Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Скифтер

thumb|Скифтер.
thumb|Скифтер.
thumb|upright|Бугу таштары.

Скифтер – б.з.ч. 7–3-кылымда түндүк Кара деңиз боюнда жашаган, иран тилинде сүйлөгөн байыркы уруулар. Скифтердин руханий жана материалдык маданияты сармат, массагет жана сак урууларына жакын. Скифтер Кара деңиздин түндүгүнөн киммерийлерди сүрүп чыгарып Мидияны, Сирияны, Палестина-ны басып алышат. Б.з.ч. 6-кылымдын башында скифтерди Алдыңкы Азиядан мидиялыктар сүрүп чыгышат. Скифтер Түндүк Кавказды, Крымды жана Дунай менен Дондун арасындагы талааларды мекендешет. Скифтер бир нече ири урууларга бөлүнгөн. Геродоттун маалыматы боюнча, Днепр менен Дондун аралыгында падыша скифтер, Днепрдин төмөнкү агымынын оң жээгинде, Крым талааларында көчмөн скифтер, Ингул менен Днепрдин арасында көчмөндөр менен аралаш дыйкан скифтер жашашкан. Түштүк Буг бойлорунда, Ольвия шаарына жакын жерде каллипиддер же эллин скифтер, алардан түндүгүрөөктө алазондор мекендеген. Кара деңиздин түндүгүндөгү кул ээлөөчүлүк мамлекеттер менен болгон карым-катнаш, мал, дан, тери жана кулдарды сатуу скиф коомунда таптардын пайда болушуна алып келген. Скифтерде уруу союздары түзүлүп, башында падыша турган кул ээлөөчүлүк мамлекетке айланган. Падыша бийлиги ыйык эсептелген жана мураска калтырылган. Бирок анын бийлиги бирикменин кеңеши жана элдик жыйын менен чектелген. Аскер ак сөөктөрү, чоролор жана дин кызматчылары бөлүнүп чыккан. Б.з.ч. 512-жылы Дарий I менен согушуу скифтер дин саясий жактан биригүүсүнө түрткү болду. Б.з.ч. 5–4-кылым Атей башка падышаларды четтетип, бийликти өзү ээлеген. Б.з.ч. 4-кылымдын 40-жылдарында ал Азов деңизинен тартып Дунайга чейинки скифтерди бириктирген. Скифтер жашаган мезгилге тиешелүү археологиялык эстеликтер Кыргызстандын аймагында да кездешет. Мис. алсак, Ивановкадан, Акбешимдин жанынан (Чүй өрөөнү), Акөлөңдөн (Ысык-Көл), Чийимташтан (Талас), Саймалыташтан (Ош) табылган. Бул көрүстөндөрдөн жез, алтын, күмүш жасалган идиш-аяктар, карапалар, ар түрдүү кооздук буюмдары табылган. Сскифтердин кол өнөрчүлүктө, дыйканчылыкта, аскер ишиндеги жетишкендиктери жергиликтүү элдин тарыхына, маданиятына чоң таасир тийгизген. Скифтердин искусствосу Борбордук Азияда жашаган элдердин көркөм өнөр маданиятындагы ажайып өнөрлөрдүн бири. Көптөгөн буюмдар айбанаттар стилинде өтө кызыктуу жасалган. Айбанаттардын (бугу, багыш, тоо теке, куштар) сөлөкөттөрү жана алардын кармашып жаткан учурлары да чагылдырылган. Сүрөттөр алтындан, күмүштөн, темирден жана колодон түрдүү ыкмалар менен жасалып, алардын башаты тотемдик түшүнүктөр аркылуу башталат. Скифтер доорунда жоокерлерге арналган таш балбалдар да өкүм сүргөн.

 Адабият
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Евразия‎
Категория:Тарых
Советтер Союзунун баатырлары

Советтер Союзунун баатырлары – мамлекет алдында эрдиги үчүн берилчү жогорку даражадагы ардактуу наам. 
СССР БАКтын 1934-жылы 16-апрелдеги токтому менен бекитилген. Наам СССР Жогорку Советинин Президиуму тарабынан ыйгарылган жана Советтер Союзунун Баатырларына Ленин ордени, «Алтын Жылдыз» медалы жана СССР Жогорку Советинин Президиумунун грамотасы тапшырылган. Кыргызстандагы Советтер Союзунун Баатырлары :

 * Азимов Розы
 # Акуционок Пётр Антонович
 # Али-Назаров Садык
 # Ананьев Николай Яковлевич
 # Андреев Николай Тимофеевич
 # Асаналиев Жумаш
 # Асанов Дайыр
 # Афанасьев Михаил Денисович
 # Бабкин Михаил Николаевич
 # Бегелдинов Талгат Якубекович
 # Беляндра Василий Яковлевич
 # Вонахун Мансуз
 # Волковенко Афанасий Иванович
 # Дүйшөнкул, Якубов (жакыпов) Осмон.
 # Выглазов Григорий Исаевич
 # Гавриш Иван Фомич
 # Гадельшин Хамит Габдуллович
 # Гришин Иван Александрович
 # Дмитриев Николай Михайлович
 # Добробабин Иван Евстафьевич
 # Жаркымбаев Казак
 # Жумабаев Ташмамат
 # Зверев Николай Александрович
 # Исламов Юрий Берикович
 # Кайкин Василий Матвеевич
 # Калашников Николай Семёнович
 # Колесников Пётр Федосеевич
 # Конкин Григорий Ефимович
 # Красильников Иван Павлович
 # Кривощёков Алексей Александрович
 # Крикун Василий Гаврилович
 # Курочкин Ефрем Георгиевич
 # Лутфуллин Сульги
 # Ляшенко Николай Григорьевич
 # Мазков Евдоким Константинович
 # Мирошниченко Николай Прокофьевич
 # Михайленко Евгений Ефимович
 # Москаленко Иван Васильевич
 # Немцев Иван Спиридонович
 # Николаенко Павел Фёдорович
 # Овчаров Степан Семёнович
 # Оторбаев Асанбек
 # Пантелеев Гавриил Фролович
 # Панфилов Дмитрий Иванович
 # Панфилов Иван Васильевич
 # Пасько Евдокия Борисовна
 # Петренко Григорий Алексее-вич
 # Петрищев Василий Петрович
 # Пичугин Дмитрий Николаевич
 # Пономарёв Иван Семёнович
 # Пономарёв Павел Сергеевич
 # Решетник Иван Семёнович
 # Роденко Константин Герасимович
 # Романютин Александр Иванович
 # Рудь Николай Михайлович
 # Садыков Самат
 # Сапожников Михаил Григорьевич
 # Свечников Павел Семёнович
 # Степаненко Василий Васильевич
 # Сухин Семён Захарович
 # Сухов Василий Иванович
 # Сущев Степан Захарович
 # Тайгараев Тукубай
 # Таранчиев Ысмайылбек
 # Тешебаев Мамасалы
 # Титов Андрей Алексеевич
 # Тихонов Григорий Матвеевич
 # Трясин Ерминингельд Васильевич
 # Түлөбердиев Чолпонбай
 # Үсөнбеков Калыйнур
 # Фуковский Александр Васильевич
 # Хименко Андрей Максимович
 # Царенко Лаврентий Иванович
 # Цинделис Берелис Израилевич
 # Чортеков Анварбек
 # Шемякин Григорий Мелентьевич
 # Шопоков Дүйшөнкул

 Адабият
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Токмок, чеп

Токмок чеби – Кокон хандыгынын Чүй өрөөнүндөгү чыңдоосу. Токмок чеби 19-кылымдын 30-жылдарынын башында курулган. Чеп төрт бурчтуу болуп, түштүктөн түндүккө карай узундугу 75 саржан, батыштан чыгышка туурасы 30 саржан, бийиктиги 3,5 аршин болгон. Токмок чебиндеги сарбаздар (70 киши) Чүй суусунун төрүндөгү кыргыздар менен казактарды көзөмөлгө алышчу. Чепте 200 түтүн өзбек соодагерлери, кол өнөрчүлөрү турган. 1860-ж. август айында Циммермандын кол башчылыгы астындагы орус аскери Чүй өрөөнүнө жортуул уюштуруп, токмок чебин ээлеген. Аймакты Россия империясы каратып алгандан кийин, 1867-ж. Чүй өрөөнүндө Токмок уезди уюшулуп, 1878-ж. чейин Токмок чеби аталган уезддин борбору болгон.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Токуучулук

Токуучулук – кол өнөрчүлүктүн тармагы. Таар, шалча, терме, боз үйдүн боолорун, ат жабуу ж.б. кездемелерди кол менен кыймылга келүүчү дүкөн, такта, абзал, өрмөктө токуу иши. Археологиялык маалыматтарга караганда токуучулук неолит доорунда пайда болуп, алгачкы коомдо кеңири тараган. Мис., б. з. ч. 5–2-к-да Орто Азия жана Казакстанда жашаган сактар, усундар кездемелерди өрмөктө токушкан. Өрмөктө эни 50–60 см каалаган узундуктагы түстүү тасмалар токулат. Орнаменттелген тасмалар (беш кеште, кажары, терме) үй жасалгасы катары же ат жабуу, куржун, боз үйдүн боолорун жасоого керектелет. Мындай тасмалардын ички жана сырткы беттериндеги орнаменттер бири биринен айырмалангандыктан, алар эки беттүү же эки жүздүү деп да аталат. Токуучулук иши жүндү же кебезди тытып ийрүү, боёо, жүгүрүү, күзүктөө баскычтарынан турат. Токуучулук ишине ийикте ийрилип, керектүү түскө боёлгон кебез же жүн жиптер колдонулат.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Томук катмай, оюн

Томук катмай, томук жашырмай – эки киши ойноочу улуттук оюн. Алар өздөрүнчө мөрөй коюп, мөөнөтүн макулдашышып, эл көзүнчө кол алышат. Томук суроо каалаган убакта, каалаган жерде, каалаган кырдаалда суралышы мүмкүн. Томук каткан адам аны ар дайым болжошкон шарт боюнча алып жүрүп, доочу сураганда көрсөтө коюшу керек. Каткан адам томукту сурары менен көрсөтө койсо утат, көрсөтө албай калса утулат. Аны көбүнчө жаштар ойнойт.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Тоң Йокук

Тоң Йокук – Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын кол башчысы; Күл тегиндин на- саатчысы. Тоң Йокукка арнап тургузулган эстелик 1897-ж. Е. Н. Клеменц тарабынан табылып, 1898-ж. В. В. Радлов тарабынан которулган. Эстелик Тола суусунун (Моңголия) оң жээгиндеги Налайха менен Улан-Батордон 66 км түштүк-чыгыш жагындагы Боло-Цокто коктусунан табылган. Тоң Йокуктун эстелигине Күлтегиндин эстелигиндегидей эле жазуусу бар орнаменттер менен кооздолгон мрамор тактайлар, адам кейпи чегилген сегиз балбал таш ж.б. кирет. Тоң Йокук түрктөр кытайдын Тан династиясына убактылуу көз каранды болуп турганда Табгачта (Кытайда) билим алган. Ал Капаган кагандын тушунда аскер башчы катары Түрк кагандыгынын Борбордук Азиядагы бийлигин калыбына келтирүүгө өтө дилгирлик менен катышкан. 709-ж. Саян тоолорунда, Енисей өрөөнүндө жашаган кыргыз, чик, аздар кагандыкка каршы өз ара келишим түзүшкөн. Бирок, Тоң Йокук менен Кутлуг жана Капаган кагандарынын уулдары баш болгон түрк армиясы аларды жеңип алган. Бул жүрүш тууралуу Орхон-Енисей эстелигинде мындай деп жазылган: «Биз күндүр-түндүр тынымсыз жүрүштө болдук. Биз кыргыздарды уктап жаткан жеринен бастык. Жолду найза менен жасадык. Алардын аскери жана ханы чогулду. Биз аларды жеңдик. Ханды өлтүрдүк. Кыргыз эли каганга кошулду жана баш ийди. Биз Көгмөн тоосун айланып өтүп, кыргыздардан кайтып келдик». Тоң Йокукка Бойла-Бага-Тархан титулу ыйгарылган Билге-кагандын (716–734) доорунда Күл тегин жана анын кеңешчиси Тоң Йокук түргөштөргө, карлуктарга, кыргыздарга каршы согушуп турган. Эстеликте: «Табгач (Кытай) каган жообуз эле, он ок каганы жообуз эле, өзгөчө Кыргыз каганы күчтүү жообуз болду...» деген саптар бар. Тоң Йокуктун аскердик жетекчилиги менен кыргыздар, түргөштөр, кытайлар (табгачтар) Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгына баш ийдирилген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Тоокеарык

Тоокеарык – б. з. ч. 3-кылым – б. з. 4-кылымына таандык каналдын калдыгы. Ош – Карасуу оазисинин түштүк-чыгыш тарабындагы Акжар кыштагына жакын жерден табылган. Талдык суусунан башталып, анын оң өйүзү боюнча Акжар кыштагы, андан түндүк-батышты көздөй бурулуп, Шалтак дөбөсүнөн өтүп жоголот. Уз. 9 км, тереңдиги 1,2 м, туурасы 4–5 м болгон. Тоокеарыкты байыркы заманда жана орто кылымда отурукташкан эл сугат үчүн пайдаланган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Юэчжилер

Юэчжилер – Дуньхуандын батышынан Циляншандын чыгышына чейинки аймактарды жердеген уруулар. Биздин заманга чейин 3-кылым 2-жарымында юэчжилер зор күч-кубатка жетишет. Ушул мезгилде алардын коңшусу хунндар юэчжилерди кыйроого учуратат. Талкаланган юэчжилер. батышка, Чыгыш Түркстанга жана Орто Азияга жер которуп, ал жерде сактарды басып алышкан. Б. з. ч. 2-кылымдын ортосунда юэчжилер усундардын катуу соккусунан кийин Орто Азияга келишкен. Кийинчерээк алардын бир бөлүгү Грек-Бактрия падышалыгын басып алса, 2-бөлүгү Борбордук Азиянын көчмөн урууларынын курамына кирген.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Тоокен жумушчулар профсоюзу

Тоокен жумушчулар профсоюзу – Түштүк Кыргызстандагы алгачкы профсоюз уюму, 1917-ж. июль–август айларында түзүлгөн. Кызылкыя менен Сүлүктүдөгү көмүр, чымкөң ж. б. кен өнөр жай жумушчуларын бириктирген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Юрташсай эстелиги

Юрташсай эстелиги – төмөнкү таш дооруна таандык археологиялык эстелик. Кадамжай районундагы Марказ айылынын түштүк тарабындагы капчыгай ичинде жайгашкан. Таш куралдар табылган. 2002-жылы А. П. Деревянко жана А. Н. Зенин жетектеген россиялык-кыргызстандык биргелешкен археологиялык экспедиция изилдеген.

 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ээ

Ээ – кыргыздардын салттуу түшүнүгүндө ыйык жайлардын, жерлердин жана жан-жаныбарлардын колдоочусу. Ишеним боюнча айрым бир жайларга, жерлерге, жаныбарларга тиешелүү колдоочу өкүм сүрүп, ал ошол жердин, жаныбардын ээси катары эсептелген. Мис., булактын ээси, мазардын ээси, жаандын ээси, күндүн ээси, ашуунун ээси жана башка, аларды ыйык тутушуп, сыйынышкан жана курмандык чалышкан. Ыйык жерлерге же бейиттерге бакан сайып, ага түрдүү түстөгү чүпүрөктөрдү байлашкан. Кырсык баскан учурда, аял көпкө чейин төрөбөсө, балдар токтобосо жана башка кырдаалдарда касиетүү ээси бар деп эсептелген жерлерге түнөп, курмандык чалышып сыйынышкан, ээсинен ырайымдуулук сурап жалынышкан. Кыргыздардын жер-суу аттарында «ата» деген сөз уланып айтылганы ушул ишенимге түздөн-түз байланыштуу. Мис., Кочкората, Ысыката, Чолпоната, Камбарата жана башка. Алар адамдарга тирүү жан катары көрүнгөн. Мис., булактын ээси ак тайлак, канаттуу жылан, ала бугу жана башка Айрым аймактарда курмандыкка союлган малдын этин жешкенден кийин сөөктөрдү бир жерге топтоп, айлана-тегеректеги таштарга май жалаткан. Ушундай жол менен колдоочуну тамактандырып жаткандай болушкан. Көпчүлүк учурларда адамдын өлүмүн кабарлаганда ээси алды, ээсине бердик деп да айтышат.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Эшен

Эшен – 19–20-кылымда Орто Азия аймагындагы сопулардын ашынган реакциячыл тарыкаттарынын башчысы.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Тоолуу облус түзүү, долбоор

«Тоолуу облус түзүү » долбоору – улуттук-мамлекеттик бөлүштүрүү жөнүндөгү иш-чара. 1920-жылдан Жетисуу, Сырдарыя облустарында жашаган кыргыздардын өз алдынча мамлекеттүүлүгүн орнотуу үчүн аракеттер күчөйт. Рахманкул Кудайкулов башында турган айрым адамдар бул облустарда жашаган кыргыздардын Казакстандын курамындагы автономияга биригүүсүн жактап чыгышкан. Абдыкерим Сыдыков, Жусуп Абдракманов башында турган кыргыздын алдыңкы интеллигенттери Кыргыз мамлекетин, башка автономиялык түзүлүштөрдөн бөлүнүп, өз алдынча автономиялык негизде калыбына келтирүү үчүн күрөшкө чыгышкан. 1922-ж. жазында алар Тоолуу Кыргыз облусун түзүү, РСФСРдин курамына түз кошулуу демилгелери менен чыгышкан. Алгач анын борбору катары Кочкор кыштагын тандоо сунуштары да айтылган. Мындай демилгелери менен алар көбүнесе европалыктар ээлеп калган Бишкектен обочо болууну жана автономиянын борбору кыргыздар жашаган жердин чордонунан орун алыш керек деген ойлорун билдиришкен. Алгачкы маалда РКП(б) БК демилгени колдоого алып, уруксат берген. Тоолуу Кыргыз облусун түзүү боюнча уюштуруу курултайы 1922-ж. 1-июнда башталып, 3-июнда Тоолуу Кыргыз облусу мыйзамдуу түрдө түзүлгөн. Бул күн Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн Совет доорунда калыбына келтирилген алгачкы иш-чарасынын күнү катары тарыхтан орун алган. Бирок, Р. Кудайкулов ж. б. И.Сталинге кат жазышып, анда Тоолуу Кыргыз облусу буржуазиячыл-улутчул түзүлүш катары көрсөтүлөт. Жетисуу облусу боюнча большевиктик өкүл Забировдун 1922-ж. 1-июнда Борборго жиберген кабарында: «Экономикалык жаңы саясаттын шарттарында манаптын уулу болгон жана падышанын маалында алтын погон тагынып жүргөн Абдыкерим Сыдыков деген неме Ташкенде өзү түзүп алган Кара Кыргыздардын өзүнчө Тоолуу облусу дегендин долбоорун алып келди. Бул долбоордун айынан калайыктын ышкысы кайнап, бейкут турмуш бузулду…» деген айгак сөздөр болгон. Оппозициячыл тараптын саясий каралоолорунун негизинде расмий Москва чукул чараларды көрүүгө ашыккан. Натыйжада өз алдынчалыгы автономиялык деңгээлде калыбына келтирилген алгачкы кыргыз совет мамлекеттүүлүгү – Тоолуу Кыргыз облусу И.Сталиндин жиберген шашылыш телеграммасынын негизинде кайра жоюлган. Анын жетекчилери жана демилгечилери А. Сыдыков, К.Тыныстанов, И. Арабаев, И. Айдарбеков ж. б. адамдар «улутчулдар», «панисламисттер » деп айыпталган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Этнопсихология

Этнопсихология – социалдык психологиянын жана этнологиянын бир тармагы. Улуттар, расалар жана башка этностук биримдиктердин салттуу психикалык өзгөчөлүктөрүн жана азыркы мезгилдеги айырмачылыктарын изилдейт.
 Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Торкен, көрүстөн

Торкен көрүстөнү – б. з. 1-кылымына таандык мүрзөлөр. Кетментөбө өрөөнүндөгү Миңдөбө деген жерде. 900дөн ашык дөбө мүрзөдөн турат. Казанактуу көргө арча табытка бир же эки адамдын сөөгү салынып коюлган. Мүрзөлөрдөн бет кептер, акак таштар чөгөрүлгөн алтын шакектер, сөйкөлөр, темир кылычтар ж. б. табылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Торуайгыр, көрүстөн

Торуайгыр көрүстөнү – усун жана байыркы түрк урууларына таандык мүрзөлөр. Ысык-Көлдүн күңгөйүндөгү Торуайгыр кыштагынан 1,7 км түндүк тарапта. 200дөй дөбө мүрзөдөн турат. Алардын көпчүлүгүнө тегерете таш тизилген. Көрүстөндүн аймагынан балбалдар жана эчки, бугу, жылкы ж. б. айбандардын сүрөттөрү чегилген таштар кездешет.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Ураан

Ураан – биримдикти билгизүүчү сүрөөн. Урушка киргенде пир туткан ата-бабаларынын, баатырлардын аттарын кыйкырып айтып, душманга айбат көрсөтүшкөн. Мурунку өткөн баатырлардын сүрү душманга тирүүсүндөй айбат кылат, колдойт деп ишенишкен. Ураан уруу, уруулар ичинде жалпы элдик мүнөзгө ээ болгон.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан

Категория:Тарых
Категория:Илим
Торуайгыр шаар чалдыбары

Торуайгыр шаар чалдыбары – орто кылымдарга таандык шаардын калдыгы. Ысык-Көлдүн күңгөйүндөгү Торуайгыр кыштагынын жанында жайгашкан; дубал менен курчалган. Аянты 60 га. Шаарда турак жай жана өндүрүш курулуштары болгон. Ар кандай чоңдуктагы дөбөлөргө айланган. Торуайгыр шаар чалдыбарынын түндүк тарабынан орто кылымдарда кыш бышырылуучу өнөркананын калдыгы табылган. Андан имараттын астына төшөлүүчү жана дубалга капталуучу кооз такталар да чыгарылган.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория:Кыргыз археологиясы‎
Категория:Кыргыз тарыхы‎
Үкү балбан Ноорузбай уул

ҮКҮ БАЛБАН Норузбай уулу (туулган жылы белгисиз – август, 1916) – 1916-жылы кыргыздардын улуттук-боштондук күрөшүнүн жигердүү катышуучусу, жетекчилеринин бири. Токмок уездинин Шамшы – Бурана болуштугундагы (азыркы Онбиржылга айылы) баарың уругунан чыккан. Канат хандын туу көтөргүчү болуп дайындалган. Токмок шаары үчүн 1916-жылы 13–16-августа болгон кармашта ал башында турган көтөрүлүшчүлөрдүн тобу падыша аскерлерине капысынан сокку уруп, бир нече ирет бүлгүн салган. 

Чечүүчү салгылаш болгон күнү Үкү балбан тынымсыз ок атып жаткан пулемётчуну качырып кирип, аны шыргый найза менен өлтүрө сайган. Бул айкашта Үкү балбандын чекесине ок жаңылып, курман болгон. Анын сөөгүн аты өз кошуунуна алып келген. Көрсө өз өмүрүнөн эркиндикти жогору туткан намыскөй балбан бул айкаштан аман чыкпасын сезип, «Өлсөм сөөгүм орустардын колуна тийип, кор болбосун», – деп эки бутун минген күлүгүнүн үзөңгүсүнө бекем байлатып алган экен. 

Үкү балбандын салмагы жарым тоннадан ашык таштарды көтөргөндүгүн, улак ордуна торпок тарткан күчүн, күрөштө далысы жерге тийбеген балбандыгын, ар-намыс үчүн өлүмгө баш байлаган эрдигин эл бүгүнкү күнгө чейин аңыз кылып айтып келет.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Үкү

Үкү – үкүнүн канатынын кыздардын такыясына, тебетейине кооздук үчүн тагылуучу чалгындары (канаттары). Элдик ишенимде үкүнүн канаттары, тырмактары көз тийүүдөн, кырсыктардан сактоочу (магиялык) касиети бар деп эсептелген. Тырмактарын балдардын топуларына, сырт кийиминин алды-артына кадап коюшкан, бешикке илишкен.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Үкөк, буюм

Үкөк – үй тиричилигинде колдонулуучу буюм же тамак-аш сактала турган жыгач сандыкча. Ал жакшылап кургатылган кайың, терек, карагай, арча, жаңгак, өрүк жыгачтарынан жасалат. Үкөктүн узуну болжол менен 80–100 см, туурасы 40–50 см, бийиктиги 40–50 см. Үкөктүн маңдай бетине оймолорду жана түрдүү кооздук чийимдерин түшүрүшкөн. Жапма капкак жасалып, бетинин орто ченинен кулпу салынган.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Үзүмчүлүк

Үзүмчүлүк, узун сары, ширге жыяр – 1. эрте жазда азык-түлүккө болгон муктаждык, башкача айтканда жыйналган чөп, дан, май, сүр жана башка азык-түлүк азайып, мал арыктап турган кез; 

2. мал чөпкө тоюнбай, актын (айран, сүт жана башка) көбөйө элек учуру.

 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим