Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Фридрих Энгельс

thumb|upright|Энгельс.
Фридрих Энгельс (1820–1895) – марксист. 

1844-ж. августта Энгельс менен Маркс Парижде жолугушуп, ошондон алардын достугу жана биргелешкен ишмердиги башталат.

 Энгельстин эмгектери 
 «Немец идеологиясы» (1845–1846) китебинде Гегелдин идеалисттик философиясын, Фейербахтын материализмин жана «чыныгы социализмди» ар тараптан сындап, «илимий коммунизмдин» кеңири түшүндүрмөсүн беришкен. 
 «Анти-Дюринг» (1878) – Энгельстин эң таасирдүү эмгектеринин бири. Бул эмгегинде ал Маркстын эки ачылышынан – тарыхты материалисттик түшүнүү жана кошумча нарк теориясынан – улам социализм утопиядан илимге айланды – деп белгилеген. Китептин үчүнчү бөлүгүндө илимий социализмдин тарыхын жана теориясын берип, илимий социализм пролетардык кыймылдын теориялык көрүнүшү – деп белгилеп жана келечектеги коммунисттик коомду мүнөздөгөн.
 Мамлекеттин келип чыгышы жана маңызы – Энгельс «Үй-бүлөнүн, жеке менчиктин жана мамлекеттин келип чыгышы» (1884) китебиндеги башкы проблемалардын бири. Анда мындай дейт: «. . . эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнүн белгилүү бир даражасында жеке менчик, адамды адам эзүү, коомдук таптарга бөлүнүшү жүрүп, мамлекет таптык үстөмдүктүн куралына айланат».
Энгельс мамлекеттин төмөндөгүдөй маанилүү элементтерин баса белгилеген: аймактык бөлүнүү, ачык бийлик, салыктар; келечектеги тапсыз коммунисттик коомдо мамлекеттин сөзсүз түрдө жоюлаарын көргөзгөн. Бардык марксисттер сыяктуу эле, Энгельс коомдогу мамлекеттин жашоосунун оң маанисин төмөндөтүп, мамлекет эзүүнүн куралы экендигин ашыкча баалап, мүнөздөгөн.

 Колдонулган эмгектер 
 Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы.Башкы редактор Ү. Асанов, Жооптуу редактор А. Акунов. Бишкек 2004. ISBN 9967-14-011-9
 Ленин В.И., «Фридрих Энгельс»

Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Арип боюнча окумуштуулар
Категория:Арип боюнча экономисттер
Категория:Арип боюнча философтор
Категория:Марксисттер
Категория:Фридрих Энгельс
Ак Шербет Бүргө кызы

Түшүндүрмө 
 Туулган жылы:болжол менен 1780-1856-жылдын аралыгы.
 Туулган жери:атасы бийлик жүргүзгөн Талас районунудагы мурунку Чоң токой, азыркы Хан-Бүргө айылы ж-а Мерке жергеси.
 Уруусу:кушчу.
 Кыскача маалымат 
Шербеттин атасы Бүргө өлгөндө кошкон кошогу калкка кеңири белгилүү. Кийинки табылган даректер боюнча Шербеттин келбети, акылы, чечендиги, тайманбас курчтугу – бардык жагы төп келген акын болгондугу белгилүү болгон. Балыкооз менен серпишип, чоң акындын сынына толот, ал анын сөз кудуретине, талант жигерине таң калган. Буга далил, Жангарач: “Эй, Балыкооз, бул жаактуудан сенден өткөн ак таңдай ырчы барбы деги?” – деп суроо салганда Балык: “Уу, кайсыны айтасың, баатыр, мына бу Таластагы кушчу элинде кадимки хан Бүргөнүн кызы Ак Шербет деген акын бар. Ошонун ырын бир уксаңыз, бул үйгө кайтып келбейсиз” – деп жооп кайтарган экен. Акындын сөзүнөн улам Жангарач, Балык болуп аттанышып, Ак Шербетке барып жолукканда ал атасы Бүргөдөн баштап, Түлөберди, Канай, Жангарач, Байтикке чейин кошуп, ырлары мөлтүр суудай куюлуп ооз ачырган. Ошондо Жангарач “Шербеттин сөзү берметтин сөзү экен. Балыктын сөзү Калыктын көзү экен” – деп баа бериптир. Байтик минген атын таштап келген дешет. Балким, бул фактынын аңыздык да жагдайы бардыр. Бирок, сөз чындыгын бизге жеткен курч ырлары ачык айкындап турат. 
Кубат бий өлгөндөн кийин атасынын керээзи б-ча Агышай Таласка көчүп келип, кушчулардын арасында жашап калган. Бүргөнүн душман колдуу болуп каза табышы анын арыз-муңун арттырып ый менен кошо ыр жаралат. 

Кылыч тийсе жаралап, 
Кый сүбөөсүн аралап, 
Бакпайт белек баарылап, 
Албайт белек дарылап. 

Найза тийсе жаралап, 
Ай далысын аралап. 
Бакпайт белек барылап, 
Албайт белек дарылап – деп, баатыр атасынын согуш майданында кармашып жатып өлбөй, капыстан ажал табышына жаны кейийт. Шербеттин кошогу ырдын да, баатырдык дастандын да жүгүн көтөргөн. Анда кыз калкына туу болгон агасынын “Кокондон жоо жолотпой” баатырдык менен «кол баштагандыгын”, “асабасын жайылтып туу аштагандыгын” айта келип: 

Хан Бүргөнүн тогону,
Калың элге оголжу. 
Хан атам өтүп кеткен соң, 
Калкың эсен болобу? – деп, Бүргөнүн көзү өткөндөн кийинки журтунун тагдырын ойлоп тынчсызданат. Шербеттин кошогу демейде хан, бектерге карата айтылуучу гиперболалуу ыкма-салттуулуктан өзүнүн реалдууулугу м-н айырмаланат. Анда Бүргөнүн калкка чеп-коргон болгондугу, арыгын мыктап чаптырып, өрүшүн малга, өрөөнүн данга толтурган элге камкордугу, сарыбагыш, солтолордун кармашуусунда калыстык м-н чырды басып, элди бөөдө өлүмдөн сактап калышы сыяктуу реалдуу иштери камтылган. Анын атасына кошкон кошогу өзүнүн маани-мазмунунун тереңдиги, сөздөрүнүн курчтугу менен эл эсинен өчпөй сакталып калган.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору. Бишкек – 2004
Категория:Кыргызстан
Категория:Адабият
Категория:Акын аялдар
Категория:Чечендик өнөр
Яболоновый кырка тоосу

Яблоновый кырка тоосу Забайкальенин борбордук бөлүгүндө, негизинен Чита областында. Узундугу 650 километр, бийиктиги 1680 метрге чейин. Гранит, кристаллдык сланец, кумдук тектеринен турат; байыркы муз каптоонун издери байкалат. Орто бийик тоо рельефи басымдуу. Капталдарында кызыл карагай, анда- санда көк карагай токою, 1200- 1400 метрден жогору тоо тундрасы ээлейт.
 Адабият 
Георграфиялык энциклопедиялык сөздүк. Кыргыз совет энциклопедиясынын башкы редакциясы. Фрунзе, 1987.
Ява аралы

thumb
Ява — Индонезияга караштуу Чоң Зонд аралдарынын курамына кирген ири аралдардын бири. Ал Малай архипелагынын түштүк-чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Аралдын жалпы аянты 126,5 миң чарчы километрди түзөт. Узундугу 1000 километрден ашат, бирок жээк сызыгы салыштырмалуу түз болуп, булуң жана куймалары аз. — 

 Калкы 
1975-жылдагы маалыматтар боюнча, Ява аралынын калкы 83 миллион кишини түзгөн. Бул көрсөткүч менен арал дүйнөдөгү калк эң жыш жайгашкан аймактардын бири катары белгилүү.

 Жанар тоолор 
Ява тоолуу рельефке ээ болуп, аралда 100дөн ашык жанар тоо жайгашкан. Алардын ичинен 30у учурда активдүү болуп саналат. Аралдын эң бийик жери 3676 метр бийиктиктеги Семеру жанар тоосу. Түндүк бөлүгү көбүнесе дөбөлүү түздүктөн турат.

 Климаты 
Явада субэкватордук муссондук климат өкүм сүрөт. Аралда дайыма жашыл жана жалбырагы күбүлмө тропикалык токойлор кеңири таралган. Тоо чокуларында бадал жана шалбаа өсүмдүктөрү кездешет, чыгыш бөлүгү болсо көбүнесе саванна мүнөзүндө.

 Айдоо жерлери жана чарба 
Яванын түздүктөрү негизинен айыл чарба иштерине өздөштүрүлгөн. Бул аймактарда шалы, жүгөрү, бал камышы, кокос камышы жана каучук өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Аралда нефть кендери да бар.

 Ири шаарлары 
Аралдагы негизги шаарлар — Индонезиянын борбору Жакарта, ошондой эле Бандунг жана Сурабая шаарлары. Ява аралы Индонезиянын экономикалык, маданий жана демографиялык жактан маанилүү бөлүгү болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Георграфиялык энциклопедиялык създ\к. Кыргыз совет энциклопедиясынын башкы редакциясы. Фрунзе, 1987.

Категория:Индонезия
Категория:аралдар
Яворов

Яворов — Львов облусундагы шаар, Яворов райондун борбору. Шкло дарыясынын боюнда. Темир жол станциясы “Металлопластмасс” заводу, жыгаччылык өнөр жай ишканалары, “Сера” өндүрүш бирикмеси; тарых-край таануу музейи бар. 1376- жылдан белгилүү.

 Адабият 
Георграфиялык энциклопедиялык сөздүк. Кыргыз совет энциклопедиясынын башкы редакциясы. Фрунзе, 1987.
Яготин

Яготин- Киев областындагы шаар (1957- жылдан), райондун борбору, Супой дарыясынын боюнда. Механикалык завод,тамак- аш (анын ичинде кант) өнөр жайлары, тарых музейи бар.
 Адабият 
Георграфиялык энциклопедиялык сөздүк. Кыргыз совет энциклопедиясынын башкы редакциясы. Фрунзе, 1987.
Ядрин

thumb|left
Ядрин- Чуваш АССРиндеги шаар, райондун борбору, Сура дарыясындагы пристань. Шумерля темир жол станциясынан 60 километр. Спирт, май заводдору бар. 1590- жылы негизделген.
 Адабият 
Георграфиялык энциклопедиялык сөздүк. Кыргыз совет энциклопедиясынын башкы редакциясы. Фрунзе, 1987.
Татаал уйкаш

Татаал уйкаш – уйкаштыкты түзгөн сөздөр же сөз айкаштары жөнөкөй уйкаштан айырмаланып эки же андан ашык уңгудан турат да, ал өз ара экиге – кош кабаттуу татаал уйкаш жана редифтүү татаал уйкаш деп бөлүнөт. Мисалы,
 
 Боздосун мендей ата-энең,
 Бозортчу касың мен белем 
 Болбосун, иши илгери, 
 Ботосун сатып мал жеген. 
 (Элдик ыр) 
 Жаркыраган кашка баш, 
 Жаралгандан ашка маш. 
 (Элдик табышмак)
Мындагы уйкаштыкты түзгөн сөздөр (мен белем – мал жеген) эки сөздөн турса, редифтүү татаал уйкашта уйкаштыктан кийин редиф келет. Мисалы, 

 Кызыл оңбос болсочу
 Кыз бурулбас болсочу.
 Көгөргөнү чын болсо,
 Гүлдөр соолбос болсочу. 
 (Токтогул)
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Категория:Билим берүү
Категория:Адабият таануу
Тирада

Тирада - көтөрүңкү кыраат менен айтылган сөздүн бөлүгү. Тирада каармандын толкундуу сезимин берүүдө колдонулат. 

Маселен, «Биздин замандын кишилери» романынын жыйынтыгындагы Шамбеттин төмөнкү сөздөрү:
“Бах! Жыргал үчүн эмгек кандай кызып баратат! Неге ачуу бомбалар аянттарда жарылат. Неге акылдан чыккан сонун табылга – атом адам баласын коркутат. Неге ал ажыдаардай ышкырынып, шаар үстүн түнөртүүгө жумшалат. Анткенде ата, эне, катын, бала жашын төгөт. Аны ойлоп тапкан окумуштуулар, көз жашы деңизге чөгөр. Ал атомдор дүйнөнү гүлдөтүп жыргал үчүн жумшалса, аны ойлоп тапкан окумуштуулар жанагы адам баласын таң калтырган мунарага чыгышар. Алкыш алышар, бизден алар алкыш алышар, неберелерден алышар!” 

Тирада кыргыз эпостору, айрыкча «Манас» трилогиясы үчүн айрыкча мүнөздүү. Маселен, Алмамбеттин чоң чабуулдун алдындагы Чубак менен айтыша кеткендеги тирадасы. «Каныбек» романында, «Каныбек» пьесасында тирада-монологдор көп кездешет.

Маселен, «Каныбек» романындагы Дарияхандын сүйүү, уйку ж. б. жөнүндөгү тирада-монологу төмөнкүчө: 

«Уйку - кумар, кимди болсо учурунда дегдетет, Уйку – бешик, кимди болсо кучагына алып терметет. Уйку – өлүк, бир жүрөктү бир жүрөккө сездирбейт». (К. Жантөшев. «Каныбек», II китеп).
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Категория:Билим берүү
Категория:Адабият таануу
Жолтапкыч

Жолтапкыч . Бир нече тармак бири-бирине бириктирилген учурда колдонулат. Жолтапкычтын милдети – кабарды дарек ээсине тиешелүү тармак менен жиберүү. Жолтапкыч тармак абонентине кабарды жиберүүдө эң жакшы жолду тандайт, ал аркылуу өткөн маалыматтар фильтрленип, тармакка даректелген гана берилиштерди багыттайт. Тармактын айрым бөлүгү иштен чыгып калса, машруттагыч кыска убакыттын ичинде альтернативдик маршрутту (жолду) аныктайт.
 
 Колдонулган адабияттар 

 У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак.
 Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы.
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.

Категория:Компьютер
Категория:Маалымат технологиялары
Жолчо тармак

Bus network - . Анда бардык түзүлүштөр менен тармак чокулары жалгыз жол аркылуу бириктирилет жана берилиштерди бөлүшөт. Жолчо тармагында берилиштер эки багыт боюнча жиберилет, анда түзүлүштөрдү туташтыруу үчүн, бир кабел колдонулат. Тармактын борборуна хапты орнотсо деле болот, бул учурда тармак жылдызча түзү-лүштүү тармакка окшошуп калат, бирок жолчо структуралуу тармак деп атала берет. Себеби, хаптын ичинде бир гана өзөктүү кабел болот. Жолчо түзүлүштүү тармактын артыкчылыгы тармактын калган бөлүгүнө жолтоо болбостон, анын каалаган жерине кошумча түзүлүштөрдү кошууга же алып салууга болот. Мындан сырткары, эгерде тармактын бир компьютери иштен чыгып калса, анда ал тармактын башка колдонуучуларына таасир тийгизбейт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак. 
Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.

Категория:Компьютер
Категория:Маалымат технологиялары
Эпифора

Эпифора (гр. – кошумча) – ыр жолдорунун соңундагы сөздөрдүн же сөз айкаштарынын кайра-кайра кайталанышы. Мисалы,
 
 Жүзүмдүн тырыгына күлбө селки! 
 Жадыңдан чыктыбы же согуш өртү?! 
 Жүрөктө: өмүр көркү, көңүл көркү.
 Бул тырык – кандуу согуш салган белги. 
 Бул тырык – ал согуштан калган белги. 
 Коргогом: келечекти, элди, жерди. 
 Бул тырык – көлдө да бар, жерде да бар. 
 Таналбайм: 
 Ушул тырык менде да бар. 
 (Т. Байзаков)

Мындагы айрым кайталоолор (көркү – көркү, белги – белги, да бар – да бар – да бар) эпифораны түзүп жатат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Категория:Билим берүү
Категория:Адабият таануу
Жолчолор

(Buses- Шины) деп биттер жиберилүүчү ар кандай зымдардын тобу аталат. Мурда айтып өткөндөй, компьютер берилиштерди электрондук биттердин тобу түрүндө сактайт жана иштетет. Биттер электр импульсу тү-рүндө компьютер схемдеринин ичиндеги жолдор аркылуу берилип турат. Жолдордун айрымдарын зымдар, айрымдарын схемдик такталар же микросхемдин ичинде орнотулган өткөргүч зымдар түзөт. Жолчолор биттерди киргизгич түзү-лүштөн эске, эстен борбордук процессорго, борбордук процессордон эске, эстен чыгаргыч же сактагыч (эске тутуу) түзүлүштөрүнө жиберүүдө колдонулат. Айрым жолчолор сактагыч түзүлүштөрдүн даректери үчүн, сигналдар жана берилиштерди башкарууда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак. 
Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.

Категория:Компьютер
Категория:Маалымат технологиялары
Жөнөткүч компьютер

Жөнөткүч компьютер - тармак техноложилеринде колдонулган термин. Протоколго ылайык жөнөткүч компьютер төмөнкү аракеттерди аткарат:
 берилиштерди протокол иштей алгандай пакет деп аталган чакан блокторго бөлөт;
 пакеттерге даректик маалыматтарды кошот, ал боюнча кабыл алгыч компьютер бул берилиштер ага арналган экендигин аныктайт;
 берилиштерди тармак адаптери аркылуу тармак кабели боюнча жиберүүгө даярдайт.
 

 Колдонулган адабияттар 
 У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак. Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.

Категория:Компьютер
Категория:Маалымат технологиялары
Журнал файлы

(Log file - Журнал записей). 1. Колдонмолор, кызматтар же иштетүү системи тарабынан түзүлгөн кабарларды сактаган файл. Мындай кабарлар аткарылган амалдарды эсептөө үчүн колдонулат. Мисалы, веб-сервер бардык алынган талаптар жөнүндөгү маалыматтар үчүн журнал алып жүрөт. Журналдар калыптанбаган (ASCII) кеңейтилиши .log болгон файлдар болушат. 2. Архивдөө програмдары менен түзүлгөн, архивдөө жана калыбына келтирүү ийгиликтүү аткарылган, ошону менен катар түзүлгөн датаны, файл жана каталог аттарын каттаган файлдар журналды түзөт. Журнал кызматы жана өндүрүмдүүлүктү кабарландырган кызматтар дагы журналды түзүшөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак. 
Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.

Категория:Компьютер
Категория:Маалымат технологиялары
Карикатура

thumbnail|200px|Чарли Чаплин жөнүндө карикатура
Карикатура - чыгармадагы терс образдардын терс жактарын атайы күчөтүп көрсөтүү максатында анын сүрөтүн кемсинтип, тескери жактарын апыртып, бузуп тарткан учурлар кездешет. Мындай сүрөттөрдү карикатура деп атайт. Карикатура кээде адабий чыгармаларда кездешет. Анда автордун каарманга карата болгон антипатиясы берилет. Маселен, Шаршендин сатиралык «Тескери сүйүү» деген чыгармасы:

 Башың бир кичик казандай, 
 Балбырайсың басалбай. 
 Төбө чачың саксайып, 
 Булуңга чыккан камыштай. 
 Мурдуң бир кичик муштумдай, 
 Мурдагансата туш кылбай. 
 Кебетеңди байкасам, 
 Тарпка тойгон кузгундай. 

Арийне, Шаршендин сатиралык чыгармалары басма сөзгө эмес, сценада аткарууга ылайыкталган. Болгондо да бир гана Шаршендин өзүнө гана. Бул тексттерди канча артисттер «Шаршенди туурап» аткарууга аракеттенишкен. Бирок, бирөө да Шаршенге жакындаша албаган. Анткени бул текст бир гана Шаршендин синкреттик искусствосуна (сөзү да, овону да, аткаруусу да өзүнүкү) толук түрдө шайма-шай келген болчу. Карикатура сүрөт искусствосунда күчтүү өнүккөн. Айрыкча саясий темадагы карикатура Совет мезгилиндеги атактуу карикатуристтер Кукрыниксы (Куприянов, Крылов, Николай Соколов), Борис Ефимов дегендер болгон.
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004

Категория:Билим берүү
Категория:Адабият таануу
Саймалуу-Таш улуттук паркы

200px|thumb|right|Саймалуу таш
200px|thumb|right|"Саймалуу таш" мамлекеттик жаратылыш паркынын белгиси.
Саймалуу таш – (петроглифтер), биздин байыркы ата-бабалардын жазуусу жок кездеги нечен кылымдарды камтыган чыгармачылыгынын туу чокусу, байыркы исскуствонун уникалдуу эстелиги. Бул гиганттык зор “сүрөт галереясын” карап отургандар адам акылына, анын жаратуучулук ишмердигине чек жок экендигине ынанат. Миңдеген жылдар бою улам кийинки муундар келип, өзүнүн мурункулар мурасын улантып, жаратылышка болгон түшүнүктөрүн, мамилесин чагылдырып отурган.

Саймалуу таш ХХ кылымдын башында, башкача айтканда 1902-1903 – жылдары орус армиясынын генералдык штабынын офицери Н.Хлудов жана археологияны сүйүүчүлөрдүн түркестандык кружогунун мүчөсү И.Пославскийдин билдирүүлөрү аркылуу белгилүү болгон. Саймалуу таш Жалал – Абад облусуна караштуу Көкарт ашуусунун жанында жайгашкан. Теңдеши жок стилдик жана композициялык ар түрдүүлүктөгү жүз миңден ашык сүрөттөрдү, фигураларды бир жерге топтоштурган мындай “таш китеп” дүйнөнүн эч биринде жок. Саймалуу таш тогуз жолдун тоомунда эмес, көздөн далдоо, эки жакка эл каттаган жолдон обочодо жайгашкан.

Саймалуу таш Фергана тоо кыркаларынын эң бийик чокуларында биздин заманга чейинки эки миңинчи жана бир миңинчи жылдар аралыгында аскадагы таштарга чегилген сүрөттөр, чиймелер, жазуулар. Болжолу 10 гектардай аянтта мында сызуу-чийүүлөр ачык асман алдында жатат.

Саймалуу таштагы оймо-чиймелер, эчки-текелердин сүрөттөрү, аңчылык, кош айдоо сценалары, башка айбанат-жаныбарлардын сүрөттөрү биздин доорго чейинки мезгилде эле түшүрүлүп, “ыйык жер” катары эсептелинип калган.

Категория:Этнография
Категория:Кыргыздар
Категория:Эстеликтер
Качиндер

thumb|Качиндер (1889).
Качиндер – азыркы хакастардын курамындагы этностук топ. Өздөрүн «хаас» же «хааш» деп аташат. Енисей кыргыздары 1703-жылы Жуңгарияга көчүрүлгөндө Крас-ноярга жакын Хум-Тигей деген жерде жашаган Качиндер «Кыргыз өлкөсүнө» келишип, сүргүндөн аман калган калк менен жуурулушуп кетишкен. Айрым санжыралык маалыматтарда моңгол ханы өз кызын кыргыз беги Өжен бекке (Еренак-бек) күйөөгө бергенде Качиндерди энчи катары бергендиги айтылат.

Качиндердин уруулук курамында кездешкен «хасха», «бурут», «хыргыс», «ызыр» уруулары байыркы кыргыз уруулары катары белгилүү. Уруулук эн тамгалары да теңиртоолук кыргыз урууларынын тамгалары менен дал келет.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Дүйнө элдери
Категория:Азия‎
Качма топ

Качма топ – балдар оюну. Балдар эки топко бөлүнүшүп таяк кармашып, кайсы топтун өкүлү анын эң учун кармаса, оюнду баштап, топту чабуу укугун алат. Топ тоскон тараптагылардын бирөө оюнчуларга топ салып берип турат. Калгандары чабылган топту тосуп, белгиленген чекке (30–50 м) чуркап бара жаткан балдарды топ менен урушат. Чабылган топту жерге түшүрбөй тосуп же качып бара жаткан балдарды урганда тийгизсе, алар тарап оюнду жеңген болот. Эгер өнөктөштөрдүн баары топту бирден чаап бүтүп, эң акырында калган бала топту үч жолу удаа чапканга чейин аркы чекке барып кайткан бала жок болсо, ал тарап утулган болот. Оюнчулардын кезеги алмашылып, 2-тарап топ чабууга келет.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Оюндар
Бөбөтөй баатыр

Бөөбөтөй (же Бөбөтай) баатыр - XIX к. белгилүү кыргыз баатыры Тайлактын оң колу аталып, анын жан жөкөрү болгон баатыр. Бөөбөтөй Тайлак өлгөнгө чейин анын ишеничтүү жолдошу катары кызмат кылып, Тайлак өлгөндөн кийин да Тайлактын уулу Осмондун жанында бирге болгон.

 Өмүр баяны 
Бөбөтөй тууралуу маалыматтарды санжырадан гана жолуктура алабыз. Анын ысымын сактап келе жаткан Тогуз-Торо аймагындагы богожой уруусунун санжырасына карап Бөбөтөйдүн басыз уруусунун ичиндеги кылычтамга уруусунан чыккандыгын айта алабыз. Анын туулган жери белгисиз. Бөбөтөйдүн өсүп жетилиши жана анын Тайлакка кошулушу тууралуу маалымат жок, бирок, ал Тайлакка кошулганында анын оң колу болгонго жетишкен. Саяк кыргыздарынан чыккан Тайлакка Бөбөтөйдөн башка Чыбылдый, Кемпир баатыр, Акбалбан, Эраалы сыяктуу кыргыздын көп урууларынын баатырлары кошулган. Алардын басымдуу бөлүгү саяктан жана басыздардан болот. Тайлактын айланасына чогулган бул баатырлар, анын ичинде Бөбөтай баатыр дагы тарыхтагы болгон окуяларга; Жаңгыр кожо менен бирге Кашкарга кол салганда, кийинчерээк Коконго каршы көтөрүлүштөрдү кылганда жигердүү катышышкан. 
Кокон хандыгы айла амал менен Тайлакты ууландырганы, кийинчерээк Тайлактын уулу Осмонго даткалыкты бергени белгилүү. 
Бөбөтай баатыр болсо Осмон датка менен бириккенин Тоголок Молдонун санжырасынан жолуктурсак болот.
Жолум үй

Жолум үй – абдан кичине жеңил боз үй. Жеңил үй үч канат керегеден, ууктан, түндүктөн турат. Айрым жерлерде жолум үй кереге, түндүксүз эле узунураак таяктардын бир учу жерге сайылып, түндүк ордуна бир кулач ичкерээк талдын эки башы бириктирилип, көк менен байланып тигилет. Жолум үйдү жылкычы, койчу, жоокер, соодагерлер урунушкан.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Кыргыз-Буруттар

Кыргыз-Буруттар – Астрахань (Россия Федерациясы) ногойлорунун ичиндеги ири уруу. Айрым иликтөөчүлөрдүн пикиринде (И.Георги, Т.А.Трофимов жана башка) кыргыз буруттар 1758-жылы калмактардын акыркы толкуну менен келгендиги айтылат. 1782-жылы увачалык бурут татарларда жүргүзүлгөн эл каттоодо калмактардан бөлүнүп чыккан кыргыз буруттардын саны 350, анын ичинде утар-алабугаттардын курамында 200, калгандары болсо ногой карагаштардын курамдарына жуурулушкандыгы баяндалган. Акыркылар ногой утарлардын ичиндеги эң сыйлуу, ак сөөк кыргыз уругун түзүшөт.
 Колдонулган адабият 
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргызстан
Категория:Инсандар
Кыргызбайбулуң аска бетиндеги сүрөттөр

Кыргызбайбулуң аска бетиндеги сүрөттөр – коло, эрте темир доору жана орто кылымдарга тиешелүү археологиялык эстелик. Кочкор өрөөнүнүн Каракүңгөй айылынын чыгыш тарабында жайгашкан. Ритуалдык ырымдарды, жаа менен тоо текелерге, аркарларга аңчылыкка чыккан мергенчилердин, жылкы, илбирс, карышкыр, кыргыз оюуларынын сүрөттөрү тартылган. 2003-жылы Борбордук Азиядагы Америка университетинин археологиялык экспедициясы тарабынан табылган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргыз археологиясы‎
Жыйын

Жыйын – кыргыздардын салттуу коомунда маанилүү маселелерди кеңешип чечүүчү башкаруунун түрү. Жыйын уруу аксакалдарынын, бийлердин, кадырлуу баатырлардын демилгелери менен белгилүү бир мөөнөткө, алдын ала макулдашылган жерге чакырылган. Жыйындын бир нече түрү болгон. Чоң жыйында бир нече ири уруулардын өкүлдөрү катышып, бийлик, жайыт, жер, согуш, келишүү (жарашуу) ж.б. маселелерди караган. Урук, бир атанын балдары өткөргөн жыйында күнүмдүк турмуш-тиричилик, конок алуу, узатуу, айыл ичиндеги чыр-чатак, талаш-тартыш ж.б. маселелерди чечишкен жана алардын аткарылышына көзөмөл кылышкан.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим