Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Янушевич Александр Иванович

Янушевич Александр Иванович (19. 4. 1903, Кытай, Харбин ш. - 30. 4. 1979, Фрунзе) - биология илимдин доктору (1951), проф. (1954). Кыргыз ССР ИАнын корр. мүчөсү (1960).
 
Кыргыз ССРинин илимге эмгектин сиңирген ишмери (1974). Томск унтин бүтүргөн (1930). 193041-жылдары Томск университетинде ассистент, ошол эле унтка караштуу биология интунун директору. 1941-ж. Батыш Сибирдеги ар кандай илимий мекемелерде иштеген. СССР ИАнын Батыш Сибирь филиалынын медицина-биология институтунда окумуштуу секретары, лабораториялык башчысы (1944-51). СССР ИАнын Кыргыз филиалынын Зоология лабораториянын башчысы (1951-60). Кыргыз ССР ИАнын вице президенти (1960-65), Биология институтунун директору (1963-73). 1973-жылдан өмүрүнүн аягына чейин омурткалуу жаныбарлар зоологиясы лабораториянын башчысы болуп иштеген. Анын 100дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монография бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Янтарь

thumb

Янтарь (литвача gintaras - чайыр, дабыркай), акак таш - органикалык бирикмелер классындагы минерал; байыркы палеоген-неоген мезгилинде өскөн ийне жалбырактуу дарактардын (карагай) ташка айланган чайыры (дабыркайы).
 
Жакындаштырылган химиялык формуласы С10Н16О4. Курамынын 76-81% ин С, 10,5% инН, 7,5-13% ин 0 жана эң аз санда N, S түзөт. Өлчөмү 0,02-50 см (көбүнчө 2-30 жм), салмагы 10 кгга чейин келген сүйрү, томолок таш түрүндө кезигет. Өңү сары, саргыч күрөн, кызгылт күрөң, ак темгилдүү. Катуулугу 2,0-3; тыгыздыгы 1 г/сж3. Жакшы сайкалданат. 150°С ысытканда жумшарат; 250-400°Сде эрийт. Күйгүзсө чайыр жыттанат. Сукцинит, симетит, бирмит, глессит, бокерит, крантцит ж. б. деп аталган түрлөрү бар. Курт-кумурска же өсүмдүк калдыктары кошо катканы инклюза деп аталат. Кендери Россияда (Калининград обл., Янтарный шаарчасы), Украинада, АКШда, Англияда, Германияда ж. б. өлкөлөрдө кездешет. Янтардан ар түрдүү кооз буюмдар жасалат. Имараттар кооздолот. Янтарь кислотасы, лак майлары алынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Яна

Яна - Якутиядагы дарыя.. Верхояна кырка тоосунан башталат.
 
Дулгалах жана Сартанг дарыянын кошулушунан пайда болот. Уз. 872 км, алабынын аянты 238 миң км2. Эки дарыя бириккенден баштап кенен өрөөн, деңизиндеги Яна булуңуна куярда дельтаны пайда кылат (аянты 5,2 миң км2). Негизги куймалары: Адыча, Бытантай, Ольжо, Абырабыт, Тыках, Бакы. Кар жана жамгыр сууларынан куралат. Орт. чыгымы 1000 ж3/сек. Жогорку агымында октябрдан апрелдин аягына, төмөнкү агымында июндун башына чейин тоңот. Кеме жүрөт. Балык (омуль, чортон, чир, хариус ж. б) промысели бар. Боюнда Верхоянск ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:РФ дарыялары
Ямасаки Минору

Ямасаки Минору (1. 12. 1912, Сиэтл - 7. 2. 1986, Блумфилд-Хиллс, Мичиган) - америкалык архитектор, теги япон.
 
1934-ж. Вашингтон университетин бүтүргөн. Миса ван дер Роэнин, ошондой эле орто кылымдык япон жана индия зодчийлигинин таасиринде чыгармачылыгы калыптанган. 1950-60-ж. имараттардын темир бетондук формаларынын, металл жасалгалардын декоративдик келбети менен айырмаланган неоклассицизмдин жаңыча үлгүсүн түзгөн. Анын долбоору менен Детройттогу «Рейнолдс металс» имараты (1959), Мадриддеги Пикассо мунарасы (1988) курулган. 1971-73-ж. Э. Роттун долбоору боюнча Ямасаки НьюЙорктогу эки Эл аралык соода борборунун 110 кабаттуу мунарасын курган. Анда 20-кылымдагы америкалык неоклассицизмге мүнөздүү тенденциялар ишке ашырылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ямал-Ненец автономиялуу округу

thumb|Ямал-Ненец автономиялуу округу.
Ямал-Ненец автономиялуу округу - РФтеги субьект. Тюмень областында.

thumb
Курамына Урал федерация округу да кирет. Округ 1930-ж. 10-декабрда уюштурулган. Аянты 750,3 миң км2. Калкы 539,6 миң (2014). Калкын негизинен орустар түзөт, ошондой эле украин, татар, ненец, ханты жана комилер да бар. Адм.-айм. жактан 7 районго, 8 шаарга, 5 шаарчага бөлүнөт. Шаар калкы 84,5%. Адм. борбору - Салехард ш. Округ 1930-ж. 10-декабрда Ямал-ненец улуттук округу болуп түзүлгөн. Ал Урал (1930-34), Обь-Иртыш (1934), Омск (1934-44) жана Тюмень областынын курамына кирген. 1977-жылдан азыркыдай аталат. 1993-жылдан РФтин толук кандуу субъектиси. Батыш Сибирь түздүгүнүн эң түндүгүндө, бир аз бөлүгү түндүк уюл тегерегинде жайгашкан. Түндүгүн Кара (Карск) деңизи чулгайт. Аймагынын көп бөлүгү Кара деңизинин Обь, Таз колтуктарын бөлүп турган Ямал, Таз, Гыда жарым аралынан турат. Батышын уюлдук Уралдын (бийиктиги 1499 м, Пайер чокусу) чыгыш капталы ээлейт. Кара деңиздеги Ак, Бугулуу, Шокальский ж. б. аралдары да кирет. Климаты катаал, кескин континенттик. Январдын орточо температурасы -22°Сдан -26°Сге чейин, июлдуку 4-14°С. Жылдык жаанчачыны 200-400 мм. Көп жылдык тоң кеңири таралган.

Ири дарыялары: Обь, Таз, Пур, Надым. Көл, саз көп. Округдун түндүгүндө глейлүү тундра, саз топурагы, түштүгүндө глейлүү күл, күл-саз топурагы басымдуу. Аймагынын көп бөлүгүн тундра жана токойлуу тундра ээлейт. Түштүгүндө жана дарыя бойлорунда токой (сибирь кызыл карагайы, карагай, бал карагай) өсөт. Экономикасынын негизин газ жана нефть өндүрүүтүзөт. 2011-ж. 35,9 млн нефть өндүрүлгөн. Бул округда өндүрүлгөн нефтинин 7,1% ин түзөт. Башкы нефть өндүрүү ишканасы «Газпром нефть» компаниясы. 2009-ж. 431,9 млн м3 жаратылыш газы өндүрүлгөн. Балык, жыгаччылык өнөр жай, бугу, жапайы айбанаттар чарбасы өнүккөн. Обь, Надым, Таз д. жана Түндүк деңиз жолу аркылуу кеме жүрөт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия
Ялымов Нареман Галимович

Ялымов Нареман Галимович (1926-ж. т., Казак АССРи, Акмоло обл., Атбасар ш.) - жер астынан кен казуу боюнча адис, техникалык илимдин доктору (1988), проф. (2000), КР Инж. академиясынын корр. мүчөсү, КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты.
 
КРдин илимине эмгектин сиңирген кызматкер. Казак тоокен-металлургия институтун (Алматы ш., 1954), Кыргыз ССР ИАнын Too тектердин физикасы жана механикасы институтунун аспирантурасын (1961) бүткөн. Жезказган шаарындагы шахтада тоо-кен мастери, участка начальниги, башкы инженер (1954-58), Кыргыз ССР ИАда кенже илимий кызматкер, окумуштуу секретары болуп эмгектенген (1958-66), Пайдалуу кендердин жер кыртышында пайда болуу жана жайгашуусун аныктоо боюнча адис. 1966-жылдан лабораториялык башчысы болуп иштеген. Ал 120дан ашык илимий эмгектин, а. и. 8 монография, 4 ойлоп табуунун автору. Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ялпаит

Ялпаит (Мексиканын Ялпа шаарынын атынан) - сейрек минерал, күмүш жана жездин сульфиди, Ag3CuS2.
 
Кошундусу Fe. Өңү боз же күнүрт боз, металлдай жылтырайт. Катуулугу 2-2,5. Тыгыздыгы 6,82 г/сж3. Температурасы 117°Сдантөмөнкү шартта пайда болуп, гидротерм тарамдарында аргентит, (к. Тубаса нак минералдар) күмүш, алтын жана штромейерит менен чогуу кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Якуттар

Якуттар (мурдагы аталышы уранхай; өздөрүн саха деп аташат) ― Орусиядагы эл, Якутиянын жергиликтүү калкы.
 
Орусияда (Саха, Бурят респ-лары, Москва, Санкт-Петербург, Краснояр, Хабаров, Примор, Забайкал, Камчатка крайлары, Иркутск, Новосибирь, Амур, Магадан, Томск, Свердлов, Сахалин обл-тары, Еврей автоном обл., Чукотка автоном округу), Украинада, Кытайда, Кыргызстанда (35 киши), Латвияда, Эстонияда, Казакстанда да жашашат. Ошондой эле АКШ, Канада, Улуу Британия, Германия, Швеция, Австралия, Корея респ-нда жана Японияда саха жамааты бар. Жалпы саны 480 000 киши, а. и. Сахада 466,5 миң (2010). Саха тилинде сүйлөшөт. 18-кылымдын 2-жарымында Сахалардын көбү христиан динин тутканы менен шаман дини сакталып калган. Сахалардын этногенезине 10-13-кылымда Сибирге оошуп келип, жергиликтүү калк менен ассимиляциялашкан түрк-моңгол уруулары катышкан. Сахалар этногенези 17-кылымда калыптанып бүткөн. 1620-жылдары Сахалар орустар менен ымалалашкан. Негизги кесиби - мал чарбачылык, балык уулоочулук, аңчылык, соода жана кол өнөрчүлүк. Сахаларын салттуу кийимдери - кыска булгаары чолок шым (натазник), мех курсак калкалагыч, булгаары ноговиц, бир жагына кымтылама кафтан (узун этектүү эркек кийим), белине булгаары кур, кайырма жакалуу көйнөк, эркектери мех баш кийим, бутуна бугу терисинен жасалган бут кийим, аялдары баркыт жана парчадан тигилген баш кийим кийип, кооздуктарды тагынышат. Тамак-ашы негизинен зт, сүт, дан азыктарынан даярдалып, улуттук суусундук катары кымыз кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия
Категория:Арктика элдери
Категория:Түрк элдери
Якут Аль-Хамави

Якут Аль-Хамави, Якут Ибн Абдаллах ар-Руми (1178-80-ж. ченде, Византия - 20. 8. 1229, Алеппо) - орто кылымдагы белгилүү окумуштуу, географ, саякатчы, тарыхчы, филолог жана жазуучу.
 
Жаш кезинде туткунга түшүп, багдаддык көпос Аскар ибн-Ибрахим алъХамавиге сатылган. Ал аны мусулманчылыкка тарбиялап, соода агенти кылган. Соода кербендери жана кемелери менен Египет, Сирия, Палестина, Арабияга жана Перс булуңунун жээгине жана аралдарга саякат жасаган. 1199-ж. эркиндикке ээ болуп, китеп иштери менен (китептерди көчүрүү, сатуу) Багдадда алектенген. 1213-жылдан саякатын кайрадан уланткан. География боюнча өлкө таануу, адабиятчылар сөздүгүн түзгөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Якорь

Лангар (лат. ancora, гр. agkyra) кеменин кемени ж. б. сүзүүчү каражаттарды токтогон жайда кармап туруучу түзүлүш.
 
Ал атайын калыпка куюлуп, ширетилип же ургулап жасалат. Лангар кемеге чынжыр менен бириктирилип, сууга түшүрүлгөндөн кийин таманы кыртышка кирип бекийт. Лангардын таманы кыймылсыз (адмиралдык Лангар) жана кыймылдуу болот. Салмагы 17 7га чейин жана андан да ашык, кармап туруу күчү орто эсеп менен өз салмагынан 10 эсе көп. Лангардын курамына Лангар чынжыры, түшүрүүчү, көтөрүүчү, бекитүүчү жана Лангарды жана чынжырын сактоочу жабдыктар (Лангар клюзу, шпиль, брашпиль, стопор) кирет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кемелер
Яковлев Владимир Георгиевич

Яковлев Владимир Георгиевич (28.(15). 7.1915, Казахстан, азыркы Батыш Казакстан обл. - 1994, Бишкек) - биология илимдин доктору (1963), проф. (1967), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1974; корр. мүчөсү, 1954), Кыргыз ССРнин илимге эмгектин сиңирген ишмери (1972).
 
Кыргыз мамлекеттикпединститутун бүтүргөн (1940). КММИде ассистент (1940-42). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. СССР ИАнын Кыргыз филиалынын биохимия лабораториясынын башчысы, ошол эле мезгилде Биология институтунун окумуштуу секретары, зоология жана паразитология институтунун директорунун орун басары, директору (1946-54). Кыргыз ССР ИАнын башкы окумуштуу секретары (1954-64), 1964-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Кыргыз ИАнын Биохимия жана физиология институтунун директору болуп иштеген. Биохимия боюнча адис. Эмгек Кызыл-Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган. 70тен ашык илимий эмгеги, а. и. 2 монографиясы бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Категория:Академиктер
Яковлев Владимир Михайлович

Яковлев Владимир Михайлович (1935-ж. т., Ысык-Көл обл., Ысык-Көл району, Ананьев айылы) - медицина илимдин доктору (1988), КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйл. лауреаты (1998).
 
КММИни (1959), Крайлык медицина институтунун аспирантурасын (1965) бүтүргөн. Ошол эле институтта врач, кенже, улук илимий кызматкер, окумуштуу секретары (1965-78). Кыргыз ССР ИАнын Физиология, эксперименттик патология жана вирусология институтунда лабораториялык башчысы, директордун орун басары (1980-86). Лабораториялык башчысы, (1986-2000), 2000-жылдан илимий кызматкер. Эмгекке сиңирген машыктыргыч (1987). 120дан ашык илимий эмгеги жарык көргөн, а. и. 3 монография, 7 илимий-практикалык көрсөтмөсү бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Якобсит

Якобсит (эң биринчи табылган жердин — Швециядагы Якобсбергдин атынан аталат) — шпинелдер тобундагы татаал оксиддер классчасындагы минерал, Mn2+Fe3+04. Киринди элементи Zn.
 
Кристаллдары сейрек, агрегаттары бүртүктүү, туташ. Өңү кара, металлдай жылтырайт, тунук эмес, өтө жука сыныгынан гана күн нуру өтөт. Катуулугу 5,5-6,5. Тыгыздыгы 4,754,93 г/смг. Морточо Магниттүү. Марганецке бай чөкмөлөрдө, төмөнкү температуралык метаморфизм тектеринде кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Яйла

Яйла - Крым тоолорунун негизги жалчасы, түштүк капталы тик, түндүгү жантайыңкы.
 
Кара деңизди бойлой 110 кмге созулуп жатат. Эң бийик жери 1545 м (Роман-Кош чокусу). Тоо-токой ландшафты (түштүгү жер ортолук деңиздик) мүнөздүү, чокуларында шалбаа, талаа өсүмдүктөрү өсөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Крым
Ядролук энергия

Ядролук энергия, атом энергиясы атом ядросунун ядро реакциялары учурунда бөлүнүп чыгуучу ички энергия.
 
Ал ядро түзүүчү нуклондордун кыймылы жана өз ара аракеттениши менен байланышкан. Ядролук энергия ядролук айлануу учурунда өзгөрөт. Эгер ядролук айлануунун натыйжасында чоң салыштырма ядронун байланыш энергиясына ээ болуучу ядро түзүлсө, анда энергия бөлүнүп чыгат Ядролук энергия оор ядролордун ядро уланма реакциясынын натыйжасында бөлүнүүсүнөн жана жеңил ядролорду термоядролук реакциялар учурунда синтездөөдөн алынат. Азырынча ядро энергетикасында биринчи жол менен алынган Ядролук энергия гана пайдаланылууда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергиялар
Язгулем

Язгулем - Памирдеги кырка тоо.
 
Язгулем жана Бартаң дарыянын аралыгында жайгашкан. Уз. 170 кмдей. Орт. бийиктиги 4500-6000 м. Эн бийик жери - 6974 м (Революция чокусу). Сланец, кумдук, акиташ теги, граниттен турат. Бийик тоолуу рельеф басымдуу. Мөңгүлүү (жалпы аянты 630 км2дей). Капталдарын жарым чөл жана бийик тоо шалбаалуу талаа ээлейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кырка тоолор
Ядролук энергетика

Ядролук энергетика, атом энергетикасы - энергетиканын электрлештирүү жана жылуулук менен жабдуу үчүн ядролук энергияны пайдалануучу тармагы; илим жана техниканын ядро энергиясын электр жана жылуулук энергияга өзгөртүүнүн каражаттарын жана ыкмаларын иштеп чыгуучу облус.
 
Ядролук энергетиканын негизи - атом электр станциясы. Ядролук энергияны тынчтык максатта колдонуу боюнча дүйнөдөгү биринчи АЭС (5 МВт) КМШ өлкөлөрүндө (Обнинск ш., 1954-ж.) курулуп, ишке кирген. Ядролук энергияны алуу үчүн уран-235 жана плутонийдин ядросун бөлүүчү реакция колдонулат. Бардык АЭСтер жылуулук жана тез учуучу нейтрондор менен иштеп, энергия булагы болуп ядролук реактор кызмат кылат. Органикалык отундун (көмүр, нефть, газ, чым көң) запасы түгөнгөндө ядро отунун пайдалануу бирден бир реалдуу жол болуп эсептелет. Өнөр жайлык ядро энергетикалык орнотмолордун төмөнкүдөй түрлөрү бар: жылуулук атом станциясы - үй тиричилигинде жана өнөр жайлык керектөөлөрдү жылуулук менен камсыз кылат; ядро энергиялык орнотмо - ядро энергиясын кеме, самолёт, локомативдерди кыймылга келтирүү үчүн пайдаланылат. Ядро энергетикалык орнотмолордо ядронун бөлүнүшүнүн бардык энергиясы затка дээрлик жутулат жана жылуулукка айланат. Бул процесс ядро реакторунда өтөт. Ядролук энергетиканын маанилүү маселелеринин бири - башкарылуучу термоядролук синтездин жардамы менен энергия иштеп чыгуу маселеси. 2010-ж. дүйнөдө энергияны алуудагы Ядролук энергетиканын үлүшү адамзатка керектелүүчү энергиянын 2,7% ин түзөт. Жаратылыш ресурстары жетишпеген өлкөлөрдө Ядролук энергетика маанилүү, мисалы: Франция, Бельгия, Финляндия, Швеция, Болгария жана Швейцария ж. б. Бул өлкөлөр 20-74% электр энергиясын АЭСтен өндүрөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Энергетика
Ядролук химия

Ядролук химия - химиянын заттардын химиялык жана ядролук касиеттеринин өз ара байланышын изилдөөчү тармагы; Ядролук химиянын негизги милдети ядролук реакцияларда пайда болгон белгисиз химиялык элементтерди жана бирикмелерди радиохимиялык ыкма менен аныктоо.
 
Ядролук химиянын изилдөөлөрүнүн негизинде космосто өтүп жаткан процесстерди түшүнүүгө, химиялык элементтердин келип чыгуусун жана жаратылышта таралуусун аныктоого, ядролордун айлануу закон ченемдүүлүгүн билүүгө, элементтердин жезгилдик системасын кеңейтүүгө (№110 го чейин) мүмкүн болду. Көптөгөн ядролук процесстердин параметрлери, мис., ядродон чыккан g-каанттардын резонанстык жутулуусу, ядролордун башка ядрого айлануу ылдамдыгы ж. б. атом жана мол-нын электрондук деңгээлчесинин түзүлүшү менен байланышкан. Ядронун ушундай параметрлерин билүү менен ядрого эң жакын жайгашкан s-деңгээлченин электрондук тыгызд. s-, р жана d-электрондордун валенттик байланыштарга катышуусун, кристаллдык торчодогу атомдордун термелүү жыштыгынын курамын, спектрин, металл органикалык жана координациялык бирикмелердин курамын жана түзүлүшүн аныктого мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Ядролук физика

Өзөктүк(ядро) физика - физиканын атом ядросунун түзүлүшүн, радиоактивдүү ажыроо процесстерин жана ядролук реакциялардын механизмин окуп-үйрөтүүчү бөлүгү.
 
Ядролук физика радиоактивдүүлүк (1896) ачылгандан пайда болгон. Ага чейин атом ядросу бар экендиги белгисиз эле. Ядролук физика ядролук энергетиканы, радиоизотопторду, радиоактивациялык процесстерди жана радиолук кубулуштарды өндүрүштө жана техникада колдонуунун негизин түзөт. Физикада атом ядросу жөнүндөгү илим бир нече бөлүмдөрдөн турат. Ядронун структурасы жана жалпы касиетине анын массасы, заряды массалык жана заряддык саны, ядронун байланыш энергиясы, механикалык, магниттик жана электрдик моменти, ядронун натыйжалуу көлөмү жана дүүлүккөн энергия деңгээлин камтыйт. Ядролук физиканын бөлүктөрүнө ядро реакциясы, элементардык бөлүкчөлөр, нейтрондук физика ж. б. кирет. Анын өсүшү ядролук техника деген өзүнчө тармактын пайда болушуна алып келген. Азыр ядролук физика медицина, техника ж. б. тармактарда кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Ядролук техника

Ядролук техника - техниканын ядролук энергиясын пайдалануучу тармагы; ар түрдүү заттардын ядролук касиеттерин техникалык жаткан пайдаланууга байланыштуу техникалык каражаттардын жана уюштуруу иш чараларынын жыйындысы.
 
Ядролук техниканын негизги багыттары - реактор куруу, ядролук отунун алуу, ядролук реакторлор үчүн жылуулук бөлүп чыгаруучу элементтерди даярдоо, пайдаланылган ядролук отунду кайра иштетүү, изотопторду бөлүү, радиоактивдүү изотопторду өндүрүү жана колдонуу, организмди нурлануудан коргоо методдорун жана каражаттарын иштеп чыгуу. Ядролук техника менен ядролук реакторлор үчүн конструкциялык материалдарды - графит, оор суу, цирконий, бериллий ж. б-ларды өнөр жайлык жол менен алуу, реакторлорду жана ядролук күч берүүчү орнотмону ишенимдүү автоматтык жөндөгүч жана башкаруучу системаны түзүү, реакторлордо бөлүнүп чыгуучу жылуулукту рационалдуу пайдалануу, ядро-физикалык жана жылуулук процесстерди эсептөөнүн теорияларын жана методдорун иштеп чыгуу ж. б. көптөгөн илимий-техникалык маселелер менен тыгыз байланышкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Техника
Ядролук реактор

Ядролук реактор, атом реакторубашкарылма ядро уланма реакциясы жүрүүчү түзүлүш.
 
Биринчи Ядролук реактор 1942-ж. АКШда Э. Фержинин жетекчилигинде курулган. Европада биринчи Ядролук реактор 1946-ж. Москвада И. В. Еурчатовдун жетекчилигинде ишке киргизилген. 1978-ж. дүйнөдө түрдүү типтеги миңге жакын Ядролук реактор иштеген. Ар кандай Я. районун курамдык бөлүгү: ядро отундуу активдүү зона, нейтрондорду чагылдыргыч, жылуулук ташыгыч-суу, уланма реакцияны жөндөгүч система, радиациядан коргогуч, аралыктан башкаруу системасы. Я. районун негизги мүнөздөмөсү - кубаттуулугу. Көпчүлүк Ядролук реакторунда бөлүнүүчү зат катары 235U колдонулат. Ядролук реактор нейтрондордун энергетикалык спектрине карата тез (нейтрондордун энергиясы 100 кэВтен жогору), жылуулук (нейтрондордун энергиясы 0,025 эВ) жана аралык (энергиясы 1 эВтон бир нече кэВте чейин), конструкцияясы боюнча гетерогендүү жана гомогендүү Ядролук реактор болуп ажыратылат. Арналышы жана кубаттуулугу боюнча Ядролук реактор эксперименттик, илимий-изилдөө, изотоптук жана энергиялык болуп бөлүнөт. Эксперименттик реактор Ядролук реакторун долбоорлоо жана эксплуатациялоо үчүн түрдүү физикалык чоңдуктарды изилдөөгө арналып, кубаттуулугу бир нече кБвтан ашпайт. Илимий изилдөө реактору активдүү зонада пайда болгон нейтрон жана -квант агымы материалдарды сыноодо, ядро физикасында, катуу нерселер физикасында, радиациялык химия менен биологияда колдонулат. Кубаттуулугу 100 МВттан ашпайт. Илимий-изилдөө Ядролук реакторуна импульстуу реактор кирет. Изотоптуу Ядролук реактор. нейтрон агымы аркылуу изотопторду алуу үчүн колдонулат. Энергиялык Ядролук реакторунда ядронун ажырашында бөлүнүп чыккан энергия электр энергиясын алууда, жылуулук менен жабдууда, деңиз суусун туздан тазалоодо, о, эле кемелердин күч бергич түзүлүштөрүндө ж. б-да пайдаланылат. Азыркы энергиялык Я. районун кубаттуулугу 35 ГВт (к. Ядролук энергетикасы, Атом электр станциясы). Гетерогендүү Ядролук реактор кеңири тараган. Мында ядролук отуну болуп 238U пайдаланылат. Бул ядролук энергетиканын ресурсун кескин көбөйтөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика