Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Стерилдөө

thumb|300px|Жогорку температура менен стерилдөө
Стерилдөө — оорулууга керектүү түрдүү буюмдардан, тамак-аштан, дары эритмелеринен, медициналык аспаптардан, таңгычтардан жана башкалардан микробдорду жок кылуу. 
 Мааниси 
Стерилдөө операция жасоо, таңуу, дарылоо жана диагноз коюу жана башка учурда организмге микроб жугуудан сактайт ( Антисептика, асептика). 
 Стерилдөө жолдору 
Стерилдөөдө жогорку температура, ультракызгылт-көк нур жана чыпкалоо колдонулат. 
 Жогорку температура 
Жогорку температурадан, ысытуудан бузулбаган буюмдар, таңгычтар, хирургиялык аспаптар жана башкалар атайын стерилдегичте кайнатылат же жогорку басым астында автоклавда стерилденет. 
 Чыпкалоо 
Айрым суюктуктар бактериялык чыпкалардан өткөрүлөт. Ысыктан бузулуучу аспаптарды, буюмдарды стерилдөөдө түрдүү химиялык заттар (спирт, этилен кычкылы, формалин жана башкалар) колдонулат. 
 Ультракызгылт-көк нур 
Ал эми имараттарды, бөлмөлөрдү стерилдөө ультракызгылт-көк нурдун жардамы менен жүргүзүлөт. Үй шартында стерилдөөнү кайнатуу ыкмасы менен жүргүзсө болот. Мындай ыкма менен оорулуунун кийим-кечеси, аны багууга пайдаланылган буюмдар стерилденет. Тамак-ашты 100°ка чейин ысытып стерилдейт (Үй шартында консервалоо).
Тамак-ашты ыштоо

thumb|150 px|Ышталган шпик
Тамак-ашты ыштоо — консервалоонун бир түрү; кургатуу, туздоо, бышыруу (же чийки) жана ыштоо (түтүн менен бактерияны өлтүрүү) ыкмаларын айкалыштырып даярдайт. 
 Мааниси 
Ышталган эт азыктарынын, ошондой эле балыктын өзгөчө жагымдуу жыты, даамы, өңү болуп, көпкө бузулбай сакталат. Ыштала турган азык эскирбеген, сапаттуу болушу керек. Аны адегенде туздап алып, анан ыштайт, чийки ышталуучу азык өткүр туздалат. Туз азыкты бузулуудан сактайт. Ыштоо мөөнөтү азыктын түрүнө жана түтүндүн температурасына жараша болот. 
 Бөлүнүүсү 
Ысытып ыштоо жана муздак ыштоо болуп бөлүнөт. 
 Ысытып ыштоо 
Ысытып ыштоо 80°тан 140°ка чейинки температурада жүргүзүлүп бир нече саатта даяр болот. Ысытып ышталган азык тез бузулгандыктан муздаткычта сакталат. 
 Муздак ыштоо 
Муздак ыштоо + 25°тан +40ока чейинки температурада жүргүзүлөт, мында азык кургатылып, туз жана түтүндүн таасири менен гана консерваланат. Ыштоо технологиясынын татаалдыгына байланыштуу үй шартында ыштоо опурталдуу. Чала ышталган азыктардан уулануу, анын ичинде ботулизм көп учурайт (Тамак-аштан уулануу).
 Таасири 
Ышталган азыктар өтө калориялуу, тузу өткүр болгондуктан, айрым ооруларга, айрыкча тамак сиңирүү органдары, зат алмашуу бузулганда жакпайт. Ошондуктан көп ооруларда аны жегенге болбойт.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Тамак-аш
Категория:Ден соолук
Баңги каражаттарды жана психотроптук заттарды даярдоо

Баңги каражаттарды жана психотроптук заттарды даярдоо – баңгикаражаттарынын, психотроптук заттардын же алардын аралашмасынан турган каражаттардын негизинде баңгикаражаттарынын, психотроптук заттардын же аларды камтыган дары-дармек каражаттарынын колдонууга даяр түрлөрү алынуучу аракет.
 Колдонулган адабияттар 
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Баңги каражаттарга жана психотроптук заттарга эл аралык квота

Баңги каражаттарга жана психотроптук заттарга эл аралык квота — баңги каражаттарына жана психотроптук заттарга эл аралык квота — 1961-жылдагы түзүлгөн Баңгизаттар жөнүндөгү биргелешкен конвенциянын жана 1971-жылдагы Психотроптук заттар жөнүндөгү конвенциянын катышуучулары үчүн БУУнун Баңгизаттарга көзөмөл жүргүзүү боюнча эл аралык комитети тарабынан жыл сайын ушул өлкөлөрдүн өкмөттөрү берген аларга керектөөлөрдүн эсебинин негизинде бекитиле турган баңгикаражаттар, психотроптук заттар жана прекурсорлордун ченеми.
 Булактар 
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Тамак кошумчалары

thumb|250px|Тамак кошумчалары
Тамак кошумчалары — тамак азыктардын даамын, жытын жана сиңимдүүлүгүн жакшыртуу максатында аларга кошулуучу табигый жана синтетикалык заттар. 
Алардын азыктык касиети жок. Колдонулушуна жараша алар тамак азыктарынын өңүн, жытын, даамын (таттуу, кычкыл, туздуу жана башкалар) жакшыртуучу; тамак азыктарын сактоодо туруктуулугун жогорулатуучу (микроб өлтүргүч каражаттар, ачытпас каражаттар); тамак азыктарын даярдоо технологиясын жакшыртуучу (камырды көптүрүүчү заттар жана башкалар) болуп бөлүнөт.
 Колдонулучу өнөр жайлары 
Тамак кошумчалары кондитер, суусун ичимдиктерин даярдоо өнөр жайында кеңири колдонулат. Тамак кошумчалары организмге терс таасир тийгизүүгө тийиш эмес. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Тамак сиңирүү

thumbnail|Тамак сиңирүүчү мүчөлөр.
Тамак сиңирүү — организмге келген тамак-ашты сиңирүүгө жана заттардын алмашуусуна катышууга жөндөмдүү жөнөкөй заттарга ажыратуучу процесс.

 Тамак сиңирүү процесси. 
Майлар — глицерин, май кислоталарына, белоктор—аминокислоталарга, углеводдор — моносахариддерге чейин ажырайт. Тамак сиңирүү ичеги-карын жолдорунун ар кайсы бөлүктөрүндө ферменттердин жардамы менен жүрөт. Тамак сиңирүү тамак оозго киргенден башталат, анда тиштердин жардамы менен майдаланып, шилекейге аралашып, андагы амилаза менен мальтоза ферменттеринин таасиринен углеводдор ажырай баштайт. Чайналып, майдаланган тамак кызыл өңгөчкө кетет (Жутуу). Кызыл өңгөчтүн булчуңдарынын перистальтикасынын натыйжасында ал карынга кирет. Тамак ичкенден 6—8 мин. өткөндөн кийин ооздун былжыр челинин рецепторлорунун дүүлүгүүсүнөн рефлекс жолу менен карын зили чыгат. Карындын секрециясы бөтөн заттардын карынга киришинен да күчөйт. Керексиз бөтөн нерселер организмге киргенде ага ал кусуу менен жооп кайтарат. Тамак ичкенден кийин карындын кыймылы бир аз басаңдайт, тамак массасы карында 3төн 8—10 саатка чейин болот. Бул мөөнөттүн ичинде ал карын зили менен толук аралашат. Ал масса акырындап он эки эли ичегиге өтөт. Анда уйку безинин жана ичеги зилинин ферменттеринин таасиринен белоктор аминокислоталарга чейин ажырайт. Шилекейдин таасиринен чала ажыраган углеводдор да ажыроого учурайт. Майлар он эки эли ичегиде ошол зилдердин таасиринен жана өттүн жардамы менен бөлүнөт. Он эки эли ичегиден ичке ичегиге өтүп, ичегинин капталындагы аминопептидаза, фосфатаза жана башка ферменттердин таасири менен тамактын майдаланган бөлүктөрү сиңирилип канга жана лимфага өтүп, бүт денеге тарайт. Суу, глюкоза жана башкалар заттар анча-мынча ооздун ичинде, карында эле сиңирилет. Жөнөкөй заттар ичеги капталынан канга механикалык жол менен өтөт. Татаал заттар негизинен ичеги исиркектеринин клеткаларындагы атайын ташуучу молекулалардын жардамы менен канга жеткирилет. Тамактын сиңбегени, калдыктары ичке ичегинин перистальтикасынын натыйжасында жоон ичегиге жылат. Анда азык заттардын калдыктары акыркы жолу пайдаланылат: суу, минерал заттар сиңирилет. Калганынан заң түзүлүп, сиңбей калган заттар организмден сыртка чыгарылат.

Тамак сиңирүү татаал процесс, ал зат алмашуунун баштапкы этабы (Зат жана энергия алмашуу). Тамак сиңирүүдө боор менен уйку бези активдүү катышат.

 Бузулуу себептери 
Тамак сиңирүү невроздордо, туура эмес, туш келди тамактанууда, алкоголдуу ичимдиктерди ичкенден, тамак сиңирүү органдарынын ооруларында (гельминтоздор, ич келте, вирустук гепатит жана башкалар), өзүн өзү дарылоодо бузулушу мүмкүн.

Тамак сиңирүү органдарынын ооруларын (Гастрит, Гастроэнтероколит, Жара оорусу, Колит, Вирустуу гепатит, Боордун циррозу, Холецистит, Энтерит). 

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Тамак сиңирүү системасы

thumb|Тамак сиңирүү системасы. 

Тамак сиңирүү системасы – жаныбарлар менен кишинин тамак сиңирүүчү органдарынын тобу. Көпчүлүк жаныбарда эки тешикти – азык кабыл алуучу ооз жана сиңбей калган калдыкты сыртка чыгаруучу арткы бириктирүүчү түтүктөн турат. Жөнөкөйлөрдө тамак сиңирүү клеткада, көп клеткалууларда айрым клеткаларда өтөт. Омурткасыздарда өтө ар түрдүү. Ичеги көңдөйлүүлөрдө энтодерма менен капталган көңдөйү ооз тешиги менен гана сыртка ачылат. Жалпак курттарда энтодермалуу – ортонку ичегиси жана эктодермалуу кулкуну бар; арткы тешиги жок. Немертин жана алгачкы көңдөйлүү курттарда ж. б. омурткасыздарда алдынкы жана ортонку ичеги жана катуу эктодермалуу арткы тешиктүү түз ичегиси болот. Моллюскалардын тамак сиңирүү системасы мүйүздүү жаактары, майдалагыч радула, шилекей бездери, кулкун, кызыл өңгөч, карын, боор, ичке жана ортонку ичегиси, ал эми баш буттуу моллюскалардын уйку бези болот. Муунак буттуулардын тамак сиңирүү системасы татаалдашкан, мисалы, жөргөмүш сымалдардын, көп аяктуулардын курт-кумурскалардын ичегисине бөлүп чыгаруу органы – мальпиги түтүгү, ачылат, жөнөкөй хордалуулардын алдынкы ичегисине бакалоор жылчыгы ачылат. Айрым омурткасыздардын (эндомителер) эвол. процессинде тамак сиңирбоо системасы жоголгон. Омурткалуу жаныбарлар менен кишинин Тамак сиңирүү системасы ооз көңдөйү, кулкун, кызыл өңгөч, карын, ичеги, 12 эли ичеги,жоон ичеги, ички иеги, туз ичеги, боор, уйку безинен турат. Бакалоор менен дем алуучу омурткалуулардын кулкунунда бакалоор тешиктер болуп, ал азыкты ооздон кызыл өңгөчкө жылдыруудан башка, дем алууга да катышат. Көпчүлүк балыктардын, жерде-сууда жашоочулардын, сойлоочулардын, жырткычтардын жана ылгабай азыктанган сүт эмүүчүлөрдүн карыны – жөнөкөй, айрым балыктардын, куштардын, кепшөөчү сүт эмүүчүлөрдүн, кит сымалдардын карыны татаал түзүлүштө болот.

Категория:Гистология
Армяндар

thumb|армяндар
Армяндар (өздөрүн "айа" деп аташат) - индоевропалык тилдердин биринде сүйлөгөн улут, Армениянын (Айастандын) негизги калкы. Дүйнөдө 5-7 миллиондой армян тектүү калк байырлайт. 

 Кыскача таржымакалы 
Армяндар мурдагы СССРде 3559 миң киши (1970) болгон. Грузия менен Азербайжанда, Түндүк Кавказда да армяндар чогуу жашаган жерлер бар. ботан ашуун чет өлкөдөгү армяндардын жалпы саны 1,8 миллиондогдон көп. 

Алар армян тилинде сүйлөшөт, негизинен монофисттик христиандар, чет өлкөлөрдөгү армяндардын бир аз бөлүгү - католиктер жана протестанттар. 

А-дын эң байыркы ата-бабалары К. Азиянын түн.-чыг. бөлүгүндө жашаган калк болгон. 

Бул өлкө биздин заманга чейин 16- 15-кылымдагы хетт жазууларында Арматана, кийинчерээк биздин заманга чейин 14-13-к.) Хайаса деп аталат. Ассириялыктар Армяндарды Урме дешкен. 

Армян элинин биригүүсү узак убакытка созулуп, негизинен биздин заманга чейин 4-кылымдарда аяктаган. 

405-жылы Месроп Маштоц армян алфавитин негиздеген. 

19-кдын 1-жарымында Чыг. Армениянын Россияга кошулушу анда капит. мамилелердин өнүгүүсүнө жана армяндардын андан ары улуттук консолидациялануусуна мүмкүндүк берген. 

Бул жүрүм негизинен 19-кылымдардын аягында бүткөн. 

Арменияда Совет бийлиги орнотулгандан кийин (1920-жылдын аягы), соң. курулуштун жүрүшүндө армян улут катары ого бетер консолидацияланышты, өз элинин маданиятын андан ары өнүктүрүштү.

1991-жылы СССР ойрон болгон соң, армян диаспорасы менен Армениядагы армяндардын карым-катнаштары ээн-эркин жүрүүдө.

 Кыскача адабият 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://kse.janyzak.kg/a/09_armian.htm

Категория:Евразия
Категория:Кавказ
Категория:Дүйнө элдери‎
Категория:Армения
Категория:Таажы-2012
Категория:Саясат тануу
Категория:Индоевропа тилдеринде сүйлөгөн элдер
Арс Нова

thumb|upright|Арс Нова (1318).
Арс Нова ( - "жаңы көркөм өнөр", мурдагы мааниси "жаңы техникалык ыкма") - 14-к-да пайда болгон француз жана италия музыкасындагы гуманисттик агым. 

А. н-да профессионалдык музыканын вокалдык-аспаптык жанрлары чиркөө музыкалык жанрларынан бөлүнүп, бийик деңгээлге жеткен жана фольклордук каада-салт музыкасына жакындашкан. 

А. н-нын теориясын 1309-ж. италиялык музыка изилдөөчү Маркетто Падуандык иштеп чыккан.

 Өрнөк 
Файл:Ypocrite-Velut stelle-Et gaudebit.ogg

 Кыскача адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. 1-том.

 Earp, Lawrence (1995). "Ars nova". In Medieval France: An Encyclopedia, edited by William W. Kibler, Grover A. Zinn, Lawrence Earp, and John Bell Henneman, Jr., 72–73. Garland Reference Library of the Humanities 932; Garland Encyclopedias of the Middle Ages 2. New York: Garland Publishers. ISBN 978-0-8240-4444-2.
Fallows, David. (2001). "Ars nova". The New Grove Dictionary of Music and Musicians, second edition, edited by Stanley Sadie and John Tyrrell. London: Macmillan Publishers.
 Fuller, Sarah (1985–86). "A Phantom Treatise of the Fourteenth Century? The Ars Nova". The Journal of Musicology 4, no. 1 (Winter): 23–50.
 Gleason, Harold, and Warren Becker (1986). Music in the Middle Ages and Renaissance. Music Literature Outlines Series 1. Bloomington, Indiana: Frangipani Press. ISBN 0-89917-034-X
 Hoppin, Richard H. (1978). Medieval Music. New York: W. W. Norton & Co. ISBN 0-393-09090-6
 Leech-Wilkinson, Daniel (1990). "Ars Antiqua—Ars Nova—Ars Subtilior". In Antiquity and the Middle Ages: From Ancient Greece to the 15th Century, edited by James McKinnon, 218–40. Man and Music. London: Macmillan Publishers. ISBN 0-333-51040-2 (cased); ISBN 0-333-53004-7 (pbk).
 Schrade, Leo (1956). "Philippe de Vitry: Some New Discoveries". The Musical Quarterly 42, no. 3 (July): 330–54.
 Snellings, Dirk (2003). "Ars Nova and Trecento Music in 14th Century Europe " (retrieved on 2008-06-14), translated by Stratton Bull, 12. CD Booklet CAPI 2003.

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://books.google.kg/books?id=4qFY1jpF2JAC&pg=PA72&dq=%22ars+nova%22&lr=&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1980&as_maxm_is=0&as_maxy_is=2009&as_brr=3&hl=pt-BR&cd=1&redir_esc=y#v=onepage&q=%22ars%20nova%22&f=false 
 http://www.musiwall.ulg.ac.be/spip.php?page=fiche&id_article=51 

Категория:Европа
Категория:Музыка
Категория:Таажы-2012
Тамактануу гигиенасы

thumb|250px|
Тамактануу гигиенасы — гигиенанын дени сак адамдын жетиштүү жана рационалдуу тамактануусун изилдөөчү бөлүмү.
 Диетология 
Оорулуулардын тамактануусун жана мүнөздөп тамактануу принциптерин диетология (Диета) изилдейт. 
Тамактануу гигиенасынын изилдөөлөрү адамдын эң жагымдуу тамактануу иретин, мүнөзүн иштеп чыгууга, тамак-ашта тигил же бул заттын жетишсиздигинен же тамак-аш менен оору чакыруучу микроорганизмдердин, уулардын, түрдүү химиялык заттардын организмге киришинен болуучу оорулардын алдын алууга багытталган. Дени сак адамдын тамактануусун изилдөөдө анын жашы, кесиби, тиричилик шарты, улуттук, климаттык-географиялык өзгөчөлүктөрү жана башкалар эске алынат. Тамактануу гигиенасысы тамактануунун нормаларын, авитаминоз жана гиповитаминозду алдын алуу чараларын (Витамин жетишсиздиги) иштеп чыгат. Анын негизги маселелеринин бири түрдүү кесипте иштеген кишилердин энергияны сарптоосун жана алардын организми белокту, майды, углеводду, минералдык туздарды, витаминдерди талап кылуусун изилдөө болуп саналат. 
Тамактануу гигиенасысы коомдук тамак-аш ишканаларында, тамак-аш өнөр жайларында жана соода тармактарында азыктардын сапатын контролго алат; тамак-аштан уулануунун алдын алууга багытталган чараларды иштеп чыгат, жаңы пайда болгон тамак-аштардын химиялык составын, биологиялык баалуулугун, калориялуулугун изилдейт. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Абхаздар

Абхаздар - Грузиядагы Абхазия жумуриятынын жергиликтүү эли. Алардын бир бөлүгү Ажарияда да жашайт. Абхаз тилинде сүйлөшөт. 

Мурдагы СССРде Алардын саны 83 миң киши болгон (1970). 

В. з. ч. 11-кылымдагы ассириялык маалыматтарга, 1-2-кылымдагы авторлордун эскерүүлөрүнө караганда, Алардын ата-бабалары Кавказдын Кара деңиз жээгинде жашаган эң байыркы элдерге кирет. 

Мурда 'А. гудаут жебзыб, абжуй, самурзакан деген үч террялык группага бөлүнгөн, азыр ал айырмалар "жоюлуп келе жатат. 

Алардын арасында православие (6-к-дан баштап) жана ислам динине (15-кылымдан баштап) ишенгендер бар. Абхазия Грузиянын курамында (эл аралык де-юре макамы боюнча).

1991-жылы СССР ойрон болгон соң, абхаз диаспорасы менен Абхазиянын калкынын карым-катнаштары ээн-эркин жүрүүдө.

2008-жылкы кыска мөөнөттүк Орусия-Грузия согушунан кийин Абхазия өзүн Грузиядан эгемен өлкө деп жарыялады, бирок анын эгемендигин Орусиядан тышкары 1 өлкө гана таанып келет.

 Музыкалык фольклор 
thumb|Азыркы Абхазиянын картасы|250px

Абхаз калк музыкасы адыг жана грузин элдериникине окшош.

Абхаздар да нарт дастандарын айтышат.

 Кыскача адабият 
 Инал-ипа Ш. Д. Абхазы. Сухуми, 1965.
 Хашба М. Абхазские народные музыкальные инструменты. Сухуми, 1967.
 Хашба М. Жанры абхазской народной музыки. Сухуми, 1983.
 Hewitt B.G. (ed.). The Abkhazians. A Handbook. London: Curzon Press, 1999.

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1856076.html 
 http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=15806 
 http://kse.janyzak.kg/a/09_armian.htm 
 

Категория:Дүйнө элдери
Категория:Евразия
Категория:Кавказ
Категория:СССР
Категория:Таажы-2012
Таракандар

thumb|Таракан (Blatta orientalis).
thumb|Кээ бир таракандардын ургаачылары оотеканы ич жагында көтөрүшөт
thumb|Эң чоң таракандар кээде банан менен кошо орто климаттуу өлкөлөргө киригизилет.
Таракандар (лат. Blattodea) — курт-кумурскалар түркүмү.

 Таракандар тууралуу 
Көбүнчө түнкүсүн активдүү; негизинен органикалык калдыктар, тамак-аш азыктары, организмден бөлүнгөн заттар (какырык, заң жана башкалар) менен тамактанат. Алар жугуштуу ооруларды (ич келте, дизентерия, Кургак учук жана башкалар) таратышы мүмкүн.

 Денеси 
Таракандардын денеси сүйрү, башында чоң көзү, муунактуу кыл сымал сезгич узун муруту жана кемирүүчү оозу бар. Канаты тынч абалда денесин жаап турат. Буттары жүгүргөнгө ылайыкталган. Жумурткасын ургаачысы капсулада личинка пайда болгончо алып жүрөт. Сары таракандардын личинкалары 6 айда, кара таракандардыкы бир жылда өөрчүйт. Айрымдары Орто Азияда кезигет. Кара жана сары таракандар турак жайда жашап тамак-ашты, кийим-кечекти, китепти жеп зыян келтирет.

 Жок кылуу 
Таракандарды алдын алып жок кылуу максатында дуст жана башкалар инсектицидди алардын чогулган жерине себүү, тамак-ашты сактоонун санитария-гигиеналык эрежелерин туура сактоо, калган тамактын калдыктарын ачык калтырбай төгүп жок кылуу керек. Мындан сырткары ууланган нан жана башкалар азыкты колдонсо болот. Ал үчүн 5%түү бор кислотасынын же 2%түү хлорофостун суудагы эритмесине нанды же коюу боткону аралаштырып чылап таракандар бар жерге коюлат. Ошондой эле тальк менен фтордуу натрийдин аралашмасын пайдаланса болот.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Курт-кумурскалар‎
Тарамыш

thumb|400px|Тарамыш
Тарамыш — туура ала же скелет булчуңдарынын бир бөлүгү. 
 Жайгашуусу жана түзүлүшү 
Тарамыш көпчүлүк булчуңдардын эки учунда, айрым булчуңдардын (мисалы, ич булчуңдарынын) ортосунда жайгашып, аны бөлүктөргө бөлүп турат. Тарамыш аркылуу булчуңдар териге, сөөктөргө, булчуң тосмолоруна бекип, жыйрылганда өзүлөрү менен бирге аны кыймылга келтирет.
Тарамыш бекем туташтырма ткандардан туруп, жылтырак, агыш түстө болот. Мындай болушунун себеби кан тамырлар булчуңдарга караганда тарамышта өтө аз болот. Ошондуктан кокусунан үзүлүп же кесилип кеткен тарамыштан кан акпайт. Демек, кырсыктан кийин анын айыгып өз калыбына келиши көп убакытты талап кылат. Тарамыш катуу келип чоюлбайт. Тарамыштын сөөк менен чиркелишкен жерлери назик кабыкча менен капталып турат. Бул кабыктан майланышкан суюктук муун көңдөйүнө бөлүнүп чыгып, эки чиркелешкен сөөктүн бири-бири менен сүрүлүшүн азайтып, тарамышты сөөк үстүндө жылмышчаак касиетке ээ кылат.
 Сезгенгенде жана кесилгендеги чаралар 
Тарамыш сезгенгенде же кокусунан кесилип калса, тезинен врачка кайрылуу зарыл. Врач өз ордуна кыймылдатпай бекем таңып коёт же керек болсо хирургиялык операция жасайт. Кийин бүтүп, айыкканда ар кандай физкультуралык көнүгүүлөрдү жасатат. Тарамыш үзүлүп кеткенде демейде операция жолу менен дарылайт. Спортсмендерде тарамыштын чоюлушун алдын алууда булчуңдарга азаздан күч келтирип, бара-бара машыгуу керек. Бул учурда андагы кан айлануу жакшырып жана анын чоюлгучтугу артат. Т-тын функциясын бузуучу сезгенүү процесстерине тендованит, бурсит кирет. Бул ооруларды өз убагында врачка көрсөтпөй же аягына чейин дарылабай койгондо контрактура келип чыгышы мүмкүн.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Анатомия

oc:Tendon
Татымал

thumb|280px|Татымалдар
Татымал — өсүмдүктөрдөн алынып, тамак-ашка аз өлчөмдө кошулуучу кескин жыты жана даамы бар заттар: калемпир, жалган кычы (горчица), лавр жалбырагы, корица, чеге гүл, зире, анис жана башкалар.
Алар кеңири пайдаланылат. Татымал жашылчаларга сарымсак, пияз, хрен, ашкөк жана башкалар кирет. Калемпирдин кызыл, кара, тоголок жана талкаланган түрлөрү тамакка кошулат.
 Составы 
Татымал жашылчалардын составында эфир майы, аларга өзгөчө жагымдуу жыт жана даам берүүчү заттар, ошондой эле аскорбин кислотасы, каротин, фоли кислотасы, пиридоксин сыяктуу витаминдер болот.
 Касиеттери 
Андан тышкары татымал жашылчалар бактерициддик касиетке ээ болгондуктан, дарылыкка да колдонулат. Татымалдарды ашыкча пайдалануу жарабайт, дүүлүктүргүч таасири айрым ооруларга жакпайт. 
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Ден соолук
Таштандыларды зыянсыздандыруу

thumb|400px|Таштанды
Таштандыларды зыянсыздандыруу топурак, суу, абаны булгануудан алдын алуу максатында жүргүзүлөт. 
 Натыйжасы 
Анда оору пайда кылуучу микроорганизмдер, гельминттердин жумурткалары жок кылынат, туруксуз органикалык заттар туруктуу бирикмелерге — баалуу жер семирткичтерге айландырылат. Катуу таштандылар көп учурда биотермиялык жол менен зыянсыздандырылат. Мында органикалык заттарды микроорганизмдердин таасири менен ажыратуу, таштандыларды парниктерге, жылытмаларга төшөө жана атайын таштандылар чогултулган жерди зыянсыздандыруу жүргүзүлөт. Парниктерде (таштандылардын арасында) биохимиялык процесстер жүрүп, анда температура жогорулап, жылуулук бөлүнүп чыгат, ал жашылчаларды өстүрүүгө жардам берет, ал эми пайда болгон чиринди жер семирткич катары пайдаланылат. Таштандылар көп чогултулган жерлер топурак (калыңдыгы 25 — 50 см) же башка чирибес материалдар менен жабылат.
 Таштандыларды өрттөө 
Катуу таштандыларды толугу менен тез зыянсыздандыруу үчүн көбүнчө өрттөйт. Таштандыларды ачык таштабай, терең көөмп салуу керек, анткени таштандылар менен булганган жердин катмарынан калк арасына патогендүү микроорганизмдер, гельминттердин жумурткасы, личинкасы жугуп калышы мүмкүн.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Экология
Категория:Ден соолук