Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шок

Шок — организмдин өтө катуу таасирге реакция катары пайда болгон өмүргө коркунучтуу абалы. Нерв жана эндокрин системасынын, кан айлануу, дем алуу жана зат алмашуунун бузулушу менен мүнөздөлөт. Шок травмада, күйүктө, кан тобу туура келбеген канды куйганда, жүрөктүн иши начарлаганда, кан көп кеткенде жана башкалар пайда болот. Травмадан шок болгондо адамдын тынчы кетип, өңү кубарат, өзүнүн оор абалын сезбей кээде туруп кетет. Акыл-эси сакталганы менен бара-бара маанайы пас болуп, айланага кайдыгер карайт, ооруну сезүү азаят же такыр эле сезбей калат, денеси муздайт, муздак тер басып, тез-тез үстүртөн дем алат, суусайт, кээде кусат. Күйүктөн болгон шок өтө оор өтөт. Шокту алдын алуу үчүн медициналык тез жардам чакырып, ал келгенче биринчи жардам көрсөтүү (мисалы, күйүп жаткан кийимин өчүрүү, басып калган нерседен бошотуу), кан агууну токтотуу, жабыркаган кол-бутту таңуу, оозду кан, кусундудан тазалап, керек болсо жасалма дем алдыруу керек. Тийиштүү жардам көрсөтүлгөндөн кийин тезинен ооруканага жеткирүү зарыл.

 Анафилаксиялык шок 
Анафилаксиялык шок киши көтөрө албаган заттар, анын ичинде дары каражаттар оор аллергиялык реакция чакырган учурда пайда болот (к. Аллергия). Ага көбүнчө пенициллин, стрептомицин, жабыркаган жердин оорусун басаңдатуучу каражаттар, селеймеге каршы кан сары суусу, вакциналар себеп болот. Мында жүрөк айланып кусат, кан басымы өтө төмөндөйт, тез-тез үстүртөн дем алат, кээде эстен танат. Көп учурда териге бөрү жатыш чыгат, кээде дары куйган жер шишип чыгат. Айрым учурда үн байламтасы шишип, деми кыстыгып, өлүмгө дуушар болушу мүмкүн. Мындай Шоктун белгиси байкалар замат врач чакырып, ал келгенче бутун бийигирээк көтөрүп, капталынан жаткыруу керек. Дарыдан болуучу Шокту алдын алуу үчүн врачтын сунушусуз эч кандай дарыны ичүүгө болбойт. Эгерде дары кабыл алууда көтөрө албаганын байкаса, врачка билдирген оң.

 Кардиогендик шок 
Кардиогендик шок миокарддын инфарктынын өтө коркунучтуу кабылдоосу. Мында жүрөк туш өтө катуу ооруп, алы кетет, кубарат, эриндери көгөрөт, колу-буту муздап, муздак тер басат, анан эсин жоготот. Мындай шокто врач келгенче оорулууну өтө тынч кармаш керек.
Эмоциялык Шок күчтүү нерв жана психикалык бузулуу менен коштолот. Бул учурда оорулуунун кылык-жоругу өзгөрүп, тынчы кетет, кыйкырып, ыйлайт, кээде өзүн өзү жабыркатып алышы мүмкүн. Эмоциялык шок кээде талма менен аяктайт (кара Истерия). Мындай учурда ал жердеги кишилерди азайтып, оорулуу өзүн жабыркатып алуучу ар кандай буюмдарды катып, аны тынчтандыруу керек. Оорулууну урушуп, коркутуп жана алдоодон пайда жок. Ага сылык, жумшак мамиле жасоо зарыл.

 Гемотрансфузиялык шок 
Гемотрансфузиялык шок оорулууга сыйышпас канды куйгандан болот. Бул шокту болтурбоо үчүн кан куюудан мурда кан топторун аныктоо жана башкалар изилдөөлөр жүргүзүлөт. 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Шприц-тюбик

thumb|left|300px|Шприц — тюбикти пайдалаиуу ыкмасы: 1 — ийнени идиш — корпуска бурап бекитүү; 2— ийнени жаап турган калпакты алып салуу; 3— териге сайып, дарыны куюу.
thumb|200px|Шприц — тюбиктин түзүлүшү: 1—суюк дарысы бар пластмасса идиш — корпус; 2— пластмасса алкагы; 3— ийне — пластмасса башы; 4 — ийнени жаап турган калпакчасы; 5— ийнеси.
Шприц-тюбик Булчуңга же тери алдына стерилдүү дары эритмелерин бир жолу куюу үчүн колдонулат. 

Экспедиция убагында, табигый кырсык болгондо, душмандар массалык жабыркатуучу курал колдонгондо адам өзүнө жана бири-бирине жардам берүүдө пайдаланылат. Көбүнчө аңы менен ооруну басаңдатуучу, ошондой эле ууланууда антидоттор, нерв системасын козгоочу дарылар куюлат. Шприц-тюбик пластмассадан жасалган корпустан, ийнеден жана аны бузулуудан жана стерилдүүлүгүн сактоочу калпакчадан турат. Аны пайдалануу үчүн оң кол менен тулкусун кармап, сол кол менен алкагын сааттын жебеси боюнча аягына чейин буруп ачат. Анан ийненин калпакчасын алып, Шприц-тюбикти өйдө каратып кармап ийненин учунда тамчы пайда болгончо анын корпусун басып ичиндеги аба чыгарылат. Ийнеге колду тийгизбей колдун, сандын жумшак этине же жамбашка матырып киргизип, дарыны сыгып жиберет. Сайган жерге йод сыйпап койсо болот. 
 
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Ысык чыгуу

Ысык чыгуу — көп тердөөдөн жана тердин жай бууланышынан пайда болгон тери оорусу. 

Адатта оору эмчектеги жана ымыркай балдарда көп байкалат. Баланы тумчулап ороп, жылуу кийинтүү түрткү болот. Чоң кишилерде көп тердөө, ысытма менен коштолгон айрым жугуштуу ооруларда, жылытуучу компресс койгондо, өтө толуп кеткенде пайда болот. Мында түссүз суюктукка толгон майда чыбырчыктар балдардын аркасына, мойнуна, колтугуна, ал эми чоң кишилердин эмчек астына, чаткаякка чыгат. Ысык кызарып, шишийт жана күңүрт суюктукка толгон ыйлаакчаларга айланат. Ал күчөгөндө тери сууланып сезгенет. Организми начарлаган балдарда ысык чачтын арасына чыгып, кабылдап кетсе теринин ириңдүү оорусун пайда кылат.

Дарылоо врачтын көрсөтмөсү боюнча жүргүзүлөт. Мындай учурда үйдү бат-бат желдетип, аба ваннасын кабыл алуу, марганцовка кошулган сууга (ваннага) түшүү, андан кийин теринин бүктөөлөрүнө толук сээп же күн карама майын сыйпоо пайдалуу. Терчилдер синтетика кийимди кийүүгө болбойт, анткени андан аба өтпөй, көбүрөөк тердейт.

Ысык чыгуунун алдын алуу үчүн денени тердетпей, ич кийимди убагында алмаштыруу талапка ылайык. Ысыкта кебез кездемеден тигилген кийим кийүү сунуш кылынат. Тердегенде 1—2%түү салицил эритмеси, бор спирти же спирттүү лосьон менен терини сүртүү керек. Кичине балдарды анча тумчулап жылуу оробой, кийинтпей алып жүргөн жакшы. Аба жана суу ваннасын такай жасоо пайдалуу (кара Эмчектеги бала).

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Эгиздер

300px|thumb|Эгиздер
Эгиздер — энеден бир эле мезгилде эки, үч жана андан көп төрөлгөн балдар. 

Үч жана андан ашык Эгиздер чанда кезигет. Эгиз 4өрөөгө тукум куума ыңгайлуулук чок роль ойнойт. Алар бир жумурткадан же эки жана андан көп жумурткадан пайда болушу мүмкүн. Бир жумурткадан пайда болгон Э-дин жалпы тону болот. Адатта мындай Эгиздер бирдей жыныста (эркек же кыз) болуп, айрып алгыс окшош төрөлөт. Эки жумурткалуу Э. эки жумуртка клетканын уруктануусунан пайда болот. Мында ар бир түйүлдүк өз алдынча өсүп, өзүнчө тону болот. Алар бирдей же түрдүү жыныста болуп, бири бирине анча окшошпой бир тууган сынары гана болушу мүмкүн. Кош бойлуулардын эгиз түйүлдүгү баланын жүрөгүнүн какканы угулганда (кош бойлуулуктун 2-жарымында) гана аныкталат. Эгиз кош бойлуу аялдардын организмине бир топ кыйынчылыктар келет, талгак болуу, жүрөк-кан тамыр системасынын бузулушу, веналардын варикоздук кеңейиши, буту шишүү, бат-бат заара кылуу, ошондой эле ара төрөө көп учурайт. Эгиз кош бойлуу аялдар врачка бат-бат көрүнүп туруусу керек. Төрөт жакындаганда (7 —10 күн калганда) төрөт үйүнө жатуу зарыл. Эгиздер салмагы, бою боюнча бири биринен айырмаланат. Аларды, айрыкча ара төрөлгөндөрдү өзгөчө багуу талап кылынат (кара Эмчектеги бала, Ара төрөлгөн бала). Эгиздерди туура тамактандыруу өтө маанилүү. Эмчектин сүтүнө тойбосо врачтын көрсөтүүсү менен кошумча тамактандыруу керек. 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Экзема

thumb|Экзема
thumb|right|Экзема на руках
Экзема — теринин жугушсуз, өнөкөт, аллергиялык сезгенүү оорусу. 

 Себептери 
Экземанын бир нече түрү белгилүү. Кадимки Экземанын пайда болушуна сырткы (химиялык жана физикалык) жана ички (эндокрин жана нерв системасынын, боор, ичеги-карындын ар түрдүү оорусу) факторлор себеп болот. Себореялык Экзема көбүнчө башка, чачтын түптөрүнө, маңдайга, кулак түпкө, жука чурайга, колтукка, киндиктин тегерегине чыгат. Балдардын Экземага чалдыгышынын себеби диатезге байланыштуу болот. Мындай Э. баланын башын, жаагын, маңдайын ооруга чалдыктырат. Жаактын териси кызарып шишийт. Ыйлаакчалар пайда болуп, суу чыга баштайт. Андан соң жарааттын суусу кургап, картка айланат. Кээде Экземанын пайда болушуна организмдин сезгичтигин жогорулатуучу ириңдүү инфекция себеп болот. Оору ириң пайда болуу менен башталып, барган сайын өөрчүп, жарага айланат. Көбүнчө микробдуу Экзема буттун терисине, манжалардын арасына, дененин жүн баскан жерлерине чыгат. Экзема - абдан таралган оору, статистикага ылайык, дүйнө жүзү боюнча калктын 10%, ал азап тартып, негизинен бейтаптар - аялдар 25-45 жашта.жөнүндө экзема.

 Дарылоо 
Экземаны дарылоону оорунун түрүнө карата врач жүргүзөт. Экземанын алдын алууда терини сезгентүүчү кээ бир ички жана тышкы факторлорду өз убагында жок кылып туруу өзгөчө мааниге ээ. Оорулуу убагы менен эс алып, уктап, туура тамактануусу керек. Тамактанууда витаминдүү, жакшы сиңе турган тамак-аштарды кабыл алуу өтө зарыл. Күчтүү, өткүр жана көп туруп калган тамак-аштарды, ичимдиктерди пайдаланууга болбойт.

 Алдын алуу 
Экземанын кабылдоосун алдын алуу үчүн ооруга түрткү болгон нерв, эндокрин системаларынын, ичеги-карын ооруларын жана инфекция очогун жоюу зарыл. Оорулууга оору күчөгөндө дененин жабыркаган бөлүгүн сууга салууга, самын, кир кетиргич күкүмдөрдү пайдаланууга жарабайт. Жуунганда жамгырдын же кардын суусун жылытып пайдалануу барынан жагымдуу. Крандагы суунун таасирин жеңилдетүү максатында 1 стакан сууга 1 чай кашык соданын Д бөлүгүн кошуп, 18—20°ка чейин жылытып колдонгон жакшы. Экзема менен жабыркаган эмчектеги баланы педиатрдын көрсөтүүсү менен тамактандыруу талапка ылайык. Оорулуу баланы катуу таңып оробой бош кармап, таза абада көбүрөөк сейилдетип, кебезден токулган кийим кийгизүү керек. Ит уйгак, эмен кабыгын кошуп киринткен жакшы. Денесинде ириңдүү жара пайда болсо тезинен врачка көрсөтүү зарыл. Аллергиясы бар аялдар кош бойлуу кезинде цитрус мөмөлөрүн, шоколад, жумуртка жана башкалар жешке болбойт. 

 Жазуулар 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Электрофорез

Электрофорез — организмге тери же былжыр чел аркылуу туруктуу электр тогу менен дарылардын иондорун бир убакта жиберүү ыкмасы. 

Мында рецепторлордун дарыга сезгичтиги күчөйт. Электрофорезде аз өлчөмдөгү дарылар териде топтолуп, көпкө таасир этет, ошондой эле кээ бир ооруларда жергиликтүү таасир берип, бир убакта бир нече дарыларды кошуп берүү мүмкүн. Электрофорез четки жана борбордук нерв системасынын, таяныч-кыймыл аппаратынын, гинекология ооруларында колдонулат.
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Электроэнцефалография

thumb|right|250px|Электроэнцефалограмма
Электроэнцефалография — мээнин функциясын изилдөө ыкмасы. 

Электроэнцефалография азыркы нейрофизиология, нейрохирургия, невропатология жана психиатрияда кеңири колдонулат. Мээдеги электр кубулуштар атайын өтө сезгич аппарат — электр - энцефалографтын жардамы менен жүргүзүлөт. Ал үчүн баш сөөктүн сыртына металл пластина (электрод) коюлуп, алар аппарат менен бириктирилет. Аппарат график түрүндө электр-энцефалограммасын чийип берет. Дени соо кишинин электр-энцефалограммасы анын физиологиялык абалына (уйку, сергектик, эмоция) жараша өткөрүлөт. Электр - энцефалограммасын операция убагында жасоо оорулуунун абалын байкап турууга жана наркозду жөнгө салууга жардам берет.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Эмболия

thumb|

Эмболия — кан тамыр же лимфа тамырлары боюнча ар кандай бөлүкчөлөрдүн — эмболдордун жылып, аны бүтөп калышы. 

Эмболияны көбүнчө тромб пайда кылат (тромбоэмболия). Андан башка кан же лимфа тамырлары аба, газ, май жана башкалар менен да бүтөлүшү мүмкүн. Аба Э-сы кан тамырга дары куюуда, моюн венасы жабыркаганда кан тамырга абанын киришинен болот. Газ Эмболиясы атмосфера басымы жогору чөйрөдөн төмөн чөйрөгө кескин өткөндө кандын өзүнөн газ бөлүнүп чыгышынан, май Эмболиясы жилик сынганда, операция учурунда кан тамырга май таамп кетүүдөн болушу ыктымал. Эмболиянын белгилери тромбдун пайда болушуна, кан тамырга жараша болот. Вена Эмболиясы көп кезикпейт. Кол же бут артериясынын Эмболиясында органга кан жетпей, ооруйт, кубарат, муздайт, ал жердин сезгичтиги жоголуп, ткань жана орган некрозго чалдыгат.

Эмболияны консервативдик жана хирургиялык жол менен дарылайт. Консервативдик дарылоодо спазмга, кандын уюшуна каршы дарылар берилет. Эгерде мындай дарылоо жардам бербесе хирургиялык жол колдонулат.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Оорулар
Категория:Ден соолук
Категория:Медицина
Эмбриология

thumb|upright|Эмбрио.
Эмбриология — түйүлдүктүн өөрчүшү жөнүндөгү илим. 

Демек Эмбриология аталык жана энелик жыныс клеткалары уруктангандан баштап, органдар калыптанып бүткөнгө чейин изилдейт. Аталык жана энелик жыныс клеткалары жатын түтүгүндө кошулуп уруктанган жумуртка клетка жатын түтүгү аркылуу бир жумача жылып, жатынга жетет. Ал жатын капталына жабышып, өөрчүй баштайт. Эмбриологиянын жетишкендиктери түрдүү тубаса кемтиктердин пайда болушун түшүнүүгө мүмкүндүк берди. Түйүлдүк түрдүү таасирлерге өтө сезгич келип, органдар, дене бөлүктөр калыптанууда ар кандай бузулууларга учурашы ыктымал. Түйүлдүктө кемтиктердин калыптануусу зыяндуу агенттердин кайсы убакта таасир этишине, анын мөөнөтүнө жараша болот.

Өөрчүү кемтигин алдын алуу үчүн кош бойлуу аялдарды түрдүү жагымсыз таасирлерден коргоо зарыл.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Илим
Абак (математика)

thumb|200px|Рим абагынын реконструкциясы

Абак — 18-кылымга чейин Байыркы Грецияда, Римде, кийинчерээк Батыш Европада арифметикалык эсептөөлөр үчүн колдонулган такта. Тактанын бети тилкелерге бөлүнүп, ал тилкелердеги майда таштар, сөөктөр ж. б. жылдырылып эсептөө жүргүзүлгөн. Айрым өлкөлөрдө абакка окшош эсептөө куралдары болгон. Мис., Кытайда суанпан, Орусияда чот, Японияда соробан, кээ бир өлкөлөрдө теспе. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Абсолюттук маани

Абсолюттук маани — K нерсесинин R чыныгы сандардын көптүгүнө болгон φ чагылдыруусу. 
Белгилениши |x| . Абсолюттук маани норма деп да аталат. Эгер чыныгы сандар талаасында K=R болсо, анда |x| абсолюттук чоңдук болот.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Абсолюттук чоңдук

right|thumb|220px|Зат функциясынын графиги
thumb|Модуль жана башка комплекстүү сандын түшүндүрмөсү 
Абсолюттук чоңдук эгерде берилген сан чыныгы оң сан болсо, анда ошол сандын өзүнө, терс болсо анын карама-каршы белгиде алынганына жана нөл болсо нөлгө барабар болгон сан. a санынын абсолюттук чоңдугу |a| түрүндө жазылат. Мисалы: | 5 |=5, |— 5| = — (—5) =5, |0|=0. Комплекстүү а+bi санынын абсолюттук чоңдугу: ai+b= . Абсолюттук чоңдук модуль деп да аталат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Абсцисса

thumb|250px|Абсцисса — X’X түз сызык огунда
Абсцисса — чекиттин координаталарынын (декарттык же аффиндик) биринчиси. Ал көбүнчө латын алфавитинин «х» тамгасы менен белгиленет. «Абсцисса» терминин математикага Г. Лейбниц киргизген. 

 Дагы караңыз 
 Ордината
 Аппликата
 Булактар 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика

de:Kartesisches Koordinatensystem#Das Koordinatensystem im zweidimensionalen Raum
Айлануу, айландыруу

Айлануу, айландыруу — геометриялык өзгөртүүнүн бир түрү. Ал тегиздикте жана мейкиндикте каралат. Тегиздиктин ар бир М чекитин кыймылсыз О борборунун айланасында берилген бурчуна карата ОМ = ОМ', МОМ' = болгондой М' чекитине чагылдыруу чекиттин айланасында айландыруу деп аталат. Ал эми мейкиндикте айландырууда айландыруу огу деп аталуучу Ɩ түз сызыгына карата мейкиндиктин ар бир М чекити, М аркылуу өтүүчү жана Ɩге перпендикуляр болгон П тегиздигинде жатуучу М' чекитине чагылдырылат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика

fr:Rotation#En mathématiques
Айлануу бети

Айлануу бети — тегиздиктеги сызыкты ага компланардуу болгон октун айланасында айландыруудан алынган бет. у=ƒ(х) ийри сызыгын огунун айланасында айландыруудан алынган бет S=2π формуласы менен эсептелет.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Айлануу борбору

Айлануу борбору — кыймылсыз О чекити; ага карата тегиздиктин ар кандай А чекити борбору О чекити болгон айлананын жаасы б-ча — 180°180° бурчка которулат. =180° болсо, айлануу борбору ситметрия борборуна айланат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Айтылыштар алгебрасы

Айтылыштар алгебрасы — математикалык логиканын бир бөлүмү. Айтылыш (кээде айтым деп да аталат) деп ойдун жалган же чын экендигин так баяндоочу сүйлөм аталат. Айтылыштар А, В, С менен белгиленет. Айтылыштар алгебрасында айтылыштар менен төмөнкүдөй логикалык амалдар аткарылат: 1) айтылыштардын суммасы же дизъюнкция (же амалы). Белгилениши А˅В; 2) айтылыштардын көбөйтүндүсү же конъюнкция (жана амалы). Белгилениши А˄В; 3) тануу. Белгилениши А же >А; 4) импликация. Белгилениши А В, Айтылыштар менен башка логикалык амалдарды аткарууга да болот. Айтылыштарды эсептөөнү Д. Буль түзгөн.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика

ar:منطق بولياني
ca:Lògica binària
cs:Booleova logika
es:Lógica binaria
he:לוגיקה בוליאנית
ja:ブール論理
Айырманын квадраты

Айырманын квадраты - (а - b)2= а2 - 2аb + b2 түрүндөгү теңдештик.

 Дагы кара 
 Айырма

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Айырманын синусу

Айырманын синусу — sin(α-β)= sinαсоsβ + cosαsinβ түрүндөгү формула. 

 Дагы кара 
 Кошуунун формулалары.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Аксиомалар системасы

Аксиомалар системасы — математикалык илимдердин негизин түзгөн аксиомалардын жыйындысы. 

Аксиомалар системасына төмөнкүдөй үч талап коюлат: 
 ал бири бирине карама-каршы болбош керек, б. а. бир аксиомадан келип чыккан натыйжа башка аксиоманын натыйжасын төгүндөбөш керек;
 ал көз каранды болбош керек, б. а. бир дагы аксиома башка аксиомадан келип чыкпаш керек же башка аксиоманын негизинде далилденбөөгө тийиш; 
 ал ар кандай жаңы жобоңу, аныктаманы далилдөө үчүн жеткиликтүү болушу зарыл. 

Аксиомалар системасы аксиоматика деп да аталат. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Алгебралык бет

Алгебралык бет — мейкиндикте декарт тик бурчтуу координата системасына карата алгебралык теңдеме менен аныкталган бет; эки өлчөмдүү алгебралык көп түспөлдүүлүк. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Алгебралык бөлчөк (Рационалдык бөлчөк)

Алгебралык бөлчөк, рационалдык болчөк — Р(х, у, ..., z)/Q(х, у, ..., z) эки көп мүчөнүн катышы. 

Аныкталуу областы бөлүмү нөлгө барабар болбогон бардык x,y,., .zтен турат. Алгебралык бөлчөктүн негизги касиети: алымын да бөлүмүн да нөлгө барабар болбогон бир эле санга көбөйтүүдөн анын мааниси өзгөрбөйт. Алгебралык бөлчөктүн алымы бөлүмүнөн кичине болсо дурус бөлчөк, алымы бөлүмүнөн чоң болсо, буруш бөлчөк деп аталат.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Алгебралык ийри сызык

Алгебралык ийри сызык — тегиздикте чекиттеринин координаталары F(х, у)= 0 теңдемесин канааттандыруучу ийри сызык; мында F — анык коэффициенттүү көп мүчө. Ал бир өлчөмдүү алгебралык көп түспөлдүүлүк болуп эсептелет. Уюлдук координата системасындагы теңдемеси = ƒ(φ). Ага 2-тартиптеги ийри сызыктар: эллипс, гипербола, парабола кирет.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Алгебралык көп түспөлдүүлүк

Алгебралык көп түспөлдүүлүк, алгебралык көптүк — декарттык координаталары:
ƒ (х1х2,....,хn) =0
ƒ2(х1х2,....,хn)=0
………………..
ƒm(х1х2,….,хn)=0
(мында ƒк — көп мүчө) теңдемелер турүндөгү системаны канааттандыруучу бардык чекиттердин көптүгү.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика
Алгебралык сан

Алгебралык сан — а0 +а1 ... + ат-1х + ат=0 алгебралык теңдемесинин тамыры болуучу сан, мында а0, а1 .... ат — бүтүн сандар жана а0 ≠0, т N.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Алгебралык теңдеме

Алгебралык теңдеме — Р(х, у,..,.., z)= 0 түрүндөгү теңдеме, мында Р(х, у,.,., z) — алгебралык функция. Эгер бир өзгөрмөлүү Р(х) көп мүчөсү n-даражадагы көп мүчө болсо, анда Р(х) = 0 теңдемеси n-даражадагы теңдеме деп аталат. Бир өзгөрмөлүү n-даражадагы алгебралык теңдеменин каноңикалык түрү а0хп+ а1хп-1+ ... + ап-1х + аn=0, мында а0, аь,… on — чыныгы сандар жана ао≠0. Алгебралык теңдеме бүгүн, бөлчөк, рационалдык жана иррационалдык теңдемелер болуп айырмаланат.

 Дагы кара 
 Алгебра

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Алгебралык функция

Алгебралык функция - F(у, х1 ..., хn )=0 теңдемесин канааттандыруучу х1 ..., хп өзгөрмөлүү y=ƒ(х1,.., хп) функциясы, б. а. алгебралык теңдемени, канааттандыруучу функция. 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Алгебранын негизги теориясы

Алгебранын негизги теориясы - комплекстик коэффициенттүү алгебралык а0хп+ а1хп-1+ ... + аn=0 теңдеменин комплекстик тамыры бар экендиги жөнүнүдөгү теорема. Ал төмөнкүчө айтылат: чыныгы коэффициенттүү ар кандай көп мүчөнү чыныгы коэффициенттүү сызыктуу жана квадраттык көбөйтүүчүлөрдүн көбөйтүндүсүнө ажыратууга болот. Бул теореманы биринчи жолу Р. Потье (1608), А. Жирар (1629), Р. Декарт (1637) айтып, аныктамасын Л. Эйлер менен К. Маклероң тактап, азыркыга эквиваленттүү формага келтиришкен.

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
Категория:Математика
Амал

Амал — математикадагы кошуу, кемитүү, көбөйтүү, бөлүү, даражага көтөрүү, тамыр чыгаруу процессинин жалпы аты. 

Амалдарды аткаруудагы белги эрежелери — кошуу, кемитүү, көбөйтүү, бөлүү процессиндеги белги эрежелери: + = ; + = абсолюттук чоңдугуна жараша (+) же (—); — = абсолюттук чоңдугуна жараша (—) же (+); — = ; • =; • = (-1); : =(+); : = (-1); 

 Колдонулган адабият 
 Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004

Категория:Математика