Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Мурманск

thumb|Мурманск.
Мурманск (1917-жылы чейин Романовна-Мурмане) – Баатыр-шаар (1985). РФтин курамында. Мурма облусунун административдик борбору. Түндүкуюл айланасынын ары жагында, көп жылдык тоң таралган зонада жайгашкан. Баренц деңизинин Кола булуңундагы тоңбогон порт. Калкы 307,3 миң (2010). Темир жол бекети. Аэропорт бар. Мурманск темир жол магистралынын, Санкт-Петербург–Мурманск автомобиль жолунун акыркы пункту. Өнөр жайынын негизги тармагы балык кармап белендөө, кеме оңдоо, курулуш материалы. Шаарда трал менен балык (сельдь жана башкалар) кармоочу жана кабыл алуучу транспорт флоттору топтолгон. Түндүк деңиз жолунун башталгыч пункту. Үч ЖОЖ, 3 театр (драма, куурчак), филармония, край таануу, сүрөт, аскер-деңиз музейлери бар. Шаар 1916-жылы негизделген. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Орусия шаарлары‎
Категория:Арктика‎
Муррей

thumb|Муррей.
Муррей, Марри – Австралиядагы эң ири дарыя. Узундугу 2508 кмLongest rivers (англисче) (Дарлингдин башатынан 3750 м), алабынын аянты 1160 миң км2. Австралия Альп тоолорунан башталып, басымдуу бөлүгүндө түздүк аркылуу агып, Александр булуң-лагунасына куят. Башкы куймалары: Дарлинг, Маррамбижи (оң). Кар жана жамгыр сууларынан куралат. Жазында жана жайында (жамгырлуу мезгилде) суусу өтө кирип, кургакчыл мезгилде (кышында) куймаларынын көбү негизги дарыяга жетпей соолуп калып, М. өтө тайыздайт. Орточо чыгымы 330 м3/сек, жылдык орт. агымы 10,5 км3. Сугатка пайдаланылат. Балык кармалат. Олбери шаарына чейин кеме жүрөт. Чатында болуп турган бора толкуну кемелердин башка деңиз порттору менен байланышын татаалдаштырат. М-да жана анын куймаларында ири суу сактагычтар (Илдон, Хьюм, Виктория көлү жана башкалар) жана ГЭСтер (Хьюм, Барринтак) курулган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

 Булактар 

Категория:Австралия
Категория:Дарыялар
Мурсия

thumb|Мурсия.
Мурсия – Испаниядагы шаар. Европадагы табигый жибек өндүрүүнүн эң ири борбору. Мурсия АОсунун жана провинциясынын административдик борбору. Сегура дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 448,7 миң (2010). Кебез-кездеме, тамак-аш өнөр жайы ишканалары иштейт. Мотоцикл жана жардыруучу заттарды чыгарат. Цитрус өсүмдүктөрүн белендейт. Университет бар. Собор (14–16-кылым), чиркөө (16–17-кылым) сакталган. Шаар 825-жылы негизделген.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Испания 
Категория:Шаарлар‎
Мусаев Самар

alt=Самар Мусаевдын сүрөтү|right|200px|Самар Мусаев

Мусаев Самар (23. 2. 1927, азыркы Нарын облусу, Ат-Башы району, Казбек айылы – 8. 4. 2010, Бишкек) – «Манас» изилдөөчү, адабиятчы, филология илимдеринин кандидаты (1962), КРдин илимине эмгек сиңирген ишмер (2001), КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыктын эки жолку лауреаты (1998, 2000). 1949-жылы Фрунзедеги педагогика институтун бүтүргөн. 1949-жылдан ушул институтта окутуучу болуп иштеген. 1950-жылы эң алгач уюшулган кыргыз адабияты кафедрасынын башчысы, 1965–88-жылы Кыргыз ССР ИАнын Тил, адабият институтунда «Манас» секторунун башчысы, 1988-жылдан жетектөөчү илимий кызматкер, бөлүм башчы болуп өмүрүнүн акырына чейин эмгектенген. Мусаев көптөгөн окумуштуулардын «Манас» эпосуна арналган илимий макалаларынын кол жазмаларын чогултуп, иретке келтирип, «Манас» героический эпос киргизского народа» (1968) деген китепти басмага даярдаган, анын түзүүчүсү жана редактору болгон. 1968-жылы С. Каралаевден «Манас», «Семетей» эпосторун магнитофонго көчүрүп алууга катышкан. Анын «Эпос “Манас”» деген монографиясы 1979-жылы орус тилинде жарык көргөн. Ушул эле эмгек 1984-жылы, 1985-жылы орус, немис, англис тилдеринде бир китеп болуп жарык көргөн. 1986-жылы С. Орозбаков менен С. Каралаевдин варианттары боюнча «Манас» эпосунун 1-бөлүмүнүн кара сөз түрүндөгү баяндамасын жазып, жарыкка чыгарган. «Манас» энциклопедиясын чыгарууга жигердүү катышкан. 

С. Мусаев жөнундө академик Абдылдажан Акматалиевдин 2014-жылкы жазуусунда: "Быйыл Самар Мусаевич 90 жашка чыкмак. Эми гана Самар агайдын жана биздин максатыбыз орундалып, Самар Мусаев тексттерди араб арибинен, түп нускадан окуп, түзүп, даярдаган улуу манасчы Сагымбай Орозбаковдун “Манас” эпосунун академиялык басылышы 9 китеп болуп жарыкка 2014-жылы, август айында чыккандыгын окурмандарга сүйүнчүлөйм. Аттиң, Самар агай кечээ, 1992-жылы алдыга койгон максаты бүгүн, жыйырма эки жылдан кийин гана орундалып, өмүр бою иштеген ишин бир колуна алып, көрбөй калганы кандай гана өкүнүчтүү! Самар Мусаевдин “Манаска” жасаган көптөгөн жалпы эмгеги жана өзгөчө Сагымбай Орозбаковдун академиялык басылышы кыргыз маданиятына кошкон чоң, түбөлүк салымы, эстелиги болуп эсептелет. “Манас” барда Самар Мусаев бар, анын жаркын элеси кыргыз тарыхында өлбөс-өчпөс болуп жазылуусу мыйзам ченемдүү көрүнүш."

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
"Эгемендүүлүктүн “Манасы” жана эпосту жан дүйнөсүндө жатка айткан Самар агай." Абдылдажан Акматалиев, “Кыргыз туусу”, 26.08.2014. 

Категория:Адабият таануу
Категория:Кыргыз адабияты
Категория:Филология
Категория:Манас таануу
Категория:Инсандар
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Бенито Муссолини

thumb|Солдон оңго, сиз мурдагы коммунисттик саясатчы Никола Бомбаччи, Дюс Бенито Муссолини, анын ишенимдүү сүйүктүүсү Клара Петаччи, министр Алессандро Паволини жана белгилүү фашисттик саясатчы Ахилл Старастын жансыз денелери 2012-жылдын 1-майындагы Лорето аянтында көргөзмөгө коюлганын көрө аласыз. Милан шаары 1945-ж.
Бенито Амилькаре Андреа Муссолини (29. 7.1883, Форли провинциясы, Довиа кыштагы – 28. 4. 1945, Донгого жакын жер) – 1922–43-жылы италиялык фашисттик диктатор. 20-кылымдын башталышында Швейцарияда жашап, жумушчу болуп иштеген. Социалисттик партиянын мүчөсү болгон. Мекенине кайтып келгенден кийин журналист, окутуучу жана оратор катары белгилүү болуп, «Аванти» Социалисттик гезитинин башкы редакторлугуна дайындалган (1912). 1-дүйнөлүк согуш башталганда Италия Антанта уюмуна кириш керек деген агитация жүргүзгөндүгү үчүн Социалисттик партиядан (ИСП) чыгарылган. Ошол эле жылы «Пополо д’Италия» гезитин негиздеген. 1919-жылы мартта «фашио ди компатименто» фашисттик уюмун түзгөн. 1922-жылы 2-октябрда Муссолини Италия парламентинен бийликти тартып алып, дүйнөдө биринчилерден болуп фашисттик бийликти орноткон. 1926-жылы Муссолининин өкмөтү өлкөдө фашисттик террор тартибин киргизип, агрессиячыл саясат жүргүзгөн. 1933-жылы Гитлер бийликке келгенден кийин, аны менен саясий жана согуштук союз түзгөн жана Эфиопияны (1936) басып алган. Муссолининин демилгеси менен 1937-жылы Үчтүктөр союзу (Италия, Германия, Япония) түзүлгөн. 1938-жылы сентябрдагы Мюнхен макулдашуусун (1938) уюштуруучулардын бири. Италия 2-дүйнөлүк согушта Германия тарапта катышкан. Согушта немистик-фашисттик жана италиялык аскерлердин жеңилишинен, ошондой эле Италияда фашизмге каршы кыймылдын күч алышынан улам мененин диктатурасы кыйраган (1943-жылы 25-июль). 1945-жылы италиялык партизандар колго түшүрүп, Түндүк Италиянын Улуттук-боштондук комитетинин аскер трибуналынын өкүмү боюнча өлүм жазасына тартылган.

Категория:Саясатчылар
Категория:ИнсандарКатегория:Инсандар:ИталияКатегория:ИталияКатегория:Мамлекет башчыларыКатегория:Экинчи дүйнөлүк согуш

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Инсандар:Италия
Муссон

thumb|Муссон (Пномпень, Жай 2007).
Муссон (ар. маусим – жыл мезгили) – жыл мезгили боюнча туруктуу соккон шамал. Ал кышында кургактыктан деңизди, жайында тескерисинче, деңизден кургактыкты карай согот. Муссон жыл мезгилдеринде кургактык менен деңиздин бирдей жылыбагандыгынан абадагы басымдын ар кыл болушунан пайда болот. Суу кургактыкка караганда жай ысып, жай муздагандыктан, жайында кургактык үстүндөгү абага караганда деңиз үстүндө абанын температурасы төмөнүрөөк, аба басымы жогору болгондуктан, муссон шамалы деңизден кургактыкты карай согот. Кышында, тескерисинче, кургактык тез сууп, абанын темпрасы төмөн, басым жогору болгондуктан, шамал кургактыктан деңизди карай согот. Муссон климатынын өзгөчөлүгү – кышы ала булуттуу келип, кургакчыл, жайы нымдуу, жаан-чачындуу болот. Бул аба агымы тропиктик (Инди океанынын алабына мүнөздүү) жана тропиктен сырткары муссон (Чыгыш Азияга, Ыраакы Чыгышка мүнөздүү) болуп бөлүнөт, к. Муссон климаты. 
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Климат‎
Муссон климаты

thumb|Муссон.
Муссон климаты – атмосферада муссон циркуляциясы болгон жерлерге мүнөздүү климат. Муссон климатынын өзгөчөлүгү – жайы жаан-чачындуу, кышы өтө кургакчыл. Негизинен Түштүк жана Түштүк-Чыгыш Азиянын, Экватордук Африканын, ошондой эле башка жерлердин, тропиктик жана субтропиктик аймактарына мүнөздүү; мелүүн алкактарда да (мисалы, Ыраакы Чыгышта) байкалат. 
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Климат
Муунак курттар

thumb|Arenicola marina
Муунак курттар (лат. Annelida) — экинчи дене көңдөйлүү, алгачкы ооздуу курттардын тиби. Дене узундугу бир нече ммден 3 мге чейин жетет. Муунакталган денеси эки жак симметриялуу. Сегмент-муунактары көп. Алардын саны бир нече жүзгө жетет. Сегменттелиши ички органдарынын метамериясы менен байланыштуу. Ар бир сегментте түктөрү, начар өөрчүгөн буттары же параподиялары болот. Тери-булчуңу жука кутикула, тери эпителийи, узунунан кеткен жана муунак булчуңдардан турат. Оозу 1-сегменттин курсак жагында, кан айлануу системасы туюк, ал 2 негизги курсак жана жон кан тамырларынан туруп, шакек түрүндө. Алар териси, кээде бакалоору менен дем алат. Бөлүп чыгаруу органы – нефридий. Нерв системасы мээ жана курсак нерв тизмегинен турат. Сезүү органы – көз жана жыт билүү чуңкурчалары. Айрым жыныстуу же гермафродиттер. Личинкасы трохофорасы менен өөрчүйт. Кээде жыныссыз жол менен да көбөйөт. Муунак курттар -кылымдын 5 класска кирген 9 миңдей түрү тузсуз сууда, кургакта, тропиктеги нымдуу жерлерде жашайт. Муунак курттар жөнөкөй түзүлүштүү жалпак курттардан келип чыккан. 

Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Жаныбарлар‎
Муун алмашуу

Муун алмашуу омурткасыз жаныбарларда – бири бири менен морфологиялык жана физиол. өзгөчөлүктөрү, жашоо-тиричиликтери жана көбөйүү жолдору боюнча айырмаланган тукум муундарынын алмашуусу. Муун алмашуунун метагенез жана гетерогония жолдору бар. Метагенез – жыныссыз көбөйүүдө эки же андан көп муундун алмашуусу. Мындай муун алмашуу айрым жөнөкөйлөрдө – ичеги көңдөйлүүлөр, курттар жана кээ бир хордалууларда байкалат. Гетерогонияга – түрдүү жыныс формаларынын муун алмашуусу мисал болот. Ал көпчүлүк жалпак жана жумуру курттарда жана башкалар. кездешет. Өсүмдүктөрдө муун алмашуу – өнүгүү циклинде бир эле өсүмдүктүн эки тукумунун бирөө жыныстык көбөйүү органын (гаметофит), экинчиси жыныссыз көбөйүү органын (спорофит) пайда кылат. Ал – көпчүлүк татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн (жөнөкөй түзүлүштүүлөрдөн балырларда гана) касиети. Папоротник, кырк муун жана башкалар. жыныссыз муун спорофитте споралар пайда болот. Споралар шамал аркылуу таралып, алардан жаңы жыныс мууну өөрчүйт. 
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Зоология‎
Муху

thumb|Муху.
Муху, Моон – Балтика деңизинде жайгашкан Моонзунд архипелагындагы арал. Эстонияга карайт. Материктен Муху, Сааремаа аралынан Вяйнамери кысыктары аркылуу бөлүнөт. Аянты 204 км2. Силурдун акиташ теги жана доломит тоотектеринен түзүлгөн. Жеринин бети түзөң; деңиз деңгээлинен бийиктиги 24 мге чейин. Сааремаа аралы менен дамба (узундугу 4 км) аркылуу байланышат. Чыгыш жээгинде жайгашкан Куйвасту пристаны материк менен паром аркылуу байланышат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Аралдар‎
Категория:Эстония
Мшанкалар

thumb|Sertella septentrionalis.
Мшанкалар (лат. Bryozoa) – шапалактуулар тибиндеги суу жандыктарынын классы. Колониялуу организмдер, колониясы дарак сымал, чанда көлөмү чоң (бир нече смге чейин). Өзүнчө особдор – зооиддерден (узундугу 1 мм дей) турат. Ар бир особдун назик алдынкы бөлүгү – полипид колониянын үстүнө бир аз чыгып турат жана бир аз дүүлүктүргөндө арткы бөлүгү – цистиддин ичине кирип кетет. Полипидинде тегереги шапалакчалар менен курчалган оозу жана жон анусу жайгашкан. Денесинин экинчилик көңдөйү (целому) жука тосмо менен арткы (дене) жана алдынкы (шапалактуу) бөлүккө бөлүнгөн. Дем алуу жана бөлүп чыгаруу системасы жок. Ичегиси илмек сымал, нерв системасы ганглийден турат, андан нервдер чыгат. Гермофродиттер, жумурткасы сууда, дене көңдөйүндө же атайын камерасында өөрчүйт. Личинкасы раковиналуу же кээ биринде жок. Личинкасы суу түбүнө түшүп, колонияны пайда кылат. Мшанкалардын 4 түркүмү, 4,5 миңдей азыркы, 1,5 миңдей тукуму курут болгон түрү белгилүү. Деңизде, чандасы тузсуз сууда жашайт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Категория:Жаныбарлар
Мылтык

thumb|upright=1.8|Оптикалык мээлегичи бар заманбап мылтык
thumb|upright=1.8|Бытыра мылтык
Мылтык — сайлуу жана сайсыз найлуу (стволдуу) ок атма курал. Мылтык аң уулоочу, аскердик, спорттук жана башка болуп айырмаланат. Аңчылыкта найы сайсыз жана сайлуу мылтыктар колдонулат. Аскердик мылтык өзү дүрмөттөлмө жана автоматтык атылма болуп, найына сай салынат. Сай октун айланып, туруктуу алыска учушун, объектиге таамай тийишин камсыз кылат. Спорттук мылтык спорттук максаттар үчүн ар кандай буталарды атууга арналат. Мылтык улам жакшыртылуу менен анын айкалышкан түрлөрү колдонулууда. Мылтыктын негизги бөлүктөрү: кундак, най, машаа, кароол, прицел, ок салгыч куту, кармагыч (цевьё), аткыч илмек жана сактагыч. Кыргызстанда мылтыктын милте коюп, бытыра салынып атылма бараң, кара мылтык жана башка түрлөрү болгон.
thumb|300px|

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Куралдар
Мышык сымалдар

thumb|Жолборс Panthera tigris altaica.
Мышык сымалдар (лат. Felidae) – сүт эмүүчүлөрдүн жырткычтар түркүмүндөгү тукуму. Башы тегерек, тулку сымбаттуу, булчуңдуу; буттары күчтүү, тырмагы чоң, курч, куйругу узун. Түрдүү чоңдукта. Жүнү кыска, жыш; терисинде кара тактары же тилкелери болот; талаа жана чөлдөгүлөрү сары же кум түстүү. М. с-дын угуу жана көрүү органдары жакшы өөрчүгөн, жыт сезүүсү начар. Бутунун учу менен басат, алдынкы буту 5, арткысы 4 манжалуу. Кылкыйма жана азуу тиштери жакшы өөрчүгөн. Жер бетинде 4 урууга кирген 36 түрү, КМШ өлкөлөрүндө 11, Кыргызстанда 5 (илбирс, сүлөөсүн, жапайы мышык жана башкалар) түрү бар. Жапайылары бардык материкте, көбүнчө тропикте көп түрлөрү таралган. Сүт эмүүчүлөр, куштар, жерде-сууда жашоочулар, балык жана башкалар. жаныбарларды жейт. Азыгын аңдып жатып кармайт. Жылына, көбүнчө 2–4тү тууйт. Мышык сымалдарды терисин алуу үчүн кармашат. Мал чарбачылыгына зыян келтирет. ТКЭСтин Кызыл китебине 14 түрү, 11 түрчөсү киргизилген.

Колдонулган адабияттар
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Мээлей

thumb|Нитрил мээлейи
Мээлей, кол кап — колго кийилчү кийим. Жүндүү териден, жаргактан, булгаарыдан, таардан, калың ноотудан бармагынан башкасы туюк же салаалуу (беш салаа) жасалат, о. эле жүн, кебез, тыбыт, жибек жиптерден эки, үч, беш салаа чыгарылып токулат. Булгаары, нооту жана сокмо мээлейлер сууктан колду сактоо үчүн, ал эми тери, жаргак, таар мээлейлер колду механикалыктаасирлерден сактоо үчүн, жалаң кат булгаары жана жибек мээлейлер сулуулук үчүн кийилет. Электр тогунан же уулуу заттардан сактануу максатында резинадан жасалган М-лер да бар. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Кийим-кечек
Томас Мюнцер

thumb|upright|Томас Мюнцер.
Томас Мюнцер (1490, Штольберг, Рарц – 27. 6. 1525, Тюрингия, Мюльхаузенге жакын) – немис революционери, Реформациядагы элдик агымдын идеологу, Германиядагы дыйкандар согушунун (1524–26) көрүнүктүү жол башчысы. Ал Реформацияны феодалдарга, бардык төрөлөргө каршы көтөрүлүштүн башы деп түшүндүрүп, бийлик элге өткөндө гана эзүүсүз жана жеке менчиксиз коом өкүм сүрө турганын көрсөткөн. 1525-жылы Тюрингиянын Мюльхаузен шаарындагы ревячыл бийликти башкарып, Тюрингия-Саксонияда дыйкандар согушунун бирдиктүү борборун түзүүгө аракеттенген. Бирок М-дин отряды 1525-жылы 15-майда Франкенхаузен шаарынын жанындагы салгылашта князь аскерлеринен жеңилген; Мюнцер туткунга түшүп, өлтүрүлгөн. Мюнцердин диний философиялык окуусу католицизмге гана эмес, жалпы эле христиан дининин бардык негизги догматтарына каршы багытталган. Мюнцер социалдык-саясий программасында келечектеги түзүлүш бардык эзүүчүлөргө каршы эл массасынын революциячыл күрөшүнүн натыйжасында орнойт деп ырастаган. Бирок анын бул түшүнүгү турмуш чындыгынан алыс турган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Инсандар
Категория:Христианчылык‎
Таан

thumb|Таан.
Таан (L. 1758) – каргалар тукумундагы куш. Дене узундугу 30 смге чейин, салмагы 140–220 г өңү кара, башы, мойну, көкүрөгү көгүштүк Европа, Азия, Түндүк-Батыш Африкада таралган. Кыргызстандын бардык жеринде, деңиз деңгээлинен 2500 м бийиктикте кездешет. Дарак коңулдарына, аска-таш жаракаларына, үңкүр, ийиндерде 2–3төн, кээде топтошуп уялашат да 4–6дан жумуртка тууйт. Түндүк жактарда таан келгин куш болуп эсептелет. Көбүнчө түштүктө туруктуу жашайт. Ар кандай зыянкеч курт-кумурскаларды, айрыкча саратан коңуздарын көп жок кылып, пайдалуу. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Канаттуулар
Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзу

Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзу 1948-жылы табиятты коргоонун эл аралык союзу катары уюшулган . 1956-жылдан табиятты жана табигый ресурстарды коргоонун Эл аралык союзу (ТКЭС; ). 1990-жылдан азыркыдай аталат. Ал табиятты коргоонун жалпы принциптерин жана стратегиясын иштеп чыгып, жаратылышты коргоо боюнча эл аралык кызматташтыкты жана улуттук саясатты аныктайт. Атайын түзүлгөн комиссиянын жана улуттук комитеттердин жардамы менен Жердин биотүрдүүлүгүн сактоо боюнча атайын конкреттүү программаларды иштеп чыгат. Кызыл китепти (жоголуп кетүү алдында турган жаныбарлар жана табиятты коргоого тиешелүү өсүмдүктөрдүн тизмеси жаңыланып турат) ж. б. документтерди басып чыгарат. Жылына 500дөй долбоордун ишке ашышына көмөктөшөт. 2005-жылы Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзуна 140 өлкөдөн 77 мамлекет (анын ичинде Россия), 114 мекеме, 800дөн ашык өкмөттүк эмес уюмдар мүчө болуп катталган. Ар бир 3–4 жылда союздун мүчөлөрү Эл аралык табиятты коргоо конгрессине (Генералдык Ассамблея) чогулушат. Алар эл аралык экологиялык саясатка түзөтүүлөрдү киргизип, иштелип чыккан программалардын аткарылышын көзөмөлдөйт жана ага баа беришет. Жогорку органы – союз. Аны президент жетектейт. Штаб-квартирасы – Гланд шаарында (Швейцария). 1999-жылы Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзуна БУУнун Генералдык Ассамблеясынын алдында байкоочу статусу ыйгарылган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория: Экология
Тавр, Торос

thumb|Тавр.
Тавр, Торос (грекче tauros – тоо) – Туркиянын түштүгүндөгү тоо. Жер Ортолук деңизин бойлой, Эгей деңизинен Евфрат дарыясынын башатына чейин 1000 кмге созулат. Суу нуктары менен тилмеленген токойлуу тоолор тоому. Орточо бийиктиги 3000 м; эң бийик жери 3477 м (Метдесис чокусу). Түштүгүндөгү ири дарыялары (Сейхан, Жейхан ж. б) Жер Ортолук деңизине куят. Түндүгү нымга жарды келип, бир нече туздуу көл жайгашкан. Түндүк капталында жарым чөл жана талаа өсүмдүктөрү, түштүгүндө Жер Ортолук деңиз жээгине мүнөздүү бадал, токой, шалбаа өсөт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Тоолор‎
Категория:Түркия‎
Тажиктер

Тажиктер – иран эли, Тажикстандын жергиликтүү калкы. Ооганстан (8 000 000), Өзбекстан (1 165 713), Пакистан(1 000 000), Россия (200 303), Кыргызстан (46 105), Казахстан (36 277), Украина (4 255), Беларус (871) жана Латвияда (123) да жашашат. Жалпы саны 20 млн киши, анын ичинде Тажикстанда 6 373 800 (2010). Тажик жана дари тилдеринде сүйлөшөт. Динге ишенгендери – ислам-сунниттер. Тажиктердин этностук негизин согдийлер, бактрийлер жана чыгыш-иран элдери түзөт. Негизги кесиби – дыйканчылык, мал чарбачылык жана кол өнөрчүлүк. Эркектердин салттуу кийими – туника сымал көйнөк, кенен ыштан, шырыма чапан; белине жоолук кур курчанат, башына саймаланган топу (каллапуш) кийип же чалма оронот. Аялдары саймаланган туника сымал түстүү көйнөк, ыштан кийип, башына төрт кырдуу, саймаланган топу же жоолук салынып, кооздуктарды (негизинен күмүш) тагынышат. Тамак-ашы – дан, эт, сүт азыктары жана жер-жемиш, жашылчалар. Суусундукка көк чай ичишет.

Манас эпосунда
Тажик — этноним. "Манас" эпосунда кыргыздарга канатташ жашаган эл катары баяндалат. Эпостун негизги каармандарынын бири Манастын жары Каныкей тажик каны Атемир кызы. "Манас" эпосунда "Манастын Каныкейди алганы", "Манастын күйөөлөп барганы" эпизоддорунда (Сагымбай Орозбаков, 3. 438) кыргыздар менен тажиктердин мамилелери кеңири сүрөттөлөт. "Семетей" эпосунда Семетейдин балалык чагы тажик элинде өтөт. Эпосто, ошондой эле Музбурчак деген каарман да "Тажиктен чыккан Музбурчак" (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 851-инв. 382-б.), — деп айтылат. Демек, Т-тер эпостун окуяларына активдүү катышкан эл катары сүрөттөлгөн. Т-тер азыркы учурда Тажик ССРинин негизги калкы. Тажик элинин калыптануу процесси биздин заманга чейин2-миң жылдыктан башталып, биздин замандын 9—10-кылымында аяктаган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN 5-89750-013-4

 

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Манас эпосундагы этнонимдер

Категория:Иран тилдүү элдер