Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Өткөргүч

Өткөргүч — көп сандагы эркин кыймылдуу заряддалган бөлүкчөлөрү бар, электр тогун жакшы өткөрүүчү, башкача айтканда жогорку электр өткөрүмдүүлүккө ээ заттар. 

Жакшы өткөргүчтөргө салыштырма каршылыгы ρ < 10-6–10-4 Ом⋅см болгон заттар кирет. Өткөргүчтөргө металлдар, электролиттер жана плазма кирет. Металлдарда электр зарядын алып жүрүүчүлөр эркин электрондор, электролитте оң жана терс иондор, плазмада эркин электрондор жана иондор эсептелет. Заттарды Ө-гө жана өткөрбөгүчтөргө бөлүү шарттуу, анткени өткөрүмдүүлүк түрдүү шарттарга, алардын ичинде температурага көзкаранды. Өтө төмөнкү температурада көп металлдар жана жарым өткөргүчтөр өткөрүмдүүлүккө ээ болот.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өткөрүмдүү зона

Өткөрүмдүү зона – абсолюттук нөл температура кезинде бош же жарым жартылай электрондор менен камсыз кылынган зона. 

Эгерде Өткөрүмдүү зона толкундук вектордон парабола закону менен өзгөрбөсө, стандарттуу эмес зона деп аталат. Өткөрүмдүү зоналардын минимумдары k=0 же k≠0 болгон жерлерде жатат. k=0 учурунда энергиялык ойдуңдун саны бирөө гана, ал эми экинчи учурда ойдуңдун саны крис-таллографиялык багытка жараша жана Бриллюэндин зонасынын кайсы жеринде жаткандыгына байланыштуу болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өткөрүш

Өткөрүш – оптикада оптикалык нурлануунун чөйрө аркылуу монохроматикалык нур тобунун жыштыгына салыштырма күчүнүн өзгөрүүсүз өтүшү. 

Өткөрүш багыттуу, диффузиялуу жана аралаш болуп айырмаланат. Диффузиялуу Өткөрүштүн өзгөчө түрү – бир калыптагы диффузиялуу Өткөрүш Ал чөйрөдөгү чачыроочу нурлануунун таралышы жаркырактын бардык багыт боюнча бирдей таралышы менен аныкталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өтмө металлдар

Өтмө металлдар – Менделеевдин мезгилдик системасынын I б жана VIII б группасындагы химиялык элементтер. 

Өтмө металлдардын атомдорунун толукталбаган электрондук ички катмарлары бар. Ички 3-d, 4-d жана 5-d катмарчасы толукталуучу d - элементтерине жана ички 4-d катмарчасы (лантаноиддер) жана 5-f катмарчасы (актиноиддер) толукталуучу f - элементтерине бөлүнөт. Бардык актиноиддер радиоактивдүү Өтмө металлдар металл менен металл эместердин арасындагы өтмө абалды ээлейт; алар айрым бир өзүнчө жалпы касиеттерге ээ (мис., комплекс пайда кылуучу). Өтмө металлдар жана алардын бирикмелери, өзгөчө металл органикалык бирикмелери кеңири колдонулууда. 63 Ө. м. (106 – 107-элементтерди кошкондо) белгилүү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өтмө нурлануу

Өтмө нурлануу – бир калыпта түз сызыктуу кыймылдагы заряддалган бөлүкчө сынуу көрсөткүчтөрү ар түрдүү эки чөйрөнү бөлгөн чегин кесип өткөндө пайда болгон электр-магниттик толкундун нурлануусу. 

1945-ж. В.Л.Гинзбург жана И.М.Франк алдын ала бул кубулушту айткан. Алар нур бөлүү чегинде эки тарапта тең пайда болорун көрсөткөн. Бир тектүү чөйрөдө заряддалган бөлүкчөнүн талаасы өзү менен кошо которулат. Талаанын мүнөзү бөлүкчөнүн ылдамдыгы жана чөйрөнүн касиеттери менен аныкталат. Бөлүкчө башка чөйрөгө өткөндө анын талаасы өзгөрөт, бул электр-магниттик толкундун нурлануусун пайда кылат. Арт жакка көрүнүүчү диапазондун электр-магниттик толкундары нурланганын эсептөөлөр көрсөттү, бирок бул нурлануунун күчү аз. Бөлүкчөнүн энергиясы ε аз учурда артка Өтмө нурланууга кеткен энергия ε го пропорциялаш өсөт, ε жогору болсо, өсүү акырындайт. Артка Өтмө нурлануу тажрыйбада 1-жолу 1958-ж. байкалган. Вакуумда металл бетине түшкөн бөлүкчөлөрдүн агымынан Өтмө нурлануу жөнөкөй көзгө беттин агым түшкөн жеринде жаркыраган ак так түрүндө байкалат. Экспериментте алынган Өтмө нурлануунун мүнөздөмөсү теория менен жакшы айкалышат. Өлчөөлөрдүн эксперименттик методдорунун өнүгүшү менен Өтмө нурланууну аныктоо өтө так болгондуктан (спектри, поляризациясы, бурчтук бөлүнүшү) беттин оптикалык касиеттерин билүүгө болот. Алдыга Өтмө нурлануу ε дун чоң маанисинде Өтмө нурлануунун энергиясы ε го пропорциялаш, бөлүкчөнүн кыймылынын багытын карай өтө кичине бурч менен таралат. Алдыга Өтмө нурлануунун жыштыгы өтө кенен спектрдик тилкени ээлейт, жыштыгынын максимуму ε го пропорциялаш болот. Энергиянын ε өсүшү менен Өтмө нурланууга кеткен жоготуунун сызыктуу өсүшү заряддалган тез учкан бөлүкчөлөрдүн энергиясын аныктоодо пайдаланылат. Өтмө нурланууга негизделген эсептегичтер заряддалган бөлүкчөлөрдүн (мис., космос нурлары) мүнөздөмөлөрүн башка ыкмалар натыйжасыз болгондо аныктайт. Өтмө нурлануу чөйрөнүн касиеттерин (тыгыздыкты, кристалл торчосунун мезгилин ж. б.) аныктоо үчүн да колдонулат. Заряддалган ылдам бөлүкчөлөрдүн кыймылында Өтмө нурлануу Черенков – Вавилов нурлануусунан ажыратылбайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өтө жогорку жыштык

Өтө жогорку жыштык – дециметрдик, сантиметрдик жана миллиметрдик толкундарды камтыган 3⋅108 – 3⋅1011 Гц диапазонундагы радио жыштыктын аймагы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өтө жука структура

Өтө жука структура – атом энергиясынын деңгээлдеринин атом ядролорунун магнит моменттери электрондун магнит талаасы менен өз ара аракеттешүүсүнүн натыйжасында эң жакын жаткан бир нече майда деңгээлчелерге ажырашы. 

Бул аракеттешүүнүн энергиясы δε ядро менен электрондорунун спиндеринин мүмкүн болгон өз ара багытталышына көзкаранды. Багытталыштын саны Өтө жука структура нын түзүүчүлөрүнүн санын аныктайт. Энергетикалык деңгээлдер ядролордун квадруполдук моменттери менен электрондун электр талаасынын өз ара аракеттешүүсүнөн да ажырашы жана жылышы мүмкүн. Өтө жука структура нын деңгээлдеринин аралыгы жука структуранын деңгээлдеринин аралыгынан болжол менен 1000 эсе аз, анткени δε жука ажыроону пайда кылган спин-орбиталдык өз ара аракеттешүү энергиясынан 1000 эсе аз. Деңгээлдердин Өтө жука структурасында атом спектринде бир сызыктын ордуна бири бирине өтө жакын жайланышкан сызыктардын тобу – Өтө жука структуранын спектри пайда болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өтө каныккан буу

Өтө каныккан буу – басымы ошол эле шартта каныккан буунун басымынан жогору болгон буу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өтө күчтүү магнит талаасы

Өтө күчтүү магнит талаасы – чыңалышы Н ≥ 0,5–1,0 МЭ болгон талаа. 

Өтө күчтүү магнит талаасынын төмөнкү мааниси азыркы учурда жетилген турактуу талаанын максимум маанисине (~500 кЭ) дал келет, жогорку мааниси (1МЭ). Жаратылышта магнит чыгырыктарды бузуп салуучу андан күчтүү талаалар кездешет. Астрофизикалык изилдөөлөр пульсарларда Н~106 МЭ болгон талаа бар экендигин аныктады. Жылдыздардын гравитациялык коллапсында 107 МЭге чейинки талааны пайда кылышы мүмкүн. Өтө күчтүү магнит талаасы (~105–107Э) эркин атомдордун ядролоруна жакын болот, аны электрондордун энергиялык деңгээлдеринин өтө жука структурасы көрсөтөт. Мега эрстеддик диапазондогу магниттик талаа кубаттуу лазер шооласын фокустоодо пайда болот. Физикалык изилдөөлөргө Өтө күчтүү магнит талаасын пайдалануу П.Л.Капицанын эмгектеринен башталат. Өтө күчтүү магнит талаасынын эксперименттеги техникасы өркүндөгөн сайын, фундаменталдуу илимий изилдөөлөрдө жана жаңы технологияда өтө кеңири пайдаланылууда. Катуу заттардын физикасында Өтө күчтүү магнит талаасы гальваномагниттик, термомагниттик, магнит-оптикалык жана резонанстык кубулуштарды изилдөөдө колдонулат. Чыңалышы 2 МЭге чейинки магнит талаасында жарым өткөргүчтөрдөгү жутуу спектри жана циклотрондук резонанс, спектрдин көрүнүүчү жана инфракызыл бөлүгүндө Фарадей эффектиси, спектрдик сызыктардын Зеемандык ажырашы, ичке висмут зымдарынын магниттик каршылыгы ж. б. изилденген. Ядро жана элементардык бөлүкчөлөрдүн физикасында Өтө күчтүү магнит талаасы бөлүкчөлөрдү идентификациялоо, заряддалган бөлүкчөлөрдүн агымын фокустоо жана четтетүү, кубаттуу тормоздук нурланууну жаратуу ж. б. үчүн пайдаланылат. Өтө күчтүү магнит талаасы башкарылма термоядролук синтез боюнча изилдөөлөрдө плазманы ысытуу жана кармап туруу, о. эле парамагниттик туздарды адиабаттык магнитсиздендирүү ыкмасы менен төмөнкү температураны (10-3К ден төмөн) алуу үчүн колдонулат. Импульстук Өтө күчтүү магнит талаасы – 1011Па га чейинки квазигидростатикалык басымды жана жогорку тыгыздыктагы энергияны алуунун булагы. Мис., ~5–10 МЭ магнит талаасынын энергия тыгыздыгы көпчүлүк катуу заттардын бөлүкчөлөрүнүн байланыш энергиясынан чоң болуп, ал эми магнит басымы Жердин борборундагы басымга жетет. Импульстук 0,5–0,8 МЭ диапазондогу талаа металлдарды басым менен иштетүүдө колдонулат. Өтө күчтүү магнит талаасын алуу материалдардын бекемдик проблемасы менен тыгыз байланышкан. Чыңалышы 500 кЭ болгон талаанын басымы (Р ~Н2/8π)~109 Па ды түзөт, бул көпчүлүк материалдардын статикалык бекемдик мүнөздөмөлөрүнөн ашат. Чыгырык материалдарынын беттик катмарында энергиянын бөлүнүп чыгуусунун жогорку тыгыздыгы жана эбегейсиз магниттик жогорку басым беттик катмардын өтө ысышына жана пластикалык агуусуна, согуу толкундарга жана материалдардын кысылуусуна алып келет. Бул кубулуш анын талкаланышын шарттайт. Ошондуктан материалдарды тандоо Өтө күчтүү магнит талаасын алуу проблемалардын бири. Башка дагы проблема чоң кубаттуулуктагы ток булагы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өтө өткөргүч магнитометр

Өтө өткөргүч магнитометр – иштөө принциби Жозефсон эффектисине негизделген жасалма магнитометр. 

Анын «сквид» деген түрү көп колдонулат, ал өтө өткөргүч кванттык интерференциялык прибор. Өтө өткөргүч магнитометрдин сезгичтиги 10-11 Гс (10-15 Тл), ал эми магнит талаасынын градиентин өлчөөдө ~10-12 Гс/см (10-14 Тл/м). Сезгич элемент (СЭ) Жозефсон тиймектүү өтө өткөргүч-төн турган электр контурун элестетет. СЭ аркылуу магнит агымынын Ф өзгөрүшү менен контурдагы ток термелет. Эгерде СЭ аркылуу турактуу ток агып өтсө, анда контурдагы электр чыңалуусу агымга мезгилдүү көзкаранды. Термелүү саны боюнча агым Ф аныкталат. Өтө өткөргүч контурунун аянтынан өлчөнүүчү магнит талаасынын чыңалышы Н табылат: Н=Ф/S . Өтө өткөргүч магнитометрдин иштөө ишенимдүүлүгүн жогорулатууда контурда кошумча модуляция мезгилдүү магнит талаасын дүүлүктүрү-шөт. Дүүлүгүүчү өзгөрмө талаанын амплитудасы ≤Ф/2S. Талаа өзгөргөндө контурда өзгөрмө чыңалуу пайда болот. Сырткы талаада Н өзгөрмө чыңалуунун жыштыгы модуляция жыштыгынын өзгөрүшү менен дал келет, амплитуда Н ка пропорциялаш. Ө. ө. м-дин өлчөгүч блогу контурдагы чыңалуунун өзгөрмө түзүүчүсүн күчөтүү жана тескери байланышты башкаруу сигналын иштеп чыгуу функцияларын аткарат, ошондуктан бардык схема нөл индикатор катары иштейт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өтө өткөрүмдүү магнит

Өтө өткөрүмдүү магнит – өтө өткөрүмдүү материал оромдуу соленоид же электр-магнит. Өтө өткөрүмдүү абалдагы оромонун омдук каршылыгы жок. Ал чукул туюкталса, андагы электр тогу каалаганча узак убакыт бою өзгөрбөстөн айланат жана анын магнит талаасы турактуу калат. 

Азыркы Өтө өткөрүмдүү магнитте 150–200 кГс ка чейинки магнит талаасын алууга болот. Температурасын өтө өткөрүмдүүлүктүн критикалык Тк температурасынан жогорулатса, Өтө өткөрүмдүү магнит өтө өткөрүмдүүлүгүн жоготот. Муну эске алып оромо үчүн жогорку маанидеги материалдар колдонулат. Оромонун айрым бөлүктөрүндө өтө өткөрүмдүүлүктү жоготпос үчүн оромо электр жана жылуулук өткөрүмдүү (Си жана А ) нормалдуу металлдын матрицасындагы өтө өткөрүмдүүлүк-түн ичке тарамынан турган зым жана шина түрүндө чыгарылат. Тарам жоондугу бир нече ондогон мкм ден ашпайт, бул ток менен бирге көбөйгөн магнит талаасы оромого өткөндө, андан жылуулуктун бөлүнүшүн төмөндөтөт. Бул өткөргүч окту бойлото толгонот, бул матрицанын металл аркылуу туташтырылуучу өтө өткөрүмдүү тарамдарга багытталган токтун азайышына шарт түзөт. Морт интерметалл Nb3Sn жана V3 Ca бирикмелеринен турган оромо материалдары эки бетинде тең интерметалл бирикме катмарлуу (2−3 мкм) 10−20 мкм калыңдыктагы Nb жеV ден тасма түрүндө чыгарылат. Тасма жез же дат баспоочу болоттун катмары менен капталат. Өтө өткөрүмдүү магнит' заттардын магниттик, электрдик жана оптикалык касиеттерин изилдөөдө, плазманы үйрөнүү эксперименттеринде, атом ядросун жана элементардык бөлүкчөлөрдү изил-дөөдө колдонулат. Өтө өткөрүмдүү магнитти алууда – чексиз убакытка энергияны индукциялык топтоодон өтө өткөрүмдүүлүк принциптүү жаңы мүмкүнчүлүктөрдү берет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Пироэлектр

Пироэлектр – кээ бир кристаллдардын (пироэлектрлердин) бетинде аны ысытуу же муздатууда электр зарядынын пайда болушу. 

Ысытууда пироэлектриктин бир учу оң, ал эми муздатууда терс, экинчиси, тескерисинче, заряддалат. Эгерде температуранын өзгөрүү ылдамдыгы заряддын релаксация ылдамдыгынан чоң болсо, анда электрлештирүү күчү максималдуу болот. Температурасы 1 Кге өзгөргөндө катмарда пайда болгон заряддын беттик тыгыздыгы эреже боюнча бир нече жүздөгөн бирдиктен ашпайт (СГСЭ системасында). Пироэлектрдин бетинде заряддын пайда болушу кристаллдын температурасы өзгөргөндөгү поляризациянын өзгөрүшү менен байланышкан.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Пито түтүгү

Пито түтүгү – Г түрүндөгү динамикалык басымды өлчөй турган түтүк. Бул түтүк О.Питонун (1732) атынан аталган. Басымды өлчөөдө көбүнчө Пито – Прандтль түтүгү колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Плазмалар диагностикасы

Плазмалар диагностикасы – иондолгон газдын параметрлерин аныктоочу ыкмалардын жыйнагы. 

Аныкталуучу плазманын параметрлерине тыгыздык (n), электрондук (Те) жана иондуу (Тi) температура, нурлануу күчү, электр жана магнит талаасы ж. б. кирет. «Температура» түшүнүгү демейде шарттуу пайдаланылат, анткени лабораториялык жана космостук плазманын энергиясы боюнча бөлүкчөлөрдүн бөлүштүрүлүшү максвеллдики боюнча сейрек болот. Мындай учурда сөз кинетикалык температура жөнүндө айтылат.

Плазмалар диагностикасынын методу активдүү жана пассивдүү методдорго бөлүнөт. Пассивдүү метод изилдөөчү объектиге таасир кылбайт. Ага спектроскопиялык метод, о. эле кеңири диапазондо электр-магниттик толкунду сүрөткө тартуу жана өлчөө методу кирет. Активдүү методдо плазма түздөн-түз өлчөө процессине катышат, ал анын абалын бурмалашы мүмкүн. Плазмалар диагностикасынын активдүү методдорунун ичинен кеңири таралгандары: электр жана магнит зонддору менен плазманы зонддоо, өтө жогорку жыштыктуу нурлануу, заряддалган жана бейтарап бөлүкчөлөрдүн агымы. Спектроскопиялык Плазмалар диагностикасы космостук жана лабораториялык плазмаларды изил-дөөнүн маанилүү методдорунун бири. Ар бир спектроскопиялык метод плазманын параметрлеринин өтө чектелген аймагына жарактуу. Плазманын нурлануусунун үзгүлтүксүз спектринин анализи электрондордун температурасы Тe жана концентрациясы ne ни аныктоого мүмкүндүк берет. Байкалуучу спектр сызыгынын эни жана формасы газдын температурасы (Доплер эффектиси) ж-дө., заряддалган бөлүкчөлөрдүн тыгыздыгы (Штарк эффектиси) ж-дө, магнит талаасы (Зееман эффектиси жана Фарадей эффектиси) жөнүндө маалымат берет. Спектроскопиялыктан башка лазердик, пассивдүү корпускулалуу, фотографиялоочу Плазмалар диагностикасы кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Плазмалуу кыймылдаткыч

Плазмалуу кыймылдаткыч – жумуш аткаруучу зат плазма абалында ылдамдоочу ракета кыймылдаткычы. 

Плазмалуу кыймылдаткычка жеткен жумушчу заттын ылдамдыгы кадимки газ-динамикалык кыймылдаткыч үчүн чек болгон ылдамдыктан алда канча көп. Советтик жана америкалык космостук учуучу аппараттарда плазмалуу электр-разряддуу кыймылдаткычтар колдонулат. Мындай Плазмалуу кыймылдаткычка жумуш аткаруучу зат аркылуу борттогу энергия булагынан электр тогу өткөрүлөт, натыйжада ондогон миң градус температуралуу плазма пайда болот. Бул плазма газ-динамикалык же плазма боюнча аккан ток менен магнит талаасынын өз ара аракеттешүүсүнөн пайда болуучу Ампер күчү аркылуу ылдамдатылат (к. Плазмалуу ылдамдаткычтар).

Башка принципте иштөөчү Плазмалуу кыймылдаткычты түзүү мүмкүндүгү изилденүүдө. Газ-фазалуу жылуулук бөлүп чыгаруучу элементи бар ядролук реактордун негизинде иштөөчү ядролук ракета кыймылдаткычынын схемасы талкууланууда.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Плазманын квазибейтараптуулугу

Плазманын квазибейтараптуулугу – курамындагы оң иондордун тыгыздыктары так барабар болгон плазманын эң маанилүү касиеттеринин бири. 

Бул учурда электрон менен иондордун мейкиндик заряддары бири бирин компенсациялайт, ошондуктан теңсалмактуу плазманын ичинде толук талаа нөлгө барабар. Эгерде плазма ээлеген аймактын сызыктуу өлчөмдөрү Дебайдын экрандоо радиусунан D өтө чоң болсо, анда Плазманын квазибейтараптуулугу орун алат. Ылдам электрондор жылуулук кыймылынын эсебинен D аралыгына учуп чыгышы мүмкүн болгон плазманын чегине жакын Плазманын квазибейтараптуулугу бузулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Плазма фокусу

Плазма фокусу – нейтрондордун жана нурлануунун топтолгон булагы болгон жогорку температуралуу дейтерий плазмасынын туруксуз тыгыз коюулануусу. 

Плазма фокусу газ-разрядынын камерасынын Z огунда – пинч цилиндрлүү эмес кысылуусу токтун токтошунан пайда болот. Пинч – эффектиде плазма мамычасынын түзүлүшү, ысышы жана жылуулуктан бөлүнүшү токтун плазма аркылуу алынышынын жана анын өздүк магнит талаасынын эсебинен болот. Плазма фокусунун зонасында болуучу физикалык процесс-тер татаал жана ар түрдүү. Плазма фокусунун орнотмолору бир катар илимий техникалык маселелерди, мис., башкарылуучу термоядролук синтез үчүн материал таануу жана бланкет сыноолорун; аз убакытка жашоочу изотоптордун импульстуу активдүү анализин; нейтрон терапиясын; лазер чөйрөсүндөгү шыкоону; жогорку тартиптеги иондордун физикасын үйрөнүүнү, плазма менен кубаттуу нурлардын өз ара аракеттешүүсүн ж. б. чечүүдө нейтрондор менен нурлантуунун булагы катары плазма изилдөөлөрүндө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Планета шакеги

Планета шакеги – биринчи жолу 17-кылымда Галилей, Гюйгенс тарабынан Сатурн планетасынан байкалган. 

Ал эми 1977-ж. Уран, 1979-ж. Юпитер, 1989-ж. Нептун планеталарынын шакектери бар экендиги аныкталган. Азыркы мезгилде Сатурн планетасынын аймагынан көптөгөн шакек тилкелери байкалып 14–15 жыл убакыттан кийин алардын көрүнбөй калган учуру да болот. Алсак 1950-ж., 1965-ж., 1980-ж., 1994-ж. Сатурн шакеги көрүнбөй калган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Планеталар аралык чөйрө

Планеталар аралык чөйрө — жылдыз тутумундагы планеталар аралык мейкиндикке толтурулган ар кандай заттар. 

Ал Күндүн айланасында айланган катуу телолор, ар кандай өлчөмдөгү майда бөлүкчөлөр жана электр заряды менен заряддалган элементардык бөлүкчөлөрдөн (иондор жана электрондор) турат. Андан сырткары Планеталар аралык чөйрөгө галактикалык космостук нурлануулар келип түшөт.

Катуу телолор жана майда бөлүк-чөлөрдүн өлчөмү жүздөгөн метрден микронго чейинки өлчөмдө болуп, алар кичине планеталардын кагылышынан улам быркырап талкалануудан пайда болот. Планеталар аралык чөйрөнүн дагы бир негизги булагы болуп кометалардын бузулушу.

Планеталар аралык чөйрөдөгү катуу телолук булак метеордук телолордун Жердин атмосферасынын кагылышынан пайда болушу.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Планеталык тумандуулук

Планеталык тумандуулук – бул көпчүлүк жылдыздар үчүн закондуу этап болуп эсептелген, өзүнүн өнүгүшүнүн белгилүү бир стадиясында жылдыздардан атылып чыккан жарык чыгаруучу газдык катмар. 

Анын жарык чыгаруу табияты төмөндөгүдөй. Чаңдуу газ булуту өтө ысык жылдыздар менен жарыктанса (температурасы 20 миң – 30 миң К ден төмөн болбогон), анда жылдыздын ультракызгылт-көк нурлануусу булуттагы суутек менен башка газдарды иондоштуруп, аны жаркыроого аргасыз кылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Поккельс эффектиси

Поккельс эффектиси – электр талаасына коюлган кристаллда жарыктын сынуу көрсөткүчүнүн талаанын чыңалышына пропорциялаш болуп өзгөрүүчү сызыктуу электр-оптикалык эффект. 

Бул эффекттин натыйжасы катары кристаллдарда нурдун эки ирет сынышы пайда болот же анын багыты өзгөрөт. Поккельс эффектиси пьезоэлектриктерде гана байкалат. Поккельс эффектиси жарык шооласынын бурчтук четтөө системасында жана эки өлчөмдүү оптикалык сүрөттөлүштү пайда кылуучу түзүлүштөрдө да колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Поляризацияланган нейтрондор

Поляризацияланган нейтрондор – спиндери мейкиндикте магнит талаасынын багыты боюнча багытталган нейтрондордун тобу. 

Нейтрон 1/2 спинге ээ болгондуктан, анын спини магнит талаасында эки багытта – магнит талаасына параллель жана ага карама-каршы багытта болушу мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Поляризациялык оптикалык изилдөө методу

Поляризациялык оптикалык изилдөө методу – машина тетиктеринин жана курулуш конструкцияларынын чыңалууларын тунук моделде үйрөнүүчү ыкма. 

Көпчүлүк учурда тунук изотроптуу материалдар деформация мезгилинде оптикалык жактан анизотроптуу, б. а. жасалма түрдө нурлардын кош сынуусу пайда болот. Бул метод ушул кубулушка негизделген. Серпилгичтүүлүктүн чегинде диэлектрдик өткөрүмдүүлүктүн негизги тензорунун маанилери негизги чыңалуулар менен сызыктуу байланышкан.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Поляризациялык приборлор

Поляризациялык приборлор – поляризацияланган оптикалык нурланууну алуучу, талдоочу (анализдөө) жана өзгөртүүчү приборлор. 

Поляризацияланган жарыкты пайда кылуучу, өзгөртүүчү жөнөкөй түзүлүштөр – сызыктуу жана айланма поляризаторлор, фазалык пластинкалар, оптикалык компенсаторлор, деполяризаторлор ж. б.

Татаал орнотмолорго жогоркулардан тышкары жарык кабылдагычтар, монохроматорлор, ар кандай электрондук приборлор кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Поляризация тегиздиги

Поляризация тегиздиги – сызыктуу поляризацияланган жарык толкунунун электр векторунун термелүү багыты жана бул толкундун таралуу багыты менен өтүүчү тегиздик.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика