Арнольд Рүүтел

Арнольд Рүүтел (10-май 1928-ж., Лаймьяла, Сааремаа, Эстония — , Таллинн, Эстония) — кеңештик жана эстондук саясий жана мамлекеттик ишмер. Эстониянын Президенти (2001–2006), Эстон КСР Жогорку Кеңешинин Президиумунун Төрагасы (1983-1990), Эстония Жогорку Кеңешинин Төрагасы (1990-1992). Эстон КСРинен КСРБ Жогорку Кеңешинин 11-чакырылышынын (1984-1989) Улуттар кеңешинин депутаты.

 Балалыгы 
Рүүтел Сааремаадагы Лаймьала приходунун Пахавалла айылында туулган. Анын ата-энеси Феодор Рүүтел (1900−1965) жана Яулиа Рүүтел (1905−1990) болгон.1949-жылы Йянедадагы айыл чарба техникумун бүтүргөн. 

 Кеңеш бийлигинин жылдарында 
thumb|Рүүтел биринчи катчысы Йоханнес Кябин жана башка партиянын мүчөлөрү менен Вана-Антсла манор комплексинде жана сейилбагында 1978-ж.
Сааремаада баш агроном (1949-1950), андан кийин Тартудагы айыл чарбасын механизациялоо окууканада окутуучу (1955-1957) болуп иштеген. Ошол эки жумуштун ортосунда ал Кеңештик Армиянын катарында кызмат өтөдү. 1957-жылы Ветеринария жана мал чарба илим-изилдее институтунун тажрыйба чарбасынын директору, 1963-жылы Тарту референс совхозунун директору болуп дайындалып, бул кызматта 1969-жылга чейин калган. 1964-жылы Эстониянын айыл чарба академиясын бүтүргөн. 1969-1977-жылдары Рүүтел Эстониянын Айыл чарба академиясынын ректору болгон. 1983-жылдын 8-апрелинде Эстон КСР Жогорку Кеңешинин Президиумунун Төрагасы болуп дайындалган; ошентип ал КСРБ Жогорку Кеңешинин Төрагасынын 15 орун басарынын бири да болгон. 1990-жылы 29-мартта Эстония Республикасынын Жогорку Кеңешинин Төрагасы болуп шайланган. Ал 1991-жылдын 20-августунда Эстониянын эгемендүүлүгүн ырастоо учурунда кызмат кылган. Рүүтел 1992-жылдын 6-октябрына чейин кызматын уланткан.

 Эгемендүүлүк Эстония 
Рүүтел ошондой эле 1991-1992-жылдары Эстония Республикасынын жаңы Мыйзамтизмесинин долбоорун иштеп чыккан Мыйзамтизмелик Ассамблеянын мүчөсү болгон. Ал 1992-жылы биринчи президенттик шайлоого талапкер катары катышкан. Эл добуш берген биринчи турда Рүүтел 43% добуш алып, биринчи келген. Экинчи тур Риигикогуда болуп етту, анын мучелеру биринчи турдун эки башкы кандидаты учун добуш беришти; анда Рүүтел Ленарт Мериге утулуп калды.
thumb|Рүүтел чек ара заставасында.
1991-жылы Рүүтел айыл чарба боюнча докторлук даражасын алган. Ал 1994-жылдан 2000-жылга чейин Эстониянын Элдик союзунун төрагасы болуп иштеген жана 1995-жылы Эстония мажлисинин Риигикогунун мүчөсү болуп шайланган, ал жерде 1997-жылга чейин төраганын орун басары болуп иштеген. 1996-жылдагы шайлоодо президенттикке ат салышкан. (бул жолу эч кандай элдик добушу жок кыйыр шайлоо) жана дагы бир жолу Мериге утулуп калды.

 Президенттик мөөнөтү 
thumb|Рүүтел Бириккен Улуттардын Уюмунда.
Ал 2001-жылдын 21-сентябрында шайлоочулар коллегиясында президент болуп шайланып, акыркы турда Тоомас Савини 186га каршы 155ке каршы добуш менен жеңип алган. Рүүтел 2001-жылдын 8-октябрында Республиканын президенти болуп инаугурациясы болгон. Март Лаардын кабинети акыры ошол эле убакта кулаган. жыл. Рүүтел өзүнүн шайлоо алдындагы манифестинде анын негизги максаты Эстониянын тез экономикалык өзгөрүүлөрүнүн көптөгөн адамдарга тийгизген терс таасирин азайтуу жана коомдун ичинде көбүрөөк тилектештикке умтулуу болорун жарыялады.

 Тышкы саясат 
+Арнольд Рүүтелдин дипломатиялык сапарларынын тизмесиШаары жана өлкөсүДатасыБелгилер Варшава, Польша6-ноябрь 2001-ж.Иш сапары Хельсинки, Финляндия20-21-ноябрь 2001-ж.Расмий сапары Маскөө, Орусия21-январь 2005-ж.Иш сапары

 2006-жылы талапкер 
Рүүтелдин кызмат мөөнөтү аяктаганы бир нече талаш-тартыштардын көлөкөсүндө калды. 2005-жылдын 24-февралында Эгемендүүлүк күнүндөгү аскердик парадда Рүүтел жоокерлерди «Жеңиш күнү» менен бир нече жолу куттуктаган (Эстониянын Жеңиш күнү 23-июнда), бул ошол кездеги 77 жаштагы президенттин психикалык саламаттыгы тууралуу кептерди жараткан. 2006-жылдын январында Эстония телекөрсөтүүсү Рүүтелдин жашы жете элек неберелери президенттик сарайда кече уюштуруп, спирт ичимдиктерин ичкенин билдирген.Nikolai Adashkevich, "Estonia leader shocked by granddaughters' palace parties-paper", RIA Novosti, January 20, 2006. Ошол эле жылдын аягында Eesti Ekspress гезити архивдик документтерди жарыялаган, анда Рүүтел Эстон ССРинин башкы кызматкери катары МКК тарабынан окумуштуу Йоханнес Хинтти (кийинчерээк көрсөтмөлүү сотто түрмөгө кесилген) куугунтуктоого катышкан. Рүүтелдин өзү Хинтти коргоого аракет кылганын пикирдеген.The President of the Republic of Estonia 2001–2006: Statement of the President of the Republic of Estonia on September 5, 2006 

Рүүтелдин мөөнөтү 2006-жылдын октябрь айында бүтүшү керек болгондуктан, ал 2006-жылдын 7-июнунда кайра шайланууга талапкер болоорун жарыялап, анын талапкерлиги боюнча божомолдорду токтотту.DELFI: Rüütel kandideerib teiseks ametiajaks Августтун аягында мажлис президентти шайлай алган жок. Эне Эргма менен Тоомас Хендрик Илвестин мажлисте шайланышына Рүүтелдин тарапкерлери тоскоол болуп, бюллетендерди чыгарышкан жок. Шайлоочулар коллегиясы 23-сентябрда президентке добуш берүү үчүн чогулушту. Акыркы сурамжылоолор (2006-жылдын сентябрь) Рүүтелди элдин колдоосу 31%дын тегерегинде экенин көрсөттү (Илвестин колдоосу 51%); Рүүтел кары-картаңдар жана орус тилдүү азчылык арасында популярдуу болгон. Шайлоочулар коллегиясында Рүүтел Илвес үчүн 174 добушка каршы 162 добуш алды. Рүүтел жеңүүчүнү куттуктап, өз жардамын сунуштады. Демек, Рүүтелдин президенттик мөөнөтү мөөнөтү аяктаганда аяктап, Ильвес 2006-жылдын 9-октябрында кызматка киришкен.

 Кийинки иш-чаралар 
Рүүтел 2016-жылдагы Эстониядагы президенттик шайлоодо Эстониянын Консервативдик Элдик партиясынын өкүлү Март Хельмени колдоорун билдирди. Кызматтан кеткенден бери ал мурдагы кесиптештери, анын ичинде Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев жана Молдованын президенти Петру Лучински менен жолугушууларды улантты. 

Ал 2024-жылы 31-декабрда 96 жашында каза болгон. Ал 11-январда Таллинндеги Мецакалмисту көрүстөнүнө (Токой көрүстөнү) коюлган. Эстония эли мурдагы президентке акыркы сапарга узатуу азасын 10-январда Кадриорг сарайында өткөрдү. Эстония өкмөтү 11-январды улуттук аза күтүү күнү деп жарыялап, аза күтүү желектерин көтөрдү. 

 Сыйлыктар 

 Кеңештер Бирлиги: «Ардак Белгиси» ордени (1964)
 Кеңештер Бирлиги: Ленин ордени (1971)
 Кеңештер Бирлиги: Элдердин Достугу ордени (1981)
 Эстония: Мары Юрдунын Крест ордени (2001)
 Эстония: Мамлекеттик Герб ордени (2008)
 Финляндия: Ак Роза ордени (2001)
 Норвегия: Ыйык Олаф ордени (2002)
 Польша: Ак Бүркүт ордени
 Португалия: Генрих Деңизсүзүүчү ордени (2003)Portuguese President's website
 Португалия: Сантьяго ордени
 Люксембург: Адольф Нассау ордени (2003)
 Исландия: Шумкар ордени (2004)
 Словакия: Экилүү Ак Крест ордени (2005)Slovak republic website, State honours : 1st Class received in 2005 (click on "Holders of the Order of the 1st Class White Double Cross" to see the holders' table)
 Италия: Италия Республикасынын Эмгек сиңирген эмгеги үчүн ордени
 Латвия: Үч Жылдыздар ордени
 Литва: Улуу Витаутас ордени (2004)Lithuanian Presidency , Lithuanian Orders searching form
 Филиппин: Гузи Тынчтык сыйлыгы (2013)

 Галереясы 

 Белгилер 
Категория:Инсандар:Эстония
Категория:Эстониянын президенттери
Категория:Саясатчылар
Категория:Мамлекет башчылары
Категория:Президенттер
Категория:Эстония