Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Акбоор жебе кулак жарганаты

thumb|Акбоор жебе кулак жарганаты.
Акбоор жебе кулак жарганаты (Peters, 1859):

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Алдынкы Азия аркылуу Алжир менен Египеттен тартып Батыш Тянңшанң, Памир жана Кашмирге чейин Кыргызстанда 1966-жылы 18 майда Чаткал тоо кыркаларынын түштүк этектеринде Ташкөмүрдөн 10 км түндүк батышка карай бир экземпляры табылган. Бул Өзбекстандагы жакынкы табылгандан 300 км түндүк-чыгышка көздөй. 1992-жылы азыктануу жүрүм- турумун изилдөө үчүн жебе кулакты деңиз денгээлинин 850 м бийиктикте (40С 30-33; 72С 30-31) Араван районунун зоолуу тоо этектеринин Дувахан, Чилүстүн жана Ашкана жерлеринин чет жакаларында кармашкан.

 Жашаган аймактары 
Кыргызстанда бирин-серин мистелүү жарым чөлдүү адырларда кездешет. Жашаган жерлеринде зоолуу, конгломеративдүү, кумчул, сланцалуу жарлар болгону белгилүү. Зоокалардын жаракаларына жашынышат. Имараттардын болушу сөзсүз эмес, бирок көп учурда алардын колониясы эл жашаган жерлерде, ал тургай шаарларда, мисалы, Душанбеде табылган.

 Саны 
Албетте сейрек кездешүүчү, мүмкүн биздин өлкөнүн стенойктуу (аз жерлерде кездешкен) түр. Жагымдуу жерлерде дайыма кездешет, мисалы, 1992-жылы сентябрда түнкү беш күндүн ичинде Араван районунун зоокалуу тоо этектеринде 18 торго жырткыч түшүп кармалган, алардан 12 жетилген эркектери, 3 – жаштары, андан тышкары 2 чоң ургаачысы жана бирөө жашы.

 Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары) 
Түркүмдүн башка өкүлдөрүндөй эле жашоо тиричилигин күүгүмдө жана түнкүсүн өткөрөт. Кыргызстандын шарттарында көбөйүүсү начар изилденген. Көбөйүшү сыягы майдын аягында – июндун башында башталат, июлда болсо жаштары өз алдынча азыктанууга киришет. Мисалы, Душанбеде О.П. Багданов июндун башында түйүлдүгү жана жаңы эле туулган балдары менен ургаачысын таап алган . Жерден 0,4-1м бийиктикте учуп жүрүп аңчылык кылат. Табылгасын көрөрү менен аны кармаш үчүн жебе кулак 2-5 секундда жерге тез ылдыйлап, андан кийин 3-7 м бийиктикке көтөрүлүп учуп жүрүп эле табылгасын жей берет. Ушул учурда анын учушу жай болот. 13 экземплярынын кумалагынын анализи жебе кулактын диетасында музоо баштар (Arachnidue - 21,9%, Acrididae - 18,8%), чаяндар (Arachnidae жана Aranidae - 9,2%) болгонун көрсөттү. Ошентип, жебе кулактын диетасы негизинен жарымы курт-кумурскалар – коңуздар, какач канаттуулардын имагосу ж. б. турат. Үңкүрлөрдө жалгыздап (бириндеп) кышташат.

 Чектөөчү факторлор 
Кыргызстандын шартында табигый душмандары, конкуренттери жана оорусу изилденген эмес. Эл жашаган жерлерде колонияны түзүүчү жебе кулактарды кишилердин таасири астында кырылышы күнөм калтырбайт.

 Көбөйтүү (колдо багуу) 
Жасалма шарттарда көбөйтүлбөйт.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине катталган (1985).

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Жагымдуу жашоо жерлерине кичи заказниктерди уюштуруу, үңкүрлөрдү коргоо. Түрдүн жашаган жерлерине жакын кыштак жана айылдардын калк арасына түшүнүк иштерин жүргүзүү.

 Статусу 
VII категория, Lower Risk – Least Concern, LR/lc.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кош эрин жарганаты

thumb
thumb
Кош эрин жарганаты (Rafinesque, 1814):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Евразиянын, Түндүк Африканын тоолуу аймактары. Орто Азия өлкөлөрүнүн бардыгында жана Казахстанда кездешет, бардык жерде сейрек кездешүүчү түр катары эсептелет. Мурда Ош шаарынын тегерегинде үңкүрлөрдө гана кездешет деген пикир тараган. Акыркы изилдөөлөр көрсөткөндөй, бул түр Кыргызстандын территориясы боюнча дээрлик бардык жерде кездешет.

Жашаган аймактары
Жапыз жана орто тоолордун аскалуу аймактарында (кээде деңиз деңгээлинен 3000 м бийиктикке чейин) жашайт, аскалардын жаракаларында жана үңкүрлөрдө жайгашат.

Саны
1992-жылы Кыргызстандын бардык территориясы боюнча жүргүзүлгөн Швейцар - Чех - Кыргыз экспедициясынын жыйынтыгы боюнча изилденген 44 ландшафттык өзөндүн ичинен кош эрин жарганаты 22синде 700 м бийиктиктен 2500 м, бир жолу 3000 м ге жакын бийиктикке чейинки диапазондо кездешкен. Ысыккөл облусунун Тоң районунун бир жеринде жана Ош облусунун Араван районунун 3 өзөнүндө бул жаныбардын көп сандаган чакырыктары түнү бою угулуп турган. Изилденген территориялардын сегизинде чакырык регулярдуу түрдө, ал эми он аймакта кээде гана угулган. Торго кармалган жарганаттардын ичинен кош эрин жарганаты тутулуу боюнча экинчи орунга ээ болгон да, 81 кош эрин жарганат кармалган. Арашан дарыясынын жана анын аскалуу жээктеринин үстүндө учуп жүргөн жүздөн ашык особ (1992-жылы 21 сентябрда) байкалган.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Өзгөчө ареалынын түндүгүндө келгин түр. Кыргызстандын үңкүрлөрүнүн биринде майдын аягынан августтун ортосуна чейин кездешкен. Көбөйүү биологиясы начар изилденген, ургаачылары июнң айында бирди тууй тургандыгы белгилүү. Бир нече ургаачы жана бир эркеги бар чоң колониялар менен жашайт. Аңчылыкка 20 км ден алыс аралыкка учушу мүмкүн.

Чектөөчү факторлор
Адамдардын үңкүрлөргө тез барып турушу, балким, колонияларга жакын жайгашкан айыл-чарбада гербициддерди жана пестициддерди колдонуу.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
1975-жылдан бери өзгөчө коргоого алынган түрлөрдүн тизмесине киргизилген, Кыргыз ССРинин Кызыл Китебине (1985), ошондой эле Казахстан, Узбекистан, Тажикистан жана Туркмениянын Кызыл Китептерине киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Үңкүрлөрдү жана жашоого ылайыктуу аймактарды коргоо. Жергиликтүү жашоочулардын арасында түшүндүрүү иш-аракеттерин жүргүзүү.

Статусу
VII категория, Lower Risk/least concerned, LR/lc.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Чөө

thumb|Чөө.
thumb
Чөө (Pallas, 1811):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Мурунку таралган ареалы – Тяньшань менен Алайдын бүт тоо системасы. Болжолдуу мурунку таралган жерлери – Алай сырты тоо кыркасы, Алай өзөндөрүнүн башы, Аксай суусунун өрөөнү, Нарын жана Талас Алатоо кыркалары, Кетментөбө ойдуңунун тоо беттери, Фергана тоо кыркаларынын түндүк беттеринде Казакстан менен чектеш территорияда кезиккени көрсөтүлгөн.

Жашаган аймактары
Алңпы жана субалңпы алкактарынын талаалуу биотоптору, токойлуу алкактын жогорку бөлүгү. Туяктуу жандыктар менен бир жерде таралган.

Саны
Жоголуп кеткен түрлөрдөн болушу мүмкүн. 1922 жылдан 1956 жылга чейин сыйлык алыш үчүн өткөзгөн карышкырдын терисинин арасында алты тери чөөнүкү болуп чыккан. Бирок, теричилердин туура аныкташканына толук ишенүүгө болбойт.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кыргызстанда изилденген эмес. Адабияттарда көрсөтүлгөн маалыматтар боюнча чөө күндүзү да, түнкүсүн да активдүү, 500 км ге чейин же андан да ашык алыстыкка көчүүгө жөндөмдүү. Кууту январң-февралдарга туш келет, 62-64 күн көтөрүп, 3-9 күчүк тууйт. Жыныстыгы 1-2 жылда жетилет. Көбөйүшүнөн сырткары 5-10дон турган үйүрдү (30 особго чейин) түзөт. Жапайы туяктууларга, негизинен текелерге аңчылык кылат.

Чектөөчү факторлор
Чөөгө карышкыр менен иттердин конкуренциясы, болжолдогондо адам тараптан түздөн-түз куугунтуктоо.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргызстанда колдо багылбайт. Айрым дүйнөлүк зоопарктарда ийгиликтүү көбөйүшөт.

Уюштурулган коргоо аракеттери
IUCN Кызыл китебине EN категорияда көрсөтүлгөн. «Жапайы фаунанын жана флоранын жок болуп бара жаткан түрлөрүнүн эларалык соода-сатык кылышы боюнча конвенциянын 2-тиркемесине киргизилген (СИТЕС). 1975-жылдан бери Кыргызстанда атууга жана кармоого тыюу салынган, 1985-жылы Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
ӨКЖА (өзгөчө алынган жаратылыштык территорияларда) жасалма жол менен көбөйтүү жана репродукциялоо. Республиканын территориясында чөө жашаган жерлерди билүү максатына ылайык кеңири анкета алууну жүргүзүү. Кыргызстанда көбөйтүүнүн биологиясынын өзгөчөлүктөрүн жана курчаган чөйрөгө ыңгайланышын изилдөө.

Статусу
III категория Critically Endangered, CR: R. Кыргызстан боюнча IUCN маалыматтары көрсөткөндөй (айткандай) (IUCN 2004, 2004 IUCN Red List of Threatemed Species. Акыркы 50 жылдын ичинде Кыргызстандын территориясында чыныгы катталуусу жөнүндө фактылар жок. Кыргызстандын жана КМШдин фаунасында уруунун бир гана өкүлү.

Колдонулган адабияттар
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Чаар күсөн

thumb|Чаар күсөн.
Чаар күсөн (Guldenstaedt, 1770):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түштүк-Чыгыш Европанын, Алдынкы, Ортонку жана Борбордук Азиянын талаалары, жарым чөлдөрү жана чөлдөрү. Мурун Кыргызстандын Чүй, Талас өрөөндөрүндө жана Түркстан кыркаларынын адырларында жашаган. Акыркы 10 жылдыкта Чүй өрөөнүндө жана Чаткалдын түштүк тарабында таралышы белгилүү.

Жашаган аймактары
Талаалар жана жарым чөлдөр. Дарыялардын өрөөндөрүндө бадалдуу токойлордо кездешет.

Саны
Белгисиз.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Жашоо тиричилигин түнкүсүн өткөрүүчү жаныбар. Кумчулдар, сары чычкандар, кош аяктар жана башка майда жаныбарлар менен азыктанышат. Февралң-мартта жаштары туулат. Негизинен 3-8 тууйт, кээде гана 14кө чейин жетет.

Чектөөчү факторлор
Белгисиз. Жашоочу жерлерин айдоо анын популяциясынын санына тескери таасир этет.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
1985-жылдагы Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген . Өзбекстан, Казакстан жана Тажикстандын Кызыл китептерине киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Иштелип чыккан эмес. Болжолдуу жашоо жерлерин изилдөө иштерин жүргүзүү. Зарыл керектүү коргоо чараларды иштеп чыгуу.

Статусу
III категория, Critically Endangered, CR: R, C1, Республиканын территориясында өлүп жоголгонго жакын уруунун бир гана түрү.

Колдонулган адабияттар
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Жейре, чүткөр

thumb|Жейре.

Жейре, чүткөр (Hystrix indica), (Kerr, 1792):

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Батыш Европанын түштүгү, Алдыңкы жана Орто Азия, Индия. Кыргызстанда чүткөрдүн жашоо аймактары тоо этектеринин булуң-буйткалуу релңефине, деңиз деңгээлинен 2300 м бийиктикке чейинки орто тоолуу райондорго туш келет. Кыргыз, Талас, ошондой эле Фергана жана Чаткал тоо кыркалары. Чоңкеминде жана Боом капчыгайында кездешкендиги жөнүндө маалымат бар.

 Жашаган аймактары 
Чүткөр Талас жана Чаткал тоо кыркаларынын булактардан алыс эмес, бадалдуу төмөнкү бөлүктөрүн артыксынтат. Кыргыз тоо кыркаларында көбүнчө тоо этектеринде жумшак жана камыштуу жерлерде кездешет.

 Саны 
Бардык жерде сейрек, бирок азыркы кездеги саны боюнча так маалымат жок.

 Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары) 
Адатта чүткөрлөр чоң эмес колониялар менен отурукташчу, бирок акыркы он жылдыктарда санынын азайышына байланыштуу жалгыздан гана кездешет. Тиричилигин түнкүсүн жүргүзөт, ийинин өзү казат, ийиндери туруктуу болот жана сыртка чыгуучу бир нече жолдору бар. Ал эми азыктанууга бир гана жол менен чыгат да, ал жол бутактанбайт. Адабияттагы маалыматка караганда жылда бир гана жолу көбөйөт. Апрелде 2 – 5 чөндөлөй туулат, алар июлдун аягында эле өз алдынча жашоого жөндөмдүү болушат. Жай мезгилинде чүткөрлөр өсүмдүктөрдүн жашыл бөлүктөрү менен, мөмөлөр жана уруктар менен азыктанышат. Бакчаларга жана огороддорго кириши мүмкүн. Кышында анча активдүү эмес, жаш дарактардын кабыгы, бутактар жана чөп өсүмдүктөрүнүн тамырлары менен азыктанат.

 Чектөөчү факторлор 
Айрым жылдары кардын калыңдыгынын жана жердин тоңушунун себебинен ачкалыктан өлөт. Бирок негизги фактор – бул браконңерлик иш-аракеттер.

 Көбөйтүү ( колдо багуу) 
Алматы зоопаркында жана Казакстандын сейсмология Институтунун Биополигонунда багылат жана көбөйтүлөт, 7 чүткөр Чымкент жана Караганда зоопарктарында жашайт.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Сарычелек, Падышата, Бешарал коруктарында, Бешташ, Карашоро жана Аларча улуттук парктарында корголот. Казакстандын Кызыл китебине киргизилген.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Сакталып калган жерлерде зоологиялык заказниктерди түзүү.

 Статус 
VII категория, Lower Risk/least concerned, LR/lc, аз изилденген түр.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кошаяк

thumb|Кошаяк.
Кошаяк (Allactaga saltator, Eversmann (1848)):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Урал тегериндеги чөлдөрдөн тартып түштүк Байкал сырты, Монголия, Түндүк Кытайга чейин. Алтайда Чүй талааларда, Казакстандын көп жерлеринде таралган. Кыргызстанда кош аяктын эки түрчөсү, A. s. altorum Ognev Ысыккөл ойдуңунда жана A. s. dementiewi Кочкор өрөөнүндө жашайт, б.а. экинчи түрчөсү Атбашыда, Арпада жана Аксайда жашайт. Бул кош аяктар бир - биринен обочолонгон.

Жашаган аймактары
Жаныбарлар өлөң чөптүү, кээбирде шагылдуу участкаларды, же салыштырмалуу айыштуу түзөң, же чополуу айдоо жерлерди тандап алат. Негизинен булар чөлдөр же жарым чөлдөр; бийик тоолуу түрчө деңиз денгээлинен 3500 м бийиктикте талаалуу биотопторду да ээлеши мүмкүн, бирок баары бир көбүнчө чөлдүү ландшафттарга жакын келишет. Ушул түрчө ортонку тоонун чегинен ылдый карай түшпөйт, ошол эле Чүй өрөөнүндө да.

Саны
Адабияттарда көрсөтүлгөндөй ушул түрчөлөрдүн саны боюнча анча көп эмес сандагы материалдар айкындап турат. Мисалы, Атбашы өрөөнүндө капкан менен кармаганда анын түшүшү 15,7%ти, ал эми Кочкор өрөөнүндө-28%ти түзгөн.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кош аяктар жашаган жерлеринде жашоо тиричилигин түнкүсүн өткөрөт. Кышында чээнге киришет. Бийик тоолуу Аксайда алар чээнге сентябрда киришип, андан жазында апрелдин башында чыгышат. Климаты өтө деле катаал болбогон анчалык бийик эмес Ысыккөлдө сезондук активдүүлүгү бир кыйла жогору болот. Кош аяктар негизинен өсүмдүктөр- жалбырактар, уруктар, тамырлар, мөмө тамырларды жешет. Азыгынын курамына анча-мынча курт- кумурскалар да болушу мүмкүн. Кош аяктардын көбөйүүсү май-июнга созулат. Түйүлдүгүнүн саны 2ден 6га чейин, орточо 4кө жакын болот. Чөндөлөйлөрү июнда чыгышат.

Чектөөчү факторлор
Ортонку, бийик тоолордун климаттык шарттары жана жырткычтар.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Бул кемирүүчү чарбачылык жагынан кызыксыз болгондуктан, аны багып жана көбөйтүүнүн эч зарылчылыгы жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Буларды коргоо чаралары жок.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Ушул түрчөлөрдүн жашаган жерлерин сактоо.

Кемирүүчүлөр сымалдар – Rodentia – Грызуны

Статусу
Near Threatened, NT: R.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Северцов кошаягы

thumb|Северцов кошаягы.
thumb
Северцов кошаягы (Vinogradov (1925)):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кеңири таралган ареалдары Орто Азиянын жана Казакстандын чөлдөрү. Устюрта, Арал тегерегинде, Бетпакдалда, Балхаш тегерегинде, Түркмөнстанда, Каспий аймагында, Батыш жана Түндүк Тянңшанда, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн батыш бөлүгүндө кездешет.

Жашаган аймактары
Негизинен эфемер жана эфемероиддерден турган чөптүү өсүмдүктөр өскөн түздүк жарым чөлдүү жерлерде жашайт. Биздин шарттарда чополуу (ылайлуу) участкалар.
Саны
Биздин республикада бул түрдүн саны боюнча материалдар жок. Адабиятардан алынган маалыматтары боюнча Казакстанда кеңири таралганына карабастан анык саны бир топ төмөн. Мисалы, 10 км маршрутта 1,9-2,1 кезиккен, жайында – 3, 7 учураган.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары). Кыргызстанда кош аяктын биологиясы белгисиз. Адабияттарда берилген маалыматтарга караганда активдүү сезондук мезгили 7-8 айга жакын созулат. Жашоо тиричилигинин күүгүмдө жана түнкүсүн өткөзөт. Анча терең эмес ийиндерди казышат. Жазында ийиндеринен чыккандан кийин көбөйүүсү башталат. 26 күнгө жакын көтөрүп 2-7ни тууйт. Көбөйүү мезгили созулган. Ургаачылары майдын башында тууйт.

Чектөөчү факторлор
Маалымат жок.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Колдо кармалып багуу боюнча фактылар жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Азыркы учурда коргоого алынган чаралар белгисиз.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Мүмкүнчүлүк болсо жашаган жерлерин сактап, коргоо зарыл.

Статусу
VII category, Lower Risk/ least concerned, LR/ l c Кыргызстанда сейрек, аз изилденген түр.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Антарктида оазиси

thumb|Антарктида оазиси.
Антарктида оазиси - Антарктиданын чет жакасындагы муз каптаган бош жерлер. Аянты ондогон км2ден жүздөгөн км2ге (Бангер оазиси, 952 км2) чейин. Айланасындагы аймактардан катаалдыгы азыраак жергиликтүү климаты, суук чөл ландшафтысы, суунун жыл бою суюк абалда болушу, көлдөрүнүн көптүгү, криоген-структуралуу топурактын жана органикалык тиричиликтин болушу менен айырмаланат. Кадимки же шельф жанындагы, тоо аралык жана тоолуу оазистерге бөлүнөт. Антарктида оазисинде уюлдук станциялардын көбү жайгашкан. Чөл оазистерине окшоштуктары боюнча (аларды айланасындагы жерлерге караганда жашоого ыңгайлуураак шарттары боюнча бириктирет) «Оазис» терминин Антарктиданын шартына ылайыктап колдонууну 1938-жылы канадалык уюл изилдөөчү А. Стефансон сунуш кылган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Антарктида
Антарктика

thumb|Антарктида.
Антарктика (анти... жана Арктика, башкача айтканда Арктикага каршы жайгашкан аймак) - Жердин түштүк уюл аймагы. Антарктиданы, Атлантика, Тынч жана Инди океандарынын Антартидага жакын жаткан бөлүктөрүн, Уэдделл, Росс, Амундсен, Беллинсгаузен деңиздери менен, ошондой эле 
Түштүк Георгия, Түштүк Сандвичевдер, Түштүк Оркней, Түштүк Шетленд жана башка аралдарды камтыйт. Анын чегарасы 48-60° түштүк кеңдик (Антарктика конвергенциясынын түндүк абалынын сызыгы) боюнча өтөт. Аянты 52,5 млн км2. Абанын темпрасы эң төмөн, катуу шамал, кардуу бороон болуп, көбүнчө туман басып турат. Антарктика Жер шарындагы эң катаал, суук аймак, субантарктикалык аймактын эң жылуу айынын орточо температурасы 10°С, эң суук айыныкы 0°Сден -10°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны Чыгыш Антарктиканын жээктеринде 30-50 мм, Антарктика жарым аралынын батыш жээктеринде жана субантарктика аралдарында 1000 ммден ашык. Материк калың муз катмары менен капталган; аралдарды адатта тоо мөңгүлөрү каптаган. Деңиз музунун аянты сезондон сезонго өзгөрүп турат; кыштын аяк ченинде 20 млн км2дей, жайында 2,5 млн км2дей. Үстү жалпак айсбергдер мүнөздүү. Органикалык дүйнөсү Антарктикада өтө жарды, океанда өтө бай. Аралдарда тундра өсүмдүктөрү өсөт; деңизде сүзүүчү канаттуулар көп. Деңиз жаныбарларынан кит, калак буттуулар бар. Алар криль (көп топтолгон) менен тамактанат. 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча Антарктика демилитаризацияланган бейтарап зона, тынчтык максатка гана пайдаланылат; илимий-изилдөө иштери эркин жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Апопеоз (биология)

thumb|upright
Апопеоз (биология) - (апошондой.. жана ptosis - түшүү, басаңдоо) клеткалардын генетикалык аныкталган программа боюнча өзүнөн-өзү бузулуу процесси; тышкы же ички өзгөрүүлөргө жооп иретинде болот, клетканын программаланган өлүмүнүн бир түрү. Кокусунан жабыркаган клетканын өлүшүнөн айырмаланып, апопеоз кадимки физиологиялык процесс болуп эсептелет. Апопеоз бардык көп клеткалуу эукариотторго мүнөздүү. Ал ачыткычтарда байкалып, клеткалардын популяциясынын тең салмактуулугун сактоодо мааниге ээ. Көпчүлүк учурда апопеоз биологияда самурай законунун көрүнүшү болуп саналат. Ал закон боюнча тирүү система өзүн жок кылуу механизмине ээ. Анда ал өзүнүн функциясын аткара албай, системага керексиз болгондо учурайт. Клетканын программаланган өлүмү биологияда эмбриондук өрчүү механизминин бири катары (мисалы, көнөкбаштын куйругунун жоголушу жана башка) белгилүү. Апопеоз концепциясын жалпы биологиялык программа катары англиялык окумуштуулар Дж. Керр, А. Вилли жана А. Кьюри түзүшкөн жана терминди сунуш кылышкан. Апопеоз программасынын иштебей калышы рак жана аутоиммун ооруларынын өрчүшүнө алып келет. Апопеоздун коргонуу функциясына вирус жуккан же стресстен жабыркаган клеткалардын өзүн-өзү жок кылышы да кирет. Бул механизм инфекциянын өсүшүн, генетикалык өзгөргөн клеткалардын пайда болушун токтотууга багытталган. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө илдет жуккан жердин айланасындагы клеткалардын өлүшү инфекциядан коргонуусу болуп саналат. Жабыркаган ткандын айланасындагы клеткалардын ашыкча апопеозу жүрөктө инфаркт, мээде инсульт жана башка ооруларга алып келет. Нерв клеткаларынын апопеозу нейродегенерациялык ооруларга (мисалы, паркинсон), ал эми лимфациттердегиси ИЖОСтун (СПИДдин) өрчүшүнө негиз болушу ыктымал.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Генетика
Апорт

Апорт — алманын кеч бышуучу эң байыркы сорту. Мөмөсү өтө чоң, салмагы 200-400 г, кээ бири 800 г, даамы кычкыл таттуу. Ал кышка чыдамдуу, ар бир дарактан 200-400 кг түшүм алынат. Мөмөсүнөн как жана повидло жасалат. Россия, Казакстан, Украинада өстүрүлөт. Кыргызстанда Ысык-Көл, Чүй өрөөндөрүндө Александр, Кызыл апорт кеңири таралган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Өсүмдүктөр
Аппалачи

thumb|Аппалачи.
Аппалачи (Appalachian Mountains, индейлердин аппалачи уруусунун атынан) – Түндүк Американын чыгышындагы орто бийик тоолордун системасы. АКШ менен Канаданын аймактарында түндүк-чыгыштан түштүк-батышты карай 2600 кмге созулуп жатат. Басымдуу бийиктиги 1300-1600 м, эң бийик жери - 2037 м (Митчелл чокусу). Кырка тоолордон, өрөөндөрдөн, платолордон, бөксө тоолордон турат. Түндүк Аппалачи каледон, түштүк Аппалачи герцин бүктөлүүлөрүндө пайда болгон. Аппалачинин түндүк жана түштүк-чыгыш бөлүгү кристаллданган, батыш жана түштүк-батышы негизинен чөкмө тоо-тектерден (кумдук, доломит, акиташ) турат. Таш көмүр (Аппалачи көмүр бассейни), нефть жана күйүүчү газ, темир, титан, асбест кендери бар. Түндүк Аппалачинин (Мохок жана Гудзон дарыясынан түндүктө) бийиктиги 400-600 м болгон күдүрлүү бөксө тоошондой Андан чокулары жылма, капталдары жантайыңкы Адирондак (1628 м), Жашыл тоолор (1338 м), Ак тоолору (1916 м) жана массивдери көтөрүлүп жатат. Too массивдери тектоникалык өрөөндөр (кийин мөңгүнүн аракетинен төрлөргө айланган) менен бөлүнгөн. Түштүк Аппалачинин кыр зонасы тик көтөрүлгөн Көгүлтүр кырка тоосунан (эң бийик жери 2037 м, Митчелл чокусу), көптөгөн жарыш кырка тоолордон жана массивдерден турат. Алар бири биринен эрозиядан пайда болгон кенен өрөөндөр (Чоң өрөөн) жана чуңкурчактар менен бөлүнгөн. Кыр зонасына чыгыштан Пидмонт, батыштан Аппалачи платолору тутумдашат. Түндүгүндө ийне жалбырактуу жана аралаш токой, 41° түндүк кеңдиктен түштүктү карай тоо этектеринде жазы жалбырактуу токой (каштан, эмен, клён жана башка). 1000 мден жогору аралаш жана ийне жалбырактуу токой өсөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Тоолор‎
Категория:АКШ географиясы‎
Категория:Канада
Апшeрон жарым аралы

thumb|Апшeрон жарым аралы (2010).
Апшeрон жарым аралы (фарсы тилинде аб - суу, ширин - туздуу) - Каспий деңизинин батыш жээгинде, Азербайжандын аймагында. Узундугу 60 кмге чейин. Туурасы 30 кмге чейин, чыгыш чети Шахов саяңы аталат. Баткактуу дөбөлөр жана туюк чуңкурдуктары бар күдүрлүү түздүк. Шор жерлер, туздуу көлдөр, нефть жана газ кендери бар. Эфемерлүү жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу (кышында да вегетация жүрөт). Түштүк жээгинде Баку шаары, түндүгүндө Апшерон курорттор тобу жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Азербайжандын географиясы