Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чөлдөшүү

thumb|Чөлдөшүү (Арал деңизи).
thumb|Чөлдөшүү (Марокко‎).
Чөлдөшүү - чөлдүн аянтынын ага чектеш жаткан аймактардын эсебинен кеңейүүсү.
 
Чөлдөшүү табигый себептерге да байланыштуу болушу мүмкүн (мис., климат менен агымдын циклдык өзгөрүүсүнөн мезгил мезгили менен кургакчылык болот), бирок, негизги роль антропогендик фактор - чөлдөргө чектеш жерлердеги токойлорду (курулушка, отун ж. б. муктаждыктар үчүн) кыюу, өсүмдүктөрдү таптап жок кылуу (малды көп жаюудан) ж. б. табиятка терс таасирин тийгизип, чөлдөрдүн кеңейишине алып келет. 20-кылымдын 70-жылдарында жыл сайын 6 млн гектарга жакын жер (а. и. 3,2 млн га жайыт, 2,5 млн га иштелип жаткан жер, 125 миң гектарга жакын сугат жер) чөлгө айланып кеткен. 

Илимпоздордун пикири боюнча чөлдөшүү азыркы темп менен өсүп отурса 2010-жылдарда Жер шарындагы чөлдөрдүн аянты 20%ке кеңейиши ыктымал (негизинен Африкада). Эл аралык кызматташуу аркылуу гана чөлдөшүүнү токтотууга мүмкүндүк болот.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Чымкөң

thumb|Чымкөң.
Чымкөң - саз өсүмдүктөрүнүн узак убакыт сууга чыланып, аба жетишсиз шартта чала чириндиге айланган калдыктарынан пайда болгон күйүүчү зат, көң.
 
Өңү кара, кара күрөң, саргыч болот. Составында көмүртек (50 - 60%), суутек, көмүр кычкыл газы, азот, күкүрт болот. Жылуулук чыгаруу энергиясы 11 - 13 мж/кг. Чымкөң отун, о. эле жер семирткич, химиялык сырьё алуу үчүн пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ботаника‎
Категория:Геология
Элдүү жай

Элдүү жай - калк туруктуу же мезгилдүү жашаган жер (айыл, кыштак, шаарча, шаар ж. б.); адатта анын энчилүү аты болот.
 
Элдүү жайлар жайгашуусу (туташ же чаржайыт), чарбалык адистешүүсү, өлчөмү (элинин саны), администрациялык статусу ж. б. боюнча айырмаланат. 

Негизги айыл-кыштактардан обочо жайгашкан өзүнчө функцияны аткарган айрым турак жайлар (мис., кыштоо, токой кардону, хутор ж. б.) да элдүү пункт болушу мүмкүн. Элдүү жайдын эң маанилүү көрсөткүчү - анын калктуулугу (элдүүлүгү) болуп саналат.

Колдонулган адабияттар

 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Категория:География
Ат-Башы (топоним)

Ат-Башы (топоним) - жердин, суунун, айрыкча сепилдин аты катары 9-10-кылымдан белгилүү.
 
Ал “Улуу жибек жолунун” Ферганадан Кашкарга жана Ысык-Көлдүн тескейиндеги Барскан шаарына кеткен соода жолунун боюнда орношкон. Караханийлер, моңгол жана Моголстан доорунда Ат-Башы өрөөнүндө көп тарыхый окуялар болуп өткөн. “Манас” эпосунда кыргыздардын эзелки мекени катары көп айтылат. Сейф ад-Дин Ахсикентинин “Мажму ат-таварих” аттуу эмгегинде да Манас баатыр менен калмактардын ортосундагы согуштарда А. көп жолу кездешет. Ошондой эле к. Ат-Башы өрөөнү, Атбаш макалаларын.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топонимдер‎
Жумгал (топоним)

Жумгал — (моңголчо зүүн, калмакча зүң. Бирок бул сөз эки маани берет; биринчиси - күнчыгыш, экинчиси - сол) - топоним.
 
Кыргыздар эзелтен мекендеп келе жаткан жерлердин бири катары эпосто көп эскерилет. Кытай-калмактар башта басып алган ата-журтун бошотуу үчүн Манас баш болуп Алтайдан аттанып чыккан кыргыздардын Үрбү, Мунаркан жетектеген колу бул өрөөндөгү калмактын Кубан калдайын багындырышкан. С. Орозбаковдун варианты боюнча анын баштагы аты - Буйда-Суу. 

Кыргыздар калмактарды багындыргандан кийин бул жер Ж. деген атка көчкөн. Бирок калмактар койгон ысым кала берген. Геогр. реалияда Нарын чөлкөмүнүн оң капшытындагы өзөн, Өрөөн жана тоо кыркасы.

 Булактар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топонимдер‎
Кара-Кулжа (топоним)

Кара-Кулжа - топоним.
 
Эпосто сай, жер жана тоонун аты катары айтылат: “Айдап жылкы сугартып Кара-Кулжа сайына”; “Адам калбай келсин деп, Кошунуна чакырды Кара-Кулжа, Тарынан, Көкүрөк, Көкарт баарынан, Каралма кайкы белинен” деген саптардан көрүнгөндөй Кара-Кулжа Алтайдан көчүп келген Манастын эли жашап турган жер. 

Эпосто төмөнкүдөй Кара-Кулжанын элдик этимологиясы чечмеленет: “Кароолдуктун тоосунан” “Капкара болгон Кулжадан” “Элүү төртүн атышып...” “Баатырлар жолго салыптыр” аты ошого байланыштуу пайда болуптур. Геогр. реалияда К. азыркы Ош облусунун түндүк-чыгышында жайгашкан суунун, өрөөндүн, райондун, кыштактын аты.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топонимдер‎
Манас (курорт)

Манас — Дагстандагы климаттык курортчо.
 
Каспий деңизинин жээгинде. Махачкала шаарынан 50 км түштүкчыгышта. Курорттун аймагында минерал суулар (йод-бром) бар. Мында “Каспий”, “Чайка” санаторийлери, эс алуу үйлөрү иштейт. Бул курорттун, о. эле Дагстандагы башка жер суу аталыштары (Манаскент, Манасмахи, Манас темир жол станциясы ж. б.) мында илгертеден жашап келаткан ногой калкынын дастанына байланыштуу деп каралат. 

Ногой, кыпчак ж. б. уруулар Түндүк Кавказга Алтынордо кулагандан кийин (15-к.) ооп келген. Манас ногой уругунан чыккан дегенди эске алганда Дагстандагы топономикалык “Манасия” да Манастын ысмына байланыштуу экендигин байкоого болот.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Орусия
Ысык-Көл (топоним)

Ысык-Көл (топоним) - Эпосто кыргыздардын байыртадан мекендеген жерлеринин бири катары көп эскерилет.
 
Манасата журтун баскынчы жоодон бошотмок болуп Алтайдан аттанып чыгып, Кошойго жолукканы келе жатып Ысык-көлгө туш келип, суктанат: “Береке экен, бел экен, Бенде көрчү жер экен, Жердегенде адамды Кан кылуучу жер экен. Жээк-жерге баарысы Бай кылуучу жер экен, Ортосу көпкөк көл экен, Суусунда миңдей төр экен Жердеген адам бай болчу, Көлүндө ырыс бар экен. Боз мойнокчо, дөбөчө, Түшүп Манас жер чукуйт, Касиеттүү жер экен, Эки эли жерин оодарса Түгөнгүс алтын бар экен. Жаныбарым Ысык-Көл Жер соорусу турбайбы! Мындай кызык жер болбос, Мындай кызык көл болбос, Будур-будур бел экен, Будурмак аттуу жер экен, Будурдан бугу куюлуп, Жаткан экен жаныбар Будурдун чөбү суюлуп, Ар коктудан жаркырап, Миңден булак куюлуп, Өйүз-бүйүз жери тар Ортосунда жайнаган Сонун көпкөк көлү бар”. 

Географиялык реалияда көл жана жер катары республиканын түндүк-чыгышында жайгашкан. Күңгөй жана Тескей Ала-Тоолору менен курчалган кеңдик багыттагы кенен ойдуңдун таманын ээлеп жатат. Көлдүн азыркы аты байыркы түрк тилиндеги ысык//ызык сөзүнө байланыштырылып, ал ыйык, керемет, азиз, курман, фетиш деген маанини берет 

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Топонимдер‎
Гречко Всеволод Васильевич

Гречко Всеволод Васильевич (1934, Пржевальск (Каракол) ш. - 2002, Бишкек) - геогр. илиминин кандидаты (1967), профессор (1992).
 
1957-ж. КМУну бүтүргөн. 1970-ж. чейин Кыргыз ИАнын экономика институтунда кенже, ага ил. кызматкер болуп иштеген. 1970-жылдан КМУнун география факультетинин экономикалык геогр. кафедрасында ага окутуучу, доцент, кафедра башчысы, профессору, 1975-78-ж. геогр. факультетинин деканы, кийин университеттин сырттан окутуу боюнча проректору болуп иштеген. 

Ал экономикалык жана социалдык геогр. боюнча Кыргызстандагы белгилүү адис. Анын ил. эмгектери негизинен Кыргызстандын түштүгүнүн айыл чарбасын изилдөөгө багытталган («Ош облусунун айыл чарбасы» ж. б.).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар‎
Александр фон Гумбольдт

thumb|Александр Гумбольдт (1843).
Гумбольдт Александр (1769-1859) - немец табият таануучусу, географ жана саякатчы.
 
Берлин ИАнын мүчөсү (1800), Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1818). Франциялык ботаник Э. Бонплан менен бирге 1799-1804-ж. Түштүк жана Борбордук Американы изилдеген. 1829-ж. Урал, Алтай, Батыш Сибирь, Каспий деңизине саякат жасаган. Гумбольдт өсүмдүктүн зона боюнча таралышы жөнүндөгү идеяга, өлкө жана ландшафт таанууга, өсүмдүктөр географиясына негиз салган; бир катар орографиялык жана климаттык законченемдүүлүктү аныктаган; изотерма жөнүндөгү түшүнүктү киргизген. Жер магнетизмин, жанар тоолорду көп изилдеген. Гумбольдттун «1799-1804-ж. Жаңы Дүйнөнүн күн-түнү тең облусттарына саякат», «Табияттын көрүнүшү» (1808), «Космос» (1845-62-ж. 1-5-т.) аттуу залкар эмгектери орусчага которулган. 

Гумбольдт ысымы менен бир катар геогр. объектилер (Борбордук Азия менен Түндүк Америкадагы кырка тоолор, Гренландиядагы мөңгү, Тынч океандагы агым ж. б.), айрым өсүмдүктөр, минерал, Айдагы кратер ж. б. аталган. Берлиндеги университет да ага-ини Александр жана Вильгельм Гумбольдт Атында. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар‎
Категория:Ботаниктер‎
Картавов Михаил Михайлович

Картавов, Михаил Михайлович (1910, Орусия, Волгоград облусу, Серфимович ш. - 1987, Фрунзе) - геогр. илиминин кандидаты (1949), доцент (1950), профессор (1969).
 
Ленинград мамлекеттик университетинин геогр. факультетин бүтүргөн (1939). Улуу Ата Мекендик Согуштун катышуучусу (1942-45-ж.). Демобилизациядан кийин Кыргызстанга келип, Кыргыз пед. институтунда ага окутуучу болуп иштейт. 1948-ж. геогр. факультетинде жаңыдан уюшулган экономикалык геогр. кафедрасынын башчысы, кийин ошол кафедранын профессору, 1954-58-ж. КМУнун илимий иштер боюнча проректору. Картавов Кыргызстандагы улуттук адистерди даярдоого, экономикалык география илиминин Кыргызстанда өнүгүшүнө зор салым кошкон. 

Кыргыз геогр. коомунун уюштуруучулардын бири; анын «Чүй өрөөнү», «Чоң Кемин өрөөнү», «Фрунзе облусу» аттуу эмгектери экономикалык геогр. илиминин Кыргызстандагы алгачкы үлгүлөрүнөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар‎
Лунин Борис Александрович

Лунин Борис Александрович (1908, Орусия, Саратов губерниясы, Вольск ш. - 1971, Фрунзе) - география илиминин кандидаты (1948), доцент (1950) Ленинграддагы А. И. Герцен атындагы пед. университеттин геогр. факультетин бүтүргөн.
 
1937-жылдан Кыргыз пед. интунда жаңыдан уюшулган геогр. факультетинин окутуучусу, КМУнун геогр. факультетинин деканы, кафедра башчысы, университеттин окуу-тарбия иштери боюнча проректору болуп иштеген. Лунин Кыргызстандагы улуттук адистерди даярдоого зор эмгек сиңирген жана Кыргыз геогр. коомунун алгачкы уюштуруучуларынан болуп, география илиминин Кыргызстанда өнүгүшүнө салым кошкон. Анын «Кыргыз ССРи» (1940), «Кыргызстандын географиясы жөнүндө аңгемелер» (эки жолу жарык көргөн), «Кыргызстандын географиясы» (1958, авторлош), «Кыргызстандын жаратылышы» (1962, авторлош) ж. б. эмгектери Кыргызстандын жаратылышы жөнүндөгү маалыматтардын башаты болгон.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар‎
Орозалиев Султан

Орозалиев Султан (1921, Чүй облусу, Москва району, Чоң Арык кыш. - 1992, Бишкек) - геогр. илиминин кандидаты (1954), профессор (1989).
 
Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Кыргыз пед. институтунун геогр. факультетин бүтүргөн. 1953-ж. чейин КирФАНдын энергетика бөлүмүндө кенже илимий кызматкер, 1953-жылдан КМУнун геогр. факультетинде окутуучу, профессор болуп эмгектенген. Кыргыз адистеринин ичинен биринчилерден болуп кандидаттык ил. даражага ээ болгон. Кыргызстандын экономикалык географиясы боюнча адис. Негизги ил. эмгектери Кыргызстандын айыл чарбасына арналган. Анын «Кочкор өрөөнү», «Суусамыр», «Түндүк Кыргызстандын жайыттарынын өзгөчөлүктөрү», терминология боюнча «Географиялык терминдердин орусча-кыргызча сөздүгү» (1966), о. эле окуу методикалык, мектеп окуучулары үчүн «Кыргызстандын экономикалык географиясы» (1978), «Кыргыз ССРинин географиясы» (авторлош, 1982) ж. б. эмгектери жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар‎
Категория:Москва району
Категория:Туулгандар 1921-жылы
Категория:Өлгөндөр 1992-жылы
Ракитников Андрей Николаевич

Ракитников Андрей Николаевич (1903, Орусия, Саратов губерниясы - 1994, Москва) - геогр. илиминин доктору, (1963), Москва мамлекеттик университетинин профессору.
 
1924-ж. Саратов шаарындагы айыл чарба институтун бүтүргөн, кийин 1924-жылдан СССР ИАнын экспедициясынын курамында, Казакстан жана Орто Азия аймагынын жаратылыш ресурстарын изилдөөгө катышкан. 1936-ж. «Борбордук Тяньшань жана Ысык-Көл ойдуңу» монографиясы, 1939-ж. «Чыгыш Фергананын айыл чарба зоналары» китеби жарык көргөн. Монографиясы үчүн геогр. илиминин кандидаты болгон. Ошол мезгилден Москва университетинин геогр. факультетинде профессор, айыл чарба географиясы боюнча илимий топтун уюштуруучусу болгон. 

Ал жетектеген редакциялык комиссия «СССРдин айыл чарбасын райондоштуруу» боюнча карталарды жарыкка чыгарган (1989). Р. о. эле «Каспий бою ойдуңунун батыш бөлүгүнүн экономикалык географиясы» (1957), «Айыл чарбасынын географиясы» (1970) ж. б. эмгектерди жараткан.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар‎
Категория:1903-жыл
Чормонов Бакас Шаршембиевич

Чормонов Бакас Шаршембиевич (1921, Ысык-Көл району, Темир кыш., - 1989, Бишкек) - экономикалык геогр. багыты боюнча көрүнүктүү илимпоз жана педагог, агартуучу.
 
Кыргыз Респ-нын эл агартуусунун отличниги (1946), СССР жогорку окуу жайларынын отличниги (1981), география илиминин кандидаты, доцент, профессор. Орто мектепти Херсон облусунун (Украина) Чельбасы айылынан бүткөн. 1941-46-ж. Ысык-Көл районун Темир айылындагы орто мектептин окуу бөлүмүнүн башчысы, директору, ошол эле райондун жана 1946-51-ж. - Жалал-Абад облустук элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы. 1951-54-ж. Кыргыз мамлекеттик университетинин студенти, 1954-89-ж. КМУнун геогр. факультетинде ага окутуучу, доцент, профессор. Кыргызстандын өнөр жайынын, шаарларынын географиясы, географияны окутуунун методикасы боюнча 90дон ашык илимий-методикалык эмгек жазган. 

Монографиялары: «Промышленный прогресс Кыргызской ССР», «Өнөр жайы өнүккөн Өрөөн», «Өз крайыңды үйрөн» ж. б. Кыргызстандын телекөрсөтүүсүндө «Кино - саякатчылар клубун» уюштуруп, өмүрүнүн акырына чейин аны алып баруучу болгон.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар
Категория:Ысык-Көл районунда төрөлгөндөр
Чупахин Виктор Михайлович

Чупахин Виктор Михайлович (1930-ж. т.) - география илиминин доктору (1964), профессор Кыргыз мамлекеттик пед. институттун геогр. факультетин бүтүргөн (1953).
 
1953-62-ж. ошол эле институтта иштеп, «Ички Тяньшань» аттуу эмгегин чыгарып (1959), ал иши боюнча кандидаттык диссертациясын, «Тяньшандын физикалык географиясы» деген монографиясынын негизинде докторлук диссертациясын коргогон (1964). 

Ал Кыргызстандын, Казакстандын, Кавказдын ж. б. КМШ өлкөлөрүнүн ландшафттарын изилдеп, анын негизинде 15тей монографияны жараткан. Кыргызстандын ландшафттарын изилдөөгө, о. эле жогорку квалификациялуу адистерди даярдоого салым кошкон.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар
Шүкүров Эмил Жапарович

Шүкүров Эмил Жапарович (1938, Фрунзе ш.) - география илиминин доктору (1992), Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер, Нью-Йорк ИАнын академиги, Кыргыз мамлекеттик университетин (1960), Москва мамлекеттик университетинин аспирантурасын (1962) бүткөн.
 
УИАнын Философия жана укук институтунда кенже, ага ил. кызматкер, директордун орун басары, КММИде окутуучу жана УИАнын Биология жана топурак таануу институтунда лаборатория башчысы, директордун орун басары, директор, Кыргызстан Эл аралык университетинде декан болуп эмгектенген. 2000-жылдан Борбордук Азиядагы биол. ар түрдүүлүктү сактоо боюнча транс чегаралык аймактын долбоорунун ил. кеңешчиси. Зоология, философия, зоогеография, экология боюнча 250дөн ашык ил. эмгектин, а. и. 10 монографиянын, 17 картанын автору. Негизги эмгектери: «Концепция дополнительности и проблема общения» (1972), «Птицы еловых лесов Тянь-Шаня» (1986), «Зоогеографическая карта Кыргызстана» (1990), «Природная и антропогенная среда Кыргызстана» (1991), «Комлпексная интегральная оценка территории в целях экологически обоснованного устойчивого развития» (1997).

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар
Категория:Бишкек
Эргешов Абжапар Абдыразакович

Эргешов Абжапар Абдыразакович (1951, Ош облусу, Өзгөн району, Көлдүк кыш.) - геогр. илиминин доктору (1997), профессор (2000).
 
1976-ж. КМУнун геогр. факультетин бүтүргөн. 1987-ж. «Кургактыктын гидрологиясы, суу ресурстары жана гидрохимия» адистиги боюнча кандидаттык диссертация коргогон. 1976-жылдан Кыргыз УИАнын Геология институтунда инженер, ил. кызматкер, лаборатория башчысы. 1988-2000-ж. Ош мамлекеттик университетинде окутуучу, доцент, профессор, Бишкек гуманитариялык университетинин табигый илимдер жана экология кафедрасынын профессору (2000), 2001-жылдан ошол эле университеттин менеджмент кафедрасынын башчысы. КУУнун, Кыргыз УИАнын, Казак улуттук университетинин алдында География жана Экология адистигиндеги кандидаттык жана докторлук диссертацияларды коргоо боюнча атайын кеңештердин мүчөсү. Нарын дарыясындагы гидротехникалык курулуштардын, суу сактагычтардын айлана-чөйрөгө тийгизген таасири, ГЭСтерге техникалык-экономикалык жактан баа берүү боюнча ил. изилдөөлөргө, экологиялык билим берүү концепциясын түзүүгө, Эл аралык долбоорлорго катышкан. 100дөн ашуун ил. эмгектин (а. и. 3 монографиянын) автору. Эмгектери негизинен айлана-чөйрөнү коргоо жана айрыкча жаратылыш ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу проблемаларын изилдөөгө арналган.

Колдонулган адабияттар
 Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Географтар
Категория:Өзгөн району
Эдмунд Берк

Берк Эдмунд (1729-1797) - англиялык мамлекеттик ишмер, консерватизмдин теоретиги. Мамлекет менен коом - табигый эволюциянын өнүгүү жолу;
 
Мамлекеттин негизги максаты - мыйзам менен тартипти, социалдык жана саясий стабилдүүлүктү сактоо - Берктин теориясынын негиздери. Бийликтин өкүлчүлүк формасын коргоо менен, Англия парламентин - бийликтин чыныгы формасы деп эсептеген. Бул институт көпчүлүктү жакшы башкарууга жардам берет. Берк боюнча коомду сактоо үчүн, аны дайыма реформалоо зарыл. Берк либералдардан айырмаланып, адамдын жаратылышына ишенген эмес, анын өзүнүн турмушун оңдоо үчүн акылга сыярлык иш кылаарына көзү жеткен эмес.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Категория:Педагогика
Категория:Инсандар
Гегемония

Гегемония (гр. hegemonia бийлөө, башкаруу) - гегомонизм - жеке көз караштын, саясий эрежелердин, көрсөтмөлөрдүн, саясаттын башка бирөөлөргө таңууланышы.
 
Гегемония башка бирөөгө карата саясий күчтөн, таптык, мамлекеттик башкаруучулуктун, бийлөөчүлүктүн абалы. Гегемония бийлик эмес, ал таасир жана башкаруунун биригип, бийликти жүргүзүүгө айлануусу. Гегемония түрлөрү: маданий, идеологиялык, саясий ж. б. Гегемониянын масштабы континенталдыктан тартып тармактыкка чейин жетиши мүмкүн. Гегемония үчүн күрөш мамлекеттердин коалицияларынын түзүлүшүнө, согуштарга алып келген учурлар болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Категория:Педагогика
Группировка

Группировка, саясатта -
 
 1). Саясий ишмердүүлүккө эки же андан көп борбордун биргелешип иштөөсү.
 2). 2-3 борбордун жашыруун келишимдин негизиндеги аракети, алар коомчулуктан качышат.
 3). 2-3 борбордун көз караштарынын убактылуу дал келишине байланыштуу келишим аркылуу ишмердүүлүгү. 

Группировканын тескери жагы - коррупцияга өсүп кетиши мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Категория:Педагогика
Деидеологиялаштыруу

Деидеологиялаштыруу - ХХ к. 50-ж. Европада кеңири тараган социал-демократтык концепция; алар коомдо «идеологияны жок кылып», идеологиясыз илимди түзүүгө аракет жасашкан.
 
Т. Парсонс, Э. Шилз, С. Липсет ж. б. колдогон. Идеология - социалдык чындык жөнүндө ачык картинаны бере албайт, анткени ал өзүнчө бир таптын, социалдык катмардын кызыкчылыгын көздөйт дешкен. Коом нормалдуу өнүгүүсү үчүн тапка негизделбеген социалдык негиз керек. Жогорку индустриалаштырылган коомдо антогонисттик карама-каршылыктар жок, ошондуктан, идеологияны жок кылуу керек дешкен деидеологиялаштыруунун талапкерлери.
 
Деидеологиялаштыруу концепциясынын өнүгүшүнө конвергенция идеясы таасир берген. Мында коомдук өнүгүү коомдун социалдык-саясий тибине карабастан үч этапка бөлүнгөн:
 1). индустриялаштырууга чейин;
 2). индустриалдуу;
 3). постиндустриалдуу (индустриалаштыруудан кийинки).
 
Ушул ирээт менен өнүгүүдө идеология акырындап жок болууга тийиш. 70-ж. кайрадан реидеологиялаштыруу агымы, б. а. коомдо идеологияны жандандыруу агымы башталган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Категория:Педагогика
Демократтык централизм

Демократтык централизм - башкаруунун жана мамлекеттик түзүлүштүн кээ бир саясий партиялардын жана коомдук уюмдардын түзүлүшүнөн жана ишмердигинин принциби.
 
Демократия жана централизм бул принциптин өз ара шартталган тараптары. Тарых далилдеп тургандай, админстрациялык-командалык системанын шартында демократиянын жоктугу жана централизмдин күчөшү, бардык чоң-кичине маселелердин борбордон чечилип калышы бюрократияга алып келди. Централизмден толугу менен баш тартуу анархияга алып келет. Ошондуктан Демократтык централизм зарыл болгон катнашта болгону жана аң-сезимдүү ишке ашырылганы зарыл. Демократтык централизм жок жерде кеңири демократия, мамлекеттин, өзгөчө көп улуттуу, бүтүндүгү, автономия ж. б. болушу мүмкүн эмес.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Категория:Педагогика
Депутаттын суроо-талабы

Депутаттын суроо-талабы - мамлекеттик бийликтин өкүлдүк органына шайланган депутаттын мамлекеттик бийликтин аткаруу органдарына же кызмат адамдарына алардын ишине тийиштүү маалыматтарды жана түшүнүктөрдү берүү тууралуу талап менен кайрылышы.
 
Демократтык өлкөлөрдө Демократтык централизм - өкүлдүк органдын өзүнө баш ийген аткаруу органдарынын ишине көзөмөлдүк кылышынын формаларынын бири. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 58-статьясында: Жогорку Кеңеш мыйзамдарды кабыл алат, аларга өзгөртүү жана толуктоо киргизет, ошондой эле, алардын аткарылышын көзөмөлдөйт; өзү түзгөн же шайлаган органдардын, ошондой эле өзү дайындаган же шайлаган кызмат адамдарынын отчетун угат, зарыл учурда республиканын өкмөтүнө же анын айрым мүчөсүнө ишеним көрсөтүү маселесин чечет - деп көрсөтүлгөн.
 
Ал эми 57-статьяда: «Жогорку Кеңештин депутаты мамлекеттик башкаруу органдарына жана алардын кызмат адамдарына суроо-талап менен кайрылууга укуктуу. Алар Жогорку Кеңештин заседаниесинде суроо-талапка жооп берүүгө милдеттүү», - деп айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Категория:Педагогика