Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Зодиак жарыгы

Зодиак жарыгы - эклиптиканы бойлото созулган жана жылдыздуу асмандын (кеч киргендеги) батышында же (таң алдындагы) чыгышында байкалуучу начар жаркыроо.
 
Жаркыроо Күндүн айланасындагы чаң бөлүкчөлөрүндө күн нурунун чачырашы менен түшүндүрүлөт. Зодиак жарыгы горизонтту карай кедейип, конус түрүн алат. Горизонттон алыстаган сайын ал конус түрүндөгү жарык начарлап, бара-бара зодиак тилкечесине өтөт. Начар жаркыраган алкактын кеңдиги 10°ка жакын болуп, түнкү асмандын көрүнүшүнөн араң ажыратылат.
 
Зодиак жарыгын изилдөөдө планеталар аралык мейкиндикте чаңдуу заттардын бөлүнүшү жана алардын чогулмалары жөнүндөгү маалыматтар алынат. Зодиак жарыгы фотометр, спектрдик өлчөөлөрдүн жардамы менен изилденет. Зодиак жарыгын үйрөнүү үчүн Жердин жасалма спутниги менен байкоонун мааниси зор, анткени бул учурда Жер атмосферасы изилдөөнүн натыйжасына таасир этпейт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Зейдиттер

Зейдиттер - 8-кылымда феодалдык, касташуулардын негизинде чыккан шейит сектасын жактоочу мусулмандар.
 
Зейдиттик имамдардын династиясы Иранда 9-10-кылымда, ал эми Йеменде 10-кылымдан 1962-жылга чейин бийлик кылган. 1962-ж. имамдык режим кулатылып, Йемен-Араб Республикасы түзүлгөн. Йеменде калктын жарымынан көбүрөөгү - Зейдиттер Догматикасы жана үрп-адаттары боюнча Зейдиттер сунниттер менен шейиттердин ортосунда, «жашырын имам» жөнүндөгү окууну танышат. Зейдиттер суфизмге каршы болуп, өз чөйрөсүндө дубаначылыкка жол беришпейт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Мусулмандар
Заттардын жаратылышта айланышы

Заттардын жаратылышта айланышы - табиятта заттардын бир
түрдөн экинчи түргө айланышынын жана башка жерге которулушунун кайталанма процесси.
 
Бирок заттардын айланышынын жаңы цикли мурункуну толугу менен кайталабайт, пайда болгон заттардын саны жана курамы дайыма өзгөрүп турат. Болжол менен 5 млрд жыл мурда жер заттары химиялык состав дары, физикалык жана термодинамикалык касиеттери боюнча айырмаланган бир нече катмар же геосферага - атмосфера, гидросфера, жер кыртышы, гранит жана базальт катмарларына ж. б. бөлүнгөн.
 
Бул геосфералар кийинки геологиялык доорлордо туруктуу абалды ээлөө багытында өнүгүп, геосфералардын жана ар бир геосферанын ичинде зат алмашуу жүрүп турган. Алгач (архей заманы) жердин тереңиндеги жеңил эригич заттар эрип, анын сырткы бетине чыгуу жана газсыздандыруу процесстери орчундуу орунду ээлеген. Ал кезде жер титирөө, тоо пайда болуу процесстери, жанар тоолордун атылышы интенсивдүү жүрүп турган. Кийинки мезгилде жердин терең катмары менен анын бетиния ортосундагы зат алмашуу акырындап азайган.
 
Азыркы мезгилде болжол менен жер бетинен 10-20 км, кай бир жерде 50-60 км тереңдикке чейин геосфералар ортосунда зат алмашуу жүрүп, андан терең катмарынан да заттардын жогору которулушу мүмкүн. Азыр бул процесстин Заттардын жаратылышта айланышында анчалык мааниси жок. Атмосферада, гидросферада, литосферанын үстүңкү бөлүгүндө жана биосферада зат алмашуу тынымсыз түрүп турат. Биосфера пайда болгондон баштан (болжол менен 3,5 млрд жыл мурда) Заттардын жаратылышта айланышы өзгөрдү, физикалык-химиялык өзгөрүүлөргө биогендик процесс кошулду. Адамдардын эмгек аракети геологиялык зор күчкө айланды. Ошентип Заттардын жаратылышта айланышы жердин тарыхый өзгөрүшүндө өзгөрүп турган, азыр бул процесс жер бетинде интенсивдүү жүрүп жатат. Заттардын жаратылышта айланышы ар түрдүү, көп тармактуу, ал негизинен заттардын ажыроо, кошулуу жана тароо процессинен турат. Бул процесстер кайталанып тургандыктан, жер бетинин рельефи аздыр көптүр туруктуу сакталат.
 
Заттардын жаратылышта айланышына суунун айланышын мисал келтирүүгө болот. Бир минутада жер бетинен 1 млрд т суу бууланат. Атмосферадагы суу буусу жаан түрүндө жерге түшөт. Бул суу шердеги башка заттардын айланышына чоң таасир этет.
Аки таш тектери башка тектер сыяктуу эле талкаланат, ажырайт; кальцийдин эригич туздары агын суулар менен деңиздерге жетет. Көмүр кычкыл кальцийден айрым фораминифер, коралл ж. б. организмдер скелеттерин курушат. Өлгөндөн кийин алардын скелеттери деңиздин түбүнө чөгүп, акырындап аки таш тектерин пайда кылат. Деңиздин соолушу менен аки таш ачылат да, сырткы таасирлерден бузула баштайт ж. у. с.
 
Заттардын жаратылышта айланышынын айрым химиялык элементтердин айланышы же биосферадагы заттардын биологиялык айланышы, атмосферадагы газдардын, кыртыштагы катуу заттардын, суунун айлануулары, геосфералардын ортосундагы зат алмашуу ж. б. түрлөрү бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Заряддагыч генератор

Заряддагыч генератор – аккумулятор жана конденсатор батареяларын заряддоочу электр генератору.
 
Заряддагыч генератор катары жарыш (шунттуу) дүүлүктүргүч туруктуу токтун генератору пайдаланылат. Мындай генератордун клеммаларындагы чыңалуусу дүүлүгүү тизмегиндеги реостаттын жардамы менен кеңири чекте жөнгө салынат.
Заряддагыч генератор «заряддоо-разряддоо» циклдүү жумуштарында колдонулат. Үзгүлтүксүз заряддап туруу үчүн Заряддагыч генератордун сырткы түрү жантайма абалда болушу керек. Бейтарап зонадагы чачыратуучу уюлдарга магнит көпүрөсүнүн негизги уюлдары менен биригишкен аралаш дүүлүгүү генератору ушул таланты канааттандырат. Заряддагыч генератор иштей баштаганда негизги уюлдардан чыккан агым чачыратуучу уюлдардын агымынын аракети аркылуу якорго багытталып жиберилет. Натыйжада пайдалуу магнит агымы көбөйөт да, Заряддагыч генератордун жумуш аткарып жаткан бөлүгүнүн сырткы түрү горизонталь абалда болуп калат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Зарыл эмгек

Зарыл эмгек - материалдык өндүрүштө иштеген жумушчулардын зарыл продукт өндүрүүгө чыгымдалган эмгеги.
 
Зарыл эмгек коомдогу өндүрүштүк мамилелерге жараша болот. Алгачкы жамаат коомдогу эмгек дайыма Зарыл эмгек болуп, адамдардын жашоо каражатын камсыз кылууга гана жараган. Кул ээлик мезгилде, феодализм учурунда жана капитализмде эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнүн натыйжасында Зарыл эмгек жумуш күнүнүн бир бөлүгүн ээлеп, калган үлүшү эзүүчүнү байытуучу кошумча эмгек түзгөн. Эзүүчүлөр дайыма Зарыл эмгекти азайтууга, жалданма жумушчулардын турмуш-тиричилик деңгээлин начарлатууга, кошумча эмгек убактысын узартуу менен эмгекчилерди эзүүнү күчөтүүгө умтулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Эмгек
Зарыл жана жетиштүү шарттар

Зарыл жана жетиштүү шарттар - математикалык ырастоонун туураланышын керектүү жана жетиштүү өбөлгөлөрү.
 
Ырастоонун тууралыгынын зарыл шарттары - алар аткарылбаган кезде ырастоо таптакыр туура эмес болуучу шарттар, ал эми жетиштүү шарттар - алар аткарылганда ырастоо сөзсүз туура болуучу шарттар. Мис., бүтүн сандын 2ге бөлүнүүчүлүгүнүн зарыл шарты - ал сандын 7 менен аяктабашы. Бул шарт зарыл, бирок жетиштүү эмес. Мис., 23 саны 7 менен аяктабайт жана ал 2ге бөлүнбөйт. Сандын 2ге бөлүнүүчүлүк белгисинин жетиштүү шарты 0 цифра менен аякташы. Бул шарт жетиштүү, бирок зарыл эмес, 38 саны 0 цифрасы менен аяктабайт жана ал 2ге бөлүнөт. Сандын 2ге бөлүнүүчүлүгүнүн зарыл жана жетиштүү шарты - анын акыркы Цифрасынын 2гө бөлүнүшү. Сан 2ге бөлүнсүн үчүн анын акыркы цифрасынын 2ге бөлүнүшү зарыл жана жетиштүү. Татаал математикалык эсептөөлөрдө Зарыл жана жетиштүү шарттарды колдонуу ыңгайсыздыкты туудурат. Ошондуктан жетиштүү шартты математиканын кеңири тармагында, ал эми зарыл шартты атайын эсептөөлөрдө гана колдонууга умтулушат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Жыштык өлчөгүч

Жыштык өлчөгүч - мезгилдүү процесстердин термелүү жыштыгынын чоңдугун аныктоочу прибор.
 
Механикалык термелүүлөрдүн жыштыгын ченөө үчүн резонанс кубулушуна негизделген Жыштык өлчөгүч колдонулат. Ал прибор негизине бекитилген бир канча серпилгич болот пластинкалардан турат. Пластинкалардын узундугу,
массасы ар кандай болгондуктан алардын өздүк термелүү жыштыктары түрдүүчө. Жыштыгы ченелүүчү термелүү Жыштык өлчөгүчтүн негизине аракеттенгенде ал пластинкалар X. Жээнбаев. дирилдейт. Өздүк жыштыгы ченелүүчү термелүүнүн жыштыгына барабар болгон пластинка эң чоң амплитуда менен термелет.
 
Электрдик Жыштык өлчөгүч өзгөрмө токтун жыштыгын ченейт жана алар дирилдеме жана жебелүү болуп бөлүнөт. Дирилдеме Жыштык өлчөгүчтө анын электр-магнит оромосу жыштыгы аныкталуучу өзгөрмө токтун тизмегине бириктирилет. Жебелүү индукциялык Жыштык өлчөгүчө анын түрмөгүнүн бир оромосуна жыштыктуу резонанс контуру, экинчисине активдүү каршылык бириктирилет. Бул учурда жыштыктын чоңдугу жогорку тактыкта аныкталат. Жыштык өлчөгүч электр-техникада, радиотехникада кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
«Жыңайлактар»

«Жыңайлактар» - Нормандияда (Франция) 1639-ж. болгон элдик чоң көтөрүлүшкө катышуучулар.
 
Көтөрүлүштүн чыгышына туз салыгынын - габелинин киргизилиши себеп болгон. Көтөрүлүш адегенде Авранше шаарында башталып, Төмөнкү Нормандиянын элет жерлерине, Кан, Руан ж.б. шаарларга тараган. Ага Жан Жыңайлак (кембагал люре Жан Морель болушу керек) жетекчилик кылган. «Жыңайлактар» иш жүзүндө Нормандияны бийлеп, королдун бардык салыктарын жойгон, ак сөөктөрдүн чарбактарын талкалашып, Франциянын көп провинциясында дүрбөлөң чыгарса да, өкмөт аскеринен жеңилип калган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Көтөрүлүштөр
Жыныс бездери

Жыныс бездери - жыныс айырмасын көрсөтүүчү жана ошол жыныстарга таандык продуктуларды чыгаруучу ички жана сырткы секреция бездери.
 
Эркектин тукум безинин тышка чыгуучу заты - анын ийрилген урук түтүкчөлөрүндөгү тукум пайда кылма эпителий болуп чыгаруучу эркек клеткалары (сперматозоиддер). Сперматозоиддер 15 жаштан пайда болуп, 55-60 жашка чейин сакталат. Аялдын урук безинин тышка чыкма заты - энелик клеткалар. Алар аялдын тукум безинин кыртыш клеткаларында (фолликулаларда) өсүп жетилет. Жаңы төрөлгөн кыздардын тукум безинин кыртыш катмарында миңдеген алгачкы фолликулалар өсүп жетилбестен жоголуп турат. Кыздардын энелик клеткалары 12-15 жаштан жетиле баштан, кийин уруктанууга жарамдууларынын саны 300-500гө жетип (21-28 күндө бир жолу жетилип турат), 45-50 жашка чейин сакталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Зоология‎
Категория:Анатомия
Категория:Физиология
Категория:Жыныстык билим берүү
Жылуулук өткөрбөс материалдар

Жылуулук өткөрбөс материалдар - имараттардын тосмо конструкцияларын, жылуулук установкаларын, түтүктөрдү айлана-чөйрө менен жылуулук алмашуудан сактоочу, жылуулукту аз өткөрүүчү заттар.
 
Даярдалган алгачкы материалына жараша Жылуулук өткөрбөс материалдар органикалык жана органикалык эмес материал болуп айырмаланат. Органикалык Жылуулук өткөрбөс материалдарга өсүмдүк менен жапыбарлардан алынган заттар (була, жүн ж. б.), орг. эмес материалдарга асбест, минералдык же айпек кебез ж. б. кирет. Бул материалдар имараттын тосмо конструкцияларын жылуулоочу, суукту жана ысыкты өткөрбөй сактоочу материалдар катары колдонулат. Жылуулук алмашууну болтурбай турган айрым материалдар да (кебез, плита, кирпич, блок ж. б.) болот.
 
Жылуулук өткөрбөс материалдар көңдөй, жеңил жана борпоң болот. Мис., газобетондун жадны көңдөйүнүн көлөмү 80-90%, ал эми уячалуу пластмассалардыкы 90-98% Кээ бир Жылуулук өткөрбөс материалдарды даярдоодо арматура катарында жыгач таарындылары, асбест буласы кошулат. Мындай темир-бетон панели кирпич дубалына Караганда 2,5 эсе жука жана 7 эсе жеңилдик кылат. Имараттардын тышкы тосмо конструкциясына колдонгондо Жылуулук өткөрбөс материалдар дубал жукарып, салмагы жеңилдейт да, болот 1,5-2 эсе, цемент 3-4 эсе аз жумшалат. Ж. о. м-ды энергетикалык, химиялык, металлургиялык өнөр жайларда колдонгондо жылуулукту сактоо жана отунду аз чыгымдоо менен технологиялык процессти күчөтүүгө мүмкүндүк туулат. Жылуулук өткөрбөс материалдарга айнек, минералдык кебездер, көңдөйлүү бетондор, асбестен турган органикалык эмес материалдар жана жыгач таарындысы, камыштан жасалган плиталар, газ толтурулган пластмассалар сыяктуу органикалык материалдар кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Курулуштар
Жылуулук менен камсыз кылуу

Жылуулук менен камсыз кылуу - технологиялык керектөөчүлөргө, турак үйлөргө, коомдук жана өнөр жай имараттарына жылуулук берүү.
 
Керектөөчүлөрдү жылуулук менен камсыз кылууда борбордук Жылуулук менен камсыз кылуу эң эле перспективалуу болуп саналат. Буга бир нече турак үйлөрдү жылуулук менен камсыз кылуучу установкалар, бир нече турак жай кварталдарга, шаардык аймакка, өнөр жай түйүнүнө же анын айрым ишканасына жылуулук берүүчү өзүнчө бир жерде тургузулган установкалар жана райондук, өнөр жайлык ТЭЦтер кирет.
 
ТЭЦтин буу турбиналарында жумуш аткаруудан кийинки жылуулук керектөөчүлөргө буу же ысык суу түрүндө берилет. Бирок бууга Караганда ысык суунун көп артыкчылыгы бар. Ысык сууну пайдаланууда ысытуучу приборлорду керектүү температурада күтүүгө, таза кармоого жана отун чыгымын азайтууга болот. Мындан башка борбордук жылуулукту сапаттуу жол менен таркатуу мүмкүнчүлүгү, тейлөө тармагынын жөнөкөйлүгү да камсыз кылынат. Жылуулук менен камсыз кылуу системасы ачык жана жабык болуп бөлүнөт. Эгерде имараттарды ысык суу менен жабдуу системасы жылуулук тармагына суу ысыткыч аркылуу кошулуп, тармактагы суу кайрадан жылуулук булагына жеткирилсе, жабык система деп, ал эми түздөн-түз жылуулук тармагынан алынса, ачык система деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Электр энергия
Жылма катар

Жылма катар - тетиктерди даярдоодо, машиналарды жыйноодо жана имарат тургузууда өндүрүштүн технологиялык процессинин тартиби боюнча жайгаштырылган машиналардын, жумуш ордунун же объектилердин жыйындысы.
 
Жылма катардын бир жумуш ордунда иштелип бүткөн тетик ал катарды туташтыруучу транспорттук түзүлүш (конвейер) аркылуу экинчи жумуш ордуна, андан үчүнчүгө берилип, аягында тетик толук даяр болот. Иштетиле турган тетиктин санына жараша Жылма катар жеке, түгөйлүү, труппалык болуп айырмаланат. Жеке Жылма катарда бир тетик, түгөйлүү катарда кош тетик, группалык катарда 3-7 тетик иштетилет. Автоматташтырылган 10-25 станоктон түзүлүп, 3-30 тетик иштетилүүчү жарым удаалаш түрдө иштетүүчү Жылма катар орнотулган участка туюкталган өндүрүш участкасы деп аталат. Автоматтык катар сыяктуу эл өнөр жайда ар бир станокту, жумуш ордун үнөмдүү пайдалануу менен эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууга шарт түзөт. Бул катар машина куруу, жеңил, курулуш, тамак-аш өнөр жайында жана өндүрүштүн башка тармактарында кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Инсандар
Жылдыз статистикасы

Жылдыз статистикасы – жылдыз астрономиясынын бөлүмү. Ал физикалык окшош мүнөздүү жылдыздардын мейкиндикте бөлүнүшүн, ар түрдүү жылдыздардын ортосундагы статикалык көз карандылыкты математикалык статика ыкмасы менен изилдейт.
 
Жылдыз статистикасын англис астроному В. Гершель кийирген. Жылдыз статистикасынын башкы милдети - жылдыз тыгыздыгын, б. а. бирдик көлөмдөгү жылдыздардын санын математикалык статистиканын ыкмасын пайдаланып аныктоо. Асман объектисинин бөлүнүшүн изилдөөнүн ыңгайлуу ыкмасын советтик астроном М. А. Вашакидзе (1937) жана аны менен байланышпай туруп, голланд, астроному Я. Оорт (1938) сунуш кылган. Советтик астроном Б. В. Кукаркин (1947) Вашакидзе - Оорт ыкмасын өзгөрмө жылдыздардын мейкиндикте орун алышын изилдөө үчүн колдонгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылдыз оруну

Жылдыз оруну (көрүнүүчү, чыныгы жана орточо) - жылдыздардын асмандагы абалын аныктоочу экватордук координаталар.
 
Бул координаталар жылдыздардын өз кыймылынан, Жердин прецессия жана нутация мезгилинде асман экваторунун абалынын өзгөрүшүнөн, жарык аберрациясынын натыйжасында үзгүлтүксүз өзгөрүп турат. Түздөн түз байкоонун жана рефракция менен суткалык аберрацияны эсепке алуунун натыйжасында көрүнүүчү Жылдыз орунунун координаталары аныкталат. Мындан тышкары жылдык аберрацияны эсепке алгандан алынган координата чыныгы Жылдыз орунуна тиешелүү. Нутациядан кийинки координаталар орточо Жылдыз орунун аныктайт. Жылдыздар каталогунда тандалып алынган жылдын экватордук координатасынын орточо Жылдыз оруну берилип, ал каталог доору деп аталат. Тандалып алынган жылдыздар үчүн көрүнүүчү Жылдыз оруну жылына чыгуучу астрономиялык журналда берилет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылдыз модели

Жылдыз модели - массасы жана химиялык курамы белгилүү болгон жылдыздарда заттын басымынын, тыгыздыгынын жана температурасынын теориялык жоболордун негизинде эсептеп чыгарылган бөлүнүштөрү.
 
Жылдыз моделин түзүү, газдуу жылдыздын тең салмактуулук абалын, механикалык жана жылуулук тең салмактуулугун аныктоого негизделген. Жылдыз модели (химиялык курамы боюнча) бир тектүү жана бир тектүү эмес, жөнөкөй жана татаал, көп фазалуу (абалдын теңдемеси менен энергия ташыгычы боюнча) болуп айырмаланат. Жылдыздардын эң жөнөкөй моделинин сырткы бөлүгү конвекциялуу ядродон жана нур кабыкчадан (оболочкадан) турат. Суутек гелийге өтүүдөгү ядролук реакциянын натыйжасында жылдыздын конвекциялуу ядросунда анын бардык энергиясы бөлүнүп чыгат. Көгүлтүр ысык жылдыздардын борборунун температурасы 30 млн градуска, тыгыздыгы 2 г/смг ге жетет. Күндүн борборунун температурасы 15 млн градуска жакын, тыгыздыгы 100 г/см3; Кызыл карлик жылдыздын борборунун температурасы 10 млн градуска, тыгыздыгы 1000 г/см3 ге жакын.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылдыз кинематикасы

Жылдыз кинематикасы - жылдыз астрономиясынын Галактиканын ар түрдүү объектилеринде кыймылдын мыйзам ченемин статикалык ыкма боюнча изилдөөчү бөлүмү.
 
Жылдыздардын айрым кыймылын, б. а. Жердин өз огунда, ошондой эле Күндүн айланасында айлануусу менен байланышкан нутация, прецессия ж. б. кыймылын изилдейт. 20-кылымдын башталышына чейин жылдыздардын калдыктуу ылдамдыгынын бөлүнүшү иретсиз Галактикадагы жылдыздардан экендиги айтылган, кыймыл багытынын бирдей эместиги статикалык изилдөөлөрдөн байкалган. Галактиканын айланышын изилдөө Күндөн тартып алынган аралыкта катуу нерселердин айлануу закону менен Кеплердин законунун ортосундагы мыйзам боюнча болорун көрсөтөт

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылдыз каталогу

Жылдыз каталогу - Жылдыздардын экватордук координаталары (алардын өзгөрүшү), жылдыз чоңдуктары, спектрдик классы ж. б. мүнөздөмөлөрү көрсөтүлгөн тизмеси.
 
Жылдыздар Жылдыз каталогунда чоңоюу тартибинде жайгашат, жылдыздарды белгилөө үчүналар номерленет. Астрономиялык байкоолордун негизинде түзүлгөн Жылдыз каталогу жылдыздар системасындагы кыймылды жана алардын түзүлүшүн окуп үйрөнүүдө негизги материал, ошондой эле астрономия, геодезия жана асман механикасындагы негизги маселелерди тактоодо колдонулат. Жылдыз оруну белгиленген Жылдыз каталогунда белгилуу бир доордогу асман координаталарынын орточо экватордук системасын аныктоого жана ал системаны ошол доор үчүн кайра көрсөтүүгө жетиштүү маалыматтар болот. Ушуга ылайыкталып түздөн түз байкоонун негизинде алынган баштапкы жана жылдыз координаталары менен алардын өзгөрүшү көрсөтүлгөн туунду каталогдор да түзүлөт. Баштапкы Жылдыз каталогу жылдыздардын оруну мурдагылардан көз карандысыз аныкталган абсолюттук каталогго жана жылдыздардын оруну мурда координаталары белгилүү болгон жылдыздарга карата аныкталган салыштырмалуу каталогго бөлүнет. Пулков обсерваториясында жаркырак жылдыздардын дайыма үзгүлтүксүз түзүлгөн каталогу абсолюттук Жылдыз каталогуна мисал боло алат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылдыздуу асман

негизгиЖылдыздуу асман - түнкүсүн асман чүмкөгүнөн көрүнүүчү жарык чыгаруучулардын жыйындысы.
 
Түн ачык болгондо Саманчы жолуна жакын жайгашкан 2,5 миңге жакын жылдыз (6-жылдыздык чоңдукка чейин) көзгө куралсыз көрүнөт. Жылдыздуу асманга багыт алуу ыңгайлуу болсун үчүн жылдыздар топторго бөлүнгөн. Ар бир топ жылдыздагы эң жаркырак жылдыздар мүнөздүү топторду түзөт, аларды Жылдыздуу асманда оңой байкоого болот. Жылдыздуу асман 88 топ жылдызга бөлүнүп, алардын ортосундагы чеги эл аралык астрономиялык союздун чечими боюнча (1930) белгиленген. Таблицада жылдыздардын кыргызча жана латынча аттары, ошондой эле Жылдыздуу асмандагы оруну кыскача берилген. Жылдыздуу асмандан жылдыз чогулмаларын, Галактикалык тумандуулукту, Галактиканы, галактика чогулмаларын, квазарларды ж. б., Күн системасынын составына кирүүчү телолорду, планеталарды, алардын спутниктерин, кичине планеталарды, кометаларды, жасалма космостук объектилерди, Жердин жасалма спутниктери менен космостук зонддорду байкоого болот. Жылдыздуу асмандын көрүнүшү Жердин айланышы менен шартталып, асман сферасынын суткалык айланышынан үзгүлтүксүз өзгөрүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылдыз динамикасы

Жылдыз динамикасы, жылдыздар системасынын динамикасы - жылдыз астрономиясынын бөлүмү; ал жылдыздар системасынын гравитация талаасындагы кыймыл закондорун жана жылдыз системасынын эволюциясын изилдейт.
 
Галактикада жылдыздардан башка чаң жана газдар да бар. Алардын кыймылын гравитациялык күч менен гана аныктабастан, жарыктын басым күчү, жылдыздар системасындагы магнит талаасынын күчү менен да аныкташат. Жылдыз динамикасынын башкы милдети - жылдыздардын кыймылын изилдөө өнөр жайында жылдыз системасынын негизги тиби - галактика, айрыкча биздин Галактика, ошондой эле шар түрүндөгү жана чачыранды жылдыз чогулмалары, эселүү жылдыздар, галактикалык чогулмалар изилденет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия