Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Мусковит

thumb|Мусковит.
Мусковит (Россиянын эски аты — Московиядан; өткөндө бул минералды «москва айнеги» деген ат менен Батыш өлкөлөрү алый турган) — силикаттар классындагы минерал химия формуласы.

Моноклин системасында кристаллданат. Кристаллдык түзүлүшүнө ылайык мусковит жу­ка кабырчыктарга ажырайт. Өңү түссүз, кээде саргыч, кызгылтым ж. б., айнек сыяктуу жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы б-ча 2,5—3. Салышт. салм. 2,76—3,10. Мусковит тоо тектерин түзүүчү минерал катары граниттердин, пегматиттердин, грейзендердин составында кездешет. При пластинка (ка­быкча) түрүндөгү кендери СССРде (Кола ж. б., Чыгыш Сибирь), Индияда, АКШда, Бразилияда кездешет. Мусковит электр тогун өткөрбөгөндүктон электр жанa радио техникасында колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Минералдар‎
Мусхелишвили, Николай Ивано­вич

Мусхелишвили, Николай Ивано­вич (4(16). 2. 1891, Тбилиси—15. 7. 1976, ошол жерде) — советтик математик жанa механик, СССР ИАнын акад. (1939; корр. мүчө, 1933) жанa Прези­диум мүчөсү (1957). 

 ГССР ИАнын акад. (1941), президента (1941—72) жанa 1972-жылдан ардактуу президен­ти, Социалисттик Эмгек Баатыры (1945). 
 1940-жылдан КПСС мүчөсү. 
 Петербург университеттин бүтүргөн (1914), 1922-жылдан Тбилисидеги университтин жанa политех, институттун профессору 1941-жылдан ГССР ИА­нын А. М. Размадзе атн. Тбилиси математика институттун директору. 
 Ал серпилгич теориясын, интеграл теңдемелерди, функция теориясынын чек маселелерин ж. б. изилдеген. 

Мусхелишвили биринчилерден болуп серпилгич теория маселелерине комплекстүү өзгөрмө функ­ция теориясын колдонгон. Ошондой эле ал аналитик функциянын сызыктуу маселелер теориясына жанa өзгөчө ядросу бар бир чендүү интеграл теңдемелерге өз салымын кошкой. Ага сингулярдык интеграл теңдемеси үчүн индекстин негизги формулами таандык. СССР Жогорку Советиннн (1—8-шайл.) депутаты. Мусхелишвили — көптөгөн чет өлкөлүк академиялардын, ошондой эле илим мекемелердин жанa коомдордун мүчөсү. СССР мамлекеттик сыйлыгын (1941, 1947) лауреаты. М. В. Ломоносов атн. Алтын медаль (1972), 5 Ленин ордени, Октябрь Ре­волюцияси, башка 2 орден жанa медалдар, ошондой эле чет өлкөлүк 2 орден менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Мүйүз баш

Мүйүз баш (Ceratocephala) — өсүмдүктөрдүн байчечекейлер тукумундагы уруусу. 

Бийиктиги 10 смге жеткен бир жылдык чөп. Тамыр моюнчасы- 15 м өскөн жалбырактары манжа сы­пал бөлүктүү, гүлдөрү жалгыздан, сары. 

Чөйчөкчө жалбыракчалары иштен, желекчелери үч же төрттөн Европада жанa Азияда 7 түрү кездешет. Кыргызстанда өскөн түз мүйүз баш— бир жылдык эфемер. Алар аңыз, жайыт, таштак жер өрөөн жанa тоо этегинде өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Мыймыттар

thumb|Phylloscopus trochiloides.
Мыймыттар (Phylloscopus) — куштардын таранчылар түркүмүнүн кароолулар тукумундагы уруусу. 

Узундугу 10—14 см, салмагы 5—12,5 г. Жон жагы күрөң же көгүш, боору саргыч, айрымдарынын көзүнүн үстүндо ачык түхтүү «кашы» болот. Европа, Азияда таралган. Африка жанa Түштүк Азияда кыштайт. 

Уясы туюк келип, оозу бир жак капталында жайгашкан. Жерге, дарак же бадалдарга уялап, 4—8 майда тактуу ак жумуртка тууйт, ургаачысы 12—13 сутка басат. Мыймыттар май­да омурткасыздарды, кээде жемиштерди жейт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Канаттуулар‎
Мыльников, Григорий Михайлович

Мыльников, Григорий Михайлович (1919-ж. т., - 26 сентябрь 1979, Москва) — эки жолу Советтер Союзунун Баатыры (23. 2; 19. 4. 1945), майор.

 1942-жылдан КПСС мүчөсү. 
 1939-жылдан Сов. Армияда. Учкучтардын Борисоглебск аскер мектебин бүткөн (1940). 
 Улуу Ата Мек. согушта Батыш, Ленинград, 3-Бело­рус фронтторунда 15-гвард. штурмалоочу авиаполкто учкуч, звено командири, авиаполк командирине орун басар. 
 223 жолу согуштук учуш жасаган. 
 1945-жылдан запаста. Ленин ордени, 3 Кызыл Туу, 1-дараж. Ата Мекендик Согуш, Александр Невский, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Мыхлик, Василий Ильич

Мыхлик, Василий Ильич (29. 12. 1922-ж. т., - 29 декабрь 1996, Москва) — эки жолу Советтик Союз Баатыры (23. 2.1945,29.6. 1945), полковник (1953). 1944-жылдан КПСС мүчөсү. 

 1940-жылдан Советтик Армияда Ле­нин комсомолу атындагы Вольский авиациалык техника окуу жайын (1941) жанa Аскер-Аба академиясын (1951) бүткөн. 
 Улуу Ата Мек. согушта Брянск, Батыш, Ленинград, 3-Белорус фронтторунда 277-штурмалоочу авиадивизиянын бөлүктөрүндө учкуч, звено командири, эскадрилья командирине орун басар, эскадрилья командири. 
 188 согуштук учуш жасаган. Согуштан кийин ААКта кызматта, 1966-жылдан запаста. 
 Ленин ордени, 3 Кызыл Туу, Александр Невский, 1-даража Ата Мекендик Согуш, Кызыл Жылдыз ордендери жанa медалдар менен сыйланган. 
 Кривой Рог шаарында Мыхликтин эстелиги бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Метталогения картасы

Метталогения картасы - Жер­дин геол. түзүлүш шартына жараша пайда болгон кеңдердин таралышын баяндаган геол. карта. 

Метталогения картасы кичине же жалпы (1:500000 жана андан да ки­чине), орто (1:200000—1:100000). ири (1:50 000—25 000) масштабдуу болуп бөлүнөт. Бул карталарза кен байлыктардын запасы, салаты, таралуу ор­ду шарттуу белгнлет менен көрсөтүлуп, масштаб эске алынбайт. Too тектердин түрлөрүнө байланыштуу болгон металлогениялык областтар, райондор, зоналар белгиленет. Метталогения картасынын кен байлыктарды ачууда чон мааниси бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Металлургия
Металлографиялык изилдөө

Металлографиялык изилдөө - металлдардын макро- жанa микроструктурасын, атом-кристаллдык түзүлүшүн рентген структуралык анализ менен изилдөө.

Металлографиялык изилдөөдө металлдардын макро- жанa микроструктурасы макро- жана микроструктуралык анализ жана рентген дифракциялык микроскопия методу колдонулат. 

Атом-кристаллдык түзүлүшүн изилдөөдө салыштырма жаңы жана перспективдүү электрондук микроскопия методу пайдаланылат. 
Металлографиялык изилдөө — металл таануу илиминин негизги жана перспективдүү куралы. Азыр Металлографиялык изилдөөдө жаңы электрондук дифракция, нейтронография, радиоизотоптук индикаторлор, ички сүрүлүүнү аныктоочу микрорентген спектр анализи, магнитометрия ж. б. методдор кеңири колдонулууда.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Металлургия
Металл-оптика

Металл-оптика - оптиканын бир бөлүмү: анда металлдардын оптика­лык касиети изплденет. Металлдар­дын негизги оптикалык өзгөчөлүгү электр-магнит толкундарын чагылтуу жана жутуу коэффициенттеринин (R) чоң болушу. 

Мис., жегичтүү металлдарда Д~99%, электр-магнит толку­ну металлдардын а ~ 0,1—1 -Ю-5 см калыңдыгын өткөндө эле жутулат. Бул өзгөчөлүктөр электрондордун металлда жог. концентрацияда болушуна байланыштуу. Ультракызгылт көк нурланууда жана рент­ген нурунда металлдар оптикалык касиеттери боюнча диэлектриктерден айырмаланбайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Металл-оптика
Металл органикалык бирикмелер

Металл органикалык бирикмелер - молекуласында кандайдыр бир металлдын атому көмүртектин атому менен түздөн түз байланышкан орг. бирикмелер. 

Булардын ичинен Li, Na, К, Be, Mg, Zn, Hg, Al, Ge, Sn, Pb ж. б. металлдардын бирикмелери жакшы изилденген. Бул бирикмелердин касиеттери металл менен көмүртектин ортосундагы байланыштын мүнөзүнө жараша болот. Жегич жана жегич жер металлдардын орг. бирик­мелери реакцияга өтө тез кирет. Суунун таасиринен ажырайт жана кычкылтекти абдан сезгич. Ошондуктан абадагы кычкылтектен, ным жана СОг ден сактоо үчүн эритме түрүндө гана пайдаланылат. 

(CH3)2Zn, (СН3)3В, (СгН5)3А1 өңдүү Металл органикалык бирикмелер абада жалындап күйөт.Металл органикалык бирикмелер металлдарды галогеналкилдерге тааспр этүү, ме­таллдардын гидриддерин же туздарын кош байланышка кошуу ж. б. жолдор менен алынат. Металл органикалык бирикмелер хим. байланыш жөнүндөгү түшүнүктүн өсүшүндө чоң мааниге ээ болду. Алар орг. синтезде (айрьшча литий жана магний орг. бирикмелер) колдонулат. 

Көпчүлүгү антисептик, дары-дармек, анти­детонатор (мис., тетроэтил-коргошун), полимерлер үчүн стабилизатор ката­ры керектелет

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Металлургия
Металлотермия

Металлотермия (металлдар жана термо...) — хим. активдүү металлдар­дын жылуулук бөлүп чыгаруу таасири менен металл бирикмелеринен (ме­талл кычкылдары, галлоиддери ж. б.) хим. таза металлдарды бөлүп алуу процесси. 

Активдүү металл катары алюминий, магний, кремний ж. б. алынат. Металлотермия реакцияга катышуучу хим. активдүү калыбына келтирүүчү элементтерге жараша алюминотер­мия, магнитотермия, силикотермия ж. б. ден бөлүнөт. Металлотермия процессине окшош карботермия процессинде хим. активдүү элемент катары көмүртек (С) катышат. Металлотермия колдонулуучу жабдуулары боюнча төмөнкү процесстерге бөлүнөт: мешсиз процессте (алюми­нотермия) реакциянын жылуулугу металлдарды эритүүгө жетиштүү болгон учурда колдонулат; электр мештүү процессте жылуулуктун бөлүгү электр ысыткыч аркылуу берилет; вакуумдук процессте калыбына келтирүү учурунда тез бууланма ме­таллдарды вакуумда болүп алууга мүмкүндүк түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Металлургия
Металл тануу

Металл тануу— металлдар менен куймалардын составындагы, түзүлүшүндөгү жана касиеттериндеги байланышты, о. эле алардын физ.-хим., мех., жылуулук ж. б. ар кандай таасирден өзгөрүү закон ченемнн изилдөөчү илим. 

Металл тануу — ар кандай физ.- хим. касиеттерге ээ болгон жаңы ме­талл — материалдарды табуу, аларды өздөштүрүү жана иштетүүнүн ил. негизи. Металл тануу өзүнчө илим катары 19-кылымда «металлография» («Металл тануу») деген ат менен пайда болот. «Металл тануу» термини 20-кылымдын 20-жылдарында Германияда киргизилип, «Металлография» термини металлдар менен куймалардын микро- жана макроструктурасын изилдөө үчүн калтырылган. 
20-кылымдын 20-жылдарынан баштан рентген-структуралык анализдин пайда болушу Металл тануунун өнүгүшүндө зор роль ойноодо. 

Металл тануунун өсүп өнүгүшүнө орус илимпоздору: Д. К. Чернов, Н. С. Курнаков, А. А. Байков, Н. И. Беляев, А. М. Бочвар, Я. И. Френкель, Г. В. Курдюмов, С. Т. Конобеевский, А. Ф. Иоффе, Н. Н. Давиденков; чет өлкөлүк илимпоздор: М. Фольмер, У. Делингер, В. Кестер (Германия), А. Вестгрен (Швеция), У. Юм-Розери (Улуу Британия), Э. Давенпорт, Э. Бейн (США) көп салым кошушту.
 
Металл тануу шарттуу түрдө теориялык жана колдонмо (тех.) болуп бөлүнөт. Тео­риялык Металл тануу металлдар менен куй­малардын түзүлүшүнүн жана ар түрдүү таасирдин натыйжасында алар­дын өзгөрүү процесстеринин закон ченемин, ал эми колдонмо Металл тануу металлдар менен куймаларды иштетүүнүн технол. процесстеринин негизин изилдейт. Теориялык Металл тануунун негиз­ги бөлүмдөрүнө металлдар менен куй­малардын металл абалынын жана физ. касиеттеринин теориясы, криссталдашуу, алардын фазалык тең салмактуулук, диффузия, пластикалуу де­формация процессинин физ. теория­сы, бекемдөө, талкалоо жана кайра кристаллдашуу теориялары кирет. 

Теориялык Металл тануунун мазмуну металл- физикасы менен тыгыз байланыштуу. Колдонмо Металл тануу илими белгилүү бир металл материалдардын- (мис., темир-көмүр тектүү куйманын, дат баспас болоттун, отко чыдамдуу куй­манын, алюминий куймасынын ж. б.) составын, структурасын, касиеттерин, иштетүү процессии изилдейт. 

Электрон микроскобунун колдонулушу, нейтронография, магнитометрия, микрорентген спектр анализ метод­дору Металл тануунун өнүгүшүнө чоң комок көрсөттү. Металл тануунун негизинде бышыктык теориясы, фазалык өзгөрүү теориясы, пластикалуу деформациянын физ. теориясы да зор ийгиликтерге жетишти. Техниканын жацы тармактарынын пайда болушуна бай­ланыштуу радиациянын, өтө төмөнкү температуранын, өтө жог. басымдын д. у. с-дын металлдарга тийгизген таасирин изилдоо маселелери кеңири жүргүзүлүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Металлургия
Металлургиялык иш

Металлургиялык иш - прокат­тоо алдында металлдарды жанa куй­маларды эритүү, уютмалар менен заготовкаларды ысытуу үчүн, прокат продуктуларын термиялык иштетүү ж. б. максаттар үчүн колдонулуучу жылуулук агрегаты.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Металлургия
Металл физикасы

Металл физикасы— физиканын металлдардын түзүлүшү менен физ,- хим. касиеттерин изилдөөчү бөлүмү. 

Металл физикасы — металл таануунун теориялык негизи; катуу нерселер жөнүндөгү илимдин бөлүгү. Металлдардьга негизги касиеттери 19-кылымда эле изилденген. Бирок ал касиеттердин табиятын атомдун түзүлүшү жөнүндөгү билим өркүндөмөйүнчө түшүнүү мүмкүн эмес. 

Металл физикасы металлдын микроскопиялык (атом-кристаллдык), дефект жанa гетерофаздык үч структурасын изилдейт.
Металлдын микроскопиялык теориясы 20-кылымда өнүгө баштаган. 1900-ж. немец физиги П. Друде металлдагы атомдордун аралыгын «электрон га­зы» ээлейт деген моделди сунуш кылган. Өзүнүн теориясына таянып металлдын бөлмө темп-расындагы электр өткөргүчтүгүн туура аныктап, электр өткөргүчтүк менен жылуулук өткөргүчтүктүн байланышын түшүндүргөн. Бирок бул модель металлдар­дын көптөгөн касиеттерин түшүндүрө алган эмес.

1927—28-ж. В. Паули жанa А. Зом- мерфельд парамагниттик кабылданыш менен жылуулук сыйымдуулуктун «аномалиясын» электр заряды менен жылуулукту ташууга жанa спин парамагнитизмин жүзөгө ашырууга катышкан электрондордун саны аз болгондугу менен түшүндүргөн. Кадимки температурада «электрон газынын» не­гизги бөлүгү начарлаган абалда бо­лот да темп-ранын өзгөрүшү ага эч таасирин тийгизбейт. Бул түшүнүктөр металлдын азыркы мезгилдеги электрон теориясынын негизин түзгөн. 

1930-ж. Л. Ландау металл диамагнетизми андагы электрондордун орбиталык кыймылда болушунан пан­да боло турганын аныктаган.
Кристаллдагы дефектилер металл­дын дээрлик бардык касиетине таа- сирин тийгизет, Кристаллдагы дефектилер, Кристалл­дагы дислокация.
Металлдын полиморфтук өзгөрүшү анын бардык физ. касиеттерин өзгөртөт. Жог. басым менен жог. маг­нит талаанын аракетинен пайда болгон полиморф модификациясын изилдөө — Металл физикасынын маанилүү багыты. Фа­за теориясы фазалык тең салмактуулукту, фазалык өтүүнү, о. эле гете­рофаз системасынын структурасын жанa касиеттерин караштырат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Металлургия
Металл эскиртүү

Металл эскиртүү - бөлмө темп-расында узак сактоо (табигый эскиртүү) же ысытуу (жасалма эскиртүү) аркылуу металлдар менен куймалардын мех., физ. жанa хим. касиеттерин өзгөртүү. 

Эгерде металлдьш же куйманын кристалл торчолору кандайдыр бир сырткы аракеттин (мис., чыңдоонун, сугаруунун, бир калыпта эмес ысытуунун же муздатуунун) натыйжасында деформацияланса Металл эскиртүү кубулушу пайда болот. Металл эскиртүү атомдун жылышына байланыштуу болгондуктан табигый Металл эскиртүү жай жүрөт да, бир топ жылдарга созулушу мүмкүн. Металл эскиртүү процессии тездетүү үчүн ысы­туу процесси колдонулуп, ысытууда атомдордун жылышы тездетилет. 

Металл эскиртүүде металлдар бекем жанa катуу болуп, ийилгичтиги жанa илээшкектиги азаят, куймалардын отко жанa ысыкка чыдамдуулугу артат. Кээ бир учурларда Металл эскиртүү (мис., деформациялуу эскиртүү) металлдардын касиетине терс таасир тийгизет. Андай учурда Металл эскиртүү процессии токтотуу за­рыл. 

Пайдалануу мезгилинде өлчөмү жанa формасы өзгөргөн тетиктер менен буюмдар (станоктун станинасы, өлчөгүч приборлордун негизи ж. б.) жасала турган материалдар эскиртилет. Металл эскиртүү металлдардын жанa куйма­лардын бекемдигин жанa отко чыдамдуулугун жогорулатыш үчүн пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Металлургия
Метастронгилёз

Метастронгилёз - чочколордун инвазиялуу ылаңы. 

Ылаңдаткычы — гельминттердин жумуру курттар уруусуна кирүүчү Metastrongylus. 
Уз. i,5—5 см. Чочколордун кекиртегин, бронх ж-a бронхполдорун жабыркатат. 

Бул дарт сөөлжанды тоют менен жегенде жугат. Ылаңга кобүнчө 6—8 айлык торопойлор чалдыгат. Торопойлор жөткүрүп, деми кыстыгат, өсүүсү токтоп, жүдөңкү тартат. Айрым учурда өлүм-житимге учурайт. Дары катары иод, дитразин, циана-цетогидразиддин суудагы эритиндиси колдонулат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ветеринария
Метафосфаттар

Метафосфаттар - метафосфор к-тасынын (НРОз) туздары. 

Калий ме­тафосфаты (КРОз) — жог. кон центрациялуу фосфор-калий жер семирткичи. Анда 40%ке чейин К20 жана 60% Р2О5 бар. Ал баалуу эгилме, айрыкча хлордуу калий туздары терс таасир тийгизүүчү осүмдүктөргө кол­донулат. Кальций метафосфа­ты, Са(Р03)2—ар кыл топуракта жана бардык өсүмдүк үчүн пайдаланылуучу концентрациялуу күкүм семирткич.
 
Анын хим. таза тузунда 71,68% Р2Об ж-а 28,32 % СаО болот. СССРде М. аз колдонулат. Бул жер семирткичтерди ондүрүунүн бир кыйла үнөмдүү технологиясы иштелүүдө. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Метеор изи

Метеор изи - метеор телонун Жер атм-расына киргенде калтырган нзи. 

Метеор изи эки түрдө — чандуу жанa газдуу (же иондошкон) болот. Чан түрүндөгү издер 25—80 кл бийикте ме­теор заттарынын буусунун конденсацияланышынын натыйжасында (болиддердпн пзинен) пайда болот. Нондошкон газдын Метеор изи метеор телонун буулапган атомдору менен абаньш молекулаларынын кагылышынан пайда болуп. анин спектринен Mg, Na, Ca, Fe ж. сызыктар байкалат. Куралсыз көзгө жаркырак метеорлордун изи гана көрунөт. 

Метеор изине оптикалык жанa радаолокациялык байкоолор жүгүзүу менен 80—110 км бийиктиктеги атмосферанын турбуленттик жанa циркуляция агымдары изилденет.

 Дагы кара 
 Метеор

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Метеоритика

Метеоритика - метеор заттарынын абалын, метеориттер Жерге түшкөндөгү кубулуштарды изилдөөчү илим тармагы. 

 Метеоритиканын негизги милдети — метеор телолорунун планета аралык жанa Жер атм-расындагы кыймылын, атм-ранын өз ара аракеттерин жанa Жерге түшкөн метеориттердин абалын изилдөө. 
 
 Метеоритика метеориттердин хим. жанa минералдык түзүлүшүн, физ. касиеттерин жанa алардын түзүлүшүндөгү закондуу байланыштарды үйрөнүүнү да камтыйт.
 Метеоритикада өз методикасынан тышкары астр-я, физ., хим., минералогия, геофизика, геоде­зия ж. б. илимдердин теориялык жана практикалык ыкмалары пайдаланылат. 
 Метеоритика илими 18-кылымдын аягында пайда болгон. Э. Хладни 1749-ж. Сибирде табылган метеоритти изилдеп, ал метеорит космос телосу экенин биринчи жолу далилдеген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Астрономия
Метерлинк Морис

Метерлинк Морис (29. 8.1862, Гент -—5. 5. 1949, Ницца)—бельгиялык жазуучу.

 Французча жазган. Парижден укук боюнча билим алган. «Жылуу жайлар» (1889), «12 ыр» (1896) ыр жыйнактарында, «Сокурлар» (1890) ж. б. пьесаларында жабыркагандар менен бирге бактылуу тагдыр үчүн күрөшкөндөр көрсөтүлгөн. 
 «Монна Ванна» (1902) тарыхый драмасыяда эл-жери үчүн күрөшкө чыккандардын эрдиги даңкталат. 
 
 «Көк чымчык» (1905, аты уйкаш көркөм фильм тартылган) жомок пьесасы — Метерлинктин чыгармаларынын сереси. 
 1914—18-ж. Метерлинк герман. милитаризмин сындап, публ. макалалар да жазган. 
 1896—1918-ж. жазган гуманисттик пьесалары дүйн. театр репертуарына кирген. 
 Нобель сыйл. лау­реаты (1911).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Инсандар
Метионин

Метионин - а-амино-ү-метилто- май кислотасы, CHjSCHiCH.-CH(.\H2)COOH; күкүртү бар мавокарбон аминокпслотасы. 

Адамдын жана жаныбардын азык-түлүгүндө 1L жетишсиз болсо, организмдин начар өсүп-өнүгүшүнө, белок биосинтез менен функциянын оор бузулушуна алып келет. Тамак-аш менен жемге кошуу жана мед. дары-дармек катары колдонуу үчүн пропиленден синтезделип алынган 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Метистөө

Метистөө, порода ортосунда аргындаштыруу — мал өстүрүүн бир ыкмасы. 

Мында ар кандай породадагы (бир эле түр ичииде да) мал жалгаштырылат. Метистөө жерг. малды жакшыртуу жана жаңы породаны чыгаруу, о. эле аргындаштыруу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Мал чарбачылыгы
Метрдик толкундар

Метрдик толкундар - толкун уз. 1ден 10 мте чейинки [жышт. (3— —30)-107 гц] радио толкундар.

Жер бетиндеги радио байланышта Метрдик толкундар алые таралбайт. Бир тектүү эмес чөйрөдө чачырагандыктан же багытын өзгөрткөндүктөн, Метрдик толкундар тропосферадан жана ионосферадан чачырап, алыс аралыкка таралат. 

Жердин ионосферасынап өтүп кеткендиктен Метрдик толкундар космос объектилери Метрдик толкундар байланышуу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Физика
Метрикалык мейкиндик

Метрикалык мейкиндик - мет­рика киргизилген объектилердин (чекиттердин) көптүгү. 

Ар кандай Метрикалык мейкиндик топологиялык мейкиндик боло алат. Бир эле көптүктүн топологиясы ал көптүктегү метрикага жараша ар кандай болушу мүмкүн. 

«Метрикалык мейкиндик» түшүнүгүн (1906) француз математиги М. Фреше киргизген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика