Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Сары трихантемис

Сары трихантемис (Krasch) - Көп жылдык бозомук-жашыл өсүмдүк. Тамыры көп, негизги тамырлуу, каудекси кыска жана ыкташкан. Сабагынын бийиктиги 5-30 см, көп санда, башында жалгыз гүл таажылуу. Жалбырактары ланцеттүү, түктүүлүгүнөн бозомук-жашыл, эки түрдүү канаттай-тилкелүү; биринчи иреттеги сегменттери ажыратылган, сүйрү-жумуртка сымал, четки бөлүкчөлөрү 3-5 санда, сызыкча, учтары кыска түссүз-ачык курч учтуу, сабактарынын жогорку жагында жалбырактары азыраак, тамыр түбүнө жакындары жалбырак саптуу. Гүл таажысындагы четки гүлдөрү тилдүү, тегерек-түтүкчөлүү келет. Урукчаларынын узундугу 2-3 мм, ажыры – 2,5-4 мм узундукта, 8-12 ичке сызыкчалуу чел кабыктуу.

Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июлң-августта урук байлайт. Уругу аркылуу көбөйөт.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Алай кырка тоосунун түндүк капталдары (Өзбекстан, Кыргызстан). Кыргызстанда – Исфайрамсай жана Шахимардан сууларынын капчыгайында, Үчкоргон, Пулгон жана Кадамжай кыштактарынын тегереги, Катрантоо кыркасы.

Өсүү шарттары
Тоо этектеринин таштак-шагылдуу, сланцтардын калдыктарындагы төмөнкү алкактарында кездешет.

Саны
Анча көп эмес.

Чектөөчү факторлор
Жайыттарда малды көп жаюудан тебеленүүсү. Туристтер жана калктын өсүмдүктүн гүлдөрүн массалык түрдө чогултуп, урук байлоочу өсүмдүктөрдүн санын азайтуусу.

Өстүрүү
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин Кызыл китебине (1975), Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Атайын коргоо аракеттери иштелип чыкпаган. Ботаникалык заказник уюштуруп, декоративдүү өсүмдүк катары өстүрүү зарыл.

Статусу
V U. Алай тоо кыркасынын сейрек кездешкен, декоративдүү, ( кууш) эндем түр.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Ак маңдайдай пиретрум

Ак маңдайдай пиретрум ((C. Winkl.) Tzvel) — Бийиктиги 3-15 см чейин жеткен көп жылдык өсүмдүк. Өтө жыш, темгилдүү безчелери анча билинбеген, булалангандыктан жалбырактарынын жалпы түзүлүшү байкалбастан, агыш болуп көрүнөт. Тамыр моюнчасындагы тамырларынын узундугу 4 см ге чейин, туурасы 1,5 см, узун, түбү жоон саптуу, жалбырагы сүйрү же ылдый караган жумурткадай, эки ирет ( кээде үч ирет) канаттай тилкелүү, акыркы бөлүктөрү сызгычтай-ланцеттүүдөн сүйрүгө чейин, узуну 1 мм ге жетет, учтугуй же учу жок. Сабактагы жалбырактары кичирээк жана анча тилкелүү эмес, сапсыз. Гүлдөрү себеттей топ гүлгө чогулган. Гүл коргону бирден, узун келген жыш кийиздей ак түктүү гүл саптуу. Ороочторунун диаметри 10-20 мм.

 Биологиялык өзгөчөлүктөрү 
Июлң-августта гүлдөп, август-сентябрда мөмөлөйт.
 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Тарбагатай, Жунгар Алатоосу, Тянңшанң, Памир-Алай. Кыргызстанда – Күңгөй, Тескей Алатоо, Фергана, Кыргыз тоо кыркалары, Сарыжаз жана Кайыңды сууларынын бассейниндеги тоолор.
 Өсүү шарттары 
Суулардын өзөнүндөгү майда шагыл-таштар, мореналар, таштуу бийик тоо алкактарындагы беттер.
 Саны 
Популяциялары аз санда.
 Чектөөчү факторлор 
Мал жайып, гүлүн үзүп-чогултуу.
 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Коргоого алынган эмес.
 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Түр кездешкен аймактарды коргоп, анын популяцияларын санын иликтеп, гүлүн чогултууга тыюу салуу.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Өсүмдүктөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Трихолатис реликт жөргөмүшү

Трихолатис реликт жөргөмүшү (Ovchinnikov, 2001) - Чыгыш Жарым шары боюнча түркүмдүн жалгыз өкүлү, калган түрлөрү АКШнын батыш райондорунда таралган.

Түрдүн жетилген стадиясынын сырткы түзүлүшү
Денесинин узундугу 6,5–7,0 мм дене түзүлүшү чымыр орточо көлөмдөгү жөргөмүш. Башкөкүрөгү кара-күрөң. Көздөрү эки катарга жайгашкан, диаметри бири-биринин ортосунда бирдей, башынын жалпы аянтынын 0,6сын ээлеп турат. Буттары сыргыч-күрөң, курсагы сыргыч-боз. Желе бездери (сөөлдөрү) кыска. Крибеллуму кыскарып кеткен, каламиструму жок.

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Тескей Алатоо кыркаларынын батыш жагынын күнгөй бетинде жайгашкан Көлүкөк көлүнүн тегерегинде кездешет.

Жашаган аймактары
Деңиз денгээлинен 3500 м жакын абсолюттук бийиктикте аскалардан эшилип түшкөн агынды таштардын арасында, чет жакасында, күнгөй беттеринде кээбир топурактуу жерлеринде сейрек өскөн бадалчаларда кездешет.

Саны
Популяциянын жыштыгы өтө төмөн. Аска-тоолордон куюлуп түшкөн таштардын арасында, бадал өсүмдүктөрү өскөн жерлердин үлүшү жалпы аянтка салыштырмалуу өтө аз болгондуктан, ал жерлерде жетилген жөргөмүштөр сейрек жана бирин серин кездешет.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Толук изилденген эмес. Майда муунак буттуулар менен азыктанышы мүмкүн. Жетилген особдору жайдын аягында бадалдардын тамырга жакын бөлүгүндө желе түтүктөрүндө кездешет. Бир катар морфологиялык өзгөчөлүктөрү T. relicta бөлөк түрлөргө караганда активдүү жырткыч экендигин көрсөтүп турат.
Чектөөчү факторлор. Жападан жалгыз белгилүү болгон субпопуляциянын тыгыз группасынын жердеген жерлеринин бузулушуна күчөтүлгөн мал жаюунун натыйжасында жерлердин тапталышы жана башка ушу сыяктуу себептер коркунуч туудурат. Жашаган жерлеринде потенциалдуу атаандаштардын болушу менен азык базасы чектелген. Душмандары жана оорулары изилденген эмес.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Колго багуу жүргүзүлгөн эмес.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Азыркы мезгилде түр эч жерде корголбойт.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Табигый жердеген жерлерине кичи коруктарды уюштуруп, тартипке келтирүү малдардын таптоосунан коргоо, ошондой эле түрдүн ареалынын чегин тактап жана мониторинг жүргүзүү максатка ылайык.

Статусу
II категория (VU B2ac(iii); C2b). Өтө аз сандагы айрым бир жерде кездешүүчү эндемикалык түр. Таралышынын жана морфологиясынын уникалдуу өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу чоң илимий мааниги ээ. Функцияналдуу крибеллуму жана каламиструмунун жоктогу Tricholathysinae тукумчасы учун уникалдуу болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Жаныбарлар‎‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Саид-Алиевдин жумуру баш кескелдириги

thumb|Саид-Алиевдин жумуру баш кескелдириги.
thumb
Саид-Алиевдин жумуру баш кескелдириги (Phrynocephalus saidalievi, Sattorov, 1981):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Ареалы Курама тоо кыркаларынын түштүк – батыш бөлүгүн, Түркстан түндүк – батыш тараптагы тоо этектерин, Фергана өрөөнүнүн батыш бөлүгүн камтыйт . Кыргызстанда Баткен облусунун түндүк чек ара бөлүгүндө Белисынык, Тахтобоз ж. б. тоолордо, чыгышка карай Козубаглан суусунан тартып Шахимардан суусуна чейин таралганы белгилүү.

Жашаган аймактары
Нык чополуу жана өсүмдүктөргө жарды келген майда таштуу жерлер, суулардын кургап калган нуктары ар түрдүү чополуу жана түздүү жарым чөлдөр, деңиз деңгээлинен 500-1100м бийиктикте.

Саны
30-40 жыл мурун бүт ареалы боюнча таралуучу. Азыркы учурда бир катар жашоочу жерлеринде бирин-серин гана кездешет. Кыргызстанда адатта Тахтобоз тоо кыркаларынын этектеринде кездешет: 2м х 3км транссектада бир саат издөөдө 6 - 9 особу табылган . Баткен ш: түштүккө карай Тажикстан менен чек ара районунда (Кызыл - Бел капчыгайы) апрелде жогорудай учет жүргүзүү түрдүн жыштыгынын 2 эсе аздыгын көрсөттү, башка жерлерде анда – санда сейрек.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары) 
Толук изилденген эмес. Март-октябрда активдүү, уруктануусу ( үйүгүшүүсү) март – апрелде жүрөт. Ургаачылары 1 - 2 уя салып майдан тартып июндун аягына чейин 2 – 10 дон жумуртка тууйт. Жаштары курт–кумурскалар жана жөргөмүш сымалдар менен азыктанышат. Эртең мененки саат 10 дон тартып күн жарымына чейин активдүү, мындайда сакчылыктыгын жоготуп байкоогучтарды көрбөй калышат. Өздөрү ийин казышат, кыштоосун кээ бирде эшек курттардын ийиндеринде өткөрөт.

Чектөөчү факторлор
Жашоочу жерлерин өздөштүрүү, малдын жайылышы, иштердин кескин түрдө көбөйүп кетиши ; табигый жырткычтардын таасир этиши жана террариумдарга кармап багыш үчүн коммерциялык кармоо фактылары.

Көбөйтүү (колдо багуу) 
Белгилүү болгон маалыматтар негизинен такыр жумуру баш кескелдирикке таанду. Кыргызстанда колдо көбөйтүлбөгөн, азыкка (азыгына) талапсыз, температурага сезгич келет.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Учурда, Кыргызстанда коргоо алынган эмес; Тажикстандын жана Өзбекстандын Кызыл китептерине киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жашаган жерлерин жайыт катары колдонууга жана инсектициддерди колдонууга регламенттерди коюу, көбөйүүчү жана кыштоочу жерлерине микрорезерваттарды уюштуруу.

Статусу
VU Blab ( i i i ) категория. Фергана өрөөнүнүн батыш бөлүгүнүн тоо этектеринин эпдемиги, саны азайып бара жаткан кууш ареалдуу калдык түр. Тажикстандын (2 категория) жана Өзбекстандын (EN lab (i – v) категория) Кызыл китептерине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Кескелдириктер‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кара кур

thumb|эркек
Кара кур (Lyrurus tetrix), (Linnaeus, 1758):
 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Евразиянын токойлору жана токойлуу-талаа зоналарында кеңири таралган. Кыргызстанда Чоң-Кемин жана Ысык-Көл ойдуңундагы карагайлуу токойлордо кездешет.

 Жашаган аймактары 
Карагайлуу токойлор, бөрү карагаттар жана башка бадалдардын арасында, ачык жайдаң жерлерде да кездешет.
 Саны 
Республикада саны анча көп эмес, бирок акыркы жылдары санынын өсүшүнүн тенденциясы байкалууда. Көбөйүү мезгилинде 15ке жакын особдор кездешет. 2003-жылы май айында Күнгөй Ала-Тоонун чыгыш кыркаларында узундугу 2,5 км келген маршрутта 3 эркеги менен ургаачысы кездешкен.

Жашоо тиричилиги==(жашоо циклдары) Каракур – полигамдуу куш. Апрел-майда көбөйүү учурунда тоонун түштүк бадалдуу бетинде эркектери чоң топту түзүшөт, ал жерге 15ке жакын особдор чогулат. Бирок, адаттагыдай алардын саны 3-5 особдон ашпайт. Көпчүлүк учурда жалгыздап жүргөн куштарды көрүүгө болот. Жумурткасын басып чыгарууга эркеги катышпайт. Ургаачысы жыныстык жагынан биринчи жылдын аягында гана жетилет. Жаратылышта каракурдун негизги душмандары карышкыр, түлкү, бүркүт, чыбый кыргый жана короочу иттер болуп эсептелет. Жумурткасы менен балапандарын майда жырткычтар, сагызгандар жана каргалар жеп жоготушат.

 Чектөөчү факторлор 
Карагайлуу зонада малдын оттошу.
 Көбөйтүү (колдо багуу) 
Колго багылат.
 Уюштурулган коргоо аракеттери 
1985-жылы Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. Аңчылык кылууга тыюу салынган. Чоң-Кемин мамлекеттик улуттук паркынын территориясында коргоого алынган.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Коргоо үчүн атайын чаралар иштелип чыккан эмес.
 Статусу 
VI категория Near Threatened: R. Евразиянын территориясында 2 түрдүн бири. Кыргызстандын фаунасында тукумдун бир гана түрү. Тянңшанда анын бир түрчөсү жашайт ( L. T. mongolicus Lonnberg, 1904).

Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар‎
Тоо кaзы

thumb|Тоо кaзы.
thumb| Anser indicus
thumb|Тоо кaзы
Тоо кaзы (Anser indicus, Latham, 1790):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Борбордук Азияда бийик тоо көлмөлөрдөгү куш. Кыргызстанда Соңкөл жана Чатыркөлдө жашайт. Мурда тоо казы Арабел жана Сарыжаз сыртында уялоочу. Кышында (1987-жана 1989-жылдын январы) 100-150 куш Акөлөң жана Торайгыр аймактарында кездешкен.

Жашаган аймактары
Тоо казы көлдөрдө жана дарыялардын жээктеринде, аралчаларда же көлгө кирүүчү узун кургак тилкелерде, саздарда уялайт. Сөңкөлдө тайыз жээктүү, уялоого жагымдуу келген аралчалар талкаланган, ошондуктан азыркы убакта уялоочу жерлер аз болуп калды. Ал эми Чатыркөлдө материктүү аралчалар жок, каздар өсүмдүктөр топтошкон тайыз жерлерде уялашат. Мындай аралчалар тез эле суу каптап кеткендиктен, оңой бузулушат, ошондуктан каздар оорун алмашууга мажбур болушат.

Саны
Кыргызстанда бул каздардын жалпы саны 282-342 особдорго жеткен.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кыргызстанга тоо каздардын учуп келиши апрелдин ортосу жана аягынан тартып көлдөрдүн жээктериндеги муздардын эриши менен байланыштуу . Уяны ургаачысы салат, жерди чуңкур казып, ага кургак чөп төшөйт. Уяда 4-6га чейин жумуртка болот, аны ургаачысы басат, эркеги жанында болот. Балапандарын 28-29 күндө басып чыгарат. 1-2 күндөн кийин уясын таштап көлгө кетет. Жаштары 60-65 күндөн кийин канаттарын кагып уча башташат. Алар суу жана жээк өсүмдүктөрү менен азыктанышат – аларга рдест, жекен, бетеге чөптөр кирет. Каргалар, кулаалылар, түлкүлөр, суу бүркүттөр жумурткасын жана балапанын жеп коюшат. Ноябрда учуп кетишет.

Чектөөчү факторлор
Каздардын саны азайуусуна жазында алардын жумурткасын чогултуу, аңчылык кылуу. Азыркы учурда Сөңкөлдө уялоого ыңгайлуу аралчаларды талкалоо, балыкчылардын жана чабандардын болушу таасирин тийгизишет.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Колго бакса жакшы көбөйөт. Өткөн кылымдын 80-жылдарынын аягында Ысыккөл коругунда тоо казын көбөйтүүгө питомник уюштурулган. Бир нече жылдардын ичинде жаштарынын бир бөлүгүн Сөңкөлдөгү жапайы куштарга кошушкан. Акча каражатынын жетишпегендигинен илимий деңгээлде анын көбөйтүүсү жолго салынбай калган.

Уюштурулган коргоо аракеттери
1975-жылдан тартып Кыргызстандагы тоо каздары сейрек жана жоголуп бара жаткан түрлөрдүн тизмесине, ал эми 1985-жылы КК киргизилген.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Каздардын белгилүү уялоочу жерлерин коргоого алуу. Кыргызстанда азыркы учурдагы таралышын изилдөө, көчүшүүнүн мөөнөтүн жана уя салышын тактоо, колго кармап тукумдатуунун методикасын иштеп чыгуу.

Статусу
VI категория, Near Threatened: R. Кыргызстанда саны азайып бара жаткан түр. Монотиптүү түр.

Колдонулган адабияттар
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Аккөз өрдөгү

thumb|Аккөз өрдөгү (Aythya nyroca).
thumb| Aythya nyroca

Aккөз өрдөгү (Guldenstadt, 1770):

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Африканын түндүгүндөгү Марокко, Түндүк-Чыгыш Алжир, Түндүк-Батыш Тунис, Түштүк Ливия жана чыгышта Сауд Аравиясында локалдык түрдө таралган. Евразиянын Пириней жарым аралынан түштүккө, чыгышка карай – Обң суусунун башталышы, Алтайдын этеги, Урунгу өрөөнү, Хуанхенин башталышы. Түндүктө - Батыш Европанын райондоруна чейин, Урал тоо кыркасынын жана Чаны көлүнүн аралыгы, түндүккө карай 56-параллелге чейин, чыгыш жакка карай түндүк чеги, түштүккө өтүп Алтай жана Зайсан тоо этектерине жетет. Түштүккө жакын Жер Ортолук деңиз жээктерине чейин, Кичи Азия, Түндүк Иран, Афганистан, Кашмир жана Ладакха. Кыргызстанда Чүй өрөөнүндө, Ысыккөлдө учуп өткөндө кездешет. Ички Тянңшанда сырт көлдөрдө.

 Жашаган аймактары 
Суу өсүмдүктөргө бай көлдөрдө жашайт.

 Саны 
Күзүндө учуп өтүүдө көбүрөөк кездешет. Жазында Чүй өрөөнүндө 15 особго чейин кездешет , ал эми жайдын биринчи жарымында өрдөк бир топ аз санда болот. Ысыккөлдө ал аз санда, 5 км маршрутта болгону 1-2 жуптан ашпайт . Күзүндө бийик тоолордогу Сөңкөл менен Чатыркөлдө 15-20дан 40-50гө чейинки санда учуп өтүүдө дайыма кездешет. Июлң айынан тартып куштардын түлөшү байкалат.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)Көчмөн түр. Кыштоо учурунда бүт Индия боюнча, Пакистанда жана Бангладеште, ошондой эле Янцзы дарыясынын өзөнүндө кездешет. Кыргызстанга жазында биринчилерден болуп апрелдин 1-3 декадасында келет. Түндүк жакта уялап бүткөн, түлөгөн куштар жайкысын бийик тоодо көлдөрдө кездешет. Сентябрң-октябрң айларында күзгү көчүшү байкалат.

 Чектөөчү факторлор 
Аккөз өрдөктүн азыктанышына жана түлөшүнө жагымдуу көлдөргө чарбачылык жана рекреационалык басым жасоонун күчөшү.

 Көбөйтүү (колдо багуу) 
Кыргызстанда колдо багылбайт.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
IUCN тизмесине киргизилген.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Кыргызстанда аңчылыкка ылайыктуу өрдөктөрдүн түрлөрүн тизмеден алууга тийиш, жаратылышты коргоо чараларын жүргүзүү жана жергилүктүү айылдардын арасына Сөңкөл менен Чатыркөлдөгү өрдөктөрдү сактоо максатына ылайыктуу чараларды жүргүзүү, массалык түрдө түлөп жаткан учурда аларды коргоо. Жаратылышты коргоо боюнча активисттерди кызыктыруу.Аккөз өрдөктүн учуп өтүү жерлеринде мониторинг жүргүзүү максатында санын дайыма эсепке алуу. Чүй өрөөнү менен Ысыккөлдө май айында байкалган, Чүй өрөөнүндө кармалган өрдөктүн эркеги жетилген уруктугу болгону уялай турганын далилдеп турат, ошондуктан Кыргызстандын түндүк жагында алардын уялоочу жерлерин издөө иштерин жүргүзүү бирден бир маанилүү багыттардын бири.

 Статусу 
VI категория. Near Threatened, NT. Кыргызстандын фаунасында уруунун 4 түрдүн бирөө. Монотиптүү түр.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Узунтумшуктуу кытай

thumb|Mergus serrator (эркек)
thumb|эркек & ургаачы
thumb| Mergus serrator
Узунтумшуктуу кытай (Mergus serrator), (Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Америкада жана Евразиянын түндүгүндө жашайт. Республикабызда Ысыккөл ойдуңунда уялайт. Мурда Ысыккөлдөн башка дагы майда көлдөрдө кездешчү. Азыркы мезгилде көлдүн чыгыш бөлүгүндө гана сакталып калган.
Жашаган аймактары
Көлдөрдө уялайт, уясын бадалдардын арасына салат.
Саны
Белгисиз, 10-15 уялоочу жуптан ашпашы мүмкүн.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)Май-июнң айларында уялай баштайт. Төшүнөн жулуп алынган тыбыт менен төшөлгөн уясын жээктеги калың өскөн өсүмдүктөрдө жайгаштырат. Уяда 8-10 жумуртка болот. Көпчүлүк учурда бир ургаачы менен жүргөн 20-30 ар түрдүү курактагы балапандардын тобун көрүүгө болот. Мунун себеби түшүнүксүз, ургаачыларынын өлүмү менен байланыштыруу кыйын, анткени мындай кубулуш кеңири тараган. Көпчүлүк узунтумшук кытай алалар Ысыккөлдө кышташы мүмкүн. Майда балыктар жана омурткасыздар менен азыктанат .
Чектөөчү факторлор
Негизинен азык үчүн чумкуганда балык кармоочу торлорго түшүп зыянга учурайт. Жээктеги өсүмдүктөрдү жок кылуу жана тынчсыздандыруучу фактору да таасирин тийгизет.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Багылган эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Ысыккөл мамлекеттик коругунда коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жай мезгилинде, балапан чыгаруу маалында Түп булуңунда балыкты тор менен кармоону чектөө. Санын изилдөө жана тараган аймактарда мониторинг уюштуруу.
Статусу
VII категория, Least Concern, LC. Монотиптүү түр.
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар
Ак бaштуу өрдөк

thumb|Aк бaштуу өрдөк.
thumb| Oxyura leucocephala

Aк бaштуу өрдөк (Scopoli, 1769):

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Түндүк Африка, Түштүк Европа, Алдынкы жана Орто Азияда, Казакстанда, Түштүк Сибирде уялайт. Иранда, Пакистанда, Индияда жана Жер Ортолук деңизде кыштайт, бул жерлерде мүмкүн отуруктуу. Кыргызстанда сейрек түр. Акыркы жылдары Сорбулак көлүндө ( Алматыдан алыс эмес жер), Чыгыш Казакстандын көлмөлөрүндө жазгы жана күзгү учуп өтүшү Ысыккөл ойдуңу жана Чүй өрөөнү аркылуу өтөт деген болжол бар.

 Жашаган аймактары 
Жээктери камыш, жекен өскөн көлмөлөргө учуп өтүүдө токтошот. Акыркы жылдары аны суусактагычтарда байкашкан.

 Саны 
Өткөн кылымдын 90-жылдарынын ортосуна чейин анын саны азайган . Кыргызстанда бирин-серин кездешкени белгилүү. Бирок, акыркы жылдары көпчүлүк орнитологдордун байкашына караганда чор тумшук өрдөк учуп өтүшүндө көп санда – 100дөн 4500гө чейин болгону белгилүү.

 Чектөөчү факторлор 
Балык улоодо жашаган жерлеринин начарлашы, көлмөлөрдүн айланасындагы камыштарды өрттө, аңчылык кылуу.

 Көбөйтүү (колдо багуу) 
Колдо көбөйтүү жана зоопарктарда багуу боюнча маалыматтар жок.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
1985-жылы Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. Бул түр жаратылышты коргоонун эларалык бирикмесинин тизмесине киргизилген, себеби бүт ареалдар боюнча анын саны кескин кыскарган.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Чор тумшук өрдөктүн учуп өтүү убагында Чүй өрөөнү жана Ысыккөлгө жакын жерлердеги көлмөлөрдө жазгы аңчылыкка тыюу салуу.

 Статусу 
IV категория, Endangered, EN, 2bcde. Монотиптүү түр.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар‎‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Көк өрдөк

thumb
thumb
thumb| Gavia arctica

Көк өрдөк , (Linnaeus, 1758):

Жалпы жана өлкөдө таралышы
Норвегиянын, Швециянын, Финляндиянын, Германиянын, Полңшанын, европалык Россиянын түндүк бөлүгүнүн ири көлмөлөрүндө тараган. Уралдан ары ареалы түштүккө карай жылат да, Батыш жана Чыгыш Сибирди камтыйт. Түндүк Казакстанда жашайт. Кыргызстанда номинативдүү түрчөсү Ысыккөлдө кездешет.

Жашаган аймактары
Ысыккөлдө Түп жана Жыргалаң булуңдарында уялайт . Кышында көлдүн бардык жеринде кездешиши мүмкүн.

Саны
Азыркы учурдагы саны белгисиз, кыштоодо гана кездешип, уялабай калышы мүмкүн. Мурда 5-6 жуп уялачу.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Жыныстык жактан үч жашында жетилет. Апрелдин ортосунан баштап уялайт. Адатта 2 жумуртка басат. Балык жана суудагы омурткасыздар менен азыктанат.

Чектөөчү факторлор
Чектеш мамлекеттердин территорияларында Жашаган аймактарынын бузулушу.

Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.

Уюштурулган коргоо аракеттери
Ысыккөл коругунда корголот.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Азыркы учурдагы популяциянын абалын аныктоо. Көк өрдөктүн топтошкон жеринде тор менен балык уулоого тыюу салуу.

Статусу
III категория, Critically Endangered, CR: R. Кыргызстандын территориясында тукум курут болуунун чегинде. Номинативдүү түрчөсү кездешет. Чоңдугу үй өрдөгүндөй.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар‎‎
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кызгылт фламинго

thumb
thumb| Phoenicopterus ruber
Кызгылт фламинго (Phoenicopterus ruber), (Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түштүк Европада, Африкада, Түштүк Азияда жана чыгышта Бирмага чейин. Мурунку СССРде Арал-Каспий ойдуңу, Карабогазгол кысыгы жана Казакстандын айрым көлдөрүндө. Чыгыш жана Түштүк-Батыш Каспий деңизинин жээктеринде саны көп, ошондой эле Иран жана Индияда кыштайт . Кыргызстанга фламинго кокусунан учуп келип түшкөн куш. В.Н. Шнитников фламинго Нарын менен Ысыккөлдө кездешет деп көрсөткөн. 1933-жылы февралда Ысыккөлдө табылган фламинго биздин коллекцияда бар, ошондой эле 1954-жылы күзүндө Кокуйкөлдө ( Ысык-Көлдүн түштүк-батыш жээгинде) 4 фламингонун учуп келип түшкөнү белгилүү . 1998-1999-жылы кышында Балыкчы шаарынын аймагында 12 куш, 2002-2003-жылы бир фламинго болгону белгилүү .
Жашаган аймактары
Аралдарына уялайт .
Саны
Саны изилденген эмес. Санынын өзгөрүлүшүнүн себептери. Жашоого ылайыктуу жерлери жок.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кеңири жайылган, көп терең эмес, жакшы жылыган туздуу көлдөрдө уялайт. Фламингонун колониясынын түзүлүшү туруксуз, себеби ал суунун деңгээлине жана анын туздуулугуна көзкаранды. Киши жана жырткычтар баралбаган же жете албаган майда, жээктери тайыз жерлерге колониясын түзөт. Уялары чоң, конус формасында. Буларды бир гана жай пайдаланат. Кээбир учурда уя салышпайт, жумурткаларын түз эле кумга ташташат. Уясында 1-3 жумуртка. Бир айга жакын эркеги жана ургаачысы алмак-салмак басып чыгарат. Фламингонун негизги жеми – майда рак сымалдуулар, моллюскалар, туздуу сууда жашоочу чымындардын личинкалары, суу өсүмдүктөрдүн уруктары. Жемин суу жана баткак менен аралаш салып, аны тумшугу менен чыпкалайт .

Чектөөчү факторлор
Ысыккөлдөн башка туздуу көлдөрдүн жоктугу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Дүйнөдө көп зоопарктарда, ошондой эле мурунку СССРге кирген республикаларда багылат.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргызстандын, Казакстандын, Өзбекстандын жана Түркмөнстандын Кызыл китептерине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Кыштоочу жана миграция жерлерине убактылуу заказниктерди уюштуруу.
Статусу
VI категория, Nearly Threatened, NT: R. Сейрек кездешчү, кокусунан учуп келген куш.Кыргызстанда фламинго тукумунан бир гана түрү.

Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар‎