Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бучудардын түйүлүшү

250px|right|thumb|Балтыр булчуң түйүлгөндө өзүнө өзү жардам көрсөтүү: бир кол менен буттун башын түзөп, экинчи кол менен балтыр булчуңду ушалоо (стрелка менен кыймылдын багыты көрсөтүлгөн).Булчуңдардын түйүлүшү — булчуңдардын капысынан эрксиз жыйрылышы. Нерв системасынын ооруларында (талма, селейме, невроздор), ууланганда, зат алмашуу жана ички секреция бездеринин иши бузулганда болот. Себептерине жараша капысынан кармайт же мезгили менен кайталанып турат. Кээ бир оорулууларды чочутканда (капысынан катуу үн чыкканда; ийне менен сайганда), терең дем алганда, өтө ысык бөлмөдө, ичкиликти көп ичкенде булчуңдар түйүлөт. Ал бир аз убакытка созулат, көбүнчө катуу ооруйт. Дени соо киши көп басканда, ошондой эле сууда сүзгөндө көбүнчө балтыр булчуңдары түйүлөт. 
 

Басып жүргөндө булчуң түйүлсө, бир кол менен буттун кетменин кыймылдатып, ошол мезгилде экинчи кол менен балтыр булчуңду өйдө-ылдый сылоо керек. Отурганда же жатканда булчуң түйүлсө, тез ошол буттун таманын жерге текши тийгизип туруу оң.

Булчуңу көп түйүлгөн кишиге алыска сүзүүгө болбойт. Жалпы булчуңдар түйүлгөн приступта (мисалы, талма) киши эстен танып жыгылып калышы мүмкүн. Бул убакта тезинен догдур чакыруу зарыл. Догдур келгенче оорулуу бир жерин кокустатып албасын үчүн кармап туруу, башына жумшак нерсе төшөп жана тилин чайнап албасын үчүн оозуна кашыкты чүпүрөккө ороп тиштин ортосуна коюу сунуш кылынат. Булчуңдардын түйүлүшү — демейде оорунун белгиси, андыктан догдурга кайрылып, себебин табуу жана дарылоо керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Жоон ичеги

Жоон ичеги — ичегинин бир бөлүгү. Ал ичке ичегиден башталат. Узундугу орто эсеп менен 1,5 метрдей. Жоон ичеги анат. түзүлүшү боюнча бир нече бөлүктөн турат да, ичке ичегини алкак сымал айланта курчап жатат. Ичке ичегинин жоон ичегиге өткөн жери атайын жапкыч клапандар менен жабдылып, алар Жоон ичегидеги заңды ичке ичегиге жибербейт.
Жоон ичегинин башталышы (мөөн) туюк болот да, ич көңдөйүнүн төмөнкү оң жагынан орун алган. Ошол туюк мөөндүн ылдый жагында уз. 3—7 смдей сөөлжанга окшогон урчук кетет. Ал сокур ичеги (аппендикс) деп аталат. Сокур' ичегинин ичинде адамдын организминде ар кандай ооруларга каршы иммунитет пайда кылуучу лимфа түйүндөр бар. Адамдын сокур ичегисине оору чакыруучу микробдордун же эрибеген тамак бөлүктөрүнүн кирип калышынан аппендицит пайда болот. Ич көңдөйүнүн оң жагындагы мөөндөн жоон ичегинин жогору кетүүчү, туура жаткан, төмөн карай кеткен жана сигма түрүндөгү бөлүктөрү уланат. Акыры көтөн чучукка өтөт. Анат. түзүлүшү боюнча Жоон ичегинин ичке ичегиден бир топ айырмасы бар. Жоон ичегинин ички бетин былжыр чел каптап турат. Ал былжыр челдин тереңинде былжырлуу суюктук бөлүп чыгаруучу без клеткалары бар. Жоон ичегиде негизинен тамак калдыктарынан заң пайда болот, ошондуктан анын ички бети ичке ичегиникинен жылмакай келет. Жоон ичегиде К жана В витаминдери пайда болуп, ичке ичегиден келген тамак калдыктарынын суюктугу кайрадан сорулуп канга өтөт. Акыры Жоон ичегиде пайда боягон заң жылып отуруп көтөн чучук аркылуу сыртка чыгарылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Жоон ичеги
Категория:Медицина
Жөтөл

250px|thumb|right|Коклюш жөтөлү менен ооруп жаткан бала.
Жөтөл — дем алуу органдарынын (коко, кекиртек, бронх, өпкө) ооруларынын негизги белгиеи. жөтөл дем алуу жолунун былжыр челин еезгенүү процессинин продуктулары (мисалы, какырык) же бөтөн нерсе дүүлүктүргөндө пайда болот. Кээде Жөтөл дем алуу жолу дүүлүкпөй эле сүйрү мээдеги жөтөл борбору козголуп, рефлекстик пайда болот. Мындай жөтөл корккондо, уялганда жана башка байкалат.
Жөтөл кургак (какырыксыз) жана какырыктуу болуп бөлүнөт. 

thumb|right|Жөтөлгө катышуучу органдардын схемалык көрсөтүлүшү.

Жөтөлдө терең дем алып, бронх же бүт дем алуу булчуңдар чыңалат; үн жылчыгы жабылып, көөдөндүн ички басымы жогорулайт. Үн жылчыгы кайра ачыла баштаганда аба күч менен сыртка чыгат да, өзү менен кошо өпкөдөн какырык же бөтөн нерселерди ала чыгат. Бул дем алуу жолун тазалайт жана жагымдуу таасир этет. Бирок узакка созулган бат-бат жөтөл организмге зыяндуу. Кээде өтө узакка жана катуу жөтөлгөндө көкүрөк ооруп, дем кыстыгат, оорулуунун алы кетип, уйкусу качат, өпкөгө аба толот (Өпкө эмфиземасы). Фарингитте кулкун ачышып, кычышып, оорулууну кыйнаган кургак жөтөл болот. Коконун (ларингитте) же кекиртектин (трахеит) катарында күркүлдөп, тынбай жөтөлөт, үн байламталары сезгенгенде кырылдаган жөтөл көк жөтөлдө приступ сымал жөтөл болот. Жөтөлдө суткада бөлүнгөн какырыктын өлчөмү ар кандай болуп, кээде бир нече стаканга жетиши мүмкүн (мисалы, бронхоэктазда). Аны дарылоону врач гана жүргүзөт. Жөтөлдү жоготуу же жеңилдетүү үчүн негизги ооруну (бронхит, өпкөнүн сезгениши жана башка) дарылоо керек. Какырыктуу жөтөлдө какырык начар бөлүнсө какырык чыгаруучу заттар сунуш кылынат; көкүрөктүн жогору жагына горчичник коюу, ар кандай минерал суу (жарым стакан сүт, жарым стакан суу), бал (бир стакан сүткө 1 чай кашык бал) кошулган ысык сүт берүү, бутка ысык ванна, көкүрөккө компресс жасоо, оңко коюу кургак жөтөлдү жеңилдетет жана оорусун басаңдатат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дем алуу органдары
Категория:Медицина
Гипертрофия

thumb|right|250px|Нормалдуу клеткалар (А), гипертрофия (B), гиперплазия (C) жана комбинация (D).
Гипертрофия (байыркы грек. ὑπερ- — «эң эле» жана τροφή — «тамак, оокат») — дененин айрым бөлүгүнүн же органынын чоңоюшу. Гипертрофия органдын клетка жана ткандарынын чоңоюшунан же алардын саны көбөйүшүнөн болот. Чыныгы жана жалган гипертрофия болуп айырмаланат. 

Чыныгы гипертрофия ошол органдын функциясынын күчөшүнөн, ошондой эле нерв же эндокрин системасынын жөнгө салуучу таасиринин бузулушунан болот. Жумушчу гипертрофия же физиологиялык гипертрофия дени соо, күч эмгеги менен иштегендерде, спортсмендерде (мисалы: атлеттердин булчуңунун гипертрофиясы), ошондой эле кандайдыр бир органдын бөлүгү жабыркаганда (мисалы: жүрөк кемтигинде) же жуп органдын бирөө бузулганда (мисалы: бөйрөктүн гипертрофиясы) болот. Жумушчу гипертрофиянын бардыгында бузулган функция толукталып (компенсацияланып) турат. Нейро-эндокриндик бузулуудан болгон гипертрофияга акромегалия, гинекомастия кирет, бул учурда ошол орган же ткандын функциясы бузулат.

Жалган гипертрофия ткань аралык заттын, көбүнчө май тканынын өтө көбөйүшүндө, өсүшүндө, паренхиманын атрофиясында болуп, демейде бул органдын функциясы бузулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Оорулар
Жөтөлгө каршы дарылар

250px|thumb|right|Жөтөлгө дары өсүмдүк.
Жөтөлгө каршы дарылар — жөтөлдү басаңдатуучу каражаттар. Алар сүйрү мээде жайгашкан жөтөл борборуна басаңдатуучу таасир берет. Жөтөлгө каршы дарылар негизинен кургак жөтөлдө, өпкөдөн кан агууда, плевритте жөтөлдү басуу үчүн колдонулат. Бирок бул дарылардын химиялык түзүлүшү морфинге (Ооруну басаңдатуучу заттар) окшош болгондуктан ашыкча кабыл алуудан дарыга көнүгүп кетүүгө мүмкүн. Ошондуктан, жөтөлгө каршы дарылар дарыканадан атайын бланкка жазылган рецепт боюнча гана берилет. Жөтөлүп жаткан учурда врачтын айтуусу боюнча ар кандай таблетка дары-дармектерди же атайын жөтөлгө каршы сиропторду ичүүгө болот. Же ысык ваннага түшүү да пайдалуу, анткени парга киргенде дем алуу органдары тазаланып жеңилдеп калат. Ар күнү эртең менен бир аш кашык таза балды бир стакан кайнак сууга же суткө кошуп ачккарын ичүү да өтө пайдалуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Дары өсүмдүктөр
Булчуң тканы

Булчуң тканы (лат. textus muscularis) — жаныбар жана киши организминдеги жыйрылууга жөндөмдүү ткандар. Булчуң тканы жылмакай жана туура ала булчуң болуп бөлүнөт. Ал эми туура ала булчуң скелет жана жүрөк булчуң тканына айырмаланат.
 Булчуң ткандарынын касиеттери 
 Козголгучтук
 Өткөрүчү
 Жыйрылуу
 Өзгөрмөлүк
 Булчуң ткандарынын түрлөрү 
Жылмакай булчуң тканы ички органдардын жана кан тамырлардын керегесинин булчуңдуу катмарын түзөт. Жылмакай булчуң тканын клеткалары узундугу 15—500 мкм келип, сүйрү формада болот да, борбору булчуңдун жыйрылышына жараша өзгөрүлүп турат. Клетканын цитоплазмасында эң ичке булчуң талчалары — миофибриллдер же миофламенттер бар.

Скелет булчуң тканы узунунан келген көп борборлуу туура тилкелүү цилиндрге окшоп, учтары учтуу же тоголок болгон талчалардан турат.
Жүрөк булчуң тканы целомдук эпителийден мезенхимага айланып, андан миобласттар, жүрөктүн булчуң клеткалары кардиомиоциттер келип чыгат. Кардиомиоциттер булчуң талчаларын пайда кылып, бири-бири менен байланышып турган булчуң талчаларынын торчосун — миокардды түзөт. Жүрөк булчуң тканынын клеткаларынын борбору, талчалардын ортосунда жайланышып, скелет булчуң тканынан айырмаланып турат.
 Шилтемелер 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Бурсит

250px|right|thumb|Бусит
Бусит — муундардын былжырлуу баштыкчасынын сезгениши. Көбүнчө чыканак, ийин, тизе, кызыл ашык, жамбаш муундары жабыркайт.
 Бурситтин пайда болушу 

Катуу кармама бурсит демейде кырсыкка чалдыгуунун кесепетинен же ириңдүү оорулардын, мисалы, сыздоок, чыйкан, остеомиелит жана башка, ошондой эле жугуштуу оорулардын (сасык тумоо, бруцеллёз жана башка) кабылдоосунан болот.

Өнөкөт бурсит кесипке байланыштуу пайда болуп, көбүнчө тоо-кен жумушчулары, жүк көтөргөндөр, паркет тазалагандар, спортсмендерде көп жолугат. Катуу кармама бурситте муундун тушу кызарып, шишимик тартып ооруйт. Муундун кыймылы азаят, кээде эт ысып, жалпы абал начарлайт. Ал күчөгөндө сезгенүү муунга (к. Артрит) же жумшак тканга өтүп, тери алдында же булчуң арасында флегмона пайда болот. Күчөп кеткенде ал жер тешилип, көпкө айыкпайт, кээде операция жасоого туура келет. 

 Оорунун белгилери 

Оорунун алгач белгилери билинер замат догдурга кайрылуу зарыл. Өнөкөт түрүн күчөтпөй дарылоо керек. Кырсыкка чалдыгуудан бурситти болтурбоо үчүн муундарды коргоочу таңгак жана башка коргонгучтарды пайдалануу зарыл. Муундун тушундагы тери жабыркаса дезинфекциялоочу заттарды жакшылап сыйпоо, ириңдүү ооруларды өз убагында дарылоо чоң мааниге ээ. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Категория:Оорулар
Жугуштуу мононуклеоз

250px|thumb|right| жугуштуу мононуклеоз.
Жугуштуу мононуклеоз. — лимфа бездеринин чоңоюшу, калтыратма, ангина, кандын өзгөрүшү менен мүнөздөлгөн катуу кармама оору. Оорунун козгогучу аныктала элек. Дарттын жуктуруучу булагы — оорулуу адам жана вирус алып жүрүүчү. Козгогуч оорулуу кишинин шилекейи менен оорунун биринчи күнүнөн баштап толук айыкканга чейин, ал тургай айыккандан кийин да сыртка бөлүнүп турат.
Оору аба аркылуу (жөтөлгөндө, чүчкүргөндө) тарайт. 

Кээде оорулуу менен тыгыз байланышта болгондо жугуштуу мононуклеоз козгогуч дем алуу жолунун чел кабыгы аркылуу канга өтөт. Кан менен бүт денеге тарап, лимфа түйүндөрүн сезгендирет. Оору 6—30 (көбүнчө 6—18) күнгө чейин билинбейт (жашыруун мезгил). Оору демейде капыстан эти ысып, бүткөн бою калтырап башталат. Алгачкы күндөн тамагы шилекей жуткурбай ооруйт, мурун менен дем алуу кыйындайт, моюн, лимфа түйүндөрү, жаак асты шишийт. Бир жумадан кийин боор жана көк боордун чоңоюшу байкалат. Кээде денеде, бутта майда бүдүрлөр пайда болуп, 5—6 күндө таксыз жоголот. Калтыратма 20—25 күнгө чейин созулуп, температура түшө баштайт. Оорулуу ооруканада дарыланат. Ооруну алдын алуу үчүн оорулуу адамды эртелеп башкалардан бөлүп, ооруканага жаткыруу, ооруканадан таза айыкканда чыгаруу керек. Анын үй-бүлө мүчөлөрү 20 күнгө чейин медициналык байкоодо болот. Оорулуу жаткан бөлмөнү дезинфекциялоо керек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Жугуштуу Мононуклеоз
Категория:Медицина
Жугуштуу оорулар бөлмөсү

Жугуштуу оорулар бөлмөсү — шаардык жана райондордогу борбордук поликлиникалардын составындагы уюштуруу-методикалык,кеңеш берүү-диагностикалык жана дарылоо, ошондой эле жугуштуу ооруларга жана бактерия алып жүрүүчүлөргө диспансердик байкоо жүргүзүүчү бөлүм. Өнөкөт ооруларды кабыл алуу жана кеңеш берүү, ооруп айыккандарга жана бактерия алып жүрүүчүлөргө амбулаториялык дарылоону жана жугуштуу оорулуу менен катнашкандарга байкоо жүргүзүүнү врач-инфекционист жүргүзөт. Жана ошондой жугуштуу ооруларга каршы күрөш жүргүзүү үчүн пландуу түрдө оорулууну, бактерия алып жүрүүчүлөрдү өз убагында таап, жугуштуу оорулардын алдын алууну ишке ашырат жана калк арасында санитариялык-агартуу иштерин жүргүзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Категория:Жугуштуу оору
Бүйлөнүн сезгениши

250px|right|thumb| 
Бүйлөнүн сезгениши (гингивит) тишке таш чогулганда, пломба, жасалма тиш туура эмес салынганда, тишти өтө катуу щётка менен тазалаганда болот. Бүйлөнүн сезгениши пародонтоздо, тиштердин туура эмес жабылышында, ошондой эле цинга оорусунда (к. Витамин жетишсиздиги) байкалат. Ал 2—3 тиштин ортосунда же бүт бүйлөгө тарайт. Адегенде бүйлө шишип, ооруйт, канайт, кээде кычышкансыйт.
Организмдин коргонуу функциясы начарлаганда, өтө катуу ооруганда бүйлөнүн сегениши көпкө созулуп, оор өтөт: бүйлөдө жара пайда болот, кичине тийсе эле канайт, ооздон жаман жыт чыгат. Бүйлөнүн сезгенишинин бул формасы демейде тамакта С витамини жетишсиз болгондо болот. Бул учурда тиш бошойт. Кээде бүйлө урчуктары чоңоюп тишти жаап калат, бирок оорубайт.

Бүйлөнүн сегенишинин оорусун басаңдатуу үчүн оозду суутек өтө кычкылынын (жарым стакан сууга 1 чай кашык), фурацилин эритмеси (1 стакан сууга 1 таблетка), марганец кычкыл калийдин мала кызыл эритмеси менен чайкоо зарыл. Дарылоодо догдур-стамотологдун кеңешин угуп. көрсөтмөлөрүн так аткаруу керек.
Алдын алуу жөнүндө, к. Стоматит 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Жугуштуу оорулууну бөлүү

Жугуштуу оорулууну бөлүү. Көпчүлүк жугуштуу оорулар соо кишилер оорулуу менен жолукканда жугат. Ошондуктан жугуштуу оорулууну соолордон бөлүү эпидемияга каршы чаралардын бири болуп эсептелет. Эпидемиянын алдын алууда жугуштуу оорулууну же күнөм санаган учурда аны тезинен бөлүү чоң мааниге ээ. Жугуштуу оорулуулар өзүнчө, атайын ооруканаларда дарыланышат. Кээде ооруканага жеткиргенче балдар бакчасында, жатаканада, вокзал жана башка мекемелерде убактылуу изолятордо жайгаштырылат.
Жугуштуу оорулууларды дарылай турган ооруканалар ар бир жугуштуу оорунун түрүнө карай өзүнчө бөлөкбөлөк адистештирилген, мисалы, дизентерия, келте, сарык, скарлатина жана башка бөлүмдөргө бөлүнөт. Эгерде диагнозу так коюла элек болсо, ал оорулуу убактысынча өзүнчө (бокс же диагностикалык бөлмөгө) жайгаштырылат. Оорунун диагнозу аныкталгандан кийин оорулуу өзүнчө тиешелүү, атайын бөлмөгө которулат, ар бир оорулууну өзүнчө жалгыз бөлүп коюшат.
Карантиндик, өтө жугуштуу оорулар (чума, холера, кара чечек, сары лихорадка) пайда болгондо же аларга күнөм санаган учурда оорулуулар тезинен өзүнчө режим жана пост (кароол) менен камсыздандырылган ооруканага жайгаштырылат. Оорулуу менен бирге болгондорду соо адамдардан осрунун инкубациялык (жашыруун) мезгили өткөнчө бөлүп коюшат. Кээ бир жугуштуу ооруларда (мисалы, грипп, суу чечек, скарлатина, кызылча жана башка) оорулууну үй шартында бөлүп коюп дарылоого болот.
Дарылоону оорунун түрүнө, агымына, оорулуунун адистигине, ошондой эле үйдүн сан.-гигиеналык шартына карап участкалык врач жүргүзөт. Мындай учурда оорунун тегерегиндегилерге (үй-бүлөгө, келген-кеткендерге) жуктурбас үчүн өзүнчө бөлмөгө жаткызып, идиш-аяк, кийим-кечегин, сүлгү, жүз аарчы жана башка буюмдарын бөлүп коюу зарыл. Ал бөлмөгө кишилердин туш келди кирип-чыгуусуна, оорулуу менен сүйлөшүп жакындашууга тыюу салынат. Врач оорулууну дарылоодон тышкары ошол үй-бүлөнүн мүчөлөрүнө, кошуналарына бул жугуштуу оорудан кандайча сактануу керектигин, жеке гигиенаны, жалпы тазалыкты сактоо эрежелерин түшүндүрөт. Оорулуу менен жолугушкан кишилерди каттап, участкалык медициналык кызматкерлер байкоого алат.
Жугуштуу ичеги-карын ооруларында (мисалы, ич келте, дизентерия жана башка) үй-бүлө мүчөлөрүнө, соода жана тамак-аш ишканаларында иштегендерге лабор-ялык текшерүүлөр бүтмөйүнчө көпчүлүк менен аралашууга, кызматка чыгууга уруксат берилбейт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Жутуу

200px|thumb|Стрелка үстүнкү тамак сиңирүүчү сфинктерди көрсөтүп жатат.
Жутуу — азыкты ооз көңдөйүнөн кызыл өңгөч аркылуу карынга жылдыруучу татаал рефлекс. Адам күнүнө 600 жолу жутат.Анын ичинде 200 жолу тамак жеген учурда, уктап жаткан учурда 50 жолу, 350 жолу калган убакта. Көпчүлүк жутуулар бизге байкалбай өтөт. Ал тил, таңдай, алкым, кызыл өңгөч жана кекиртек булчуңдарынын катышуусу менен ишке ашырылат. Тамак азыктары ооздун ичинде майда чайналып шилекейленет; андан кийин тилдин жардамы менен кулкунга жылат. Ушул учурдагы кулкун булчуңдарынын жыйрылышынан коко жапкыч менен колко жабылат да, тамак кулкунга өтүп, андан кызыл өңгөч булчуңдарынын жыйрылуусунун натыйжасында карынга түшөт. Суюк тамак уурталгандан кийин, тилдин жана анын түбүндөгү булчуңдардын, жумшак таңдайдын жыйрылышынан ооздун ичиндеги басым көбөйүп, суюктук кызыл өңгөчкө, андан карынга куюлат. Жутуу рефлексинин борбору сүйрү мээде жайгашкан. Сүйрү мээдеги жутуу жана дем алуу рефлекстеринин борборлору кезектешип козголот, башкача айтканда Жутуу рефлекси учурунда дем алуу рефлекси токтойт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Бүргөлөр

thumb|upright|left|Имаго. Гравюра бүргө «Микрографии» Р. Гука (1665).
thumb|upright|left|Бүргөнүн личиникасы.
Бүргө (лат. Siphonaptera — байыр.-грек. σίφων — соркыскыч, ἄπτερον — канаты жок. Синоним лат. Suctoria, лат. Aphaniptera)— кан соргуч майда жандык; сүт эмүүчүлөрдүн, куштардын жана кишинин митеси. Ар кандай жаныбарлардын (мышык, ит жана башка) каны менен азыктанып, алардын бир катар коркунучтуу ооруларынын (кара тумоо, баш келте жана башка) козгогучтарың кишиге жуктурат.

Бүргөлөрдүн шилекейи дүүлүктүрүүчү таасирге ээ. Денеси капталынан кысыңкы келип, ээсинин жүнү жана канатынын арасында жылып жүрүүгө жакшы ыңгайланган, буттарынын арткы түгөйү жакшы өөрчүп, секирүү кызматын аткарат. 

Бүргөлөрдүн айрым түрү — жаныбарлардын белгилүү бир түрүндө, кээси ар кандай түрүндө мителик кылат. Алардын 1000 ден ашык түрү бар. Турак жайда жашап, кишини чаккан бүргөлөр эпидемиологиялык мааниге ээ. Бүргөлөр имараттагы кургак чаң жана таштанды, тактайдын жаракалары жана башкаларда жашайт жана көбөйөт. Айрым түрлөрү 1000 күнгө чейин жашайт. Аны жоготуу үчүн алардын көбөйүшүнө шарт түзбөө, жаныбарларды мезгил менен зоошампунь, СЛ-7 самыны же пиретрум менен жууп туруу керек. Үйдүн ичиндеги бүргөлөрдү жоготуу үчүн ар кандай дары-дармектер — пиретрум, ДДТ, хлорофос, карбофос жана башка инсектициддер пайдаланылат. Бурч-бурчтарына эрмен коюлган үйгө бүргөлөр жолобойт, эрмен шыпыргы менен үйдү шыпыруу керек.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Курт-кумурскалар‎
Категория:Медицина
Жүлүн нервдери

thumb|Адамдын жүлүнү.

Жүлүн нервдери алдыңкы жана арткы жүлүн бутактарынын биригип, кошулушунан түзүлөт. Жүлүндүн 31 сегментинин ар биринде бирден жуп Жүлүн нервдери, башкача айтканда 8 жуп моюн, 12 жуп көкүрөк, 5 жуп бел, 5 жуп куймулчак жана 1 жуп чычаң нервдери болот. Жүлүн нервдери негизинен терини, булчуңдарды, муун баштыктарын нервдештирет. Алар сезгич жана кыймылдаткыч нерв талчаларынан турган аралашма нервдер. Ар бир жүлүн нервдери омуртка тешиктеринен сыртка чыккандан кийин алдыңкы, арткы кабык жана байланыштыруучу бутактарга ажырайт.
Жүлүн нервдеринин алдыңкы бутактарынын составында сезгич, кыймылдаткыч жана вегетатив нерв жипчелери бар. Бул жипчелер моюндун, көкүрөктүн, курсактын жана кол-буттун булчуң менен терисин нервдештирет. Жүлүн нервдеринин алдыңкы бутактары калган бутактарынан айырмаланып моюн, ийин, бел жана куймулчак чатыштарын түзөт, калган бутактары чатыштарды түзбөйт. 

Аталган чатыштарды түзүүгө жүлүн нервдеринин алдыңкы бутактарынын бир нечеси катышат. Мисалы, Жүлүн нервинин алдыңкы бутактарынын жогорку төртөө моюн чатыштарын, ылдыйкы төртөө жана биринчи көкүрөк бутагы ийин чатыштарын түзөт. Ал эми жүлүн нервдеринин алдыңкы бутактарынын бир нечеси бел жана куймулчак чатыштарын түзөт. Булчуңдарга жана териге ушул чатыштардан чыккан гана нерв талчалары жетет. Ар бир чатыш денеде анын белгилүү гана бөлүктөрүн нервдештирет. Мисалы, моюн чатышы бүткүл моюн булчуңдарын, моюндун терисин жана боор этти нервдештирет. Ийин чатыштары ийин жана колдун булчуңун, терисин жана муунун нервдештирет. Ал эми бел жана куймулчак чатыштары дененин бел көчүк бөлүгүн жана бут булчуңдарын нервдештирет.
Жүлүн нервдеринин арткы бутактары тулку бойдун арт жагындагы кежигеден чычаңга чейинки көп булчуңдарды жана терини нервдештирет. Жүлүндүн алдыңкы жана арткы бутактарындагы көп сандаган сезгич жана кыймылдаткыч нерв талчалары муундарда, булчуңдарда жана териде болгон ар түрдүү өзгөрүүлөрдү (ысуу, муздоо, жыгылуу урунуудагы сезимдер) тезинен жүлүндөгү борборлорго жеткирип, кайрадан жооп кайтарат.

Жүлүн нервинин кабык бутакчалары болсо омуртка тешиктери аркылуу кайрадан омуртка каналына өтүп, каналдын ички бетин, жүлүндүн катуу кабыгын жана анын бетиндеги майда кан тамырларын нервдештирет. Жүлүн нервинин байланыштыруучу бутактары алдыңкы бутактардын башталышынан бөлүнүп чыгып, өз жагында жайгашкан омуртка жанындагы симпат нерв түйүндөрүнө барып кошулат. Андан ары симпат нерв бутактарынын составында ички органдарга жетет да, ал органдардан борборду карай сезүү импульстарын жеткирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Медицина
Карлыгачтар

thumb|Кара карлыгач (Apus apus).
Карлыгачтар (лат. Apodidae) — чабалекейге окшош ылдам учкан, топтошуп жашаган чымчыктардын бир тукуму, булардын 77 түрү жана кыйла уруусу белгилүү: ак бел карлыгач - (Apus pacificus), Кайен карлыгачы - (Panyptilla cayennensis), курмачыл карлыгач - (Cypsiurus parvus), кара карлыгач - (Apus apus), ийнекуйрук карлыгачтар - (Chaeturinae), кадимки карлыгачтар - (Apodinae), үрпөк карлыгачтар - (Hemiprocnidae) ж.у.с. Дене түзүлүшү чабалекейге окшош, ача куйруктуу. Тумшугу кичине, оозу чоң, буттары кыска, манжалары бутакты кармай албайт. Күчтүү тырмагы менен жарга жармашып, жашайт. Канаты узун, ичке тез учат. Шилекей бездери жакшы өөрчүгөн. Шилекейинин жардамы менен уя салат (жабышкак зат).

Дүйнөдө 2 тукуму (накта жанаа үрпөк К.), 8 уруусу, 86 түрү, КМШ өлкөлөрүндө 5, Кыргызстанда 2 түрү бар. Түндүктөн башка бардык жерде таралган. Аска, жар коңулдарына, үй чатырына, морго, үңкүргө уялайт. 1-6 жумуртка тууп, эркек, ургаачысы 20 күн басып чыгарып, балапанын багат. Келгин куш. Көбүнчө ачык талаада, тоодо жашайт. Учуп жүрүп майда чымын, чиркей, курт-кумурска менен азыктанып, айыл чарбага пайда келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия:4 -том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. ISBN 978-9967-14-104-9

Категория:Канаттуулар