Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Мария Стюарт

right|thumb

Мария Стюарт (8. 12. 1542, Шотландия, Линлитгоу – 8. 2. 1587, Англия, Нортгемптоншир графтыгы, Фотерингей сарайы, сөөгү Вестминстер аббатчылыгына коюлган) – 1542–67-жылдары (иш жүзүндө 1561-жылдан) Шотландия королевасы. Стюарттар династиясынан Шотландия королу Якоб Vнин кызы. Атасы өлгөн соң (1942), такка отурган (1943). 1548–61-жылдары Францияда жашаган, 1558-жылы француз дофини келечектеги король Францискге күйөөгө чыккан. 1559–60-жылдары Юраев Франциск IIнин жубайы катары Франция королевасы болгон. Жесир калгандан кийин 1561-жылы Шотландияга кайтып келип, ошол эле кезде католик ак сөөктөрүнүн колдоосу боюнча англиялык тактыга (Генрих VII королунун чөбөрөсү катары) талапкер болгон. Шотландиядагы Англия колдоп турган протестантизмге расмий түрдө жол бергени менен Мария Стюарт католиктерге колдоо көрсөтүп, Римдеги папа менен байланыштарын үзгөн эмес. Экинчи күйөөсү – лорд Дарнлини өлтүрүүгө катышкан деп күнөөлөнүп, 1567-жылы тактыны өзүнүн уулуна (шотландиялык король Яков VI; 1603-жылдан Англия королу Яков I) өткөрүп берип, шотландиялык кальвинчилер тарабынан куулуп, Англияга качкан. Мария Стюарт Англия Королевасы Елизавета Iге каршы бир нече жолу кутум уюштурууга катышкандыгы үчүн Елизавета I тарабынан түрмөгө камалган жана Фотерингей сарайында өлтүрүлгөн. Шиллердин «Мария Стюарт» трагедиясы, Гаэтано Доницетти менен Сергей Слонимскийдин «Мария Сюарт» операсында анын образы идеалдаштырылган. 
Категория:Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Маркиз аралдары

thumb|Маркиз аралдары.
thumb|Маркиз аралдары.
Маркиз аралдары – Тынч океандын борбордук бөлүгүндөгү жанар тоо аралдарынын тобу, Полинезияда. Франциянын ээлиги. Аянты 1,3 миң км2. Калкы 6 миңдей. Административдик борбору – Таиохаэ шаары. Эң бийик аралдары – Нукух Оива жана Хива-Оа. Маркиз аралдары жанар тоо атылыштарынан пайда болгон базальт жана туф тектеринен турат. Бийиктиги 1259 мге чейин. Климаты тропиктик, пассаттык. Жылдык жаан-чачыны 1000–2500 мм. Нымдуу тропик токою, бадалдуу саванна ээлейт. Тропик дыйканчылыгы өнүккөн. Балык кармалат. Бермет чогултулат.

Маркиз аралдарын 1595-жылы испан деңиз саякатчысы А.Менданья де Нейра ачкан; Перунун вице-королу маркиз Мендосанын ысмынан аталган. Хива-Оа аралында өмүрүнүн акырына чейин атактуу француз сүрөтчүсү П. Гоген жашап өткөн. Туризм өнүккөн. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:аралдар
Категория:Франция
Маррамбиджи

thumb|Маррамбиджи.
Маррамбиджи – Австралиянын түштүк-чыгышындагы дарыя, Муррейдин оң куймасы. Узундугу 2172 км, алабынын аянты 184 миң км2. Австралия Альп тоолорунун түндүк тармактарынын башталып, түздүк аркылуу агат. Башкы куймасы – Лаклан (оң). Мурда суу тез-тез ташкындап тургандыктан, баш жагында Барринжак суу сактагыч жана ГЭС курулган. орточо чыгымы Балраналд шаары тушта 34,5 (эң чоңу 299 м2/сек. Сугатка кеңири пайдаланылат. 1852-жылы кыйраткыч ташкын болуп, Галедагай шаарчасын толугу менен жууп (калкынын 1/3и кырылып калган) кеткен. Жаан-чачындуу мезгилде чатынан Уогта-Уогта шаарына чейин кеме жүрөт, кургакчылык убакта кээде соолуп калат. Аны австриялык аборигендердин тилинен которгондо «чоң суу» дегенди түшүндүрөт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Австралия
Категория:Дарыялар‎
Марроки тумшугу

thumb|Марроки тумшугу.
Марроки тумшугу – Европанын материктик бөлүгүнүн эң түштүк четиндеги (36°00´ түндүк к., 5°37´ батыш узундугу) Жер Ортолук деңизге кирип турган жери. Гибралтар кысыгында. Тарифа аралында (Испания) жайгашып, дамба аркылуу Пиреней жарым аралы менен байланышат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Испания
«Марсельеза»

«Марсельеза» – француздук революциялык ыр; Франциянын мамлекеттик гимни. Сөзүн жана музыкасын 1972-жылы (Страсбургда) К. Ж. Руже де Лиль жазган. Алгач «Марсельеза» «Рейн армиясынын аскердик ыры» болгон. Ыр республиканын аскер бөлүктөрүнө тез тарап, Марселде «Марселдиктер маршы» же «Марсельеза» деген ат менен жайылып, Парижге жеткен. Экинчи империя доорунда ырдоого тыюу салынган. «Марсельеза» Франциядагы Үчүнчү республиканын мамлекеттик гимни катары 1887-жылы расмий бекитилген. Россияда 19-кылымдын 80–90-жылдарында «Марсельезанын» обону менен ырдалган «Жумушчу марсельезасы» деген ыр жумушчу жана интеллигенция арасына тараган. Анын сөзүн А. Л. Лавров жазган (1875-жылы «Вперед» газетасына басылган; № 12). Кыргыз тилине 1975-жылы (А. Ашыров) которулган. 
Категория:Адабият
Категория:Гимндер
Категория:Франция
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Март окуясы (2005)

2005-жылдагы Март окуясы — бул Кыргызстанда советтик система кыйрагандан кийинки 15 жыл ичинде түзүлгөн оор социалдык-экономикалык абалдан улам пайда болгон жалпы элдик кыймыл. Окуя ошол кездеги бийликтин коррупциялашкан саясатына каршы багытталган. 

Март окуясынын чыгышына түрткү берген негизги себептер төмөнкүлөр болгон:

 Бийликтин бардык бутактарынын (аткаруу, мыйзам чыгаруу жана сот бийлиги) рычагдары акырындап президенттин колуна топтолушу.
 Экономика, финансы жана жер-суу ресурстарынын үй-бүлөлүк монополияга өтүшү.
 Президенттин үй-бүлөсүнүн жана жакын чөйрөсүнүн кызыкчылыгы мамлекеттин кызыкчылыгынан жогору коюлушу.
 Мамлекеттик финансы жана чет элдик кредиттердин жеке максаттар үчүн пайдаланылышы.
 Коңшу мамлекеттер менен чек ара маселелеринин эл аралык деңгээлде чечилбестен, алардын пайдасына чечиле башташы.
 Оппозициячыл ММКлардын көзөмөлгө алынышы жана куугунтукка алынуусу.
 Саясатта жалган маалымат таратуу жана элди адаштыруу көнүмүш көрүнүшкө айланышы.
 Конституцияны өзгөртүү аркылуу бийликти узак мөөнөткө сактап калууга аракеттердин күчөшү.

Бул шарттарда элдин жашоо деңгээли кескин начарлаган. Расмий маалымат боюнча 2003–2004-жылдары жумушсуздардын саны 200 миңден ашкан. Иш жүзүндө бул көрсөткүч 3–4 эсе жогору болгон. Калктын 5–10%ы байып, калгандарынын 30–40%ы жакырчылыкта жашаган.

Энергетика тармагындагы жоготуулар 3–4 миллиард сомго жеткен. Жаратылыш байлыктары уурдалып, товар жүгүртүү көмүскө экономикага өтүп кеткен. Мамлекеттик бюджетке пайданын болгону 20–30%ы гана түшкөн.

Март окуясына түздөн-түз себепкер болгон жагдай — 2005-жылы 27-февралда өткөн парламенттик шайлоодогу одоно мыйзам бузуулар. Коомдук жана мамлекеттик ишмерлердин талапкерлигинин негизсиз четтетилиши калк арасында терең нааразылык жараткан.

Өлкөнүн бардык аймактарында митингдер өткөн. 24-мартта Бишкекте митингчилер Ак үйдү басып алган. Президент А. Акаев өлкөдөн чыгып кеткен. Премьер-министр Н. Танаев өз арызы менен кызматтан кеткен. Жаңы шайланган депутаттар мандаттарынан баш тарткан.

Бирок ошол эле күнү кечинде борбор калаада баш аламандык башталып, көптөгөн соода жайлары тонолгон. Натыйжада, А. Акаевдин 15 жылдык башкаруусу соңуна чыгып, бийлик убактылуу К. С. Бакиевдин колуна өткөн.

 Дагы караңыз 
Апрель революциясы
Категория:Тарых

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Маршруттагыч

thumb|250px|TP-Link зымсыз N маршруттагычы. 

Маршруттагыч (Router) – ар башка тармактарды байланыштыруучу түзүлүш, башкача айтканда ар башка структуралуу тармактарды колдойт. Маршруттагычтардын OSI модели тармактык деңгээлде иштейт жана берилиштер пакеттерин бир нече жергиликтүү тармак аркылуу багыттай (жөнөтө) алат. Кызмат маалыматтары менен алмашуу негизинде маршруттагычтар берилиштерди жиберүүнүн кыска жолун аныктайт. 
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Маскарен аралдары

thumb|Маскарен аралдары.
Маскарен аралдары – Инди океанындагы аралдар тобу. Мадагаскар аралынан чыгышта. Маврикий мамлекетинин курамында. Үч ири аралдан турат: Реюньон, Маврикий жана Родригес. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Аралдар‎
Массанын сакталуу мыйзамы

Массанын сакталуу мыйзамы ― химиялык реакцияга катышкан заттардын массасы реакциянын натыйжасында пайда болгон продуктылардын массасына барабар экендигин көрсөткөн мыйзам. 

М. В. Ломоносов (1756-жылы) металлды жылытууда сырттан аба кирбесе массасы өзгөрбөстөн сакталып, оозу ачык идиштерде ысытса массасы оор болуп калганын изилдөөдө жана А. Лавуазье (1774―1777-жылдары) көп сандаган тажрыйбалар негизинде ачышкан. Бул мыйзам химиялык реакциянын жүрүшүндө реакцияга кирген .атомдордун саны өзгөрбөйт деген жалпы эрежеге негизделген. Мисалы, суунун 1 молунун массасы 18 гга барабар. Эгерде аны ажыратсак, ал 2 г суутек жана 16 г кычкылтекке ажырайт, б. а. 1 моль Н2О →1 моль Н2 + 1/2 моль О2 же 18 г Н2О→2 г Н2+16 г О2. Мыйзам биринчилерден болуп ачылган химиянын фундаменталдык мыйзамдарынын бири болуп эсептелет. 
Категория:Терминдер жана түшүнүктөр
Булактар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Масы

Масы (1937–91-жылдары Ленин-Жол аталган) — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы айыл. Ноокен районунун жана Масы айыл аймагынын борбору. Эски-Масы суусунун боюнда, Ош – Бишкек автомобиль жолунун жээгинде, деңиз деңгээлинен 750 м бийиктикте жайгашкан. Областтын борбору жана темир жол станциясы Жалал-Абад шаарынан 45 км аралыкта. Тентек-Сай темир жол бекетинин (Өзбекстан) 20 км. Кыштакта Ноокен районунун дээрлик бүт мекеме-ишканалары орун алган. Андан сырткары нан заводу, ашкана-чайканалар, ресторандар, сауна-мончо, 13 тегирмен, 4 май жуаз, 2 ак жуаз, фирма жана базар иштейт. Төрт орто жана музыкалык мектеп, китепканалар, 6 бала бакча, балдардын билим берүү борбору, музей, маданият үйү, кинотеатр, 3 клуб, борборлоштурулган райондук оорукана, санитария-эпидемиялык станция, борборлоштурулган дарыкана, дары-дармек сатуучу жеке менчик ишкана бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго 2 эстелик тургузулган.

 Калкы 
Калкы - 20137 киши (2023); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет.
 Булактар 

 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Масы айыл аймагы
Категория:Ноокен району
Категория:Кыргызстандын кыштактары‎
Материк аралык деңиздер

thumb|Жер ортолук деңиз.
Материк аралык деңиздер – эки же бир нече материктин арасында жайгашкан жер ортолук деңиздер (мисалы, Жер Ортолук деңизи, Кызыл деңиз). Алар көп учурда аралдуу келет; гидрологиялык режими (суунун ж. б.) боюнча башка деңиздерден айырмаланат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
Материктер дрейфи

thumb|Материктер дрейфи.
Материктер дрейфи – материктердин горизонтал багытта өтө жай (жылына бир смге чейин) болжолдуу жылышы. 1620-жылы англис Ф. Бекон Африка материгинин батыш жээктерин Түштүк Американын чыгыш жээктери менен салыштырып, окшоштугун көргөн. 1658-жылы француз Ф. Пласе аны «топон суу» жүргөндө бөлүнүп кеткен деп ойлогон. 1877-жылы С. В. Быханов материктер бир орундан козголуп, жылып кеткен деп көрсөткөн. 1912-жылы немец Ф. Вегенер материктердин жылып жүрүшүн илимий жол менен далилдеп чыккан. 1915-жылы «Материктер менен океандардын пайда болушу жөнүндө» деген китеби жарык көргөн. Анда эки жээктин географиялык, геологиялык түзүлүштөрүнүн окшоштугу, бир кезде экөө бир материк болгондугу айтылган. Өсүмдүктөрү менен жаныбарларынын бирдейлиги аныкталган. Вегенердин ою боюнча адегенде жер бетинде «Пангеа» деген бир эле суперматерик болгон. Аны «Панталасс» океаны курчап жаткан. Пангеа базальт катмарынын үстүндө калкыган. Палеозой, мезозой замандарында тектоникалык процесстен терең жарылып, бир нече бөлүккө бөлүнгөн. Триас мезгилинде Гондвана жана Лавразия материктерине айланган. Андан кийин бул эки зор материк терең жарылып, ар бир бөлүгү өз алдынча базальт катмарынын үстү менен туш-тарапка жыла баштаган. Алардан азыркы материктер пайда болгон.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Геология‎
Материктик тайыздык

thumb|350px|Материктик тайыздык.
thumb|350px|
Материктик тайыздык, сайроон – материк жээгинин суу алдындагы тайыз түздүгү. Генезиси боюнча материк платформасынын уландысы. Жазылыгы бир нече кмден 130 кмге чейин. Дүйнөлүк океандын түбүнүн 8%ке жакынын ээлейт. Мурда материктик тайыздыктын сырткы чеги 200 м тереңдикте деп эсептелсе, кийинки изилдөөлөрдүн натыйжасында анын сырткы чеги 1500–2000 м тереңдиктен өтө тургандыгы аныкталды (мисалы, Охота деңизинин Түштүк Курил чуңкуру жана Жаңы Зеландиянын жээги). Материктик тайыздыкта материктен келген ар кандай үбөлөндү чөкмөлөр көп чогулат жана анын суусу организмдерге бай келет. Түбүнөн түрдүү кен байлык (нефть, газ ж. б.) казып алынат. Материктик тайыздык – Дүйнөлүк океандын балыкка өтө бай бөлүгү. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:География
Маурьялар

Маурьялар – биздин заманга чейинки 4–2-кылымдагы байыркы Индиядагы Магадха падышаларынын династиясы. Аны Чандрагупта I Маурья (биздин заманга чейинки 317–293-жылдары башкарган) негиздеген. Ал Магадхага Түндүк-Батыш Индия менен Чыгыш Афганстанды кошкон. Биндусара (биздин заманга чейинки 293–268-жылдары башкарган) Маурьялар империясынын чек арасын Деканга чейин кеңейткен. Маурьялар мамлекети Ашоканын учурунда (биздин заманга чейинки 268–232-жылдары башкарган) катуу күчөп, Калингу мамлекетин караткан жана Индиянын башка мамлекеттер менен маданий, экономикалык байланышын кыйла кеңейткен. Биздин заманга чейинки 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башында Маурьялар мамлекети начарлай баштаган. Маурьялардын акыркы өкүлү Брихадратха биздин заманга чейинки 180-жылы кол башчысы Пушьямитро тарабынан өлтүрүлгөндөн кийин, бул династия жашоосун токтоткон. 
Категория:Тарых
thumb|

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
Махайрод

thumb|Machairodus aphanistus.
Махайрод – кылыч тиштүү жолборс-мышык тукумундагылардын бир түрү. 

Колдонулган адабияттар
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Махачкала

thumb|Махачкала (2016).
Махачкала (1857–1922-жылдары Петровск-Порт) – Дагстан Республикасынын борбору. Россиядагы шаар. Чоң Кавказдын этегинде жайгашкан. Каспий деңизинин батыш жээгиндеги порт. Түркмөнбашы (Түркмөнстан) жана Ак-Тоо (Казакстан) порттору менен үзгүлтүксүз темир жол паром катташы бар. Калкы 469,0 миң (2010). Темир жол бекети. Эл аралык аэропорту бар. Махачкала аркылуу «Кавказ» федерация автомагистралы (Краснодар – Грозный – Махачкала – Азербайжандын чек арасы аркылуу) өтөт.

1857-жылдан Петровск порт – шаары, 1860-жылдан Дагстан областынын уезд шаары. 1921–94-жылдары Дагстан АССРинин, 1994-жылдан Дагстан Республикасынын борбору. Махачкала – Дагстандын алдынкы өнөр жай борбору. Машина куруу [анын ичинде Гажиев атындагы завод (кеме башкаруучу тетиктер, насос, куур, ийилчээк металл түтүктөр), «Авиаагрегат» (аэродром жабдыктары, самолётторду жерден тейлөөчү каражаттар, авиатехникалар ж. б.)], нефть ажыратуу («Каспий-1»), эмерек («Каспий»; мектептер жана медициналык мекемелер үчүн), кебез-кездеме (“Каспийская мануфактура»; катуу марля), трикотаж полотна, байпак-батек буюмдар («Дагтекстиль»), тери өңдөөчү, жүн жана мех, металл иштетүү, химиялык, текстиль, тамак-аш, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары, «Эльгав» (микросхемалар, тразисторлор ж. б.), «Дагтелекомс» (үн жазуучу аппараттар), «Сапфир» ИИИ (автомат радиопеленгаторлор), айнек була өндүрүшү, «Каспийвинпром» шампан-шарап жана спирт комбинаты иштейт. Пиво кайнатылат. Минералдык суулар куюлат. Шаардын экономикасындагы негизги тармактардын бири транспорт жактан тейлөө. Махачкала Каспий деңизиндеги жалгыз тоңбогон порт (2008-жылы 5 млн тонна жүк ташылган). Россия Илимдер академиясынын Дагстан илимий борбору (10 илимий мекемени камтыйт), 5 жогорку окуу жай (анын ичинде Дагстан университети), айыл чарба жана медициналык Академиялары, 23 мамлекеттик эмес (анын ичинде филиалдар), китепканалар, 5 театр (анын ичинде опера жана балет), «Лезгинка» бий ансамбли, музейлер ж.б. бар. Дагстан революционери Махач Дахадаевдин ысмынан аталган. Эл аралык фольклор жана «Горцы» салттуу маданият (2004) фестивалдары өткөрүлүп турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Орусия шаарлары
Категория:Кавказ
Набережные Челны

thumb|Набережные Челны.
Набережные Челны (1982 – 88-жылы Брежнев) – Россиядагы шаар (1930-жылдан). Татарстандын аймагында. Райондун административдик борбору. Кама дарыясындагы пристань. 1626-жылытургун жай катары негизделген. Калкы 512,0 миң (2010). Оор жүк ташуучу машиналар (КамАЗ), тамак-аш, жыгаччылык, жеңил өнөр жай, курулуш материалдар өндүрүшү картон кагаз комбинаты, металл иштетүү өнөр жай иштейт. Төмөнкү Кама ГЭСи курулган. Политехника жана педагогикалык институт, ЖОЖдордун филиалдары, куурчак театры, музей, сүрөт галереясы, мечит, чиркөө бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Орусия шаарлары‎
Категория:Татарстан
Навасса аралы

thumb|Навасса аралы.
Навасса аралы - Кариб деңизинде. Ээн арал. Гаити аралынан Ямайкага кеткен деңиз жолунун орто ченинде жайгашкан. Бул аралды АКШ 1857-жылдан гуано (деңиз канаттууларынын кыгы) казып алуу үчүн колдонуп келген. 1957-ж. АКШ тарабынан аннексияланган. Эң бийик жери 77 м (аты жок чоку). Арал шуру (коралл) жана акиташ тегинен түзүлгөн. Негизинен жайыт катары колдонулуп, эчки асыралат. Бак-дарактар, кактус жана реликт пальма өсөт. Мурда гуано алынса, учурда корук. Аралда балыкчылар убактылуу жашаганы менен негизинен ээн. Табигый байлыгы - гуано. Экономикасы балыкчылыкка байланыштуу. Аралды 1504-жылыX. Колумб ачкан. Аралга 1917-жылы деңиз деңгээлинен120 м бийикте маяк (бийиктиги 46 м) орнотулган. Ал 1929-жылы толугу менен автоматташтырылган. 1996-жылдан АКШ тарабынан колдоого алынбай келүүдө. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Аралдар‎
Набайы

thumb|Навои.
Набайы (1958-жылга чейин Кермине кыштагы) – Өзбекстандагы шаар (1958). Набайы облусунун административдик борбору. Зарапшан өрөөнүндө жайгашкан. Өзбекстан Республикасынын борбору Ташкенден 360 км түштүк-батышта. Калкы 163,6 миң (2012). Темир жол бекети. Жол тоому. ГРЭС, химиялык, пахта тазалоо, тамак-аш, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Эки институт (анын ичинен педагогикалык), академиялык лицей, 6 коллеж, китепканалар, 2 музей, театр жана башка бар. Өзбек акыны А. Набайынын ысмынан аталган. Набайыга жакын 10–11-кылымдагы мавзолей жана1558–59-жылдардагы ханака (сыйынуу жайы) сакталган. 2001-жылы А. Навоинин 560 жылдык маарекеси өткөрүлүп, анын айкели орнотулган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Өзбекстан шаарлары‎
Нагано

thumb|Нагано.
Нагано – Япониядагы шаар. Хонсю аралынын борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Буддалардын диний борбору. Нагано префектурасынын административдик борбору. Калкы 380,6 миң (2012). Жол тоому. Машина куруу, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Музыкалык аспаптар чыгарылат. Университет бар. 1998-жылы XXIII олимпия оюндары өткөрүлгөн. Дэнкодзи храмы сакталган. Шаар айланасында багбанчылык өнүгүп, сүт багытындагы мал асыралат. Түркүн гүлдөрдү өстүрүү да өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Жапония
Категория:Шаарлар‎
Нагасаки

thumb|Нагасаки (2012).
thumb|upright|Нагасаки (1945-жылдын 9-августунда).
Нагасаки – Япониядагы шаар. Нагасаки булуңундагы эл аралык маанидеги порточо Чыгыш Кытай деңизинде, Кюсю аралынын батышында жайгашкан. Нагасаки префектурасынын административдик борбору. Калкы 438,2 миң (2012). Кеме куруунун ири борбору. Машина куруу, металлургия, нефть-химиялык, тактай тилүү, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Аскер-деңиз арсеналы. Балык кармоочу база. Университет, музейлер (анын ичинен соода-өнөр жай, шаардык, сүрөт, атом бомбасы) бар. Балыкчылардын тургун жайынын ордунда пайда болгон. 12-кылымдан белгилүү. Нагасакиге 2-дүйнөлүк согуштун аягында 1945-жылдын 9-августунда америкалыктар тарабынан атом бомбасы ташталып, андан катуу кыйроого учураган. 75 миңге жакын адам каза болуп, жаракат алган. Кийинчерээк кайра курулган. Япониядагы «кичинекей Рим» деп айтылат. Анткени өлкөдөгү эң ири христиан коому жашайт. Хиросимадан кийинки ядролук бомбалоодон жабыркаган дүйнөдөгү 2-шаар. Синтоисттердин Сува чиркөөсү (16-кылым), Софукудзи монастыры (1629), Кофукудзи будда храм комплекси (1620), Оура чиркөөсү (1864), Хонрендзи монастыры (1620), Меганэбаси көпүрөсү (1634) сакталган. Тынчтык монументи (1955) орнотулган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Шаарлар
Категория:Жапония
Нагоя

thumb|Нагоя

Нагоя – Япониядагы шаар. Тынч океандагы Исе булуңунун жээгинде, Хонсю аралынын борбордук бөлүгүнүн түштүгүндө жайгашкан. Айти префектурасынын административдик борбору. Шаардын символу – лилия гүлү. Өлкөнүн негизги портторунун бири (жылына порт аркылуу 110 миллионт жүк ташылат; сырткы сооданын 1/2 инен ашыгы). Калкы 2,27 миллион(2012). Калкынын саны боюнча Осака, Токио, Йокогамадан кийинки 4-шаар. Метрополитен иштейт. Шаар – Токио менен Осакадан кийинки ири экономикалык жана маданий борбор. Оор, негизинен транспорттук машина куруу, түстүү металлургия, нефть-химиялык, текстиль (Япониянын текстиль өнөр жайынын 2/5 си туура келет), жеңил, электр-техникалык, тамак-аш, полиграфия, фарфор-карапа өнөр жай ишканалары иштейт. Аскер-деңиз арсеналы. Университет, музейлер (анын ичинен Токугава сүрөт, Нагоя сепилинин кенчи), сүрөт галереясы бар. Синтоисттердин Ацута чиркөөсү (биздин замандын башталышына туура келет), сепил (17-кылым) жана Тофукудзи храмы (8-кылым) сакталган. Ботаникалык бак уюштурулган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Жапония
Категория:Шаарлар‎