Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Реалдуу газ

Реалдуу газ - касиети жагынан молекулалардын өз ара аракеттенишине көз каранды болгон газ.
 
Кадимки шартта молекулалардын өз ара аракеттенишинин орточо потенциалдык энергиясы алардын орточо кинетикалык энергиясынан аз болгондо Реалдуу газдын касиети идеалдуу газдын касиетинен бир аз гана айырмаланат.
 
Реалдуу газ үчүн идеалдуу газдын мыйзамдары колдонулат. Квант эффектинен пайда болгон жогорку басым жана төмөнкү температурада Реалдуу газдын касиети идеалдуудан кескин айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Химия
Реактивдүү снаряд

Реактивдүү снаряд — реактивдүу кыймылдаткыч менен бутага жеткирүүчү снаряд. Реактивдүү артиллерияда колдонулат.
 
Арналышына жараша Реактивдүү снаряд чачырама-жарылма, кумулятивдүү, күйгүзмө, түтөтмө ж. б. болуп бөлүнөт. Реактивдүү снаряд да отун катары нитроглицериндүү кара дары пайдаланылат. Кара дары дүрмөтү пиропатрон жана Электр от алдыргыч менен тутандырылат. Снаряддын арт жагындагы канатчалары Реактивдүү снаряддын туруктуу учушун камсыз кылат.
 
Реактивдүү снаряд траекториясы ак тивдүү (реактивдүү кыймылдаткыч иштейт) жана пассивдүү (снаряд эр- кин учат) бөлүктөрдөн турат. Артиллериялык замбиректен атканда учуу аралыгы 25-100 %ке чейин арта турган активдүү Реактивдүү снаряддар да бар.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Артилеллерия
Реактивдүү отун

Реактивдүү отун - авиациялык реактивдүү кыймылдаткычта күйүүчү суюктук.
 
Реактивдүү отун катары нефтиден алынган керосин фракциялары көп колдонулат. Жогорку термдик туруктуу отундарды ажыратып алуу үчүн адегенде кайра буулантуунун фракциялары тазартылат. Реактивдүү отундун маанилүү көрсөткүчү - күйүү жылуулугу жана тыгыздыгы. Реактивдүү отун термдик жактан туруктуу болуу керек. Себеби үндөн ылдам учуучу самолёттордо бактагы отун 150-200°Сге чейин ысышы мүмкүн. 

Реактивдүү отундун термдик туруктуулугун жогорулатуу үчүн аралашмалардан (азоттуу, күкүрттүү, кычкылтектүү бирикмелерден) тазартылат (мисалы, суутек менен) жана атайын заттар кошулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Авиация
Реактивдүү лампа

Реактивдүү лампа - чыгыш каршылыгы электр тизмегинин схемасына жараша реактивдуу (сыйымдуулуктуу же индукциялуу) мүнөздө болгон электр-вакуумдуу лампа.
 
Реактивдүү лампа термелгич контурга жарыш туташтырылган башкарылма каршылык катары иштейт. Лампанын реактивдүү мүнөздөгү эквиваленттик каршылыгы аноддук чыңалууну 90°ка буруучу электр тизмеги аркылуу башкарылма торго чыңалууну берүүнүн натыйжасында пайда болот. Бул үчүн анод менен башкарылуучу тордун ортосундагы тизмектин каршылыгы башкаруучу тор менен катоддун ортосундагы каршылыкка Караганда алда канча көп болушу зарыл. Мындай учурда бул эки каршылыктын бирөө активдүү, экинчиси реактивдүү болуш керек. 

Реактивдүү лампа аз кубаттуу генераторлордун жыштыгын жөндөөчү түзүлүштөрдө, термелүүнүн жыштык модуляциясын алуу ж. б. үчүн колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Реактивдүү күч

Реактивдүү күч, реактивдүү сүйрөгүч - реактивдүү кыймылдаткычтын соплосунан чыккан газ (же башка жумушчу нерсенин) агымынын реакция (артка тебүү) күчү.
 
Реактивдүү күч - жумуш аткаруучу нерсени (газды) чектеген кыймылдаткычтын жумуш аткаруучу бетине аракеттенүүчү газдын басым күчтөрүнүн тңд аракеттенүүчүсү; ал соплонун огун бойлото ошол жумуш аткаруучу нерсенин агымына карама-каршы таранка багытталат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Физика
Рамос Бехарано Дионисио

Рамос Бехарано Дионисио (жашырын аты - Моралес Марио; 9. 10. 1918-ж. т., Сан-Педро-Сула) - Гондурас коммунисттик кыймылынын ишмери.
 
 Дыйкан үй-бүлөсүнөн.
 1936-ж. орто мектепти бүтүп, Мехика шаарындагы Улуттук автономия университетинин укук факультетине окууга өткөн.
 1938-ж. мекенине кайтып келип, маркстик адабияттарды окуп үйрөнүү боюнча жумушчулар ийримдерин түзүшкөн.
 1940- 46-ж. «Юнайтед фрут компаниге» караштуу жайда иштегенералдык
 Банан плантацияларында иштеген жумушчулардын аёосуз эзилип жатканын ашкерелеген бир катар макалаларды жазганы үчүн камалган.
 1946-жылдан бүт өмүрүн революциячыл ишмердикке арноону чечкен.
 1949-ж. майда революциячыл-демократиялык партийны түзүшүп, 1952-жылга чейин анын жетекчилеринин бири жана «Вангуардия революсионария» деген басма сөз органынын редактору болгон.
 Компартия түзүү үчүн даярдык көргөн. Гондурас коммунисттик партиясын (ГКП, 1954) түзүшкөндөрдөн жана ошондон тарта ГКП БКнын, анын Саясий комиссиясынын мүчөсү жана генералдык (1972- жылга чейин - биринчи) секретары.

Революциячыл активдүү ишмердиги үчүн нечен ирет камалган жана өлкөдөн айдалган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Рамзауэр эффекти

Рамзауэр эффекти - тар мааниде газ молекулалары же атомдору жай кыймылдуу электрондорду издери аркылуу чачыратпастан толук өткөрүү кубулушу; кең мааниде (классикалык физиканын түшүнүгү боюнча) электрондордун жана кээ бир газдын нейтраль атомдорунун (же молекулаларынын) өз ара аракеттенишинин аномалдуу (нормалдуу эмес) мүнөздө болушу.
 
Рамзауэр эффектин 1920-ж. немис физиги К. Рамзауэр аргондогу электрондордун чачыроосун изилдөөдө ачкан. Кийин башка оор инерттүү газдарда байкалган. Атом менен өз ара аракеттенүүдө жайыраак электрондор толкун сыяктуу кыймылда болушат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Химия
Ракеталар динамикасы

Ракеталар динамикасы - реактивдүү кыймылдаткычтар менен жабдылган учуучу аппараттардын кыймылы жөнүндөгү илим.
 
Кыймылдаткычы иштеген мезгилде ракетанын учушунун эң негизги өзгөчөлүгү - андагы отундун күйүшүнүн натыйжасында ракетанын массасынын тез өзгөрүшү (азайышы). Мисалы, бир баскычтуу ракетанын ылдамдануу кезиндеги баштапкы массасы 90%ке чейин азаят. Ракета кыймылдаткычтар иштеген кездеги кыймыл мыйзамдары массасы өзгөрмө нерселердин механикасынын теңдемелери менен берилет.
 
Ракеталар динамикасынын эң маанилүү бөлүктөрү:
 1) ракетанын масса (оордук) борборунун кыймылын изилдөө, б. а. Ракеталар динамикасынын траекториялык маселелер теорияларын түзүү;
 2) ракетанын масса борборуна карата кыймылын изилдөө;
 3) эксперименттик Ракеталар динамикасында ракетанын кыймылы эксперименттик методдор менен изилденет.
 
Суюк отун менен иштөөчү абдан чоң ракеталардын жасалышына байланыштуу Ракеталар динамикасынын жаңы бөлүмдөрү өнүгүүдө.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Ракеталар
Ракета кыймылдаткыч

Ракета кыймылдаткыч - айлана-чөйрөгө (аба, суу) көз карандысыз аппараттагы (учуучу, жер үстүндөгү, суу астындагы) гана заттар менен энергия булагын пайдаланып иштөөчү реактивдүү кыймылдаткыч; космонавтикадагы кыймылдаткычтын негизги тиби.
 
Ракета кыймылдаткыч реактивдүү агымдын кинетикалык энергиясына айландырылуучу энергиянын түрүнө жараша химиялык (термохимиялык), ядролук, электр Ракета кыймылдаткыч болуп айырмаланат. Химиялык отун менен иштөөчү Ракета кыймылдаткыч кеңири таралган. Химиялык отундардын агрегаттык абалына карата Ракета кыймылдаткыч суюк жана катуу отундуу болуп ажыратылат.
 
Электр жана ядролук Ракета кыймылдаткычтар келечекте космосто учуучу аппараттарда кеңири колдонулушу ыктымал. Космостук жана ракеталык техникада пайдаланылышына жараша Ракета кыймылдаткыч күүлөндүргүч (космостук ылдамдыкка чейин күүлөнтүүчү негизги кыймылдаткычтар), башкаргыч, тормоздогуч, түзөткүч, ориентациялагыч ж. б. болушу мүмкүн.
 
Ракета кыймылдаткыч авиацияда негизги жана жардамчы (старттык, ылдамдатуучу) кыймылдаткычтар катары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Ракеталар
Ракета куралы

Ракета куралы - кыйраткыч каражаттарды бутага ракета менен жеткирүү системасы; ал жер бетиндеги, асмандагы жана деңиздеги душмандарды талкалоого арналган.
 
Ракета куралынын артыкчылыгы ракеталар алыска жана жогорку ылдамдыкта учат; өтө зор кыйраткыч күчтүү жарылгыч заттарды бутага так тийгизет; учуп бара жатканда тез манёвр жасай алат; бир канча миң км аралыкты бир нече минутада учуп өтөт.
Ракетанын жарылгыч бөлүгү кадимки же ядролук (термоядролук) жарылгыч зат менен дүрмөттөлөт. Ракета куралынын тактикалык, оперативдик тактикалык жана стратегиялык түрлөрү бар.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Ракеталар
Ракета баскычы

Ракета баскычы - көп баскычтуу курама ракетанын бирдиктүү ажырама бөлүгү; ал өз кыймылдаткычтары менен учуу траекториясынын белгилүү аралыгында ракетаны учуруп күүлөндүрөт.
 
Ракета баскычы ракета кыймылдаткычтардан, алып жүрүүчү күч конструкциясынан, отундуу бактардан, отун берип тургуч системадан, башкаруу системасынан (ошол -баскычка орнотулса) жана баскычтарды ажыраткыч механизмдерден турат. Отуну түгөнгөндөн кийин Ракета баскычы пайдасыз жүк катары ракетадан бөлүнүп жерге түшөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Ракеталар
Радиохимиялык анализ

Радиохимиялык анализ — радиоактивдүү изотоптордун сапаттык, сандык катнаштарын аныктоо, аларды бири биринен болуп алуу, кошунду изотоптордон жана элементтерден тазалоо, эң, аз өлчөмдөгү радиоизотопторду концентрациялоо ыкмасы.
 
Радиохимиялык анализ — өзгөчө өтө аз сандагы радиоактивдүү элементтерди жана алардын бирикмелерин аныктоодо колдонулуучу жогорку тактыктагы физикалык-химиялык метод. Анын жардамы менен элементтердин жана алардын бирикмелеринин физикалык-химиялык касиеттерин билүүгө, радиохимиялык жана жалпы эле химиялык процесстердин мыйзам ченемин изилдөөгө болот.
 
Өнөр жай технологиясында, илимий изилдөө иштерде, радиоактивдүү изотопторду эл чарбасында колдонууда Радиохимиялык анализдин мааниси өтө чоң.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Химия
Радио өлчөө

Радио өлчөө - радио техникалык түзүлүштөрдү мүнөздөөчү электр, магнит, электр-магнит чоңдуктарын жана алардын катыштарын аныктоо.
 
Радио өлчөө методдору төмөнкү маанилүү тармактарга бөлүнөт:
 электр жана радио элементтеринин параметрлерин өлчөө;
 жарым өткөргүчтүү жана электр-вакуумдук элементтердин, приборлордун жана түзүлүштөрдүн иштешинин режимдерин аныктоо; 
 радио сигналдарын өлчөөнүн түрүн жана мүнөзүн аныктоо;
 электрондук жана радиотехникалык түзүлүштөрдүн мүнөздөмөлөрүн тактоо;
 радио өлчөгүч приборлорду, радио техникалык блокторду, түзүлүштөрдү жана системаларды градуирлөө жана калибрлөо;
 материалдардын жана заттардын бир катар электр-физикалык параметрлерин өлчөө.
 
Радио өлчөө радио байланышты, телекөрсөтүүнү, радиолокацияны, автоматика каражаттарын, техникалык диагностиканы жана эсептөө техникасын иштеп чыгарууда, өндүрүүдө жана пайдаланууда, электрондук приборлорду жана элементтерди жасоодо өтө керек. Көп учурда радиотехникалык түзүлүштөрдүн параметрлерин өлчөө үчүн Радио өлчөөнүн кыйыр методдору пайдаланылат. Радио өлчөө лаборатория, өндүрүш жана талаа шарттарында жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Радио
Радионавигация

Радионавигация - координаталары белгилүү кыймылсыз чекиттен же кыймылдуу объектинин өзүнөн радиотехникалык каражаттардын жардамы менен кыймылдагы башка объектинин мейкиндиктеги координатасын, кыймыл багытын, ылдамдыгын жана курсун аныктоо.
 
Радиотехниканы навигация үчүн колдонуу идеясы орус окумуштуусу А. С. Поповго таандык. Ал 1897-ж. радио бергич аппаратты радио маякта колдонууну сунуш кылып, радио толкундардын таралуу багытын антеннанын жардамы менен аныктоого боло тургандыгын көрсөткөн. Радионавигацияда объектинин ордун аныктоо үчүн негизинен багытты аныктоо жана аралыкты аныктоо деген принцип колдонулат. 

Радионавигациянын пайда болушу, өсүп өнүгүшү деңиз кемелеринин сүзүшүндө жана аба байланыш жолдорун пайдаланууда коопсуздукту камсыз кылууну жана аларды жөнгө салууну камсыз кылуу максатынан келип чыккан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Физика
Радиометрдик анализ

Радиометрдик анализ - радиоактивдүү заттар бөлүп чыгаруучу нурларды өлчөөгө негизделген сан анализинин бир түрү.
 
Ал изилденүүчү заттагы радиоактивдүү изотоптордун сапаттык жана сандык катнашын аныктоодо колдонулат. Бул анализде радиоактивдүү изотоптордун жалпы активдүүлүгү, б. а. убакыттын чен бирдигиндеги радио- активдүү бөлүнүүнүн саны же бөлүнүп чыгуучу нурлардын түрү жана ар биринин энергиясы Гейгердин санагычы жана ядроспектроскопиялык куралдардын жардамы менен өлчөнөт.

Радиометрдик анализдин изотоп алмаштыруу, радио- метрдик титрлөө ж. б. ыкмалары бар

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Физика
Радиолокациялык астрономия

Радиолокациялык астрономия- астрономиянын бир бөлүмү; мында күн системасындагы телолор радио бергич аркылуу телого жиберилген жана андан чагылган радио толкундун жардамы менен изилденет.
 
Радиолокациялык астрономиянын методдору астрометрия менен астрофизиканын маселелерин чечүү үчүн колдонулат. Радиолокацияны колдонуу асман объектилерине жиберилген радиосигнал асман телолоруна жетип жана андан кайра келген убакыт боюнча ошол асман объектисине чейинки аралыкты өлчөөгө мүмкүндүк түздү. Планетаны жана Айды радиолокациялоодо алардын катуу бетинен чагылган радио толкундар изилденет, ал эми Күндү изилдөөдө күн таажысындагы иондошкон газдан чагылган жаңырык- сигнал кабылданат. Метеорлор менен Айга жүргүзүлгөн радиолокациялык байкоолор 20-кылымдын 40-жылдарында башталган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Астрономия
Радиология

Радиология – медицина илиминин иондоштуруучу нурланууну медицинада колдонууну, нурлардын биологиялык таасирин изилдөөчү тармагы.
 
Радиология рентгенология, рентген терапия, радиоизотоп диагностикасы, нурдан зыянга чалдыгуулардын клиникасы жана терапиясы ж. б. бириктирет.
 
Медициналык Радиология рентген нурлары жана табигый радиоактивдүүлүк ачылгандан кийин Радиология илим катары өнүгө баштады. Жасалма радиоактивдүүлүктүн ачылышы менен (1934) Радиология дагы кеңейди. Радиоактивдүү заттарды пайдалангандан баштан нур менен дарылоонун жаңы методдору жана радиоизотоп диагностикасы пайда болду.
 
Кыргызстанда мед. Радиологиянын башталышы 1937-жылга таандык. 1941-ж. рентген борборунун карамагында ар түрдүү коркунучтуу шишиктер менен ооругандарды дарылоо үчүн 12 орундуу стационар ачылган. 1950-ж. Фрунзедеги онкология диспансеринде рентген терапия жана радиоактивдүү нурлар менен дарылоо жүргүзүлө баштаган. 1959-ж. Онкология жана радиология илимий изилдөө институту уюштурулуп, ал радиологиялык жана рентген терапиялык жацы аппараттары менен жабдылган.
Радиологиянын маселелери «Медицинская радиология» (1956), «Вестник рентгенологии и радиологии» (1920) журналдарында жарыяланат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Медицина
Радиокомпас

Радиокомпас, автоматтык радиокомпас - жердеги радио станцияларды автоматтык пеленгдөөчү самолёт радио пеленгатору.
 
Ал ээрчиме система менен байланыштуу жана 2 антеннасы бар кабыл алгыч индикатордук .түзүлүштөн туруп, бергич радиостанция менен бирдикте иштейт. 

Радиокомпас самолёттордун аэропорттун аймагына бет алышын, туура конушун, самолётту башкаруунун башка навигациялык маселелерин чечүүнү камсыз кылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Радиацияны сезгичтик

Радиацияны сезгичтик - биологиялык объектилердин иондоштуруучу нурланууну сезгичтиги.
 
Иондоштуруучу нурлар ар башка клетка жана организмде түрдүү өзгөрүүлөрдү пайда кылат. Бир же көп клеткалуу организмдин радиациянын таасиринен өлүшү же активдүүлүгүн жоготушу (леталдык таасири Радиацияны сезгичтикти баалоонун ченеми болуп эсептелет. Иондоштуруучу радиациянын леталдык таасири түрдүү организмде ар башка. Мисалы, клеткалар иондоштуруучу радиацияга учураган соң бир же бир нече ирет бөлүнүүдөн ар кандай убакыттын ичинде өлөт. Радиацияны сезгичтик төмөнкүчө аныкталат: биологиялык объектилерди түрдүү доза менен нурлантып, ар бир дозадан кийин алардын тирүү калгандарынын процента табылат. Организмдер дин 50% тирүү калган дозасы леталдык доза (ЛД50) Деп аталат.
 
Радиацияны сезгичтикке клетка жана организмдин химиялык составы, физикалык абалы, дозанын кубаттуулугу жана чөйрөдөгү шарттар чоң таасир тийгизет. Нур оорусун, рак ооруларын дарылоодо, өсүмдүктөрдүн өсүп-өнүгүшүн тездетүүдө, жасалма мутагенезди алууда - Радиацияны сезгичтикти ар тараптан изилдөө маанилүү

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Химия
Радиатор

Радиатор (лат. radio - нур чыгарам) –

1) жылуулук техникада - жылыткыч системаларында колдонулуучу жылыткыч прибор. Радиатор жылуулук ташыгыч (суу же буу) айланып ага турган көңдөйү бар айрым секциядан же топ секциядан туруп, бир жана көп каналдуу болуп айырмаланат. Көбүнчө чоюн же болоттон даярдалат.

2) Ичинен күймө кыймылдаткычта - кыймылдаткычтын муздатуу системасындагы суюктуктун жылуулугун атмосферага чыгаруучу түзүлүш. Ал өзөктөн (муздаткыч бөлүгү), түтүктүү жогорку жана төмөнкү кутудан турат.

3) Радио электроникада - жылуулук бөлүп чыгаргыч (резистор, жарым өткөргүч приборлор ж. б.) элементтерди муздаткыч түзүлүш.
 
Радиатор андай элементтердин иштөө учурунда туруктуу температураны сактайт, айрыкча жарым өткөргүчтөрдүн иштөөсүнүн ишенимдүүлүгүн жана узактыгын жогорулатат. Конструкциясы боюнча кырлуу, ийнелүү ж. б. болуп айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Химия
Пунук

Пунук - байыркы эскимос маданияты (600-1100-ж.). Беринг деңизинин жээги менен аралдарына, Беринг кысыгына жана Колыма дарыясынан Барроу тумшугуна чейинки жээктерге тараган.
 
Аны 1928-ж. Пунук жана Ыйык Лаврентий аралдарында Г. Б. Коллинз ачкан. Пунук өзүнөн мурдагы байыркы беринг деңизи маданиятынын өнүккөнү, сөөк, сланец куралдар колдонуп, үй курууда кит сөөгүн пайдаланганы менен айырмаланган. Анда скульптура менен гравюра жөнөкөйлөнүп, ийри сызыктуу оймо-чийме геометриялык сызык менен алма- шылган. Тулон, морж менен катар китке аң уулоо жана кургактагы ацчылык да өнүккөн. Согуш курал-жарагы жасала баштаган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Маданияттар
Категория:Тарых
Пуниликтер

Пуниликтер - байыркы римдиктердин финикиялыктарга берген аты.
 
Алар Түндүк Африкага кочүп келишип, ал жерде б. з. ч. 12-7-кылымда Утика, Карфаген, Лептис-Магна ж. б. колонияларды негиздешкен. Тили - финикий тилинин диалектиси. Рим менен Карфагендин ортосундагы Пуни согуштары «Пуниликтер» деген сөздөн аталган.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Тарых
Психрометр

Психрометр (гр. psychros - муздак, суук жана ...метр) - абанын нымдуулугун жана температурасын аныктоочу прибор.
 
Психрометр кургак жана нымдалган эки термометрден турат. Алардын көрсөтүүлөрү боюнча Психрометрлик таблица жана график менен абанын абсолюттук жана салышлык жана аралыктык түрлөрү бар. Станциялык Психрометрде термометрлер метеоролиялык жайда атайын штативге бекитилет. Аспирациялык Психрометрде термометрлер бузулуудан жана күн нурунан коргоочу атайын алкакка орнотулат. Аралыктык Психрометрде каршылык термометри, термистор жана термопара колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Психофизиология

Психофизиология (психо... жана физиология) -- психиканын материалдык негиздерин жана психикалык процесстер менен алардын физиологиялык негиздеринин өз ара карым-катышына тийиштүү маселелерди изилдөөчү илим тармагы.
 
«Психофизиология» терминин биринчи 1830-ж. француз философу Н. Массиве (1764-1848) киргизгенералдык Түр- дүү мезгилде Психофизиология психикалык процесстердин мээдеги «борбору» жөнүндө окуу, эмоциянын нервдик жана гуморалдык механизмдерин изилдөө ж. б. катары түрдүүчө түшүнүлгөн.
 
Сезүү органдарынын Психофизиологиясы өзгөчө кеңири тараган. Психофизиология бир катар баалуу эксперименттик маалыматтарды берген, бирок идеалисттик теориянын туткунунда өнүккөн. Психиканын материалдык негиздерин чыныгы илимий маанисин И. М. Сеченов менен И. П. Павловдун матер, физиология окуусунун позициясында гана туура түшүнүү мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Илимдер
Психофизика

Психофизика — психологиядагы сезүү органдарынын психофизиологиясын изилдөөчү багыт.
 
Ал таасир күчү (дүүлүктүргүч күч) менен сезүү даражасынын арасындагы катышты математикалык мыйзамдар негизинде туюнтууга аракет кылат. Бул багытты өөрчүтүүгө француз физиги П. Бутер (1698-1758), немис физиологу Э. Вебер (1795-1878) салым кошкон. Психофизиканын адисдештирилген багытын немис философу жана физиги Г. Фехнер (1801-1887) негизде генералдык Ал дүүлүктүргүч күч менен сезүү даражасынын ортосундагы логарифмдик көз карандылык мыйзамын ачкан. Психофизиканы өзүнчө илим катары бөлүүгө болгон аракет ордунан чыккан эмес. Анын негизги кемчилиги татаал процесстерди физиологиялык мыйзам ченемден ажыратып карагандыгында.
 
Психофизика бекемдеген кээ бир бөлүктөр биофизикада жаңыча түшүндүрүлөт.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар