Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Креационизм

thumb|Креационизм.
Креационизм (лат. creatio-түзүү) – түрлөрдүн туруктуулугу жөнүндөгү концепция. Ал түрлөрдүн көп түрдүүлүгүн кудайдын чыгармачылыгынын жыйынтыгы катары түшүндүрөт. К. ХVIII к-дын аягында ХIХ к-дын башында организмдердин морфол., физиологиялык изилдөөлөр менен катар эле алардын көбөйүүсүн, жеке өөрчүүсүн изилдөөнүн негизинде трансформистик көзкарашты четке кагуу менен түзүлгөн. Түрлөрдүн туруктуулугу жөнүндөгү идеанын жактоочулары (К. Линней, Ж. Кювье, Ч. Лайель) түрлөр реалдуу тиричилигин өткөзүшөт жана алар туруктуу, дискреттүү, ал эми алардын өзгөргүчтүгү бир гана чекте жүрөөрүн далилдеп келишкен. К. Линнейдин оюу боюнча «тиричилик» пайда болгондо канча түр пайда болсо, ошончо түр өзгөрүүсүз – азайбай, көбөйбөй тиричилигин өткөзөт - деп келген. Ж. Кювье катастрофалык теорияны түзгөн. Креационистик көзкараштар ХIХ к-дын 60-ж. чейин биологиялык көзкараш катары каралып келген. Бүгүнкү күнү бул идея философиялык идеалистик доктриналарда гана эскерилет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Диний ишенимдер
Архантроптор

Архантроптор (Archanthropus, гр. archaios – байыркы, anthropos - адам) - казылып алынган, адам уруусундагы байыркы адамдар. Антропологияда адам эволюциясынын баштапкы баскычы да А. деген термин менен берилет. Ал палеонтроптордун келип чыгышына алып келген. А-го питекантороптор, синантроптор, атлантроптор, гейделбер адамдары жана башка кирет. А-дун сөөк калдыктары Азия, Европа, Африканын ортоңку плейстоценинен бери белгилүү. Баш сөөгү кууш жана жөнөкөй белгилери менен мүнөздөлөт. Мергенчилик жана өсүмдүктөрдү чогултуу менен алектенишкен А. таштан эмгек куралдарын жасашкан. Тил жаңы пайда болгон мезгил болгон. Социалдык уюштурулушунун формасы - байыркы адамдардын үйүрү. Бардык А-ду түз басуучу адамдар (Homo erectus) бир түрү түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Топтук тандалуу

Топтук тандалуу – табигый тандалуунун бир түрү. Көпчүлүктүн ичинен кандайдыр бир особдордун топторунун тандалып көбөйүүсү, өөрчүшү. Ал топтор түз же кыйыр атаандаштык мамиледе болушат. Эволюциядагы Т. т-да топ үчүн жагымдуу болгон белги бекийт. Бул тандалууда особдордун топтору организмдерден жогору болгон системанын бүтүндүүлүгүн кармап турууга, түзүүгө карата бири-бири менен атаандаштыкта болушат. Т. т. кандайдыр бир топтун жок болушуна алып келүү менен топтук көп түрдүүлүктүн деңгээлин төмөндөтөт. Кээ бир учурларда топтордун ортосунда айрымачылыктарды түзөт да, тандоонун басымын азайтат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Жекелик тандалуу

Жекелик тандалуу – табигый тандалуунун бир түрү. Популяциянын деңгээлиндеги жашоо үчүн күрөштө артыкчылыкка ээ болгон особдордун ажырымдуу көбөйүүсү. Ж. т-да популяциянын ичиндеги особдордун ортосунда атаандаштык жүрөт. Табигый тандалуу анча билинбеген тукум куума айрымачылыктарды топтоо менен аларды багыттайт да тегинен толук айрымаланууга алып келет. Ж. т-нун үзгүлтүксүздүгүнүн себебинде жаратылышта топтук тандалуу жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Коэволюция

thumb
Коэволюция (лат. со - менен, бир, чогуу, эволюция) – генетикалык маалыматтары менен байланышпаган, бирок биол-сы боюнча байланышкан ар башка түрлөрдүн эволюциялык өз ара аракети. К-лык байланыштар менен биоценоздогу, популяция ичиндеги особдордун байланышын түшүндүрүүгө болот. Мисалы, өсүмдүк түрлөрү, алар менен азыктанган жаныбарлар, мителер жана алардын ээси. К-да түрлөр кандайдыр бир деңгээлде бири бирине сөзсүз керек. К-нын негизинде коадаптация, башкача атйканда эки түрдүн биргелешкен адаптациясы жүрөт да, биргелешип жашоону жогорулатуу менен биоценоздун бүтүндүгүн бекемдейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Табигый тандалуу

thumb
Табигый тандалуу — организмдердин эволюциясынын негизги кыймылдаткыч күчү. Т. т. жөнүндөгү окуу Ч. Дарвин (1858-1859-жж.) тарабынан сунуш кылынган. Ч. Дарвиндин оюу боюнча Т. т. – жашоо үчүн күрөштүн жыйынтыгы. Ал жашап кетүүгө, өзүнөн кийин тукум калтырууга жөндөмдүүлүктү, тукумдарынын көбүрөөк ыңгайланышууга ээ болгондугун, ыңгайланышпагандарынын жоголушун түшүндүрөт. Т. т-нун негизги башаты - организмдердин тукум куума өзгөргүчтүгү. Анын негизги жыйынтыгы – белгилүү бир чөйрөнүн шартына ыңгайланышуу. Т. т. организм формаларынын көп түрдүүлүгүн, прогресстик эволюциянын негизинде алардын кезектешкен уюштурулуусунун татаалданышын түшүндүрөт. Т. т. жөнүндөгү Ч. Дарвиндин окуусун С. С. Четвериков, Р. Фишер, С. Райт, И. И. Шмальгаузен жана башка улантышкан. Т. т-нун генетикалык маңызы популяцияда белгилүү бир генотиптердин сакталышы жана алардын укумдан-тукумга берилиши. Т. т. белгилүү бир фенотипке гана таасир этпестен, алардын тобуна таасир этет. Т. т. ыктымалдуу процессти мүнөздөйт. Т. т-нун популяциядагы организмдерге тийгизген таасири басымдуулуктун интенсивдүүлүгү деп аталат. Т. т. – жашоо үчүн күрөштүн негизинде тукум калтырууга жана жашоого жөндөмдүү болгон особдордун жыйындысынын белгилүү бир чөйрөдө жашоого жөндөмдүүлүгү.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Идиоадаптация

Идиоадаптация (лат. idios – өзгөчө, адаптация) – курчап турган чөйрөнүн белгилүү бир шартында тиричиликтин белгилүү бир образына организмдердин жекече ыңгайланышуусу. Ушул сыяктуу эле эволюциянын багыты аллогенез деп аталат. И. терминин биринчи жолу 1925-ж. А. Н. Северцов сунуш кылган. И. бул топтун жалпы уюштурулушуна кесин таасир этпейт. И. адаптациялык радиацияны белгилүү бир организмдердин уюштурулушунда камсыз кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Категория:Экология‎
Эпигенез

Эпигенез - организмдердин түйүлдүктүк өөрчүшү жөнүндөгү окуу. Ал кезектешкен өзгөрүүлөрдүн процессин камтыйт. Бул термин биринчи жолу 1651-ж. У. Гарвей тарабынан сунушталган. Бирок, Э-дик түшүнүк менен катар ага карама каршы түшүнүк – преформистик түшүнүк аналитикалык мезгилден бери эле белгилүү. ХVIII к-дын окумуштуусу К. Ф. Вольфтун эмгектеринин негизинде Э. концепциясы өөрчүп, эмбриол-нын өөрчүсүнө түрткү берген. ХIХ к-дын 70-80-ж-дагы цитол-нын өөрчүшүнүн негизинде Э. жөнүндөгү окуу четке кагылган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Ароморфоз

Ароморфоз (гр. airo - көтөрөм, morphosis - үлгү) – организмдин түзүлүшүнүн жана аткарган кызматынын прогрессивдүү эволюциялык кайрадан түзүлүүсү. А. организмдин морфофизиологиялык прогрессине алып келет. А. жөнүндөгү концепция 1925-ж. А. Н. Северцов тарабынан иштелип чыккан. Бул термин менен эволюциянын багыты катары морфофизиологиялык прогресс эсептелген. А. термини кээ бир убакта арогенез деген түшүнүк менен да берилип жүрөт. А-дун жыйынтыгында организмдерде курчап турган чөйрөнүн ресурстарын пайдалануунун жаңы сапаттык жөндөмдүүлүктөрү пайда болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Аллель

Аллель (гр. allelon - өз ара) - гомол., башкача атйканда жуп хромосомалардын бирдей бөлүктөрүндө (локустарында) жайгашып, бир эле белгинин өөрчүшүн аныктоочу тукум куума бирдик - ген. А. термини илимге киргиче бул гендер аллеломорфтор деп аталып келген. Ар бир ген өзүнүн белгисин аныктай турган экиден кем эмес А-дик абалда болот. А. тукум куума белгинин өөрчүшүн камсыз кылып, басымдуулук (доминанттык) касиетке, А. ошондой эле тукум куума белгини көмүскө түрдө сактап, рецессивдик абалга ээ. Мисалы, адамда доминанттык А. көздүн кара түсүн, ал эми рецессивдик А. көздүн көк түсүн аныктайт. Өсүмдүктө доминанттык А. түстүү гүлдөрдүн, рецессивдик А. түссүз гүлдөрдүн өөрчүшүн аныктайт. Доминанттык А-ди белгилөө үчүн баш тамга (А), рецессивдик А-ге кичине тамга - (а) колдонулат. Бир А-дик жупка кирүүчү гендер бирдей тамга менен белгиленет, мисалы, АА, Аа, аа же ВВ, Вв, вв ж. у. с. Гомол. жуп хромосомалардын ар биринде ошол гендин бир гана А-и орун алышы мүмкүн, анткени мейоз учурунда алар ар башка гаметаларга бөлүнүп кетет.

Айрым учурда А-дик гендерге экиден көп А-дер кирет, булар көп А-дер деп аталат. Көп А-дер хромосоманын бир эле локусунун (гендин) көп жолу мутацияланышынан пайда болот. Мисалы, адамдын кан топтору (топтору) үч А. - А. В. 0 (нөл) менен аныкталат. А. 0 (нөл) кандын I тобун; А А. кандын II ; В А. кандын III тобун; АВ А. кандын IV тобун аныктайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Аллополиплоидия

thumb|vanilla tahitensis = Vanilla planifolia + Vanilla odorata.
Аллополиплоидия - өсүмдүк же жаныбар клеткасында хромосомалардын санынын өзгөрүү жолунун бири. Мейоздун негизинде хромосомалардын диплоиддик санына, дагы толук гаплоиддик жыйындысы кошулушуп, эселенип көбөйүп, полиплоидия жүрөт: 3n-триплоид, 4n-тетраплоид, 5n-пентаплоид жана башка у. с. А. - ар кандай түрлөрдү аргындаштырып, полипоидияны алуу. Мисалы, Г. Д. Карпаченко туруп менен капустанын 36 хромосомалуу полиплоиддик гибридин алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Альтернативалык белгилер

Альтернативалык белгилер – бири биринен кескин айырмаланган белгилер, мисалы, буурчактын уругунун сары жана жашыл түсү; көздүн каралжын жана көгүш түсү; оң кол менен иштөө жана сологойлук жана башка у. с.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Анализдөөчү аргындаштыруу

Анализдөөчү аргындаштыруу - организмдердин белгисиз генотибин аныктоо үчүн, аны рецессивдик белгиси бар организм менен аргындаштыруу. Эгер ушундай аргындаштыруудан кийин, белги биринчи муунда (F1) бирдей болуп, ажыроо байкалбаса, анда изилдеген организмдин генотиби гомозиготалуу болот. 

Рецессивдүү белгиси бар организмдин генотиби (аа), фенотиби боюнча эле аныкталат. Анткени ал организм сөзсүз гомозиготалуу (аа) болот, эгерде гетерозиготалуу (Аа) болсо, анда доминанттуу белги байкалмак. Доминанттуу белгини алып жүргөн гомо (АА) жана гетерозиготалуу (Аа) организмдер фенотиби боюнча айырмаланышпайт. Алардын генотибин билиш үчүн А. а. колдонулат.

Өсүмдүк менен жаныбар селекциясында генотипти аныктоонун мааниси чоң. Медицинада санжырага кирген тукумудун саны боюнча, анализдөөчү аргындаштырууга ылайык келген белгилер изилденет. Мисалы, кара көздүү жа көк көздүү ата-энеден жалаң кара көздүү балдар төрөлсө, анда кара көздүү особду гомозиготалуу (АА) деп эсептешет. Ал эми ушундай фенотиптүү үй- бүлөдө, кара жана көк көздүү балдар төрөлсө, анда кара көздүү жубай гетерозиготалуу (Аа) болуп эсептелет, себеби белгилердин ажыроосу жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Аутбридинг

Аутбридинг - тектеш эмес (теги алыс) сортторду, түрлөрдү, породаларды аргындаштырып тукум алуу. А. гетерозис кубулушун пайда кылат, башкача атйканда биринчи муундагы гибриддин тукумдуулугун же жашоо жөндөмдүүлүгүн арттырат, өсүүсүн тездетет жана көлөмүн чоңойтот жана башка у. с. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Ахроматиндүү түйдөк

Ахроматиндүү түйдөк - клетка митоз жолу менен бөлүнүп жаткан учурда хромосомалардын түйдөктөшкөн абалы.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Бивалент

Бивалент (лат. bi – эки эселенген, эки түрдүү жана valens - күчтүү) - мейоз учурунда бири-бири менен бириккен (конъюгацияда) гомол. жуп хромосомалар . Б. профазада пайда болуп, биринчи анафазага чейин сакталат (к. Мейоз). Б-те жуп, гомол. хромосомалар ортосунда Х сымал кайчылашуу – хиазмалар пайда болуп, генетикалык материалдын алмашуусу жүрөт. 

Б-тердин саны хромосомалардын гаплоиддик санына барабар болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Гаметогамия

Гаметогамия - эки жыныс клеткаларынын, гаметалардын бири-бири менен кошулушу. Булардын ядролорунун кошулушунан зиготанын ядросу пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Гаплоид

Гаплоид - мейоздун натыйжасында хромосомалары жупсуз, гаплоиддик (жалкы) жыйыны топтолгон клетка же организм.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Гетерогамия

Гетерогамия - жыныстык көбөйүүдө сырткы түрү жана белгилери ар башка гаметалардын биригип түйүлдүк (зигота) жаратуусу.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Гендердин чиркелүү топтору

Гендердин чиркелүү топтору - ар бир хромосомада тукумга биргелешип бериле турган көп түрдүү ген орун алган. Жеке хромосомада жайгашкан бардык гендер чиркелешип, чиркелүүнүн бир тобун түзүшөт. Ар бир түрдөгү организмдердин чиркелүү тобунун саны, хромосомалардын гаплоиддик санына барабар болот. Мисалы, жемиш чымынынын чиркелүү тобунун саны-4, буурчактыкы -7, жүгөрүнүкү -10, томаттыкы -12, адамдыкы -23 жана башка Бирок бир хромосомада орун алган гендер бири-бири менен 100 % чиркелишпеси белгилүү, башкача атйканда чиркелүүсү толук эмес. Хромосомадагы гендердин бири-бири менен чиркелүүсү жана анын кроссинговер, хромосомалардын кайчылашуу учурунда бузулуусу, амер. генетик Т. Моргандын лабораториясында, жемиш чымыны менен жүргүзүлгөн тажрыйбаларда далилденген. Адамда 23 гендин чиркелишкен тобу болот. Булардын 22, аутосомдордо орун алган, алардын ар биринде бир нече жүз гендер жайгашкан. Жүздөн ашык ген жыныс хромосомаларында орун алышкан. Сүт эмүүчүлөрдө, ошондой эле адамда, Х жана Y хромосомаларда гомол. бөлүктөр бар, анда синапсис жүрөт жана кайчылышуусу мүмкүн.

Адамдын жыныс хромосомасында орун алган бардык гендерди, алардын кайсы бөлүгүндө жайгашканына карата 3 топко бөлүүгө болот. Биринчи топ жыныс менен чиркелишкен. Буга Y хромосомада гомол. бөлүгү жок, Х хромосомада орун алган гендер киришет. Алар жыныс менен толук чиркелишкен, Х хромосома аркылуу гана, тукумга берилет. Буларга гемофилия, [[Түс тааныбоо (дальтонизм)|дальтонизм]] ооруларын жана башка маалыматтаган рецессивдик гендер кирет. Экинчи топту - Y хромосоманын окшош эмес бөлүгүндө орун алган аз сандагы гендер түзөт. Алар эркек организмде кезигет жана атасынан уулуна берилет. Буларга гипертирихозду (кулактын жүндүүлүгү), ихтиозду (териси балыктыкындай катуу кабык менен капталган) маалыматтаган гендер кирет. Үчүнчү топ - жыныс хромосомаларынын окшош бөлүктөрүндө, башкача атйканда Х жана Y хромосомалардын гомол. жеринде орун алган гендер, алар жыныс менен толук эмес чиркелишкен деп аталат. Алар Х , ошондой эле Y, хромосома менен жана бир хромосомадан, экинчи хромосомага кроссинговердин натыйжасында берилүүсү мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Гендердин өз ара аракеттери

Гендердин өз ара аракеттери - организмдердин белгилеринин өөрчүшүн аныктайт, башкача атйканда алар иштеп чыгарган белок - ферменттердин өз ара аракеттеринен белгилер жаралат.

Г. ө. а. а. бир аллелдик жуп арасында жана ар башка аллелдик жуп арасында жүрөт. 

Бир аллелдик жуп арасында Г. ө. а. а. - доминанттулук, толук эмес доминанттуулук, артык доминанттуулук жана кодоминанттуулук түрүндө болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Кодоминанттулук

Кодоминанттулук - гетерозиготалык абалдагы эки башка аллердер менен аныкталган белгилер. Бул учурда, гетерозиготалык организмде бир гендин эки аллели тейлеген эки башка белоктор синтезделет. Кодоминанттулукка адамдын канынын IV (АВ) тобу мисал боло алат, анткени, бул топ А жана В аллелдери менен аныкталат.

Ар башка аллелдик жуп арасында гендердин өз-ара аракети - комплементардуулук эпистаз, полимерия, плейотропия түрүндө болот.

Комплементардуулук аракетте белгинин өөрчүшү үчүн бир нече аллелдик эмес (көбүнчө доминанттык) гендер катышып, алар бири бирин толуктап турат. Гендердин комплементардуулук аракети жаратылышта кеңири таркалган. Мисалы, жыттуу буурчакта гүлдүн түсү, эки доминанттык (А жана В) гендер менен аныкталат. Эгерде буурчактын генотибинде бул эки гендин бири жок болсо (АА вв жана аа ВВ), гүлдүн түсү ак болот. Эгерде өсүмдүк генотибинде (АаВв) эки ген тең болсо, гүлдөрү боёлгон болот, анткени комплементардуу ген (А жана В) бири бирин толуктап турат. Сүт эмүүчүлөрдүн клеткасында вирустардан коргонуу үчүн белоктун пайда болушу, комплементтүү өз ара аркеттенген аллелдик эмес, ар башка хромосомадагы эки генге байланыштуу, алардын бири 2-хромосомада , бири 5-хромосомада жайгашкан. Адамдын гемоглобини төрт полипептиддик чынжырчадан турат, алардын ар бири өзүнчө ген менен аныкталат. Демек, гемоглобиндин молекулаларынын синтезделиши төрт комплементардуу гендердин катышуусу менен ишке ашат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Эпистаз

Эпистаз - толуктоого каршы келген гендердин өз ара аракети. Аллелдик эмес ген аркылуу башка гендин аракетин кыстыруу Э., ал эми кыстыруучу ген супрессор деп аталат. Мис, тоокто С аллели пигменттин өрчүшүн аныктайт, бирок башка доминанттык ген J, анын супрессору (кыстыргычы) болуп саналат. Мына ошондуктан, С аллели бар болсо да, СС JJ, СсJj генотибиндеги тооктордун өңү ак болот, ал эми СС jj , Сс j j генотибиндеги тооктор түстүү болушат, анткени ген супрессор буларда рецессивдик абалда кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Полимерия

Полимерия - аллелдик эмес ар башка доминанттык гендер бир эле белгиге таасир этип, аны күчөтөт. Мындай гендерди бир өңчөй же П-лык, ал эми алар аныктаган белгини полигендик деп аташат. Мында көп доминанттык аллендер бирдей күч менен бир белгинин өөрчүшүнө өзүлөрүнүн таасирин тийгизишип, белгинин байкалышын күчөтөт. Ошондуктан П-лык гендерди латын алфавитинин бир тамгасы менен цифралык индексин көрсөтүп белгилейт. Мисалы, А А1А2 А3 же а а1 а2 а3 жана башка у. с.

П-ны биринчи жолу швед генетиги Нильсон-Эле (1908) буудайларды аргындаштырууда ачкан. Ал буудайдын кызыл түсү П-лык (доминанттык) гендер менен аныкталып, бул гендердин генотипте болушуна байланыштуу, буудайдын түсү кочкул кызылдан мала кызылга чейин болорун байкаган. Жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн полигендик көп белгилери бар, а. ч-га баалуулары; тездик менен өсүү, эрте бышуу, тооктордун жумуртканы көп берүүсү, бодо малдын сүттүүлүгү, жемиштерде, жашылчаларда кант жана витаминдердин узакка сакталышы жана башка

Адамдын терисинин пигментациясы П-лык гендер менен аныкталат. Негроид расасынын өкүлдөрүндө доминанттык аллелдер үстөмдүк кылат, ал эми европоид расасында рецессивдик аллелдер болот, мына ошондуктан эки расанын өкүлдөрүнүн ортосундагы никеден болгон мулаттарда, орто түстөгү теринин пигментациясы байкалат, бирок алар бири-бири менен никелешкенде аларда теринин кандай пигментациясы болсо, ошондой эле балдарында болот. Адамдын көп морфол. физиологиялык жана патол. өзгөчөлүктөрү П-лык гендер менен аныкталат: адамдын бою, денесинин салмагы кандын басымы жана башка

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Гендердин дрейфи

thumb
Гендердин дрейфи, автоматикалык процесстер - кокустук таасирлердин аракетинен популяциянын муундарында гендердин жыштыгынын өзгөрүшү, анын эреже катары популяциянын тукум куугуч өзгөргүчтүгүнүн төмөндөшүнө алып келиши. Г. д. табигый кырсыктардын (өрт күйүү, суу каптоо жана башка), эпизоотиялардын жүрүшүнүн натыйжасында, популяциянын саны кескин түрдө азайган учурда ачык-айкын байкалат. Популяциянын генетикалык структурасынын динамикасына Г. д-нин тийгизген таасиринин мүнөздүү өзгөчөлүгү, гомозиготалуулуктун көбөйүшү, аз сандуу популяцияда теги жакын организмдердин аргындашуу жыштыгынын өсүшү жана гендердин жыштыгынын кокустук чайпалуусунун натыйжасында, кээ бир аллердердин сакталуусу жүрсө, кээ бир аллелдердин жоголуусу жүрөт. Кээ бир гомозиготалык формалар чөйрөнүн жаңы шартына жакшы ыңгайланган болот. Мындай формалар тандоо менен сакталып, популяциянын санынын өсүшү менен кеңири таралат. Г. д. теориясы амер. генетик С. Райт, орус генетиктери Д. Д. Ромашев жана Н. П. Дубинин тарабынан иштелип чыккан. Д. Д. Ромашев менен Н. П. Дубинин Г. д-н, гендердин жыштыгынын кокустук чайпалуусун, генетико - автоматикалык процесстер деп атаган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Генетикалык маалымат

Генетикалык маалымат - укумдан тукумга берилүүчү тукум куучу касиет. Мында организимди түзүүчү заттардын (белоктор жана нуклеин к-талары) курамы, түзүлүшү жана зат алмашуу мүнөзү ж-дө маалымат, ата-бабадан кийинки тукумга гендердин жыйындысы түрүндө өтөт. Жыныстык жол менен көбөйүүчү организмдерде Г. и. укумдан тукумга жыныс клеткалары - гаметалар аркылуу берилет. Г. и. хромосомада [[Дезоксирибонуклеин кислотасы|дезоксирибонуклеин к-тасынын]] (ДНК) молекуласындагы нуклеотиддердин иреттүү тизмеги түрүндө болот. Ал онтогенез учурунда генден белгилерге өөрчүйт. организмдердин баардык клеткалары баштапкы бир клетканын - зиготанын бөлүнүшүнүн натыйжасында пайда болгондуктан аларда гендердин жыйындысы да, Г. и. да бирдей.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика
Генетикалык анализ

thumb|Генетикалык анализ.
Генетикалык анализ - организмдердин тукум куугучтук касиетин, белгилерин талдап изилдөөчү методдордун жыйындысы.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика