Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Хайдарабад

thumb|Хайдарабад.
Хайдарабад (Пакистан) - Пакистандын түштүк-чыгышындагы шаар. Синд провинциясында.
 
Калкы 1,4 млн (2012). Инд д-ндагы порточо Ири соода борбору. Текстиль, тамак-аш, химиялык, курулуш материал ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Көркөм кол өнөрчүлүк өнүккөн. Синдх университети бар. Тарыхый-маданий эстеликтер сакталган. 1768-ж. негизделген.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Пакистан
Категория:Шаарлар‎
Хайдарабад (Индия)

thumb|Хайдарабад.
Хайдарабад - Индиядагы шаар. Андхра Прадеш штатынын адм. борбору.
 
Муси дарыясынын боюнда. Калкы 4,1 млн (2010; агломерациясы менен 6,4 млн). Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен курулууда (2014-ж. алгачкы 71 км ишке киргизүү каралууда). Түштүк Индиядагы негизги экономикалык жана маданий борбор. Шаардын экономикасынын негизин маалымат жана биотехнология тармагындагы продукцияны иштеп чыгуу, өндүрүү ж. б. түзөт. Машина куруу, тамак-аш, жеңил, фармадевтика, химиялык, булгаары, айнек ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк (зер буюмдарды жасоо) өнүккөн. ЖОЖ, театр, музейлер (а. и. Салар, Жанг, археологиялык), эс алуу парктары ж. б. бар. 1592-ж. негизделген. Чар-Минар салтанат шаар дарбазасы (16-к.), Меке-Масжид (17-к.) мечити сакталган.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Индия
Категория:Шаарлар‎
Хазар кагандыгы

Хазар кагандыгы (650-969) - орто кылымда хазарлар курган мамлекет.
 
8-9-кылымда Хазар кагандыгынын ээлиги Түндүк Кавказдан Волга дарыянын ортонку агымына жана азыркы Казакстандын түндүк-батышынан Днепр д-на чейинки аймактарды камтыган. Борбору алгач (8-кылымдын башы) Каспий денизинин жээгиндеги Семендер ш., кийин (8-10-к.) Итил ш. (Волга дарыянын Каспийге куйган жерде) аталган. Хандыктын негизги калкын огуздар түзгөн. Калкынын көбү иудаизмге ишенген. Араб халифатына каршы Византия менен союзга биригип (7-к.), узак убакыт бою согуш жүргүзүшкөн. Тарыхый маалыматтарда чыгыш славяндар 9-кылымда саясий жактан хазарларга көз каранды болуп, салык төлөп турганы жана Новгородду башкарган норманн князы Хазар кагандыгынын таасиринде каган титулун алып жүргөнү эскерилет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекеттер
Хабуб

Хабуб - Африканын түндүк-чыгышында (көбүнчө Судан жана Египетте) жана Арабия ж. а-нда байкалган чаңдуу же кумдуу бороон.
 
Чөлдөрдөн келген муздак аба массасынын конвекциясы менен шартталат. Хабуб болгондо пайда болгон «чаң дубалынын» бийиктиги 1,5 км, туурасы 30 кмго жетет. Негизинен майдан октябрга чейин жүрөт; орточо узактыгы 3 саат. Шамал кыйраткыч күчкө ээ. Жылына орточо 24 жолу (Хартумда) катталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Борооон
Хабертиоз

Хабертиоз (Chabertiosis) - кепшөөчү малдын жугуштуу ылаңы.
 
Strongylidae түркүмүнө кирүүчү нематодалар козгойт. Ал нематодалар (уз. 1326 мм) көбүнчө койдун жоон ичегисинде мителик кылат. Малга ылаң алиментардык жол менен (жайытта нематод личинкаларын чөп менен жутуп алганда) жугат. Ылаң менен көбүнчө козулар жаз айларында (март, апрель) ылаңдайт. Ылаң жаанчыл жылдарда күч алат. Ылаңга чалдыккан мал тез арыктайт, жүнү үрпөйөт, жыдып түшөт, анемия байкалат жана ичи өтөт. Тирүү малга диагноз коюу үчүн малдын кыгын текшерүү; өлгөн малдын жоон ичегисиндеги патанат. өзгөрүүлөр жана ал жерде мителердин болушу аркылуу коюлат. Дарылоодо фенотиазинди 1 кг салмакка 0,5 өлчөмдө күнүнө эки жолу, бир сутка өткөрүп; нилвермди 1 кг салмакка 0,02 г өлчөмдө күнүнө бир жолу берилет. Алдын алууда жайытка чыгаруу алдында (январь, февраль) козулар гельминтсиздөөдөн өткөрүлөт, жайытта фенотиазин тузга кошулуп берилет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ылаңдар
Хабаровск

thumb|Хабаровск (2005).
Хабаровск (1880-93-ж. чейин Хабаровк а) – Орусыядагы шаар.
 
Хабаров крайынын адм. борбору. Ыраакы Чыгыш федерация округунда. Калкы 593,6 миң (2013). Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Амур д-ндагы порточо Ыраакы Чыгышдагы экономикалык, транспорт, саясий жана маданий ири борбору. 

Машина куруу («Дальэнергомаш», «Дальреммаш» ж. б. заводдор), металл иштетүү, кеме куруу, нефть ажыратуу, химиялык, жыгаччылык, тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор (а. и. университеттер, дене тарбия академиясы ж. б.), театрлар (драма жана комедия, пантомима, куурчак ж. б.), музейлер (край тануу ж. б.), храмдар, соборлор, тарыхый-маданий эстеликтер ж. б. бар. 1858-ж. аскер посту катары негизделген. Орус саякатчысы Е. П. Хабаровдун ысмынан аталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия шаарлары
X

X, x - кыргыз алфавитиндеги жыйырма алтынчы тамга.
 
Кириллицанын тыбыштан тышкаркы 600 деген сандык маанини билдирген «х» («хер») тамгасынан келип чыккан. Кыргыз төл сөздөрүндө бул тамга колдонулбайт. Ал эми башка тилден кабыл алынган сөздөрдүн тутумунда түпчүл, шыбышчыл, жылчыкчыл үнсүз «х» тыбышын туюнтат.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Алфавит
Фьорд

Фьорд, фиорд - кууш, терең деңиз булуңу.
 
Жээктери тик жана аскалуу. Айрым Ф-дун уз. 200 км, тереңдиги 1000 -мге чейин жетет (мис., Норвегиядагы Согне-Фьорддун, уз. 204 км, туурасы 1,5-6 км, тереңдиги 1208 -мге чейин). Деңизден суу астындагы тоскоолдор менен бөлүнүп турат. Ф-дор адегенде мөңгүлөрдүн аракетинен өзгөрүп, кийин деңиз каптап калган байыркы дарыя өрөөндөрү менен тектоникалык ойдуңдардын ордунда пайда болот. 

Алар жогорку кеңдиктеги, байыркы муз калтоого дуушарланган аймактарга гана мүнөздүү болуп, Норвегия, Гренландия, Чили (Оттуу Жер а.), Аляска, Кола ж. а-нын жана Шпицберген, Жаңы Жер а-нын жээктеринде эң көп кездешет. Айрым Ф-дордо Осло, Ставангер, Тронхейм (Норвегия) ж. б. ири порттор орун алган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Булуңдар
Фуян

Фуян - Кытайдагы шаар, Аньхой провинциясында.
 
Калкы 2,0 млн (2010). Т. ж. бекети. А.-ч. азыктарын даярдоочу, кагаз (эски технол. ыкма менен чыгарылат), тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Байыркы храмдар, тарыхый эстеликтер сакталган. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Фучжоу

Фучжоу - Кытайдын түштүк-чыгышындагы шаар.
 
Фуцзянь провинциясынын адм. борбору. Миньцзян дарыянын чатында жайгашкан. Чыгыш Кытай деңизиндеги порточо Калкы 1,3 млн (2010; агломерациясы менен 1,5 млн). Эл аралык аэропорту бар. 

Ири өндүрүш борбору. Машина куруу (электроника приборлору-компоненттери, телекоммуникация жана медициналык жабдуулары, автомобиль ж. б.), химиялык (а. и. лак жана боёк), жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, текстиль (жибек, кебез-кездеме), полигр. ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Электроника, маалымат жана биотехнологияга илимий-изилдөө ж. б. жүргүзулөт. ЖОЖдор, Хуалинь храмы, эс алуу парктары ж. б. бар. Шаарга жакын уран казылып алынат. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Фурье ыкмасы

Фурье ыкмасы — математикалык физиканын маселелерин чыгаруу методдорунун бири.
 
Фурье методунун негизги - маселенин чыгарылышын өзгөрмө чоңдуктарына карата ажыратып жазылган функциялардын көбөйтүндүсү катарында издөө. Фурье ыкмасы менен 19-кылымдын башында Ж. Фурье жылуулуктун таралуусу жөнүндөгү маселелерди чыгарууда сунуш кылган. Кийинчерээк 1828-ж. бул маселени толугу менен M. В. Остпровградский аныктаган. Бул метод өздүк маанилерди жана өздүк функцияларды табууга байланышкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Жан-Батист Жозеф Фурье

Жан-Батист Жозеф Фурье (1768-1830) - француз математиги, Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1829), Париж ИАнын мүчөсү (1817), Осердеги аскер мектебин бүтүрүп, ошол жерде мугалим болуп иштеген.
 
1796-98-ж-да Париждеги Политехникалык мектепте сабак берген. Фурьенин алгачкы эмгектери алгебрага таандык. Ал 1796-ж-дагы лекциясында берилген чектин арасында жаткан алг. теңдемелердин чыныгы тамырларынын саны жөнүндөгү теореманы баяндаган (1820-ж. жарыяланган). Бул маселени 1829-ж. Ж. Ш. Штурм толук чечкен. Ф. 1818-ж И. Ньютон иштеп чыккан алг. теңдеменин сандык чыгарылыш методун колдонуу шартын изилдеген. Бул иштин жыйынтыгы - «Аныкталган теңдемелер анализи» (1831-ж. жарык көргөн). Фурьенин негизги иштери математикалык физикага арналган. Ал 1807 жана 1811-ж. Париж ИАга катуу нерселердеги жылуулуктун таралуу теориясы боюнча 1-эмгегин сунуш кылган, 1822-ж. математиканын кийинки өнүгүшүнө зор таасир тийгизген белгилүү эмгеги - «Жылуулуктун аналитикалык теориясын» жарыялаган. Бул эмгегинде жылуулук өткөрүмдүүлүктүн дифференциал теңдемесин чыгарган жана мурда Д. Бернулли (к. Бернуллилер макаласы) жалпылаган ойду өнүктүргөн, ошол теңдемени чыгарууда берилген тигил же бул чектик маанидеги өзгөрмө чоңдуктарды бөлүү методун иштеп чыккан. Функциялардын тригонометриялык катар түрүндө берилиши ошол методдун негизи болгон.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Дмитрий Фурманов

Фурманов Дмитрий Андреевич (26. 10 (7. 11). 1891, Кострома губ., Середа кыш., азыркы Иванов обл., Фурманов ш. - 15. 3. 1926, Москва) - орус совет жазуучусу.
 
1912-14-ж. Москва университетинде окуган. 1917-18-ж. эсермаксималист, кийин - анархист. Иваново-Вознесенскиде революциялык кыймылга катышкан. 1919-21-ж. Гражд. согушта (Чапаев дивизиясынын комиссары, Түркстан фронтунун саясий башкармасынын начальниги ж. б.) болгон. Верныйдагы (Алматы) антисоветтик козговрангелчил десанттын козголоңун басууга жетекчилик кылган. 1921-жылдан Москвада жашап, 1924-ж. 1-Москва университетинин коомдук илимдер ф-тин бүтүргөн. Чыгармалары 1912-жылдан жарыялана баштаган. «Кызыл десант» (1922), «Он сегизинчи жылы» (1923) повесттерин, «Чапаев» (1923) жана «Козголоң» (1925) романдарын, M. В. Фрунзе жөнүндөгү (1925) жана Гражд. согуш темасындагы очерктерин жазган. «Чапаев» - 20-жылдардагы советтик прозанын мыкты үлгүлөрүнүн бири. Фурмановдун көркөм чыгармалары, адабият боюнча макалалары социалисттик реализмдин калыптанышына кыйла таасир эткен. Чыгармалары көп тилдерге (а. и. кыргыз тилине) которулуп, экрандаштырылган. Г. жана С. Васильевдердин «Чапаев» кинофильми дүйнөлүк атак алган. Кызыл Жылдыз ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фунт

Фунт ((англ. pound, нем. Plund латынчадан алганда pondus - салмак, таш тараза)) –
 1) Байыркы Римдеги акчалай эсептешүү жана салмак бирдиги, айрым өлкөлөрдө азыр да колдонулат;
 2) британиялык колониялык үстөмдүк өкүм сүрүп турган мезгилдеги акча бирдиги;
 3) Египеттин акча бирдиги (египет фунту), 100 пиастрга барабар;
 4) Ирландиянын акча бирдиги, 100 пенске барабар, 2002-жылдан еврого алмашкан;
 5) Сирия, Судан, Ливандын акча бирдиги, 100 пиастрга барабар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Валюталар
Фумигация

Фумигация, газдоо, түтөтүү - өсүмдүк зыянкечтерине жана илдет козгогучтарына уу газ же буу менен (фумиганттар) каршы көрүшүу ыкмасы.
 
Атайын машина фумигатор менен иштетилет. Фумигация кампа, тегирмен, жылытма, жашылча сактагыч ж. б., айыл чарба продуктулары ( дан, жашылча-жемиш ж.б.) атайын камераларда, брезент же пленка астында, аңдарда, ошондой эле өсүмдүктү (чай, цитрус өсүмдүктөрү ж. б.), топуракты, кемирүүчүлөрдүн ийинин залалсыздандырууда колдонулат. Фумигация мөөнөтү, ыкмасы жана натыйжалуулугу фумиганттардын касиетине жараша болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Фульбелер

Фульбелер, фула, фулани - эл, Батыш Африкада (Мавритания, Гамбия, Сенегал жана Гвинеядан Камерунга, ошондой эле Суданга чейин) жашашат.
 
Жалпы саны 10 млндой (2010). Фула тилинде сүйлөшөт. Дини - ислам. Антропол. жактан эфиоп элдеринин расасына жакын. Фула элинин келип чыгышы жөнүндө түрдүү божомолдоолор бар: Түндүк Африканын протоберберлери жана бафурлар (Сахара калкы) менен аралашкан; Африканы басып алган азиялык көчмөн уруулар жана Египет менен тыгыз байланышкан. Фульбелер алгач Сенегал д-сынын жээктеринде жашап, өзүнүн королдугун негиздеген. 9-кылымдын башында Бунду, Бамбук, Диомбоко, Каарта жана Багана аймактарына жер которушкан. Кесиби негизинен мал чарбачылык, дыйканчылык, ошондой эле соода жана фермерчилик. Учурда көпчулүгү шаарда иштешет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дүйнө элдери

Категория:Африка этностору

Категория:Атлантика тилдеринде сүйлөгөн элдер
Фукуока

thumb|Фукуока.
Фукуока - Япониядагы шаар.
 
Фукуока префектурасынын адм. борбору. Кюсю а-да, Хаката булуңундагы (Япониянын түштүк-батышында) орточо Калкы 1,5 млн (2010). Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Химиялык, машина куруу, электроника, текстиль, тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Улуттук көркөм буюмдар (оюнчук, кездеме) даярдалат. ЖОЖдор, тарыхый музей (Рекиси-сирокан) бар. Байыркы Софуку-дзи, Сумиеси-дзингу храмдары сакталган. Шаар 1889-ж. негизделген.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Шаарлар
Категория:Жапония
Фуковский Александр Васильевич

Фуковский Александр Васильевич (1. 10. 1920, Украина, Черкассы обл., Монастырищенск району, Зарубинцы кыш. - 2. 5. 1997, Москва) - Советтик Союз. Баатыры (1943).
 
Катта-Коргон шаарындагы (Өзбекстан) орто мектепти аяктагандан кийин Ош шаарындагы «Кыргызсоода» бирикмесинде эсепчи болуп иштеген. 1939-ж. Кызыл Армиянын катарына чакырылган. 1942-ж. Москвадагы пулемёттук-миномёттук окуу жайын бүтүрүп, ошол эле жылы фронтко жөнөтүлгөн. Улуу Ата Мекендик согушта (1941-45) 24-гвардиялык мотоаткычтар бригадасында (Борбордук фронт, 60-армия, 7-гвардиялык механикалаштырган корпус) минометтук ротанын командири болгон. 1943-ж. 25сентябрда Домантов кыштагына (азыркы Киев обл, Чернобыль району) жакын жерде фашисттердин таяныч пункттарына тынбай ок жаадырып, советтик аскерлердин Днепр д-н кечип өтүүсүнө өбөлгө түзгөн. Согуштан кийин советтик армиянын катарында кызмат өтөп, 1947-ж. Аскер академиясын бүтүргөн. 1976-жылдан запаска чыккан. 1-дараж. Ата Мекендик Согуш, 2 Кызыл Жылдыз, 3-дараж. «СССРдин Куралдуу Күчтөрүнүн катарында Мекенге кылган кызматы үчүн» ордендери менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фузия

Фузия (лат. fusio - эритме, куйма) - уңгу менен аффикстин айкашуу ыктарынын бири. Мында көбүнчө морфемалардын чеги жоюлуп, өз ара ширелишип кетет.
 
Мис., сон - сна, друг - друзья. Фузия негизинен индевропа тилдерине, а. и. орус тилине мүнөздүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Фужи тоосу

thumb|Фужи тоосу.
Фужи тоосу — Жапониянын Хоншю аралындагы аракеттеги жанар тоо, Токиодон 90 км түштүк-батыш тарапта.
 
Жапониянын эң бийик жери (бийиктиги 3776 м). Базальт жана андезит лаваларынан куралган. Кратеринин диаметри 700 мден ашык, тереңдиги 100 м келген туура конус. Капталдарында токой, бадалдар, вереск өсүмдүктөрү өсөт. Жогорку бөлүгүндө 10 ай бою кар жатат.

Акыркы жолу 1707-08-ж. атылган. Фужи тоосу - япондуктардын «ыйык тоосу», буддалардын жана синтоисттердин зыяратка келүүчү жайы. Анын аймагында 1936-ж. Фужи-Хаконе-Изу улуттук паркы (аянты 122,3 миң га) уюштурулган. Туризм (жылына 200 миң киши) өнүккөн. Учурда синтоисттик храмдын (сёгундар 1609-ж. храмга белек кылып бергендиги тууралуу документинин түп нускасынын негизинде) жеке менчиги.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Жапония
Категория:Жанар тоолор арип боюнча‎
Фрост Роберт Ли

Фрост Роберт Ли (26. 3. 1875, башка маалыматтар боюнча 1874, Сан-Франциско - 29. 1. 1963, Бостон) - америкалык акын.
 
1892-ж. Дартмут коллежине окууга кирип, 1897-99-ж. аны TamTan, Гарвард университетинен билим алган. Тегирменчиликтен гезитчиликке чейин көп иштерди аркалаган. Бир кезде бирдиктүү деп эсептелген элет дүйнөсүнүн бөлүнүшү, азыркы бурж. маданиятын адеп-ахлактык кризиси, адам менен жаратылыштын ортосундагы түздөн-түз гармониялуу байланыштын трагедиялуу үзүлүшү, ошондой эле турмуштун чексиз көп кырдуулугу жөнүндө «НьюГэмпшир» (1923), «Алыскы тоо кыркасы» (1936), «Токой кыюуда» (1962) ыр жыйнактарында ой толгойт. Пулитцеров сыйлыгынын төрт жолку лауреаты (1924, 1931, 1937, 1943).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фронтко жардам

Фронтко жардам - Улуу Ата Мекендик согушта кулач жайган патриоттук кыймыл, оорукта Кыргызстандын эмгекчилери согуш жылдары коргонуу фондусуна танк, самолёт куруу үчүн 189 млн сом (рубль) акча, 946 млн сомдук (рубль) облигация жана 59 кг күмүш жыйнап беришкен; эгин, эт, май, жүн берип турушкан.
 
Согуш жылдары республиканын калкы 1 млрд 47 млн сомго (рубль) облигация, 156 млн сомго акча-буюм лотереясын алышкан. Майданга эмгек жамааттарынан 196 вагон белек жиберилген. Фронтко жардам кыймылы оорук менен майдандын бузулбас биримдигин айгинелеген патриоттук жана интернационалдык маанайдагы кыймыл болгон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Улуу Ата Мекендик согуш
Фролов Анатолий Васильевич

Фролов Анатолий Васильевич (28. 4. 1936, РФ, Улан-Уде ш. - 4. 10. 2006, Бишкек) - техника илимдин доктору (1981), проф. (1982), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1989), Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1977).
 
Томск политехникалык институтун (1960), ошол эле жерде аспирантураны (1964) бүтүргөн. СССР ИАнын Сибирь бөлүмүндө Too иштери институтунда ассистент, кенже, улук илимий кызматкер, Кыргыз ССР ИАнын Физика жана тоо тектеринин механикасы институтунда лабор. башчысы, КР УИАнын Президиумунун башкы окумуштуу катчысы, 1998-жылдан КР УИАнын Машина таануу институтунда башкы илимий кызматкер болуп эмгектенген. Too машина таануу тармагы боюнча адис. 140тан ашык илимий эмгеги, а. и. 7 монография, 18 ойлоп табуусу жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фробишер Мартин

Фробишер Мартин (1535 (39), Альтофтс, Йоркшир - 22. 11. 1594, Плимут)) - анг. деңиз саякатчысы.
 
1576-78-жылдары Кытай менен Индияга түндүк-батыштан жол табуу саякаты учурунда Ваффин жеринин түштүк жана түштүк-чыгыш жээгин (Мета-Инкогнито ж. а.), Гудзон, Дейвис булуңдарын ачкан. Түндүк Америкага үч жолу саякат жасаган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Фригия

Фригия - Кичи Азиянын батышындагы тарыхый аймак.
 
Балкандын түштүгүнөн бул аймакка көчүп келген фригийлердин атынан аталган. Б. з. ч. 2-миң жылдыкта аймагы кеңейип, Улуу Фригия аталган. Фригия падышалыгынын негизделишине 12-кылымда Хетт падышалыгынын кулашы маанилуү роль ойногон. 10-кылымда өзүнчө падышалыкка айланып, Эгей деңизине ээлик кылган. 

Ассирия менен болгон согуштарда бир нече жолу жеңилген.7-кылымдын 70-ж-нда киммерийлер кол салган. 6-кылымда Лидия падышасы Гигеске, 5-кылымда перстерге көз каранды болгон. 4-кылымда Александр Македонский басып алып, ал өлгөн соң, алгач Антигонго, кийин Лисимах менен Селевкиддерге баш ийген. Б. з. ч. 275-ж. чыгышын галаттар, 189-ж. батышын пергамдар караткан. Б. з. ч. 133-ж. Рим ээлигине кошулган. Фригиянын калкы дыйканчылык, мал чарбачылык жана соода менен алектенишкен. Ф. өз монетасын чыгарып, фригия жазмасын колдонгон. Кийин Ф-лыктардын бир бөлүгү Каппадокияга жер которуп кетишкен.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кичи Азия
Френель күзгүсү

Френель күзгүсү - жарык интерференциясын байкоого арналган оптикалык түзүлүш.
 
Фр. физик Ж. Френель сунуштаган (1816). Ф. к. өз ара 180°тан кичине бурч түзгөн эки (I жана II) жалпак күзгүдөн турат. S жарык булагы аларда S: жана S0 жалган сүрөттөлүштөрдү берет. Натыйжада бул булактардан жарык таралып жаткандай көрүнөт. Чынында жарык бир гана S жарык булагынан чыккандыктан, эки күзгүдөн чагылган жарык когеренттүү болот. Алар кичине бурчу менен кесилишет жана АВ экранында интерференцияны пайда кылат. Жарыктын кезектешкен ак жана кара тилкелери пайда болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Фрейзер

Фрейзер (дарыя) - Канаданын түштүк-батышындагы дарыя. Уз. 1370 км, алабынын аянты 220 миң км2.
 
Аскалуу тоолордон башталып, Ички, Британия, Колумбия платолорун кесип өтөт да, Тынч океандагы Жоржия булуңуна (Ванкувер шаарына жакын) куят. Негизинен жамгыр жана кар сууларынан куралат. Суусу майдан сентябрга чейин кирип, июнда деңгээли 30 -мге (капчыгайларында) чейин көтөрүлөт. Орточо чыгымы чатында 3550 мг/сек. Нугунда агымын жөнгө салып турган көлдөр көп. ГЭС курулган. Төмөнкү агымында кеме жүрөт (180 кмге чейин). Чатында Нью-Уэстминстер ш. жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Дарыялар