Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Диарея

thumb|Диарея (2004).
Диарея (гр. diarrhtō – агам), ич өткөк – тез-тез суюк заңдоо. Диареяөз алдынча оору болбостон, көптөгөн патология процесстердин белгиси катары пайда болуп, ага дизентерия, тамак-аштан уулануу, ич келте, холера, ичегинин өнөкөт сезгенүү оорулары (энтероколит, колит жана башка), ошондой эле карын менен уйку безинин маңызы жетишсиз болгондогу тамак сиңирүүнүн бузулушу, ичегилердин начар иштеши себеп болот. Айрым кишиде катуу кайгырганда, корккондо, кээ бир тамак-ашты (сүт, жумуртка, жашылча-жемиш) сиңире албаганда да болушу мүмкүн. Диарея лабораториялык, бактериологиялык, рентгендик жана эндоскопиялык изилдөөлөр менен аныкталат. Оорулуу айланасындагыларга жуктуруу коркунучунда гана ооруканага жаткырылат. Өз алдынча дарыланып, антибиотиктерди колдонуу оорунун белгилерин чаташтырып, туура диагноз коюуга тоскоол болот жана дарттын кабылдап кетишине алып келет. Алдын алууда тамактануу тартибин, жеке гигиенаны туура сактоо (идиш-аякты, тишти таза кармоо), ичеги-карын оорусун алдын алуу жана дарылоо зарыл. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Оорулар
Диатомит

thumb|Диатомит
Диатомит – негизинен диатом балырларынын кабыкчаларынан түзүлгөн борпоң, өңү ак, агыш боз же саргыч чөкмө тоотек. Химиялык курамында 70–98% кремний кычкылы (опал) болот. Диатомит жеңил жана көпшөк, газ жана суюк эритмелерди сиңирет (адсорбент), жылуулукту, үндү начар өткөрөт, оңой менен эрибейт, к-тагатуруктуу. Деңиз, көл түптөрүндө чогулган диатом ылайларынан пайда болот. Бор мезгилинен тартып, айрыкча кайнозой заманында пайда болгон тоотек катмарларында учурайт. Диатомит адсорбент жана чыпка (катары кездеме токуу, нефть-химия, тамак-аш өнөр жайында, антибиотиктерди, кагаз, боёк, суюк айнек, жылуулук жана үн өткөрбөс материалдарды чыгарууда, цемент даярдоодо жана башка пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Диатоника

Диатоника (гр. diatonikоs – чоюлган), гептатоника (гр. hepta – жети жана tonos – тон) музыкада – бардык добуштарын таза квинта боюнча жайгаштырууга мүмкүн болгон жети баскычтуу добуш катары. Диатоника Байыркы Грекиянын музыкалык тажрыйбасында, чиркөө музыкасында жана көп элдин музыкалык чыгармачылыгында кезигет. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Музыка
Диахрония

Диахрония(гр. diа – аркылуу жана chrоnos – убакыт) – тил тармагынын тарыхый өнүгүшү жана аны изилдөө ыкмаларынын жыйындысы; синхронияга карама-каршы түшүнүк. Тил илиминде диахрония жана синхрония түшүнүгү тилди изилдөөдөгү эки мамилеге байланыштуу. Кээде диахронияны тарыхый-салыштырма тил илими менен алмаштырышат. Бирок тарыхый-салыштырма тил илими көбүнчө тил тарыхынын мезгилдерин жана анын майда система түзүүчүлөрүн аныктоого байланыштуу болсо, диахрония тил тармагындагы диахрондук өзгөрүүлөрдү иликтөөгө жана тилдердин өнүгүүсүндөгү негизги мыйзам ченемдүүлүктөрдү (универсалийлерди, константаларды) аныктоого, ошондой эле тилдин бир калыптан экинчи калыпка өтүүдөгү мыйзам ченемдүү өзгөрүүлөрүнүн санын жана типтерин изилдөөгө багытталган. Тигил же бул тил тармагынын калыптануу жолун бир гана диахрония аркылуу түшүнүүгө болот. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Тил илими
Дивиденд

Дивиденд (лат. dividendus – бөлүнүүчү) – акционердик коомдун пайдасынын бир бөлүгү‚ акцияга жыл сайын төлөнүүчү киреше. Кадимки акцияларга анын чоңдугу белгиленбейт жана ал фирманын ишмердигинин жыйынтыгына көз каранды‚ артыкчылыктуу акцияларга мурунтан аныкталат жана күндөлүк кирешелерге көз каранды эмес. Артыкчылыктуу акциялар киреше алуу жагынан анча опурталдуу болбогондуктан‚ аларга дивиденд өлчөмү адаттагыдан азыраак болууга тийиш. Бирок кадимки акциялардын ээси дивидендден тышкары акцияларды сатып алууда жана сатууда алардын курсунун айырмасынын өлчөмүндө киреше алууга мүмкүнчүлүгү болгондуктан‚ иш жүзүндө тескерисинче болот. Акционерге кирешелерди төлөө бардык салыктарды жана төлөмдөрдү мамлекеттин бюджетине‚ жергиликтүү бюджетке‚ өндүрүштү өнүктүрүү фондун толтурууга‚ резервдерди түзүүгө облигациялар боюнча проценттерди жана башка төлөмдөрдү төлөгөндөн кийин накталай же акция менен жыл сайын жүргүзүлөт. Биздин өлкөдө чечкиндүү экономикалык реформалар акциялары юридикалык жактар (ишканалар жана уюмдар) жана жарандар арасында жайылтылуучу акционердик коомдордун жаралышы менен коштолду. Бул акциялар боюнча дивиденд акционердик ишкананын пайдасынын бир бөлүгү болгондуктан‚ кызматкердин өткөн эмгегинин кирешеси болуп эсептелет. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Финансы
Дивизион

Дивизион(фр. division – бөлүм, бөлүү) – 1) ракеталык , зениттик ракеталык аскерлердеги жана азыркы армиянын артиллериясындагы негизги атуучу жана тактикалык бөлүм. Бир нече батареядан түзүлөт. Дивизиондун замбиректик, гаубицалык, миномёттук, реактивдүү, танкка каршы кыйраткыч, өзү жүрүүчү артиллериялык, ракеталык, зениттик-ракеталык жана башка түрү бар. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Техника
Дивизия

Дивизия (лат. divisio – бөлүк) — көпчүлүк мамлекеттердеги ар кандай түрдөгү куралдуу күчтөрдүн негизги тактикалык бирикмеси. Дивизия жөө аскер, мотоаткычтык, танкалык, артиллериялык, авиациялык, аба-десанттык жана башка болуп бөлүнөт. Дивизия бир нече полктон (бригададан) же ар кандай түрдөгү батальондордон, атайын аскерлердин жана бөлүктөрүнөн жана бөлүмчөлөрүнөн турат. Аскер-деңиз флотунда дивизия 1-рангдагы бир нече кемеден же башка рангдагы кемелердин бир нече бригададан же дивизиондон турушу мүмкүн. 
 Булактар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Диглоссия

Диглоссия (ди... жана гр. glossa – тил) – коомдо бир эле мезгилде ар кандай функциялык чөйрөдө эки тилдин же бир тилдин эки формасынын жашашы. Мисалы, эки башка тилдин (мисалы, 18-кылымда Россиядагы ак сөөк чөйрөсүндө колдонулган орус жана француз тилдери) же бир эле тилдин эки формасынын жашашы (адабий тил – диалект; мисалы, классикалык араб тили жана жергиликтүү араб диалектилери). 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Тил илими
Дигрессия

Дигрессия (лат.чегинүү, өзгөрүү) – адамдын чарбалык иш-аракетинен же чөйрө факторлорунун негизинде экосистеманын абалынын начарлашы. Экзодинамикалык (узак мөөнөттөгү суу каптоо, топурактын 2-жолу туздануусу жана башка пайда болот), антроподинамикалык (жайытта малды жаюу) жана эндодинамикалык (топурактын үстүнкү катмарынын биогендик шор басышы) дигрессия болуп бөлүнөт. Дигрессиянын акыркы фазасы – экосистеманын талкаланышы же болбосо толук жок болушу. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Дидактикалык материалдар

Дидактикалык материалдар– көрсөтмөлүү окуу куралдарынын бир түрү. Окуучулар андан окууга жана оюнга байланыштуу тапшырмаларды аткарууга зарыл болгон иштиктүү иштерди жасайт. Бул термин бала-бакчанын уюштурулушуна байланыштуу педагогикалык адабиятка мектепке чейинки тарбия боюнча киргизилген. Дидактикалык материалдарга сүрөт, текст же сан жазылган карточкалардын топтому; саноого керектүү буюмдар (таякча, тегерекче); жашылча-жемиштердин, жаныбарлардын үлгүлөрү; геометриялык фигуралардын жана тулку моделдери жана башка түрдүү деталдар кирет. Көрсөтмөлүү жана балдар өздөрү түздөн-түз колдонуп иштеши үчүн таратылып берилүүчү дидактикалык материалдар болот. Дидактикалык материалдар сабактын бардык этабында – жаңы окуу материалын түшүндүрүп өтүүдө жана бышыктоодо, окуучулардын билимин текшерүүдө, өтүлгөн материалды кайталоодо колдонулат. Бир эле дидактикалык материалдар ар түрдүү окуу маселелерин чечүүдө колдонулушу мүмкүн. Мисалы, металлдан жасалган топтом черчение сабагында ар түрдүү чийме жумуштарды аткаруу үчүн, ал эми математика сабагында көлөмдү эсептөө үчүн колдонулат. Башталгыч класстарда дидактикалык материалдар негизинен эне тили, орус тили жана математика сабактарында колдонулат. Мисалы, эне тили жана орус тили сабактарында сүрөт тартылган, тамгалар, муундар, сөздөр жана кыска сүйлөмдөр жазылган карточкалар пайдаланылат. Дидактикалык материалдар класстагы бардык окуучулар менен же алардын айрым топтору, ошондой эле окуу материалын өздөштүрө албай артта калган же, тескерисинче, тапшырмаларды башкалардан мурда аткарган ар бир окуучу менен жекече иштөөдө да пайдаланылат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Билим берүү
Категория:Педагогика
Дидиэсы Наньчжу

Дидиэсы Наньчжу – кытай жылнаамаларында эскерилген кыргыз элчисинин аты. 843-жылдын 8-айында (29-август–27-сентябрь) аскер башчы Дидиэсыкыргыз каганынын атынан Тан империясынын (б. з. 7–10-к. Кытайдагы ири мамлекеттин аталышы) императору Уцзундун кабыл алуусунда болгон. Элчи кыргыз каганынын расмий катын тапшырып, белек катары эки ак боз аргымак тартуу кылган. Жооп катында Тан династиясынын императору кыргыз каганынын элчисин расмий деңгээлде өтө жогору даражадагы урмат-сый менен үч ирет кабыл алгандыгын жана душмандары менен мурунку биргелешкен күрөштү уланта берерин билдирген. Ошондой эле Борбордук Азия жана ага жамаатташ чөлкөмдөгү чекара коопсуздугуна күч-кубаттуу кыргыз кагандыгы тынчтыктын тиреги боло тургандыгы айтылган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Диетология

Диетология (диета жана ...логия), диететика – оорулуу адамды мүнөздөп тамактандыруу жөнүндөгү илим. Ал түрдүү ооруларга ылайык тамактануу принциптерин изилдейт. Мурда ден соолукту сактоо жөнүндөгү бардык илим (азыркы гигиена) диететика деп аталган. Диетология теориялык жактан мүнөздөп тамактандырууга негизделген. Оорулуунун тамактанышына адам коомунун бардык мезгилинде көңүл бурулган. Байыркы грек дарыгери Гиппократ оорунун түрдүү баскычында тамакты сан жана сапат жагынан туура пайдаланууну сунуш кылган. Рим дарыгери Асклепиад (биздин заманга чейин. 128—56) фармакол. дарылоону жактырбай, шакирттери менен бирдикте түрдүү ооруларды дарылоодо мүнөздүү тамак-ашты колдонуу көрсөтмөлөрүн иштеп чыккан. Оорулуу адамдын тамактанышына рим дарыгери Гален көп көңүл бурган. 18-кылымдын аягы, өзгөчө 19-кылымдын 2-жарымында диетология өркүндөйт. Витаминдин ачылышы, оорулуунун тамагындагы минералдык заттар жөнүндө маселелердин чечилиши диетологиянын илим катары өсүшүнө шарт түзгөн. Буга орус илимпоздору: И. М. Сеченов, А. А. Остроумов, А. И. Яроцкий, И. П. Павлов жана советтик илимпоздор: С. М. Рысс, М. М. Губергриц, Л. А. Черкес, Д. Б. Маршалкович, О. П. Молчанова жана башка чоң салым кошкон. Дарылоодо диетологиянын жетишкендиктерин так жана туура колдонуу үчүн, санаторийлерде, дарылоо мекемелеринде диетолог врач, диета сестралары бар. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Дизель кыймылдаткыч

Дизель кыймылдаткыч кысылуудан от алуучу ичинен күймө кыймылдаткыч. Поршень менен кысуунун натыйжасында жогорку температурага чейин ысытылган абага күйүүчү май чачыратылып, ал цилиндрдин ичинде тутанып күйөт. 1897-ж. кысуудан тутануучу биринчи кыймылдаткычты жасаган немис инженери Р. Дизелдин ысмынан аталган. Дизель кыймылдаткыч күйүү камерасынын конструкциясына жараша: туташ, куюндуу жана кош камералуу болуп бөлүнөт. Туташ камералуу дизель кыймылдаткычта күйүүчү аралашма камеранын бардык жерине бирдей чачыратылат. Куюндуу камералуу дизель кыймылдаткычта күйүүчү май кысуу процессинде камерага куюндап, тез айланып кирген аба агымына чачыратылат. Кош камералуу дизель кыймылдаткычта негизги камеранын алдында жайгашкан камерада, адегенде аба менен күйүүчү майдын аралашмасынын басымы жогорулатылып, алгач күйө баштагандан кийин негизги камерага берилет. Камерасы поршендин ичинде жайгашкан күйүүчү май камеранын капталына берилип, анын буусу куюндаган абанын жардамы аркылуу жакшы аралашат. Дизель кыймылдаткычабдан үнөмдүү жылуулук кыймылдаткычына кирет. Трактор менен автомобилдин көбү, теплоход жана тепловоздор , аскер техникалары – танк , сүйрөгүчтөр жана башка дизель кыймылдаткыч менен жүрөт. Дизель кыймылдаткыч орнотмо жана көчмө энергия курулмасы катары да пайдаланылат, ошондой эле дизель кыймылдаткыч циклинде иштөөчү газ кыймылдаткычтары да бар. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Техника
Дикек

Дикек– ичи ичтелип, сырты кооздолуп жасалган жылуу ат жабуу. Өрмөкчүлүк («терме», «беш кеште», «кажары») ыкмасы менен көркөмдөлүп согулган таардын ич жагына кийиз ичтелип, саймаланып, чети түймө менен чачыкталат. Анын жиби ичке ийрилет да, көбүнчө «бычак учу», «тумарча», «жарым ийрек» өңдүү көчөттөр түшүрүлөт. Кээ бир аймактарда «шырдак» тердик жабылат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Этнография
Категория:Ат жабдыктары
Диких Анатолий Никитич

Диких Анатолий Никитич (1937-ж. туллган, Фрунзе) – география илимдеринин доктору (1998). 1959-ж. КМУнун география факультетин бүтүргөн. 1959-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Тянь-Шань бийик тоолуу физика-географиялык станциясында лаборант, кенже, улук илимий кызматкер, лаборатория башчысы, кийин директору, 1995-жылдан КР УИАнын Геология иститутунун директорунун орун басары. Эмгектери Кыргызстанда, ошондой эле Россияда (Москва , Санкт-Петербург , Томск шаарында) жана алыскы чет өлкөлөрдө да басылып чыккан. Гляциология, гидрология жана климатология боюнча адис. Диких – 95ке жакын илимий эмгектин, анын ичинде 8 монографиянын автору. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Чарльз Диккенс

thumb|Чарльз Диккенс.
Чарльз Диккенс (7. 2. 1812, Улуу Британия , Лендпорт – 9. 6. 1870, Гейдсхилл) – англиялык жазуучу. Туңгуч чыгармасы – «Боздун очерктери» (1836). 1837-ж. Д. «Пиквик клубунун жазмалары» аттуу роман жазган. Адегенде реалисттик сатира жазууга аракеттенсе, ки йин сынчыл реализм жолуна өткөн. «Оливер Твисттин укмуштуу окуялары» (1838) аттуу романында кедей-кембагалдын, жумушсуздардын ачкадан өлүшүн баяндаган. Бирок роман «кайрымдуу» капиталисттердин жеңиши менен аяктаган. «Николас Никльбинин өмүрү жана жоруктары» (1830) романында мектеп окуучуларын тарбиялоонун зулумчул ыкмаларын ашкерелеген. «Мартин Чезлвит» (1844) романында Түштүк Америкада залимдердин негрлерди кул кылышын, бурж. коомчулукту сынга алган. «Домби жана уулу» (1848), «Дэвид Копперфилд» (1850) романдары менен Д. реалисттик чыг-лыктын айдың жолуна түшкөн. Улуу Британияда чартисттер кыймылы басылгандан кийин 1848-жылдан авантюралык романдан социалдык проблемалуу роман жазууга өткөн. Мисалы, «Муздак үй» (1853) романында окуя көп жылдык сот ишинин тегерегинде өтөт. Чыгармаларында («Кыйын кезеңдер», 1854, «Кичинекей Доррит» (1857) эзилген эл таламын талашкан. Улуу француз революциясына арналган «Эки шаар жөнүндө баян» (1859) романы Диккенстин чыгармачылыгында көрүнүктүү орун ээлеген. Диккенстин акыркы романдары: «Чоң үмүттөр» (1861), «Бардыгыбыздын досубуз» (1865), «Эдвин Друддун сыры» (1870) деген чыгармалары курч окуялуу жанрга жакын. «Дэвид Копперфилд» (1850) романы өмүр баяндык белгилерге ээ.
 
 Байланыштуу макалалар 
 Рождество учурунда ырдалган ыр (1843)

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Британия жазуучулары‎
Категория:Туулгандар 1812-жылы
Категория:Өлгөндөр 1870-жылы
Дикроцелиоз

thumb|буларга аштарсымак дикроцелий (Dicrocoelium dendriticum).
Дикроцелиоз (Dicrocoeliosis) – малдын боорун жана өт жолдорун жабыркатуучу ылаң. Трематод классындагы мите курттар козгойт. Койдо көп кездешип, бир кыйла экономикалык зыянга учуратат. Узундугу 5–15 мм, туурасы 1–2,5 мм. Жыныстык жактан өсүп жетилген мите боордун өт жолуна миңдеген жумуртка таштайт. Алар өт жолдору аркылуу ичегиге өтүп, заңы менен сыртка бөлүнөт. Сыртта үлүл менен кумурска денесинде ылаң козгоого жөндөмдүү метацеркарий стадиясына чейин жетилет. Булганган жем-чөп аркылуу малдын ичегисине түшүп, ал аркылуу өт жолдоруна жетип, 40–76 күндө жыныстык жактан жетилет. Ылаң уларып өтөт, мал тез арыктап, кунардуулугун жоготот, акыры өлүмгө дуушар болот. Денесинде мите көп болсо, тамак сиңирүүсү бузулат, чычкактайт. Ылаңдуу малды митеден арылтуу үчүн гексахлорпараксилол, гетол, гетолин, политрем, фенбендазол (панакур), тиабендазол, фасковерм (клозантел), фазинекс, камбендазол дарылары колдонулат. Алдын алууда малды гельминтсиздөө (ноябрь, декабрда) керек.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Зоология
Категория:оорулар
Диксон

thumb|Диксон.
Диксон – Карск деңизиндеги арал. Енисей булуңунда. Материктен 1,5 км обочо жайгашкан, Краснояр крайында. Аянты 25 км2дей. Бийиктиги 50 мге чейин. Гидрометеорологиялык станция 1916-жылдан иштейт; анын базасында 1930-жылдарда арктикалык радиометеорологиялык борбор жана геофизикалык обсерватория курулган. Аралдагы Диксон шаарчасы (теңи материкте жайгашкан) – Түндүк деңиз жолундагы маанилүү порттордун бири. Аэропорт бар.

Орус поморлору 17-кылымдын башында ачкан. 1878-ж. саякатчы А. Норденшельд өзүнүн экспедициясын каражаттаган швед көпөсү Диксондун ысмынан атаган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Аралдар‎
Категория:Орусия‎
Диктиокаулёздор

thumb|Dictyocaulus viviparus.
Диктиокаулёздор (Dictyocauloses) – малдын гельминтоз ылаңы. Өтө таралган ылаң. Козгогучунун бир канча түрлөрү бар. Dictyocaulus аilaria кой, эчки, төө жана кээ бир жапайы жаныбарларды; D. viviparus бодону; D. eckerti түндүк бугусу, марал, элик, багышты; D. arnаieldi жылкы, качыр, эшек, зебраны ылаңдатат. Кыргызстандын шартында ылаң көбүнчө бир жашка чейинки козу-улакта, кээде башка малда кездешип, январь–апрель жана август–сентябрь айларында байкалат. Козгогучтар малдын кекиртегинде жана бронхунда мителик кылат. Жыныстык жактан жетилген ургаачы курт бронхко көптөгөн жумурткача таштайт. Мал жөткүргөндө, алар какырык менен оозуна келип, мал жутуп алат. Ичеги-карынга жеткен личинкалар эки сапар түлөгөндөн кийин малдын заңы менен сыртка чыгып, жайытты, суу ичүүчү жайларды булгайт. Сыртка бөлүнгөндөн кийин температура (20–25°) жана ным жетиштүү болсо, 6–7 суткадан кийин малга кайра жугууга жөндөмдүү болот. Малга ылаң биринчи жуккан күндөрү алар жем-чөп жебей, жалпы абалы начарлайт, чычкакташы мүмкүн. Көп убакыт өтпөй мал оңолуп кетет, бирок 2–3 жумадан кийин кайрадан жөткүрүп, чүчкүрүп-бышкырып, мурдунан илээшкек суюктук куюлат. Жөткүргөндө ооруксунат, демигет, ичи өтөт, көпчүлүк учурда температурасы көтөрүлөт. Мите курт өтө көбөйүп кетсе, мал тез арыктап, бронхтору толук бөгөлүп, өлүмгө учурайт. Мите аз учурда, ылаң создугуп өтөт. Мындай малдын жалпы абалы акырындап начарлайт, арыктайт. Бодо малга жана майда жандыктарга бирдей эле дарылар колдонулат. Нилверм, 20%түү тетрамизол гранулят, фенбендазол (панакур), фебантел (ринтал), дитразин цитрат жана башкаларды пайдаланса болот. Диктиокаулёздорду жоюу максатында ылаң кездешүүчү чарбада бардык кой-эчки, торпок менен музоолорду гельминт сиздөө керек. Ылаңды алдын алуу үчүн малды нымдуу жерге жайбоо, саз жана көлчүктөгү суу менен сугарбоо керек. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Зоология‎
Категория:Мал оорулар
Диктофон

Диктофон (лат. dicto – сүйлөп берем, phōne – үн, сөз) — сүйлөгөн сөздү магнит тасмасына түшүрүп алып, аны кагазга жазуу үчүн кайра угузуучу атайын аппарат; магнитофондун бир түрү. 

Диктофон лекцияны, аңгемелешүүнү, чогулуш жана кеңешмелерде сүйлөнгөн сөздөрдү, телефон менен жана диспетчердик сүйлөшүүлөрдү жазып алууда колдонулат. Тынымсыз түрдө жазып алуу мүмкүнчүлүгү бир нече минуттан бир нече саатка чейин болот. Диктофон көтөрүп жүрмө (портативдик) жана орнотулма болуп айырмаланат. Магнитофонго караганда диктофондун жыштык өткөрүү тилкеси кууш (300–4500 гц) болгондуктан, үн жай жазылат. Жаңы жазуу жазылганда, мурдагысы өзү эле өчөт. Диктофондо тасманы эки багытта жылдырып, кайра түрүү ылдамдыгы тездетилген. 
 Булактар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Техника
Динамика (маданиятта)

Динамика (маданиятта) 1) көркөм искусстводо – кыймылды, мезгилдик өзгөрүүлөрдү, ички кубатты сырттан көрсөтүү. Көркөм искусстводо статикалык башталыштары, тең салмактуулуктун туруктуулугу жана тектоника тигил же бул өлчөмдө динамика менен, башкача айтканда кыймылдын башталышы, ыргак, кубат, толкуу менен айкалышат. Убактылуу, динамикалык көркөм исккусстводон айырмаланып алар көз менен көрүп, кулак менен уккан образ жана формалардын чыныгы кыймылын өз ичине камтыйт, пластикалык көркөм искусстводо чыныгы кыймыл жок. Бирок алардын образын кабылдоо – мезгил ичинде болот, ошондуктан пластикалык көркөм искусство кыймылсыз болсо да, аларды кабыл алуу да динамика көз менен көрүп, кулак менен уккан образ жана формалардын чыныгы кыймылын өз ичине камтыйт. Мейкиндик формаларынын пропорциялары менен бөлүнүштөрү, композициянын туруктуулугу же туруксуздугу, живопистеги ар сүртүмдөрдүн мүнөзү – мына ушунун баары белгилүү бир ыргакты түзөт жана ал мезгил менен кабыл алынат. Ал эми мейкиндиктеги орун которуунун тездигин көрсөтүүдө, көркөм форма элементтеринин кыймылдуулук таасирин түзүүдө динамика ушул ыргакты тездетет жана акырындатат. Көркөм искусствонун тарыхында шайкештик менен кыймылсыз тынчтык (байыркы грек классикасы, роман стили, классицизм кайра жаралуусу) көбүрөөк орун алган доорлор менен стилдер динамиканын өсүшү (эллинизм, готика, барокко) менен алмашат. Динамикалык ыргактар үстөмдүк кылган багыттарга экспрессионизм, футуризм кирет; 2) музыкада – добуш күчүнүн жогорулашына же басаңдашына байланыштуу кубулуштардын жыйындысы. Динамика үндүн ар кандай баскычындагы күчүн, анын тез жана жай алмашышын, үндүн өзүнчө өзгөчөлөнүшүн көрсөтөт. Негизги түрлөрү: piano (р) – акырын, кыбылжыган жана аorte (а) – катуу, бийик. Булардын туундулары: meяяo piano (mp) – орточо акырын, meяяo аorte (mа) – орточо катуураак; pianissimo (pp) – өтө акырын, аortissimo (аа) – өтө катуу жана башка. Үндүн акырындап катуулашы – crescendo (графикалык белгилениши ) аркылуу белгиленет. Динамиканын белгилерине акценттин түрлөрү да кирет. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Искусство жана маданият