Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Металл эместер

Металл эместер — Элементтер мезгилдик системасынын кичине жана чоң мезгилдеринин аяк жагында жайгаштырылган көп учурда электронду кошуп алууга жөндөмдүү химимялык  элементтер. 

М. э. тышкы электрондук катмарындагы электрон саны алар жайгашкан группанын номерине туура келет. М. э. туруктуу абалга келиш үчүн жетишпеген электронду кабыл алат, б. а. окистендиргичтик касиетке ээ. Окистендиргичтик касиети инертүү газга жакындаган сайын күчөйт. Ал эми группада окистендиргичтик касиети төмөндөн жогору карай өсөт. Терс электрлүүлүгү боюн ча жалпы эле металл эместерди окистенүү жөндөмдүүлүгүнүн өсүшүнө карата төмөнкүдөй жайгаштырса болот: 

 M. э. металлдар менен кошулуп иондук байланыштагы бирикмелерди: мисалы, NаСl, СаО, К 2S жана башка; өз ара аракеттенгенде коваленттик байланыштагы бирикмелерди пайда кылат: мисалы, Н2О, НСl, NН3, СО2, СН4 жана башка М. э. калыбына келтиргичтик касиетке да ээ.

О, Сl, N. I, S, С, Р, Н, В, Вi

М. э. суутек менен ар кандай бирикмелерди: НР, НСl, НВr, НI, Н2S, Н2Sе, Н2Те, СН4, NH3 ; кычкылтек менен к-талык окисддер СО 2, SО2, SО3, N2О5, Р205 берет жана башка Нормалдуу шартта: Н2, F2, Сl2, О2, N2 газ, Br2 оор суюктук, калгандары катуу зат. Эң терс электрдүү М. э. галогендер. М. э. жана металлдары кескин айырмалоого болбойт. Себеби элементтер мезгилдик системасында металлдык касиет, металл эместик касиетке акырындык менен өтөт. к. Амфотердүүлүк. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Металл

thumb
Металл (гр. Mettallon — жерден казып алам) — кадимки шартта электр жана жылуулук өткөрүмдүүлүгү жогору, согуп иштетүүгө ийкемдүү «металлдык» жалтырактыкка жана башка касиеттерге ээ болгон жөнөкөй зат. 

Мисалы, мындай касиеттерге ээ болушу алардын кристаллдык торчосунда кыймылдуу эркин электронунун болушуна байланыштуу. Элементтер мезгилдик тутумундагыэлементтердин 80 % ашыгы металлдык касиетке ээ. Биринчи группанын башкы тобунун подгруппасынын М. щелочтуу М., экинчи группанын башкы подгруппасынын М. (Ве башкасы) — щелочтуу жер металлдары деп аталат. Башкы группанын М. валенттик электрондору ирээти менен S, P деңгээлчелерине, кошумча подгруппанын М. d деңгээлчелерине, ал эми лантаноиддер менен актиноиддердики f деңгээлчелерине жайгашат. М. химимялык касиеттери валенттик электрондун атом ядросу менен начар байланышта болушуна шартталган. Алар оң иондорду жеңил пайда кылышат. Окистенүү даражалары оң мааниге ээ. Калыңдыгы 10 -4 мм Аg, Аu жука баракчалары көгүлтүр жашыл түстө болот. М. эн майда күкүмү кара же каралжын. Айрым М. (In, Sd, Bi) бөлмө темп-расында морт, ал эми ысытканда ийилгич. Кадимки шартта типтүү М. бардыгына металлдык касиет мүнөздүү (мисалы, Си, Аg, Аu, Fе). Өтө жогорку басымда М. касиеттери кескин өзгөрөт. Куймалар касиеттери боюнча металлга өтө жакын болгондуктан металл катары каралат. М. жана анын куймалары өнөр жайда кеңири колдонулат. 

Металлдар электрондорун жоготуу аркылуу катиондорду түзүүгө көбүрөөк жакын болушатMortimer, Charles E. (1975). Chemistry: A Conceptual Approach (3rd ed.). New York:: D. Van Nostrad Company.. Көпчүлүк металлдар кычкылтек менен реакцияга кирип оксиддерди пайда кылат. 
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Mortimer, Charles E. (1975). Chemistry: A Conceptual Approach (3rd ed.). New York:: D. Van Nostrad Company.

Категория:Химия
Категория:Металлдар
Металлдар коррозиясы

Металлдар коррозиясы — чөйрөнүн химимялык  жана электрхим. таасиринин натыйжасында металлдар бузулушу. Коррозия учурунда чөйрөнүн бир же бир нече компонеттери калыбына келип, металлдар окистенет Эгерде чөйрө өткөрүмдүүлүккө ээ болсо, анда анын ылдамдыгы электрхимия кинетика закон ченемдүүлүктөрүнө баш ийет. Негизги аноддук (Fе = Fе 2++ 2е-); катуу продуктулардын пайда болушу (Сd + 2Н2О = Сd(ОН)2 + 2Н+ + 2е-). Негизги катоддук процесстер — Н2 бөлүнүп чыгышы (2Н+ + 2е- = Н2) жана эриген О2 калыбына келиши (О2+ 4Н++ 4е- = 2Н 2О же О2+ 2Н2О++ 4е- = 4ОН ). М. к. ылдамдыгы катоддук же аноддук процесстер ылдамдыгы менен аныкталышы мүмкүн. Металл бетинин ар түрдүү бөлүктөрүнүн коррозиясы чөйрөгө жараша, металлдык бет химимялык  же физ. бир тектүү эместигинин натыйжасында бирдей болбойт. Эгерде пассивдүү металлга активдештирүүчү (Мисалы, Сl - -иону) таасир этсе, анда питтингтик коррозия пайда болот. Куймалардагы кристалл аралык бөлүнүү менен байлаңышкан кристалл аралык коррозия өтө коркунучтуу, анткени ал металлдар ширетип бириктирилген жерлерин бузат. Чөйрөнүн мүнөзүнө жараша М. к. газдык, атм. кыртыштык, биологиялык жана башка болуп бөлүнөт. М. к. негизинде жылына металддар запасынын 1,5-2 % жоголот, ал негизинен техника темир коррозиясы менен байланышкан. М. к. каршы негизги чаралар: бузуучу чөйрөдө иштөөчү жабдуу, машина материалдарын туура тандап алуу, металл куймаларга жана бузуучу чөйрөнүн курамында атайын коррозия азайтуучу заттарды кошуу, металл беттерин атайын сыр, лак менен сырдоо жана башка чараларды жүргүзүү. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Металл карбонилдери

Металл карбонилдери – металлдар менен көмүртек оксиди СО болгон химимялык  бирикмелери, жалпы формуласы (Ме) mСОn. Мисалы, никель карбонили Ni(СO)4 Монд тарабынан 1890–ж. ачылган. Азыркы мезгилде көптөгөн металл жана металл эместер карбонилдери белгилүү. Өтмө металлдар карбонилдери өтө туруктуулугу менен айырмаланат. Щелочтуу металлдар карбонилдери туруксуз келет абада күйөт, органикалык  эриткичтерде эрибейт. Металл галогениддерине жана сульфиддерине СО жогорку температурада жана басымда таасир этүүдөн, металл галогениддерине кургак СО Гриньяр реактивинин катышуусунда таасир этүүдөн алынат. М. к. таза металлды алуу, металлды каптоодо химимялык  процесстерде катализатор, антидетонатор катары колдонулат. М. к. уулуу. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Металлдык байланыш

Металлдык байланыш – металлдар атом бириктирип турган химимялык байланыштардын бир түрү. Металлдар бардыгы сымаптан башкасы кадимки шартта катуу заттар. Алар электр тогун жана жылуулукту жакшы өткөрүшөт. Металлдар мындай өзгөчө касиеттерге ээ болушу алардын кристаллдык торчосундагы өзгөчө мүнөзгө ээ болгон М. б. болушу менен түшүндүрүлөт. Металл кристаллдык торчолорунун түйүнчөлөрүндө металлдар оң иондору жайгашат, ал эми алардын арасындагы боштуктарда электрондор эркин жылып жүрүшөт да, терс заряддуу электрондук газды түзөт. Мындай электрондор оң иондор тобуна жалпы тиешелүү болуп, аларды бири-бири менен байланыштырат жана металлдар өзгөчө касиетке ээ болушуна негиз түзөт. М. б. өзгөчөлүгү, электрондор бир эле убакытта бир нече иондор талаасында болушу менен мүнөздөлөт. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Металлоиддер

thumb|Сурьма.
Металлоиддер – 1) металл эместер (күкүрт, азот жана башка) так эмес, эски аты; 2) кээде (чет өлкөлүк жана котормо адабияттарда) касиеттери боюнча металл менен металл эместер ортосундагы абалды ээлеген элементтерге As, B, Si, Ge, Sb, Te, Po колдонулуучу жалпы ат. Бул термин 1808-ж. Берцелиус тарабынан киргизилген, к. Металл эместер. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Метил спирти

Метил спирти, метанол, жыгач спирти, СН3 ОН — бир атомдуу каныккан спирттер биринчи мүчөсү. Биринчи жолу 1834-ж. М. с. Дюма жана Э. Пелиго жыгачты кургак буулантып айдоодон бөлүп алышкан жана химимялык  формуласын аныкташкан. Этил спирти жыттанган түссүз суюктук, кайноо t 64,5°С тыгызд. 0,7924 г!см3 (20°С), аба менен 6,72-36,3% (көлөмү б-ча) аралашмасы жарылат. 15,6°С от алат. Суу, спирт, бензол, ацетон жана башка органикалык  эриткичтер менен бардык катышта аралашат. М. с. бир атомдуу спирттер бардык касиеттерине ээ. М. с. өнөр жайда көмүртек оксиди (II) менен суу-тек (СО:Н 2 молярдык катнашы 1:2); көмүртек кош оксиди (IV) менен суутек жана каныккан углеводородду (этан жана пропан) толук эмес окистендирүүдөн алынат. Сырьё катары табигый жана кокс газдары керектелет. М. с. формальдегид, карбамид чайырын, уксус к-тасын, синтет. каучуктарды, поливинил спиртин , түрдүү эфирлер, антифриздер, алкилгалогенидди, тоют белокторун жана башка өндүрүүдө, мотордук күйүүчү отун катарында, бензин антидетанациялык касиетин жакшыртууда, кыймылдаткычтар КПД. жогорулатууда колдонулат. М. с. нерв жана кан тамыр системасына, көзгө, дем алуу органдарына зыяндуу таасир этүүчү күчтүү уу. 5-10 мл М. с. ичкен адам катуу ууланат, 30 мл ашык ичсе өлүмгө дуушар болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Метиламин

Метиламин - алифаттык эң жөнөкөй амин, СН3NH2, мол. массасы 31,06; аммиак жыттанган уулуу газ; балкып эрүү t -93,46оС; кайноо t 6,32о ; Сууда, органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт. Оңой күйөт жана аба менен жарылуу коркунучун алып келген аралашмаларды пайда кылат М. - күчтүү негиз; К=4,25 ×10-4 (25оС). М. - биринчилик аминдер өкүлү; к-талар ангидриддери, галогенангидриддери жана эфирлери менен к-талар метиламиддерин пайда кылат.

2СН3-NH2 + Ac-Hal ® Ac-NH-CH3 + +[CH 3NH3]Hal

Этилен оксиди менен метилдиэтаноламинге айланат:

СН3-NH2+ 2H2C ¾CH2 ® CH3 -N (CH2CH2OH)2

O

М. өнөр жайда Формолинге аммоний хлоридин кошуп ысытуудан алынат. М. инсектициддер, фунгициддер, бети активдүү заттар, дары-дармектер жана антрахинон боёкторун алууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Метиленхлорид

Метиленхлорид (дихлорметан, хлордуу метилен), СН2Сl2, – хлороформ жыттанган түссүз суюктук, балкып эрүү t 96,7оС, кайноо t 40,1оС ; d 420 1,336, nD20 1,4244; сууда эригичтиги 2 %, органикалык  эриткичтер менен аралашат ; от алуу температурасы 14оС, өз алдынча тутануу t 556оС. Метан, метилхлоридди хлорлоо менен алынат. Ацетаттык целлюлозанын эриткичи (негизинен сүрөт, кинопленкаларды иштетүүдө, ацетаттык буюмдарды өндүрүүдө), муздаткычтар муздатуучу зат (“хладон-30”) катары колдонулат. Дем алуу жолдорун, көздүн чел кабыгын, терини дүүлүктүрүүчү касиетке жана начар наркотикалык таасири бар зат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Метилметакрилат

Метилметакрилат, СН2 =С(СН 3)-СООСН3 – түссүз суюктук; мол. масс. 100.11; балкып эрүү t 48,2оС, кайноо t 100,6оС, d 420 0,9430, nD20 1,4146; илээшкектиги h – 0,6322 (20о С); сууда, органикалык  эриткичтерде эрийт; от алуу температурасы 8 о С. химимялык  касиеттери татаал эфирдик топко жана кош байланышка көз каранды. Суу менен жай (щелочтор жана к-талар тездетет) гидролизденип, метакрил кислотасын пайда кылат. Минералдык к-талар катышуусунда (катализатор катары) органикалык  к-талар менен ысытканда метакрил кислотасын жана органикалык  к-талар метил эфирин пайда кылып, (эфирди алуунун бирден бир жолу), переэтерификацияланат. М. полиметакрилатты пайда кылуу менен оңой полимерленет. Полимерлешүүдөн сактоо үчүн стабилизатор (гидрохинон, жез) кошулат. Өнөр жайда метанол катышуусунда ацетонциангидринди дегидротациялоо менен алынат. М. организмди уулантуучу жана наркоздук таасири бар, буусу былжыр челди дүүлүктүрүүчү зат; абадагы концентрациясы 0,05 мг/лден ашпоого тийиш.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Метилхлорид

Метилхлорид (хлорметан, хлордуу метил), СН3Сl – мүнөздүү жыты бар, түссүз газ; балкып эрүү t -96,7оС, кайноо t -23,76оС, d420 0,912 (суюк абалында); сууда эригичтиги 15о С 0,9 %; органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт; М. аба менен болгон 8,2-19,7 % аралашмасы (көлөмү б-ча) жарылат. Метанол НСl менен аракеттенишинен жана метанды хлорлоо алынат. Орг. синтезде метилдөөчү реагент катары, Рb(СН 3)4 , метилцеллюлоза, кремний органикалык  бирикмелерди өндүрүүдө; бутил каучукту синтездөөдө эриткич катары колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Микропоралуу резина

Микропоралуу резина — катуу каучуктар жана латекстер химимялык  ыкма менен иштетүүдөн алынган, арасында аба боштуктарын түзгөн майда көзөнөкчөлөрү бар көпшөк резина материалы. Катуу каучуктар М. р. алыш үчүн кадимки резинаны жасоодо керектеле турган бирикмеден тышкары, анын ички катмарында майда аба боштуктарын пайда кылуучу натрий бикарбонаты, амилацетат, аммоний хлориди сыяктуу бирикмелер кошулат. Бул бирикмелер касиеттерине жараша вулканизацияда түрдүү шарттар түзүлөт. Ал эми латекстен М. р. алууда аба боштугун пайда кылуучу бирикмелер кошулбайт. М. р. бут кийим таманын, самолёт жана автомобиль орундуктарын, үй тиричилигине керектүү буюмдар жасоодо кеңири колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Микрофильтрлөө

Микрофильтрлөө – мембраналар аркылуу коллоиддик системаларды бөлүү. Жогорку деңгээлдеги көңдөйчөлүү полимердик пленкалар катуу нерселер, мисалы, темир зым торчолор бетине капталып жарым өткөргүч мембраналарды түзөт. Алар аркылуу суу менен көптөгөн эритмелерди тазалоого болот. Жарым өткөргүч мембраналар калыңдыгы 10-350 мкм, көңдөйчөнүн диаметри 0,01-14 мкм, кыймылдаткыч күчү мембрананын эки каптал бетиндеги басымдын айырмасынан келип чыгат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Микроэлементтер

Микроэлементтер – тирүү организмдер курамында 0,001 % - 0,000001 % чейин кездешкен элементтер (Mn, Zn, Cu, Mo, Co, B, I ж.б.). М. ферменттер, гормондор, витаминдер курамына киришет. Мисалы, Zn-инсуллин, Co -В12 витамини, I-тироксин курамында болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Минерал

thumb|Минерал
Минерал — жер кыртышында жүрүүчү ар кандай физ.-хим. процесстер натыйжасында пайда болуучу, курамы боюнча бир тектүү, касиеттери бири бирине окшош табигый химимялык  бирикмелер. Физ.-хим. жактан өзгөчөлөнгөн жер кыртышынын курамдык бөлүгү. Тоотектери жана кендер минералдан турат. Жер кыртышында 3000 жакын минералдын түрү белгилүү. Эң көп таралгандары силикаттар (жалпы массага карата 25 %), фосфаттар жана алардын аналогдору (18 % жакын), сульфиттер жана алардын аналогдору (13 % жакын), оксиддер жана гидроксиддер (12,5 % жакын) минералдар метеориттер курамына кирет, айдын, марстын сырткы таштуу катмарын түзөт. 
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория:Минералогия
Минералдык жер семирткичтер

thumb|Минералдык жер семирткичтер (NH4NO3)
Минералдык жер семирткичтер — курамында айыл чарба өсүмдүктөрү үчүн азык болуучу элементтери бар минералдык туздар. Топуракта өсүмдүк өсүшү үчүн керек элементтер болушу өтө зарыл. Алар топуракка органикалык кык, чым жана башка жана М. ж. с. түрүндө берилет. М. ж. с. жөнөкөй жана комплекстүү болуп бөлүнөт. Жөнөкөй М. ж. с. курамында азык болуучу бир гана элементти алып жүрөт. Мисалы, натрий селитрасы курамында азот, ал эми калий хлоридинде калий болот. Татаал М. ж. с. ― курамында 2 же андан көп азык болуучу элементи бар жер семирткичтер. Мисалы, калий селитрасында калий жана азот, нитрофоскада азот, фосфор жана калий элементтери бар. Аралаш жер семирткичтер ― ар түрдүү М. ж. с. жөнөкөй, татаал жана башка аралашмасы. Практикада азот, фосфор жана калий жер семирткичтери чоң мааниге ээ. Азоттук жер семирткичтер селитралар, аммоний туздары, суюк аммиак, аммиак суусу. Фосфордук жер семирткичтерге фосфор кислотасынын кальций жана аммоний туздары мисалы, фосфоритти майдалоодон алынган фосфорит ундары кирет. Алардын курамында сууда начар эрүүчү Ca3(PO4)2 болгондуктан, алар кычкыл топурактуу кыртышта өскөн өсүмдүктөргө сиңимдүү келет. Жөнөкөй суперфосфат Ca(H2PO4)2CaSO4.2H2O менен аралашмасы – фосфориттер жана апатиттерди күкүрт к-тасы менен аралаштыруудан алынат:

Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 = Ca(H 2PO4)2 + 2CaSO4 Кош суперфосфат — Ca(H2PO4)2. бул туз реакциясынан алынат: фосфор кислотасын алуу жана анын суудагы эритмеси менен фосфоритти же апатитти аралаштыруу:

Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 = 3Ca(H 2PO4)2

Преципитат - CaHPO4·2H2O сууда аз , органикалык эриткичтерде жакшы эрүүчү зат. Фосфор кислотасын калий гидроксиди менен нейтралдаштыруудан алынат. Сөөк уну – үй жаныбарлар сөөктөрүн кайра иштетүүдөн алынуучу, курамында Ca3(PO4)2 тузу бар зат. Аммофос фосфордук жер семирткич, к. Калий жер семирткичтери.
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Категория:Айыл чарба
Моделдер

Моделдер –химимялык технологияда системаларды изилдөө методду. М. объект масштабы же физ. жаратылышы менен айырмаланат. М. ар түрдүү маселелерди чечүүдө: жаңы процесстер изилдөө; проекттер түзүү; аппараттын схемаларын оптималдык абалга келтирүү; өндүрүш эффективдүүлүгүн жогорулатуу; өндүрүштү оптималдуу пландаштыруу; автоматташтырылган башкаруу системаларын иштеп чыгуу, ж.б. колдонулат. М. окшоштук теориясынын негизинде өтөт. Окшоштук физ. жана математикалык болушу мүмкүн. Физ. М. масштабы менен чыныгы обьектен айырмаланат. Бул М. артыкчылыгы: 1) объекти аз каражат менен изилдөө (сырьё, энергия, убакыт аз сарпталат) 2) физ.-хим. касиеттери белгисиз обьекттер изилдөөгө мүмкүнчүлүк алуу; 3) обьектин М. кошумча анализдер жүргүзүү. Физ. М. процесстерди изилдөөдөгү баштапкы кадам жана математикалык М. үчүн эксперименттик азык. Математикалык М. теңдемелер системасы аркылуу натуралдык обьекттинин абалын жазат, анализдейт  жана башкарат. Берилген М. алгоритм аркылуу башкарылып, функциялык көз карандылыкты түзүүгө жардам берет. Математикалык М. детерминардык, статистикалык жана стохастикалык башкаруулар кирет. Стохастикалык М. болжолдоо принциптеринин, статистикалык-эксперименттер, детерминардуу М. математикалык жактан аныкталган көз карандылыктар негизинде түзүлөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мицелла

Мицелла (латын тилинен   а — майда бүртүк-чө) — коллоиддик системадагы дисперстик фазанын электронейтралдуу эң майда бөлүкчөсү. Ар бир М. эриткичте эрибеген ядро, адсорбциялык жана диффузиялык катмардан турат. Диффузиялык катмар заряддуу бөлүкчө- гранулага жараша болот: оң иондорду адсорбциялаган потенциал аныктоочу мицелла ядросу оң заряддуу грануланы пайда кылат. Мисалы, AgI, Ag,Вr, FеОСl жана башка Терс иондорду адсорбциялап алган ядро терс заряддуу грануланы пайда кылат Мисалы, SiO 2, АgСl, AgI.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мололекула аралык өз ара аракеттенүү

Мололекула аралык өз ара аракеттенүү - тартылуу же түртүлүү күчтөрүнүн натыйжасында, электронейтралдуу бир мол-нын башка мол-га болгон аракети. Мол-лар аралык өз ара аракеттенүү идеалдык газдар законунан четтөөнү, газ абалынан суюк абалга өтүүсүн, мол. кристаллдар болушун жана алардын бир катар касиеттерин, өтүү кубулуштарын (диффузия, илээшкектик, жылуулук өткөрүү), газдардагы термиялык релаксация, люминесценция өчүүсүн, спектралдык сызыктар кеңейишин, адсорбцияны жана башка шарттайт.

 Ван-дер-Ваальс күчтөрү, деп аталган мол. аралык тартылуу күчтөрү валенттик күчтөн бир кыйла начарыраак болушат. химимялык  байланышты үзүү үчүн зарыл болгон энергия 50-100 ккал/мольго барабар болсо, мол-лар аралык аракеттенишүү энергиясы ондон бир үлүштөн бир нече ккал/мольго чейин болот.

Системада мындай күчтөр болушун эки себеп менен түшүндүрүүгө болот. 1) Мол-нын турактуу диполь болушу. Бул өзгөчө аракеттенүү энергиясын төмөнкү теңдеме боюнча аныктоого болот:, r - диполь борборлорунун ортосундагы аралык; m- турактуу диполдук момент 2) Диполь - индукцияланган диполь аракеттенишүүсү. Акыркысы мол-нын айланадагы мол-лар диполдору менен болгон аракеттенүүсүнөн пайда болот. Бул күчтөр төмөнкү теңдеме менен туюнтулат:, мында a- уюлдашуу. Бирок бул эки фактор бирөө дагы инерттик газдар, H2, Cl2, N2, CH4 сыяктуу ж.б. заттар катуу же суюк абалдарын түшүндүрүүдө колдонулбайт. 1930-ж. Лондон тарабынан, үчүнчү кошумча фактор - дисперсиялык күчтөр киргизилген. Кванттык-механикалык көз караш негизинде Лондон теңдеме берген, мында hv0 - ар бир атомго же мол-га тиешелүү нөлдүк энергия.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молекула спектрлери

Молекула спектрлери – мол. бир энергетикалык денгээлден башка энергетикалык денгээлге өткөндө электромагниттик нур жутулушунун, чыгышынын жана чачыроосунун оптикалык спектри. М.с. өтө жыш жайгашкан спектр сызыктарынан түзүлгөн ичке же жазы тилкеден турат. Атомдор сызыктуу спектрине караганда тилкелүү М.с. бир кыйла татаал түзүлүшкө ээ. Анткени мол-ны түзгөн атом ядросуна карата электрондордун кыймылдуу болушу (ультра-кызгылткөк жана көзгө көрүнгөн аймакт) менен бирге кыймыл башка түрлөрү - мол-да ядронун өзүнүн теңдештик абалынын тегерегинде термелүү кыймылы (инфра-кызыл жана өтө жогорку жыштыктагы аймака) бар. Кыймыл аталган түрлөрүнүн бардыгы квантталган, б.а. кыймылды камсыз кылуучу энергия дискреттүү мааниге ээ. Мол-лар энергиянын тийиштүү денгээлдерине өткөндө М. с. кошумча сызыктар пайда болот. Мол-да атом саны көбөйсө, анын спектринин структурасы да татаалдашат. М.с. мол-нын түзүлүшү ж-дө (инерция моментин, термелүү жыштыгын, атомдор аралыгын, диссоцияция энергиясын, мол-нын структурасын ж.б. аныктоодо баалуу маалыматтарды берет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молекулалык масса

Молекулалык масса – мол-нын курамына кирген атомдор массаларынын суммасы. М. м. ж-дөгү түшүнүк газ же буу абалындагы заттар үчүн гана эмес, катуу заттар (иондук кристаллдар) жана бир нече зат аралашмасы үчүн дагы колдонулат. Кээде курамы белгилүү, ар кандай заттар аралашмасынын М. м. аныктоого болот. Мисалы, азот, кычкылтек жана башка газдар белгилүү катнаштагы аралашмасынан турган абанын М. м. орто эсеп менен 29 деп кабыл алынган. Заттар маанилүү мүнөздөмөлөрүнүн бири М. м. ар түрдүү заттар үчүн ар башка мааниге ээ. Жөнөкөй мол-лар ( Cl2, H2, N2 жана башка) үчүн М. м. кичине өлчөмдө болсо, белоктор, нуклеин к-талары, клетчатка, крахмал сыяктуу био- жана жаратылыш бирикмелери үчүн млн, млрд жетет. Газ абалындагы заттар М. м. аныктоодо Авогадро закону колдонулат. Нормалдуу шартта (00С, 1 атм.) бир моль газ 22,4 л көлөмгө ээ. Газ тыгыздыгын аныктап, моль саны аркылуу М. м. эсептеп чыгарат. Эритмедеги заттар М. м. аныктоодо эбуллиоскопия жана криоскопия методдору колдонулат. М. м. ири мол-лык массалуу бирикмелер үчүн анын физ. касиетин көрсөтүүчү негизги мүнөздөмө. Полимер М. м. билүү макромол-лар уз. мономерлер орточо саны, полимерлешүү даражасы жана башка ж-дөгү түшүнүктү берет. М. м. химимялык , физ. жана химимялык -технологиялык эсептөөлөрдө колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия