Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
R тибиндеги жылдыздар

R тибиндеги жылдыздар – көпчүлүк учурда жылдыздардын жарылуусунан улам заттардын бөлүнүп чыгуусунун жарыктыгы өтө тез убакта жогорулайт. 

Айрым учурда жылдыздардын түпкүрүнөн заттар бөлүнүп чыкканда анын жаркыроосу жогорулабай, тескерисинче, төмөндөгөн жылдыздар да кездешет. Алар R т. ж-ды түзүп, анын активдүү жарылуу учурундагы жаркырашы 9–10 жылдыз чоңдугуна чейин төмөндөйт. Бул жылдыздарга мисал катары R Түндүк таажы (Северная карона), RY Жаачы, r Кассиопея, g Кассиопея кирет.

RY Жаачы жылдызынын жаркырактыгы туруктуу пульсация берип, мезгили 38,67 сутканы түзөт. R Түндүк таажы жылдызы 1944 ж., 1948-ж. жана 1952-ж-дардын аралыгында 3 жолу жаркырактыгы 9 жылдыз чоңдугуна чейин төмөндөгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Кабыкчалуу жылдыздар

Кабыкчалуу жылдыздар – алардын түпкүрүнөн сыртка бөлүнүп чыккан заттардын негизги массасын газ түрүн-дөгү көмүртек ээлеген, Герцшпрунг–Рессел диаграммасында F спектрдик класска кирген өтө зор гиганттар. Жылдыздын түпкүрүнөн бөлүнүп чыккан заттар жылдыздын өзүнүн тегерегин курчап, айланасына кабыкчаны түзөт. Пайда болгон кабыкчанын муздак катмары кристаллдашып графит данчаларын түзүп, жылдыздардын негизги нурлануусуна тоскоолдук кылат. Мындай жылдыздарга R Түндүк таажы, V Жаачы, RY Жаачы ж. б. жылдыздар кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Заряддалган ток

Заряддалган ток – кванттык талаа теориясында бөлүкчөлөрдүн зарядын (нейтралдуу токтон айырмаланып) 1 бирдикке өзгөртүүчү ток. 

Заряддалган ток начар өз ара аракеттешүүнүн лагранжианына кирет жана лептон менен адрон бөлүкчөлөрүнөн турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Заряддуу тутумдаштар

Заряддуу тутумдаштар – өз ара аракеттешүүдөгү бардык бөлүк-чөлөрдү антибөлүкчөлөр (мис., электрон-позитрон, позитрон-электрондор ж. б.) менен алмаштыруу учурунда ошол системаны мүнөздөй турган чоңдуктардын өзгөртүп түзүүсү. 

Түзүлүп жаткан бөлүкчөлөрдүн кайсы бири бөлүкчө, кайсы бири антибөлүкчө экени шарттуу түрдө каралат. Адатта электрон, протонду бөлүкчө деп, позитрон, антипротон-антибөлүкчөлөр деп эсептешет. Заряддык айланууларда бариондук жана лептондук заряддар сакталуусу керек.

Релятивисттик кванттык механиканын жыйынтыктары - ар бир элементардык бөлүкчөлөрдүн антибөлүкчөсү болот деген ойду тактайт. Фотон менен p0 - мезондон башка бөлүкчөлөрдүн чын эле антибөлүкчөлөрү бар экендигин тажрыйбалар көрсөттү. Кванттык теориянын жалпы принциптери бөлүкчө жана антибөлүкчө бирдей массага, вакуумда бирдей жашоо убактыларына, модулдары боюнча бирдей, бирок карама-каршы белгидеги заряддарга (магниттик моменттери да бирдей), бирдей спиндерге ээ болорун, башка кванттык сандары да бирдей болорун көрсөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Заттардын нейтрондошуусу

Заттардын нейтрондошуусу – протондордун нейтронго айлануу процесси.

Көпчүлүк ядролор үчүн протондун нейтронго айлануусу негизинен электронду тартып алуу менен жүрөт, бул учурда ядро атомдун ички катмарларынан (мис., К, L, M,...) электронду тартып алат да, нейтринону бөлүп чыгарат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Зеебек кубулушу

Зеебек кубулушу (эффектиси) – удаалаш туташтырылган, тийишкен жеринде температуралары ар башка, эки түрдүү өткөргүчтөн турган туюк чынжырда электр тогунун пайда болушу.

Бул кубулушту 1821-ж. нем. окумуштуусу Зеебек ачкан. Эгерде тийишкен жерлердин температуралары ар кандай болсо, анда алардын ички потенциалдарынын айырмасы да ар башка болот. Ошондуктан электр тогу пайда болот. Зеебек кубулушу термодинамиканын 2-законуна каршы келбейт. Бул учурда ички энергия электр энергиясына айланат, ал үчүн эки жылуулуктун булагы, б. а. эки тиймек пайдаланылат. Зеебек кубулушуна ылайык, термоэлементтерди же термопараларды колдонуп температураны өлчөөгө болот. Термопаралар термометрлерге караганда чоң сезгичтикке ээ болгондуктан, температураны чоң интервалда алыстан өлчөгөнгө мүмкүндүк берет. Зеебек кубулушу электр тогун иштеп чыкканга да колдонулат. Жарым өткөргүчтөн жасалган термоэлектр генераторун өркүндөтүп, Күндүн энергиясын түздөн-түз электр энергиясына айландырганга мүмкүндүк берет. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Зенит түтүгү

Зенит түтүгү – телескоптун бир түрү болуп, жарык чыгаруучулардын (жылдыз ж. б.) зенит аралыктарын аныктайт Зенит түтүгү вертикаль тегиздигинде гана айланууга ылайыкталган. Зенит түтүгү асман сферасынын меридиан тегиздиги боюнча кыймылга келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Зенит аралыгы

Зенит аралыгы – тик сызык менен жарык чыгаруучу жайланышкан багыттын арасындагы борбордук бурч (z). 

Ал зениттен надирди көздөй эсептелип, 0°тан 180°ка чейинки маанилерди алат. Эгер жарык чыгаруучу асман сферасынын көрүнүүчү аймагында болсо z Ј 90°, көрүнбөөчү аймагында – z > 90°.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Идеалдык кристалл

Идеалдык кристалл – бүт көлөмү боюнча үч өлчөмдүк И. к-дык торчосу бар жана ички түзүлүшүндө эч кандай кемтиги (бош оруну, дислокациясы, көңдөйү, кошундулары) жок кристалл. 

Идеалдык кристаллдар жаратылышта кездешпейт. Ар кандай чыныгы (реалдык) кристаллда көптөгөн кемчиликтер болот. Өзүнүн түзүлүшү боюнча германий, кремнийдин дислокациясыз кристаллдары жана жип сымал кристаллдар гана Идеалдык кристаллга жакын.
Идеалдык кристалл модели катуу заттар теориясын түзүүдө кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Идеалдык суюктук

Идеалдык суюктук – илээшкектиги жана жылуулук өткөрүмдүүлүгү жок деп эсептелген суюктук. 

Идеалдык суюктукта ички сүрүлүү болбойт, б. а. суюктуктун коңшу катмарларынын арасында жаныма чыңалуу нөлгө барабар. Идеалдык суюктук ички түзү-лүшкө ээ болбогон туташ үзгүлтүксүз чөйрө. Идеалдык суюктук илээшкектүүлүгү эсепке алынбаган теориялык маселелерди че-чүүдө, мис., агымынын ылдамдыгы кичине суюктуктун кыймылын изилдөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Изотопторду лазердик бөлүү

Изотопторду лазердик бөлүү – лазер монохромдуу нурлануусунун таасири аркылуу элементтин изотопторунун аралашмасынан тандалган (селективдүү) изотобунун же анын атомдорунун жана молекулаларынын негизги энергиялык абалдан дүүлүккөн абалдарга өтүүлөрүнүн негизинде изотопторду бөлүү. 

Мында изотоптордун аралашмасынын курамындагы селективдүү дүүлүккөн атомдор жана молекулалар химиялык жактан активдүү болушуп ар кандай химиялык реакцияларга киришет. Андан кийин дүүлүккөн атомдор менен молекулалар физикалык же химиялык ыкмалар менен бөлүнөт. Изотопторду бөлүүнүн дагы бир жолу, бул лазердин күчтүү нурлануусунун таасири менен тандалган атомдорду жана молекулаларды дүүлүккөн абалдардан өткөрүп барып ионизациялайт (иондоштурат). Ал изопторду (иондорду) кийин магнит талаасынын жардамы менен алса болот (к. Масс-спектрометр).

Изотопторду лазердик бөлүүнү газ сымал заттарга колдонуу ылайыктуу. Бөлүү процесси эффективдүү болушу үчүн резонанстык өткөөл өтө ичке жана изотопту бөлүп алуу ылдамдыгы чоң болууга тийиш. Лазердин резонанстык нурлануусу менен атомдорду жана молекулаларды дүүлүк-көн абалдарга жеткириш үчүн дүүлүк-түрүүчү импульстуу газ-разряддык лампалар колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Изотопторду бөлүү

Изотопторду бөлүү – берилген химиялык элементтин изотопторунун аралашмасынан таза Изотопторду бөлүү же айрым изотоптор менен аралашманы байытуу. 

Изотопторду бөлүү илимде жана иш жүзүндө зор мааниге ээ болгон проблема. И.б. алгач стабилдүү элементтердин изотопторун аныктоодон, алардын атомдорунун массаларын так өлчөөдөн башталган. Ядролук физика тармагындагы фундаменталдуу изилдөөлөр (30-ж-дары) изотопторду алууну талап кылган, ал кезде изотоптун бир нече мг санын алуу татаал болгон. Жеңил элементтердин изотоптору менен байытылган аралашманын анча көп эмес өлчөмү бөлүнүп алынуучу. Дейтерий гана өнөржайда алынган. Кийинчерээк Изотопторду бөлүү техникасынын өсүшү ядролук реакторлордун пайда болушу менен тыгыз байланышкан. Реактордун ядро отуну же «Ядролук күйүүчү» деп аталган U235, PU239 ж. б. изотопторду көп өлчөмдө алыш үчүн аябаган зор заводдор салынган. Изотопторду бөлүү процесси аралашманы түзгөн изотоптордун атомдорунун массаларынын айырмачылыгына негизделген. Көпчүлүк элементтердин изотопторунун массалары бири биринен өтө эле аз айырмалангандыктан аларды бөлүү татаал процесс. Изотопторду бөлүүнүн көп методдору бар, алардын эффективдүүлүгү бөлүнүү коэффициенти (a) менен мүнөздөлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Изотоптук инварианттуулук

Изотоптук инварианттуулук (лат.invariantis - өзгөрүлбөс) - ядролук күчтүү өз ара аракеттешүүгө катышуучу элементардык бөлүкчөлөр-мезондор менен бариондорго таандык касиет, же болбосо элементардык бөлүкчөлөрдүн өз ара күчтүү аракеттешүүсүнүн өзгөчө симметриялуулугу. 

Өз ара күчтүү аракеттешүүгө ээ болгон бөлүкчөлөрдү (адрондорду) «окшош» бөлүкчөлөрдүн топторуна бөлүүгө болот. Мындай топтун ар бирине электр зарядынан башка ички мүнөздөмөлөрү (спини, ички жуптуулугу, бариондук заряддары ж. б.) бирдей жана массалары барабар болгон бөлүкчөлөр кирет. Мындай топтор изотоптук мультиплеттер деп аталат. Демек, бир эле изотоптук мультиплетке кирген бардык бөлүкчөлөрдүн өз ара күчтүү аракеттешүүлөрү бирдей, б. а. электр зарядына көзкаранды эмес. Мис., протон (р) менен нейтрон (n) бир изотоптук мультиплет тобуна кирет. Тажрыйба жүзүндө бирдей абалда протон менен протондун, нейтрон менен нейтрондун жана протон менен нейтрондун өз ара аракеттешүүлөрү бирдей экендиги аныкталган. Ошондуктан протон менен нейтрон бир эле бөлүкчөнүн, атап айтканда, нуклондун эки ар кандай заряддагы абалы катары каралат; протон менен нейтрон изотоптук дублетти, ал эми пи-мезондор (π+, π 0, π -) жана S-гиперондор (Σ+, Σ 0, Σ -) изотоптук триплеттерди түзүшөт, К-мезондор (К+, К0) жана анти - К-мезондор (К-, К0) эки изотоптук дублеттерди түзүшөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Изотоп хронологиясы

Изотоп хронологиясы – минералдардын, тоотектердин, байыркы адам маданиятынын издерин жана Жердин жашын алардагы радионуклиддердин ажыроосунан кийин топтолгон продуктулар боюнча аныктоо. 

Изотоп хронологиясынын идеясын фр. физик П.Кюри жана англ. физиги Резерфорд сунуш кылышкан. Изотоп хронологиясында ар бир радионуклиддин радиоактивдүү ажыроосу турактуу ылдамдыкта болору жана акыркы стабилдүү нуклиддердин топтолору эске алынат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Изоэлектрон катары

Изоэлектрон катары – бирдей сандагы электрону бар ар кандай химиялык элементтердин атомдорунун жана иондорунун тизмек катары.

Атом оң заряддалган ядродон жана терс заряддалган электрондордон түзүлөт. Эгерде ядронун заряды +Zе ге барабар болсо, электрондордун жалпы заряды –Zе ге барабар болот (е -элементардык электр заряды, Z – атомдун номуру), себеби негизинен алганда атом нейтралдуу бөлүкчө. Демек электрондордун саны Z ке барабар болот. Эгерде атом бир нече электронун жоготсо же кошуп алса, ал оң же терс ионго айланат. Нейтралдуу атом химиялык элементтин символу менен белгиленет. Иондорду белгилөө үчүн химиялык элементтин символунун оң жак даражасына + же – белгилерди коюу керек. Мис., N+, N2+ (же болбосо N++), О2-, бир жана эки эсе иондошкон азоттун жана кычкылтектин атомдору.

Төмөнкү суутек сымал атомдор Li, Be+, B2+…. И. к-нын мисалы болуп эсептелинет. Бул катардагы элементтер атомдорунун түзүлүшү боюнча өзгөчө окшоштуктарга ээ болушат жана о. эле бир катар физикалык касиеттери да окшош болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Изоэнтальпия процесси

Изоэнтальпия процесси – энтальпиясы өзгөрүлбөй өтө турган термодинамикалык процесс. Изобара процессин карап көрөлү. 

Бул учурда U+pV=H функциясы энтальпия деп аталат. Энтальпиянын өсүшү нерсе алган жылуулукка барабар болот: Q=H2–H1. Эгерде процесс учурунда энтальпия турактуу болсо, нерсе аны курчап турган сырткы системалар менен жылуулук алмашпайт. Мындай шарт Жоуль–Томсон эффектисинде аткарылат. Бул учурда газдын температурасынын өзгөрүшү (басымдын бирдигине карата алганда) төмөнкүчө аныкталат: (ΔT/ΔP)H= –CP-1 (δH/δP)T= –CP1[T(δV/δT)P – V], мында CP = (δH/δP)р – турактуу басым учурундагы газдын жылуулук сыйымдуулугу.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ийилүү борбору

Ийилүү борбору – устундун туурасынан кесилишиндеги чекит.

Устунду ийүүчү күч туурасынан кесилиштин оордук борбору аркылуу өткөн тегиздикте жатсын дейли. Эгерде устундун туурасынан кесилиши симметриялуу эмес болсо, андагы жаныма чыңалуулар дагы симметриялуу жайгашпайт. Бул учурда кесүүчү күч S туурасынан кеткен Q күчүнө параллель жана барабар болгону м-н, ал туурасынан кесилиштин С оордук борбору аркылуу өтпөйт . Демек бул эки күч устунду толгоочу моментти пайда кылат. Эгерде устунга таасир эткен ийүүчү күч оордук борбору аркылуу өткөн тегиздикте жатпай, С1 чекити боюнча өткөн тегиздикте жатса, устун ийилүү процессинде толгоого дуушар болбойт. Бул учурда устундун туурасынан кесилишиндеги С1 чекити Ийилүү борбору деп аталат. Албетте, бул чекитти табыш үчүн устундун туурасынан кесилишиндеги жаныма чыңалуулардын жайгашуу законун билүү зарыл. Белгилей кете турган нерсе, жука кырлуу туурасынан кесилиш профилдери бар устундарды (швеллер, тавр, уголок ж. у. с. профилдер) бекемдикке эсептөөдө Ийилүү борборун табуу маселеси өтө чоң мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ийилме толкундар

Ийилме толкундар – өзөктө жана пластинкада таралуучу ийилме деформация. 

Ийилме толкундардын узундугу өзөктүн жана пластинканын калыңдыгына караганда өтө чоң. Ийилме толкундарга камертондогу, музыкалык аспаптардын капкактарындагы, күчөтүп сүйлөткүчтүн диффузорундагы туруучу толкундар, о. эле жука керегелүү механикалык конструкциялардын дирилдөөсүндө пайда болгон толкундар кирет. Өзөктө толкундун таралуу багыты анын огуна дал келет, пластинкада жалпак Ийилме толкундар ал тегиздиктин каалаган багыты боюнча тарайт. Ийилме толкундардын таралышында өзөктүн же пластинканын ар бир элементи өзөктүн огуна же пластинканын тегиздигине перпендикуляр багытта жылат. Ийилме толкундардын фазалык ылдамдыгы тамыр алдындагы жыштыкка пропорциялуу. Ийилме толкундар үчүн дисперсия мүнөздүү (к. Үн дисперсиясы). Ийилме толкундардын таралуу багыты боюнча өлчөмдөрү чектелген өзөктө жана пластинкада алардын четтеринен чагылуунун натыйжасында туруучу толкундар пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Ийкемдүүлүк теориясы

Ийкемдүүлүк теориясы - деформацияланган катуу нерсенин механикасынын бир бөлүгү. 

Катуу нерселердеги деформация кичине болгон учурда алар серпилгич болору барыбызга белгилүү. Таасир эткен күч кандайдыр бир чектен өткөндө нерселерде серпилгич эмес деформация пайда болот. Көпчүлүк учурда бул деформация ийкемдүүлүк деформациясы деп аталат.

Ийкемдүүлүк теориясы ийкемдүүлүк деформациясы менен чыңалуулардын байланыш закондорун изилдейт. Ийкемдүү нерселерге ар кандай күчтөрдүн таасири астында сынак жүргүзүлүп, алардын деформациялануу закондору аныкталат. Бул закондордун негизинде Ийкемдүүлүк теориясынын негизги теңдемелери жазылат. Нерсенин ар кандай жүктөө процессин эске алуу менен алынган теңдемелерди чыгаруу Ийкемдүүлүк теориясынын дагы бир маанилүү милдеттеринин бири болуп эсептелет.

Ийкемдүүлүк теориясынын серпилгичтик теориядан айырмаланган учурларын карап көрөлү. Серпилгичтик теориясы негизинен Гуктун корутунду законуна гана таянат. Каралган маселелердин бардыгы ушул закондун негизинде чыгарылат. Ийкемдүүлүк теориясында болсо мындай айкын чектөө жок. Себеби нерселердин ийкемдүүлүк касиеттери көп кырдуу; бул касиеттер каралып жаткан материалга, сырткы жүктөө шарттарына, мис., температурага, жүктөө ылдамдыгына ж. б. у. с. көзкаранды болот.

Ийкемдүүлүк теориясында Гуктун корутунду законундай болгон бирден бир деформациялануу закону жок.
Ийкемдүүлүк теориясынын алгачкы варианттарын 19-кылымдын 70-ж-дарында Сен-Венан жана Леви сунуш кылышкан. Алар Ийкемдүүлүк теориясынан жалпак деформация учурунун негизги теңдемелерин изилдешкен. Өткөн кылымдын 20-жылдарында Ийкемдүүлүк теориясы абдан өнүгө баштаган. Буга үзүрлүү салым кошкон окумуштуулар Хаар, Карман, Генки, Прадтль, Мизес болушкан. Булардын илимий иштеринде Ийкемдүүлүк теориясынын ар кандай варианттары берилген.

Өткөн к-дын 40-ж-дарынан баштап Ийкемдүүлүк теориясы мурунку СССРде дагы өнүгө баштайт. Ушул учурда орус окумуштуусу А.А.Ильюшин жөнөкөй жана татаал жүктөө деген түшүнүктөрдү киргизген. Эгерде жүктөө процессинде чыңалуу тензорлорунун компоненттери кандайдыр бир параметрге пропорциялаш өсүшсө, мындай жүктөөнү жөнөкөй жүктөө деп аташат. Эгерде бул шарт канааттандырылбаса, жүктөө процесси татаал болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Икар

Икар – астероиддердин ичинен өзгөчө орбита боюнча кыймылдаган астероиддердин бири. Күн системасында астероиддер (кичине планеталар) Марс менен Юпитердин арасынан орун алып, Күнгө салыштырмалуу 2,2–3,6 а. б. те жайгашкан. Алардын 97%ке жакынынын эксцентриситети е=0,3төн кичине. Орбиталарынын эклиптикалык тегиздикке карата жантаюусу i =16%ти түзөт.

Икар астероидинин эксцентриситети 0,83 жана жантаюсу i=430ка барабар. Бул астероид планеталар зонасынын чегинен чыгып кетип, Күнгө чейин жетүүсү мүмкүн. Ошондуктан ал күн системасындагы планеталар менен кагылышып калуусу ыктымал.

Дүйнө астрономдору Жер менен да кагылышып калуу коркунучунан сактаныш үчүн анын орбитасын терең изилдешип, кагылышуу коркунучунун үстүндө ар кандай иштер жүргүзүлүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Илээшкектик

Илээшкектик (ички сүрүлүү) – катуу нерселерде, суюуктук менен газдарда байкалуучу кубулуш.

Күчтөр катуу нерселерге таасир эткенде алардын чыңалуу-деформациялык абалы көпчүлүк учурда убакытка жана жүктөө процессинин ылдамдыгына көзкаранды болушпайт. Бирок мындай ахвал дайыма эле боло бербейт. Мис., болоттон жасалган үлгүлөрдү 400°С де деформациялаганда жүктөө процессинин мөөнөтү чоң ролду ойнойт. Бул учурда «чыңалуу-деформация» координаттарында түзүлгөн график жүктөө процессинин ылдамдыгына көзкаранды болот. Көпчүлүк материалдар мис. пластмассалар мындай көзкарандылыкты бөлмө температурасында эле көрсөтө баштайт.
Эгерде нерсени деформациялоо процесстери аны жүктөө ылдамдыгына көзкаранды болушса, анда бул нерселер Илээшкектик касиетке ээ деп коюшат.

Суюктук менен газдарда Илээшкектик төмөнкүчө байкалат. Суюктук менен газ чөйрөсүндө кандайдыр күчтөрдүн негизинде кыймыл пайда болсун дейли. Бул кыймыл аны пайда кылган себептер жоголгондон кийин, акырындап жоголот. Мындай кубулуш ички сүрүлүүгө байланыштуу болот. Демек бул каралып жаткан суюктук же газ Илээшкектик касиетке ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Илээшкектүү серпилгичтик

Илээшкектүү серпилгичтик ― катуу нерселердеги чыңалуу-деформация диаграммасынын жүктөө процессинин ылдамдыгына жана температурага көз карандылыгын көрсөткөн касиети. 

Мындай көрүнүштөр илээшкектүү серпилгичтик касиеттердин катуу нерселерде бир мезгилде таасир эткен учурунда гана пайда болот. Эгерде материалдын чоюу диаграммасы убакытка көз каранды болсо, бул материал илээшкектик касиетке ээ деп айтабыз. Мисалы, болоттон жасалган үлгүлөрдү сынаган учурда алардын диаграммасы 400 °С баштап убакытка көз карандылыгын көрсөтө баштайт. Көпчүлүк материалдарда мындай көрүнүштөр бөлмө температурасында эле байкала баштайт. Мындай касиетке дээрлик бардык пластмассалар ээ. Илээшкектүү серпилгичтикти ар кандай таштар, бетон жана жыгач материалдары дагы көрсөтүшөт. Илээшкектүү серпилгичтик касиетке ээ болгон материалдарда аларды толук жүксүздөтүүдөн кийин да калдык деформациясы болот. Бул калдык деформация убакыт өткөн сайын өзүнөн өзү жоголот.

Илээшкек суюктуктун эсептөө моделин биринчилерден болуп Ньютон киргизген, ошондуктан алар Ньютон суюктуктары деп аталат. Бул модель боюнча сызыктуу чыңалуу абалы үчүн чыңалуу менен деформациянын ылдамдыгы пропорциялаш. Ал эми серпилгич нерселер үчүн Гук мыйзамы боюнча чыңалуу менен деформация төмөнкүчө байланышат: s=Е λ e. Ушул эки мыйзамды колдонуп сызыктуу илээшкек серпилгич нерсе үчүн чыңалуу менен деформациянын арасындагы байланышты төмөнкүчө жазса болот: мында Е-серпилгичтик модулу, ал эми λ – илээшкектиктин сызыктуу коэффициенти деп аталат. 

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Иммерсия ыкмасы

Иммерсия ыкмасы – микрос-коптун жардамы менен катуу нерсенин майда бүртүкчөлөрүнүн (1–2 мкм) сынуу көрсөткүчүн (n) аныктоо ыкмасы. 

Бул ыкмада, изилденүүчү бүртүкчөлөр айнектин бетиндеги сынуу көрсөткүчтөрү белгилүү болгон, ар түрдүү суюктуктарга матырылышат. Катуу зат менен суюктуктун сынуу көрсөткүчүн салыштырууда Бекке ыкмасы колдонулат. Иммерсия ыкмасынын тактыгы ~0,001. Иммерсия ыкмасы кошулмалардын тазалыгын тактоо, заттын аралашмадагы катуу фазасын аныктоо, о. эле минералдар менен тоотектерин үйрөнүү үчүн пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Импульстуу модуляция

Импульстуу модуляция – өзгөртүүчү сигнал импульстарынын удаалаштыгын туюнткан термелүү модуляциясы. 

Импульстуу модуляциянын натыйжасында өзгөрүүчү термелүүлөрдүн кыска мөөнөттүк удаалаштыгы пайда болот. Удаалаштыктын мүнөздөмөлөрү өзгөртүүчү импульстардын тартиптери, узактыгы, формасы ж. б. касиеттери менен аныкталат. Импульстуу модуляция радиолокация, оптикалык локация, гидролокация, ионосфераны зонд менен изилдөө, о. эле радио жана оптикалык байланыш системаларында да колдонулат.

 Дагы кара 
 Модуляция

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика