Жети-Өгүз району

Жети-Өгүз району ― Кыргызстандын Ысык-Көл облусундагы административлик-аймактык бирдик. Борбору Кызыл Сууда жайгашкан. Анын аянты 14,499 чарчы чакырым, ал эми туруктуу калкы 2009 жылы 82,085 кишини түзгөн. Дубан Тескей Ала Тоо Кыркаларынын чыгыш четинде турат.
 Географиясы 
1930-жылдары уюшулуп, 1963-жылдары Тоң районуна кошулуп, 1965-жылы кайра бөлүнгөн. Чыгышынан Ак-Суу, батышынан Тоң, түштүк батышынан Нарын облусу, түштүк чыгышынан Кытай Элдик Республикасы менен чектешип турат. Райондо 13 айыл кеңеши, 51 айыл бар. Райондун борбору - Кызыл-Суу айылы.

Райондун аймагы негизинен тоолуу, рельефине жараша 2 зонага бөлүнөт: түздүктүү түндүк (Ысык көлдүн жээк түздүгү жана Тескей Ала тоонун түндүк этеги, анын өрөөн, капчыгайлары) жана Тескей Ала тоо менен Какшаал тоо тизмегинин аралыгында жаткан Ысыккөл сырты. Негизги тоо тармактары: Тескей Ала-Тоо (райондун аймагындагы эң бийик жери Ит-Тиш чокусу, 4808 м), Ак-Шыйрак тоо тоому (5125 м), Борколдой кырка тоосу (5170 м), Жетимбел кырка тоосу (4627 м), Какшаал тоо тизмеги (5200 м).

Негизги өрөөндөрү: Ысык-Көл өрөөнү, Жогорку Нарын өрөөнү (Карасай, Тарагай), Үчкөл – Сарычат өрөөнү ж. б. Алар деңиз деңг.1608 мден (Ысыккөл өрөөнү) 3200 м бийиктикке чейин (Арабел өрөөнү) жайгашкан. Тескей Алатоо менен Какшаал тоо тизмегинин аралыгында деңиз деңг. 2500 мден жогору жайгашкан күдүрлүү кенен аймак – сырт жатат.

Кен байлыктары: калий, алтын (Кумтөр), вольфрам, коргошун, графит, темир, ошондой эле минералдуу жылуу булактар, курулуш материалдары ж. б.

Райондун Ысыккөл жак бөлүгүндө деңиздик, Сыртта кескин континенттик климат мүнөздүү. Ысык-Көл өрөөнүнүн жайы салкын (Теке айынын орт. температурасы 17,5°С), кышы жумшак (Үчтүн айыныкы – 2,9°С). Сырттын кышы узак жана суук (Үчтүн айыныкы –22°С), жайы кыска жана салкын (Теке айыныкы 5°С). Жылдык жаан-чачыны Ысык-Көл өрөөнүндө 350–500 мм, Сыртта 200–300 мм.

Тоолору мөңгүлүү, алардан Нарын, Сары-Жаз, Үзөнгү-Кууш, Жети-Өгүз, Жууку, Барскон ж. б. суулар башталат. Майда көлдөрү бар.

Топурак менен өсүмдүктөрү бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт. Негизинен жарым чөлдүү кургак талаа, талаа–шалбаа, токой (негизинен карагай), субальп, альп, бийик тоолуу тундра, гляциалдык–нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү.

Аймагынын бир бөлүгү Ысык-Көл биосфералык резерватына кирет; Жети-Өгүз аңчылык заказниги уюшулган.

 Калкы 
Калкы облустун калкынан 18,5%ын түзөт; көп улутту. Негизинен кыргыз (91,2%), орус (4,5%), дуңган (2,4%), уйгур (0,9%) ж. б. улуттар жашайт. Орто жыштыгы 1 км2 жерге 7 киши. Көбү көл кылаасында отурукташкан. 

 Курамы 
Аймакта 13 айыл өкмөтү, 47 айыл бар. 
+№Райондун айыл-кыштактарыКыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.05.2021Айылдын атыНегизделген жылыАйыл аймагыКалкынын саны (2023)Райондун борборунан алыстыгы (км)Балыкчы т.ж. бекетинен алыстыгы (км)1Ак-Дөбө―Ак-Дөбө1887212Ак-Кочкор―Жети-Өгүз1976273Ак-Терек―Жаргылчак4479254Ак-Шыйрак1928Ак-Шыйрак682485Аң-Өстөн―Ак-Дөбө1998186Барскоон1911Барскоон9533457Богатыровка1911Липенка1303258Боз-Бешик1932Оргочор1562159Балтабай (Алкым)―Ырдык12132610Даркан1911Даркан73981011Жалгыз-Өрүк―Кызыл-Суу1584212Желе-Дөбө―Жети-Өгүз13401713Жеңиш (Чычкан)―Жаргылчак35632414Жети-Өгүз―Жети-Өгүз39862415Жети-Өгүз (курорт)―Жети-Өгүз3282416Жон-Булак―Ырдык22432617Жууку―Алдашев601518Зеленый Гай (Койсары)―Липенка1102519Ичке-Булуң―Липенка15483220Кабак1929Жети-Өгүз13942521Кайнар (кыш зооту)1957Кызыл-Суу4151522Каракол18 кылымБарскоон016023Кара-Сай―Барскоон6115724Кичи-Жаргылчак―Жаргылчак38723125Конкин―Ырдык8422726Культцентр―Ак-Шыйрак19221727Кургак-Айрык―Оргочор2673328Кызыл-Суу1867Кызыл-Суу15464―29Кызыл-Суу пристаны―Кызыл-Суу233930Кытай―Ырдык7352431Липенка1911Липенка18032132Мундуз―Ак-Дөбө7521633Оргочор1932Оргочор2806234Подгорный―Оргочор1049635Саруу1890Алдашев8501536Светлая Поляна (Сүттү-Булак)1911Светлая Поляна3257437Сөөк―Барскоон010638Талды-Булак―Жети-Өгүз02439Тамга―Тамга37513940Тилекмат―Ак-Дөбө33661341Тосор1928Тамга27365542Чоң-Жаргылчак1928Жаргылчак10653743Чоң-Кызыл-Суу1920Светлая Поляна893444Чырак1912Жети-Өгүз20562245Ырдык―Ырдык32792846Ысык-Көл―Алдашев3741047Ыштык―Ак-Шыйрак26165

 Экономикасы 
Чарбасынын негизги тармагы — айыл чарбасы; 1149 дыйкан чарбасы, Оргочор асыл тукум дөөлөттүк зооту, Жети-Өгуз мал бордоо чарбасы, мөмө-жемиш питомниги иштейт (2001). Кийинки жылдары малдын санынын кыйла кыскарып кеткендигине карабастан Жети-Өгүз району малынын саны боюнча облуста 1 орунда. 

 Булактар 

 
Категория:Кыргызстандын райондору
Категория:Ысык-Көл облусу