Жыл сүрүү

Жыл сүрүү – салттуу турмушта мезгилдин агымын, окуянын мөөнөтүн, кишинин жашын ж.б. эсептөө ыкмасы. Кыргыздарда жыл сүрүү кайталанма мүнөзгө ээ. Кыргыздын элдик жыл сүрүүсү 12 жаныбардын аты менен аталган:
чычкан, 
уй, 
жолборс, 
коён, 
балык, 
жылан, 
жылкы, 
кой, 
мечин, 
тоок, 
ит,
доңуз (кара кийик)

Кишинин жашын аныктаганда кайсы жылы төрөлсө ошондон баштап ирети бузулбай санала берген. Он эки жыл толук айланып, он үчүнчүгө кеткенде мүчөл жыл деп айтылган. Биринчи мүчөлдү 12 эмес, 13 деп эсептелгени адамдын курсакта жатканын кошуп эсептөөгө байланыштуу. Адамдын жашын аныктап билгендерди жыл сүргүчтөр деп аташкан. Алар төрөлгөн жылына карата жашын, жашына карата төрөлгөн жылын аныкташкан.

"Манас" эпосунда Семетей он экиге чыкканда Таласка келип, Бакайга жолугат. Өзүнүн Семетей экендигин билгизбей аны сынап турганда Бакай жылды эсептеп Семетейдин келер жылы быйыл экендигин, аны күтүп жүргөндүгүн айтат:
Жыл эсебин алайын, Эми жылды катка салайын, Ал эле чычкан, ал эле уй, Ал эле жылкы, а да барс Ал эле коён, ал жылан, Ал эле тоок, ал улуу, Ал эле мечин, а да кой, Ал эле доңуз, ал эле ит, Айкөлдөн калган кулунум, Өлбөй жүрсө Семетей Быйыл он экиге толгон кез (Саякбай Каралаев, “Семетей”, 1. 230).

Кыргыз элинин уламыштарынын биринде анын келип чыгуу себеби төмөндөгүдөй баяндалат: чыгып келаткан күндү биринчи көргөн жандын атынан жыл эсеби башталат дегенди угуп, таң аткыча уктабай чыгыш тарапты карап турган төөдөн акылдуулук кылып, анын төбөсүнө (кулагына) чыгып алган чычкан таңкы күндү биринчи көргөндүктөн, жыл эсеби анын атынан аталып калган; буга ачууланган төө жыл эсебине таптакыр кирбей койгон имиш. 

Жыл сүрүүнүн 12 жылдык циклинин биринчи жылы “чычкан”, экинчиси “уй”, үчүнчүсү “барс”, төртүнчүсү “коён”, бешинчиси “улуу” (кытайча “лу” – “ажыдаар”), алтынчысы “жылан”, жетинчиси “жылкы”, сегизинчиси “кой”, тогузунчусу “мечин” (“маймыл”), онунчусу “тоок”, он биринчиси “ит”, он экинчиси “донуз”аталат.

Кыргызча жыл сүрүүнүн азыркы календарь б-ча берилиши

 Чычкан 1924 1936 1948 1960 1972 1984 1996
 Уй 1925 1937 1949 1961 1973 1985 1997
 Барс 1926 1938 1950 1962 1974 1986 1998
 Коён 1927 1939 1951 1963 1975 1987 1999
 Улуу 1928 1940 1952 1964 1976 1988 2000
 Жылан 1929 1941 1953 1965 1977 1989 2001
 Жылкы 1930 1942 1954 1966 1978 1990 2002
 Кой 1931 1943 1955 1967 1979 1991 2003
 Мечин 1932 1944 1956 1968 1980 1992 2004
 Тоок 1933 1945 1957 1969 1981 1993 2005
 Ит 1934 1946 1958 1970 1982 1994 2006
 Донуз 1935 1947 1959 1971 1983 1995 2007

 Колдонулган адабият 
 Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет. 

Чычкан 199620082020203220442056206820802092Уй 199720092021203320452057206920812093Барс 199820102022203420462058207020822094Коён 199920112023203520472059207120832095Улуу 200020122024203620482060207220842096Жылан 200120132025203720492061207320852097Жылкы 200220142026203820502062207420862098Кой 200320152027203920512063207520872099Мечин 200420162028204020522064207620883001Тоок 200520172029204120532065207720893002Ит 200620182030204220542066207820903003Донуз200720192031204320552067207920913004

 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.

 Байланыштуу макалалар 
 Зодиак

 Интернеттеги шилтемелер 
 Белек Солтоноев: Кыргызда жыл эсеби 

 
Категория:Календарь
Категория:Кыргыз маданияты
Категория:Ай аттары
Категория:Маданият
Категория:Чыгыш таануу