын борбордук чад тобуна кирет.

Дин

Марги элинин көбү асман, суу 
(Гути) жана хтондук рухтарга сыйынышат.

Чарбалык иштер

Кол менен иштетилген жер чарба (таруу, жер жаңгак). Малчылык (ири мүйүздүү мал).Бал чогултуу.

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүктөрдөн темир устачылык жана карапачылык өнүккөн.

Турак жай

Айылдар таш дубал менен курчалган. Турак жайлары чөптөн жасалган конус түрүндөгү чатыры бар сокмо үйлөр.

Кийим

Булгаарыдан жасалган белдемчилер жана алжапкычтар.

Тамак-аш

Сүт жана жашылча ботколору жана жашылчалардан ачуу татымалдар кошулган тамактар.

Коом

Коомдун негизги институту – бул чоң үй-бүлө жамааты. Нике патрилокалдык. Туугандык эсеп аталык.

Тарых

14-кылымда Борнунун кысымы астында маргилер түндүктөн азыркы жашаган жерине көчүп келишкен. 19-кылымда маргилер Борну жана фульбелердин Адамауа эмиратынан көз каранды болгон.

 Булактар 

https://www.travel-journal.ru/ethno/40/989/

Категория:Африка этностору

Категория:Чад тилдеринде сүйлөгөн элдер
Бозо (эл)

Бозо́ (өз аты: босо, сорко, сорого) — Малидеги эл.
Нигер дарыясынын жана анын куймаларынын боюнда топ-топ болуп жашайт. Кээ бир топтор башка улуттардын конуштарында жашашса, башкалары этникалык өзгөчөлүктөр менен убактылуу конуштарда жашашат.
Хаин (келинга), тие, сорко (сорогама) топторго бөлүнөт.
Саны 25 миң адам.

240px
бозо элинин кызы

Тил

Бозо тилдери (ха­инья­хо, ти­ея­хо, тие­ма че­ве, со­ро­га­ма) Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн курамындагы манде уясына кирет. Бозо тилдери сонинке тилине жакын.
Кээ бир топтор бамана, фульбе жана сонгай тилдерине өткөн.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат (дарыя кудайларына сыйынуу).
Бозо арасында бир аз мусулмандар бар.

Чарбалык иштер

Бозо элдин негизги кесиби — балык уулоо. Балык уулоодо торлорду, балык капкпандарды, кайырмактарды, гарпундарды, найзаларды, мас кылуучу өсүмдүктөрдү колдонушат. Балыкты башка тамак-ашка алмаштырышат (эт жана сүт фульбелерден, дан жана жашылча — бамбара, сонинке, сонгай).
Кээде дарыя жаныбарларына (крокодил, ламантин) аңчылык кылышат. 
Жыйноочулук (суу өсүмдүктөрдү чогултуу).

Кол өнөрчүлүк

Узундугу 10 метр болгон кайыктарды куруу. Балык уулоо куралдарын жасоо.

Турак жай

Бозо элинин салттуу турак жайы көчмө тегерек саман кепе (кээде кайыкка жайгаштырылган).

Коом

Бозо эли дарыяны пайдалануу боюнча кошуна элдер арасында артыкчылыкка ээ, адатта Нигер дарыясынын навигациясын көзөмөлдөйт.
Көп балалуу үй-бүлөлөр балык уулоо жерлерин бөлүшүп турган топторду түзүшөт.
Белгилүү болгондой, эркек жана аял инициациялары, балык уулоо менен байланышкан ырым-жырымдар, маскалар жана куурчактардын катышуусу менен До жана Коно жашыруун бирикмелеринин календардык циклинин аземдери.
Бозо элинин мүнөздүү өзгөчөлүгү — эркектердин ишмердүүлүгүн жетектеп, кошуналар менен соода жана алмашуу мамилелерин түзө алган аялдардын жогорку коомдук ролу. Учурда бул улуттун аялдары көбүнчө ишкердиктин уюштуруучусу катары чыгышат.

Тарых

Бозо уруулары Нигердин жээгине 10-кылымда отурукташкан. Алар Малинин Дженне жана Мопти шаарларынын негиздөөчүлөрү болушкан. 
Бозо эли Нигер жээгинде отурукташкан жашоо образын жүргүзө баштаган жана бара-бара балык уулоо үчүн аңчылыкты алмаштырган байыркы мергенчилик топторунан пайда болгон деген божомол бар.

 Булактар 

https://bigenc.ru/ethnology/text/1869583

http://www.etnolog.ru/people.php?id=BOZO

Категория:Африка этностору

Категория:Манде элдери
Сардана Трофимова

Сардана Трофимова (төр. 28-март, 1988; Якутск, Якут АССРи, СССР) — Орусиялык жана Кыргызстандык спортчу, эл аралык класстагы спорт чебери (жеңил атлетика), марафон боюнча Орусиянын беш жолку чемпиону, марафон боюнча Орусиянын курама командасынын мүчөсү.

 Өмүр баяны 
Кыргызстанда машыгууларды өткөрөт .

Машыктыруучусу - Татьяна Жиркова .

Катарда 2019-жылы сентябрда Олимпиадага чейинки дүйнөлүк чемпионатта өтө оор шарттарда Сардана марафондо жыйырма экинчи орунду ээлеген. Ал 2:52:46 убакытты белгилеп, жеңүүчү кениялык жөө күлүк Рут Чепгетичтен 20 мүнөт 3 секунд артта калган 

 Жетишкендиктери 
 Орусиянын марафон чемпиону ( 2015, 2018, 2019, 2020, 2021)
 Марафон боюнча Россия Кубогунун жеңүүчүсү (2016 в рамках марафона «Европа-Азия» , 2018 в рамках Московского марафона )
 Москва марафонунун жеңүүчүсү (2017, 2018, 2020)

 Эскертмелер 

Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Кыргызстандык спортчулар 
Категория:Орусиялык спортчулар