Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кобальт

thumb|Кобальт.
Кобальт (лат. Cobaltum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин VIIIВ группа элементи, к.н. 27, ат. м. 58,9332. К. биринчи ыкма 1735-ж. швед химиги Г.Брандт ачкан. Жаратылыштагы К. туруктуу бир изотоп 5927Cо турат. Белгилүү атом катарында болгон жарым ажыроо мезгили Т1/2 =5,24 жыл жасалма ыкма менен алынган радиоактивдүү изотоп 6027Cо колдонулат. Окистенүү даражасы +2 жана +3, кээде +1, +4, +5 да көрсөтөт; иондошуу энергиясы: Со0® Со+® Со2+ – 7,86 жана 17,31 (эв м-н) барабар. Ат. радиусу 0,125нм; иондук радиусу Со+2 – 0,78, Со+3 – 0,64; балкып эрүү темп-расы 1493оС; кайноо темп-расы 2277оС; тыгызд. – 8,9 г/см3. К. мүнөздүү металлдык жалтырактык касиетке ээ, көгүш түстө; жеңил иштетилет, серпилгич, темирге окшош, болоттон да катуу, темир сыяктуу магниттик касиетке ээ, бирок ал касиетин 1121оС жогорку темп-радан баштап жоготот. Жер кыртышында 3×10-3 % жакын, сейрек таралган металл. Жерден атырылып чыккан минералдык булакта, көпчүлүк тоотек-инде, деңиз суусунда кездешет. Топуракта, өсүмдүк менен жаныбар ткандарында да бар. К. төмөндөгү минералдар: карролит – CuCо2S4 ; линнеит – CoS; мышьяк менен кобальт жаркырагы – CoAs, кобальтит – CoAsS, арсенит – CoAs 2 ж.б. түрүндө кездешет. Анын кендери Уралда, Кола жарым аралында жана Сибирде таралаган. Жөнөкөй хим. бирикмелеринде кобальт II валенттүү, ал эми комплекстик бирикмелеринде - III валенттүү. К. сууда жана абада туруктуу. 3000С оксиддик жука кабык (жашыл түстөгү СоО) менен капталат. Суюлтулган HCl, H2SO4, HNO3 к-таларында акырындык менен эрийт. Галогендер менен (F2 башкасы) бөлмө темп-расында, S, P,N2, Si, As менен 300-5000С аракеттенет. К. Со3О4 калыбына келтирүүдөн, кобальт хлоридин (CoCl2), кобальт сульфатын (CoSO4) электролиздөөдөн, никелдик, жез-никелдик, жез-кобальттык, мышьяк-кобальттык рудалардан алынат. Күкүрт жана туз к-таларында К. суутекти бөлүп чыгаруу менен эрип, кызыл түстөгү кристаллогидрат түрүндөгү туздар пайда кылат: CoSO4×7H2O, CoCl2×2H2O. К. азот к-тасы менен аракеттенгенде азот оксидине чейин калыбына келет. Кристаллдык К. нитраты – кызыл түстөгү кристаллогидрат: Co(NO3)2×6H2 O. К. ар түрдүү комплекстик иондор м-н, [Co(NH 3)6]3+ , [Co(NH 3)5×H2O]3+ , [Co(NO 2)6]3- ж.б. көп сандаган комплекстик бирикмелерди пайда кылат. Мис., натрий тетрародано-кобальты – Na[Co(CSN) 4 ] жана натрий тетрахлоро-кобальты – Na[CoCl 4]. Көк түстөгү бул эритмелер экөө тең К. фотометр ыкмасы менен аныктоодо колдонулат. К. жогорку темп-рага туруктуу материалды даярдоодо колдонулуучу куймалар алууда, коррозияга туруктуу материалдар компоненти катарында, курамында К. бар катализаторду даярдоодо, мед-да, тех-да колдонулат. Радиоактивдүү изотоп 6027 Со c-нурлануу булагы катары радиациялык хим-да, медицинада, c-дефектоскопияда, тыгыздыкты өлчөөдө кеңири пайдаланылат. О. эле рак оорусуна каршы күрөшүүдө «К. пушкасы» деген ат менен колдонулат. Ал эми анемия оорусуна каршы колдонулуучу белгилүү В12 витамининин курамында да К. болот. Андан сырткары К. ар түрдүү боёктор, эмалдар даярдалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Кобальт сульфаттары

thumb|Кобальт сульфаты
Кобальт сульфаттары, кобальт купоросу, СоSO4.7H2O. Жаратылышта кызыл түстөгү биберит минералы түрүндө кездешет. 43оС 250оС чейин акырындык менен суусузданат. Суусуз СоSO4, кобальттын сульфидин, абада окистендирүүдөн же кобальт оксидин SO2 агымында окистендирүүдөн алынат. Нымды жакшы тартат. СоSO4. 7Н2О 600оС жогорку темп-рада ажырайт. Сууда, этанолдо, метанолдо, глицеринде, айнек жана керамика үчүн пигмент катарында ж.б. колдонулат. 3-валенттүү сульфаты Со2(SO4)3.18H2O, көк түстөгү кристалл. Суюлтулган Н2SО4 жана муздак жерде туруктуу, бирок сууда жана 30о чейин ысытканда кычкылтекти бөлүп чыгаруу менен ажырайт. Күчтүү окистендиргич: НСl жана Кl хлорду жана иодду сүрүп чыгарат, этил спирти жана кумурска к-тасын окистендирет. Калий, рубидий, цезий, аммоний сульфаттары менен кобальт ачык таштарын МеСо(SO4)2.12Н2О пайда кылат. СоSO4 суудагы эритмеси курамында кобальт бар сырьёдон гидрометаллургиялык ыкма менен кобальтты бөлүп алуу үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Кокс

thumb|Кокс.
Кокс — катуу, бекем, көңдөйлүүлүгү жогору, күйүүгө жөндөмдүү, хим. актив-дүү, кара күңүрт түстүү зат. Курамы: орг. бөлүгү 94-95 % C, 1,5 % О2, 1,5-2% Н2 жана 1,2-1,7 % S турат. Минералдык заттар 10-11 % түзөт. Структуралык түзүлүшү б-ча графитке жакын. Жылуулук бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгү орточо алганда 7950 ккал/кг. Негизинен (80%) металлдар өндүрүүдө отун катары жана металлды калыбына келтиргич катары колдонулат. Жогорку темп-раны пайда кылуу менен ылдам күйүүсү, калыбына келтиргич сапаты анын көңдөйчөсүнүн көптүгүнө (45-55%), майдаланган бөлүкчөлөрү кесектигине жараша болот. Канчалык көңдөйлүгү көп, кесегирээк бөлүкчөлөр болсо,, ошончолук анын беттешүү аянты жогору болуп, күйүү жана калыбына келтирүүсү ошончолук ылдам жүрөт. Курамында күлгө айлануучу минералдык заттар, нымдуулук, күкүрт чектен жогору болушу анын жылуулук бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт. Электен өткөзүү аркылуу кесектиги өлчөмүнө жараша үч фракцияга ажыратат. 40-80 мм чегиндеги фракциялар металлургия ө. ж-нда, 10-20 мм чегиндеги фракциялар отун катары, 10 мм чоң эмес өлчөмдөгү фракциялар күйүүчү газга айландырылат. 1 т К. көмүрдөн 650-750 кг К. чыгат. Таш көмүрдөн алынган К. айырмаланып нефтиден алынуучу К-тун курамында минералдык заттар болбойт.

 Дагы караңыз 
 Кокс химиясы
 Көмүртек
 Көмүр

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Химия
Кокс газы

Кокс газы — көмүрдү кокстоодо бөлүнүп чыгуучу күйүүчү газ, 1 т көмүрдөн 310-340 м3 алынат. 1 м3. К. г. суутектек, метан, көмүр кычкыл газынан жана газ түрүндөгү углеводороддон тышкары 80-130 г бензол углеводороду, 8-12 г аммиак, 6-25 г суутек сульфиди 250-450 г суунун буусу, 15-35 г катуу зат болот. Кайра иштетүү менен мындай газдан таш көмүр чайыры, чайырдуу суу жана чийки бензол бөлүнүп алынып, алардан таза хим. заттар алынат. Темп-расы 700°С болгон кокстоочу аппараттан чыгып жаткан газ муздатылганда чайыр буусу, суунун буусу суюктукка, суюлтулган суунун буусунда аммиак эритмеге айланат. Сууда сиңирилбей калган аммиак күкүрт к-тасына сиңирилип аммоний сульфатына айландырылат. Газдагы бензол жана анын гомологунун буусу соляр майына сиңирүү менен бөлүнүп алынат. Жогоруда аталган продуктулар бөлүп алгандан кийинки газ курамы Н=54-59 %, СН4 =23-28 %, СО=5-7 %, оор углеводород 2-3 %, 3-5 %, СО 2 =1,5-2,5 %, О 2 =0,3-0,8 %. Жылуулук бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгү 16750-17200 кДж/м3. Аммиак өндүрүүдө суутек булагы катары жана ө. ж. мештерин ысытууда колдонулат. Нефть продуктуларын (керосин, лигроин) кокстоодо чексиз углеводород (этилеи, пропилен, бутадиен) турган газдар пайда болот. Алар полимер материалын, орг. продукту-лар алууда колдонулат. Мазут кокстоодо бензин газ түрүндө бөлүнүп алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Комплексондор

Комплексондор – металл иондору менен курамы туруктуу болгон ички комплекстик бирикмелерди пайда кылуучу, полиамин- полиалкилкарбон, окси (амин) алкилидендифосфон к-талары жана алардын туундулары. Сууда жана щелочтор эритмелеринде эрийт, орг. эриткичтерде эрибейт, ажыроо менен балкып эрийт. К. өтө туруктуулугу, алардын эки, үч же андан көп хелаттык циклдер (металлоцикл) биригишине байланыштуу. 200 жакын К. белгилүү. Практикада этилендиаминтетрауксус к-тасы (комплексон II) [(НООССН 2)2NСН2]2 жана анын эки натрийлүү тузу (комплексон III) же трилон Б, нитрилотриуксус к-тасы (комплексон I) 1,1,4,7,7-диэтилентриаминоуксус к-тасы, нитрилотриметиленфосфон к-тасы кеңири колдонулат. К. негизги колдонулуучу тармактары: комплексонометрияда титрант катарында, аналитикалык химияда металлдар иондорун бөлүүдө, суунун шорлуулугун азайтууда, жылуулук энергетикалык жабдууларга жабышкан туздан тазалоодо пайдалануучу аралашманын бир компоненти катарында, түстүү пленкаларды өңүнө чыгаруу иштеринде, организмден уулуу металлды жана Са-ди бөлүп чыгарууда колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Коргошун

thumb|Коргошун.
Коргошун (латынча Plumbum), РЬ — элементтердин мезгилдик системасынын IV тобунан орун алган химиялык элемент, атомдук номери 82, атомдук массасы 207,19. Табиятта туруктуу 4 изотобу бар: ²⁰⁴Pb, ²⁰⁶Pb, ²⁰⁷Pb, ²⁰⁸Pb. Акыркы 3 изотобу радиоактивдүү элементтердин ажырашынан пайда болот. Жер кыртышында массасы 1,6—1030/0ти түзөт. Коргошун таза түрүндө да учурайт. Маанилүү минералы — галенит. PbS (коргошун жалтырагы) бардык сульфиддик кендерде кездешет. Коргошун —жумшак, иштетүүгө жана чоюлууга ийкем, боз түстөгү металл; тыгыздыгы 11,34 г/см³ (20°), б. эрүү t 327,4 °С; кайноо t 1745 °C. Ал оңой кесилет жана жукарат. Кадимки шартта атмосферанын таасирине жана бир топ химиялык реагенттерге (суу, аммиак, сода, күкүрт, туз кислоталарынын суюлтулган эритмелери ж. б.) туруктуу. Суюлтулган кислоталарда эрибейт. Азот, уксус кислоталарында, щелочтун эритмесинде жакшы эрийт. Туз, күкүрт кислоталарында эрибейт. Кадимки шартта абада үстүнкү бети гана окистенет да, андан аркы кычкылдануудан коргоочу жука катмар PbO пайда болот. Ысытканда галогендер, күкүрт, селен, теллур менен түздөн түз аракеттенет. Химиялык бирикмелеринде II валенттүү (IV валенттүүлүк да мүнөздүү). Эки валенттүү Коргошун сууда эрий турган нитраттарды, хлораттарды, ацетаттарды, начар эрий турган хлориддерди, фториддерди жана эрибей турган хроматтарды, фосфаттарды, карбонаттарды, молибдаттарды, сульфиддерди пайда кылат. Коргошунду тазалоодо электролит катары кремний фториди пайдаланылат. Коргошундун (IV) бирикмелери анча туруктуу эмес. Коргошунду алуунун негизги сырьёсу болуп Коргошун жаркырагы PbS эсептелет. Маанилүү бирикмелери — Коргошун оксиддери PbO, PbO2, Pb3O4, сульфиди PbS, нитраты Pb(NO3)2, хроматы PbCrO4, тетраэтил коргошун Pb(C2H5)4 ж. б. Коргошун көбүнчө сульфид рудаларынан алынат. Коргошун техникалык кабелдерди, аккумулятор пластинкаларын даярдоодо, күкүрт кислотасын өндүрүүчү заводдо аппаратуралардын негизги бөлүктөрүн даярдоодо, куймаларды алууда (басмакана куймаларын ж. б.), гамма жана рентген нурларын жакшы сиңиргендиктен, радиоактивдүү заттар менен иштөөдө алардан сактанууда, тетраэтил Коргошунду өндүрүүдө колдонулат. Коргошундун бардык эрүүчү бирикмелери — уу. Дем алуу жолдору, ичеги, карын аркылуу организмге кирип, булчуңдарга, бөйрөккө, сөөккө чогулат. Уулануу болгондо, ич ооруп, кан басымы жогорулап, аз кандуулук, полиневрит байкалат, шал болуу да мүмкүндүк

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Химия
Кош туздар

Кош туздар — эки металл жана бир к-тадан пайда болгон туздар. Бир металл жана эки к-тадан пайда болгон туздар аралашма туздар деп аталат. К. т-га алюминий калий ачыкташы же калий-алюминий сульфаты К[А1(SО 4)2], К2 [РtСl 6] мисал боло алат. Алюминий калий ачыкташы анчалык туруктуу эмес, анын эритмеси туруктуулугу темп-рага жана эриткич жаратылышына көз каранды болот. Ошондуктан төмөнкү темп-рада атайын тандалып алынган эриткичтерде ачыкташтар башка кош туздардай эле туруктуу болушу мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Кош электрдик катмар

Кош электрдик катмар – фазалар тийишкен чегинде (электрод-электролит) карама-каршы иондор бөлүштүрүлүшү натыйжасында электроддук потенциалдын пайда болушу менен коштолгон катмар. К. э. к-дын пайда болушу электроддун иреттөөчү кулон күчүнүн жана электролиттеги иондун кыймылынын жыйынтыгы. К. э. к. иондун концентрациясы (С1) электролит көлөмүндөгү иондун концентрациясы (Co) менен төмөнкүдөй байланышат: . Анын түзүлүшү бири оң, экинчиси терс заряддалган катмардан турган жана бир капталы – катуу, экинчиси – суюк конденсатор сыяктуу. К. э. к. Гельмгольц – катмары жана диффузиялык – катмардан турат. Иондор заряды, электролит конц. жогорулаганда жана темп-ра төмөндөгөндө К. э. к-дын калындыгы төмөндөйт. К. э. к. потенциалынын айырмасы (ja) тыгыз катмар (j) жана диффузиялык катмардын (y) потенциалынын суммасына ja = j+y барабар жана суюк катмар кырына чейин экспоненциалдуу төмөндөйт. К. э. к. сыйымдулугу (C) потенциалдар айырмасына (ja) жана заряд тыгыздыгына (q) көз каранды: .

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Криптон

thumb
Криптон (гр. Kryptos – жашырынган, лат Kryptonum),–Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин VIIIА группа элементи, асыл газдарга кирет, к.н. 36, ат. м. 83,80. 1898-ж. У.Рамзай менен М.Траверс ачкан. Кадимки шартта 1 м3 абада 1м3 К. эрийт, түссүз, жытсыз газ. Атмосферада 3×10-4 % болот (көлөм б-ча). К. 6 изотоп аралашмасынан турат: 78Kr (0,354 % көлөмү б-ча), 80Kr (2,27 %), 82Kr (11,56%), 83Kr (11,55 %), 84Kr (56,90 %) жана 86Kr (17,37 %). Окистенүү даражасы +2. К. молекуласы бир атомдон турат. Ат-ук радиусу 1,98; коваленттик радиусу 1,09. Иондошуу энергиясы: Kr0 ® Kr + ® Kr 2+ ® Kr 3+ (эВ менен ) 14,00; 24,57; 36,94 барабар. Тыгызд. 3,745 г/л (273К, 0,01 МПа), кайноо темп-расы -153,2оС жана балкып эрүү темп-расы -157,1оС. Суюк абалындагы К. тыгызд. 2,472 г/см3, ал эми катуу абалында – 3,100 г/см3. Катуу К. кубдук кристаллдык торчону пайда кылат: a =5,72Е (58К), z=4. Сууда эригичтиги – 1,1×10-4 кг/м3 (0оС, 0,1 МПа); 0,054×10-3 кг/м3 (25оС, 0,1 МПа); Суу жана орг. заттар менен клатраттар пайда кылат. Бир нече эксимердик бирикмелери белгилүү: KrF * , KrCl * , KrBr * , KrO * (УФ лазерде колдонулат). К. фтор (KrF2), фенол, хлороформ жана башка менен бирикмелери алынган. К. өндүрүштө абадан алынат. 85Kr радиоактивдүү изотобун b-нурун алуучу булак катарында медицинада, коррозияны изилдөөдө индикатор катары ж.б. колдонулат. Андан сырткары К. электровакуумдук техникада, ысытылып жарык берүүчү лампаларды, түстүү реклама түтүктөрүн (ак түс) толтурууда колдонулат. К. болоттон жасалган баллондо 5-10 МПа басым астында сакталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Күкүрт

thumb|Күкүрт.
Күкүрт (лат. Sulfur) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIА группа элементи, к.н. 16, ат. м. 32,06. Табигый 4 туруктуу изотобу бар: ³²S, ³³S, ³⁴S, ³⁶S. Жаратылышта эркин жана бирикмелер түрүндө кездешет. Эркин түрүндө Туркмөнстандагы Каракум чөлүндө, Өзбекстанда, Россияда Волга дарыясынын жээгинде кездешет, эң ири кендери АКШ, Япония, Италияда табылган. Күкүрт ар түрдүү металлдар менен болгон бирикмелери өтө кеңири таралган. Мисалы, коргошун жалтырагы PbS, цинк обманкасы, жез жалтырагы ж.б. – булар түстүү металл алуунун булагы катары эң баалуу кендер болуп саналат. Табиятта күкүрт кальций жана магний сульфаттары катары да кеңири таралган. Күкүрт бирикмелери өсүмдүк жана жаныбар организминде кездешет. Жер кыртышында күкүрт жалпы саны 5×10-2 % түзөт. Күкүрт негизинен пирит – темир колчеданынан – FeS2 жана түстүү металлдар күкүрттүү бирикмелери бар полиметаллдык кенден да алууга болот:

FeS2 ⟶ FeS + S; 

2H2S + O2 ⟶ 2S + 2H2O;

2H2S + SO2 ⟶ 3S + 2H2O. 

Күкүрт – кадимки шартта 118,9°С балкып эрүүчү, сары, морт кристалл. Ал сууда эрибейт, бирок бензолдо ж.б. органикалык суюктуктарда жакшы эрийт. Күкүрт молекуласы 8 атомдон (S8) турат. 444,6°С кызыл-саргыч бууну пайда кылуу менен кайнайт. Күкүрт буусунда температура жогорулаган сайын молекуладагы атомдор саны улам азаят: S8 ⟶ S6 ⟶ S4 ⟶ S2 ⟶ S, 800-1400°С молекула бир гана атомдон турат. Күкүрт Cu, Fe, Zn менен түздөн-түз аракеттенип көп сандагы жылуулукту бөлүп чыгарат. Металл эместер менен аракеттенет, металлдар менен болгон реакциясы жеңил жана активдүү жүрөт. Күкүрт эл чарбасында кеңири колдонулат. Резина өнөр жайда каучукту резинага айландыруу үчүн колдонулат. Каучук өзүнүн баалуу касиетине күкүрт менен аралаштырып ысытканда гана ээ болот. Мындай процесс вулканизация деп аталат. Күрүрт өсүмдүктүн кээ бир зыянкечтерин жоготууда, ширенкени, ультрамарин боёкторун, көмүртек сульфиди ж.б. бир катар заттар даярдоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Күкүрт ангидриди

Күкүрт ангидриди, SO3 — 6 валенттүү күкүрт менен кычкылтек би-рикмеси. Кадимки басымда түссүз газ (44,5°С суюктукка айланат). Абада суу буулары менен реакцияга кирип, күкүрт кислотасын пайда кылат. Тыгызд. 1,92 г/см3.44,9°С кайнап, 16,8°С кристаллга айланат. Буу түрүндө SО3 моно-молекулалуу. Анын термикалык диссо-циациясы (SО2 жана О2) 450°С баш-талып, 1200°С толугу менен бүтөт. ЗО., суу менен өз ара аракеттенишкенде күкүрт к-тасы пайда болот:

SО3 + Н2О = Н2SО4 + 21 ккал

К. а. негиздик оксид жана негиздер менен өтө активдүү өз ара аракеттенишет. Күчтүү окистендиргич катарында күкүрттү, фосфорду, углеводородду жана башка окистендирет да өзү SО2 чейин калыбына келет. SО3 жогорку поли-мерлүү формасы суу менен анчалык ак-тивдүү реакцияга кирбейт, абада начар түтөйт жана анын окистендиргич таасири анчалык күчтүү эмес. Лаб-ялык шарттарда SО3 кээ бир металлдар сульфаттарын ысытуу менен алууга болот [Fе 2(SО2)3, МgSО4 жана башка]. Ашык сандагы Р2O5 конц. Н,SО4 таасир этип же абанын жана SО2 аралашмасын 400°С чейин ысытылган платина катализатору үстүнөн өткөрүү менен да алууга болот. Ө. ж-да алуунун ыкмасы SО2 катализатор жардамы менен окистендирүүгө негизделген. К. а. көптөгөн орг. продуктуларды өндүрүүдө сульфирлөөчү реагент катарында, олеумду алууда, жогорку конц. суусуз азот кислотасын алууда суусуздандыргыч агент катарында колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Күмүш

thumb|Күмүш.
thumb|Күмүш.
Күмүш же мөңгүнЮдахин (Ag, лат. argentum) ― Д.И. Менделеев мезгилдик тутумунун IВ подгруппасынын элементи. К.н. 47; ат. м. 107,870; асыл металлдарга кирет. Жаратылыштагы К. массалык сандары: 107 (51,35 %) жана 109 (48,65 %) болгон эки туруктуу изотоптун аралашмасынан турат. К. радиоактивдүү изотоптору практикалык жактан маанилүүсү ¹¹⁰Ag (Т½ =253 күн). Таза К. мындан 3 миң жыл мурун Египетте, Персияда, Кытайда белгилүү болгон. К. алтынга салыштырганда активдүү, жер кыртышында алтынга караганда 1,5 эсе көп, эркин абалда аз кездешүүчү элемент. Байыркы Египетте К. алтынга салыштырмалуу жогору бааланып келген (2,5:1 катышында болгон). К. саны жер кыртышынын 6•10-6 % (массасы б-ча) түзөт. К. жаратылышта: Ag2S – аргентит (күмүш жалтырагы), Ag2SbS3 – пираргирит, Ag3AsS3 – прустит минералдары түрүндө, айрыкча алтын, жез, коргошун кендери менен бирге кездешет. К. кендери Орто Азияда, Сибирде, Ыраакы Чыгышта; чет өлкөлөрдө – Мексикада, АКШ, Австралияда, Канадада кездешет. Таза К. – өтө жумшак, ак түстөгү металл; жылуулукту жана электр тогун башка металлдарга караганда жакшы өткөрөт; тыгызд. 10,5 г/см³ ; ат. радиусу 1,44; кайноо темп-расы 2212 °С; эрүү темп-расы 960,5 °С. Бирикмелерде I валенттүү; II жана III валенттүү К. бирикмелери да белгилүү. Хлор менен нымдуу чөйрөдө 80 °С, ал эми кургак хлор менен 300 °С реакцияга кирет; фтор менен жогорку темп-рада аракеттенет. Кадимки темп-рада окистендиргич катышпаса HCl, HBr, HI күмүшкө таасир этпейт. Суутек жана азот менен К. түздөн-түз бирикпейт. Ag2O аммиактуу эритмесине ацетонду жана спиртти таасир эткенде нитрид Ag3N пайда болот. AgNO3 эритмесине гидразинди таасир этүүдөн азиди – AgN3 алынат. Бөлмө темп-расында К. күкүмүнө же К. туздары эритмесине ацетиленди таасир этүүдөн Ag2C2 – карбиди алынат. Өтө жогорку темп-рада К. фосфор менен Ag3P пайда кылат. К. орг. к-талар жана щелочтор таасир этпейт. Нитрат, сульфат, тиосульфат жана металлдар хлориддери күмүш менен эриген (балкыган) абалында гана реакцияга кирет. К. нитраты, фториди, перхлораттан башка туздары түссүз жана уулуу. К. ысык конц. күкүрт к-тасында К. сульфатын жана күкүрттүү ангидридди пайда кылуу менен эрийт. Муздак, суюлтулган азот к-тасы менен бөлмө температурасында нитрат жана азот оксиддерин пайда кылуу менен аракеттенет. К. негизинен куйма түрүндө колдонулат. К. куймасы зергердик жана турмуш-тиричиликте колдонулуучу буюм, тыйын, лаб. идиштерди жасоодо, металлды жана радиодеталды каптоодо, К. басымдуу бөлүгү күмүш-цинк аккумуляторун жасоодо пайдаланылат. Күмүш ошондой эле өнөр жай пайдаланууну күн панелдеринде табат. К. орг. эмес жана орг. синтезде катализатор катары да колдонулат. К. иону бактерияларды жок кылат. Анын өтө кичине концентрациясы ичүүчү сууну тазалайт. Рубль жана тыйын деген сөздөр пайда болуусу күмүш менен байланышкан. XVIII-к. Киевдик орустарда рубль катары массасы 200 г болгон К. куймасы пайдаланылган. Ошол куйманы майда бөлүктөргө бөлгөндө тыйын келип чыккан. Алгачкы тыйын 1534-ж. Россияда даярдалганКүмүш энергетикада келечек.

 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория:Химия
Лантан

thumb|Лантан
Лантан (гр. Lantano – жашыруун, лат. lantanium, La) — мезгилдик тутумдум IIIВ тобунун элементи. К.н. 57, ат. м. 138,905. Сейрек кездешүүчү жер элементтерине кирет. Жаратылышта Л. 2 изотобу бар: 139Lа (99,911%) жана радиоактивдүү 138Lа (0,089%), Т1/2 =2 ×1011.жыл. окистенүү даражасы +3. Л-дын жер кыртышында м. б-ча 1,78×10 % түзөт. Л. 1839-ж. К.Мосандер ачкан, ал эми таза металл түрүндө 1902-ж. О.Мутман алган. Л. - күмүш түстүү, ак металл. №58 -71 элементтер тобу лантаноиддер деп аталат. Өтө таза Л. ийилгич келип жеңил иштетилет. Хим. активдүүлүгү б-ча щелочтуу жер металлдарына жакын. Минералдык к-талар жана суу менен аракеттенип суутекти бөлүп чыгаруу менен сууда эрибеген гидрооксидди пайда кылат. Суутек, кычкылтек менен 200оС темп-рада галогендер, галогендүү суутектер, углеводороддор, бор жана күкүрт менен аракеттенип тиешелүү бирикмелер пайда кылат. Л. оксидди, фторидди, сульфидди сууда эрибей турган заттар. Нитрат, перхлорат, сульфат сууда жакшы эрийт, ал эми фосфатт, карбонат жана оксалат эрибейт. Оксалаты менен карбонаты 800о-900оС оксид пайда кылуу менен ажырайт. Л. алуу үчүн анын минералдары: монацит, бастнезит, лопарит, эвеснит, фергюсонит, гадолинит керектелет. Л. бөлүү методдору көбүнчө ал элементтер бирикмелеринин бири-биринен касиеттери б-ча бир аз айырмалангандыгына негизделген. Азыркы мезгилде экстракциялоо менен бөлүү кеңири колдонулат. Бул метод ион алмашуу хроматографиясы менен бирдикте бардык лантаноидди таза алууга мүмкүндүк берет. Л. болот, чоюн, магниттүү, алюминийлүү куймаларга бир аз кошулса алардын механикалык касиети, коррозияга туруктуулугу, ысыкка чыдамдуулугу жакшырат. Л. лазерде пайдаланылуучу кристаллдар курамына кирет, атомдук тех-да жылуулук нейтронун кармаш үчүн, нурдан сактанууда, реакторлор ишин жөнгө салууда колдонулат.

 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия