Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Леонард Адлеман

thumb|Леонард Адлеман (2010-жыл).
Леонард Адлеман (англ. Leonard Adleman; 1945-жылы 31-декабрь) – информатика илиминин америкалык окумуштуусу. Адлеман шифирлөө алгоритминин ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптографиянын жаратуучуларынын бири, бул эмгеги үчүн Адлеман 2002-жылы, кээде информатика илими жаатындагы "Нобель" сыйлыгы деп аталган Түриң сыйлыгына ээ болгон. Ошондой эле Адлеман ДНК эсептөө илимий тармагын жаратуусу менен таанымал.

 Өмүр таржымалы 

Адлеман Калифорнияда туулган. Окумуштуу Сан-Францискодо чоңоюп-өскөн, Берклидеги Калифорния университетинде окуп 1968-жылы математика адистиги боюнча бакалавр даражасын алган, ал эми 1976-жылы электротехника жана информатика илими боюнча доктор окумуштуулук даражасын алган. Адлеман Sneakers (кырг. Сникерс) тасмасында математика жардамчысы болгон. Адлеман Улуттук илимий академиясынын жана Улуттук инженерия академиясынын мүчөсү.

Ошондой эле Адлер бокс спорту менен машыгып Жеймс Тони менен таймашка чыккан.

 Сыйлыктары 

Ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптография системасын ойлоп чыгарганы үчүн Адлеман Рон Ривест жана Ади Шамир менен бирге 1996-жылы Каннелакис атындагы сыйлыктын ээси болгон, 2002-жылы окумуштуу, кээде информатика илимий жаатындагы "Нобель" сыйлыгы деп аталган Түриң сыйлыгына ээ болгон. 2006-жылы Адлеман Американын илим жана искусство академиясынын мүчөсү катары тандалып алынган.

 Илимий ишмердиги 

 Шилтемелер 

Категория:Түриң сыйлыгынын лауреаттары
Категория:информатика
Категория:Генетика
Категория:АКШ окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1945-жылы
Алан Кэй

thumb|Алан Кэй (2008-жылы).
Алан Көртис Кэй (англ. Alan Curtis Kay; 1940-жылы 17-май) - информатика илиминин америкалык окумуштуу. Кэй Американын илим жана искусство академиясы, Улуттук инженерия академиясы жана Искусствонун королдук коомчулугу сыяктуу илимий коомчулуктардын мүчөчүлүгүнө тандалган. Кэй объективдүүлүккө багытталган программалоо жана графикалык колдонуучу интерфейстин терезе сымал көрүнүш кооздугун ойлоп табуу сыяктуу жаңычыл эмгектери менен таанымал.

Кэй Көз караштарды изилдөө институтунун башчысы жана Лос-Анжелестеги Калифорния университетинин информатика илиминин штаттык профессору. Ал ошондой эле TTI/Vanguard изилдөө коомчулуктун мүчөсү. 2005-жылдын ортосуна чейин Кэй HP Labs лабораториянын башкы мүчөсү катары иштеген, ошондой эле ал Киото университетинин атайын чакырылган профессору жана Массачусетс технология институтунун штаттык профессору болуп иштеген. Xerox PARC компаниясында 10 жыл иштеген соң Кэй Atari америкалык компаниянын башкы окумуштуусу катары үч жыл бою иштеген.

Мурун Кэй джаз гитарачы, композитор, сахналык коздоочу, ошондой эле классикалык чоор органист-ышкыбоозу болгон.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:информатика
Категория:АКШ окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1940-жылы
Мартин Хеллман

thumb|Мартин Хеллман.
Мартин Эдвард Хеллман (англ. Martin Edward Hellman; 1945-жылы 2-октябрь) - америкалык криптолог, Уитфилд Диффи жана Ральф Меркл менен бирге ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптографияны ойлоп чыгарганы менен белгилүү. Хеллман компүтер маалыматтардын купуялуулугу маселесине ири салым кошкон, ал мүмкүн боло турган өзөктүк коркутуулардын ийгиликзидигине тобокелдиктердин анализин колдонгон жана (2016-жылдын июль айынын маалыматтарына карай) жубайы менен кошо мекенинде күрөштөрдү токтотуулар баардык дүйнө жүзүнө тынчтык алып келээри жөнүндө китеп жазып жатканы белгиленген.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

Ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптография

1976-жылы Хеллман жана Уитфилд Диффинин New Directions in Cryptography (кырг. Криптографиянын жаңы багыттары) макаласы жарыкка чыккан. Ал криптографиянын ачык кирүү мүмкүндүктүн жайылуу маселесин чечүүгө жардам берген ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптографиянын жайылтуусунун жаңы ыкмасын сунган. Хеллман, Мерклдин айрым салымы үчүн ыкманы Диффи-Хеллман-Меркл ачкычтар алмашуу деп атууга керектигини далилдесе дагы ыкма Диффи-Хеллмандын ачкычтар алмашуу ыкмасы катары таанымал болгон. Бул макала шифрлөө алгоритминин жаңы түрүнүн – симметриясыздык ачкычтардын алгоритминин өнүгүүсүнө түрткү берген. Хеллман менен Диффи 2000-жылы ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптография жана криптографияны илимий изилдөөлөрдүн толук укуктуу жааты деп далилдегендери үчүн сыйлык алып кийин Маркони кеңешинин мүчөсүнүн наамына ыйгарылган, ошондой эле алар ушул эле эмгеги үчүн 2015-жылы Түриң сыйлыгына ээ болгон.

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:Түриң сыйлыгынын лауреаттары
Категория:АКШ окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1945-жылы
Тим Бернерс-Ли

thumb|Тим Бернерс-Ли (2010)
Сэр Тимоти Жон Тим Бернерс-Ли (англ. Sir Timothy John "Tim" Berners-Lee; Эмгек сиңирген ордени; 1955-жылы 8-июнь) – TimBL катары таанымал болгон англиялык инженер жана информатика илиминин окумуштуусу, World Wide Webди ойлоп тапканы менен белгилүү. 1989-жылдын мартында Бернерс-Ли маалымат башкаруучу системи тууралу сунуш кылган, ошол эле жылдын ноябрында кардар менен HTTP протоколунун сервери ортосундагы алгачкы ийгиликтүү байланышты жүзөгө ашырган.

Бернерс-Ли веб-браузердин өнүгүүсүн көзөмөлдөөгөн World Wide Web консорциумдун (W3C) директору. Бернерс-Ли World Wide Web уюмунун негиздөөчүсү жана башкы илимий кызматчысы, ошондой эле Массачусетс технология институтунун Информатика илими жана жасалма акыл-эс лабораториянын уюмдаштыруучу жана ээси. Бернерс-Ли Web Science Research Initiative (WSRI) директору жана Массачусетс технология институтунун Коллективдүү акыл-эс борборунун кеңеш берүүчү кеңешинин мүчөсү. 2011-жылы окумуштуу Форд фондунун кам көрүүчү кеңешинин мүчөлүгүнө кошулган. 

2004-жылы Елизавета II Бернерс-Лиге новатордук эмгеги үчүн рыцарь наамын берген. 2009-жылдын апрелинде АКШнын илимий академиясынын чет элдик өнөктөшү катары тандалган. Time журналында "20-кылымдын эң маанилүү 100 инсан" тизмесине кирген Бернерс-Ли өзүнүн ойлоп тапканы үчүн көптөгөн сыйлыктарга ээ болгон. 2012-жылкы жайкы Олимп оюндарынын ачылыш аземинде окумуштуу "World Wide Web веб-браузердин ойлоп табуучусу" катары сахнага чакырылып байыркы NeXT Computer компүтеринде иштемиш болуп Лондондогу Олимп стадионунда пайда болгон. Ошентип Бернерс-Ли өзүнүн твиттеринде "Бул баардыгыңарга арналат" деп жазган, жазуу заматта 80000 адамдардын отургучтарына бекитилген суюк кристаллдуу дисплейлерде жазылган. 2016-жылы Бернерс-Ли "Дүйнө жүзүндөгү эң алгачкы World Wide Web браузерин жана протокол менен алгоритмдерди ойлоп тапканы үчүн" Түриң сыйлыгына ээ болгон.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

 
Категория:Түриң сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Интернет‎
Категория:Британия окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1955-жылы‎
Филипп Ленард

thumb|Филипп Ленард (1900)
Филипп Эдуард Антон фон Ленард (англ. Philipp Eduard Anton von Lenard; 1862-жылы 7-июнь – 1947-жылы 20-май) - немис физиги, 1905-жылы катоддук нурларын изилдеп алардын касиеттерин ачканы үчүн физика жаатындагы Нобель сыйлыгынын сыйээси болгон. Улутчул жана антисемит Ленард, нацисттик саясий көз караштардын активдүү тарапчысы, ал 1920-жылдары Адольф Гитлерди колдоп, нацисттик мезгилинде "Deutsche Physik" кыймылдын маанилүү үлгүсү болгон. Кызыктуу болгон нерсе, Ленард Эйнштейндин илимге кошкон салымын "Жөөт физикасы" катарына кошуп белгилеген.

Жаш кези жана эмгектери

Филипп Ленард 1862-жылы 7-июнда Прессбургта (азыркы Братислава) туулган. Ленарддын үй-бүлөсү 17-кылымдагы Тирольдон келип чыгат, анын ата-энеси немис болгон (Карпат немистери). Атасы, Филипп фон Ленардис (1812-1896) Прессбургта шарап сатуучу болуп иштеген. Апасы Антони Бауманн (1831-1865) болгон. Жаш Ленард Pozsonyi Királyi Katolikus Főgymnasium (азыркы Gamča) гимназиясында окуган, кийин, өзүнүн өмүр баянында ал бул окуу жайдын көнүлүндө из калтырганын белгилеген (өзгөчө Виргил Клатт мугалиминин инсандык сапаттары). 1880-жылы Ленард Венада жана Будапештте физика менен химияны окуган. 1882-жылы Будапештте жүргөн Ленард Прессбургка кайтат, бирок 1883-жылы, Будапешт университети жардамчы кызмат ишке тендерин кабыл албагандан кийин Ленард Хайдельбергке көчөт. Хайдельбергте ал Роберт Бунзенден сабак алган, ортодо Ленард бир чейрек Берлинде Герман фон Гельмгольц менен окуган, ал эми 1886-жылы доктор даражасын алган. 1887-жылы ал кайрадан Будапештте Лоран Этвештун жетекчилиги астында көрсөтүүчү катары иштеген. Ахен, Бонн, Бреслау, Хайдельбергте (1896-1898) жана Кильде (1898-1907) кызмат кылгандан соң ал акырында, 1907-жылы Хайдельберг университетине Филипп Ленард институтунун жетекчиси катары кайткан. 1905-жылы Ленард Швеция королдугунун илимий академиясынын мүчөсү болгон, ал эми 1907-жылы Венгриянын илимий акдемиясына мүчөсү катары кирген.

Ленарддын эң алгачкы эмгектерине жаркыроо жана люминесценция изилдөөлөрү жана жалындын электр тогун өткөргүчтүгү кирет.

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Физиктер‎
Категория:Германия окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1862-жылы
Категория:Өлгөндөр 1947-жылы
Вильгельм Рентген

thumb|Вильгельм Рентген (1901-жыл).
Вильгельм Конрад Рентген (нем. Wilhelm Conrad Röntgen, айтылышы: /ˈrɛntɡən, -dʒən, ˈrʌnt-/, немис тилинде айтылышы: [ˈvɪlhɛlm ˈʁœntɡən]; 1845-жылы 27-март – 1923-жылы 10-февраль) – немис инженер-механиги жана физик, Рентген 1895-жылдын 8-ноябрында толкундун узундугунун мейкиндигинде X-rays же рентген нурлары катары таанымал болгон электромагниттик радиацияны тапкан, бул жетишкендиги үчүн окумуштуу 1901-жылы физика жаатындагы "Нобель" сыйлыгына ээ болгон. Рентгендин жетишкендигинин урматына 2004-жылы Теоретикалык жана колдонмо химия жаатындагы эл аралык бирлик (англ. International Union of Pure and Applied Chemistry) 111 атомдук номурундагы радиоактивдүү жана туруктуу эмес изотоптуу элементти "рентгений" деп атаган.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 

1901-жылы Рентген эң биринчи физика жаатындагы "Нобель" сыйлыгына ээ болгон. Сыйлык "окумуштуунун урматына аталып калган жашоодо маанилүү болгон нурларды издеп тапканы үчүн" ыйгарылган. Рентген "Нобель" сыйлыгынын акчалай сыйакысын өзүнүн университетинин муктаждыгына жумшаган. Пьер Күри сыяктуу эле Рентген ачылышына патент алуудан баш тарткан, анткени окумуштуу бул кубулуштун жашоодогу колдонуусу менен бүткүл адамзат пайда көрсүн деген ойдо болгон.

 Башка сыйлыктары: 
 Румфорд медалы (англ. RumfordMedal, 1896)
 Маттеуччи медалы (англ. MatteucciMedal, 1896)
 Эллиот Крессондун медалы (англ. ElliottCressonMedal, 1897)
 Физика жаатындагы "Нобель" сыйлыгы (1901)
 2004-жылдын ноябрында Теоретикалык жана колдонмо химия жаатындагы эл аралык бирлик 111-номурундагы элементти окумуштуунун урматына "рентгений" (Rg) деп атаган. Теоретикалык жана колдонмо химия жаатындагы эл аралык бирлик элементтин аталышын 2011-жылы кабыл алган.
1907-жылы Рентген Нидерланд королдугунун искусство жана илим академиясынын чет элдик мүчөсү катары кабыл алынган.

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Физиктер‎
Категория:Германия окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1845-жылы
Категория:Өлгөндөр 1923-жылы
Фредерик Сеңер

thumb|Фредерик Сеңер (1973).
Фредерик Сеңер (англ. Frederick Sanger, айтылышы: /ˈsæŋər/; 1918-жылы 13-август – 2013-жылы 19-ноябрь) - британиялык биохимик, эки жолу – эки кишиден бирөө, бир номинацияда (башкасы – Жон Бардин - физика жаатында) химия жаатындагы Нобель сыйлыгына ээ болгон, Сеңер, жалпысынан караганда эки Нобель сыйлыгына ээ болгон төртүнчү окумуштуу, илим жаатында эки Нобель сыйлыгына татыган үчүнчү окумуштуу. Сеңер 1958-жылы, "акзаттын, өзгөчө инсулиндин, түзүлүшү боюнча иш жүргүзгөнү үчүн" химия жаатындагы Нобель сыйлыгына ыйгарылган. 1980-жылы Уолтер Гилберт менен Сангер, "нуклеин кычкылдыктардын негиздеринин ыраатуулугуна аныктама бергендери үчүн" химия жаатындагы сыйлыгынын жарымын алган. Сыйлыктын башка жарымы Пол Бергке "нуклеин кычкылдыктардын, рекомбинанттык ДНКны эсепке алып, баштапкы изилдөөлөрү үчүн" ыйгарылган.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Биология
Категория:химия
Категория:Британия окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1918-жылы
Категория:Өлгөндөр 2013-жылы
Жон Бардин

thumb|Жон Бардин (1956).
Жон Бардин (англ. John Bardeen, айтылышы: /bɑːrˈdiːn/; 1908-жылы 23-май – 1991-жылы 30-январь) - америкалык физик жана электр инженери, физика жаатындагы Нобель сыйлыгына эки жолу ыйгарылган жалгыз окумуштуу Бардин, сыйлыкка 1956-жылы Уильям Шокли жана Уолтер Браттейн менен бирге транзисторду ойлоп тапкандары үчүн жана 1972-жылы Леон Купер жана Жон Роберт Шриффер менен бирге БКШ теориясы катары таанымал болгон жөнөкөй ашыкча өткөргүчтүктүн негизги теориясы үчүн ыйгарылган.

Электрондук өнөр жайда революция жасаган транзистор Маалымат доорунун башталышына түрткү берип, жөнөкөй телефондордон кыйын түзүлүштөгү компүтер жана ракеталар сыяктуу дээрлик баардык заманбап түзмөктөрдү иштеп чыгарууга өбөлгө түзгөн. Экинчи "Нобель" сыйлыгын алып келген Бардиндин ашыкча өткөргүчтүктүн иштеп чыгаруусу өзөктүк магниттик резонанстык спектроскопиясында же ал сыяктуу медициналык магниттик-резонанстык томографиясында колдонулат.

1990-жылы Жон Бардиндин аты LIFE Magazine журналынын "Кылымдын 100 эң таасирдүү америкалыктар" тизмесинде пайда болгон.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Физиктер‎
Категория:АКШ окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1908-жылы
Категория:Өлгөндөр 1991-жылы
Жан Бодрияр

thumb|Жан Бодриярд (2004).
Жан Бодриярд (фран. Jean Baudrillard, айтылышы: /ˌboʊdriːˈɑːr/, француз тилинде айтылышы: [ʒɑ̃ bodʁijaʁ]; 1929-жылы 27-июль – 2007-жылы 6-март) - француз социологу, философ, маданият теоретиги, саясий комментатор жана фотосүрөтчү. Бодрияр ММК, заманбап маданият жана технологиялык коммуникация боюнча анализ жүргүзүүсү менен жана "симуляция" менен "гиперреалдуулук" концептерине түшүндүрмө бергени менен таанымал. Бодрияр керектөөчүнү кызыктыруу, гендердик катыш, экономика, коомдук тарых, искусство, батыштын тышкы саясаты жана популярдуу маданият сыяктуу темалар боюнча макалаларды жазган. Бодриярддын эң белгилүү эмгектери: "Симулякралар жана симуляциялар" (англ. Simulacra and Simulation, 1981), "Америка" (англ. America, 1986) жана "Перс булуңунда башталбаган согуш" (англ. The Gulf War Did Not Take Place, 1991). Бодриярддын эмгектери постмодернизм жана өзгөчө постструктурализм темалары менен улам байланышат.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:Социология
Категория:Философтор‎
Категория:Франция окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1929-жылы
Категория:Өлгөндөр 2007-жылы
Светлана Александровна Алексиевич

thumb|Светлана Алексиевич (2024).
Светлана Александровна Алексиевич (белор. Святлана Аляксандраўна Алексіевіч, 1948-жыл 31-май, СССР, Украина ССРи, Станислав) - советтик жана белорусиялык жазуучу, журналист, даректүү тасмалардын сценаристи. Орус тилинде жазат. 2015-жылкы адабият боюнча "Нобель" сыйлыгынын ээси.

Анын көркөм-даректүү кара сөз жанрында жазылган китептери таанымал: "Согуштун жүзү аялдыкындай эмес" (орус. У войны не женское лицо), "Цинк уландар" (орус. Цинковые мальчики), "Чернобль дуасы" (орус. Чернобыльская молитва), "Секонд-хэнд мезгили" (орус. Время секонд-хэнд). Алексиевичтин чыгармалары СССРдин акыркы жылдарындагы турмушка жана постсоветтик доорго арналган, боорукерлик жана гуманизм менен ширелген.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 
Нобел сыйлыгы

2015-жылы Алексиевич Нобел сыйлыгынын адабият боюнча лауреаты болгон. Сыйлыктын берилиши "анын добуштуу чыгармачылыгы – биздин доордун азабынын жана эркинин эстелиги" – деп негизделген. Светлана Алексиевич – көз карандысыз Белорусиянын тарыхындагы Нобел сыйлыгынын алгачкы ээси; 1987-жылдан бери Нобел сыйлыгын алган орус тилдүү биринчи жазуучу. Сыйлык жарым кылымдан бери биринчи жолу көбүнчө даректүү адабият жанрында иштеген жазуучуга тапшырылган; ошону менен бирге тарыхта биринчи жолу адабият боюнча Нобел сыйлыгы профессионал журналистке ыйгарылган. Сыйлыктын акчалай байгеси 8 млн швед кронун түзгөн (сыйлык берилген учурда 953 миң долларга жакын болгон)

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Жазуучулар
Категория:Журналисттер
Категория:ССРС окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1948-жылы
Николай Николаевич Семенов

thumb|upright|Николай Семенов
Николай Николаевич Семенов (3(15)-апрель 1896, Саратов - 25-сентябрь 1986, Москва) - советтик физико-химик, химиялык физиканы негиздегендердин бири.

СССР ИАнын академиги (1932-жылы; 1929-жылдан бери мүчө-корреспонденти),(1956-жылы Сирил Хиншелвуд менен бирге) Химия боюнча Нобель сыйлыгынын жалгыз советтик лауреаты. Социалисттик Эмгектин эки жолку Баатыры.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

Негизги илимий жетишкендиктери үзгүлтүксүз химиялык реакциялар теориясы, термал жарылуу теориясы, газ аралашмалардын күйүү теориясы болуп саналат. Семенов 1916-жылдан тарта алгачкы иликтеген маселе газдардын иондолушу болгон. 1920-жылдардын башында диэлектриктердин илмек механизми үстүндө иштей баштаган. Мунун жыйынтыгында илмектин термалдык теориясы пайда болгон. Бул теория кийин күйүү жана термал жарылуу теориялары жөнүндөгү эмгектерде өнүктүрүлгөн (1930-жылардын аягы - 1940-жылдардын башы) тутануунун жылуулук теориясына негиз болгон (1928). Аталган теория жалындын таралышы, от алуу, жардыргыч заттардын күйүшү сыяктуу процесстерге баа берүүгө жол ачкан.

1920-жылы П.Л. Капица менен бирге бир кылка эмес магнит талаасындагы парамагниттик атом тутамынын кыйшаюусун эсептеген. 1921-жылы О. Штерн менен В. Герлах ишке ашырган мындай тажрыйба мейкиндик кванттоо жөнүндө түшүнүккө ээ болууга жол ачкан. 1924-жылы Ю.Б. Харитон менен бирге конденсациянын тыгыздыгын жана температурасын байкаган; кийинирээк химиялык реакциянын жүрүү чегин аныктаган критикалык кубулуштар бир катар заттардын кычкылдануусунда байкалган (1926-1928).

Семеновдун бир канча эмгеги катализ процесстерин изилдөөгө арналган: ал ион-гетероген катализ түрүн ачкан, (1955-жылы, В.В. Воеводский жана Ф.Ф. Волькенштейн менен чогуу) гетероген катализ теориясын түзгөн. Семеновдун эң түрдүү багыттар боюнча жетишкен жыйынтыктары практикада кеңири колдонулган.

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:ССРС окумуштуулары
Категория:химия
Категория:Туулгандар 1896-жылы
Категория:Өлгөндөр 1986-жылы
Илья Михайлович Франк

thumb|upright|Илья Франк.
Илья Михайлович Франк (1908-1990) - совет физиги, СССР Илимдер академиясынын академиги. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1958). Эки Сталин сыйлыгынын (1946, 1953) жана СССРдин Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1971).

 Өмүр таржымалы 

 Илимий карьерасы 
1930-жылы Москва мамлекеттик университетинин физико-математика факультетин бүтүргөндөн кийин Ленинграддагы Мамлекеттик оптика институтунда (орус.кыск. ГОИ) А. Н. Терениндин жанында иштеген. 1934-жылдан тарта Илимдер академиясынын П. Н. Лебедев атындагы Физика Институтунда (орус.кыск. ФИАН) иштеген. 1944-жылы М. В. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинин (орус.кыск. МГУ) профессору болгон. 1946-жылы СССР ИАна мүчө-корреспондент, 1968-жылы академик болуп шайланган.

1934-жылы С. И. Вавиловдун аспиранты П. А. Черенков заряддуу бөлүкчөлөрдүн суунун ичинен жогорку ылдамдыкта өтүп, жарык чыгарганын аныктаган. И. М. Франк менен И. Е. Тамм бул эффектти теориялык жактан сүрөттөшкөн. Бул эффект бөлүкчөлөрдүн чөйрөдөгү жарыктын таралышынын фазалык ылдамдыгынан ашкан ылдамдыктагы кыймыл-аракетинин жыйынтыгында жүзөгө ашкан. Бул ачылыш жогорку энергетикалуу өзөктүк бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгын өлчөп, аныктоонун жаңы ыкмасын түзүүгө жол ачкан. Бул ыкма азыркы эксперименталдык өзөктүк физикада чоң мааниге ээ. 

И.М. Франк 1990-жылы 22-июнда көз жумган. Сөөгү Москвадагы Введенский көрүстөнүнө коюлган.

 Илимий ишмердиги 

 Сыйлыктары 
 Физика боюнча "Нобель" сыйлыгы (1958) - Вавилов-Черенков эффектин тапканы жана ал жөнүндө түшүнүк бергени үчүн" (П.А. Черенков жана И.Е. Тамм менен бирге)
 Биринчи даражадагы Сталин сыйлыгы (1946) - заттын ичинде жарык үстөктүү ылдамдык менен кыймылдаган электрондордун нурлануусун ачып, изилдегени үчүн (Жыйынтыктары жалпыланып, "П.Н. Лебедев атындагы ИАФИнин Эмгектеринде" (орус. Труды ФИАН имени П. Н. Лебедева) жарык көргөн).
 Сталин сыйлыгы (1953)
 СССРдин Мамлекеттик сыйлыгы (1971) - "ИБР изилдөөчү реактору жана инженердүү ИБР реактору" аталышындагы эмгектер цикли үчүн 
 С.И. Вавилов атындагы алтын төш белги
 үч Ленин ордени (1952, 1953, 1975)
 Октябрь Революциясы ордени (1978)
 эки Эмгек Кызыл Туу ордени (1968, 1948)

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Физиктер
Категория:ССРС окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1908-жылы
Категория:Өлгөндөр 1990-жылы
Игорь Евгеньевич Тамм

thumb|upright|Игорь Тамм (1958).
Игорь Евгеньевич Тамм (1895-1971) - советтик теоретик-физик, (1958-ж. П.А. Черенков жана И.М. Франк менен бирге) физика боюнча "Нобель" сыйлыгынын лауреаты. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1954). Сталин сыйлыгынын эки жолку лауреаты.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

Таммдын илимий ишмердиги негизгинен кванттык механика, катуу заттардын физикасы, нурлануу теориясы, атом физикасы, элементардык бөлүкчөлөрдүн физикасына жана ошондой эле бир катар колдонмо маселелердин чечилишине багытталган.

1932-жылы ал катуу заттардын бетинде беттик абалдардын болушун теориялык жактан алдын ала айткан эмгегин жарыялаган (беттик абалдардын бул түрү азыр Тамм абалы деген ат менен белгилүү). 

1937-жылы И.М. Франк менен бирге чөйрөдөгү бөлүкчөлөрдүн ал чөйрөдөгү жарыктын ылдамдыгынан ашкан ылдамдыктагы кыймылын сүрөттөгөн (Франк - Тамм формуласы). Бул эмгек мурдагы тажрыйбалардан (Вавилов - Черенков эффекти) белгилүү болгондорду ачыктаган. Бул ачылыш үчүн Черенков, Франк жана Тамм 1958-жылы физика боюнча Нобел сыйлыгын алышкан. 1945-жылы талаанын кванттык теориясынын маселелерин чыгаруу ыкмасын иштеп чыккан. Бул ыкма кийин Тамм - Данков ыкмасы деп аталган.

А.Д. Сахаров менен бирге плазманы "токамакта" (магнит түргүчтүү тороидал камера) кармап туруунун принциптерин иштеп чыккан.

С.П. Шубин, Е Л. Фейнберг, В.Л. Гинзбург, Л.В. Келдыш, Д.И. Блохинцев, М.А. Марков, А.Д. Сахаров, В.Г. Кадышевский, С.А. Альтшулер, Д.А. Киржниц, А.А. Власовдор анын шакирттери болуп эсептелишет.

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Физиктер
Категория:ССРС окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1895-жылы
Категория:Өлгөндөр 1971-жылы
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Павел Алексеевич Черенков

thumb|upright|Павел Черенков.
Павел Алексеевич Черенков (1904-1990) - советтик физик. СССР ИАнын академиги. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1984). Эки жолку Сталин сыйлыгынын (1946, 1952), СССРдин Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1977). Химия боюнча "Нобель" сыйлыгынын лауреаты (1958). 1946-жылдан тартып ВКП(б) мүчөсү.

 Өмүр таржымалы 

 Илимий ишмердиги 

Черенковдун негизги изилдөө багыттары физикалык оптика, өзөктүк физика, жогорку энергия бөлүкчөлөрүнүн физикасы болгон. 1934-жылы дүрмөттөлгөн тез бөлүкчөлөр менен нурлантканда тунук суюктуктардын өзгөчө көгүш болуп жалтыраарын байкаган. Бул жылтыроо түрүнүн флуоресценциядан айырмасын көрсөткөн. 1936-жылы мунун негизги өзгөчөлүгүн белгилеген - жылтыроонун багытталышы, огу бөлүкчөнүн кыймылынын траекториясына дал келген жарык конусунун пайда болушу. Черенков жылтыроосунун теориялык негизин 1937-жылы И.Е. Тамм менен И.М. Франк иштеп чыгышкан.

Вавилов-Черенков эффектинин негизинде дүрмөттөлгөн тез бөлүкчөлөрдүн аныктагычтары иштейт (черенков счетчиги). Черенков синхротрондордун курулушуна, атап айтканда, 250 МэВтук синхротрондун курулушуна катышкан (1952-ж. Сталин сыйлыгы). 1958-жылы Тамм жана Франк менен бирге "Черенков эффектин тапканы жана ал жөнүндө түшүнүк бергени үчүн" физика боюнча "Нобель" сыйлыгын алган. Швециянын королдук илимдер академиясынан Манне Сигбан өз сөзүндө "азыр Черенков эффекти деп аталган кубулуштун ачылышы - салыштырмалуу жөнөкөй физикалык байкоолорго туура мамиле кылганда олуттуу ачылыштар болоруна жана алдыдагы изилдөөлөргө жаңы жолдор ачыларына кызыктуу мисал" экенин белгилеген. Гелийдин жана башка жогорку энергетикалык y-квантуу жеңил өзөктөрдүн бөлүнүшү тууралуу эмгектердин циклин ишке ашырган (1977-ж. СССРдин Мамлекеттик сыйлыгы).

 Сыйлыктары 

 Шилтемелер 

Категория:Нобель сыйлыгынын лауреаттары
Категория:Физиктер‎
Категория:ССРС окумуштуулары
Категория:Туулгандар 1904-жылы
Категория:Өлгөндөр 1990-жылы
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары