Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Башкаруу (лингвистика)

Башкаруу (лингвистика) - сүйлөмдөгү сөздөрдүн башкаруу жолу боюнча байланышы Кыргыз тилинде абдан кеңири колдонулат.
 
Ал багындыруучу компоненттин багыныңкы компонентти жөндөмөлөр жана жандоочтор боюнча тескеп турушу катары аныкталат: тоого баруу, ат менен келүү ж.б.у.с.
 
Сөздөрдүн Башкаруу байланышын тейлөөчү каражаттар, болуп, барыш, табыш, жатыш жана чыгыш жөндөмөлөрүнүн мүчөлөрү жана жандоочтор саналат.
 
Жөндөмөлөр категориясы - зат атоочко тиешелүү категория, демек, Башкаруу байланышынын принциби боюнча сүйлөм тутумунда башкарылып турган сөз (багынычтуу түгөй) зат атооч, же стилдик максатка ылайыктуу зат ордунда колдонулган сөздөрдөн (субстантивдешкен сөздөр) болууга тийиш.
 
Сүйлөм тутумунда багынычтуу түгөйдүн тигил же бул кыйыр жөндөмөлөрдүн биринде туруп, байланышуусу багындыруучу түгөйдүн лексика-семантикалык маанилеринен келип чыгат. Башкарган сөз ар кандай жөндөмөдөгү сөздөр менен туш келди эле айкаша бербейт. Сөздөрдүн лексика - семантикалык маанилерине жараша ар бир конкреттүү сүйлөмдө белгилүү гана жөндөмөдөгү сөздөрдү башкара алат. Тилдеги бул көрүнүш сөздөрдүн айкашуусунун нормалдашуусунун тиешелүү чеги бар экендигин билдирет.
 
Ошентип, биринчиден, Башкаруу байланышынын негизги каражаттары жогоруда көрсөтүлгөн жөндөмө мүчөлөрү болсо, экинчиден башкарган сөздөрдүн категориялык касиети да олуттуу мааниге ээ экендиги байкалат. Башкарган сөздөрдүн категориялык касиетине ылайык Кыргыз тилинде атооч сөздөр менен этиш сөздөрдүн Башкаруу жөндөмдүүлүгү бирдей эмес. Атооч сөздөргө караганда этиш сөздөрдүн башкаруу жөндөмдүүлүгү өтө жогору. Ошондуктан этиштик Башкаруу жана атоочтук Башкаруу болуп экиге бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Баш мүчө

Баш мүчө - сүйлөмдүн грамматикалык негизин,
 
Баш мүчөнүн айланасына сүйлөмдүн калган мүчөлөрү багынуу принциби боюнча топтоштурулат. Баш мүчөлөр ошол багынычтуу топтору (бөлүктөрү) менен бирге сүйлөмдө ээнин зонасын жана баяндоочтун зонасын түзөт. Баш мүчөлөрдүн орун тартиби алардын спецификалык бөтөнчөлүгү болуп саналат: ээ препозицияда, баяндооч постпозицияда турат да, ички катышы, грамматикалык табияты жагынан бири бирин шарттоочу мүнөзгө ээ.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Багынычсыз (тең байланыштагы) татаал сүйлөм

Багынычсыз (тең байланыштагы) татаал сүйлөм - тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөр маанилик жана грамматикалык жактан бири-бирине көзкаранды болбой, өз ара тең укукта, тең байланышта турган татаал сүйлөм.
 
Анын синтаксистик түгөйлөрүнүн баяндоочтору бирдей түзүлүшкө, жыйынтыктуу мүнөзгө ээ, ошондуктан маани жактан бирдей даражада турат. Багынычсыз татаал сүйлөм синтаксистик түгөйлөрү өз ара а) интонация аркылуу; б) байламталар же байламталык милдет аткарган сөздөр аркылуу байланышат. Бирок бул Багынычсыз татаал сүйлөмдүн тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөр өз алдынча жөнөкөй сүйлөмдөргө параллель коюлат же алар автономиялуу дегенди билдирбейт. Себеби алар маани жактан өз ара тыгыз байланышта болуп, биринин маанисин экинчиси толуктап, ажырагыс бир бүтүн катары каралат Мис.,
 
Дыйкандын түбү кенч, соодагердин түбү борч же Бардыгына эмгек жеткирет, эмгекти сүйүү керек ж.б.
 
Багынычсыз татаал сүйлөмдүн тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөр бири-бири менен маани жактан түрдүүчө карым-катышта болот: тең маанилеш, мезгилдеш, каршы маанилеш, салыштыруу жана бири-бирин толуктоо маанисинде.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Багынычсыз байланыш

Багынычсыз байланыш (паратаксис, координация) - жөнөкөй сүйлөмдүн мүчөлөрүнүн ортосундагы жана татаал сүйлөмдүн тутумундагы предикативдик бирдиктердин (сүйлөмдөрдүн) ортосундагы байланыштын бир түрү.
 
Багынычсыз байланыш грамматикалык жактан бирдей, барабар компоненттердин ортосунда түзүлөт. Мында компоненттер мааниси, грамматикалык табияты жагынан бири экинчисине багынычтуу, көзкаранды эмес, бирдей даражада байланышып турат. Багынычсыз байланыш тең байланыштагы татаал сүйлөмдү түзгөн синтаксистик бирдиктердин жана сүйлөмдүн бир өңчөй мүчөлөрүнүн ортосунда болот.
 
Компоненттердин грамматикалык жактан бирдейлигин, көзкарандысыздыгын алардын маанилик жактан көзкарандысыздыгы менен чаташтырбоо зарыл. Маанилик (мазмундук) жактан алганда, Багынычсыз байланыштагы компонентер өзара байланышта турат.
 
Компоненттердин ортосундагы Багынычсыз байланыш интонациянын жана байламталардын жардамы менен ишке ашат; компоненттердин орун алмашуусу алардын маанисин өзгөртпөйт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Багынычтуу (багыныңкы байланыштагы) татаал сүйлөм

Багынычтуу (багыныңкы байланыштагы) татаал сүйлөм - тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөрдүн бири мааниси жана грамматикалык табияты жагынан экинчисине багыныңкы абалда турган татаал сүйлөм
 
Маани жактан басымдуулук кылып, татаал сүйлөм аркылуу берилип жаткан бүтүн ой-пикирди жыйынтыктап турган түгөй баш сүйлөм, ал эми баш сүйлөмдөгү ойдун түрдүү кырдаалын, белгилерин, мүнөзүн билдирип турган түгөйү багыныңкы сүйлөм болот. 

Багынычтуу татаал сүйлөмдүн спецификалык формасын, белгисин багыныңкы сүйлөмдөрдүн баяндооч мүчөлөрү түзөт. Багыныңкы сүйлөмдөрдүн баяндоочтору 
 а) Багынычтуу татаал сүйлөмдүн спецификалык формасынын; 
 б) багыныңкы сүйлөм менен баш сүйлөмдү тутумдаштыруучу каражаттын; 
 в) баш сүйлөмдүн ар кыл кырдаалын көрсөтүү милдетин аткарат; 

өзгөчө түзүлүштө болот, бирок аякталган ойду билдирүү касиетине ээ боло албайт. Ошондуктан багыныңкы сүйлөм маани жактан да, грамматикалык жактан да баш сүйлөмгө көзкаранды болуп, ага карата ар кайсы синтаксистик катышта турат. Ага ылайык, багыныңкы сүйлөмдөр мезгил багыныңкы, шарттуу багыныңкы, себеп багыныңкы, сыпат багыныңкы, каршы багыныңкы, салыштырма багыныңкы, максат багыныңкы, өлчөм багыныңкы, орун багыныңкы сүйлөм болуп бөлүнөт.
 
Багыныңкы сүйлөмдөрдүн синтаксистик милдетин аныктоонун, классификациялоонун негизги белгиси болуп баш жана багыныңкы сүйлөмдөрдүн маанилик ички катышы саналат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Багыныңкы байланыш

Багыныңкы байланыш (гипотаксис, субординация) - жөнөкөй сүйлөмдүн мүчөлөрүнүн ортосундагы жана татаал сүйлөмдүн курамына кирген предикативдик бирдиктердин (сүйлөмдөрдүн) ортосундагы байланыштын бир түрү.
 
Багыныңкы байланышта грамматикалык жактан байланышкан ар түрдүү компоненттердин бири (сөз айкашында - багындыруучу түгөй, татаал сүйлөмдө - баш сүйлөм) грамматикалык жактан көзкаранды эмес, өз алдынча турса, экинчи компоненти (сөз айкашында - багыныңкы түгөй, татаал сүйлөмдө - багыныңкы сүйлөм) мааниси жана грамматикалык табияты жагынан 1-компонентке көзкаранды мүнөздө болот. Багыныңкы компоненттин көзкарандылыгы, негизинен, маанилик-грамматикалык белгилер аркылуу туюндурулат.
 
Татаал сүйлөмдүн компоненттеринин ортосундагы Багыныңкы байланыш байламталардын жардамы менен да, байламтасыз да уюшулат. Мында Б.б-тын спефикалык өзгөчөлүгү катары баш жана багыныңкы түгөйлөрдүн ордун алмаштырууга мүмкүн эместик эсептелет, ал эми тең байланыштагы компоненттердин орун алмашуусу алардын мазмунун өзгөртпөйт.
 
Сүйлөм мүчөлөрүнүн ортосундагы (сөз.айкаштарынын) Багыныңкы байланыш башкаруу, ээрчишүү, таандык, ыкташуу байланыштары аркылуу ишке ашырылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Аффрикаталар

Аффрикаталар - лат. affricatus, affricata сөздөрүнөн алынган, Кыргыз тилинде татаал айтылыштагы тыбыш дегенди туюндурат.
 
Кыргыз тилинде татаал тыбыштарга ж, ч кирет. Булардын айтылышында тыбыштык активдүү орган пассивдүү тыбыш органына кептелишип, ага жакындашып жылчыкты пайда кылат, бирок андан тез эле тилдин ортоңку бөлүгү катуу таңдайга, тилдин капталдары каптал тиш менен анын бүйлөлөрүнө кептелип, абанын агымы аны жарып чыгат. Ошентип, бул эки тыбыш эки фокустуулар же аффриката (татаал тыбыштар) тобун түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Афазия (лингвистика)

Афазия (лингвистика) (грек. aphasia: а - тангыч приставка, phases - айтым) – мээнин белгилүү бир зоналарынын жабыркоосунан келип чыккан кептик бузулуулар.
 
Мээнин кептик зонасынын ар кайсы аймактарынын жабыркоосу, жалпысынан, сүйлөөнүн бузулушуна алып келет, ошентсе да бузулуунун спецификасы жабыркаган аймактын функциясынан (биринчилик дефект), кийинки экинчилик системалык жабыркоолордон, функционалдык өзгөрүүлөрдөн көзкаранды. Афазия - биринчилик дефект менен байланышкан компоненттерден түзүлгөн сүйлөөнүн системалык бузулуусу. Афазияны бул маанисинде А.Р. Лурия негиздеп, П.К. Анохин, Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьевдин изилдөөлөрүндө өнүктүрүлгөн.
 
Мээнин алдынкы кептик зонасы жабыркаганда Афазиянын төмөнкүдөй түрлөрү орун алат: динамикалык Афазия - өзү айта турган кептин маанилик схе-масын түзүүнүн бузулушу; синтаксистик А. - айтымдын грамматикалык түзүлүшүнүн бузулушу, айтымды айрым-айрым номинациялар же алардын тизмеги менен алмаштыруу, татаал грамматикалык конструкцияларды түшүнүүнүн кыйындашы; эференттик мотордук Афазия - сүйлөөнүн мотордук кинетикалык түзүлүшүнүн бузулушу, активдүү сөздүктүн өтө кичине өлчөмү же жок болушу, сөздү же муунду өз-өзүнчө бөлүп айтуу, өзү сүйлөгөнгө караганда, башканын кебин кыйынчылык менен түшүнүү.
 
Арткы кептик зонанын жабыркоосунда кептик бирдиктерди парадигматикалык тандоонун операциялары бузулат. Төбө бөлүгүнүн төмөнкү бөлүмдөрү жабыркаганда афференттик мотордук Афазия пайда болуп, ал активдүү сөздүктүн жоголушу (бирок түшүнүү сакталып калат), тыбыштарды алмаштыруунун көптүгү, эрин менен тилдин максатсыз, өзүнөн-өзү келип чыккан кыймылдары менен мүнөздөлөт.
 
Мээнин сол жарым шарынын чыкый бөлүктөрүнүн жабыркоосунан тыбыштарды жана сөздөрдү тандап колдонуудагы дефектилер келип чыгат. Сенсордук Афазия чыкыйдын арткы жогорку бөлүгү жабыркаганда пайда болуп, мында оорулуу ага багышталган кепти түшүнбөйт, сөздөрдү мааниси жок эле кайталап, өзүнүн кеби ажыратылбаган тыбыштык агымга - "сөздүк винегретке" айланат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Аскадагы жазуу-чиймелер

Аскадагы жазуу-чиймелер (петроглифтер) - үңкүрлөрдүн боорлорунда, аскаларда, айрым таштарда тартылган байыркы сүрөттөр.
 
Аскадагы жазуу-чиймелер – палеолит доорунан алгачкы орто кылымга чейинки адамзат коомунун түрдүү доорлоруна тиешелүү эстеликтер. 

Алгачкы палеолиттик сүрөттөр -петроглифтер Түндүк Испаниядан, Франциянын түштүгүндөгү үңкүрлөрдөн, Уралдан, Кавказ тоолорунан, Чыгыш Сибирден, Кыргызстандан табылган. Окумуштуулар белгилегендей алгачкы сүрөттөрдө сыйкырдуу жана тотемдик маанидеги жаныбарлардын: өгүз, аюу, эчки-теке, бизон, мамонт, бугу, жылкы ж.б. сөлөкөтү тартылган. Кыргызстандын территориясында (Акчуңкур үңкүрү, Саймалыташ тоосу) табылган көп сандаган сүрөттөр, жазуу-чиймелер байыркы неолит дооруна, т.а., б.з.ч. 2-миң жылдыктан б.з. 1-миң жылдыгынын 1-жарымына чейинки мезгилге таандык. Мис., Саймалыташ өрөөнүндө 10 га жакын аянттагы ар түрдүү көлөмдөгү таштарга адамдын, эчки-теке, аркар, бугу, жылкы, төө, илбирс, жолборс, карышкыр, доңуз, ит, жыландын сөлөкөттөрү, күндүн сүрөтү тартылган. Алардын арасында тематикалык сүрөттөр да бар: адамдын тоо эчкиге жаа менен аңчылык кылышы, бийлеп жана күрөшүп жаткан адамдар, өгүзгө чегилген буурсун менен жер айдоо ж.б. Аскадагы жазуу-чиймелер байыркы адамдардын чарбасын жана рухий турмуш-тиричилигин изилдөөдө өтө баалуу материал болот. Мындай жазуу-чиймелер Чолпон-Ата шаарынын түндүк-батыш жагында да бир нече гектарга жакын аянттагы чоң-чоң таштарга чегилген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Архетип

Архетип (грек. archetypan - баштапкы образ) (проформа, прототип) - салыштырма-тарыхый тил илиминде кийинки түзүлүштөр үчүн баштапкы болуп саналган тилдик форма: Архетип тектеш тилдердеги мыйзамченемдүү шайкештиктердин негизинде реконструкцияланат.
 
Архетип бир катар тилдердеги реалдуу структуралык элементтерди салыштыруунун натыйжасында алынган теориялык жактан ыктымал форма болуп саналган.
 
Архетип катары тилдик түрдүү бирдиктер жана структуралар - бүтүн лексемалар, негиздер, уңгулар, морфемалар, детерминативдер, фонемалар, атүгүл сүйлөмдөр да - алынат. Архетипти морфеманын деңгээлинде реконструкциялоо бир кыйла кеңири таралган жана реконструкциялоо этимологияда кененирээк эле иштелип, сөздөрдүн жана уңгулардын Архетиптеринин үлгүсү катары тил топторунун этимологиялык сөздүктөрү эсептелет. Архетипти белгилөө үчүн атайын символ кабыл алынган. Маселен, Э.В. Севортяндын этимологиялык сөздүктөрүндөгү реконструкциялар Архетипке толук мисал болот...

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Артикуляциялык база

Артикуляциялык база - сүйлөө органдары, б.а., кептеги тыбыштарды жасоого катышкан органдар сөөк жана чемирчек, булчуңдар сыяктуу жумшак бөлүктөрдөн турат.
 
Буларга өпкө, трахея, кекиртек, алкым, көмөкөй, ооз жана мурун көндөйлөрү, тил, жумшак жана катуу таңдай, тиштер менен эриндер кирет. Ошентип, Артикуляциялык база - тилибиздеги тыбыштарды жасоого катышкан тыбыштык органдардын кыймыл-аракетинин ар түрдүү абалынын жалпылыгы.
 
Кайсы тыбыштык органдын тигил же бул тыбышты жасоого катышы жана ал канчалык даражада интенсивдүү экендиги Артикуляциялык база үчүн өтө маанилүү, анткени активдүү тыбыштык органдардын тыбыш жасоого катышы алардын бири-биринен болгон өзгөчөлүгүн айкындап турат. Ошону менен бирге үнсүз тыбыштар артикуляцияланышы боюнча дайыма локалдуу болорун эсте тутуу зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Апеллятивдик лексика

Апеллятивдик лексика - жалпы зат атооч, жалпы ат. Бир түрдөгү заттарды, буюмдарды ж.б. жалпы жонунан атоо менен билгизип, аларды башка заттардан ж.б. айырмалап турган ат, мис., адам, мекеме, мамлекет, көйнөк, жоолук ж.б.
 
Апеллятивдик – маани жалпы заттык мааниде колдонулуучу маани. Мис., суу - Карасуу, тоо - Алатоо, бермет - Бермет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Альтернация

Альтернация (тыбыштык алмашуулар - лат. altematis - алмашуу, лат. alter - экинин бирөө, башка) - жалпы лингвистикалык термин, көбүнесе тилдин фонетика бөлүмүндө фонетикалык алмашууларды билдирет.
 
Шартка байланыштуу фонемалар ар түрдүү аллофондо угулушу мүмкүн. Мисалы: аз (ас), жалгыз (жаңгыз) ж.б. морфемалардын мындай варианттары фонеманын курамы боюнча айырмаланып, алломорфторду пайда кылат. Бир эле морфеманын алломорфторунун айырмасы алмашуу (альтернация) деп аталат. Бир эле морфеманын тутумундагы фонеманын алмашуусу альтернат болот: тунгуч-туңгуч, мүмкүн- мүңкүн, түнкү-түңкү, тузсуз-тузсуз ж.б.
 
Тыбыштык алмашууда бир фонема башка бир экинчи фонемага өтпөйт. фонемалардын алмашуусу - ар түрдүү фонемалардын алмашуусу. Фонеманын аллофонунун пайда болушу фонемалык окшошууну жаратат. Фонемалык алмашуу морфеманын аллофондорунун жанаша колдонулушу менен шартталгандыктан, фонемалык алмашуу формалардын окшош болгон учурунда ишке ашат. Фонеманын аллофону конкреттүү шартка жараша пайда болот. Ал шарттын өзгөрүшү менен фонеманын аллофону да өзгөрөт. фонемалардын алмашуусунда эки альтернаттын бирөө гана колдонулат.
 
Үндүүлөрдүн алмашуусу оозеки кепте орун алат, бирок жазуу кебинде орфографиялык эрежелерге баш иет. Фонемалардагы, морфемалардагы Альтернация тилде формалык варианттардын жаралышын жана колдонулушун шарттайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Альвеолярдуулук

Альвеолярдуулук (бүйлөчүл) (лат. alveol - жаак тиштеринин түбү турган жер чуңкурча) - Альвеолярдуулук термини тил илиминде үнсүз тыбыштардын белгилүү категориясына тиешелүү колдонулат.
 
Үнсүз тыбышты айтканда тилдин учу үстүнкү маңдай тиштердин бүйлөлөрүнө тийип, өпкөдөн чыгып келе жаткан абанын агымын токтотот. Ал тоскоолдукту жарып чыгуудан уччул альвеолярдуу үнсүз т, д, н тыбыштары жасалат. Эгерде тилдин учу тиштин бүйлөлөрүнүн эң жогору жагына же маңдай тиштердин ички беттерине кептелсе, анда альвеолярдуу үнсүз жасалбастан, какуминалдуу үнсүздөр жасалат. Альвеолярдуулук термини Кыргыз тилиндеги жарылма үнсүздөргө гана тиешелүү болбостон, жылчыкчыл с, з тыбыштарынын жасалышында да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Актант

Актант (лат. ago – кыймылга келтирем, аракеттенем) – сүйлөмдүн этиш аркылуу берилген процесске, кыймыл-аракетке түздөн-түз катышкан, ошол кыймыл-аракеттин жагын, нерселик (предметтик) түшүнүгүн туюнткан ар бир мүчөсү.
 
Актант түшүнүгү сүйлөмдүн вербоцентрикалык теориясына тиешелүү түшүнүк катары (кыймыл-аракеттин нерселик, предметтик катышуучусу катары) кыймыл-аракеттик процесстин мезгили, оорду, сан өлчөмү, сын-сыпаты, ар түрдүү кырдаалы менен байланышкан сирконстанттарга карама-каршы коюлат.

Л.Теньер Актанттын үч түрүн көрсөтсө (ээни, тике, кыйыр толуктоочту туюнтуучу), кийинки изилдөөчүлөр Актанттеориясын андан ары улантуу жана тереңдетүү менен, аны сирконстанттардан так ажыратууга аракеттеништи. Актанттын номенклатурасын тактап, синтаксистик семантика үчүн анын өтө маанилүүлүгүн көрсөтүштү. Актант катары сүйлөмдөгү ар бир субстантивдик мүчөнү атоо менен, синтаксистин семантикалык теориясында семантикалык Актанттарды, б.а., ситуациянын элементтерин – субъект, объект, адресаттарды жиктеп бөлүштүрүү зарылчылыгын айтышты. Ушул негизде кыймыл-аракеттин, процесстин субстантивдик мүнөзүн аныктоо үчүн Актантсыз, бир Актанттуу, эки Актанттуу, үч Актанттуу этиш деп бөлүштүрүүгө мүмкүнчүлүк түзүлдү. Бул мааниде Актант термини валенттүүлүк термини менен дал келгендиги байкалат. Валенттүүлүк теориясында да аваленттүү этиш, бир валенттүү этиш, эки валенттүү этиш деп бөлүштүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Айтым

Айтым — кептик пикир алышуунун, кабарлоонун бирдиги.
 
Айтым лингвистикалык термин катары тилдик каражаттардын кепте колдонулушун изилдөөдө келип чыгып, сүйлөмгө карата аныкталат. Мурда тил илиминде айтымды фраза деп аташып, аны сүйлөмдөн көлөмү, мазмуну, функциясы боюнча айырмалап келишкен. Азыр көпчүлүк окумуштуулар Айтым менен сүйлөмдү карама-каршы койбостон, сүйлөмдүн өзүн экиге: структура-семантикалык схема (модель) жана Айтым деп бөлүп карашат. Мындай түшүнүк боюнча, Айтым сүйлөм моделинин (схема) конкреттүү кептик ситуацияда колдонулушу, реализацияланышы болуп саналат. Ушуга байланыштуу А. төмөнкүдөй өзгөчөлүктөргө ээ: а) пикир алышуучуларга ориентацияланышы, багыт алышы (сүйлөөчүнүн позициясын баяндоо, аңгемелешүүчүнүн билими, белгилүү реакциясы менен эсептешүү); б) ар кандай деңгээлдеги бирдиктердин интеграцияланышы (аларда лексикалык, грамматикалык, интонациялык маанилердин өзара аракеттенүүсү); в) ситуативдүүлүгү (сүйлөөчү билген конкреттүү ситуацияга, окуя, кырдаалга катыштуулугу).

 Булактар 

Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Айтылыш (орфоэпия)

Айтылыш (орфоэпия) – ар бир конкреттүү тилдеги тыбыштардын артикуляциясындагы өзгөчөлүктөрдүн жыйындысы.
 
Туура адабий Айтылыш – тилдин орфоэпиялык нормаларына ылайык келген Айтылыш Адабий Айтылыш тилдин фонологиялык системасына, б.а., фонемалардын инвентарына, алардын дистрибуциясынын, алмашууларынын, тизмектешүүлөрүнүн эрежелерине көз каранды болот.
 
Туура Айтылыш оозеки кепти тезирээк кабыл алууга өбөлгө түзүп, адамдар ортосундагы баарлашууну жеңилдетет; ал эми туура эмес Айтылыш кепти кабыл алууда тоскоолдук жаратуу менен, угуучунун көңүлүн алагды кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Айкашуу (тизмектешүү)

Айкашуу (тизмектешүү) – өзүнөн жогорку деңгээлдеги структуралык бирдиктерди жасоодо тилдик бирдиктердин өзара айкашуу, тизмектешүү касиеттери; тилдик бирдиктердин ортосундагы синтагмалык карым-катышты көрсөтүүчү фундаменталдык белги.
 
Айкашуунун универсалдуу жана конкреттүү тилдик мыйзамдары, тенденциялары болот, алардын бузулушу нормадан четтөөгө же тилдик бирдиктердин белгилеринин өзгөрүшүнө алып келет. Айкашуу эрежелеринин атайылап бузулушу көркөм каражат катарында колдонулат. Айкашууда модификацияланган жана формасы боюнча дифференцияланган тилдик бирдиктер варианттарды (аллофондорду, алломорфторду) пайда кылат.
 
Тилдик бирдиктердин ээлеген ордуна карай Айкашуу контактылуу (тилдик бирдиктер катарлаш жайгашса) жана дистактылуу (араларына башка бирдиктер кошулуп белгилүү бир аралыкта жайгашса); айкашуу факторлоруна карай шартталган (тилдик белгилер айырмалоочу белгилер аркылуу аныкталат) жана эркин (кабыл алынган норма боюнча гана аныкталат); тилдин деңгээлине жараша семантикалык жана формалдык болуп бөлүнөт.
 
Сөздөрдүн Айкашуу грамматикалык, лексикалык, семантикалык факторлор аркылуу аныкталып, сөз айкашы теориясында изилденет. грамматикалык жактан Айкашуу сөздөрдүн сөз түркүмдөрүнө тиешелүүлүгү менен аныкталат. Лексикалык деңгээлде Айкашуу лексемаларды тандап колдонуудан көрүнөт: көңүл буруу - кызыгуу буруу. Семантикалык деңгээлдеги Айкашуу семантикалык ээрчишүүдөн байкалат, мында айкаштын түгөйлөрү каршылаш семага ээ болбошу керек, мис., жандуу заттын кыймыл-аракетин же белгисин көрсөткөн этиш же сын атооч жандуу заттар менен гана айкашат (адамдар сүйлөйт, уй мөөрөйт, боорукер киши), болбосо нормадан четтөө орун алат же түгөйлөрдүн бири өтмө мааниге ээ болот (Бүт университет бул окуяны талкуулады; оорулуу көл). Тексттеги Айкашуу сөз менен
 
тексттин стилистикалык байланышын талап кылат, болбосо стилистикалык транспозиция келип чыгышы ыктымал.
 
Айкашууну изилдеп-үйрөнүү тилдик элементтерди идентификациялоого, алардын таксономиялык класстарга тиешелүүлүгүн аныктоого, варианттарын, полифункционалдуулугун, көмүскө категорияларын көрсөтүүгө, өтмө маанилердин пайда болуу шарттарын аныктоого мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Агглютинация (лингвистика)

Агглютинация (лингвистика) - (лат. agglutinatio - жалгоо, жабыштыруу) - негизге (уңгуга) мүчө жалгоо, тагыраак айтканда, уңгуга мүчөлөр биринен кийин экинчиси ырааттуу жалганып, грамматикалык ар кыл формалардын, категориялардын туюндурулушу жана мүчөлөр аркылуу жаңы сөздөрдүн жасалышы, сөздөрдүн өзгөрүшү.
 
Агглютинатинацияда сөздү уңгу жана мүчөгө ажыратуу (бала+нын, кел+дим) так, ачык болот, анткени мүчө бир гана грамматикалык форманы туюндурат. Мисалы: студенттерди деген сөздүн уңгусу студент, -лар – көптүк мүчө, -ды – табыш жөндөмөнүн мүчөсү. Мында ар бир мүчө бир гана форманы туюндуруп турат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Жапон жазуусу

Жапон жазуусу - морфемаларды же синонимдеш морфемаларды туюнтчу иероглифтердин (15 миңче) муун азбукасынын эки графикалык вариантынан (хирагана - кызматчы морфемалар жана тууранды сөздөр үчүн; катакана - четтен кирген сөздөр үчүн) турган жазуу системасы.
 
Иероглифтер 6-7-кылымдарда Кытайдан алынып, кийин япон тилине ылайыкталган. 12-кылымдан тарта адепки жазуу системасынан кыйла жөнөкөй муун тамгалары (катакана) жана бат жазганга ылайыкталгандары (хирагана) гана калып, аралашма жазуу басымдуу орун алып кеткен. 1946-жылы иероглифтер саны 1800гө чейин кыскартылып, алар аркылуу туюнтулуучу сөздөрдү тамга менен жазуу сунуш кылынган. Жазылышы - жогортон төмөн жана оңдон солго карай. Кээде текст солдон оңго карай да басыла берет. Латын жазуусу аз таралган. 

 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика