Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Психофармакология

Психофармакология (психо... жана фармакология дегенден) - медицинанын психикага таасир этүүчү дарыларды таап, алардын натыйжалуулугун изилдөөчү бөлүгү.
 
Теориялык Психофармакология биохимиянын, нейрофизиологиянын жана фармакологиянын методдорун пайдалануу менен өнүгүүдө. Азыркы Психофармакологияда психофармакокинетика, психофармакогенетика сыяктуу тар- мактар пайда болууда. Психофармакология психиатрияда чоң роль ойнойт.
 
«Психофармакология» терминин 1920-ж. немис илимпозу Д. Махт киргизгенералдык 1952-жылдан Психофармакология өзүнчө илимий тармак катары өнүккөн. Француз фармакологу Ф. Курвуазье жана хирург А. М. Лабори нейролептик каражаттардын бири - хлорпромозиндин касиетин ачып, Психофармакологияга чоң салым кошкон. Ал дарыны француз психиатрлары Ж. Деле, П. Деникер ж. б. психикалык ооруларды дарылоодо колдонуп, жакшы натыйжалар алган. Психофармакологиянын методдорун психоздорду айыктырууда колдонуу жаңы агым - фармакопсихиатрияны пайда кылды.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Медицина
Психоанализ

Психоанализ – нерв, психика ооруларын айыктыруунун 3. Фрейд негиздеген жалпы теориясы жана ыгы; фрейдизмдип теориялык негиздеринин бири.
 
Психоанализ боюнча адамдын рухий дүйнөсүндө бейаң (бессознательное) үстөмдүк кылат. Алы психиканын тереңинде коомдук тыюулардын системасы карман турат. Бирок айрым учурда «цензураны» буйтап өтүп, калп жана жаңылыш кел, невроздук симптом ж. б. түрүндө баамга урунат. Алар сыртынан маанисиз, акылга сыйбас көрүнгөнү менен нары жагында «накта» мааниге ээ. Психоанализ бейаң кубулуштардын маанисин ачууга «эркин ассоциация», түштү жана жаңылыш кепти түшүндүрүү сыяктуу ыктарды колдонот. Фрейд (өмүрүнүн акыркы жылдарында) жана анын шакирттери Психоанализдин субъективдүү ыктарын коомдук кубулуштарды иликтөөгө колдонуп, ар кандай окуяны бир кишинин же жалпы журттун мүдөөлөрүнүн натыйжасы катары түшүндүрүшкөн. Марксчыл-ленинчил философия Психоанализдин бир беткей, калпыс тыянактарын ашкерелейт.

 Байланыштуу макалалар 
 Зигмунд Фрейд

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Медицина
Категория:Психология
Псилофиттер

Псилофиттер (Psilophyta, гр. psilos - жылаңач жана phyton - өсүмдүк), риниофиттер - силур, төмөнкү жана ортоңку девон доорунда өсүп, тукум курут болгон татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр бөлүмү.
 
Псилофиттерге жалбырак жана тамырдын жок болушу, спорангийи бутагынын эң чокусуна жайгашуусу мүнөздүү. Сабагында үттөрү бар. Псилофиттер татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн түпкү теги болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Прустит

Прустит (француз химиги Ж. Л. Прусттун ысымынан) - минерал.
 
Химиялык формуласы Ag3AsS3. Тригон системасында кристаллданат. Өңү ачык Кызыл. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2-2,5. Тыгызд. 5570-5670 кг\м3. Коргошун, цинк-күмүш гидротерм кендеринде кездешет. Күмүш рудасынын негизги минералдарынын бири, бирок пираргирит минералына Караганда аз таралган.

Колдонулган адабияттар

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Минералдар
Марсель Пруст

Марсель Пруст (10. 7. 1871, Париж- 18. 11. 1922, ошол эле жер) - француз жазуучусу.
 
Туңгуч новеллалары «Жыргалчылык жана мезгил» деген ат менен 1896-ж. жарыяланган.
Прусттун негизги чыгармасы - ак сөөктөр менен буржуйлардын субъективдүү көңүл түйшүгүн баяндаган «Жоголгон убакытты издеп» (1-16-т., 1913- 27, кийинки 6 тому көзү өткөндөн кийин жарыяланган) аттуу жети романдан куралган цикл. Чыгармалары батыш европалык декадентчил роман жанрынын өөрчүшүнө чоң таасир бергенералдык

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Франция жазуучулары‎
Категория:Туулгандар 1871-жылы
Категория:Өлгөндөр 1922-жылы
Категория:Француз жазуучулары‎
Пружина

Пружина - машинанын же механизмдин күч аракет кылганда серпилгич деформациянын эсебинен энергияны убактылуу өзүнө топтоочу тетиги.
 
Күч аракетин токтоткондо Пружина топтолгон энергияны механизмге берет да, кайра өзүнүн алгачкы абалына келет. Пружина согуу учурунда энергияны жутуу, согуунун аракетин азайтууда, машиналардын дирилдешин болтурбоодо, механизмдерди кыймылга келтирүүдө ж. б. колдонулат.
 
Пружина бурамалуу (цилиндр, конус, призма, фасондуу), жалпак, пластинка, тарелка, шакекче түрүндө болот. Күчтүн түрү боюнча чоюлма, кысма, толгонмо жана ийилме болуп айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Механизм
Прудон Пьер Жозеф

Прудон Пьер Жозеф (15. 1. 1809, Безансон – 19.1. 1865, Париж) - франц. майда социалист, анархизм теоретиги.
 
 Капит. ири менчик жөнүндө «Менчик деген эмне?» чыгармасы менен белгилүү болгон. Прудон 1844- 45-ж. К. Маркс менен таанышып, революциячыл позицияны жактагысы келген, бирок реформачыл майда утопиялык көз караштан чыга алган эмес.
 1846-ж. «Экономиядагы карама-каршылык системасы же жакырдык философиясы» деген чыгармасында коомду революциясыз, реформа аркылуу кайра курууну сунуш кылып, коммунизмди айыптаган.
 К. Маркс 1847-ж. П-дун идеяларына катуу сокку бергенералдык Прудон дун майда , анархисттик, реформачыл идеяларын М. Н. Бакунин, Э. Бернштейн, анархоиндикализм, импер. реакциянын жана фашизмдин теоретиктери колдогон.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Прудонизм

Прудонизм - майда социализмдин бир түрү; капитализмдин негизине катылбаган майда реформачылдык.
 
Бул агым П. Ж. Прудондун философиясы менен социологиялык көз караштарына негиздел генералдык Прудончулар ири капит. менчикти «уурулук» Деп айыптап, бирок коммунизмди четке кагып, бирөөнүн эмгегинен пайдаланбай тапкан майда менчикти жактап чыккан. Прудон таптык эзүүнү экономикалык реформалар аркылуу жоюуга, «социалдык революцияны» тынч жол менен ишке ашырууга болот деп эсептеп, саясий күрөштөн баш тартканда жана мамлекетти жойгондо гана пролетариат менен буржуазия кызматташа алат деп тыянак чыгарган. Прудон ошондой эле адилеттик идеяларын жайылтуу, адамды жакшыртуу, борборлошкон чоң мамлекеттерди майда автономия областтарга бөлүү менен коомдук прогресске жетишүүгө болот деп эсептегенералдык
 
Прудонизм 19-кылымда Франция ж. б. өлкөлөрдө тараган. Прудонизмди К. Маркс, Ф. Энгельс жана алардын жолдоочулары идеялык жактан катуу сынга алган, ага каршы күрөш алып барган. Париж коммунасынын тажрыйбасы да Прудонизмдин негизсиздигин ашкерелегенералдык Прудонизмдин теориясын кийин анархисттер, анархосиндикалисттер, реформисттер, оңчул социалисттер жана ревизионисттер уланткан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Социология
Проферменттер

Проферменттер, преферменттер, зимогендер – фермент биосинтезинде ферменттерден мурда пайда болуучу активдүү эмес форма.
 
Проферменттер протеолиз реакпиясынын натыйжасында активдүү ферментке айланат. Проферменттердин молекуласында көбүнчө бир пептид байланышы бузулганда анын түзүлүшү өзгөрүп, ферменттин активдүү борбору түзүлөт. Жаныбарлардын жана бактериялардын протеолиттик ферменттеринин көбү, ошондой эле фосфолипаза да профермент катары синтезделет.
 
Проферменттер дин биологиялык мааниси чоң.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Инсандар
Протромбин

thumb|upright|Протромбин.
Протромбин (лат. pro - мурда, ордуна жана тромбин) - кишинин жана айбанаттардын кан плазмасындагы белок.
 
Кан уюу системасынын негизги компоненти. Протромбин химиялык жаратылышы боюнча - 12%ке жакын углеводдору бар гликопротеид. Протромбин тромбин ферментинен мурда пайда болуп, тромбдун түзүлүүсүн күчөтөт. Организмде Протромбиндин тромбинге айланышына протромбиназа ферменти жардам берет. Протромбиндин биосинтези боордун клеткаларында өтөт. Аны ичеги флорасында пайда болуучу К витамини жөнгө салат. Ал витамин жетишпегенде кандагы Протромбиндин саны азайып, кандын уюшу начаилайт.

Колдонулган адабияттар
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Зоология‎
Протекционизм

Протекционизм (лат. protectio - жактоо, колдоо дегенден) - мамлекеттин улуттук экономиканы колдоого багытталган саясаты.
 
Ал соода- саясий тоскоол аркылуу чет өлкөлүк товарлардын ички рынокко түшүшүнө жол бербей, алардын өтүмдүүлүгүн начарлатуу максатын көздөйт. Протекционизмде улуттук экономикага финансы жагынан жардам берилип, товар экс- порттоого кызыктырылат.
 
Протекционизм дин маңызы жана соода саясатындагы чаралар (чет өлкөлүк товарга тыюу салуу, бажы өлчөмү, тариф структурасы ж. б.) бул же тигил доордогу жалпы экономикалык саясатка жараша өзгөрүлөт. Капиталды алгач топтоо жана капит. мамиле пайда болуу мезгилинде Протекционизмдин теоретиктери менен практиктери меркантилисттер эле.

Протекционизм Францияда (Кольбердин 1664 жана 1667-жылдагы протекция тарифтери), Австрия монархиясында, көптөгөн герм, мамлекеттерде, Россияда Пётр I тушунда кеңири тараган.
 
К. Маркс жана Ф. Энгельс өз эмгектеринде Протекционизм менен эркин сооданы кеңири талдаган. Азыркы кезде өнүккөн капитал мамлекеттердеги Протекционизм ири улуттук жана эл аралык монополиялардын кызыкчылыгын жактайт. Анын максаты - товар менен капитал өткөрүү рыногун тартып алуу, бөлүштүрүү жана кайра бөлүштүрүү. Капит. интеграциянын өнүгүү процесси «коллективдүү» Протекционизмдин пайда болушуна алып келди. Ал өнүккөн капит. өлкөлөрдүн айрым тобунун макулдашып аракеттениши менен жүзөгө ашырылат. Буга «Жалпы рыноктогу» өлкөлөрдүн тышкы соода саясаты мисал. Өнүгүп жаткан өлкөлөрдөгү Протекционизм калыптана баштаган улут чарбасын коргоого багытталат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Саясат
Протездер

Протездер (гр. prosthesis - бириктирүү, кошуу) - буту-колдун жана дененин башка болутунун кемтиктеринин функцияларын аткарып, косметикалык жактан толуктап туруучу механикалык ыңгайлуу жасалгалар.
 
Протездердин бир нече түрү бар. Убактылуу Протездер буту-кол мултугун ампутациядан кийин дарылоо жана көнүгүү максатында колдонулат. Конструкциясы татаалыраак жана биомеханикалык жактан туруктуу Протездер стандарттуу чала фабрикаттардан чогултулат. Мындай Протездердин таманы, шыйракислотаман жана тизе шарнирлери болуп, узундугу керектүү өлчөмдө өзгөртүлөт. Туруктуу Протездер жараат толук айыккандан кийин колдонулат. Кол жана бут Протездери жыгачтан, металлдан, пластмассадан, булгаарыдан жасалат. Кээде билек Протездеринде биоэлектрдик башкаруулар колдонулуп, мындай оорулуу адистиги боюнча тийиштүү өлчөмдөгү жумуштарды аткара алат. Булардан башка эмчек, көз, тиш, ошондой эле кулак, мурун ж. б-нын кемтиктеринде колдонулуучу Протездер да болот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Медицина
Прокламация

Прокламация (лат. proclamatio - кыйкырык, чакырык) - иш таштоого, демонстрацияга, куралдуу көтөрүлүшкө активдүү катышууга чакырган жашырын баракча.
 
Коммунисттик партия Октбярь революциясына чейин массалык саясий үгүт каражаты катары Прокламацияны кеңири колдонгон.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Терминдер
Проекция мейкиндиги

Проекция мейкиндиги - чексиз алыстаган чекиттер, түз сызыктар жана тегиздиктер менен толукталган евклид меикиндиги.
 
Ар бир түз сызык бир гана чексиз алыста жаткан чекит менен, ар бир тегиздик бир гана чексиз алыстаган түз сызык менен, ал эми бүткүл мейкиндик бир гана чексиз алыстаган тегиздик менен толукталат. Проекция мейкиндиги мененде параллель түз сызыктар параллель тегиздиктер болбойт, ошондуктан параллель түз сызыктар жалпы бир гана чексиз алыстаган чекит менен, параллель эмес түз сызыктар ар кандай чексиз алыстаган чекиттер менен, параллель тегиздиктер жаллы бир чексиз алыстаган түз сызык менен толукталат. Ар кандай түз сызык толукталган чексиз алыста жаткан чекиттер, чексиз алыста жаткан түз сызыкка, бардык чексиз алыста жаткан чекиттер жана түз сызыктар чексиз алыста жаткан тегиздикке таандык. Проекция мейкиндиги менен чекит, сызык жана тегиздиктердин көптүгү катары аксиомалык түрдө аныктоого болот Проекция мейкиндигинин элементтери жана чексиз алыстаган элементтери бирдей эле мааниде колдонулат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Геометрия
Программа операторлору

Программа операторлору – программанын командаларынын тобу.
 
Алар элементардык жана жалпыланган түрдө болот. Элементардык оператор (ЭО) деп ырааттуулук, байланыштуулук, автономиялуу, жөнөкөй касиеттерге ээ болгон оператор айтылат. ЭОдо сырттан берилген башкаруу биринчи командага гана берилет. Андан кийин команда сакталган уячанын номерине карата командадан командага башкаруу жиберилет. ЭО жумуштун бир гана түрүн аткарат. ЭОлор аткара турган жумуштарынын түрүнө карата иш аткарма (беоилген маалыматты изилдеген натыйжага өзгөрткүч), логикалык (логикалык шарттарды текшергич), аракеттүү (программанын командасын өзгөрткүч), токтоткуч (машинанын ишин токтоткуч), жардамчы (маалыматты машинага берүүчү жана машинадан чыгаруучу ж. б.) операторлор болуп айырмаланат.
 
Жалпыланган оператор деп ырааттуулук жана автономиялуу касиеттерге ээ болгон оператор аталат. Программа операторлору программаны жазуу үчүн колдонулат. Бул үчүн программанын оператордуу схемасы берилет, б. а. оператордун командасы боюнча машина аткаруучу амалдардын бардыгы жазылат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Информатика
Программалуу жөндөгүч

Программалуу жөндөгүч - алдын ала түзүлгөн программа (үзгүлтүксүз же дискреттүү) боюнча иштөөчү автоматтык жөндөгүч.
 
Программалуу жөндөгүчкө программа бергич түзүлүш жана объектинин программаланган абалы менен чыныгы абалын салыштыруу аркылуу аракетти башкарууну пайда кылуучу жөндөгүч кирет. Программаны машинага берүү үчүн электр Функциялык потенциометр, перфокарта ж. б. пайдаланылат. Татаал системаларда башкаруу үчүн ЭЭМ колдонулат. ал программаны өзү түзүп берүүчү түзүлүшүн милдетин аткарат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Информатика
Программалуу башкаруу системасы

Программалуу башкаруу системасы - объектинин иштөө режимин, техникалык жабдуулар менен процесстерин алдыртан түзүлгөн программа боюнча башкарууда колдонула турган каражаттар менен ыкмалар комплекси.
 
Башкаруу схемасы жарым өткөргүчтү приборлордон түзүлөт. Башкаруу сигналы ээрчиме кыймылга келтиргичтер менен берилет. Азыркы кездеги Программалуу башкаруу системасында ээрчиме кыймылга келтиргичтин эки түрү - туюк тизмектүү (туруктуу токто) жана ажыратылма тизмектүү башкаруу түрлөрү колдонулат.
 
Программалуу башкаруу системасы эки негизги класска - координаталуу башкаруу жана контурдуу башкаруу системаларына бөлүнөт. Координаталуу Программалуу башкаруу системасында кыймылдын программаланбаган (алдын ала көрсөтүлбөгөн) траекториясы боюнча объект бир абалдан башка абалга которуп жылдырылат. Контурдуу башкаруу системасында объектинин бардык траекториясы алдын ала программаланат. Алгачкы цифралуу Программалуу башкаруу системасы жекече жана аз сериялуу өндүрүштө колдонулган. Азыр Программалуу башкаруу системасы сериялуу жана массалык өндүрүштө да колдонулууда. 1960-жылдарда ЭЭМ менен байланышкан «түздөн түз» Программалуу башкаруу системасы түзүлдү. Андан кийин өзгөрмө структуралуу кичине ЭЭМ менен байланыштырылган «циклдуу», анан цифралуу башкаруу системалары жасалды, бутундей автоматташтырылган башкарылма технол. участкалар иштеп чыгарылды.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Иңформатика
Прогностика

Прогностика (гр. pr6gnosis - алдын ала көрө билүү, алдын ала айтуу) - кеңири мааниде - прогноздоонун теориясы жана практикасы; тар мааниде - прогнозду иштеп чыгуудагы мыйзамдар жана ыкмалар жөнүндөгү илим.
 
«Прогностика» термини 1960-ж. пайда болгон. Прогностиканын жалпы методол. негизи К. Маркстын, Ф. Энгельстин, В. И. Лениндин эмгектеринде көрсөтүлгөн. 

Прогностикалык изилдөөлөрдүн өнүгүшүнүн башталыш табият илимдерине таандык. Прогностиканын негизги маселеси - прогнозду иштеп чыгуу ыкмасын жана техникасын натыйжалуу жогорулатуу макеатында прогноздоонун атайы методологиясын өнүктүрүү.

Прогностика жалпы (же теориялык) жана жеке тармактык (же колдонмо) болуп бөлүнөт. Прогностика улам өнүгүү процессинде. Анын өнүгүшү прогноздоо ыкмасын жакшыртууда негизги ролду ойнойт. Бирок Прогностиканын кеп маселеси азырынча начар иштелип чыккан.
 
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Категория:Илимдер
Яшма

Яшма - кремнийлүү өтө тыгыз чокмо тоо тек; курулушта кеңири колдонулуучу кооз таштардын бири.
 
Негизинен кварц менен халцедондун өтө майда (1-3 мкм) бүртүкчөлөрүнөн түзүлөт. Кошунду түрүндө гематит, гетит, актинолит, хлорит, слюда ж. б. кездешет. 

Составындагы Si02 97,9%. Өңү Кызыл, жашыл, сары, боз, кээде күрөң, кара, агыш, көбүнчө жол-жол же чаар ала. Өтө катуу (Моос шкаласы боюнча 5,5-7). Жакшы жылмаланат. Линза, кабат, катмар түрүндө жатат. 

Калыңдыгы ондогон, кээде жүздөгөн мге жетет. Яшмадан кооз зергер буюмдары жасалып, имараттардын керегелери, түркүктөрү капталып, кооздолот.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Кооз таштар
Ядро физикасы

Ядро(өзөк) физикасы - физика илиминин атом ядросунун физикалык касиетин изилдөөчү тармагы.
 
Ядро физикасы радиоактивдүүлүк (1896) ачылган жылдарда пайда болду. Ага чейин атом ядросу бар экендиги белгисиз болучу. Азыр Ядро физикасы ядролук энергетиканын радиоизотопторду, радиоактиваниялык процесстерди жана ядролук кубулуштарды өндүрүштө жана техникада колдонуунун негизин түзөт. Физикада атом ядросу жөнүндөгү илим бир канча бөлүмдөрдөн турат. Ядронун структурасы жана жалпы касиетине анын массасы, заряды, массалык жана заряддык саны, ядронун байланыш энергиясы, механикалык, магниттик жана электрдик моменти, ядронун эффективдуүлүк көлөмү жана дүүлүккөн энергетикалык деңгээлдери кирет.
 
Ядролук күч. Бул бөлүмдө ядролук күчтүн касиети изилденет. Ядролук күчтү толугу менен түшүндүрө турган теория азыр жок болгондуктан ядродогу кубулуштарды түшүндүрүү үчүн анын ар түрдүү моделдери түзүлгөн. Ядро физикасынын бөлүктөрүнө ядро реакциясы, жөнөкөй бөлүкчөлөр, нейтрондук физика ж. б. кирет. Ядро физикасынын өсүшү өзүнчө ядролук техника деген тармактын пайда болушуна алып келди. Радиоизотоптор физикада, химияда, металлургияда кеңири колдонулат. Белгиленген атом методун биология жана айыл чарба илимине колдонуу эң көп ийгиликтерге алып келди. Анын жардамы менен металлургиядагы диффузия жана сублимация кубулушунун тирүү организмдердеги заттардын алмашышы жана сиңириши, өсүмдүктөрдүн азыктангандыгы ж. б. көптөгөн кубулуштар изилденет.
 
Ядро физикасынын өнүгүшү жаратылышта кездешпеген трансуран деп аталуучу жаңы элементтерди алууга мүмкүндүк берди. Аларга төмөнкүлөр кирет: нептуний, плутоний, америций, кюрий, бериллий, калифорний, эйнштейний, фермий, менделеевий.
 
Ядро физикасынын негизинде геология жана архитектура үчүн заттардын, буюмдардын жашын аныктай турган жаңы методдор, радиациялык химия жана радиохимия илиминин жаңы тармактары пайда болду. Азыр Ядро физикасы медицина, техника ж. б. тармактарда кеңири колдонулууда.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика
Ядро техникасы

Ядро техникасы - техниканын ядро энергиясын пайдалануучу тармагы; ар түрдуү заттардын ядролук касиеттерин техникалык жактан пайдаланууга байланыштуу техникалык каражаттардын жана уюштуруу иш чараларынын жыйындысы.

Ядро техникасынын негизги багыттары - реактор куруу, ядро отунун жасоо, ядро реакторлору үчүн жылуулук бөлүп чыгаруучу элементтерди даярдоо, пайдаланылган ядро отунун кайра иштетүү, изотопторду бөлүү, радиоактивдүү изотопторду өндүрүү жана колдонуу, организмди нурлануудан коргоо методдорун жана каражаттарын иштеп чыгуу.
 
Ядро техникасы менен ядро реакторлору үчүн конструкциялык материалдарды - графит, оор суу, цирконий, бериллий ж. б-ларды өнөр жайлык жол менен алуу, реакторлорду жана ядро күч берүүчү установканы ишенимдүү автоматтык жөндөгүч жана башкаруучу системаны түзүу, реакторлордо болүнүп чыгуучу жылуулукту рационалдуу пайдалануу, ядро-физикалык жана жылуулук процесстерди эсептөөнүн теорияларын жана методдорун иштеп чыгуу ж. б. көптөгөн илимий-техникалык проблемалар менен тыгыз байланышкан.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Категория:Физика