Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Монго (эл)

thumb|left|Монго айымдары. 1900-1915 жж.
Монго (монго-нкундо) — Конго Демократиялык Республикасында жашаган эл. Көптөгөн уруу жана субэтникалык топтордон турат. Ири субэтникалык топтор: нтомба, нкунду, еконда, мболе. Монгонун негизги бөлүгү Конго дарыясынын бурулушундагы тропикалык токойлордо жашайтMongo people, Encyclopædia Britannica.Жалпы саны (ленгола, локеле и тетела менен бирге) — 5 млн адам.

 Тил 
Монго жана лингала тилдеринде сүйлөшөт. Ал тилдер банту уясына кирет. Француз тилин билишет.

 Коом 
400px|left|thumb|Эквадордук провинциялык Монго үй-бүлөсү, 2007-жыл

Тропикалык токоюнун тереңдигинде жашагандар уруулук түзүлүштүн элементтерин жана башчылык институттарын сактап калышкан.

 Дин 
Көпчүлүк христиандар (католиктер). 
Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Алар ата-бабалардын культтарына (Ндзакомба жана Мбомбианда) жана табияттын рухтарына сыйынышат.

 Маданият 
Элдик оозеки фольклору бай — жомоктор (жаныбарлар жөнүндө), ырлар, макал-лакаптар, уламыштар, Иняня баатыр баба жөнүндөгү эпос ж.б.Көркөм жыгач оюмдары байлыгын жана жогорку татаалдыгын көрсөтүп турат.

 Чарбалык иштер 
Негизги кесиби кол менен иштетилген тропикалык
которуштуру чарбасы (ямс, маниок, батат ж.б.). Ошондой эле мергенчилик, балык уулоо, жыйноочулук менен да алектенишет. 
Монгонун бир бөлүгү плантацияларында (май пальма, кофе, каучук) жана айыл чарба чийки затын кайра иштетүүчү ишканаларда иштейт.

 Турак жай 
Салттуу шакек түрүндөгү конуштар, турак жай — конус төбөсү бар тегерек өрүлгөн алачык.

 Кийим 
Салттуу кийим — белдемчи. Азыркы учурда көпчүлүк заманбап кийим кийип калышты.

 Тамак-аш 
Негизги тамагы – соус кошулган ботко, отко куурулган эт.

 Тарых 
Азыркы мекенине монго ата-бабалары биздин замандын биринчи миң жылдыгында келишкен. Пил сөөгү жана кул соодасында активдүү катышкан. Андан кийин "нгула" (дарактан жасалган порошок – гигиеналык жана косметикалык продукт) сатууга өтүшкөн.1885-1908 жылдары монго эли бельгиялык колонизаторлор тарабынан ырайымсыз эксплуатацияга жана геноцидге дуушар болгон.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 http://etnolog.ru/people.php?id=MONG
 https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/308745

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Монго тили

Монго (ломонго, нкундо же монго-нкунду) — Конго Демократиялык Республикасында жашаган монго элинин эне тили. Монго тилинде Конго Демократиялык Республикасында батышында (Экватордук жана Маи-Ндомбе провинцияларда) сүйлөшөт.
Улуттук тил деген статусуна ээ.

Монго тили бир нече диалектилерге бөлүнөт. Кээ бир диалектилер жазууну (латын алфавиттин негизинде) колдонушат.

Монго — тоналдуу тил.

 Булактар 

https://web.archive.org/web/20070724090444/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/MongoNkundo

Категория:Банту тилдери
Яунде (эл)

Яунде (евонде, евондо, бети) — Камерундагы фанг тобуна кирген эл. Алар Яунде шаарынын аймактарында жана Ньонг дарыясынын орто агымында жашашат.

 Тил 
Сүйлөгөн тили же диалекти — евондоEthnologue: Languages of the World. Ал тил же диалект банту уясынын курамына кирет.Француз тилин билишет.

 Дин 
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдер (ата-бабаларга сыйынуу, анимизм) карманышат. Калгандары христиандар (католиктер, протестантар).

 Чарбалык иштер 
Кол менен иштетилген тропикалык жер чарба (таруу, жүгөрү, ямс, маниок, таро) негизги салттуу кесиби болуп саналат. Андан тышкары плантацияларда (банан жана какао) жана өнөр-жай ишканаларда иштешет.

 Кол өнөрчүлүк 
Элдин салттуу кол өнөрү: 

жыгачтан жана пилдин сөөгүнө оюу (тотемдерден үй буюмдарына чейин);
килем токуу;
керамикалык буюмдарды жасоо.

 Салттуу турак жай 
Айылдар кыйла компакттуу, жолдорго жана дарыяларга жакын жайгашкан.Турак жай тик бурчтуу формада, чатырлары бийик, ашкан, пальма бутактарынан же камыштан жасалган.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

https://joshuaproject.net/people_groups/11170/CM

https://www.ethnologue.com/language/ewo

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Саката (эл)

Саката (өз аты басаката, дзинг) — Конго Демократиялык Республикасында жашаган эл. Касаи, Квилу жана Квану дарыяларынын жээгиндеги Бандунду аймагында отурукташкан.
Жалпы саны — 250 миң адам.
Банту уясына кирген саката тилинде сүйлөшөт.
Көпчүлүк католиктер.
Саката курамына бома, джиа, баи, дзинг—янси, ампут, ангул, алвер, амбуун этникалык топтор кирет.

 Колдонулган адабият 

Андрианов Б. В. Саката // Энциклопедия «Народы и религии мира»

 Булактар 

https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1618971

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Ираку (эл)

Ираку (иракв, иракуа, мбулу) — Танзаниядагы эл. Аруша облусунун түштүк-батышындагы Эйяси жана Маньяра көлдөрүнүн ортосунда жашайт. Ираку элине горова же фиоме (Фиоме тоолу районунда), алава же алагва (Бубу дарыянын жогорку агымында), мбугу (Эйяси көлдүн түштүгүндө) тил жана маданият жактан жакын.
Жалпы саны 462 миң адам (2001).

Тил

Эне тили — ираку. Ал тил Афразия макроүй-бүлөнүн кушит уясына кирет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Калгандары христиандар (католиктер, лютерандар) жана мусулмандар.

Чарбалык иштер

Эркектердин негизги кесиби — мал чарбасы (ири жана майда мүйүздүү мал), аялдардын — кол менен иштетилген тропикалык жер чарба (сорго, элевсина, жүгөрү, буурчак өсүмдүктөрү, жер жаңгак).

Кол өнөрчүлүк

Килемдерди жана себеттерди токуу, терилерди иштетүү, булгаарыдан буюмдарды жасоо өнүккөн; жыгачтан оюу, жез буюмдарын жасоо.

 Колдонулган адабият 

Калиновская, К. П. Ираку // Народы и религии мира / Ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. с. 193.

 Булактар 

https://www.ethnologue.com/language/irk

https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/317682

Категория:Африка этностору

Категория:Кушиттер
Игбира (эл)

Игбира (өз аталышы igbira, egbira, ebira) — Нигериядагы эл. Гурара менен Оква дарыялардын ортосунда жашайт. Бир бөлүгү Нигер дарыянын оң жээгине жылып, йорубалардын арасында жашап калышты.
Жалпы саны 1,4 млн адам (2007).

Тил

Эне тили — эбира. Ошондой эле англис, хауса, йоруба тилдерин билишет.

Дин

Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Ата-бабаларга, жаратылыш күчтөрүнө, жогорку асман кудайына Хинегбага сыйынышат. 
Калгандары христиандар (католиктер жана афрохристиандар) жана мусулмандар (сүннөттөр).

Чарбалык иштер

Кол менен иштетилген тропикалык жер чарба (ямс, таруу, маниок, күрүч, жүгөрү, жержаңгак, какао, пахта), малчылык (ири мүйүздүү мал, чочко), аңчылык, балык уулоо.

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүк — кебез кездемелерин ийирүү, токуу жана боёо (игбира Нигериядагы эң мыкты токуучулар деп эсептелет), токуучулук, карапачылык, темир устачылык.

Коом

6 тотемдик патрилинейлик кландар (Арстан, Барс, Крокодил, Питон, Варан жана Теке), чоң үй-бүлө жамааттары, курак институттары, жашыруун эркектер коомдору сакталган.
Чоң аталары жана неберелери, ошондой эле бир нече. туугандардын категориялары тамаша мамилелери менен байланышкан. Бетти жана денени тырмалоо, эркек балага инициация жасоо практикаланат.
Жамгыр жаадырган дин кызматчылар бар. 
Негизги майрамдар – оруу-жыюу жана согуштун духу (Аканги).

 Турак жай

Конуштар чачыранды. Чатыры конус түрүндөгү тегерек үйлөрдө жашашат.

Тамак-аш

Негизги азыгы – дан эгиндерден жана жашылчалардан жасалган ботколор жана сорполор, балык. Тамака ачуу татымалдар кошулат.

Тарых

Уламыш боюнча, игбиранын ата-бабалары игала менен байланышкан жана Ида шаарынан келген.
18-кылымдын ортосунда игбира уруулук бирикмелер (панда, котон, карифи ж.б.) пайда болгон. Аларды 19 кылымдын ортосунда фульбе басып алган. Басып алуу учурунда игбира түштүк уруулары бөлүнүп, Нигер дарыянын оң жээгине көчүп кетишти.

 Булактар 

https://bigenc.ru/ethnology/text/1999438 

https://travel-journal.ru/ethno/37/676/

Категория:Африка этностору

Категория:Бенуэ-нигер элдери
Дояйо

Дояйо (доваяйо, намши) — Камерундун түндүгүндө (Түндүк региондун Бенуэ жана Фаро департаменттерде) жашаган эл. Дояйо этнонимден тышкары, "намши" деген кемсинтүүчү экзоэтноними бар.
Саны 46 миң адам.
Дояйо тилинде сүйлөшөт. Дояйо тили Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн адамава-убанги уясына кирет. Дояйо тили марке, теере (поли) и севе диалектилерге бөлүнөт. Жазуусу латын алфавиттин негизинде түзүлгөн.
Эне тилден тышкары француз жана фульбе тилдеринде сүйлөшөт.
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Калгандары христиандар жана мусулмандар.

 Булактар 

http://www.zyama.com/namji/

https://ru.unionpedia.org/Дояйо 

https://bigenc.ru/linguistics/text/1799767 

Категория:Африка этностору

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер
Гимирра (эл)

Гимирра — Эфиопиянын түштүк-батышында жашаган кушит эли.
Алар тоодо жашаган мажи этникалык коомчулукка жакын.
Жалпы саны 190 миң адам.

Раса

Гимирра эли өткөөл эфиопиялык расага таандык.

Тил

Гимирра (бенчо-омот) тилинде сүйлөшөт. Ал тил Афразия макроүй-бүлөнүн кушит уясынын курамына кирет. Диалектилер арасында эң негизгилери гимирра (бенчо), миеру, шако, кээде өзүнчө тилдер катары аныкталат.

Дин

Көпчүлүк салттуу культтарды карманышат. Монофизит христиандары бар.

Чарбалык иштер

Көпчүлүгү айылдык бирикмелерде уюшулган дыйкандар. Кол менен иштетилген жер чарба (таруу, сорго, банан ж.б.) өнүккөн.

Маданият

Материалдык маданият жалпы эфиопиялык типте. Каффа (гонг) жана амхаранын маданий таасири байкалган.

Тарых

Орто кылымдарда гимирра элинин феодалдык бирикмелери болгон, алар 17-кылымда Каффа падышачылыгынын, 19-кылымдын аягында Эфиопия империясынын курамына кирген.

 Булактар 

https://travel-journal.ru/ethno/31/594/

https://illustrated_dictionary.academic.ru/2740/Гимирра

Категория:Африка этностору

Категория:Кушиттер
Масалит

250px|thumb|right|Масалит элинин кылычтары
Масалит (Кана Масалака, Масарака, Месалит, Массалит, англ. Masalit, ар. .ماساليت‎) — эл. Судандын батышында (Дарфур) жана Чаддын чыгышында (Ваддаи) жашайтJames Stuart Olson, Charles Meur. The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary. — Greenwood Publishing Group, 1996. — 706 с. — ISBN 978-0-313-27918-8.. Жалпы саны 440 миң адам.

 Тил 
Масалит тилинде сүйлөшөт. Ошондой эле араб тили кеңири таралган.

 Дин 
Көпчүлүк мусулмандар (сүннөттөр). Бирок салттуу ишенимдердин таасири калганКалиновская К. П. Масалит // Народы и религии мира: Энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 96. — ISBN 5-85270-155-6..

 Чарбалык иштер 
Көпчүлүк дыйканчылык менен алектенишет. Майда фермерлик чарбалар өнүккөн. Масалит дыйкандары таруу, жер жаңгак, сорго, сезам, манго, кориандр өстүрүшөт.

 Турак жай 
Кадимки үй конус формасында, жыгачтан жана самандан курулган.

 Тарых 
Масалит уруусунун уламыштары боюнча, алардын түпкү мекени түндүктө болуп, Туниске чейин созулган. Бирок алар өз жерлерин таштап, азыркы Чаддын аймагынан өткөндөн кийин, акыры азыркы Суданга отурукташып калышкан. Алар исламды 17-кылымда кыдыруучу мусулман дааватчыларынан кабыл алышкан.Дарфур жаңжалында (2003-2020) эл джанджавид арабдары тарабынан геноцидге дуушар болгон.Ошол себеп менен элдин бир бөлүгү коңшу өлкөлөргө (Чад, БАР, Түштүк Судан) качууга аргасыз болушкан.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Google Arts & Culture. Масалит

Категория:Африка этностору

Категория:Мабан этностору
Даго (эл)

Даго (даджу, дагу) — эл. Чад Республикасында жана Суданда (Кордофан жана Дарфур тоо платолорунда) жашайт.
Жалпы саны 240 миң адам, анын ичинде Чад Республикасында 140 миң, Суданда 100 миң.

Тил

Эне тили — даго (даджу).
Даго тили Нил-сахара макроүй-бүлөсүнүн чыгыш судан бутагындагы кир-аббай уясына кирет.
Экинчи тил катары араб тилин колдонулат.

Коом

Коомдук уюм көп балалуу үй-бүлөлөрдөн турган жамааттардан турат. Калктуу пункттар абдан компакттуу.

Дин
 
Көпчүлүгү Исламдын сүннөт багытынын маликит мазхабын тутушат.

Чарбалык иштер

Негизги кесиби — малчылык (ири мүйүздүү мал жана төө) жана сугат дыйканчылык.

Кийим

Эркектер үчүн салттуу кийим туника көйнөк, аялдар үчүн — узун көйнөк жана жоолук менен берилген.

Тамак-аш

Сүт, сүт азыктары жана жашылча тамактары.

Тарых

Даго элинин пайда болушу
17-кылымга таандык. Ошол мезгилде даго эли алгачкы мамлекетти түзүшкөн. Бир аздан кийин ал мамлекет Дарфур султанатынын курамына 
кирген.

 Колдонулган адабият 

Андрианов Б. В. Даго // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. С.154.

 Булактар 

http://www.aggregateria.com/D/dago.html 

https://www.ethnologue.com/language/daj

Категория:Африка этностору
Билала (эл)

Билала (булала, фр. bilala) — Чад Республикасынын Батха ​​префектурасында, Фитри көлүнүн тегерегинде жашаган эл.
Жалпы саны 136 629 адам (1993).

Раса

Билала эли негроид расасына таандык.

Тил

Эне тили — наба. Наба тили 
Нил-сахара макроүй-бүлөсүнүн борбордук судан уясына кирет. Наба тили 4 диалектке бөлүнөт. Билаладан тышкары ал тилде кукаи менен медого элдери сүйлөшөт. Бул үч эл биригип лиси деп аталат.

Дин
 
Көпчүлүгү Исламдын сүннөт багытынын маликит мазхабын тутушат.

Тарых

Билала биринчи жолу 14-кылымда Фитри көлүнүн жанында пайда болгон.
Алар Канем империясынын башкаруучу династиясы Сайфава династиясынын башчылары жетектеген көчмөндөр болгон.
Билалар этникалык жактан кайи (загава) жана нгизим элдеринин биригүүсүнүн натыйжасында пайда болгон саясий биримдик болгон. Билала, Канемге кирбей, империянын чегинен чыгышка отурукташып, аны менен согушкан. 1376-1400-жылдар аралыгында алар Канемдин алты маи (падышасынын) бешөөнү өлтүрүп, канемди борбордон кууп чыгышкан, андан соң Канем мамлекетин толугу менен талкалашкан, ошондуктан маи өлкөнүн түндүк-чыгышындагы Борнуга көчүп кетүүгө аргасыз болушкан.
15-кылымда Билала Канемдин жеринде Яо султандыгын түзүшкөн.
Жүз жылдан кийин Канем-Борно башкаруучулары султандыкты багындыра алышты, ал эми билалалар чыгышка көчүүгө аргасыз болушкан. Ошого карабастан, алар бир нече кылымдар бою Канем-Борно үчүн коркунуч болуп кала берген.
Лев Африкалык Египет менен ийгиликтүү соода улам, алардын (билала) мамлекети кошуна Канемге караганда бай экенин кабарлаган.
Билала эли Франциянын Экватордук Африканы колонизациясына чейин мамлекеттүүлүгүн сактап калган.

 Булактар 

https://artsandculture.google.com/entity/m09wlb0?hl=ru 

Категория:Африка этностору
Нгбанди (убанги эли)

Нгбанди (гбанди, могванди) — Борбордук Африкадагы эл. Алар Борбордук Африка Республикасынын түштүк бөлүгүндөгү Убанги дарыясынын жээгиндеги райондордо жана
Конго Демократиялык Республикасынын түндүк бөлүгүндө компакттуу жашашат. Аз сандуу топтор Конго Республикасында бар.Жалпы саны — 560 миң адам, анын ичинде Борбордук Африка Республикасында — 300 миң, Конго Демократиялык Республикасында — 250 миң, Конго Республикасында — 10 миңАндрианов Б. В. Нгбанди // Народы и религии мира: Энциклопедия / Башкы редактор В. А. Тишков; Редкол.: О. Ю. Артёмова, С. А. Арутюнов, А. Н. Кожановский, В. М. Макаревич , В. А. Попов, П. И. Пучков, Г. Ю. Ситнянский. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 369. — ISBN 5-85270-155-6.

 Тил 
Нгбанди тилдеринде сүйлөшөт. Нгбанди тилдери убанги уясынын курамына кирет.

 Дин 
Көпчүлүк католиктер. Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат.

 Чарбалык иштер 
Негизги салттуу кесиби — кол менен иштетилген жер чарба (маниок, элевсина, сорго, жер жаңгак, жүгөрү). Мал жана үй канаттууларды кармашат. Аңчылык менен жыйноочулук да маанилүү.

 Кол өнөрчүлүк 
Жыгачтан оюу (идиш-аяк, эмерек, музыкалык аспаптар, ритуалдык фигуралар жана маскалар) өнүккөн.

 Келип чыгышы 
Нгбанди уруулары азыркы мекенине 18 кылымда азыркы Түштүк Судандан көчүп келишкен. Жаңы жерде алар убанги этникалык топтор (айрыкча занде) менен аралашып, натыйжада, убанги тилдерине өтүшкөн.
Нгбанди элинин маданияты Судандын элдеринин маданияты менен окшош өзгөчөлүктөргө ээ.

 Кошумча факт 
Нгбанди элинин көрүнүктүү өкүлү Заирдин (азыркы Конго Демократиялык Республикасы) диктатор-президенти Мобуту Сесе Секо болгон.

 Дагы окуңуз 
Нгбанди тилдери

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

http://etnolog.ru/people.php?id=NGBA

https://englishlib.org/definition/нгбанди.html 

Категория:Африка этностору

Категория:Адамава-убанги тилдеринде сүйлөгөн элдер
Кваву (эл)

Кваву (окваву, акваву, акоаву, аква’у, квау, кваху, квейя) — акан тобундагы эл. Гана Республикасында жашайт. 
Жалпы саны 468 миң адам (2010).

Тил

Тил Нигер-конго макроүй-бүлөсүнүн ква уясынын акан тобуна кирет. Аброн тилине жакын.

Дин

Көпчүлүк христиан протестанттары (методистер, адвентистер, пресвитериандар).
Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат (ата-бабаларга сыйынуу, полидемонизм, фетишизм, асман руху Ньяме культу, магия).

Чарбалык иштер

Кол менен иштетилген жер чарба (ямс, маниок, жүгөрү, таруу, банан, жер жаңгак, жашылча, какао). Майда малды жана үй канаттууларды багуу.

Кол өнөрчүлүк

Кол өнөрчүлүктөрдөн темир устачылык, токуучулук, карапачылык, өрүү, жыгач оюмчулук өнүккөн.

Коом

Салттуу коомдук уюмдун негизин айыл жана чоң үй-бүлө жамааттары, матрилинейлик кландар, нторо аталык институту түзөт, анын (нторо) негизинде асафо аскер отряддары түзүлгөн.
Никени жөнгө салуу вирилокалдык, полигиния, левират, сорорат жана сатып алынган нике практикаланат.
Туугандык эсеп — матрилинейлик (патрилатерализмдин калдыктары менен).

Тарых

Этногенетикалык уламыштарга караганда, квавулар 17-кылымдын аягында Кваву бирикмесин негиздеген Денчирадан келген отурукташкандардын урпактары.
Ал бирикме 1742-1874 жылдары Ашанти Конфедерациясына курамында болгон.

 Колдонулган адабият 

Попов В. А. Зярай // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999

 Булактар 

https://travel-journal.ru/ethno/38/760/

Категория:Африка этностору

Категория:Ква тилдеринде сүйлөгөн элдер
Бена (эл)

Бена — Танзаниядагы банту эли.
Жалпы саны — 2 млн адам.

Тил

Банту уясына кирген бена-кинга тилинде сүйлөшөт. 

Дин

Жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Ошондой эле бена арасында католиктер жана мусулмандар бар.

Чарбалык иштер

Негизги кесиптери — кол менен иштетилген жер чарба (маниок, күрүч, жүгөрү, батат, буурчак өсүмдүктөрү, жашылчар) жана малчылык. Кээ бирлери плантацияда (сизаль ж.б.) иштешет.

Кол өнөрчүлүк

Салттуу кол өнөрчүлүк: токуу, кийим-кече жана идиш-аяк жасоо, жыгачтан оюу.

Турак жай

Салттуу үй жалпак чатыры бар тик бурчтуу турак жайдан, чопо менен шыбатылган каркас дубалдардан жана короосунан турат.
Бена кыштактары дарыя өрөөндөрүнүн ортосундагы адырларда жайгашкан.

Кийим

Бендин кийимдери кездемеден тигилет, эркектер үчүн ак, аялдар үчүн ачык түстөр. Климаттын ысыктыгына байланыштуу дээрлик бардыгы бут кийим кийишүүдө, ошондой эле европалык кийимдерди да кийишет.

Тамак-аш

Көбүнчө өсүмдүк азыктарын жешет. Бена ботколорду, дан шорполорду, банандарды (чийки же бышырылган), жашылча жана жемиштерди жешет.

Коом

Үй-бүлөнү уюштуруу формасы патриархалдык. Туугандык эсеп аталык, нике патрилокалдык. Уруу структуралары уруулук генеалогиялык мамилелерден негизделген.

 Булактар 

http://etnolog.ru/people.php?id=BENA

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Мбоши (эл)

Мбо́ши — Конго Республикасындагы эл. Конго дарыясынын орто агымында жана анын куймаларынын Ликвала жана Алим өрөөндөрүндө жашашатМбоши.Мбоши эли субэтникалык топтордон (мбоши, мбоко, аква, ангаре, квала, куба) турат.Жалпы саны 270 миң адам. 

 Тил 
Мбоши тили банту уясынын курамына кирет.

 Дин 
Көпчүлүк католиктер. Кээ бирлери жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат.

 Коом 
Негизги социалдык бирдик чоң үй-бүлөлүк жамаат болуп саналат. Туугандык эсеп матрилинейлик, көп аялдуулук өнүккөн.

 Чарбалык иштер 
Мбошилердин негизги кесиби — кол менен иштетилген тропикалык жер чарба (маниок, ямс, батат, таро, банан). Аны негизинен аялдар жүргүзүшөт, чарбалык жер тилкелерде, сазду ойдуңдарда, дүң кыркаларды талаага колдонушат, жашыл жер семирткичтерди чачышат.Жыйноочулук (кола жаңгагы, жапайы майлуу пальманын мөмөсү) жана балык уулоо (дарыяда) өнүккөн.

 Турак жай 
Мурда чачыранды конуштар басымдуулук кылса, азыр дарыялардын жана жолдордун жээгинде жайгашкан, төрт бурчтуу жайгаштырылган компакттуу айылдардын саны көбөйдү. Алардагы үйлөр фасады менен борбордук аянтты карайт. Айылдарда эркектердин үйлөрү бар. Турак-жай планы боюнча тик бурчтуу, каркас дубалдары таякчалар менен өрүлгөн жана пальма жалбырактарынан жасалган бийик чатыры бар.

 Тамак-аш 
Салттуу тамак — ботко, маниоктун камыр сымал пасталары, банан, мөмө-жемиш жана жашылча татымалдары, балык.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

Народ Мбоши

Современная энциклопедия. Мбоши

Категория:Африка этностору

Категория:Банту элдери
Сукума тили

Сукума же кисукума, гве — Танзаниядагы банту тили. Виктория көлүнүн түштүгүндөгү саванналарда кеңири таралган.
Ньямвези, ирамба, ньятура тилдери менен тилдик континуумду түзөт.
Диалектилер: сукума жана кийа (ошол себептен сукума тили ки-сукума деп аталат).

 Булактар 

https://ru.unionpedia.org/Сукума_(язык) 

http://www.africana.ru/lands/tanzania/ethnotanzania.htm 

Категория:Банту тилдери
Тиграи (эл)

Тиграи — семит эли. Эфиопиянын түндүгүндө (Тыграй аймагында) жана Эритреяда жашайт. Ошондой эле тиграи диаспоралары Суданда, Йеменде, Израильде, Италияда, Жибутиде бар.

Жалпы саны 10 млн ашык адам, анын ичинде Эфиопияда 4,5 млн жана Эритреяда 3,2 млн (55% калкты түзөт)SITUATION ANALYSIS OF CHILDREN AND WOMEN: Tigray Region.

 Тил 
Эне тили — тигринья. Эфиопияда тиграи арасында амхара тили кеңири таралган.

 Дин 
Басымдуу көпчүлүгү чыгыш христиандар (Эфиоп жана Эритрея чиркөөлөрү).
thumb|Хаузендеги православие чиркөөсү

 Чарбалык иштер 
Айдоо сугат дыйканчылыгы (буудай, теф, дурра, арпа, буурчак өсүмдүктөрү) которуу жана эки талаа системалары менен. Тоо боорлорун террассалоо кеңири колдонулат.Малчылык (ири жана майда мүйүздүү малдар, жылкы, эшек). Ци­вет­таларды өстүрүшөт.20-кылымдын ортосуна чейин мергенчилик маанилүү роль ойногон.

 Кол өнөрчүлүк 
Кол өнөрчүлүктүн ичинен карапачылык, темир устачылык, токуучулук, зергерчилик, тери иштетүү өнүккөн.

 Турак жай 
Турак-жай таштан, түндүгүндө тик бурчтуу, жалпак топурак чатырлуу (хэдже), түштүгүндө тегерек, чатыры саман менен жабылган.

 Коом 
Коомдук түзүлүштүн негизин айылдык жана чоң үй-бүлө жамааттары, аталык уруулук уюм, кол өнөрчүлүк касталары түзөт. Дворяндарга, жамааттын мүчөлөрүнө жана үй кулдарына социалдык катмарлануу болгон. Бифуркативдик-сызыктуу типтеги туугандык терминдер системасы.Эфиопиянын интеллигенциясынын жана дин ишмерлеринин, аскер кызматчыларынын жана бизнесмендеринин арасында тиграи элинин өкүлдөрү бир кыйла санды түзөт.

 Маданият 
Геэз жана тигринья тилдеринде бай фольклор (жомоктор, айрыкча жаныбарлар жөнүндө, ырлар, бийлер, кыдыруучу азмари ырчыларынын чыгармалары) жана классикалык адабияты бар.

 Тарых 
Тиграи хабеша этникалык топтон тараган. Хабеша Аксум падышалыгынын этникалык негизи болгон. XIII кылымдын аягында тиграи уруулары этникалык жамаатка биригишкен. Тыграй аймагы бахр-нагаш башкаруучусу башында турган Эфиопия империясына баш ийген. Йоханныс IV жана империянын башка жетекчилери тиграи элинен чыккан.

1974—1987-жылдардагы Эфиопиянын улуттук-демократиялык революциясынан кийин Тыграй элдик боштондук фронту Менгисту Хайле Мариамдын өкмөтүнө каршы куралдуу күрөштү жетектеген. 1991-жылы бийликтен кулатылгандан кийин — Эфиопия элдеринин башкаруучу Революциялык Демократиялык фронту. Тиграи элинин өкүлдөрү Эритреядагы башкаруучу Демократия жана адилеттүүлүк үчүн элдик фронтто да көпчүлүктү түзөт.

Тиграи элинен Эфио­пиянын президенти (1991–1995) жана пре­мь­ер-ми­нистри (1995–2012) Мелес Зенауи жана Эрит­реянын биринчи президенти Исайяс Афеверки чыккан.

 Белгилүү инсандар 

 Дагы окуңуз 

 Тигринья тили

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

https://bigenc.ru/ethnology/text/4191469 

https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/139610/Тиграи
Категория:Африка этностору

Категория:Семиттер

Категория:Семит тилдери