Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ольха

thumb|Alnus glutinosa.
Ольха — өсүмдүктөрдүн кайыңдар тукумундагы уруусу. 

Ал жалбырак күбүмө, бир үйлүү, айрым жыныстуу дарак же бадал; көбүнчө Түн. жарым шарда өсөт. Ольханын 42— 17, СССРде 10—15че түрү бар. Жөнө- көй жалбырагы сабакта кезектешип жайгашкан. 
Көбү эрте жазда, жалбырактана эленте гүлдөйт, шамал аркылуу чаңдашат. Топ гүлү — сөйкөчө. Мөмөсү — жаңгакча. 100, кээде 300 жылга чейин жашайт. Уругу, дүмүр чырпыгы, айрым түрлөрү тамыр чырпыктар менен көбөйөт. Анын тамырларында түймөкчө бактериялар болот. 

Ольха өзөн жанa булак жээгинде ж. б. ным жетиштүү жерлерде өсөт. 
Ольха нын жыгачы баалуу, андан суудагы жанa жер астындагы курулуштар үчүн материалдар, мебель ж. б. даярдалат. Айрымдарынын таннин заты болгондуктан дары жасоодо пайдаланылат. Кээси шаарды жашылдандырууда тигилет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр
Омейя династиясы

Омейя династиясы— араб халифтеринин 661 —750-ж. сурап турган династиясы. 

Мекедеги Курейши уруусунун Омейя тукумунан чыккан. Анын биринчи халифи Сириянын башкаруучусу Муавия I (661—680) болгон. Омейя династиясы Түн. Африканы, Пиреней жана алардын көп бөлүгүн, Орто Азия, Азербайжан менен Грузиянын бир катар жерин караткан. 

Алардын бийлиги укумдап-тукумга калган. Халифаттын борборун Куфтан Дамаскиге көчүрүшкөн. Омейя династиясы тушунда араб тили мамл. тил болуп, алтын динар менен күмүш дирхендер чыгарылган. Соода жанa кол өнөрү өнүккөн. Кийинчерээк шейиттердин козголоңу күчөп, Абу Муслим баштаган көтөрулуштүн (747—750) натыйжасында Омейя династиясы кулатылып. бийликке Аббасилер келген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Ом мыйзамы

Ом мыйзамы — электр тогунун негиз­ги мыйзамдарынын бири. 

Ом мыйзамы боюнча өткөргүчтөгү туруктуу электр тогунун күчү ошол өткөргүчтүн учтарындагы потенциалдардын айырмасына (чыпалууга) U түз пропорциялаш: Ш — U (1). Мында R — өткөргүчтүн электр жанa геометриялык касиетине, температура бөлүгүнүн жана бардык булактардын э. к. к. Туюк тизмек үчүн Ом мыйзамы: Rml = Е; (3) мын- да Rm — R Д- Ri — тизмектин сырткы каршылыгы ( R) менен э. к. к. булагынын ички каршылыгынын (Ri) суммасынан турган тизмектин толук кар­шылыгы. 

Ом мыйзамынын тармакталган тиз­мек үчүн жалпы түрү Кирхгоф эрежеси болуп саналат.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Омкоргуч балка

Омкоргуч балка - катуу эмес тоо тектерин массивден бөлүп алуу, тоңгон кыртышты көпшөө, бетон фундаменттерин, асфальт жана бетон төшөлмөлөрдү коңторууда колдонулуучу согуу принциби менен аракеттенүүчү мех. кол аспап. 

Аткарылуучу иштин түрүнө жана талкалануучу массивге жараша Омкоргуч балканын жумуш аткаруучу учу найзача, көзөөч же күрөкчөдөн турат. Омкоргуч балканын корпусунда минутасына 1000—1500 жолу согуу менен жылып туруучу ургучунун энергиясы пайдалуу жумуш аткарат. Омкоргуч балка пневматнкалык, электрдик жана бензиндик болуп айырмаланат. Чакан көлөмдүү, массасы аз, кыйла кубаттуу, конструкциясы жөнөкөй жана өтө бекем пневматикалык Омкоргуч балкалар кеңири тараган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Курал
Омметр

Омметр (ом жана ...метр) — өткөргүчтөрдүн электр каршылыгын түздөн түз өлчөгүч прибор. 

Өлчөнүүчү каршылыктардын диапазонуна жараша мегомметр, тераомметр, микроомметр болуп бөлүнөт. Иштөө принциби боюнча магнит-электрдик өлчөгүч жана логометри бар Омметрлер чыгарылат. 
Биринчисинин иштөө принциби булактын чыңалуусу туруктуу болгондо өлчөнүүчү каршылык аркылуу өтүүчү ток күчүн өлчөөгө негизделген. Экинчисинде токтун жана чыцалуунун катышын өлчөгүч логометрлер колдонулат. 

Омметр көбүнчө айкалыштырылган прибордун — ампер вольтомметрдин бөлүгү болот. Тагыраак өлчөө үчүн көпүрөлөп өлчөө методу колдонулат. Омметрдин сезгичтигнн жана тактыгын жогорулатуу үчүн электрон күчөткүчтөрү пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Физика
Омнопон

Омнопон, пантопон — ооруну сездирбөөчү каражаттар тобундагы дары-дармек; составында 50%ке жакын морфини бар апийим алкалоиддеринин аралашмасы болот.
 
Күкүм жанa эритме түрүндө морфин сыяктуу колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Омолой

thumb|Омолой.
Омолой - Якутиядагы дарыя Уз. 593 км, алабынын аянты 38 901 км2. 

Сиетиндэн нырка тоосунан (Жогорку Яна кырка тоосу) башталып, Кулаг кырка тоосун бойлой түндүктү карай агат.

Төмөнкү бөлүгүндө Яна-Индигарка ойдуцу менен агып, Лаптевдер деңизиндеги Сытыган-Тала бухтасына куят. Кар жана жамгыр сууларынан куралат. 

Октябрда тоңуп, июндун башында ачылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. - 656 б.

Категория:РФ дарыялары‎
Категория:Сибирь‎
Омолон

thumb|Колыма менен Омолон.
Омолон — Колыма дарыянын оң куймасы. 

Россиянын Магадан обл. менен Якутиядагы дарыя. Уз. 1114 км, ала­бынын аянты 113 миң км2. Отайкачан кырка тоосунан (Колыма тайпак тоосу) башталат. 

Октябрда тоңуп. май, июнь айларында ачылат. Башкы куймалары: Молонгда, Олой, Олойчан (оц), Кедон (сол). Төмөнкү агымында сал агызылат. Щербаков пристанына чейин (600 км) кеме жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:РФ дарыялары‎
Категория:Сибирь‎
Омуль

thumb
Омуль (Coregonus autumnalis) — лосостор тукумундагы балык. 

Ка­димки Омуль — өтмө балык. Түн. Муз океанда тиричялигин өткөзөт. Күзүндө уругун таштоо үчүн Печорадан тартып, Канада жанa Алясканын дарыяларына дейре өрдөйт. Денесинин уз. 64 см, салм. 3 к г га жетет. Рак сыяктуулар, майда зоопланктон ж. б. менен азыктанат. 

Сибирь дарыяларынан кармалат. Байкал Омульу — 3 расаны пайда кылуучу өзгөчө түрчө. Салм. 1—1,5 кгга (кээде 7 кета.) же­тет. Көбүнчө омурткасыз жаныбарларды жейт. Уругун сент.— ноябрда чачат. Промыселдик мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Балыктар
Омуроо буттуулар

thumb|Spirobranchia.
Омуроо буттуулар, брахио-поддор (лат. Brachiopoda) — омурткасыз жаныбарлар тиби. Уз. 10 лиге жетип, курсак жанa жөн жагынан кош капкалуу, аки таштуу раковина менен капталган. 

Капкалар жонунан байламта аркылуу өз ара биригип турат. Топуракка сабакчасы менен бекийт. Омуроо буттуулардын денеси раковинанын арт жак бөлүгүндө орношкон; анын мантия төшөлгөн алдыңкы белүгүн эки өсүндү — «колдор» ээлейт. Алардын бетинде мантияга азык бөлүкчөлөрдү, кычкылтек алып келе турган суу кпргизүүчү кирпикчелер капталган тинтүүрлөрү бар. 

Оозу «колдордун» түбүнө жайгашкан; ичегиси туюк. Жүрөгү, кан тамырлары, нерв ж. б. органдары болот. Айрым жыныстуу; метаморфоз жолу менен өөрчүйт; сууда эркин сүзүүчү личинкасы суб­стратна жабышкандан кийин жаш организмге айланат. Алардын азыр жашаган 280дей түрү белгилүү. Ба­йыркы Омуроо буттуулар кембрий мезгилинде пайда болуп, ордовиктен девонго чейин түрлөрү көбөйген. Палеозой мезгилиндеги чөкмөлөрдү стратиграфиялык жактан изилдөөдө мааниси чоң. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Жаныбарлар‎
Омуртка

thumb|Омуртка.
Омуртка (vertebrae) — омурткалуу жаныбарлардын жанa кишинин омуртка тутумун түзүүчү скелеттин элементи. Алардын жалпы саны 33—34. О. дене, дого жанa урчуктардан турат. Анын негизги бөлүгүн денеси түзөт.

Дененин арт жагында Омуртка догосу жатат. Денеси менен догосу эки бутча ар­кылуу байланышып, Омуртка. көзөнөгүн түзөт. 6ашкаларды бири бири менен туташтырганда бул көзөнөктөр жүлүн жайгаша турган узун түтүктү пайда кылат. 

Догодон ар тарапка урчуктар чыгат. Моюн Омурткаларына Караганда көкүрөк, бел жанa куймулчак Омуртка акырындап чоңоё баштайт. Алар дененин жог. бөлүгүнүн салмагына туруштук берет. Дененин негизги салмагы куй­мулчак тутумуна багытталгандыктан куймулчак Омурткалары бири бири менен туташып, куймулчакты түзөт. 

Омурткалар бири бири менен кемирчек, байламта, муун жанa тарамыш аркылуу туташат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Анатомия
Омск облусу

thumb|Омск облусу
Омск облусу — 1934-ж. 7- декабрда түзүлгөн. Аянты 139,7 миң км2. Борбору — Омбу ш.

thumb|upright=0.5
Омск облусу Батыш Сибир түздүгүнун түштүгүндө, Иртыш дарыясынын ортоңку бөлүгүндө. Жери түзөң. Кен байлыктары: чопо, кум, мергель, чым көң. Климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы —20°С, июлдуку 20°С. Жылдык жаан-чачын 300—400 мм. Областтын аймагынан Иртыш д. агып өтөт. 

Анын ири куймалары: Ишим, Омск, Тара. Кыртышы кара (23,6%), саз (21%), шор (15,6%), кул (13,3%), шалбаа (5,8%), боз (5,7%), чымдуу-кул (3,6%) топурактуу. Аймагынын ‘Аден ашыгын токой жанa бадалдар (кедр, карагай, кек карагай, кайыц, бай терек) ээлейт. Айбанагтары: тыйын чычкан, арыс чычкан, коён, тулку, тун. бугусу, багыш, элик, карышкыр, аюу; ка- наттуулары — өрдөк, каз, каракур, ке килик, кереңкур ж. б.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Орусия
Категория:Облустар‎
Категория:1934-жыл
Он буттуу рак сымалдар

thumb|upright|Он буттуу рак сымалдар.
thumb|Calcinus laevimanus.
Он буттуу рак сымалдар (лат. Decapoda) — рак сымалдуулардын түркүмү. 

Дөө крабдын уз. 3 .иге, Ма­дагаскар дарыя рагынын тулкусунун уз. 80 смге жетет. Алардын жүрөк сегменттери баштын жаак сегменттери менен биригип өсүп, денеси калканча менен капталган. 

Көкүрөгүндөгү алдыңкы 3 жуп буттары жаак-буттарга айланып, азыгын кармоого ылайыктанган. Кийинки 5 жуп буту менен жылат. Аты ушундан улам келип чыккан. 

Биринчи 3 жуп басуучу буттарынын учунда кыпчууру болот. Курсак буттары сууда сүзүү, кээ бирлеринде көбөйүү функциясын аткарат. 

Айрым жыныстуу; эркеги ургаачысынан чоң жанa күчтүү. Жумурткадан личинка же кай бирлеринен кичине рак чыгат. Бул түркүмдө 8500 түр белгилүү, негизинен тузсуз сууда ж-a кургакта жашайт. Россия жана КМШ өлкөлөрүндө деңиздер түрлөргө бай. Алар өсүмдүк жанa омурткасыздар менен азыктанып, өздөрү — балыктар менен калак буттуулардын жеми.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Рак сымалдар‎
Ондук бөлчөк

Ондук бөлчөк - бөлүмү 10 санынын бүтүн даражасы болгон бөлчөк. 

Ондук бөлчөк бөлүмүндө канча нөл болсо, алымындагы сандын оң жагынан ошончо цифраны үтүр менен бөлүп, бөлүмү жок жазылат. 

Үтүрдүн сол жатындагы бөлүгү — бөлчөктүн бүтүн бөлүгүн, үтүрдөн кийинки биринчи цифра ондук үлүштөрдүн санын, экинчи цифра жүздүк үлүштөрдүн санын ж. у. с. билдирет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Ондук логарифм

Ондук логарифм - негизи 10 боюнча алынган логарифм; 

берилген сандын негизи 10 болгон логарифмасы деп ошол санды алуу үчүн онду кандай даражага көтөрүү керек экендигин көрсөтүүчү даража көрсөткүч деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Ондук эсептөө тутуму

Ондук эсептөө тутуму — не­гизи 10 болгон эсептөө тутуму. 

Тутумда 10 саны 2-разряддык бирдикти түзөт, 3-разряддык бирдик 100= 102, ал эми жалпысынан ар бир кийинки разряддык бирдик мурдагы разряддык бирдиктен 10 эсеге чоң.
 
Ондук эсептөө тутуму позициялык принципке негизделген, б. а. бир эле белги (сан) ээлеген ордуна жараша ар кандай мааниге ээ ондуктан биринчи гана 10 санды жазуу үчүн өзгөчө белгилер керектелет. Алар 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7,8,9 белгилери менен белгиленет да сандар деп аталат. 

Санды жа­зуу үчүн адегенде андагы эң жог. разряддын бирдигинин санын аныктайт, андан кийин калдыгындагы бирге кичине болгон разряддын бирдигинин санын аныктайт ж. у. с. Алынган сандар катарга жазылат.

3 ондук 5 бирдик

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Математика
Он жетинчи октябрь манифести

Он жетинчи октябрь манифести - Николай Инин 1905-ж. Октябрдагы Бүткүл россиялык саясий иш таштоо жогорулоо учурунда жарыялаган манифести. 

Аны С. Ю. Витте даярдаган. Бул жеке бийликтин революциячыл күчтөрдүн ыркын кетирүү, убакытты утуу, стачканы токтотуу жана рев-яны басуу үчүн болгон амалы эле.
Аны В. И. Ленин рев-я менен контр-рев-я күчтөрүдүн убактылуу теңдештигинин моменти деп эсептеген. 

Манифестте элге «граждандык эркиндиктин кебелбес негиздерин», саясий күнөкөрлөрге мунапыс берүү, Мамлекеттик думага шайлоого калктын бардык катмарын тартуу жанa Мамл. думаны закон чыгаруучу орган деп эсептөө ж. б. каралган. Манифест жарыялангандан кийин буржуазия ачык контр- рев-ялык багытка өткөн. Манифест меньшевиктер менен эсерлерди да канааттандырган. Боьшевиктер Манифестти рев-янын биринчи жециши катары эсептеп, падышанын жалган убадасынын бетин ачкан жанa элди жеке бийлткке каршы куралдуу көтөрүлүшкө чакырган. Пролетариат убактылуу болсо да басма сөз, жыйналыш өткөзүү, уюм түзүү эркиндигине ээ болгон. 

Өкмөт 1905-жылдагы Декабрь куралдуу көтөрүлүшүн талкалагандан кийин манифесттеги убадаларын жокко чыгарган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Тарых
Оноприенко, Николай Степанович

Оноприенко, Николай Степанович (25. 4. 1947-ж. т., Ош обл., Сузак району) — бүткүл союздук Ленин комсомолу сыйл. лауреаты (1976). 

1977-жылдан КПСС мүчөсү. Эмгек жолун 1964-ж. М. В. Фрунзе атындагы айыл чарба машпналарын куруу заводунда электр ширеткич болуп иштөөдөн баштаган. 

9-беш жылдыктын план тапшырмаларын 2 жыл 8 айда аткарган. Калган 2 жыл 4 айда дагы бир 5 жылдык план тапшырмаларын орундаткан. 10-беш жылдыктын план тапшырмаларын 1978-ж. апрелде бүтүргөн. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Механика
Категория:Куруучулар
Он эки таблица закондору

Он эки таблица закондору - Римдин байыркы укук эстелиги (б. з. ч. 5-к-дын орто чени). 

Кадыресе укук нормалары 12 тактага (аты ушундан чыккан) жазылган, анда негизинен гражд. укук жанa гражд. процесс, ошондой эле мамлекттик жанa уголовный укуктун айрым маселелерин жөнгө салуу нормаларынын мазмуну баяндалган. 

Он эки таблица закондорунун текстп сакталбай калгандыктан рим жазуучулары менен юристтеринин .Цицерон, Гай :к. б.) чыгмалаларындагы эскерүүлөргө таянуу негизинде калыбына келтирилген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Оңой эрүүчү куймалар

Оңой эрүүчү куймалар - эрүү температурасы калайдын эрүү температурасынан (232°С) ашпаган эки же кеп компоненттүү куймалар. 

Оңой эрүүчү куймалардын составын түрдүү катышта калай, вис­мут, индий, коргошун, кадмий, цинк, сурьма, галлий, сымап ж. б. элементтер түзөт. 

Оңой эрүүчү куймалар электротех. жана жылуулук аппараттарында кацдагыч, эриме сактагычтарды, металлдан жана пластмассадан татаал моделдерди куюп жасоодо ж. б-да пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Химия
Оңчул социалисттер

Оңчул социалисттер - социал- демокр. партпялардын реформачыл ишмерлери. 

Алар марксизмдин революциячыл принциптерпн танып, пролета­риат менен буржуазия ортосундагы таптык кызматташуу саясатын жүргүзгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Саясат
Лесгафт Пётр Францевич

Лесгафт Пётр Францевич (21. 9(3. 10). 1837 — 28. 11(11. 12). 1909]—орус педагогу, анатом жанa врач; дене тарбия боюнча билим берүү системасы менен тарбияда врач-пед. текшерүүнүн ил. негиздөөчүсү жанa теориялык анатомияны түзүүчүлөрдүн бири. 

 1861-ж. Петербургдагы Мед.-хирургия академиясын бүтүрүп, ошол эле ин-тка ил. ишке калтырылган. 
 Медицинанын доктору (1865), проф. (1868) жанa Ка­зан ун-тинде физиол. анатомия кафедрасынын башчысы.
 1871-ж. ун-т- тин башчылары менен реакциячыл профессорлорго карты чыккандыгы үчүн ун-ттен куулуп, кийин Петербургга келген. 
 1874—86-ж. аскер окуу жайларында билим берүү жанa дене тарбияны уюштуруу жагында эмгектенген. 
 1877-ж. офицерлер үчүн 2-Петербург аскер гимназиясына караштуу окуу-гимнастика курсун уюштурган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория: Анатомия
Лесото коммунистик партиясы

Лесото коммунистик партиясы (ЛКП) 1962-ж. 5-майда Уюмдаштыруу съездинде негизделген. 

Ошол эле съездде партиянын уставы ж-а программасы кабыл алынган. ЛКП-нын түпкү максаты — Соц. Лесото Республикасын түзүү. 

Ал демокр. күчтөрдүн Бириккен фронтун уюштуруу максатында өлкөнун бардык саясий партияларынын прогрессчил күчтөрү менен кызматташат. 

1970-ж. февралда ЛКПге тыюу салынып. жетекчилери (ген. секретари Ж. Кена жана председатели Р. Матжи да) камалган. ЛКП жа­шырын иштейт. ЛКПнин делегациясы Коммунисттик жана жумушчу партиялардын эл аралык кеңешмесине (1969, Москва) катышып, анын документтерин жактырган. 
ЛКП де­мокр. централизм негизинде курулат. Жог. органы — улуттук конф-я, алар­дын аралыгында Б К. ал Саясий бюрону шайлайт Тыюу сальнгыча «Мажам мохо» журналын чыгарып турган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Саясий партиялар‎
Категория:Лесото
Лещ

thumb|Лещ.
Лещ — каңылтырлар тукумундагы балык. 

Денеси жалпак, уз. 30 см, салм. 1 кга (кээде уз. 50 см, салм. 5 кг) жетет. Лещтин майдалары кумүш түспөлдүү, чоңдору кубулган каралжын. 

Түн. Муз океанынын, Балтика, Кара, Азов ж. б. деңиздердин алабында жашайт. Дарыя, келдөргө байырлаштырылган. Уругун тайыз, суу түбүндөгү өсүмдүккө таштайт. Чабагы зоопланктон, чоңурагы бентос менен азыктанат. Промыселдик мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Балыктар‎
Леллингит

thumb|Леллингит.
Леллингит (Австриядагы Лёллинг шаарынын атынан) — арсениддер классындагы минерал. 

Хим. формуласы FeAS2. Составында Fe — 27,18%, As— 72,82%, кошумча түрдө S, Sb, Co, Ni кезигет. Ромб системасында кристаллданат. Өңү агыш, боз. Катуулугу Моос шкаласы б-ча 5—5,5. Салышт. салм. 7,4. Электр тогун жакшы өткөрөт. Гидротерм жанa контакт-метасо­матоз кендеринде кезигет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Минералдар
Ли,

Ли, И, Н и, Р и — 1392-жылдан Кореяда бийлик жүргүзгөн династия (1897-жылга чейин королдор, 1897— 1910-ж. императорлор). 

Ли Сон Ге (Тхэжо) негиздеген. Династиянын акыркы башкаруучулары учурунда өлкөгө капиталисттик мамлекеттер кол сала баштап, акыры Жапония Кореяны колония кылып алган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Ливония

thumb|Ливония (1573-1578).
Ливония — Латвия менен Эстония орто кылымдагы аты. Балтика деңизинин жээгин мекендеген лив уруусунун атынан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Латвия
Категория:Эстония
Категория:Тарых
Ливон согушу

Ливон согушу (1558-83) Балтика боюна жанa Балтика деңизине чыгуу үчүн Россиянын Ливон ордени.

Шве­ция, Польша жанa Литва улуу княздыгы менен согушу. Россия Балтика боюн ээлеп, деңиз аркылуу Европа өлкөлөрү менен соода жүргүзүү максатын көздөгөн. Бул максатты орус көпөстөрү менен ак сөөктөрү кубаттаган. 1558-ж. Иван ІV Ливон орденине согуш ачкан. 
Орус аскерлери Нарва менен Дерптти ээлеп. Ревелге жакындаган. Россиядан чочулаган Литва менен Дания Ливонияны колдогон. 
1560-ж. орус аскерлерлеринин соккусунан Ливон ордени кулап, анын аймагын Польша, Швеция жана Дания бөлүп алган.
Ливон согушунун экинчи мезгили 1561-ж. башталып, анда Россия Польша королдугуна, Литва улуу княздыгына, Швеция жана Данияга каршы согушкан. 1563-ж. орус аскерлери Полоцк чебин алган. 

Князь А. М. Курбскийдин чыккынчылыгы, Польша менен Литванын, бир мамлекетке — Речь Посполитага биригиши (1563), ИванІVнүн ички саясаты (опричнина), түштүк крым татарлардын казаттары Россиянын абалын оордоткон. Поль­ша 1579-ж. чабуулга өтүп, Полоцк, Великие Луки шаарларын ээлеп, 1581-ж. Псковду курчап алган. 

Ушул эле жылы шведдер Нарва менен Корелди ээлеген. 1582-ж. түзүлгөн 10 жылдык келишим боюнча Полоцк менен Ливония Речь Посполитага карай, ал басып алган орус жерлери Россияга кайрылган. 1583-ж. Плюсск келишими боюнча Нарва, Ям, Копорье жана Ивангород шведдердин ээлигинде калган. 

Ливон согушу Россия үчүн ийгиликсиз аяктаган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Тарых
Лига

Лига (франц. ligue, лат. lugo — байланыштырам) — адамдардын, уюмдардын, мамлекеттердин союзу, коомдоштугу, бирикмеси.
 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.