Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Карагоо, тоо

Карагоо тоосу - Кочкор өрөөнүнүн чыгышында. түштүк-чыгыштан түндүк-батышка созулат. Узундугу 20 км, туурасы 7–8 км. Орточо бийиктиги 2100–2200 м, эң бийик жери борбордук бөлүгүндө 2440 м. Белбаскак кайкылар бар. түштүк жана жон бөлүгү тегизирээк. Батыш жана түндүк капталдары кыска жана тик. Чыгыш капталы жантайыңкы, узун. Протерозойдун метаморфизмделген тоо тектеринен (кристаллдуу сланец, гнейс, азыраак мрамор) туруп, ар кайсы жеринде аляскит гранити, диорит тектери чыгып жатат. 

Какыр капталдарда караган, жылтыркан, терескен, шыбак (акшыбак, теңиртоо шыбагы жана башкалар), калкан, сагыз чөп, төө таман, эфемер өсүмдүктөрү өсөт. Тегизирээк жондорго кургак талаа мүнөздүү. Кышкы жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Каракоо тоосу

Каракоо тоосу – Жунай тоосу - Ысык-Көлдүн түштүк-батышында. Доңузкудук, Көбүргөн жана Улакол–Семизбел өрөөндөрү менен чектешет. Тоң районунун аймагында. Кеңдик багытта 26 кмге созулуп жатат. Туурасы 7 км. Орточо бийиктиги 2700 м, эң бийик жери 2881 м; тегерегиндеги өрөөндөрдүн таманынан 700–800 м. көтөрүңкү. Кыры тайпак, тик чокулар жокко эсе.

Капталдары жантайыңкы, кокту-колоттор аз. Улакол суусу кесип өткөн аймакта гана тик беттүү жарлар кездешет. Негизинен төмөнкү палеозойдун гранит, гранит-диорит, порфирит интрузия тектеринен турат. Жарым чөл жана кургак талаа ландшафты басымдуу; бадал аралаш талаа жана шалбаалуу талаа да кездешет. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тоң району
Категория:Тумар-2011
Каракужур тоосу

Каракужур тоосу – Тескей Ала-Тоонун түштүк-батыш тармагы. Белче жана Үкөк сууларынын (Каракужурдун оң куймалары) ортосунда дого сымал 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 3800 м, эң бийик жери 4211 м (Корго чокусу). Тоонун кыры тик, аскалуу, түндүк-чыгышы мөңгүлүү. түштүк капталы Каракужур өрөөнүнө карай жантайыңкы жана батыш капталдары кыска, Белче суусуна тик түшөт.

Жарым чөл жана кургак талаа (2500 мге чейин), бадал аралашкан шалбаалуу талаа (2500–3000 м), субальп жана альп шалбаалуу талаа (3000–3500 м), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафттары мүнөздүү. Жайыт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тумар-2011
Каракүнгөй, тоо

Каракүнгөй тоосу - Ички Теңир-Тоодо. Тескей Ала-Тоонун түндүк-батыш тармагы. Улакол-Семизбел өрөөнү менен Каракүнгөй (Кочкордун оң куймасы) суусунун аралыгынан орун алган. Кочкор жана Тоң райондорунун аймагында. Узундугу 22 км, туурасы 7 км. Орточо бийиктиги 3700–3800 м, эң бийик жери 4081 м. түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай бийиктеп, курчап жаткан өрөөндүн таманынан 1200–1300м. көтөрүлүп жатат. 

Кыры чыгышында аскалуу, айрым жерлеринде мөңгү кездешет, капталдары тик жана кыска; батышында тайпагыраак, капталдары жантайыңкы. тоодон Каракүнгөй, Борке, Сарытөр суулары (Улаколдун сол куймалары) башталат. Негизинен палеозойдун башталышында пайда болгон кумдук, алевролит, сланец тектеринен туруп, айрым жерлерин ордовиктин гранит, гранит-диорит интрузия тектери жиреп чыккан. Кургак талаа жана майда бадал аралашкан талаа (2600 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа (2600–2900 м), субальп жана альп шалбаалуу талаа (2900–3500 м), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Кочкор району
Категория:Тоң району
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Манас мөңгүсү

Манас мөңгүсү — Талас Ала-Тоосунун түн. капталындагы чуңкурчак тибиндеги ири мөңгү. Уз. 4,4 км, аянты 6,4 км2. Талас д-нын сол куймасы Үрмарал суусунун алабында жайгашкан. Башы деңиз деңгели. 3700 м, этеги 3220 м бийиктиктежатат. Кар чегинин бийикт. 3682 м, абляция облусунун аянты 3,7 км2. Мөңгүнүн этегин мореналар жаап жатат. Андан Армарал өзөнү башталып, Үрмаралдын оң курамы Табылгытыга куят.

 Колдонулган булак 
 Кыргызстандын географиясы: Энциклопедиялык окуу китеби, башкы ред. Ү. Асанов, Жооптуу ред. Ө.Бараталиев, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 Манас мөңгүсү 

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү
Категория:Ала-Тоо
Категория:Тумар-2011
Чоң Кемин

Чоң Кемин - Түндүк Теңир-Тоодогу суу, Чүй дарыясынын оң куймасы. Кемин районунун аймагында. Күнгөй жана Иле Ала-Тоолору кошулган жериндеги мөңгүлөрдөн башталып, кууш Чоң Кемин өрөөнү аркылуу кеңдик багытта агат. Узундугу 116 км, алабынын аянты 1890 км2.

Ири куймалары: Калмаксуу, Ор-токайыңды, Дөрө, Кашкасуу, Койсуу (сол), Тегирменти, Жашылкөл, Ичкесуу, Жаңырык, Бузулгансай, Каскелең, Коколуу-булак, Алматы, Туюкалматы, Талгар жана башка. Жылдык орточо чыгымы чатында 21,7 м3/сек, эң көбү 83,7 м3/сек, эң азы 7,18 м3/сек. Апрелде кирип, октябрда тартылат. Кышкысын тоңот. Алабында 8 көл (жалпы аянты 0,54 км2) бар. Ирилери: Көлтөр, Челек, Жашылкөл. Сугатка пайдаланылат Жээгинде Кароолдөбө, Кызылбайрак, Шабдан, Кайыңды, Тегирменти, Калмакашуу, Тар-суу кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Кемин району
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Шанек ашуусу

Шанек (шанык) ашуусу - Талас Ала-Тоосунда, Бешташ (Таластын оң куймасы), Шанек (Узун акматтын сол куймасы) сууларынын башынан орун алган. Бийиктиги 3532 м. Ашуу соңку ордовиктин гранит, гранит-диорит тектеринен турат. Ашуунун мойногу тар жана тик, капталдары терең капчыгайларга түшөт. Ашуу июнь айынан октябрь — ноябрга чейин ачык болуп, мал ашырылат. Талас жана Кетмен төбө өрөөндөрүн байланыштырат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2 br

Категория:Борбордук Азия‎
Категория:Ашуулар‎
Категория:Тумар-2011
Муздабас суусу

Муздабас суусу — Ат-Башы районундагы суу, Ак-Сай суусунун солкуймасы. Узундугу 36 км, алабынын аянты 207 км. Ат-Башы кырка тоосунун түштүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, кууш өрөөн менен түштүктү карай агат. Ак-Сай өрөөнүнө чыкканда нугу кеңейип салааларга бөлүнүп кетет. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 0,8–1,8 м3/сек . Эң көп чыгымы июль–августта, азы февраль–мартта байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октябрь–мартта тартылат.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2
 

Категория:Ат-Башы району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Суусамыр суусу

thumb|Суусамыр.
Суусамыр (суу жана түркчө самыр–кундуз, суу кундуз) – Ички Теңир-Тоодогу суу. Узундугу 90 км, алабынын аянты 2410 км2. Талас Ала тоосу менен Суусамыр кырка тоосунун кошулушундагы Ала-бел ашуусунан башталып, Суусамыр өрөөнү менен чыгышты карай агат. Жээктери жайык, саздуу, айрым жерлеринде салааларга бөлүнүп, жайылмасынын туурасы бир нече кмге жетет. Төмөнкү агымынын жээктери бадал-токойлуу. Батыш Каракол менен кошулуп, Көкөмерен суусун түзөт. Негизги куймалары: Өтмөк, Корумду, Чарыя (сол), Батыш жана Чыгыш Арамза, Чоң Үчемчек (оң). Кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 39,3 м3/сек. Апрелде кирип, сентябрда тартылат. Айрым куймалары сугатка пайдаланылат. Жээгинде Суусамыр кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Теңир-Тоо
Үчкошой

Үчкошой–суу, Талас суусунун сол куймасы. Талас Ала-Тоосунун түндүк-чыгыш капталынан башталат. Узундугу 40 км,алабынын аянты 1210км2,анын 10км2дейи түбөлүк кар,мөңгү менен капталган. Үчкошойдун 268 куймасы бар; ирилери: Чоң кошой, Орто кошой, Жылаңач кошой, Жаргарт, Балачычкан. Алабында 17 майда көл (жалпы аянты 0,26км2) бар.Кар,мөңгү жана жамгыр сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы(Карой кыштагы тушта) 9,20 м3/сек (1958). Суусу май-июлда кирип, сентябрь–октябрда тартылат.Сугатка пайдаланылат. Өрөөнүндө Карой, Сасык булак, Кеңеш, Чоң токой кыштактары жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Талас району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Алайкуу, кырка тоо

Алайкуу, кырка тоо - Түштүк-Батыш Теңир-Тоодо. Чыгышынан Фергана тоо тизмеги, батышынан Көксуунун алабы, түндүгүнөн Алайкуу өрөөнү, түштүгүнөн Карачал тоосу менен чектешет. Эркеч, Сабажарды, Туюккайыңды, Көлкайыңды, Айрыташ, Кыздар, Кемпир, Бооралбас жана Үчказык айрыктарынан турат. Узундугу 70 км, эң жазы жери 45 км. Орточо бийиктиги 4190 м, эң бийик жери 5300 м (Манастынээри чокусу). 

Рельефи татаал, тоо тармактары тектон. жаракалар менен бөлүнгөн. Тармактары батыш тарабында узун (15–20 км), чыгышында кыска (5–10 км), капталдары жазы жана айдөш. Негизинен палеозой менен бор мезгилиндеги акиташ теги, сланец, бир аз гранит, мрамор, конгломерат жана башкалар тектерден түзүлгөн. Азыркы мөңгүлөр Кыздар, Кашкасуу, Манастынээри, Ойбала, Эркеч, Акечки жана Көлкайыңды тоолорунда кездешет. Шалбаалуу талаа, токойлуу шалбаа, токой, субальп, альп шалбаасы, 3900 м бийиктиктен жогору гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Кырка тоолор жайкы жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Баткен облусу
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Мугалим мөңгүсү

Мугалим мөңгүсү — Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү Ала-Арча суусунун алабындажайгашкан. Уз. 6,2 км, аянты 4,4 км2, анын 0,6 км2 калың морена менен капталган. Башы деңиз деңгели 4840 м, этеги 3220 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4140 м. Өткөн мезгилде Аксай мөңгүсүнүн оң кура-мы болгон; муз эрип чегинүүдөн өзүнчө мөңгүгө айланган. Азыр эки мөңгүнүн ор-тосунда корум таштар жатат. Фирн облусу Аламүдүн чокусунун (4895 м) түн. капта-лынан башталат. Мөңгүдөн башталган суу Аларчанын оң куймасы – Аксайга куят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 Мугалим мөңгүсү 

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Ала-Тоо
Категория:Тумар-2011
Эмеген-Кайнар өрөөнү

Эмеген-Кайнар өрөөнү - Ички Теңир-Тоо менен Борбдук Теңир-Тоонун чек арасында. Борколдой кырка тоосу жана Карлытоо менен чектешип, Кичи Үзөңгүкууш суусунун алабында жайгашкан. Жети-Өгүз районунун аймагында. Өрөөн түндүк-чыгыштан түшүк-батышка карай Бозжалпак өрөөнүнөн Кумбелге чейин 35 кмге созулуп жатат. Туурасы 20 км. Таманынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3000–3200м, эң жапыз жери 2990 м (Эмеген жана Кичи Үзөңгүкууш сууларынын кошулган жеринде). Курчаган тоолордун ойдуңдан салыштырмалуу бийиктиги 2000 м. Өрөөн генезистик тиби боюнча мегантиклиналь. Бозжалпак өрөөнүнүн түндүк-батыш тармагы болуп эсептелет. Курчаган тоолордо байыркы мөңгүнүн издери кездешет; өрөөндө төртүнчүлүк мезгилдин морена калдыктары 3100–3000 м бийиктикке чейин жатат. Курчаган тоолордо азыркы мөңгүнүн аянты 30,31 км2. Таманы палеоген-неогендин майда шагылдуу конгломерат, кумдук, алевролит катмарлары жана мергелдер менен толгон. Түндүк жана түштүк бети (Борколдой жана Карлытоонун капталдары) девон менен карбондун кумдук, туф, акиташ теги, кремнийлүү жана чополуу сланец, мергель, түштүк-чыгышы силур менен девондун сланец, кумдук, акиташ, порфирит, диабаз жана башка тектеринен түзүлгөн. Климаты континенттик, суук. Январдын орточо температурасы –27° С, июлдуку 9° С, жылдык жаан-чачыны 250—300 мм. Өрөөндүн таманына субальп, алып шалбаасы, кап талдарына шалбаалуу талаа жана талаа; муздак чөл жана гляциалдыкнивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү жайыт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2 

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Өрөөндөр
Категория:Ысык-Көл облусу
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Кубакы ашуусу

thumb|Кубакы ашуусу
Кубакы ашуусу — Кыргыз Ала-Тоосунун чыгышында. Орто-Токой, Байдамтал өрөөндөрүнүн чек арасынан орун алган. Кочкор жана Тоң райондорунун аймагында. Бийиктиги 2350 м. Ашуунун түндүк капталы жантайыңкы, түштүгү тигирээк. Девон, карбондун кумдук, конгломерат, сланец, акиташ тектеринен түзүлгөн. Ашуу жыл бою ачык, Боом капчыгайынан Орто-Токой өрөөнүнө түшкөн автомобиль жолу (Бишкек- Кочкор төтө жолу) өтөт. Эл чарбасында мааниси чоң. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы / Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 Кубакы ашуусу

Категория:Ашуулар
Категория:Кочкор району
Категория:Тоң району
Категория:Тумар-2011
Чыгыш Сөөк, капчыгай

Ички Теңир-Тоодогу Кара-Мойнок жана Жумгал тоолорунун аралыгында. Сөөк суусунун аккан багыты боюнча батыштан чыгышка 50км ге созулуп жатат. Кочкор жана Жумгал районунун аймагында. Таманынын жазы жери 2–3км, кууш жери 500–1000м. Деңиз деңгээлинен 
2300–2900м бийиктикте. Шиленди жана аккумуляция тектерин суу жеп кетишинен пайда болгон. Негизинен V формасындагы капчыгай. Гранит-диорит, сиенит жана башкалар интрузия тектеринен турат. Капчыгайдын таманына талаа жана шалбаалуу талаа, тоо беттеринде бадал аралашкан талаа, айрым жерлеринде шалбаа (3000м ге чейинки бийиктикте), андан жогоркусу альп жана альп шалбаалуу талаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Капчыгайдын төрүнө чейин авто жолу жетет. Жайкы жайыт.
 № Өлчөм белгиси (метр менен) 1 Деңиз деңгээлинен бийиктиги 2300-2900 2 Узундугу 50000 3 Жазы жери 2000-3000 4 Кууш жери 500-1000

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энцклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2 
 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.google.kg/search?tbm=isch&hl=ru&source=hp&biw=1024&bih=547&q=%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5+%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE&gbv=2&oq=%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5&aq=5&aqi=g10&aql=&gs_sm=c&gs_upl=7203l9391l0l21344l6l6l0l1l1l0l344l672l3-2l2l0 

Категория:Нарын облусунун капчыгайлары
Категория:Капчыгайлар
Категория:Тумар-2011
Акбогус, ашуусу

Акбогус ашуусу - Академик Адышев кырка тоосунун Акбогус (түндүк) жана Дагдул (түштук-батыш) тармактарынын кошулган жеринде. Деңиз деңгээлинде 3800 м бийиктикте. Акбогус (түштүк-чыгыш) жана Буйга(түндүк-батыш) өрөөндөрүн байланыштырган эки айрыктан турат; төмөнкүсү Калмаксуу, жогоркусу Акбогус. Калмаксуу ашуусу тик аскалуу, Акбогус тайпаң жон, кум шагылдуу жана байыркы мореналуу. Акбогус ашуусу аркылуу Алайкуу өрөөнүн Ажыке жана Гүлчө өрөөндөрү менен байланыштырган жол өтөт. Чыгыш капталы тик,арча токойлуу шалбаа, батышы жантайыңкы, альп шалбаа жана субальп шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Июнь — октябрь айларында ашуу ачык. Топонимдин 2-бөлүгү кыргыз диалектинде жана айрым түрк тилдеринде богус, богоз, богос, бугаз формаларында кездешип, тоолордогу өткөөл, булуң, кокту колоттордун кошулган жери, суу куймасы маанисин туюндурат.

 Колдонулган адабият 
 Кыргызстандын географиясы . — Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. — 728 б. — ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору . 

Категория:Кыргызстандын географиясы
Категория:Ашуулар
Категория:Таажы-2012
Эңилчек өрөөнү

Эңилчек өрөөнү - Борбордук Терңир-Тоодо; Кантеңир тоо тоомунун батыш тармактары Сарыжаз жана Эңилчек кырка тоолорунун аралыгында чыгыштан батышты карай созулган терең капчыгайды ээлейт. Аксуу районун аймагында. Узундугу 106 кмге чейин (анын 60 кмге жакынын мөңгү ээлейт), эң жазы жери 3 км. Аянты (суу бөлгүчтөр менен кеткен чек боюнча) 1739 км2 (анын ичинде 949 км2 жерин мөңгү ээлейт). Таманынын эң бийик жери 2500–3000 м. Төр жагы экиге айрылып, Түндүк жана Түштүк Эңилчек мөңгүлүү өрөөндөрүн түзөт да Меридиан кырка тоосуна чейин созулат. Эки айрылыштын аралыгында орточо бийиктиги 6000 мден ашкан Терңир-Тоо жатат. Байыркы геологиялык антикланалдын кыры боюнча кеткен тектоникалык жарака желип отуруп, 2000 мге чейин тереңдеп, өрөөн пайда болгон. Негизинен силур, девондун сланец, акиташ жана башка тоо тектеринен туруп, пермдин граниттери жиреп чыккан. Байыркы муз каптоо мезгилинде өрөөн толугу менен муздун алдында калып, анын эрозиялык аракетинен азыркы тепши сымал абалына келген. Капталдарында байыркы мореналардын калдыктары кездешет. Климаты катаал, кышы суук, кургак, кар аз түшөт. Жайы салкын, жаан-чачын аз жаайт. Январдын орт. темп-расы –18...–20°С, июлдуку 10–11°С. Жылдык жаан-чачыны 250–300 мм. Чыгышы мөңгүлөр менен капталган; эң ириси – Түш. Эңилчек мөңгүсү (аянты 613 км2, уз. 59 км). Негизги суусу — Эңилчек (орточо чыгымы 30 м3 /сек). Өрөөндүн күнгөй капталдарына (2700–2800 жана 3000–3200 м бийиктикте) жарым чөл жана кургакчыл талаа, тескей жагына (2800–3100 м) шалбаалуу токой, өрөөндүн эки капталына субальп жана шал- баалуу талаа жана шалбаа, альп ландшафт алкактары мүнөздүү. Эң көп аянтты ни-валдык-гляциалдык алкак ээлейт. Кышкы жайыт. Эңилчек кыштагы орун алган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Өрөөндөр
Категория:Ысык-Көл облусу
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Чоң Кызылсуу

thumb|Чоң Кызылсуу.
Чоң Кызылсуу — Ысык-Көл өрөөнүндөгү суусунун Узундугу 48 км, алабынын аянты 340 км2. Тескей Ала-Тоонун борб. бөлүгүнүн түндүк капталындагы Ашуутөр мөңгүсүнөн башталып, Ашуутөр аталат да, оң тарабынан Кашкатөр суусу куйгандан кийин Чоң Кызылсууну пайда кылат. 14 майда куймасы бар: ирилери: Сабатөр, Келдике, Кашкатөр, Айлампа, Шатылы ж. б. Жылдык орточо чыгымы 4,7 м3/сек, эң көбү 20,8 м3/сек (жайында), азы 0,7 м3/сек. Алабында 46 мөңгү бар (жалпы аянты 44,3 км2). Жайында кирип, күзүндө тартылат. Чоң Кызылсуунун боюнда 2500 м бийикте Кыргыз Республиканын Илимдер академиясынын Тянь-Шань физика-географиялык станциясы, 2000 м бийикте Чоң Кызылсуу кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Үчкөл

Үчкөл — Борбордук Терңир-Тоодогу суу, Сарыжаздын оң куймасы. Узундугу 87 км, алабынын аянты 1400км2. Тескей Ала-Тоонун түштүк капталынан башталат. Жогорку агымында Сарычат аталып чыгышты,ортоңку бөлүгүндө Ээрташ делип,түштүктү карай кууш өрөөн аркылуу агат. Төмөнкү агымында чыгышка багыт алып, Үчкөл аталат.Алабында 165 мөңгү (жалпы аянты 326,6км2), 13 көл бар. Жылдык орточо чыгымы чатында 11,8 м3/сек,эң көп чыгымы июль–августта (45–50м3/сек), азы февраль–мартта (1,5–2,1 м3/сек) байкалат. Өрөөнү жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулар‎ы
Кызарт ашуусу

Кызарт ашуусу - (кыз жана байыркы кыргызча арт — ашуу; кыз ашуу) Ички Теңир-Тоодо; Кочкор, Нарын облусу жана Жумгал өрөөндөрүн байланыштырат. Сандык жана Кызарт тоолорунун аралыгында. Бийиктиги 2664 м. Чыгыш жагы жантайыңкы (Узун-Булак), батышы бир аз тик (28— 30°, Кара-Суу). Ашуу аркылуу автомобиль жолу өтөт. Ашуу жыл бою ачык.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы / Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Нарын облусу
Категория:Ашуулар
Категория:Тумар-2011
Жыргалаң суусу

Жыргалаң суусу – Ак суу ооданындагы суу. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталынан башталып, Ысык-Көлдүн чыгыш тарабындагы аты окшош булуңга куят. Узундугу 97 км, алабынын аянты 2070 км2. Жогорку жагы кууш капчыгай аркылуу субмеридиан багытта, төмөнкү бөлүгү кеңдик багытта агат. Ири куймалары: Терим Төр-Булак, Түргөн Аксуу, Боз учук, Ичке жергез, Ак суу (Арашан). Мындан башка 50дөн ашык майда куймалары бар. Алабында жалпы аянты 1,54 км2 келген 42 көл жатат. Жылдык орточо чыгымы 22,5 м/сек; эң көбү 104 м3/сек, эң азы 7,12 м3/сек. Апрельде кире баштап, августтун аягында тартылат. Сугатка кеңири пайдаланылат. Алабында Ак суу жана Жыргалаң курорттору жайгашкан. Боюнда Жыргалаң шаарчасы, Совет, Токтогул (Зындан), Акчий, Раздольный, Шапак Отрадный, Чоң Жергез, Чолок, Кара жал, Тепке кыш орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы,мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору Б. 2004.

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Ысык-Көл облусу
Кишемиш

Кишемиш суусу, Баткен району — Түркстан кырка тоосунан башталган суу, Исфаранын оң курамы. Баткен районунда. Узундугу 36 км, суу чогултуучу аймагы 524 км2. Түркстан кырка тоосунун чыгыш учундагы мөңгүлөрдөн башталат. Мөңгү, кар сууларынан куралат. Май—октябрь айларында суусу кирет. Көп жылдык орточо чыгымы 3,19 м3/сек.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Баткен району
Категория:Кыргызстандын суулары
Арпа мөңгүсү

Арпа мөңгүсү – Ички Теңир-Тоодогу өрөөн тибиндеги мөңгү. Фергана тоотиз мегинин түндүк-чыгыш капталында. Узундугу 3 км, аянты 3,3 км2. Жылаңач менен Кичи Каракамандын (Арпанын оң куймалары) аралыгындагы өзөндүн төрүндө жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4600 м, этеги 3640 м бийикте жатат. Көптөгөн жаракалар менен тилмеленген. Үстүнкү бетинин 30–50%тейи мореналар менен капталган. Мөңгүдөн башталган суу Арпага сол жактан куят. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Категория:Теңир-Тоо
Категория:Тумар-2011
Чоң Нарын

Чоң Нарын — Нарын дарыясынын негизги курамы. Узундугу 132 км, алабынын аянты
5710 км2. Акшыйрак кырка тоосунун түндүк батышындагы Петров мөңгүсүнүн этегиндеги көлдөн Кумтөр деген ат менен башталып, тегиз түздүк менен агат.

Арабел кошулгандан баштап Тарагай аталып, Жетимбел жана Акшыйрак кырка тоолорун бөлүп, капчыгай аркылуу өтөт. Тоодон чыккандан кийин түздүк менен түштүк-батышка карай морена калдыктары аркылуу жай агып, салааларга бөлүнөт. Мында байыркы көлдөрдүн калдыктары байкалат.

Тарагай менен Карасай кошулгандан кийин Чоң Нарын деп аталат. Ортоңку бөлүгүндө Чоң Нарындын жээктери саздуу келип, салааларга бөлүнөт. Чыгыш Каракол жана Улан кошулгандан кийин бир нукка биригет (туурасы 20–40 м). Айрысуунун чатынан өрөөнү кеңейип, дарыя тектирлерин пайда кылат. Кичи Нарын менен кошулуп, Нарын дарыясын түзөт.

Жылдык орточо чыгымы чатында 48,3 м3/сек; эң көп чыгымы июлда (311 м3/сек), азы февралда (7,3 м3/сек) байкалат.. Негизинен мөңгү, кар жана булак сууларынан куралат. Өрөөнү жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Нарын дарыясы
Категория:Тумар-2011
Кызылбел-Чар ашуусу

Кызылбел-Чар ашуусу — Ички Теңир-Тоодо. Нарын кырка тоосу менен Ала-Мышык тоосунун тутумдашкан жеринде. Нарын өрөөнү менен Ат-Башы өрөөнүн байланыштырат. Абсолюттук бийиктиги 2295 мден (Кызылбел) 2600 мге (Чар) чейин. Палеогендин кызыл түстүү тоо тектеринен турат. Ашуу Нарын кырка тоосу менен Ала-Мышык тоосунун ортосунда неотектоникалык кыймылда жогору көтөрүлгөн байыркы өрөөндөн орун алган. Азыр бул быткыл дөңсөөлүү аймак. Түндүк капталы тик жана кыска, түш. капталы айдөш жана узун. Жайыт жана кыштоо катары пайдаланылат. Ашуу аркылуу Бишкек — Торугарт автомобиль жолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы / Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Ашуулар
Категория:Тумар-2011
Чакыркорум

thumb|Чакыркорум суусу.
Чакыркорум – Чоң Нарын дарыясынын сол куймасы. Борколдой кырка тоосунун түндүк капталында. Узундугу 33 км, алабынын аянты 315 км2. Алабынын деңиз деңгээли орточо бийиктиги 3800 м. Куралуу облусуна кирет. Борколдой кырка тоосунун мөңгүлөрүнөн агып түшкөн бир топ майда суулар кошулуп, Кактысайдан түндүктү көздөй бурулатда,Кумталаага өтүп, Чоң Нарынга куят. Негизинен кар, мөңгү сууларынан куралат. Ири куймалары: Чоң Карасуу, Чоң Төр, Тууратөр(оң). Жылдык орточо чыгымы 4 м3/сек, эң көбү июнь–июлда,эң азы январь–февралда байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011