Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ички дүң өнүм

thumb|upright=1.8|2024-жылдагы ИДӨнүн өлчөмү боюнча дүйнөлүк экономикалардын картасы (номиналдык, АКШ доллары).
Ички дүң өнүм же ички дүң өндүрүм (ИДӨ) ― белгилүү убакыт ичинде (жыл, чейрек, ай), өлкө аймагында чыгарылган товар жана тейлөөнүн жалпы наркын көрсөткөн эң негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн бири. ИДӨ төмөнкү ыкмалар менен эсептелиши мүмкүн:
а) экономиканын бардык тармактарында кошулган нарктардын суммасы (өндүрүштүк ыкма); 
б) өндүрүш факторлорун колдонуудан түшкөн кирешенин суммасы (бөлүштүрүү ыкмасы); 
в) жыл ичинде товар жана тейлөөго кеткен чыгашанын суммасы.

Улуттук эсептер тутумунда, ИДӨ негизги макроэкономикалык көрсөткүч катары пайдаланат.

 Тарыхы 
Сэр Уильям Петти салык жүгүн эсептөө үчүн ИДӨ концепциясын ойлоп таап, 1652–1674-жылдары голландиялыктар менен англистердин ортосундагы согуш учурунда жер ээлерине адилетсиз салык салынганын ырастаган. Кийинчерээк Чарльз Дэвенант бул ыкманы 1695-жылы андан ары өнүктүргөн.

ИДӨнүн заманбап концепциясы биринчи жолу 1934-жылы Саймон Кузнец тарабынан АКШ Конгрессинин баяндамасы үчүн иштелип чыккан. Ал бул көрсөткүчтү жыргалчылыктын өлчөмү катары пайдаланууда этият болууга чакырган. 1944-жылдагы Бреттон-Вудс конференциясынан кийин ИДӨ өлкө экономикасын өлчөөнүн негизги көрсөткүчү болуп калды. Ошол мезгилде улуттук дүң продукт (УДП) артыкчылыктуу эсептелген, анткени ал ИДӨдөн айырмаланып, өлкөнүн жарандарынын гана эмес, алардын чет өлкөдөгү ишмердүүлүгүн да камтыган. АКШда УДПдан ИДӨгө өтүү 1991-жылы болгон.

Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда ИДӨнү өлчөөнүн мааниси жогорулап, кийинчерээк ал улуттук өнүгүүнүн жана прогресстин негизги көрсөткүчтөрүнүн бири катары кабыл алынган . Кузнецтин идеяларын ишке ашырууда Милтон Гилберттин жетекчилиги алдында АКШнын Соода департаменти чоң роль ойногон.

ИДӨ концепциясынын тарыхын аны баалоо ыкмаларынын өзгөрүүсүнүн тарыхынан айырмалоо керек. Фирмалар тарабынан кошулган наркты эсептөө салыштырмалуу жеңил болсо, мамлекеттик сектор, каржы тармагы жана материалдык эмес активдерди түзүүдөгү кошумча наркты аныктоо кыйыныраак. Бул тармактар өнүккөн экономикалар үчүн улам маанилүү болуп бара жатат жана аларды баалоо боюнча эл аралык стандарттар үзгүлтүксүз өзгөрүп турат. Бир экономисттин айтымында, "ИДӨнүн иш жүзүндөгү саны – бул статистикалык маалыматтарды иштеп чыгуу жана аларды концептуалдык негизге ылайык келтирүү процессинин татаал жыйындысынын натыйжасы".

Кытай расмий түрдө ИДӨнү 1993-жылы экономикалык көрсөткүч катары кабыл алган. Ага чейин өлкө марксизмге негизделген улуттук эсеп системасын колдонуп келген.

 Булактар 
Категория:Экономика
Жеңиш чокусу

thumb|Жеңиш чокусу.

Жеңиш чокусу - Ала-Тоо кыркасында жайгашкан, тоо чокусу. Кыргыз Республикасынын эң бийик чекити. 
Жеңиш чокусу кыргыз-кытай чек арасында, Ысык-Көлдүн чыгыш тарабында, Хан-Теңри чокусунан 16 чакырым аралыкта жайгашып, Тянь-Шань тоо системасынын эң бийик чокусу (бийиктиги 7439 м) болуп эсептелет. СССР дин, 7000 м ден ашкан беш чокусунун арасына кирип, жер шарынын эң түндүк жетимиңдик тоосу болуп эсептелет. Чокуну багынткан кишиге "Ак-Барс" ардактуу намы берилет.

 Тарыхы 
Чоку, Какшаал-Тоо кырка тоосунда жашаган жергиликтүү калкка эбак эле тааныш болгон, аны Хан-Теңри деп аташчу. 1895-жылы белгилүү швед саякатчысы Свен Гедин, европалыктардан биринчи болуп Кытай тараптан чокуну көрүп, бийиктигин 7320 м деп болжолдоп эсептеген. 1938-жылы, Л. Гутман, Е. Иванов жана А. Сидоренко аттуу совет альпинистерине, бороондуу шамал менен 30 градустук суукка туруштук берип, чокуну багындыра алышты. Ага "ВЛКСМ дин 20-жылдыгы" атын берип, бирок бийктигин 6930 м деп белгилешкен. 1943-жылы гана, чоку Хан-Теңриден жарым чакырым бийик экени маалым болуп, чокуга Улуу Ата-Мекендик Согуштун Жеңишине арнап ат коюлган. Жеңиш чокусунун ачылышы жана бийиктигинин такталышы, СССР ге Коммунизм чокусунан кийинки, бийиктиги жагынан 2 чи орунда турган чокуну берип, көпчүлүккө кеңири кызыгуу жараткан.

Жеңиш чокусуна бирнчи болуп, 1956-жылы, түндүк тараптагы Звёздочка мөңгүсүнөн, В.М. Абалаков жетектеген альпинисттик топ чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 ...

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Кытай
Категория:Чокулар
Манглай субе

Манглай Субе, (монгол тилинде «мангал» – «маңдай» [«авангард»]) – Моголстандын түштүгүнүн бир бөлүгү.

Тарих-и Рашидинин автору Мухаммед Хайдар боюнча дуулаттардын эмири Ордоби (Уртубу, Урдуби) өзгөчө кызматы үчүн Чыңгыз-хандын колунан 7 артыкча укук (өз алдынча добулбас, туусу болуп, хандын жыйынына куралы менен кирүү, жыйында төргө отуруу ж. б.) алып, Чагатайдын тушунда Манглай Субе ага энчиленген. Мухаммед Хайдар «эшиги түштүктү караган үй» («афтабру») деген сөз аркылуу Манглай Субени чагатай тилинде «Күңгөй», «Күнөстүү жер» деп түшүндүрөт. Манглай Субе чыгышынан Куча, Тарбугур (Чыгыш Түркстан); батышынан Самгар, Жакишман (Фергана өрөөнү); түндүгүнөн Ысык-Көл; түштүгүнөн Черчен, Сары Уйгур (Тарым дарыясы менен Лобнор көлүнүн бассейни) чектешип турган. Ага Ак-Суу, Жаркент, Кашкар, Котон, Куча, Ат-Башы, Аксы (Аксыкент), Касан шаарлары карап, эмир Пуладчынын (Болатши) тушунда борбору Ак-Суу болуп калган. Мухаммед Хайдар Пуладчы (Ордобинин небереси) 1347/48-ж. энесинин колуна кеткен жеринен Чагатайдын тукуму Туглук Тимурду таап келип, Моголстандын тагына отургузгандыгы (1347/48) үчүн чоң атасынан калган жети артыкча укугунун үстүнө дагы эки артыкчылыкка (хандын уруксатысыз кошунга эмир дайындоо жана 9 жолу чоң күнөө кылмайын жоопко тартылбоо) ээ болгонун белгилейт. Моголстан жоюлганга чейин Манглай Субе дуулаттарга тийешелүү аймак катары эсептелген. «Тарих-и Рашидиде» бул аймакта жапайы төө менен топоздордун көп кезиккени жана кен байлыктарынан яшма абдан бааланганы тууралуу айтылат.

 Колдонулган адабияттар 

 Мухаммед Хайдар Дулати Тарих-и Рашиди. А., 1999.
 Бартольд В.В., Дуглат. Соч. Т. V. М., 1968;

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Тарых
Мухаммед кыргыз

Мухаммед Кыргыз – 16-к-дын 1-жарымындагы кыргыз уруулар бирикмесинин башчысы. 

Моголстандын тарыхына байланыштуу Мухаммед Хайдардын эмгегинде (к. Тарих-и Рашиди) эскерилетМухаммед Хайдар Дуглати, Тарих-и Рашиди. А., 1999;. Могол ханы Султан Сеитти колдоп, эмир Абу Бакрдан Кашкарды бошотууга жардам берген (май-июнь, 1514) ж-а өз алдынча Жаркентке жүрүш жасаган (июнь-июль). М. К-дын жардамы м-н Кашкардын тагына отурган Султан Сеит хан ага көптөгөн олжо ж-а белектерди тартуулап узаткан. Кайтып келгенден кийин Моголстандагы кыргыздарды өзүнө баш ийдирип, кийинки жылы Ташкент бир нече жолу талоончул жортуул уюштурган. М. К-дын күчтөнө баштаганын көргөн Султан Сеит хан аны алсыздандырууга аракет кылган. «Мусулмандарга көрсөткөн кордугу» ж-а өз душманы (шейбанид) Түркстан ш-нын башчысы Күчүм (Кучкунжи) хандын уулу Абдылда (Абдаллах) султанды туткунга алып, кайра уруксатсыз бошотконун шылтоолоп, 1517-ж. июнь-июль айында Барскоон ашуусу аркылуу Ысык-Көлдүн жээгиндеги кыргыздарды чапкан. М. К-ды туткунга алып, 15 жылдык абакка кескен. Бирок кыргыздарды колдон чыгарбоо максатында уулу Абд ар-Рашидди аларга хан көтөрүүнү көздөп, 1521/22-ж. М. К-ды бошотуп, Мырза Али Тагай улусбеги ага эмир наамын берген. Ага карабай кыргыздар моголдорго каршы күрөшүн токтоткон эмес, ошондуктан 1524-ж. кийин Султан Сеит хан М. К-ды казактарга жардам кылды деген шылтоо м-н экинчи жолу туткунга алган. Туткундан Султан Сеит хан өлгөндөн кийин бошонгон. 

Мухаммед Кыргыз Мухаммед Хейдардын сөзүнөн:Ташкент,Сайрам деген шаарларды Талкалаган.Бир күнү,Мухаммед Кыргыз Түркстанга чабуул жасайт.Абдуллах-Султан ал кезде Түркстанды Башкарып турчу.Абдуллах султан өз аскери менен Мухаммед Кыргыздын артынан барды.Мухаммед Кыргыз өз аскери менен артка бурулуп Абдуллах султан менен Чабышат,ошол башаламандыкта Мухаммед Кыргыз жеңип чыкты,Абдуллах Султан Мухаммед Кыргызга колго түштү,бирок Мухаммед Кыргыз аны бир күндөн кийин коё берет. 

Маалыматтын жетишсиздигине (М. К. ж-дө кабарлар Мухаммед Хайдарда гана кезигет) байланыштуу кээ бир тарыхчылар (Б. Солтоноев, ж. б.) аны кыргыз санжырасындагы Тагай бий деп кароого умтулуп, мусулман динин кабыл алгандан кийин ал Мухаммед Кыргыз деген ысым алышы мүмкүн деп болжолдошкон. Бирок М. К-дын ислам динине өтүшүн эч бир маалымат далилдебей, Мухаммед Хайдар тескерисинче анын мусулмандарды тынымсыз чаап, аларга катуу жабыр көрсөткөнүн жазган. Ошондуктан М. К. м-н Тагай бийди бир киши деп саноо үчүн тарыхый маалыматтар жетишсиздик кылатТурганбаев Э. Мухаммед Кыргыздын теги Долон бийби? //Кыргызстан тарыхынын маселелери. 2006. №4. . 

Өмүркул Караев Мухаммед Кыргызды моңолдордун түпкү атасы Көкө менен салыштырып, бир адам болушу мүмкүн деп божомолдогонКараев О. К. Исследования о взаимоотношениях енисейских и тяньшаньских киргизов // Вопросы этнической истории кыргызского народа. — Фрунзе, 1989. — С. 8-28.. Мажму ат-Таварихте лакап аты Көк-Бука [Көкө] болгон Мухаммед-бек, Анка-төрөнүн уулу деп айтылганИзвлечения из Маджму ат-Таварих / Ромодин В. А.. — Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. — Москва: Наука, 1973. — С. 210.

 Адабият 
5.Мухаммед Хейдар.«Тарих-и Рашиди»(Рашидовая История»).
Мырза Али Тагай

МЫРЗА АЛИ ТАГАЙ (т. ж. белгисиз–1546-ж-дан кийин) – Моголстандагы саясий ишмерлеринин бири, эмир, Султан Саид хандын (1514–33), 1533-ж. кийин Абд ар-Рашид хандын (1509/10–60) жакын кеңешчиси. Хижранын 928-ж. (1521/22) Султан Саид хан аны Моголстандын улусбеги кылып дайындаган. М. А. Т. ж-дө маалымат жалгыз Мухаммед Хайдардын эмгегинде (к. Тарих-и Рашиди) жолугат. Бул эмгекте автор аны дуулат (дуглат, доглат) уруусунан экенин белгилесе да, кайра дуулаттардын Рашид хан тарабынан куугунтукталышы ж-а автордун аталаш агасы Саид Мухаммед мырзанын башы алынышына себепчи катары көрсөтүп, «куйту», «шайтанга да кызмат кылууга даяр» адам катары мүнөздөгөн. Бирок М. А. Т-дын дуулаттарга каршы болушунун анык себеби чечилбейт, б. а. автор аны өзүнүн ата-тегине таандык дуулаттарга кошкон эмес. Иш жүзүндө М. А. Т. дуулаттар м-н ар дайым каршылашып, кыргыздардын таламын коргогон жалгыз эмир катары сүрөттөлөт. Мис., 1521/22-ж. Султан Саид хан кыргыздарды биротоло багындырууну көздөп, аларга өз уулу Рашид же иниси Султан Халилдин уулу Баба бекти хан шайлоо тууралуу кеңеш кылганда, М. А. Т. Баба бектин хан болушун, б. а. кыргыздардын бөлүнүп кетишин көмүскө түрдө колдогон. Саид Мухаммед мырза болсо Рашид тарапта болуп, эгер Баба бек хан шайланса, араң турган кыргыздар ошол замат өз алдынча бөлүнүп кетерин далилдеп бергенде гана Султан Саид хан анын сунушуна макул болгон. Султан Саид хан о. эле жылы аны Моголстандын улусбеги кылып, ага 13 жашар Рашид ханды табыштаган ж-а Мухаммед Кыргызды кыргыздарга эмирликке дайындаган. Султан Саид хан өлгөндөн кийин, М. А. Т. Абд ар-Рашид хандын эң жакын кеңешчисине айланган, бирок тактын тегерегиндеги адамдарды куугунтуктоо башталганда Каратегинге качкан. Кыргыз санжырасында Тагай бий (ген. уламыштар б-ча Долон бийдин небереси) ак үйлүү болуп, Эреше (Рашид) хандын колунда жүрүп келгени айтылса, В.В. Бартольд жеке түрүндөгү «доголан» көптүк түрдө «доголатка» өтүшүп кетерин эскертет. 
 Колдонулган адабияттар 
 Мухаммед Хайдар Дулати, Тарих-и Рашиди. А., 1999; 
 Турганбаев Э. Мухаммед Кыргыздын теги Долон бийби? //Кыргызстан тарыхынын маселелери. 2006. №4.

Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз тарыхы
Калпак баатыр

Калпак баатыр, Стамбек уулу (туулган жери белгисиз, болжол менен 1805 – 1847, Мазарлуу Кара-Суу, азыркы Кант шаарына жакын жер) – казактар менен согушта (Кенесарынын чапкыны) эрдик көрсөткөн баатырлардын бири. Казактар таң ата келип, капысынан Калпактын айылын курчап калганда, чөгөрүлгөн төөлөргө жашынып, аларды аткылап, айылга жолотпой турган. Инилери Мамбет, Түлөкабылдар менен казактардын чабуулун үч жолу кайрып, куйган огу түгөнгөндө, кыз-келиндердин шуру-мончокторун салып аткылаган. Бетине жабышып калган шуру экенин билип калган казактар күн чыга жапырт ат коюп, айылга кирип келген. Бул согушта 18 жаштагы Мамбет менен Калпак баатырдын 28 бүлөсү, жакын тууганы Субанбек кошо өлгөн. Түлөкабыл казакты аралай чаап кутулуп чыккан. 19 жеринен ок жеп, жарадар болгон Калпак баатырды казактар кылычтап өлтүрүп, сөөгүн төөнүн үстүнө жайып кетишкен. Оозеки фольклордо Калпак баатырдын эрдиги жөнүндө көптөгөн аңгеме айтылып калган. 
 
 Адабият 
 Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 1. Б., 1993 
Эсенкул Төрөкан уулу. Кыргыздын кыскача санжырасы. Б., 1995. Т. 1.
Категория: Кыргыз тарыхы
Категория: Инсандар
Категория:Таажы-2012
Калыгул чечен

Калыгул чечен, Алыбек уулу (1806, Чүй өрөөнү, азыркы Токмок шаарынын жаны – 1899, ошол эле жер) – чечендик-калыстыгы менен аты чыккан кыргыздын белгилүү элчиси. 
Санжыра боюнча сарыбагыш Тынайдын улуу баласы Сатыбалды. Андан Кубат. Кубаттан Алыбек. Андан Калыгул. Россия империясына каратылганга чейин уруулар аралык чыр-чатак, адам өлгөн же жер талашкан сыяктуу доолорду чечүүгө катышып, эл оозуна алынган. Өзгөчө Кенесары хандын 1-чабуулунан кийин (1846) кыргыздардын атынан казактарга элчиликке барып, жалтанбай, так-таасын сөз айтып келгендиги тууралуу аңгемелер көп айтылат. Мисалы, Кенесары үйүлгөн кылычтарды көргөзүп, ушуну менен кыргыздарды чаап алууга даярданып жатканын эскертсе, ал такалбай; «өткөн чабуулда мунуңар үйдө калды беле?» деп суроо берген. Хан жооп таба албай; «оозуңду жап!» десе, кыргыздар элчисин эт жеп, кымыз ичип эмес, керектүү сөздү айтып келүүгө жибере турганын баса белгилеген. Кенесары сөзгө жыгылып, кыргыздар менен убактылуу ынтымакта турууга убада берген жана мурунку чабуулда олжого кеткен Таштанбектин (Атакенин уулу) болот кылычын кайра бердирген. Экинчи жортуул (1847-ж. 17–25-апрель) учурунда Кенесары колго түшүп, өлтүрүлгөндүгүнө байланыштуу сыйлык берүү үчүн ошол эле жылдын июль айында Батыш Сибирь генерал-губернатору князь Горчаков Ормон хан, Жантай, Жангарач манаптарды Омск шаарына чакырткан. Бирок алар баш тартып, Ормон хан өз атынан Ормон уулу Үмөтаалыны, Жантай Калыгулду, Жаңгарач тууганы Жалаңтөштү жиберген. Алар Омскге Кенесарынын башын алып барып, анын кандай өлтүрүлгөндүгүн айтып беришкен. Туура көрсөтмө бергендиги жана Кенесары хандын чабуулунда көрсөткөн эрдиги үчүн Калыгул георгий тасмасындагы күмүш медаль менен сыйланган. Орус империясынын кол алдына өткөндөн кийин алардын өкмөтү койгон жергиликтүү акимчиликтин кыргыз элине көрсөткөн зордук-зомбулгун токтотууну сурап, бир нече жолу Алматыга (Верный) барып келгендиги жөнүндө да маалыматтар айтылат. Кенесарынын өлүмү тууралуу Калыгулдан өзү сурап, укканын белгилүү манасчы Балыкооз эскерет. Ал эми тарыхчы Б. Солтоноев ага жолугуп, кыргыздардын Кенесарынын баскынчылык жортуулдарына каршы күрөшү тууралуу даректүү маалыматтарды жазып калган.
 

 Колдонулган адабияттар 
 Алихан Букейхан (Степняк). Материалы к истории султана Кенесары Касымова. //Кыргызстан тарыхынын маселелери. Б., 2006, №4. 
 Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993. Т. 1. 
 Эсенкул Төрөкан уулу. Кыргыздын кыскача санжырасы. Б., 1995. Т. 1. 

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Канат хан

Канат хан, Канат Ыбыке (орус документтеринде Абукин) уулу (1860, Кочкор өрөөнү – 1916, Верный) — 1916-жылдагы Орто Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн көрүнүктүү жетекчиси. Саясий ишмердүүлүгү 25 жашында башталып, 1885-ж. Абайылда болуштугунун (Кочкор өрөөнү) башчылыгына шайланган. 1914-ж. өз каражаты менен Талаа-Булакка медресе салдырып, Ыскак деген баласы Уфадагы жогорку окуу жайы «Медресе-и Галияда», кичүү балдарын Пишпектеги гимназияда окуткан. 1916-ж. 25-июндагы падышанын буйругуна ылайык, жергиликтүү элден 19 жаштан – 43 жашка чейинкилерди аскердик-тыл иштерине алуу үчүн, Пишпек уездинин убактылуу начальниги Рымшеевич 6-августта болуш башчыларын жыйнап, жумушка алынуучулардын тизмесин берүүнү талап кылган. Эл акылдашып, аны аткаруудан баш тарткан. Ошол жыйында Канаттын башына чоң ак селде, үстүнө кызыл жибек чепкен, алдына ак боз ат мингизип, хан шайлап, ант беришкен. 10-август күнү Канат хан жана Д. Шыгаев башкарган 3 миң кыргыздар Столыпино (азыркы Кочкор) айылын камоого алышкан. Столыпино бошотулгандан кийин Канат хан 2 миңден ашык кол менен Шамшынын бели аркылуу Чүйгө аттанган. Шамшы, Тынай, Бурана, Нурманбет, ж. б. болуштугу чогулуп, аны экинчи жолу хан көтөрүшөт. Кегети, Подгорный, Сынташ, Кең-Булуң, Эски Токмок (Покровка) ж. б. айылдарын каратып, Жаңы Токмокту курчоого алышкан. Ташкенттен 4 пулемет, 1 замбирекчен жазалоочу отряды (4 рота) жана казак-орус аскер бөлүгү келип, 22-августта Канаттын колун кайра Кочкорго чегинүүгө аргасыз кылган. Бул жерден ага 700 киши менен Көкүмбай Чыны уулу кошулган. 25–26-августта алар Нарындан келе жаткан орус отрядын тосуп, Жоон-Арык, Боз-Бекет жана Кочкордо салгылашкан. Куралы начардыгынан жеңилүүгө учураган көтөрүшчүлөр 5 күндөн кийин Тармал-Сазга чегинген. Ушул учурда Жумгал тараптан келген орус отряды аларды курчоого алып, көтөрүлүшчүлөр аёосуз кырылган. Канат хан Кытайга бара жатып, жазалоого кабылган элден бөлүнбөйм деп кайра кайтып келген. Орус өкмөтү көтөрүлүшчүлөрдү кармагандарга сыйлык берилерин жарыя кылганда Курманов Ыскак (Канат хандын күйөө баласы) жана анын атасы Курман Лепесовдордун жардамы менен 18-октябрда Нарын шаарына жакын жерден туткундалып, Верный шаарында өлүм жазасына буйрулган. 

 Булактар 

Егембердиев Ж. Канат хан. Б., 2006; 
Канат хан, Карыпбай, Күласал. //Учур. 30. 4. 2009; 
Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 2. Б., 1993; Усенбаев К. 1916: 
Героические и трагические страницы. Б., 1997; 
Үркүн. //Түз.: Э. Клычев, Н. Капаров
 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Персоналийлер
Кебек бий

Кебек бий Эсиркемиш уулу (туулган жылы белгилүү эмес) — XVIII-кылымдын 2-жарымында жашап өткөн.Солто уруусунун Бөлөкбай уругунан чыккан бий.

Кебек бий калыс, сөзгө чебер, кыраакы саясатчы болгон.Кыргыздар Чүй бооруна кайтып кайрадан отурукташа баштаган мезгилде жалпы солто уруусун Кебек бий башкарып тургандыгын,солтонун Талкан уругунан чыккан белгилүү санжырачы, Түлөберди бийдин тукуму - Алымбектин санжырасында айтылат. 

Кебек бий 1750 - жылкы кыргыз бийлеринин курултайын уюштуруучуларынын бири болгон.Эсенкул бийдин кыргыз урууларын калмактан бошой баштаган мурунку конуштарына көчүрүп келип отурукташтыруу саясатын колдоп Чүй, Талас өрөөндөрүн кыргыздардын ээлеп калышына жигердү салым кошкон 18 кылымдагы кыргыздын көрүнүктүү саясатчыларыны бири.

Көчүп келгенден кийин жер талашкан казак алууга аракет кылган.Кебек бий Садырдын Эсенкулдун айттырган сөзүнө ийибей

Алымбектин санжырасы. Б., 2007; 

Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 1. Б., 1993.

Категория:Инсандар
Категория:Кыргыз тарыхы
Кудаян Cарысейит уулу

Кудаян Сарысейит уулу, Кудаян хан (т. ж. б. – болжол м-н 1683–84-ж., Фергана өрөөнү) – 17-к-дын 70–80-жылдарында кыргыздарды башкарган хан. Сарыбагыш уруусунан чыккан Манап бийдин тукуму. Сарысейиттен Үчүкө, Түлкү, Кудаян, Эрдене деген 4 бала болгон. Адегенде кыргызды Үчүкө, Түлкү бийлеп, алар Жаңыл мырза колдуу болуп өлгөн. 
Кээ бир санжырада Үчүкө, Түлкү өлгөндө Кудаяндын 10–12 жашар бала экени айтылат. К. башкарган мезгил оор заманга туш келген. Калмактардын кысымына туруштук бере албаган кыргыздар катуу кыргынга учурап, Ферганага сүрүлүшүнө (Жуңгар хандыгы) байланыштуу «казак кайың саап, кыргыз Ысар-Көлөпкө (Гиссар-Куляб) киргенде», «ак таман чуурунду (чор) болгондо» деген ылакап, уламыштар сакталган. Натыйжада элдин башынан өткөн азап-тозоктордун баары Кудаян хандын текебер, жөндөмсүздүгүнө байланышып калган. Мындай уламыштар кээ бир окуя, кубулуштарды бир-бирине айкалыштыруудан (Синкретизм) келип чыккан. Элдик уламышта К. төрөлгөндө алаканына кан уучтап түшкөн ж-а аны сынап, ачык айтканы үчүн Санчы сынчыны төбөгө чаап, каргышына калганы, кыргыздар калмактан качып, Сыр-Дарыядан өтүп баратканда өлгөнү ж-а анын тукуму азыркыга чейин Оро-Төбө, Хожентте турганы ж-дө санжыранын бир нече түрү айтылат. Кийинки изилдөөлөр б-ча да Кочкор, Кетмен-Төбө, Талас өрөөнүндөгү сарыбагыштын тоголок (томолок) уруусу өзүлөрүнүн түпкү атасын К. деп таанышат. 

Койчиев Арслан Капай уулунун 1916 жылкы Үркүн тууралуу жазылган "Мисмилдирик" тарыхый романынын өзөгүн Кудаян (томолок) тукумунун тагдырына байланыштырып сүрөттөгөн.

 Айрым шилтемелер 
 Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча таңдалма эмгектер.
 Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 1. Б., 1993 
 Сыдыков О. Кыргыз санжырасы. Ф., 1990; 
 ОСМОНААЛЫ СЫДЫК УУЛУ КЫРГЫЗ, ШАБДАН ТАРЫХЫ
Кушчу (уруу)

Кушчу же Кутчу уруусу – кыргыздардын сол канат тобуна кирген чоң уруулардын бири. Өз алдынча уруу катары алгач 16-к-дагы «Мажму ат-Таварих», «Тазкира-и-ходжаган» тарыхый чыг-нда эскерилет. Ал эми «Тарихи-и Рашиди» б-ча К. уруусунан чыккан эмирлердин түпкү атасы бир мергенчи болуп, ал Моголстандын ханы (1380—1399) Кызыр Кожону такай коштоп жүргөн ж-а бул уруунун экинчи аты «күкөлдөш» («кукалдаш») болгон. В. Радлов болсо кыргыздын К. (кучу) уруусу Тянь-Шан ж-а Енисей кыргыздарынын этностук байланышын аныктайт деген пикирин айткан. Кээ бир көз караштар б-ча кытай хроникаларында кезиккен нушибилердин бир уруусу «гэшуну» К. деп эсептешет. Бирок азыркы К. уруусу м-н байыркы түрк урууларын түз байланышы бар экени так аныктала элек. Башка бир пикирлер б-ча адегенде түрктөрдүн аскер наамы (кош беги) же хандын кызматчылары (кушчу – куш сала турган адам) болгон. Негизинен К. уруусу кыргыздын мундуз, кыпчак, коңурат, каңды сыяктуу уруулар м-н бирге байыркы уруулардын бири деп таанылат. К-лар этнокомпонент катары кийинки ногой, түркмөн, башкыр, өзбек, азербайжан элдеринин арасында да кезигет. Кытай маалыматтарында (мис., Пиндин Чжуньгээр фанлюэ, Сиюй чжи) К-лардын 17–18-к-да Чыгыш Түркстандын саясий турмушуна жигердүү катышканы айтылат. Генеол. уламыштар б-ча К. уруусу жоош ж-а меңдуулат деген эки бөлүкчөдөн туруп, жоош негизги үч уруу – касымсейит, төрөсейит, тынымсейит; меңдуулат таз кушчу, кара кушчу, көк кушчу, кагасты, чилжубут, шараноот, сакалды ж. б. урууларга бөлүнүшөт. К. урууларынын негизги бөлүгү Талас өрөөнүнүн баш жагында турушат. Мындан тышкары Жалал-Абад (Ала-Бука, 1-Май, Аксы жб.), Чүй (Панфилов, Жайыл, Кемин ж. б.), Ысык-Көл (Жети-Өгүз, Тоң, Түп ж. б.), Нарын (Тогуз-Торо, Ак-Талаа, Кочкор ж. б.) обл-тарында ж-а КЭРдин Ак-Чий, Каражүл р-ндорунда жашайт. К. уруусу кыргыз элин түзгөн маанилүү этностук топ болуп эсептелет.
 
Сүрөттө Шараноот уруусунан чыккан Акчал Атагулов. Анын ою боюнча Кубат бий Шараноот уруусунан болот экен. Анын уруулашы Сасыкбай тарабынан Таластын Шаранооттор жашаган Кара-Ой айылына Кубат бий биздин чоң атабыз деп, Кубат бийге татыксыз эстеликти орнотушту. Илимпоздордун изилдөөлөрү төмөнкүдөй айтат. Өзүңүздөр окуп чыгып, иштин чоо-жайы кандай болуп жатканын түшүнөсүздөр.

 Уруктар 
Жоош: Чылпак, Сабатар, Кыржы, Кара-Кужур, Аман, Боочу, Каймазар, Чүрпө, Майтык, Накай, Кангелди, Тилеке, Аксак Бөрү, Сокур Бөрү, Бүргө, Элчибек,Жаман Кыз,Ак Бото,сулпиян, Касымсеит,Төрөсейит,Тынымсейит

Мең Дуулат: Таш, Кара кушчу, Көк, Сакалды, Чалике, Чейне, Кагасты, Чилжубут, Күнчей, Шара
Олжоной

 Ноот]].http://sanjyra.ru/sanjyra32.html#glava48

 Колдонулган адабияттар 

 О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк.Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4