Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Референт

Референт ((англ.. refer - салыштыруу, таянуу, лат, referentis - салыштыруучу, тиешелүү кылуучу) - объективдүү чындыктын сүйлөөчүнүн кебинде туюнтулган предмети, кубулуш-көрүнүшү, айтым туюнткан түшүнүктүн мазмунун атаган нерсе референциянын предмети.
 
Референт реалдуу чындыктын гана эмес, ойдон чыгарылган дүйнөнүн объектиси да болушу мүмкүн, мис., көркөм чыгармалардагы каармандар.
 
Көп эмгектерде денотат менен бирдей каралып жүрөт, бирок бул эки түшүнүктүн мазмуну айырмачылыктарга ээ. Предметтик тиешелүүлүк Референтти белгинин маңызына (маани, концепт, сигнификат), ал эми кептик аракет менен карым-катышта турушу денотатка каршы коѐт. Кээде "денотатка" жакын маанилерди туюндуруу үчүн "виртуалдык Референт", "семантикалык Референт" деген терминдер колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Просодия

Просодия (грек. prosodia – басым, кайырма) (просодика) -1) кептик сегменттин бардык деңгээлдеринде (муун, сөз, сөз айкашы, синтагма, фраза, фразадан жогорку биримдик, текст) ишке ашуучу жана маани ажыратуучу роль ойногон фонетикалык каражаттардын системасы. Просодиянын төмөнкүдөй элементтери (компоненттери) бар: кеп мелодиясы, басым, мезгилдик жана тембрдик мүнөздөмөлөр, ритм ж.б. П. термини бул маанисинде интонация түшүнүгү менен маанилеш. Эки термин тең тилдик супрасегментгик каражаттарынын функционалдык системасын белгилөө үчүн колдонулат.
 
2) Кептин кабыл алуу деңгээлиндеги (тондун бийиктиги, үндүн катуулугу, узактыгы), ошондой эле физикалык деңгээлиндеги (негизги тондун жыштыгы, интенсивдүүлүгү, убакыт) фонетикалык супрасегменттик мүнөздөмөсүнүн жалпы аталышы.
 
3) Кепти уюштуруунун супрасегменттик каражаты.
 
4) Муунду мүнөздөгөн фонетикалык каражаттардын системасы. Тарыхый жактан түшүнүгү ыр түрүндөгү кептин структурасын иликтөө менен байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Пропозиция

Пропозиция (лат propositio - логикада ой жүгүртүү, лингвистикада - сүйлөм, анг., франц. тилдеринде - proposition - айрым бир бүтүндүккө, биримдикке ээ болгон бирдик) – сүйлөмдүн жана сүйлөмдөн пайда болгон конструкциялардын модалдык жана коммуникативдик парадигмаларына мүнөздүү болгон жалпы семантикалык инвариант. Буга ойду аны айтуучунун кеп актысынан бөлүп кароо идеясы түрткү болгон.
 
Пропозиция түшүнүгүнүн көлөмү сүйлөмдүн, айтымдын же кептик актынын бөлүгү менен чектелген. Сүйлөм маанисинин чындыкка болгон мамилесин (модалдуулук), сүйлөмдүн субъективдүү жеке өзгөрмөлүү чындыгын ачууга, сүйлөөчүнүн айтып жаткандарга баасын, айтымдын коммуникативдик милдетин жана сүйлөөчүнүн айтылгандарга карата эмоционалдык мамилесин аныктоого кызмат кылат. Айтылган маанилерге карата Пропозиция корреляты болуп пропозиционалдык мамиле түшүнүгү эсептелет. Мис., Мен шаарда башаламакдык башталганын ырастайм (башталды деп ойлойм, башталаганын билем, башталганына шегим бар, башталганын жокко чыгарам). Мен шаарда башаламандык башталып кеткен жокпу деп сурап жатам ж.б. сүйлөмдөрдө сүйлөөчүнүн установкасы -ырастайм, -ойлойм, -билем, -сурап жатам ж.б. пропозиционалдык предикаттар аркылуу берилген. Айтылгандардын ушул сыяктуу өзгөрмөлүү компоненти менен катар же иштин чыны болуп жатканын же боло тургандыгын көрсөткөн стабилдүү семантикалык ядронун -шаарда башаламандык башталат карым-катышы, өзара мамилеси болот. Дал ушул семантикалык ядрого карата Пропозиция термини колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Прагматика

Прагматика (грек. pragma – иш, аракет) – тил илиминин жана семантиканын тилдик белгилердин кептеги функцияларын иликтөөчү бөлүмү.
 
Прагматика үч мааниде колдонулган: 
 1) семантика – белгилердин объектиге болгон карым-катышын, мамилесин иликтейт; * 2) синтактика - белгилердин арасындагы мамилелерди иликтейт; 
 3) прагматика – белгилердин айтуучуга (сүйлөөчүгө) болгон таасирин изилдейт.
 
Лингвистикалык прагматика сүйлөп жаткан субъектиге, адресатка (угуучуга), субъект менен адресаттын карым-катнаш жасоодогу өз ара иш-аракеттерине, пикир алышуунун кырдаалына байланыштуу болгон суроолордун комплексин иликтейт.
 
I. Кептин субъекти менен болгон байланышында: 
 1) сүйлөмдүн ачык жана көмүскө максатын, мисалы, айрым бир информацияны же пикирди билдирүү, суроо, буйрук, өтүнүч, кеңеш, кечирим суроо, кубаттоо, даттануу ж.б. 
 2) Кептин тактикасы жана кептик аракеттин тиби; 
 3) сүйлөшүүнүн эрежеси, сүйлөшүүнүн максатына жана багытына ылайык кептик карым-катнашты уюштуруу; 
 4) сүйлөөчүнүн установкасы же айтымдын прагматикалык мааниси: айтымдын кыйыр мааниси, ишарат кылуу, каймана айтуу ж.б.; 
 5) айтуучунун референциясы, б.а. тилдик-кептик билдирүүнүн чындыкка болгон карым-катышы; 
 6) пресуппозициянын прагматикасы: айтуучунун айтылып жаткандарга карата баасы, маалымдуулугу, кызыкчылыгы, пикири жана көзкарашы, психологиялык ал-абалы, адресаттын түшүнүү жөндөмдүүлүгү, мүнөзүнүн өзгөчөлүгү; 
 7) айтуучунун өзү айтып жаткандарга болгон мамилеси изилденет.
 
II. Кептин адресаты менен болгон байланышында: 
 1) кептин интерпретациясы; 
 2) айтылып жаткандардын адресатка тийгизген таасири: эмоционалдык абалынын, көзкарашынын, аракетинин өзгөрүшү; 
 3) алынган стимулга карата кептик реакция изилденет.
 
III. Коммуникацияга катышып жаткандардын мамилелерине байланыштуу: 
 1) кептик пикир алышуунун формалары (информациялык маек, достук аңгемелешүү, талаш-тартыш, чатакташуу ж.б.; 
 2) кептин социалдык-этикалык жагы (кайрылуунун формалары, пикир алышуунун стили); 
 3) пикир алышууга (сүйлөшүүгө) катышып жаткандардын тигил же бул кеп актыларындагы катыштык абалы иликтенет.
 
IV. Пикир алышуунун кырдаалына байланыштуу: 
 1) дейксистик белгилердин интерпретациясы ("анан", "эметип", "минтип", "мында", ж.б.); 
 2) кептик кырдаалдын тематикага жана пикир алышуунун формасына таасир этиши (мейманда, тойдо, ооруканада, сабакта, адвокатта ж.б. сүйлөшүүлөрдүн типтүү темаларын жана формаларын) изилдөөгө алынат.
 
Прагматика, мындан сырткары, адамдын ишмердүүлүгүнүн жалпы теориясындагы кепти да иликтейт. Прагматика өзүнүн тарыхый өнүгүүсүндө риторика менен стилистиканын, коммуникативдик синтаксистин, социолингвистиканын, психолингвистиканын ж.б. маселелерин да изилдөөгө катышып келе жатат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Плеоназм

Плеоназм (грек. pleonasmos – ашыкча, ашкере) – айтымдын лексикалык же грамматикалык маани-маңызын билдирүүдө көркөм каражаттардын ашыкча көп колдонулушу.
 
Ал лексемалардын кайталануусунан же синонимди алмаштыруулардан, ошондой эле кыскача түшүндүрүүгө мүмкүн болгон нерсени кеңири түшүндүрүүдөн байкалат. Плеоназм сүйлөмдүн чегинде, ошондой эле контексттин алкагында ишке ашырылат.
 

Табияты боюнча Плеоназм эки түрдө болушу мүмкүн: 
 1) тилдик система же норма менен шартталган милдеттүү П.; 
 2) айтымдын экспрессивдик максаты менен шартталган факультативдик, стилистикалык Плеоназм Фольклордо плеонастикалык эпитеттер жана салыштыруулар туруктуу поэтикалык формулаларга чейин өнүгөт. Плеоназм түшүнүгү антикалык риторикада эле пайда болуп, айрым стилистикалык фигураларды камтыган. Плеоназм түшүнүгү менен тавтология түшүнүгү тыгыз байланышта болуп, тавтологияны кээде Плеоназмдын бир түрү катары карашат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Пиктография

Пиктография (лат. pictus- тартылган жана грек. grapho - жазам) (сүрөттүк жазуу) – билдирүүнүн, маалыматтын мазмунун сүрөт же сүрөттөрдүн ырааттуулугу аркылуу туюндурган жазуунун бир тиби.
 
Фонетикалык (тыбыштык) жазууга чейин колдонулган. Пиктографиянын эң байыркы үлгүлөрү палеолит дооруна таандык. Пиктограммалар (пиктографиялык жазууда колдонулган сүрөттөр) фонетикалык жазуунун белгилеринен төмөнкү айырмачылыктарга ээ. Пиктограммалар тилдин конкреттүү бир бирдигин билдирбейт, алар бардык тилдерде бирдей түшүндүрмөгө, мааниге ээ. Пиктограмма сөз катары, ал сөздүн синоними катары, сөз айкашы катары, мазмундук түрдүү вариацияларга ээ болгон сүйлөм же бир нече сүйлөмдөрдүн жыйындысы катары да "окула" берет. Пиктограммалар типологиялык жактан эки түргө бөлүнөт: "иконикалык - мында тартылып жаткан түшүнүк же объект менен маанилик жалпылык болот. Мис., күндүн сүрөтү аркылуу күндү (день) же асмандагы күндү (солнце) билдирет. Экинчиси – "символикалык" - шарттуу алынган сүрөт.
 
Айрым элдер Пиктографиялык жазуунун алда канча өнүккөн системаларын иштеп чыгышкан. Индеецтердин делавар деген уруусу Пиктографиялык жазуунун жардамы менен "Валам-Олум" деген эпосун жазышкан.
 
Пиктографиялык жазуу бүтүнкү күндө өзүнчө жазуунун тиби катары колдонулбайт. Бирок анын элементтери карым-катнаш жасоонун, билдирүүнүн кошумча каражаттары катары колдонулат. Айталы, жол белгилеринде, рекламаларда, эл аралык көргөзмөлөрдө, мелдештерде ж.б. көп тилдүү чөйрөлөрдө, ошондой эле өспүрүмдөр үчүн тартылган картиналарда (комикстерде) ж.б. колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Перифраза

Перифраза (грек. periphrasis - башкача айтуу, сыпаттоо) - чындыктагы предметтерди жана кубулуштарды тикелей көрсөтпөстөн, башкача сыпаттоо аркылуу билдирүүчү стилистикалык ыкма. Мисалы, ак алтын (пахта), экинчи нан (картошка) ж.б.
 
Перифразада айтылып жаткан контекстке, кырдаалга жараша предметтин, кубулуштун кайсы бир маанилүү белгиси, жагы биринчи планга чыгат. Перифразанын негизги кызматы-тексттин таасирдүүлүгүн күчөтүү, айтымдын маанисин арттыруу.
 
Перифраза, негизинен, көркөм чыгармалардын тилинде, публицистикалык чы-гармаларда жана оозеки кепте колдонулат. Илимий стилде Перифраза экспрессивдүүлүктөн ажырап, термин катары кызмат кылат. Функционалдык планда Перифраза нын эки түрү бар: 
 1) даяр түрүндө колдонулуучу жалпыга түшүнүктүү түрмөктөр (фразеологизмдер, учкул сөздөр); 
 2) мазмуну конкреттүү контекст менен шартталган ситуативдүү, индивидуалдык-автордук. П. эвфемизмдерди жана табуизмдерди жаратууда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Парцелляция

Парцелляция (франц. pareelle - бөлүкчө) бирдиктүү синтаксистик түзүлүштүн, б.а., сүйлөмдүн кептик бөлүнүшүнүн ыкмасы, кепте сүйлөмдүн бир эмес, бир нече интонациялык маанилик бирдиктерге, фразаларга ажыроосу.
 
Мис., Ал боенуп алганда бир кыйла чырайлуу эле ээ? Бул сүйлөм бир фразалуу, тилдик инвариант кептик кырдаалда дал ушундай берилген, демек, сүйлөм да, фраза да бири-бирине дал келет. Ал эми бул сүйлөмдү төмөнкүдөй жайгаштыралы: "Ал бир кыйла чырайлуу эле ээ? Боенуп алганда". Мында парцеляциялык өзгөрүү бар. Түзүлүшү боюнча баштапкы модель (тилдик инвариант) өзгөрүүгө дуушар болду, б.а., тилдик инвариант экиге бөлүнөт, структуралык дал келишпестик сезилет. Экинчи фраза өз түзүлүшү жагынан да, көтөргөн жүгү, коммуникативдик максаты жагынан да өзгөчөлөнүп турат. Бул жерде негизги фраза жана парцеллят (боенуп алганда) интонациялык жагынан өзгөчө позицияда, бирок маани жагынан бир баяндоого биригип турат.
 
Коммуникативдик синтаксистик жактан Парцелляция кубулушун билдирүүнүн, баяндоонун мазмундук-маанилик бөлүгүн бөлүп көрсөтүүчү каражат катары түшүнүү керек. Ошондой эле Парцелляция кептик экспрессиянын каражаты да болуп саналат. Синтаксистик татаал структураларды кабыл алууну жеңилдетүү менен, Парцелляция текст түзүүнүн өзгөчө бир ыкмасы боло алат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Парономазия

Парономазия (грек. para - жанында жана onomazo - атаймын) - тыбыштык айтылышы боюнча окшоштугу бар сөздөрдү атайылап жакындаштыруу аркылуу жасалуучу стилистикалык ыкма.
 
Парономазияда тыбыштык жактан кокусунан окшош болуп калган сөздөр, ошондой эле тыбыштык жагы да, маанилик жагы да окшош сөздөр салыштырылат. Парономазия көбүнчө поэзияда, публицистикада колдунулат. Мисалы, «Дарбыздан дарбыган сөз», «Инфаркт: фактылар жана факторлор» (газеталык макаланын аталышы) ж.б.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Паронимдер

Паронимдер - айтылышы боюнча жакын, маанилери ар башка же айрым учурда маанилик жакындыгы бар сөздөр паронимдер деп аталат.
 
Паронимдердин негизги белгилери - паронимдеш сөздөрдө басымдын бирдей муунга түшүшү, бирдей лексика-грамматикалык катарды түзгөндүгү, бир сөз түркүмүнө тиешелүү болушу: пакт - факт, сулуу - сулу, тан - таң ж.б.

 Дагы кара 
 Паронимия

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Парадигматика (лингвистика)

Парадигматика (лингвистика) – 
 1) элементтердин же тил бирдиктеринин мамилелеринин эки тибин бөлүп алуу жана карама-каршы коюу аркылуу тилди системалуу изилдөөнүн эки аспектисинин бири; тил жөнүндөгү илимдин парадигматикалык мамилелерин, классификацияларын, алардын кыймылга келүү областтарын аныктоочу бөлүмү, каралып жаткан мамилелери жана аларды группаларга бөлүштүрүү тиби боюнча синтагматикага карама-каршы коюлат.
 2) Кең мааниде лингвистикалык класстардын жыйындысы катары каралган тил системасы.
 
Парадигматика терминин азыркы лингвистика илиминдеги айрым изилдөөлөрдө эки мааниде колдонуу да учурайт: 
 1) белгилүү бир деңгээлдеги бирдиктерди байланыштыруучу парадигматикалык мамилелердин системасы же мындай мамилелердин жыйындысы катары каралат. Мисалы, лексикалык Парадигматика тилдеги бир лексемалардын экинчи бир лексемалар менен болгон парадигматикалык мамилелерин изилдеген лексикологиянын бир тармагы, алардын карама-каршы (антонимия) болуу касиеттерин же болбосо, анын тескерисинче, алардын карым-катышын, байланышын, окшоштугун (синонимия) изилдейт. 
 2) парадигмалардын системасын же өзүнчө жеке алынган тилдеги алардын жыйындысын карап, белгилүү бир деңгээлдеги бирдиктердин биримдигин карайт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Парадигма (лингвистика)

Парадигма (лингвистика) - (грек, paradeigma - үлгү, мисал) –
 1) кеңири мааниде - бир эле учурда бири-бирине карама-каршы коюлуп, ошол эле учурда кайсы бир жалпы белгилерге ээ же бирдей ассоциацияны пайда кылуучу, көбүнчө парадигматикалык карым-катышта турган тил бирдиктеринин жыйындысы;
 2) мындай класстын же биримдиктин модели жана схемасы;
 3) тар мааниде - морфологиялык парадигма термининин синоними (бир сөздүн формаларынын системасы)
 
Каралып жаткан бирдиктердин кайсы деңгээлге тиешелүү экендигине карай морфологиялык Парадигма, синтаксистик Парадигма лексикалык Парадигма жана сөз жасоонун Парадигма деп бөлүнөт. Принцибинде, бир эле Парадигмага бир объектиге же кубулушка: мааниге, кырдаалга, сөзгө, сөз тобуна туура келген тил бирдиктери бириктирилет.
 
Морфологиялык Парадигма грамматикалык категориялардын (род, сан, жөндөмө ж.б.) реализацияланышын, лексемалардын бардык грамматикалык өзгөрүүлөрүнүн жалпылык идеясын көрсөтүп инварианттуу (уңгу, негиз) белгини алып жүрүүсү менен мүнөздөлөт.
 
Лексикалык Парадигма түшүнүгү ар түрдүүчө түшүндүрүлөт. Көпчүлүгү семантикалык жалпылыкка ээ болгон, грамматикалык жактан бир бүтүндүккө бириккен сөздөрдүн биримдиги катары кабыл алышат. Бир лексикалык Парадигма сөздүн маанисинин жалпы семантикалык белгилеринен гана эмес, айырмалоочу белгилеринен да байкалат.
 
Азыркы тил илиминде сөз жасоонун Парадигма деген түшүнүк кеңири жайылган. Сөз жасоонун Парадигмде деривациянын тигил же бул деңгээлинде түзүлгөн бир уңгулуу түзүлүштөрдү белгилешет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Палеография (лингвистика)

Палеография (лингвистика) (грек. palaios - байыркы жана grapho - жазам) - жазуу бел-гилеринин жаралышын жана алардын өнүгүшүн изилдеген тарыхый-филологиялык илим.
 
Теориялык Палеография жазуунун тарыхый өнүгүү-өзгөрүү өзгөчөлүктөрүнүн мыйзамченемдүүлүктөрүн аныктайт, жазуулардын жазылган мезгилин жана ордун, аларды жазган адамдарды аныктоо максатында кол жазмалардын жекече өзгөчөлүктөрүн практикалык жана сыпаттама жагынан иликтейт.
 
Палеографиянын негизги милдети жазылган тексттин өзүндө датасы же жери жөнүндө тике же кыйыр маалыматтар болбогон колжазмалардын мезгилдик жана аймактык тиешелүүлүгүн аныктоо үчүн, алардын өзүнө мүнөздүү өзгөчөлүктөрүн жана хронологиялык системасын аныктоо болуп саналат.
 
Палеографияжазууларды, жазуу белгилерин, тамгаларды жана аларды түзүп турган элементтерди, ошондой эле саптын, үстүндөгү белгилерди, ажыратуучу белгилерди, кыскартып жазуунун ыктарын ж.б. иликтейт. Ошондой эле жазуунун материалдары, куралдары, алардын мезгилдин өтүшү менен өзгөргөнүн же алмаштырылганын да изилдөө Палеография объектисине кирет. Өсүмдүктөрдүн (пальма жалбырагы, папирус, лотос) жалбырактарына, сөңгөктөрүнө, кабыктарга жана жазуу үчүн атайын иштетилген терилерде-пергаментте жазылган жазуулардын, тексттердин даталарын аныктоодо палеографиянын өзүнүн изилдөө методдору өзгөчө мааниге ээ болот.
 
Палеография, негизинен, тарыхый тил илиминин, тарыхтын, адабият таануунун, искусство таануунун суроо-талаптарын канагаттандырат. Ошол эле учурда башка гуманитардык, атүгүл, так илимдердин да айрым талаптарына кызмат кылат.
 
Палеографлингвисттер жазуулардын жазылган мезгилин жана ордун гана аныктоо менен чектелбестен, аларды жазган же жазууга катышкан адамдардын жазуу өзгөчөлүктөрүн, тилдик айырмаларын, ошондой эле текстологиялык изилдөө аркылуу изилденип жаткан текст автордун өзү тарабынан жазылганбы же көчүрүп жазылганбы деген маселелерди да карайт. 20-кылымда Палеографияизилдөө иштеринде так илимдердин да маалыматтарын колдоно баштады. Мис., химияны - жазылган сыяны же боекту анализдөө үчүн, физиканы - өң-түстү ажыратуу аркылуу өчүп калган, жуулган же тунарыктаган жазууларды тактоо үчүн колдонот.
 
Изилдөөгө алынып жаткан алфавиттерге жараша Палеография грек, латын, славян, армян, грузин, инди, араб, кытай, түрк Палеографисы ж.б. болуп бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Өздөштүрүү

Өздөштүрүү - тилдик байланыштардын жыйынтыгында бир тилдин элементтеринин башка тилге өтүшү, сиңиши (сөз, морфема, синтаксистик түзүлүш ж.б.).
 
Өздөштүрүү өздөштүрүүчү тилдин системасына ылайыкташат жана алардын кабыл алынышы кадыресе боло берүүчү көрүнүш. Мындай сөздөрдүн башка тилдик теги бул тилдүү элдерге байкалбайт жана этимологиялык анализдөөнүн жардамы менен гана аныкталат. Мис., орус тилине кирген эски түрк сөздөрү (тюркизмы); "башмак", "ватага", "казак", "карандаш" "очаг" орустукундай эле сезилет. Толук өздөштүрүлгөн сөздөр чет сөздөрү деп аталуучу башка тилдерден кирген сөздөрдөн айырмаланат. Чет сөздөрү тыбыштык, орфографиялык, грамматикалык жана семантикалык жактан өздөрүнүн четтик тегинин издерин сактайт. Чет сөздөрү, эң башкы-сы, билимдин өзгөчө тармактарына же өндүрүшкө байланыштуу кирет. Кээде алар бөтөн элдерге же өлкөлөргө таандык түшүнүктөрдү (этнографизмдер, регионализмдер, экзотизмдер) билдиришет.
 
Тилдердин өзара таасиринин узакка созулган тарыхы, алардын арала-шуусу көптөгөн тилдердин лексикасында өздөштүрүү маанилүү орунду ээлерин көрсөтөт.
 
Элдердин маданий жана экономикалык байланышынын негизинде тил-дердин өзара таасиринин күчөшү тектеш жана тектеш эмес тилдерде интернационалдык сөздөрдүн өзгөчө фондунун түзүлүшүнө алып келет. Европа тилдеринде интернационалдык сөздөрдүн негизги фондун грек, латын тилдеринен өздөштүрүлгөн сөздөр ээлешет, Жакынкы жана Ортоңку Чыгышта – араб жана перс тилдеринен, Ыраакы Чыгышта кытай тилдеринен. Интернационалдык сөздөр, айрыкча, илимдин жана техниканын ар кайсы тармактарындагы атайын терминологиянын катарына сиңишет.
 
Өздөштүрүүнүн жолдору оозеки, китептик, жазуу түрүндө болот. Сөздөр жазуу түрүнө караганда, оозеки кабыл алынышында өзүнүн сырткы кейпинде көп өзгөрүүлөргө дуушар болот. Эгерде сөз жаңы нерселер же түшүнүктөр менен бир мезгилде башка элдердин тилине кирсе, анда кабыл алынган бул сөздүн мааниси өзгөрүүгө дуушар болбойт. Бирок тилде бар сөзгө синоним катары жаңы сөздөр кирген учурда, бул эки синоним сөздөрдүн ортосунда маанилер чектелет жана жылышуулардын келип чыгыш семантикасы байкалат.

Өздөштүрүүгө жакын сөздөр калькага (структуралык өздөштүрүү) ык-ташат, анда өздөштүрүлүүчү структура төл сөздөргө жана төл сөздөрдүн сырткы көрүнүшүнө окшошот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Омограф

Омограф (грек. homos – бирдей, grapho – жазам) – бирдей жазылып, бирок айтылышы жагынан бири-биринен айырмаланган жана маанилик жактан эч кандай байланышсыз сөздөр.
 
Мындай сөздөр бир тилдин өзүнүн ички нукура сөзү менен башка чет тилден өздөштүрүлгөн сөздөрдүн ортосундагы бирдей жазылышты, бирок ар башка айтылышты көрсөтөт: бак (дарак) – кыргыздын сөзү, бак (машинанын багы) – орустун сөзү; ток (курсагы) – кыргыз сөзү, ток (зым) – орус сөзү; кабак (каш) – кыргыз сөзү, кабак (кафе) – орус сөзү.

Омографтар – жазылышы бирдей, бирок айтылышы боюнча айырмаланган сөздөр. Мисалы, ток – курсак ток, ток – электр тогу, бак – дарак, бак – бала бак ж. б. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Оксюморон

Оксюморон - (грек. oxys - акылмандык, moros - кемпайлык) карама-каршы маанидеги сөздөрдүн айкашынан пайда болгон синтаксистик ыкма. Б.а., эки антонимдин айкашып келүү мүмкүнчүлүгү натыйжасында жаралган эң оригиналдуу кептик фигура.
 
Оксюморондор, эреже катары, сөз айкаштары аркылуу уюшулат, алардын табиятын карама - каршы сөздөрдүн айкашы түзөт. Узак мезгилдер ичиндеги өнүгүүнүн натыйжасында Оксюморондор тилдик норма катары калыптанып калган. Азыркы мезгилде алар оозеки кепте, көркөм чыгармаларда, публицистикада көркөм ыкманын ролунда кеңири тарап, колдонулуп келүүдө.
 
Оксюморондук айкаштардын компоненттеринин бири-бирине карама-каршы турушу жана алардын кайра биригүүсү, жакындашуусу, сыйышуусу алардын негизги белгиси, өзгөчөлүгү деп эсептелет. Ошондуктан аларды илимий анализге алуунун натыйжасында антонимдердин стилдик функциясы гана ачылып берилбестен, тил менен ойлоонун, тил илими менен логиканын катышы да терең ачылып такталып берилет.
 
Сөз айкашы - Оксюморондун негизги модели. Оксюморондук сөз тизмектеринин түгөйлөрү синтаксистик жактан ыкташуу жана башкаруу байланыштары менен тутумдашып, ар бир компоненти ар түркүн сөз түркүмдөрүнөн болушу мүмкүн. Күнөөсүз күнөөлүү (ыкташ. байл., субстант. сын ат.), тирүү арбак (ыкташ. байл., сын ат.өз. ат ат.); кейиштүү жылмаюу (ыкташ. байл., сын ат.+этиш); жумурткадан кыр чыгаруу (башкар. байл., зат ат.+этиш); айтпаганды айтуу (башкар. байл., субстан. атоочтук (этиш)+этиш) ж.б.
 
Жөнөкөй Оксюморондордон айырмаланып фразеологиялык Оксюморонду түзүп турган антонимдик сөздөр өздөрүнүн түз маанилерин жоготуп, бүтүндөй турпаты менен башка маанидеги түшүнүктү берип калат: көз ачып жумганча - бир заматта деген маанини;
 
түк бүткөн сайын калтыроо - байыган сайын зыкым болуу деген маанини туюндурат. Фразеологиялык Оксюморондун түзүлүшүндөгү негизги ыкма - бул логикалык жактан бирикпегендердин биригиши.
 
Оксюморонду лаконизмдин жеткен чеги десек болот. Ал аркылуу берейин деген ой кыска, эки эсе так, таамай болуп, көркөм сөздүн кудурети артат. Ал көркөм чыгармада колдонулса, бүтүндөй чыгарманын ажарын ачып, автордун оюнун өзөгүн түзөт. Оксюморон – эмоционаддык, экспрессивдик, эстетикалык күчтүү таасири бар тилдик каражат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика