Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Миртов, Валериан Владимирович

Миртов Валериан Владимирович (1912, Рязань облусу – 1994) – тарых илимдеринин доктору (1969), профессор (1974). Кечки жумушчу факультетин (1933), Новосибирск темир жол транспорту аскер инженерлер институтун (1939) бүтүрүп, институтка мугалим (1939–42) болуп калган. 1942-жылы февралдан партиянын Новосибирск шааркомунун транспорт бөлүмүнүн башчысы. ВКП(б) БКга караштуу Жогорку партиялык мектепти (1944) бүтүргөн. 1944-жылдан Кыргыз ССРинин тышкы иштер министрлигинде, 1948-жылдан Кыргызстан КП БКнын агитация жана пропаганда бөлүмүндө лекторлор тобунун башчысы. 1954-жылдан Кыргызстан КП БКга караштуу Партия тарыхы инстутутунда улук илимий кызматкер. 1972–77-жылы Кыргыз мамлекеттик медициналык инстутунда кафедра башчысы, 1977-жылдан Кыргызстан КПга караштуу Партия тарыхы институтунда сектор башчысы болуп иштеген. Ал – жүздөн ашык илимий эмгектин, макаланын автору. Эмгектери Кыргызстан КП тарыхына арналган.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Моголдор

Моголдор – моңгол жана түрк тектүү көчмөн уруулардан куралган, ислам динин туткан, түрктилинде сүйлөгөн жана Моголстан мамлекетинде (1347–1570) үстөмдүк кылган эл болгон. Кыргыз, уйгур жана казак элдеринин калыптанышына чоң салым кошкон.

Чыңгыз-хандын империясы түзүлгөндөн тартып моңголдордун башкаруучу жана аскердик төбөлдөрү бири-бирине каршы эки топко бөлү-нүшкөн. Моңголдордун тиричилигин, каада-салтын жана көчмөн турмушун жактагандар Чагатай улусунун түндүк-чыгышында, негизинен Жети-Сууда орун алышкан. Жергиликтүү түрк жана фарс тилдеринде сүйлөгөн калк, моңголдорду «моғол/муғул/моңол» деп аташчу. Адегенде бул этноним моңгол урууларына гана тиешелүү болгон. Кийинчирээк жергиликтүү түрк жана түрктөшүп кеткен моңгол урууларынын жалпы аты болуп калган

Борбордошкон мамлекеттик курууну, айыл чарбасын, сооданы жана шаар маданиятын өнүктүрүүнү жактагандар Мавераннахрда (азыркы Өзбекстан) жайгашып, чагатайлар деген атты сактап калышкан. Эки тарап келишпегендиктен, бири-бирин кемсинтип, чагатайлар моголдорду жете («каракчы»), моголдор чагатайларды – караунас («аргын») деп атаган. 

Моголстан өз алдынча мамлекет болуп бөлүнүп чыккан мезгилде Чагатай улусунун калкы түрктөшүп кеткен. Мурда «могол» термини түрктөшкөн моголдорго карата гана айтылып келсе, эми тек-жайына карабастан Моголстандагы уруулардын бардыгы өзүлөрүн могол деп атай башташкан. Могол этноними Моголстандын бардык калкынын жалпы атына айланган. «Кыргыздар могол урууларынан болсо да хандарга баш ийбегендиктен, моголдордон бөлүнүп кетти. Ушунун айынан моголдор эми жаралгандын эң азыраагы жана эң алыскысы болуп калды», – деп жазат Мухаммед Хайдар. Натыйжада, 15–16-кылымда моголдор этностук жалпылыкка караганда саясий жалпылыкты көбүрөөк туюндурган. Моголстан мамлекетинин саясий жактан начарлашы менен могол уруулары башка элдерге (кыргыздарга, казактарга, уйгурларга) сиңе башташкан.

16-кылымдын 2-жарымында моголдордун чоң бөлүгү моңолдор деген ат менен кыргыздардын оң канатынын курамына кирген. Кыргыздар Моголстандагы элдерди, урууларды (баарын, бостон, каңды, коңурат, кушчу, кыпчак, найман, нойгут, черик, чоро ж.б.) өзүнө сиңирип алуунун эсебинен өскөн жана саясий түзүлүшүн бекемдеген.
 Манас эпосунда 
Моголдор — Мажму ат-таварихте Манастын тарабында калмактарга каршы согуштарда активдүү катышат. Кол жазмадагы Анка-төрөнүн санжырасындагы ысымдар моңолдордун түпкү аталары жана уруктардын аталыштары менен дал келет.

 Адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 Манас энциклопедиясы. Бишкек, 1995. 

Категория:Манас эпосундагы этнонимдер
Можу

Можу, асма, үч бут, чай тулга – сыртка же боз үйгө жагылган отко темир боолуу казанды, чаканы, чайнекти асып, чай кайнатуу же тамак бышыруу үчүн колдонулуучу темирден жасалган үч буттуу тиричилик куралы.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Молдо кыргыз медресеси

Молдо кыргыз медресеси – 19-кылымда Фергана өрөөнүндөгү белгилүү медреселердин бири. Андан муфтий, казы, мударис (медреселерде дарс окуучу), молдолор даярдалган.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Моло

Моло – бейит белги. Молону кыштан, момо томолоктордон жасашкан. Мүрзөнүн казылган жеринин үстүнө калыңдыгы 0,80–1 метр пайдубал куюп, үстүнө кыш момосун тизип улам жогорулаган сайын ичкертишкен. Ортосундагы ачыкка бош топуракты салып катуу тапташкан. Бийиктиги 2 метрден ашканда калың дубалдары бири-бирине жакындап бош топурак салуучу жери да кичирейет. Жогорку жагынын так ортосуна катуу жыгачтан, темирден же темир бетондон мамы орнотот. Жалпы узундугу 3,5–4 метр. Сыртын шыбап, акташат. Мындай бейит белги сейрек болсо да азыр деле колдонулат.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Мол таш

Моло таш – 1.Орто кылымдарда байыркы түрктөрдүн жана кыргыздардын көрүс-төндөрүнө адамдын түспөлү чегилип орнотулган таш; 
2. Эгин басууда колдонулуучу тегерек (узунча келген) таштан жасалган тоголок кырдуу курал.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Мөдөн кыргыз

Мөдөн кыргыз – Түштүк Сибирдин, Моңголиянын аймагындагы кыргыз урууларынын бири. Азыр алар өз тилин жоготуп, халха-моңголдордун курамына сиңип кетишкен. Айрым адабияттарда «кыргыз», «бурут» уруулары кирген Түндүк-Батыш Моңголияда этностук топтор (дөрбөн, мингат ж.б.) «уранхайлар» деген ат менен да белгилүү. Мадян (моңг. – тува «мөдө») – моңгол, тува тилдеринде «сымал», «сыңары». «окшош» маанилерин туюнтат. Мөдөн кыргыз – «кыргыз өңдүү», «кыргызга окшош» дегенди түшүндүрөт. Ушул эле аймакта «хара хыргыс», «шера хырхыс», «хасха хырхыс» жана уруу-уруктар бар экендиги маалым.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Мугхана

Мугхана – таштан узата салынган, үстү кумпалуу же жалпак жабылган, эшиги тар күмбөз (б.з.ч. 2-к. – б.з.6–7-к). Бир үй-бүлөнүн мүчөлөрү коюлган. Дубалдарынын көлөмү, тургузулушу жана саны боюнча айырмаланат. Фергана өрөөнүнүн түндүк-батыш бөлүгүндө, Карамазар жана Чаткал кырка тоолорунун өрөөндөрүндө кездешет. Бул жерлерде 200дөн ашык мугхана казылган. Алар чала көчмөн тоолук малчыларга таандык. Бул урууларды эфталиттер менен байланыштырышат. Алабука районундагы мугханаларды 1951-жылы А.К.Кибиров, 1955 жана 1974-жылдары Ю.А.Заднепровский изилдешкен. Терексай шаарчасына жакын, Ортотокой кыштагында Касансай суусунун оң өйүзүндө Чычырканак дөбө мүрзөлөрүнөн да мугханалар табылган. Түндүк чыгыштагы эң четки мугханалар тобу Пачата суусунун (Аксы району) жогорку бөлүгүндө кезигет. Казылган мугханалар б.з. 1-кылымына таандык.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Тарыхтар жыйнагы

Мужмал ат-таварих ва-л-кысас же «Тарыхтардын жана аңгемелердин жыйнагы» («Свод историй и рассказов») – 1126-жылы жазылган фарсы тилиндеги тарыхый эмгек. Автору белгисиз. Бул эмгекти ирандык тарыхчы Бехар 1939–40-жылы Тегеран шаарында жарыялаган. Эмгекте түрк элдери тууралуу маалыматтар да камтылып, кыргыздар «кыркыз» болуп берилген. Чигилдердин башкаруучусу, Барскан шаарынын бийлөөчүсү «тебин» титулун алгандыгы тууралуу да айтылат.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Intel

thumbnail|Intel
Intel – АКШнын Калифорния штатында жайгашкан дүйнөдөгү микропроцессорлор жана жарым өткөргүчтөрдү өндүргөн эң чоң ишканалардын бири.

thumb|Санта-Клара шаарындагы үйлөр.Ал интегралдык схемаларды (Integrated electronics) иштеп чыгат. Дүйнөдө биринчи болуп көлөмү 1 бит болгон динамикалык эске ээ кристалл иштеп чыккан жана микропроцессор жасаган. «Интел» сырты металл, карапа, гелий кабыкчасы менен капталган, ошондой эле энергияны аз сарптоочу 3 вольттуу интегралдык схемаларды чыгарат. Компьютер бөлүктөрүн туташтыруу үчүн «Интел» тез ылдамдыктагы жолчолорду сунуш кылуучу, өзөгү өзүнүн микропроцессору болгон даяр системалык такталарды иштеп чыгат. IBM PC сыйымдуу компьютерлеринде негизинен «Интел» фирмасынын микропроцессорлору: Intel 8088, 80286, 80286 (SX, DX модификациялары), 80486 (SX SX2, DX, DX2 жана DX4 модификациялары), Pentium, Pentium Pro улам жаңы номерлер менен чыгарылат. «Интел» үстөлгө коюлуучу жана мобилдүү (чөнтөк) жеке компьютерди, серверлерди жана жумушчу станцияларды, процессор, системалуу плата, телекоммуникациялык жана микросхемалардын эсептөөчү виброторун (дирилдегич), тиричилик электроникасын, оптикалык системалар үчүн жабдыктар (продукция) жана башкалар чыгарат. «Интелдин» дүйнө боюнча 200дөн ашык бөлүмдөрү бар. Коалицияда 90 миң адам иштейт, ал эми анын базар баасы 150 млрд доллар (2004).

 Булактар 

 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак. ISBN 9967-14-014-3, 2004-ж.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Категория:АКШ компаниялары
Категория:Компьютер
Intranet тармагы

Чоң мекеменин ички маалыматтык муктаждыктарын канаатандыруу максатында Интернет технологиясынын негизинде түзүлгөн компьютердик тармак. Сырттан жетүүгө жана сырткы интернет зарылчылыгы болбойт. Интранет мекемеге Web-браузер, жарыя тактасы жана электрондук почта сыяктуу Интранет клиенттерине көнүмүш болгон өзүнүн ички ресурстарын колдонууга мүмкүндүк берет. Эң болбогондо Интранетке түрдүү көрсөтмөлөрдү жана кызматкерлер үчүн аныктагычтарды жарыялоо менен мекемеде кагаздарды аз зарптап акча каражаттарын үнөмдөөгө алып келет. Сырткы колдонуучуга санкциясыз жеткирбөө үчүн тиешелүү чара көрүү менен өтө маанилүү иштерди аткарууда Интернет аркылуу тышкы дүйнөгө чыгууга мүмкүндүк берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3

Категория:Компьютер
Категория:Интернет
Категория:Программалоо
Категория:Таажы-2012
Автоним

Автоним (гр.-өзүмдүн чыныгы атым) – жашыруун ат – псевдоним менен жазып жүргөн автордун өзүнүн чыныгы ысмы жөнү. Мис, Стендаль деген сөз – жазуучунун псевдоними, ал эми автоними – Анри Мари Бейль, Максим Горькийдин (Горький- псевдоними) аты- жөнү – Алексей Максимович Пешков. 30- жылдарда “Балка” деген псевдоним менен бир топ ырлары чыккан автордун автоними (азан чакыргандагы аты) – Аалы Токомбаев.
 Колдонулган адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Категория: Маданият
Категория: Адабият
Авантюралык роман

Авантюралык роман (фр.- жорук -жосун) – каармандардын күтүлбөгөндөй ,таң калаарлык жорук-жосундарын, алар башынан кечирген укмуштуу окуяларды, курч кырдаардарды баяндаган чыгарма. Көбүнчө ойдон чыгарылган сюжеттер, кыялдан токулган сюжеттер, уламыштык мотивдер кенири пайдаланылат. Орто кылымдагы рыцарлардын жоруктары, соодагерлердин ар кыл эл-жерлерге саякаттары сыяктуу окуялар сүрөттөлгөн авантюралык романдар дүйнөлүк адабиятта көп кылымдар бою кызыгуу менен кабыл алынып келатат.
 Колдонулган адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Категория: Маданият
Категория: Адабият
Автордук ниет

Автордук ниет, (замысел) – жаратуучу чыгармасы жөнүндө автордун алдын- ала түзүп алган планы, ошол чыгармада көрсөтө алган окуяларды, айта турган ойду белгилеп алышы. Бул чыгармага киришерден мурда болот да, автордук ниеттен кийин гана сүрөткер жазууга отурат. Эки түрдө болушу мүмкүн: биринчисинде, автор окуялардын жүрүшүн болжолдоп- жоромолдоп алат, демек сюжетке байланышкан автордук ниет; экинчисинде, идеялык ниет, мында автор чыгармасында өзүн толкунданткан проблемаларды жана конфликттерди тандап алат. Ар түрдүү жазуучулардын, акындардын автордук ниетин жана алардын чыгармачылык өнөрканасын иликтеп көргөндө, алардын алгачкы ой- божомолдору чыгарманын жаралуу процессинде өзгөрүп кете тургандыгы да белгилүү. Мис., Л. Н. Толстой “Анна Каренина” романында башкы каарманды өлтүргүсү келбеген экен, бирок окуянын жүрүшү менен анын өлүмүн талап кылып туруп алгандыктан, жазуучу баш ккарманын өлүмгө алып барыптыр.
 Колдонулган адабият: 
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. 
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Категория: Маданият
Категория: Адабият
Өлмөсхан Атабекова

Атабекова Өлмөсхан thumb|center|200pxЖалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Атабекова ӨлмөсханТуулган жылы: 1922-жылы Туулган жери: Көк-Айдар кыштагы, Жалал-Абад, КыргызстанӨлкө: КыргызстанКаза болгон жылы: 1987-жылыИшмердүүлүгү: колхоздо колхозчу
Атабекова Өлмөсхан (1922, Жалал-Абад облусу, Базар-Коргон району, Көк-Айдар кыштагы - 1987, ошол эле жерде) - колхоз өндүрүшүнүн ишмери, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1957). Эмгек жолун Базаркоргон районундагы Киров атындагы колхоздо колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1940-44-ж. звено башчысы, 1949-53-ж. пахтачылык бригаданын бригадири. 1953-жылдан Ленин районундагы Фрунзе атындагы колхоздун башкармасы. Ал башкарган колхоз Ош облусундан экономикалык жактан алдыңкы чарбага айланып, айдоо жери 2 эсе, малдын саны 78 %ке, сүт саап алуу 5 эсе, жүн кыркып алуу 2 эсеге көбөйгөн; ар га жерден 24,6 ц пахта жыйналган. 195862-ж. СССР Жогорку Советинин, 1959-84-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. 197175-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасынын орунбасары. Эки Ленин, Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери м-н сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Категория:Инсандар
Сүннөттөр

thumb|upright=2|Мусулмандардын саны 10% ашкан мамлекеттержашыл: сүннөттөр аймагы, кызыл: шииттер аймагы, көк: Ибадиттер.
Сүннөттөр (ар. أهل السنة Ахль ас-Сунна — сунна адамдары) — ислам дининдеги сүннөттүк багытын тутунган мусулмандар.
Саны боюнча сүннөттөр бир миллиард адамдан ашат — ислам дининдегилердин 90%нан ашыгы сүннөттөр.

 Шилтемелер 

Категория:Ислам
Карач Аке

{| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;"
|-
|colspan=2 style="text-align:center; color:blak" | ''' thumb|center|300px
|-
|align="center" bgcolor="sky blue" colspan=2 style="font-size: small" |Жалпы маалымат|-
|colspan=2 style="text-align:center;" |
|-
|Төрөлгөндө берилген аты: ||Карач Аке
|-
 

|Туулган жери: ||Ысык-Көл, Кыргызстан
|-
|Өлкө: || 22px|border|Кыргызстан желеги
|-
|Ишмердүүлүгү: || баатыр, чечен
|-

|} Карач аке''' - Карач Мендегул уулу (1837, туулган жери белгисиз - 1914, азыркы Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Чолок айылы) - Ысык-Көл өрөөнүнөн чыккан 7 акенин бири; чечен. Калыстыгынан тайбаганы үчүн бир нече жолу болуш болуп шайланган. Уруулар аралык чыр-чатак, жаңжал-доолорду калыс карап, туура чечкендиктен, ал чечен Карач аталган. Карач акенин теги калмак экени, олжого түшүп, Шапак баатыр асырап алганы тууралуу аңыз кептер айтылат.
Тагайдан - Кылжыр - Орозбакты. Орозбактыдан - Арык Мырза, Мырзакул Мырза, Асан Мырза, Кара Мырза, Токоч Мырза. Мырзакулдан - Алсейит - Жамангул - Белек - Бирназар бий - Шапак баатыр. Жоокерчилик заманда калмактан олжого түшкөн Чүрүмдү Шапак баатыр асырап, Чүрүм өзү менен кошо алып келген Бүрүмгө үйлөнөт. Чүрүмдөн - Эсенгул - Мендегул - Карач. 
Белек, Шапак атанын балдары Ысык-Көлдүн чыгыш тарабынан орун алып, Түп, Жыргалаң сууларынын Күңгөй, Тескейинде жайгашкан. Азыркы кезде ондон ашык айыл-кыштактарда жашап, тиричилик отоп келишүүдө. Карач жаш кезинде эле өзүнүн зиректиги менен сөзгө алынып, Өмүр баатырдын алтын шакегин алууга татыктуу болгон. Өмүр баатыр Карачтын чоң атасы Эсенбай менен уялаш бир туулган. Баатыр көз жумар алдында көргөн түшү кийин өңүндө келип,өзү менен жортуулдарда тогуз жашар кезинен жанына ала жүргөн иниси Мендегул уулу Карачка алтын шакегин тапшырып, батасын бергенин журналист, акын Турганбек Жунушалиев баяндайт. 

2009-жылы Ысык-Көл областына караштуу Түп районунун Жылуу-Булак айылына Карач Аке жана Өмүр баатырдын эстелиги орнотулуп, Түп айылына боз үй тигилип,мал союлуп,чоң той болуп өткөн.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы,- Б., 2003
Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Категория:Коом
Категория:Илим
Категория:XIX кылым
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Борбордук Азия
Категория:Тарыхчылар
Тегерек тоосу

Тегерек тоосу — Ысык-Көл өрөөнүнүн түндүк-батышында. Доңузкудук-Жөкөтөй, Улакол-Семизбел жана Коңурөлөң–Алабаш өрөөндөрү менен курчалган. Тоң районунун аймагында. Кеңдик багытында 20 км узундукка созулат. Туурасы 5 км. Орточо бийикиги 2800 м, эң бийик жери 3000 м. Жону түзөң, чокулар жокко эсе. Капталдары кыска, өрөөндөргө жантайыңкы түшөт.

Өрөөндөрдүн таманынан салыштырмалуу 1000–1100 м бийиктикте. Тоонун бийик ортоңку жана батыш бөлүгү палеозойдун порфириттүү гранит, адамеллит, гранит-диорит жана башкалар, тоо этеги жана жапыз чыгыш бөлүгү неогендин конгломерат, кумдук, алевролит, мергель тектеринен турат.

Алар тектон жаракалар менен тилмеленген. Тоо этегине чөл жана жарым чөл, кургак талаа (2300 м бийиктикке чейин), капталдарына талаа жана бадал аралашкан шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тоң району
Текелик тоосу

Текелик тоосу – Алай кырка тоосунун түштүк тармагы. Көксуу (батыш) жана Текелик сууларынын (Кызылсуунун оң куймалары) аралыгында түндүк-батыштан түштүк-чыгышка 27 кмге созулуп жатат. Туурасы 12 км. Орточо бийиктиги 4300–4500 м, эң бийик жери 5127 м (Айдарбек чокусу). Кыры кууш, зоокалуу,мөңгүлүү; капталдары тик жана кыска келип, капчыгайлуу.

Карбон менен девондун кумдук, алевролит, акиташ тектүү конгломерат, доломит, аргиллит тектеринен турат. Шалбаа-бадалдуу (2500–2700 м бийиктикке чейин),шалбаа-токойлуу (арча; 2700–3100 м), субальп альп, шалбаалуу талаа (3100–3700 м) жана суук чөл, гляциалдык-нивалдык ландшафт зоналары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору
Каратоко

Каратоко – Чаткал кырка тоосунун түндүк-чыгышында, Чаткал суусунун баш жагында жайгашкан бийик тоолуу аймак,кооз жер. Каратоко (Чаткалдын куймасы) суусунун алабын бүт ээлейт. Эң жапыз жери Чаткал суусунун бою, Каратоко суусунун чаты (Жеркөпүрө 2380 м),эң бийик жери 4200–4367м (Чаткал кырка тоосунун кыры). Аймагына капчыгай,тепши сымал өрөөн,төр,ар түрдүү багыттагы тоо, аска, эшилме корум таштар, кар мөңгүлүү чокулар ж.б. мүнөздүү. Аймактын алгачкы турпаты палеозой заманында,өзгөчө герцинде пайда болгон. Акиташ тектери басымдуу. Фергана–Атойнок тектондук зонасына кирет. 1946-ж. катуу жер титирөө болгон.

Каратоко суусунун узундугу 24км; куймалары Ишенкул, Чарыксалды, Көктумшук, Өгүз жайлоо ж.б.(алардын эң узуну 11км). Мында мөңгү аракетинен пайда болгон 20дай майда, бийик тоолуу көл бар.Айрымдары агымы жок туюк көрүнөт. Алар суу байламтасынын арасы менен сарыгып агат. Эң ириси Каратоко (Дубана) көлү, анын аянты 1,1км2, көлөмү 49млн м3 2876 м бийикте жайгашкан. Түркүн чөптүү талаа, шалбаалуу талааларда бетеге, аккылкан, шыбак дүйүм чөптөр ж.б. өсөт. Каратоко суусунун өрөөнүндө,капчыгайларда көк карагай, арча (тоо боорунда жапалак арча), кайың, ар түрдүү бадалдар басымдуу. Бийик тоолуу бөлүгүндө субальп, альп шалбаасы, нивалдык-гляциалдык ландшафттар мүнөздүү.

Каратоконун черлери, айрым көлдөрү, тоо ландшафттары ажайып кооз, корук болууга ылайык. Адабияттарда Каратеке деп да аталат. Бул жерге жыл сайын көптөгөн туристтер келет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Кош айрык

thumb|Касикьяре дарыя.
Кош айрык - дарыянын же анын өрөөнүнүн эки салаага бөлүнүп кеткен жери;андан төмөн ал салаалар бири-бирине кошулбай,өз алдынча чаттарды пайда кылат. Суу бөлгүч жерди суу жемирип кетишинен пайда болот. Кош айрыкка Венесуэладагы Касикьяре дарыясысы айкын мисал боло алат.

 Дагы караңыз 
 Дельта

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Агын суулар‎
Көл

thumb|Байкал көлү (2008)
Көл — жер бетиндеги чуңкурдуктарга суу толуп пайда болгон табигый көлмөлөр. Көл чанактары тектондук кыймылдан (мисалы: Ысык-Көл, Байкал ж.б.), мөңгү, дарыялардын аракетинен (эски нуктагы көлдөр), деңизден бөлүнүп калышынан (лагуналар, лимандар), жерди суу жемирип кетишинен (карст, термокарст көлдөрү, жанар тоодон (өчкөн жанар тоолордун кратерлеринде), көчкү-бөгөттөн (Сарычелек, Жашыл көл, Көлтөр ж.б.), жасалма жол менен (суу сактагычтар, көлмөлөр) пайда болот. Суу балансы боюнча агып чыкма жана туюк, суусунун химиялык составы боюнча тузсуз жана минералдуу көлдөргө бөлүнөт. Көлдөр жер шарындагы кургактыктын 1,8 %га жакын аянтын ээлейт (2,7млн км²дей).

Дүйнөдөгү эң чоң көл–Каспий деңизи (аянты 371км2), эң терең көл Байкал көлү (тереңдиги 1620 м), эң тунук тоо көлү – Ысык-Көл. Топонимдин бир компонентин түзүүчү (көбүнчө аныктооч) катары Кыргызстанда кеңири таралган: Чалкаркөл, Чатыркөл, Кара-Көл, Көл-Төр ж.б.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2
Көлмө

thumb|Көлмө (Колумбия‎).
Көлмө – жер бетиндеги табигый жол менен (көл) же адамдын аракети менен казылып (суу сактагыч, аңыз жана башка), суу толуп турган чуңкур жерлер.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:География
Көкжеле

thumb|upright|Көкжеле.
Көкжеле — Асан-Үсөн–атмосферадагы суу тамчыларында күн нурунун сынуусунан, чагылышынан, интерференциясынан жана дифракцияланышынан келип чыккан оптикалык кубулуш. Күнгө карама-каршы тарабына жааган жамгырда күн нурунан түркүн түстөгү жаа пайда болот. Жамгыр тамчылары канчалык чоң болсо,көк желенин өңү ошончолук ачык болот. Кыргыздар көк желени Асман жаасы, Күнжелеси («күндүн кулагы»), жез кемпирдин желеси, Асан-Үсөн деп да аташат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Метеорология‎
Категория:Физика‎
Көмөкчү чарба

Көмөкчү чарба – дыйканчылык менен мал чарбасынын негизги тармактарынан сырткаркы жергиликтүү элдин муктаждыктарын камсыз кылуу максатында уюшулган кошумча тармак. Айрым учурда айыл чарбасынын эки тармагы бири-бирине көмөкчү чарба болуп калышы мүмкүн, мисалы: пахта эккен жерлерде мал чарбасы көмөкчү чарба же тескерисинче. Өндүрүштөрдө да көмөкчү өндүрүштөр болушу мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Айыл чарба