Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Акваму (эл)

Аква́му — акан тобундагы эл. Гананын түштүгүндө, Бирим, Денсу жана Вольта дарыяларынын аралыгында, Аккра шаарынын түндүгүндө жашайт.
Саны 42 миң адам (2000).

Тил

Акваму эли акан тилинин диалектилердин биринде сүйлөйт.

Дин

Азыркы учурда калктын көпчүлүгү христиандар (протестанттар, католиктер, афрохристиандар).
Жергиликтүү салттуу ишенимдер да сакталууда.

Чарбалык иштер

Негизги кесиптери — кол менен иштетилген жер чарбасы (жүгөрү, таруу, сорго, ямс, маниок, күрүч, какао) жана малчылык.

Коом

Салттуу коомдук уюм 
айыл жана көп балалуу жамааттар болуп саналат. Туугандык эсеп энелик.
Ашантиге салттуу жашоо образы, материалдык маданияты жана социалдык институттары жакын.

Тарых

Акваму эли Акваму башчылыгынын (оман) аймагында акан урууларынын биригүүсүнүн натыйжасында түзүлгөн.

Акваму мамлекетинин 
(1600—1730) байышы Алтын Жээк жана Кул Жээгиндеги европалык чептерге алтын жана кул сатуу аркылуу өткөн.

18-кылымдын башында Акваму мамлекети күчүнүн туу чокусуна жеткен. Ошондо Акваму территориясы жээкти бойлой 400 кмден ашык созулуп, чыгышта Вида шаарынан батышта Виннеба шаарына чейин созулган.
Кошуна уруу бирикмелери гуан, гонжа, аквапим, эве, адангме, га, ошондой эле Аккра жана Ладока Акваму мамлекетине жыйналуучу салык төлөшчү.
Акваму мамлекетинин административдик-саясий системасы согуш тартибинин бирдиктерине негизделген башка акан саясий бирикмелери үчүн үлгү болуп калды.

Ашанти жана Ачем-Абуква менен болгон согуштук кагылышуулар мамлекеттин жоюлушуна алып келген. 1730-жылдары акваму элинин бир бөлүгү Вольта дарыясы аркылуу көчүп, ал жерде жаңы Акваму башчылыгынын (оман) түзгөн. 1742—1826-жылдары Ашанти Конфедерациясынын курамына кирген.

 Булактар 

https://bigenc.ru/ethnology/text/1806305 

http://knowledge.su/a/akvamu.html

Категория:Африка этностору

Категория:Ква тилдеринде сүйлөгөн элдер
Чарльз III

Чарльз III , толук аты Чарльз Филипп Артур Жорж (14-ноябрь 1948, Лондон, Улуу Британия) — Улуу Британиянын королу, Улуу Британиянын куралдуу күчтөрүнүн башкы колбашчысы, Англия чиркөөсүнүн башчысы, Улуттар Шериктештигинин башчысы. Он төрт көзкарандысыз мамлекеттин монархы: Австралия, Антигуа жана Барбуда, Багама аралдары, Белиз, Гренада, Канада, Жаңы Зеландия, Папуа — Жаңы Гвинея, Сент-Винсент жана Гренадиндер, Сент-Китс жана Невис, Сент-Люсия, Соломон Аралдары, Тувалу, Жамайка.
Сердар Бердымухамедов

Серда́р Гурбангулы́евич Бердымухаме́дов (22-сентябрь 1981, Ашхабад, Түркмөн ССР) — түркмөнстандык мамлекеттик жана саясий ишмер. 2022-жылдын 19-мартынан тарта Түркмөнстандын президенти.
Ачем (эл)

Ачем (өз аты: ачим, аким, акем, акьем) — Гананын түштүгүндө жашаган акан эли.
Төрт топко бөлүнөт: ачем ашанти, ачем абваква, ачем котоку, ачем босом.
Ашанти, аквапим жана акваму элдерине жакын.
Саны 612 миң адам (2000).

 Тил 
Акваму сыяктуу, ачем эли акан тилинин диалектилердин биринде сүйлөйт.

 Дин 
Калктын бир бөлүлүгү христиандар (протестанттар жана католиктер).
Калгандары Ислам динин жана жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат.

 Коом 
Коомдун ички структурасы матрилинейлик.
Гана коомунун бардык чөйрөлөрүндө эл абдан жакшы көрсөтүлгөн.

 Тарых 
XVI кылымдын аягында Ачем башчылыгы (оман) түзүлүп, ал XVII кылымдын аягында Ачем-Абуаква, Ачем-Котоку жана Ачем-Босома омандарына бөлүнүп кеткен. 1742–1831 жылдары Ашан­ти кон­фе­де­ра­циясынын курамында болушкан.

Гананын тарыхы тууралуу талкуулар көбүнчө өлкөнүн көз карандысыздыгына негизги таасирин тийгизген "чоң алтылыкка" кайрылышат. Чоң алтылыктын арасында ачем эли көпчүлүктү түзөт.

 Булактар 

https://bigenc.ru/ethnology/text/1843140 

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/6802

Категория:Африка этностору

Категория:Ква тилдеринде сүйлөгөн элдер
Аанта

Аанта (аханта, анта, анте) — Ганадагы акан тобундагы эл. Анкобра дарыясы менен Секонди-Такоради тоолорунун ортосундагы Гвинея булуңунун жээгинде жашайт.Саны 40 миң адам. Аанта элине аньи, нзима жана эвалуэ этностору жакын. Фанти катуу таасир эткен.

 Тил 
Аанта тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн курамындагы ква уясынын акан тобуна кирет.

 Дин 
Калктын көпчүлүгү христиандар (протестанттар, католиктер, афрохристиандар).
Жергиликтүү салттуу ишенимдер
(ата-бабаларга сыйынуу, Ньямие асман рухуна ишенүү, полидемонизм, фетишизм) да сакталууда.

 Чарбалык иштер 
Негизги кесиптери — кол менен иштетилген жер чарбасы (жүгөрү, ямс, таро, күрүч, жер жаңгак) жана балык уулоо (деңиздик жана дарыялык).

 Кол өнөрчүлүк 
Темир устачылык, карапачылык, токуучулук, жыгачтан оюучулук, кайык жана балык уулоо шаймандарын жасоо, тузду буулоо сыяктуу салттуу кол өнөрчүлүктөр өнүккөн.

 Турак жай 
Аанта жыгачтан жана чоподон жасалган тик бурчтуу үйлөрдө жашашат. Үйдүн чатыры пальма бутактарынан же шиферден жасалган.

 Кийим 
Майрамдык кийим катары салттуу кийим (кенте — жалпы акан үчүн) колдонулат, ал эми жөн күндөрү европалык кийим кийишет.

 Тамак-аш 
Негизги тамак-ашы — балык жана өсүмдүк тамагы (ботколор, куурулган, кайнатылган, куурулган жана бышырылган тамыр жемиштери жана пальма майы жана ачуу татымалдар кошулган жашылчалар).

 Коом 
Негизги салттуу социалдык институттар: айылдык жана чоң үй-бүлө жамааттары, матрилинейлик кландар, патрилатералдык топтор, асафо аскер уюмунун бөлүмдөрү.
Көп аялдуулук, левират, сорорат, сатып алган нике практикаланат. Туугандык эсеп матрилинейлик
(энелик).

 Маданият 
Фольклордун бардык негизги жанрлары бар. Салттуу ямс Кунтум майрамын белгилөө.

 Тарых 
Колонияга чейинки мезгилде аант уруулары 1745—1826-жылдары Ашанти конфедерациясынын курамына кирген Аант (Аханта, Анта) башчылыгын түзүшкөн.

 Булактар 

http://www.etnosy.ru/node/35

http://www.etnosy.ru/taxonomy/term/6

Категория:Африка этностору

Категория:Ква тилдеринде сүйлөгөн элдер
Тив (эл)

Тив (тиви, мунши, мунчи, мбичи, мбитсе, митчи, митши, мутчи, аппа) — Нигериянын түштүк-чыгышында (4,3 млн адам) жана Камерундун түштүк-батышында (0,6 млн адам) жашаган эл. Ошондой эле АКШ жана Улуу Британия өлкөрүндө жашашат.
Жалпы саны 5 млн адам (2016).

Тив, ийон, угбе, утанге (утанга, отанк) жана ундир (ндир) топторго бөлүнөшөт.

Тил

Тив (тиви же мбитши) тили Нигер-конго макробүлөсүнүдөгү бенуэ-конго уясына кирет. Тив тили нигериянын Бенуэ жана Плато штаттарынын расмий тили.
Англис жана хауса тилдери да кеңири таралган.

Дин

Калктын көпчүлүгү христиандар (ка­то­ли­ктер, протестанттар, аф­ро­хри­сти­ан­дар) жана мусулмандар (сүннөттөр).
Калгандар жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат.
Ата-бабалар культу. Табияттан тышкаркы күчтөргө (тсав) ишенишет. Жаратылыш 
күчтөрүнө сыйынышат. Фетишизм (акомбо).

Чарбалык иштер

Салттуу кесиптер — айдоочулук (соко менен) жана кол менен иштетилген (террассалык — адырлардын боорлорунда) жер чарбасы (жүгөрү, таруу, маниок, ямс, күрүч, сорго, буурчак өсүмдүктөр).
Малчылык (ири жана майда мүйүздүү мал). Ири мүйүздүү мал кадыр-барктуу ролду ойнойт жана алмашуу наркы.
Балык уулоо (дарыялык). Аңчылык.

Кол өнөрчүлүк

Карапачылык (идиш-аяк жана
аба өткөргүчтөрдү жасоо) аялдын кесиби деп саналат. 
Темир эритүү жана согуу (курал-жарак жана жасалгаларды жасоо).
Тери иштетүү (булгаарыдан буюм жасоо).
Жыгач оюм.
Өсүмдүктөрдөн токуу.

20-кылымда кол өнөрчүлүк төмөндөп баратат.

Турак жай

Турак жай тегерек формада, дубалдары мамылардан же бири-бирине чырмалышкан таякчалардан, каркасы чопо менен шыбалган.

Кийим

Салттуу кийим — белге оролуп тизеге чейин жеткен кездеме. Эркектер чалма кийишет.

Коом

Коомдук түзүлүштүн негизин чоң үй-бүлө жамааттары (тар), курактык топтор (куав) жана даражалуу коомдор (мбатсав)
түзөт. Ар кандай өз ара жардам көрсөтүү коомдору (адаши, динна) бар. Туугандык эсеп аталык. Левират, ала качуу жана сатып алган никеси практикаланат.
Башкаруучулук жана ритуалдык ырым-жырымдарды аксакалдар жана бигмендер аткарышат.
Эркек балдарды сүннөткө отургузуу, татуировка жасатуу

Маданият

Фольклор арасында космогониялык жана этногенетикалык уламыштар кеңири таралган.

Тарых

Айрым маалыматтарга караганда, алардын ата-бабалары 19-кылымдын башында чамбалардын чабуулунан улам түштүк-чыгыштан келишкен.
Башка булактардын айтымында, аларды түндүктөн фульбелер кууп чыккан.

 Колдонулган адабият 

Попов В.А. Тив // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.

 Шилтемелер 

https://bigenc.ru/ethnology/text/4191315 

https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/57202/тив

https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/110/465.htm

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери
Нанкансе

Нанкансе (нанкани, гуренсе, гуренси, фрафра) — Гананын түндүгүндө жашаган эл. Буркина-Фасо менен чектеш аймактарда, Болтаган шаарына жакын жерде, ошондой эле Ак Вольта жана Кызыл Вольта дарыяларынын ортосунда жашайт.
Саны 400 миң адам (1990-жылдардын аягы).
Нанкансе элине гурунси, моси, дагомба, мампруси, 
талленси жана кусаси этностору жакын.

Тил

Нанканне (гуренне, гуренге) тилинде сүйлөшөт. Нанканне тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн гур уясына кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Ата-бабаларга, табият күчтөрүнө (от, суу, жер) жана Авене жогорку рухуна сыйынуу. Фетишизм. Тотемизм.
Калктын бир аз бөлүгү мусулмандар (сүннөттөр) жана христиандар (католиктер).

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесиптер:

дыйканчылык (таруу, сорго, фонио, жүгөрү, жер жаңгак, жашылчалар, буурчак өсүмдүктөр);

малчылык (майда мүйүздүү мал);

балык уулоо.

Көбүнчө эркектер Гананын түштүгүндө какао буурчактарын чогултуу үчүн сезондук жумуштарда иштешет.

Кол өнөрчүлүк

Токуучулук (оймо-чиймелер менен көк кездеме өндүрүү), карапачылык жана темир устачылык сыяктуу кол өнөрчүлүк, ошондой эле жыгачтан айкелдерди жана маскаларды жасоо өнүккөн.

Кийим

Эркектер кыска жеңдүү ак узун көйнөк кийишет, аялдардын кийими юбка жана кофта иретинде денени ороп турган эки кездемеден турат.

Тамак-аш

Ботколор, карите майы кошулган суюк тамак жана ачуу соустар кошулган токочтор.

Турак жай

Конуштар компакттуу жайгашып, чатыры конус түрүндөгү саман жана пальма жалбырактары менен жабылган тегерек кепелердин тобунан турат. Дан кампалары жана башка чарбалык курулуштар дубал менен курчалган. Короо-жайы мал короо катары пайдаланылат.

Коом

Аксакалдар жетектеген чоң үй-бүлө жамааттары салттуу коомдук уюмдун негизин түзөт, бирок патрилинейлик кландар жана матрилатералдык топтор да бар. Нанкансе элинин кээ бир балдары чоң ата жана чоң энесинин колунда тарбияланышат. Нанкансе балдарды социалдаштыруу үчүн чоң ата жана чоң энесине гана эмес, үй-бүлөдөн тышкары, таякелерине да жиберет.
Тендана ("жердин сакчылары") — жер культунун дин кызматчылары
олуттуу таасирге ээ.

Маданият

Скарификация (ритуалдык тырык түшүрүү) жана татуировка практикаланат. Элдик оозеки чыгармачылыктын негизги жанрларынын ичинен жомоктор, макал-лакаптар кеңири таралган.

 Булактар 

https://travel-journal.ru/ethno/41/1066/

https://africa.academic.ru/2299/Нанкансе

Категория:Африка этностору

Категория:Гур элдери
Бакве (эл)

Бакве — эл. Либериянын түштүк-чыгышында (500 миң адам, 1992) жана Кот-д'Ивуардын түштүк-батышында (400 миң адам, 1992) жашайт. 
Жалпы саны 900 миң адам.

Тил

Бакве (бакуэ, бакво) тилинде сүйлөшөт. Ал тил гване-бодо, омелокве (пьа), абри, обва жана бакве диалектилерден турат.
Бакве тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн Кру уясына кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Ата-бабаларга жана табият күчтөрүнө сыйынышат. Полидемонизм. Фетишизм.
Калктын бир аз бөлүгү христиандар (протестанттар, католиктер жана афрохристиандар).

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесиптер — кол менен иштетилген тропикалык жер чарбасы (сорго, таруу, ямс, маниок, күрүч), жыйноочулук, аңчылык, балык уулоо.
Кээ бирлери плантацияларда (гевея, кант тростниги, май пальмасы) эмгектенишет.

Кол өнөрчүлүк

карапачылык;
жыгач оюм (айкелдер, беткаптар); 
токуу.

Кийим

Алар европалык кийим кийишет, бирок мурда белдемчи кеңири таралган.

Тамак-аш

Бакве рациону негизги жашылчалардан жана балыктан турат. Ачуу татымаал менен пальма майы кошулган ботколорду жана суюк ысытмаларды жешет.

Турак жай

Конус формасында курулган чатыры чөп же саман менен жабылган тегерек сокмо кепе.

Коом

Негизги салттуу социалдык институттар: уруулук уюм, аксакалдар башчылык кылган айылдык жана көп үй-бүлөлүү жамааттар, эркектер союздары (Поро ж. б.), алардын мүчөлөрү коркунучтуу маскалар кийген ритуалдык бийлерди уюштурушат. Туугандык эсеп аталык. Полигиния, сорорат, левират, сатып алынган нике практикаланат.

Маданият

Фольклордун бардык негизги жанрлары бар. Инициация ырымы сакталып калган.

 Булактар 

https://www.travel-journal.ru/ethno/28/395/

https://artsandculture.google.com/entity/g11r80s7s_?hl=ru 

https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/7543/бакве

https://megabook.ru/article/Бакве

Категория:Африка этностору

Категория:Кру элдери
Калия Карашева

Калия Карашева (1946 - 2022) — Кыргызстандык белгилүү кол өнөрчү жана сүрөтчү, маданияттын мыктысы, «Үч айым» бирикмесинин негиздөөчүсү. 

Кыргыз Республикасынын «Эл агартуунун отличниги» төш белгисинин ээси. 
 Өмүр баяны 
Калия Карашева 1946-жылдын 5-июлунда Нарын облусунун Кочкор районуна караштуу Орток айылында туулган. Бишкек шаарындагы N°5 А.С.Пушкин атындагы орто мектебинде билим алып, окууну В.В.Маяковский атындагы кыз-келиндер институтунда улантып, аны 1969-жылы аяктаган. Ош облусунда 30 жыл "Орус тили жана адабияты" сабагынан мугалим болуп эмгектенген. Ардактуу эс алууга чыккандан кийин кол өнөрчүлүк менен алектенип, бул тармакта чоң ийгиликтерди жараткан. Ал кыргыз саймачылыгынын байыркы салттарын кылдаттык менен сактап, туш кийиз, тиричилик буюмдары, салттуу жана заманбап кийимдерди, баш кийимдерди тиккен.

Көп жылдык изденүүнүн натыйжасында Мургабдан келген кыргыз апалардын жардамы менен атайын чеберчиликти талап кылган терс кайык ыкмасындагы сайманы кайра жаратышкан. Бул сайма акыркы 1980-1990-жылдан бери кайталанган эмес. Өзгөчө кеп такыя аталышындагы баш кийимдин сайма саюу ыкмасын пайдаланып заманбап кыз-келиндердин көйнөктөрүн белине тага турган кур жасаган. 
Терс кайык ыкмасы менен жасалган кур менен бүткүл дүйнөлүк кароо сынакка катышып, 2012-жылы ЮНЕСКОнун "Сапат" белгисине ээ болгон. 2014-жылы Фергана өрөөнүндөгү аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн алдыга жылдыруу боюнча уюштурулган кароо-сынакка катышып, Нью-Йорк шаарында өткөн "Байхент" көргөзмөсүнө катышууга мүмкүнчүлүк алган. Көргөзмө Кыргызстандын Вашингтон шаарындагы өкүлчүлүгүндө уланып, ыраазычылык кат тапшырылган. 2014-жылдын октябрь айында өткөн Кытай Эл Республикасынын Доньон жана Нонтанг шаарларында өткөн кол өнөрчүлүктүн 50 жылдык маарекесине арналган эл аралык көргөзмөсүнө катышып келген. Жогорудагы айтылган эмгектердин негизинде Орто Азия аралык кол өнөрчүлөр арасындагы "Ментор" сертификатына ээ болгон. 
201б-жылы "Тарых жана маданият жылына" карата Ош шаарында өткөрүлгөн этнофестивалда гран-прини утуп алган. Бул фестивалга 20 жылдык изденүүнүн натыйжасында тигилген 12 даана өзгөчө этно стилдеги кыз-келиндердин улуттук кийимдерин көргөзмөгө койгон. Айрыкча, терс кайык ыкмасындагы саймасы сайылган кеп такыя баш кийими, белдемчи чыптама жана кемселге жогору баа берилип, Дүйнөлүк кечмендер оюнунда 1-орунду ээлеген. 

Калия Карашева 2022-жылы, 13-сентябрда 76 жаш курагында каза болуп. Акыркы сапарга узатуу зыйнаты 14-сентябрда Ош шаарында болгон. 
 Жеке жашоосу 
2 кыз, 3 уулу бар 

 уулу Аалы Карашев — Жогорку Кеңештин депутаты 
 Эскермелер
Манжак

Манжак (мандьяк) — Батыш Африкадагы эл.

Гвинея-Бисау (140 миң адам), Кабо-Верде (40 миң), Сенегал (20 миң), Гамбия (10 миң) өлкөлөрүндө жашайт.
Жалпы саны 210 миң адам.

 Тили 
Мандьяк тилинде сүйлөшөт. Ал тил Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн Батыш атлантикалык тилдердин уясына кирет.
Мандьяк тилинде бок, бараан-калкус, чуро, лунд жана пейихе диалектилер бар.
Көпчүлүк португал тилин билет.

 Дини 
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Католиктер да бар (Кабо-Верде шаарларында).

 Чарбалык иштери 
Негизги салттуу кесип — кол менен иштетилген жер чарбасы (күрүч, батат, ямс, фонио, пахта, банан, цитрустар, жашылчалар, жер жаңгак).
Өздөштүрүлгөн саздуу жерлерди деңиз суусунан коргоо үчүн талаалардын айланасына топурактан дамбаларды тургузууда.
Универсалдуу эмгек куралы — кайендо (узундугу 3 мге чейин күрөк).
Малчылык (чочко, эчки, уй).
Жыйноочулук (май жана кокос пальмалардын жемиштерин чогултуу).
Балык уулоо (деңизде жана дарыяда) өнүккөн.

Кабо-Вердеде ​​негизинен плантацияларда эмгектенишет.

Көптөгөн манджактар ​​деңиз жана дарыя кемелеринде матрос болуп иштешет.

 Кол өнөрчүлүгү 
карапачылык;
токуу;
жыгач иштетүү.

 Кийими 
Аялдардын салттуу кийими (жумуш кийими катары сакталган) — юбка, эркектердики — белдемчи.

 Тамак-ашы 
Тамак-ашы негизинен вегетариандык (ботко, суюк жылытма, пюре).

 Турак жайы 
Салттуу турак жай диаметри 5-6 м келген тегерек өрүлгөн алачык, дубалдары чопо менен капталган, пальма жалбырактарынан жасалган бийик конус сымал, жапыз илинип турган чатыры.

 Коом 
Үй-бүлөлөрү чоң. Туугандык эсеп аталык. Жашыруун союздар жана курак класстар системасы сакталып калган.

 Тарыхы 
Бир нече кылым мурун манджак элин мандинго түндүктөн азыркы Гвинея-Бисаунун жээк бөлүгүнө сүрүп салган.
Манджак элинин бир бөлүгү Гвинея-Бисаунун ички аймактарына, олуттуу топтору 19-20-кылымдарда Сенегал, Гамбия, Кабо-Верде аймагына көчүп келишкен.
Жээктеги райондордон миграциянын себептеринин бири калктын жыштыгы (1 км² жерге 120 адамга чейин) болуп саналат.

 Колдонулган адабият 

Кальщиков Е. Н. "Манджак" //Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999

 Булактар 

https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/28478

https://slovar.cc/enc/slovarik/1826293.html

Категория:Африка этностору

Категория:Атлантика тилдеринде сүйлөгөн элдер
Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу

Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу — 2022-жылдын 14-сентябрынын таңкы саат 4:00 башталган. Кыргызстан жана Тажикстан чек арасында катталган куралдуу кагылыштын тарыхындагы эң көп жоготуу болгон окуя.

Окуянын жүрүшү 
 14-сентябрь күнү тажик аскерлери Кыргызстандын чек арага жакын аймагына беш жерден ок чыгарган. Сүйлөшүүдөн кийин атышуу токтогон. 
 16-сентябрда Кыргызстандын чек ара кызматы Тажикстан тараптан аткылоо кайрадан башталганын билдирип, кагылышуу Баткен облусунун бардык чек ара тилкесинде жүргөн. Мекеме тажик чек арачыларынын аракетин кол салуу деп атаган. Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Тажикстанга каршылык нотасын тапшырып, буга чейинки макулдашуулар бузулганын айткан. Кыргызстандын күч түзүмдөрү тажик тарап Кыргызстандын аймагын басып алуу максатында оор техника, анын ичинде "Град" ракеталык системасын колдонуп жатканын кабарлаган.УКМК төрагасы Камчыбек Ташиев тажикстандык кесиптеши Саймумин Ятимов менен 16-сентябрь күнү саат 16:00дөн тарта ок атууну токтотууга макулдашып, эки өлкөдөн атайын комиссия түзүлгөн. Бирок кечинде тажик тарап келишимди аткарбай, кайрадан ок чыгарган.Саламаттык сактоо министрлиги Кыргызстандын 24 жараны көз жумганын билдирген. Баткен жана Лейлек райондорунан 140 миң киши эвакуацияланган.
 17-сентябрда Ош облусунун Чоң-Алай районундагы заставаларды аткылай баштаган.Тажикстандын аскерлери, жөнөкөй жарандары жана белгисиз топтор Баткен менен Лейлек райондорундагы ондогон үйлөрдү, социалдык объектилерди, дүкөндөрдү талап-тоноп, өрттөп кетишкен.
 18-сентябрда атышуу токтогон, бирок абал чыңалган бойдон калган.Кыргызстан расмий түрдө окуяны "Тажикстандын алдын ала даярдалган агрессиялык куралдуу кол салуусу" деп атаган. 
Келтирилген зыяндар 
Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматына ылайык, жараксыз абалга кептелген имараттардын арасында турак үйлөр, мектеп, бала бакча, фельдшердик-акушердик пунктулар бар. Ошондой эле айыл өкмөт имараттары, аскердик заставалар, сарайлар да өрттөлгөн.

 40pxТурак үй Сарай Тиричиликти камсыздоочу обьект alt=|40pxАвтоунаа Социалдык обьект Административдик, стратегиялык имарат 60pxАвтоунаа өтүүчү көпүрө Баардыгы 6133231712615911158

 Дагы караңыз 

 Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасындагы куралдуу кагылыш (2021)

 Булактар
Мба (убанги эли)

Мба — Конго Демократиялык Республикасынын түндүгүндө (Арувими дарыясынын ортонку агымы) жашаган эл.
Саны 60 миң адам (2010).

Тил

Мба тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн адамава-убанги уясына кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат.

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесиптери — кол менен иштетилген жер чарбасы (күрүч, элевсин, буурчак өсүмдүктөр, жашылчалар) жана малчылык (майда мүйүздүү мал).
Ошондой эле балык уулоо жана аңчылык менен да алектенишет.

Кол өнөрчүлүк

метал эритүү жана иштетүү;
карапачылык;
жыгач оюм;
килемдерди жана себеттерди токуу.

Кол өнөрчүлүк көбүнчө атадан балага өтүп келет.

Тамак-аш

Мба элинин рациону токочтордон, ботколордон, сорполордон, жашылчалардан, мөмө-жемиштерден, балыктардан турат.

Турак жай

Алачыктар бутактардан токулган жана чопо менен капталган, чатыры бийик конус түрүндөгү жана үйдүн жанында жайгашкан чарбалык курулуштар бар.
Көбүнчө тегерек алачыктардын бир тобун тектеш үй-бүлөлөр ээлейт.

 Колдонулган адабият 

Андрианов Б. В. Мба // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.

Минц Л. М. Мба // Большая энциклопедия народов / Науч. ред. Л. М. Минц. М.: ОЛМА Медиа Групп. 2007.

Категория:Африка этностору

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер
Лонгуда (эл)

Лонгуда (джессу, лангуда, нунгуда, нунгура, нунгураба) — Нигериянын чыгышында (Бенуэ дарыясынын түндүгүндө) жашаган эл.
Тектеш элдердин (чам-мона, ваджа ж.б.) курчоосунда жашашат.
Саны 95 миң адам.

Тил

Лонгуда тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн адамава-убанги уясына кирет.

Лонгуда тили бир нече диалектилерге бөлүнөт:

черия (банджирам, чиримба);
 
нья гванда (гвандаба, ньювар); 

нья гуюва (гуюк, түздүктүн нья гуюва, туруба); 

нья деле (джессу);

нья тария (тараба).

Жазуусу латын алфавиттин негизинде.
Лонгуда арасында хауса, фульбе жана аглис тилдери кеңири таралган.

Чарбалык иштер

Негизги салттуу кесиби — кол менен иштетилген жер чарбасы (сорго, маниок, жүгөрү, жашылчалар).

Коом

Туугандык эсеп энелик. Полигиния (көп аялдуулук) сакталууда. Лонгуда христиандары негизинен моногамдуу.

Маданият

Мындай каада-салттарга мүнөздүү өзгөчөлүктөрдүн бири ритуалдык ырым-жырымдар үчүн керамикалык антропоморфтук жана зооморфтук идиштерди колдонуу болуп саналат, ал эми коңшу аймактардын элдери жыгачтан жасалган айкелдерди, бет каптарды ушул эле максатта колдонушат. Идиш жасоонун лонгуд стили чам-мон элинин керамикасына мүнөздүү стилге абдан окшош.

 Булактар 

https://handcent.ru/stati/8546-longuda.html

https://artsandculture.google.com/entity/m04z_s11?hl=ru 

Категория:Африка этностору

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер
Нара (эл)

Нара — Эритреянын түштүк-батышында жашаган эл.
Саны 108 миң адам. Эритреянын калктын 1,5% түзөт.
Төрт топко бөлүнөт: хигир, могуреб, койта и сантора.

Этноним

Нара этнониминин мааниси «асман», «көк» дегенди билдирет.
Дагы бир аты «барья/бареа». Ал кемсинткен аталыш амхара тилинен «кул» деп которулат.

Тил

Нара — обочолонгон тил катары Нил-сахара макроүй-бүлөсүнүн курамына кирет.
Ошондой эле араб жана тигре тилдери кеңири таралган.

Дин

Көпчүлүк мусулмандар. Жергиликтүү салттуу ишенимдер (анимизм) да сакталууда. 
Аз сандуу христиандар бар.

Чарбалык иштер

Айыл чарба менен алектенишет.
Судан менен чек араны бойлото, Барка түздүгүнүн батыш бөлүгүндө жашашат.

Коом

Коомдук уюмду кландар жана жамааттар түзөт. Туугандык 
эсеп — аталык.
Жер кланга тиешелүү жана кландын ичинде үй-бүлөлөргө бөлүнөт.

Тарых

Нара уруулары Жогорку Нил аймагынан көчүп келип, жергиликтүү пигмей калкы менен баш кошкон Эритреядагы алгачкы нил-сахаралык отурукташкандардын урпактары.
19-кылымда египеттик оккупациясынан кийин нара элинин көпчүлүгү Ислам динин кабыл алышкан.

 Булактар 

https://www.ethnologue.com/language/nrb

http://www.madote.com/2010/04/eritrea-nara-people.html?m=1

https://web.archive.org/web/20180523095440/http://www.madote.com/2010/04/eritrea-nara-people.html

Категория:Африка этностору