Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Дисперсиялык система

Дисперсиялык система– бир заттын чөйрөсүндө экинчи бир заттын майда бөлүкчөлөрү тегиз таралып жүргөн эки же андан көп компоненттерден турган система. Алар дисперсиялык фазалардан жана дисперсиялык чөйрөдөн турат. Мисалы, чаңдуу аба менен ылай сууда топурактын майда бөлүкчөлөрү – дисперсиялык фаза, ал эми аба менен суу – дисперсиялык чөйрө. Дисперсиялык фазаны пайда кылган бөлүкчөлөрдүн өлчөмүнө жараша кесек дисперсиялык система – (дисперсиялык фазаны түзгөн бөлүкчөлөрдүн өлчөмү 100 нмден чоң), жогорку дисперсиялык же колоиддик системалар (бөлүкчөлөрдүн өлчөмү 1 нм кичине болот) болуп бөлүнөт. Дисперсиялык фазаны түзгөн бөлүкчөлөрдүн өлчөмү а = 10–1–10–7 см же 1–100 нмге чейин өзгөрөт. Дисперсиялык чөйрөнүн агрегаттык абалы боюнча газ (аэрозолдор), суюк (золдор, суспензия, эмульсия, көбүк) жана катуу дисперсиялык системага бөлүнөт. Коллоиддик системаны алыш үчүн дисперсиялык фаза дисперсиялык чөйрөдө эрибеши, дисперсиялык фазанын өлчөмү тигил же бул дисперсиялык системага туура келүүсү, дисперсиялык фаза менен дисперсиялык чөйрөнү бири-бирине эритүү үчүн стабилизаторлорду кошуу керек. Дисперсиялык күкүм өтө майда болсо, дисперсиялык анализ менен аныкталат. Дисперсиялык системаны коллоиддик химия окутат. Бул системалар жаратылышта, техникада жана үй тиричилигинде кеңири таралган. Аларга курулуш материалдары, сырлар, тамак-аш азыктары, дары жана косметика заттары кирет. 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Физика
Дистилляция

Дистилляция (лат. distillatio – тамчылап агуу) – түрдүү курамдагы суюк аралашмаларды буулантуу жолу менен фракцияларга бөлүү процесси. Дистилляция аралашманын компоненттеринин кайноо температурасынын түрдүү болушуна негизделген. Суюктукту буулантып, кайрадан конденсациялоо аркылуу жүргүзүлөт. Буулантуунун негизинде буу фазасы төмөнкү температурада кайнай турган, ал эми конденсат фазасы жогорку температурада кайнай турган компонент менен байыйт. Компоненттердин физикалык касиеттерине жараша бир нечеге бөлүнөт. 1. Жөнөкөй дистилляцияда суюк аралашманы кайнатканда тез кайноочу компоненттер бууланып, конденсацияланып, түтүк менен чогулткучка тамчылайт. Буудан чогулган суюктук конденсант же дистиллят деп аталат. 2. Фракциялык дистилляция кайноо температурасы бири бирине жакын болгон суюк аралашманы фракцияларга бөлүүдө пайдаланылат. 3. Тең салмактуулук дистилляцияда суюктук бууланып, фазалык тең салмактуулукка чейин буу суюктуктун үстүндө болот. Тең салмактуулук абалга жакын болгон буу менен суюктуктун аралашмасы сепаратордо бөлүнөт. Буу сепаратордон конденсаторго келип, дистиллят чогулткучка куюлат. 4. Суу буусунун жана инерттүү газдын агымындагы дистилляция менен жогорку температурага чыдамсыз компоненттерди бөлүп, буулануу процессинин температурасын төмөндөтүү жана төмөнкү температурада буулануучу затты жогорку температурада буулануучу компоненттен ажыратат. 5. Молекулалык дистилляция суюк аралашмалардын кайноо температурасынан төмөнкү температурадагы вакуумда эркин буулантып бөлүүгө негизделген. Ал ири молекулалуу жана жылуулукка чыдамсыз органикалык заттарды бөлүү жана тазалоодо, Мисалы, эфирлерди стеарин, олеин жана башка кислоталардан тазалоо; балык жана өсүмдүк майларынан витаминди бөлүү, медициналык дары-дармек жана башка алууда колдонулат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Физика
Марлен Дитрих

thumb|right|Марлен Дитрих (1951)

Марлен Дитрих (чыныгы аты-жөнү Мария Магдалена фон Лош) 27.12. 1901, Берлин – 6.5. 1992, Париж – немец жана америкалык актриса. Берлиндеги музыкалык академияны жана М. Рейнхардттын драмa искусство мектебин бүтүргөн. 1922-жылдан театрда. Алгач киного 1923-ж. тартылган («Жолдогу эркек»). Режиссер Ж. Штернбергдин «Көгүлтүр периште» фильминде ырчы Лола-Лоланын ролун аткарып, ийгиликке жетишкен. 1930-ж. режиссёру менен бирге Голливудга чакырылып, «Марокко», «Шанхай экспресси», «Аксаргыл Венера», «Кызыл императрица», «Шайтан – ал аял» фильмдерине тартылган. Актриса ар кыл мүнөздөгү каарман тандаганга аракеттенген, күлкүлүү да, кайгылуу да ролдорду мыкты аткарган («Каалоо», «Периште», «Дестри кайрадан ээрде» жана башка). Эстрада ырчысы катары да көп өлкөлөргө таанылган. «Нюрнберг процессиндеги» (1961) жесир аялдын образы жана «Кара түлкү» даректүү фильминде аткарган ролу аркылуу фашизмге каршы пикирин бекемдеген. 1978-ж. «Эң сонун күспуруш – бактысыз күспуруш» аттуу Батыш Германия фильмине тартылган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Инсандар
Категория:Германия
Дифференциал топологиясы

Дифференциал топологиясы топологиянын дифференциалдык көп түспөлдүктөр жана дифференциалдык чагылдыруулар теориясынын топологиялык проблемаларын изилдөөчү бөлүмү. Дифференциал топологиясын системалуу изилдөөнү 19-кылымдын аягында франциялык математик А. Пуанкаре баштаган, бирок ал мезгилде бул программаны иш жүзүнө толук ашыруу мүмкүн эмес болгон. Дифференциал топологиясын негиздөө 20-кылымдын 30-жылдарында гана ири математиктердин изилдөөлөрү менен иш жүзүнө ашкан. 20-кылымдын 60-жылдарында Дифференциал топологиясынын ыкмалары аркылуу топологиянын бир катар негизги маселелери чечилди. Чыныгы көп түспөлдүктөрдү мүнөздөөчү класстардын топологиялык инварианттары аныкталды. Дифференциал топологиясынын өзгөчө багыттары – геодезиялык көп түспөлдүктөрдүн функционалдарынын экстремалдык теориясы жана катмарлар теориясы. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Математика
Дмитриев Николай Константинович

Дмитриев Николай Константинович [16 (28). 8. 1898, Москва – 22. 12. 1954, ошол эле жер] – тилчи, түрколог. СССР ИАнын корреспондет мүчөсү (1943), РСФСР ПИАнын академик (1945). Ленин град (1925–41), Москва (1929-жылдан) университеттеринин профессору, Түркмөн ССРи жана Башкырт, Чуваш АССРлеринин илимге эмгек сиңирген ишмери. Илимий эмгектеринде түрк тилдеринин грамматикалык түзүлүшүн, фонетикалык системасын, лексикасын, диалектологиясын изилдеген. Түркологиянын тарыхы, түрк фольклору, орус тилин окутуунун методикасы, түрк жана славян тилдеринин өз ара карым-катышы боюнча илимий-изилдөө жүргүзгөн. «Кумык тилинин грамматикасы» (1940), «Башкырт тилинин грамматикасы» (1948) жана башка көлөмдүү илимий эмгектери бар. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Инсандар
Категория:Орусия
Днепр

thumb|250px
Днепр (, ) — Орусия, Беларусия жана Украина аймактары аркылуу аккан суу. Узундугу (2200 км), боюнча Европадагы үчүнчү дарыя (Волга менен Дунайдан кийин). Алабынын аянты 504 миң км2. Валдай дөңсөөсүнөн башталып, Кара деңиздин Днепр лиманына куят. Жогорку бөлүгү кууш өрөөн, Орша шаары тушта кум жалчалары аркылуу агып, Кобеляк босогосун пайда кылат; төмөнкү агымында жайылмасы кеңийт. Башкы куймалары: Березина, Припять, Ингулец (оң), Сож, Десна, Псел, Ворскла (сол). Орточо чыгымы 1700 м3/сек. Төмөн жагы декабрдан мартка чейин, жогорку жагы апрелдин башына чейин тоңот. Буг менен Днепр-Буг каналы аркылуу байланышат. Суу менен камсыз кылууда жана сугатка (сугат каналдары: Днепр – Кривой Рог, Днепр – Донбасс, Түндүк Крым) пайдаланылат. Чатынан 1677 кмге чейин кеме жүрөт. Ортоңку жана төмөн кү агымында ГЭС каскаддары жана суу сактагычтар курулган. Боюнда Смоленск (Россия), Могилёв (Беларусь), Киев, Черкассы, Кременчуг, Каменское, Днепр, Запорожье, Никополь, Херсон (Украина) шаары жайгашкан.

 Булактар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:РФ дарыялары

Категория:Украинанын дарыялары
Днестр

Днестр – Чыгыш Европадагы дарыя. Украина жана Молдованын аймагы менен (айрым бөлүгү эки республиканын чек арасы аркылуу) агат. Узундугу 1352 км, алабынын аянты 72,1 км2. Кара деңиздин Днестр лиманына куят. Жогорку агымында – тоо дарыясы, Галич шаарынан ылдый агымы жайлап, төмөнкү агымы Кара деңиз бою ойдуңундагы жайык өрөөн аркылуу агат. Негизги куймалары: Стрый, Реут (оң), Сереет, Збруч (сол). Суусунун орточо чыгымы Бендеры шаары тушта 310 м3/сек. Жайында кирет. Айрым жылдарда тоңот. Днестрде Дубоссары ГЭСи жана суу сактагычы курулган. Сугатка, сал агызууда (жогорку агымы) пайдаланылат. Сороки шаарынан Дубоссары ГЭСине чейин үзгүлтүсүз кеме каттайт. Боюнда Могилёв-Подольский (Украина), Сороки, Рыбница, Бендеры, Тирасполь (Молдова) шаары жайгашкан.
 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Украина
Категория:Молдова
Категория:Дарыялар
Добуш катары

Добуш катары – музыкада колдонулуучу бардык үндөрдүн (добуштардын) катары же ар бир обондун, ладдын, музыкалык системанын, музыкалык аспаптын жана башка үндөрүнүн үн баскычы аркылуу жогорулаган жана төмөндөгөн абалда ирети менен жайгашышы. Добуш катары үн бийиктигине жараша кайталана берүүчү 7 баскычтан турат.

Добуш катары үн бийиктигине жараша кайталана берүүчү негизги 7 үн баскычынан турат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Музыка
Категория:Искусство жана маданият
Довгаль Татьяна Андреевна

Довгаль Татьяна Андреевна (1937-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Отрадный кыштагы) – саанчы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1981). Эмгек жолун 1953-ж. «Биринчи Май» колхозунда чочко багуучу болуп иштөөдөн баштаган. 1956-жылдан саанчы. 11-беш жылдыкта (1981–85) ар саан уйдан (23 уй) орто эсеп менен 5290 кгдан сүт саап алууга жетишкен. 1970–79-ж. СССР Жогорку Советинин депутаты Список депутатов Верховного Совета СССР VIII созываСписок депутатов Верховного Совета СССР IX созыва. Үч Ленин, Октябрь Революциясы ордендери менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Александр Довженко

230px|thumb|Александр Петрович Довженко
Александр Петрович Довженко (30. 8(11. 9). 1894, азыркы Чернигов облусу, Сосницы кыштагы – 25. 11. 1956, Москва) ― украин кинорежиссёру, жазуучу, кинодраматург, РСФСРдин эл артисти (1950). 1914-ж. мугалимдер институтун бүтүргөн. Октябрь революциясынан кийин Украина эл агартуу комиссариатында иштеп, сүрөтчү катары гезит-журнал ишине катышкан. «Реформатор Вася» фильмине (1926) сценарий жазып, ага режиссёр болгон. Довженконун таланты өзгөчө «Звенигора» фильминен (1928) айкын көрүнгөн. Анын тарыхый-революциялык «Арсенал» (1929), Украинадагы коллективдештирүүнү көрсөткөн «Жер» (1930), алгачкы үндүү «Иван» (1932) жана граждандык согуш темасындагы «Щорс» (1939; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1941) фильмдери көрүүчүлөргө кеңири белгилүү. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында аскер кабарчысы болуп жүрүп, публицистик макала, очерк, аңгемелер жазган. «Боштондукка чыгаруу» (1940), «Биздин советтик Украина үчүн салгылаш» (1943) жана башка документ фильмдери – публицистик кинонун мыкты үлгүлөрүнөн. Согуштан кийин Довженко «Гүлдөгөн өмүр» аттуу пьеса жана сценарий жазып, ал боюнча «Мичурин» (1949; СССР мамлекеттик сыйлыгынын, 1949) фильмин тарткан. Довженкого «Деңиз жөнүндө поэма» (1959) фильминин сценарийи үчүн Лениндик сыйлыгы ыйгарылган (1959; өлгөндөн кийин). ВГИКте сабак берген. Довженко кино өнөрүнүн өнүгүшүнө чоң салым кошкон. Киевдеги көркөм фильмдер студиясы Довженконун ысмында. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Украина
Дозиметрия

Дозиметрия (доза жана ...метрия) – колдонмо ядро физикасынын бөлүмү. Дозиметрияда иондоштуруу, нурлануунун жандуу же жансыз нерсеге тийгизген таасири изилденет жана аны мүнөздөөчү физикалык чоңдукту өлчөөнүн жолдору каралат. Дозиметрия иондоштуруучу нурлануунун зыяндуу таасиринен адамды сактоо, башкача айтканда радиациялык нурлануунун дозасын өлчөө зарылдыгынан келип чыккан. Дозиметриянын негизги сандык критерийи – рентген бирдиги менен ченелүүчү жана абанын иондошуу чоңдугу боюнча аныкталуучу экспозициялык доза. Радиация эффекттери жана чөйрө бөлүкчөлөрүнүн иондоштурулушу нурлануунун жутулган энергиясына көз каранды. Радиациянын ар кандай түрүн, дозасын жана заттар кабыл алган энергиянын бөлүнүшүн микро дозиметрия изилдейт. Дозиметриянын өнүгүшү физикалык, химиялык жана радиобиологиялык изилдөөлөрдө, радиациялык технологияда жана айлана-чөйрөнү коргоодо чоң мааниге ээ. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Физика
Дойра

thumb|250px

Дойра – өзбек, тажик жана уйгур элдеринин урма музыкалык аспабы. Өзбекстан, Тажикстанга жана Закавказье республикаларына кеңири тараган. Алкагы жыгачтан жасалып (диаметри 400 мм), анын ички бетине металл шакекчелер тагылат. Алкактын бир жагы жаргак менен капталат. Дойраны манжа менен уруп ойногондо алкак ичинде кадалган металл шакекчелерден ар кыл тембрдеги үн чыгат. Дойра эл аспаптар оркестринде жана ансамблдерде колдонулат. Эл бийлери да көбүнчө дойра менен коштолот. 

Добул көбүнчө жаныбарлардын терисинен жасалат. Доп жыгачтан жасалган рамкалуу, чылбыры жана айбандардын терисинен жасалган көшөгөсү бар. Добуш иран музыкасындагы урма аспаптардын бири болуп, үстүнө жука териси керилип, манжа менен чертилүүчү шакекчеден турат. Бул аспап тегерекчеге окшош, бирок андан чоңураак жана үнү төмөн ирандык урма аспаптардын бири. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Музыкалык аспаптар
Долуханова Зара

Долуханова Зара (Заруи Агасьевна; 15.3. 1918-ж. туулган, Москва ) – советтик ырчы (меццо-сопрано), Армян ССР (1955), СССР (1990) эл артисти 1957-ж. Гнесиндер атындагы музыкалык-педагогикалык институтту бүтүргөн. Чыгармачылыгын 1939-ж. Еревандагы Спендиаров атындагы опера жана балет театрында баштаган. Кийин концерттик ырчы катары таанылган. 1944-жылдан Бүткүл союздук радиоуктуруу жана телекөрсөтүүнүн, 1959–82-ж. Москва филармониясынын солисти. 1983-жылдан Гнесиндер атындагы Россия музыкалык академиясынын профессору. Долуханова – вокал өнөрүнүн ири өкүлү. Ал айрыкча И. С. Бах, Г. Ф. Гендель, Ж. Верди, С. В. Рахманиновдун чыгармаларын чебер аткарган. Дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө гастролдо болгон. СССР мамлекеттик сыйлыгынын (1951), Лениндик сыйлыгынын (1966) лауреаты. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:СССР
Категория:СССР эл артисти
Домбра

thumb|250px

Домбра (казакча домбыра) – казактардын эки кылдуу музыкалык чертме аспабы. Тулкусу өрүктөн, карагайдан чабылат. Доошу жапыз, коңур жана назик, квартага, квинтага, октавага толгонот. Домбрада чертилген чыгармалар күй деп аталат. Аспаптын коштоосунда обон, ыр, дастандар аткарылат. Домбранын Чыгыш Казакстанга тараганы моюну жоонураак жана кыскараак келип, 7–8 беренелүү, Батыш Казакстанга тараганы, тескерисинче, мойну ичке келип, 14–17 беренелүү. 1934-ж. Домбра өркүндөтүлүп, оркестрлик түрлөрү жасалган (домбра-секунда, домбра-альт жана башка). Алар Курмангазы атындагы Казак эл аспаптар оркестринин өзөгүн түзөт. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Музыкалык аспаптар
Домен «дарактары»

Домен «дарактары» (Domain trees) – 1) DNS домен аталыштарын индекстөөдө колдонулуучу даражалык система. Ал багыты, түзүлүшү боюнча дисктик эсти уюштурууда файлдык системаларда колдонулган каталогдор «дарагына» окшош болот. Мисалы, дискте сакталган көп файл каталогдор аркылуу логикалык топко биригет. Эгер домен «дарактарынын» бир нече бутагы болсо, ар бир бутакты аталыш мейкиндигиндеги домен аталыштары логикалык топко бириктирип турат; 2) Active Directory ичинде аталыштар мейкиндигин иретке келтирип, эки жактуу ишенимдүү катыштагы бир же бир нече домендин даражалык түзүлүшү. Домендин бир нече «дарагы» бир «токойго» таандык болот. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Информатика
Доминанттуулук

Доминанттуулук – гетерозиготалуу особдун белгилерин аныктоодо гендин бир аллели экинчи аллелдин катышуусун чыгарбай басымдуулук кылуусу. «Доминанттуулук» терминин Г. Мендель киргизген. Ал түрдүү белгиси бар буурчактарды аргындаштыруудан доминанттуулукту аныктаган. Мисалы, сары жана жашыл уруктуу буурчактарды аргындаштырганда 1-муундун (А) уруктары сары болуп калат да, жашыл уруктарга үстөмдүк кылат, башкача айтканда жашыл урук көмүскөдө калат. Үстөмдүк кылганы доминаттык (А), көмүскөдө калганы рецессиялык (а) аллель деп аталат.

Гетерозигота — гомологиялуу хромосомаларда түрдүү аллелдер менен берилген диплоиддик же полиплоиддик өзөктөр (ядролор), клеткалар же көп клеткалуу организмдер, гендердин көчүрмөлөрү.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
https://tyup.net/page/dominanttuuluk-genetikada

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Генетика‎
Доминиканалыктар

Доминикалыктар – эл, Доминикана Республикасынын негизги калкы. АКШ , Гаити өлкөлөрүндө да жашайт. Саны 7,5 млн киши (1992). Калктын 73%ин мулаттар, 16%ин негрлер, 11%ин европалыктар түзөт. Испан тилинин жергиликтүү вариантында (Гаитиден келгендери креол тилинде) сүйлөшөт. Доминикалыктардын көпчүлүгү католик динин тутушат, ошондой эле протестанттар да бар. Кыштактарда боно (эшик, терезелери кызыл же көк) деп аталган үйлөрдө жашашып, негизинен дыйканчылык, мал чарбачылык менен кесиптенишкен. Шаарларда испан үлгүсүндөгү имараттар сакталган. Доминикалыктар креол тибинде кийинишип, эркектер башындагы сомбреросу менен гаитиликтерден айыр маланган. 19-кылымдан элдик бийи – меренге кеңири белгилүү болгон.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Доминика

Категория:Неороман элдери
Домкрат

Домкрат (голл. dommekracht) – оор жүк көтөрүү үчүн туруктуу орнотулган, алып жүрмө же жылдырылма механизм. Домкраттын өлчөмү кичине, өзү жеңил болгону менен, оор жүктү бир нече метр бийиктикке көтөрөт. Иштетилүү түрүнө карата кол жана электр менен көтөрүүчү; иштөө эрежеси боюнча рейкалуу, бурамалуу жана гидравликалык болуп айырмаланат. Рейкалуу домкраттын негизги бөлүгү – жүк көтөргүч рейка. Кыймыл берүү механизминин түрүнө карата рычагдуу жана тиштүү болот. Рычагдуу домкрат рычаг, ал эми тиштүү домкрат тутка аркылуу көтөрүлүп-түшүрүлөт. Мындай домкраттар 15 тга чейинки жүк көтөрө алат. Бурамалуу домкраттын негизги бөлүгү – жүк көтөргүч тирөөчкө шарнирдүү бекитилген бурама. Бул домкрат менен 20 т, ал эми атайын максатта жасалган домкрат 100 тдан ашык жүк көтөрөт. Гидравликалык домкрат бир нече жүздөгөн т жүктү көтөрө алат. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Техника
Домна меши

Домна меши, домна – чоюн эритип алынуучу шахта меши. Биринчи домна меши Европада 14-кылымдын орто ченинде пайда болгон. Эритилүүчү материалдар (шихта) – темир кенташы, марганец кенташы, агломерат, кокс, флюстар жана башка үстү жагынан чанакка (колошникке) жүктөлөт. Төмөн жагынан (фурма аркылуу) кысылган ысык аба, суюк, газ сымал же чаң түрүндөгү отун жиберилет. Ал кокстун күйүшүн жана темир оксидинин шихтада эришин камсыз кылат. Мында темир окисин металлга айландыруучу башкы калыптандыргыч болуп эсептелген көмүртек окиси кокстан бөлүнүп чыгат. Металл дын пайда болушу менен темир эрип ылдый түшүп, домна мешинин түбүнө чогулуп, эриген шлак анын бетине калкып чыгат. Андан соң темир менен шлак сыртка чыгарылат. Домна меши болоттон жасалып, ичине отко чыдамдуу кыш коюлат. Домна меши ишке киргизилгенден иштен чыкканча тынымсыз иштейт (болжол менен 2 жыл). Эң ири домна мешинин пайдалуу көлөмү 5000 м3ден ашат жана суткасына 10000 тдан ашык чоюн эритилет. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Өнөр жай
Домна өндүрүшү

Домна өндүрүшү – темир кенташын же кесек темирди домна мешинде эритип, чоюн алуу өндүрүшү; кара металлургиянын бир тармагы. Чоюн биздин заманга чейин. 4–6-кылымда эле белгилүү болгон жана жыгач көмүр жагылган шахта меши пайда болгондон баштап алына баштаган. Россияда 1-жолу чоюн Уралда 1701-ж. алынган. Буу үйлөтүүчү машина (1766), үйлөтүп ысытуу (1829), регенератор тибиндеги жылыткыч (1857) ойлоп табылгандан кийин, чоюн алуу өнүктү. Домна өндүрүшүнүн алгачкы материалы шихта, ал темир жана марганец кен ташы, агломерат, акиташ, күйүүчү май жана флюстан турат. Негизги отуну – таш көмүр, кокс. Эритүүдөн кийин чектүү, куюлма жана атайын чоюн, домна газы (күйүү жылуулугу 3,6–4,6 Мдж/м3 (800–1100 ккал/м3)) жана курулуш материалдары жасалуучу шлак алынат. Бул өндүрүштө атайын домна цехи түзүлөт. Анда толук металлургиялык циклдүү 3 домна меши орнотулат. Мештин ишин башкаруу – шихтанын курамын жана санын, үйлөтүүнүн температурасын жана нымдуулугун жөнгө салуу – атайын приборлор менен жүргүзүлөт. Азыр домна өндүрүшүн өркүндөтүү багытында сырьё даярдоону жакшыртуу, домна мешинин кубаттуулугун жогорулатуу, келечектүү технологияны кийирүү жана меш ишин автоматтык түрдө башкаруу жумуштары жүргүзүлүүдө. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Өнөр жай
Домра

Домра – орустун байыркы кылдуу чертме музыкалык аспабы. Плектр (медиатор) менен чертилет. Элдик музыканттар – скоморохтор анын ар кандай көлөмдөгү көп түрүн (домришка, домра, бас домра) жасашкан. 18-кылымдын 2-жарымынан музыкада колдонула баштайт. 1896–1900-ж. В. В. Андреевдин демилгеси боюнча 3 кылдуу Домранын пикколо, прима, альт, тенор, бас, контрабас деген түрлөрү өркүндөтүлүп, балалайкачылар ансамблинин курамына киргизилген. 1908–17-ж. П. Г. Любимов менен С. Ф. Буров 1-жолу квинтага күүлөнүүчү 4 кылдуу домра жасап, анын оркестрлик түрлөрүн (узундугу 445–1550 мм) жаратышкан. Азыр өркүндөтүлгөн (пикколо, тенор, альт, бас, контрабас) 3–4 кылдуу домра орус эл аспаптар оркестрлеринде ойнолот. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Музыкалык аспаптар