Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жылдыздар атласы жана картасы

Жылдыздар атласы жана картасы - жылдыздуу асмандын же анын бөлүгүнүн картасы жана атласы.
 
Асмандын бүтүндөй чектеш же айрым бөлүгүн чогулткан жылдыздар картасы жылдыздар атласы деп аталат. Жылдыздар атласы жана картасы телескопту асмандын керектүү чекитине багыттоо үчүн пайдаланылат. Асмандагы жылдыздарга же жылдыздар каталогундагы астрофотографиялык сүрөттөлүшүнө салыштырып, асман объектисин (планета, комета, өзгөрмө жылдыздар, жылдыз чогулмалары жана тумандуулуктар ж. б.) байкоо үчүн пайдаланылат.
 
Жылыдыздар картасын түзүүдө жылдыздар картографиялык, проекциялык теорияны колдонуу менен координата огуна туура келген масштабда тандалып алынат. Жылдыздар атласы жана картасы асман жарык чыгаруучуларынын асман сферасындагы абалын белгилөө үчүн колдонулат. Жылдыздуу асманды толук сүрөттөөдө глобус пайдаланылат. Жылдыздар атласы жана картасын астрономияга немец астроному Н. Байер (1903) киргизген. Мында ар бир топ жылдыздын жарык жылдызы грек тамгасы менен белгиленген жана азыркы учурда да пайдаланууда. Кыймылдуу Жылдыздар атласы жана картасынын жардамы менен берилген кеңдикте жылдыздуу асмандын кайсы бөлүгү горизонтко туура келери жана убактысы аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылдыз атмосферасы

Жылдыз атмосферасы - жылдыздардын нур чыгаруусунун натыйжасында спектрди пайда кылуучу тышкы катмары.
 
Жылдыз атмосферасы негизинен сызыктуу спектр чыгарган өз атмрасына жана андан тереңирээк орун алган (үзгүлтүксүз спектр чыгаруучу) ички фотосферага бөлүнөт. Алардын арасын болуп турган чектуу айырма жок. Фотосферадан төмөнүрөөктө байкоого мүмкүн болбогон энергиянын негизги булагы жайгашкан. Бул катмардын жарык чыгарышын текшерүүнүн натыйжасында жылдыздардын жаркырактыгы аныкталат. Фотосферадагы энергия негизинен нур чыгаруу аркылуу таралат. Жылдыздар жөнүндөгү негизги маалыматтар (химиялык курамы, атмосферасынын кыймылы, айланышы, магнит талаасы ж. б.) алардын спектрлерин изилдөө аркылуу алынган. Жылдыз атмосферасында көбүрөөк таралган химиялык элементтер - суутек, гелий, андан кийинкилери көмүртек, азот, кычкылтек.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылдыз аралык магнит талаасы

Жылдыз аралык магнит талаасы - жылдыз аралык чөйрөнү түзүүчүлөрдүн бири.
 
Жылдыз аралык магнит талаасынын чыңалышы жана түзүлүшү төмөнкү методдор менен бааланат:
 1) Галактиканын радио нур чыгарышын изилдөө;
 2) жылдыз аралык чөйрөдө жылдыздардын жарыгынын поляризацияланышын ченөө;
 3) Фарадей эффектисинин негизинде талааны баалоо;
 4) Жылдыз аралык магнит талаасынын чыңалышын өлчөө ыкмасы кубаттуу радио-нур чыгаруучу булакка проекцияланган массивдүү тыгыз газ булутчасына карата колдонулат.
 
Ал талаа Галактиканын газдуу дискасынын калыңдыгына жетиштүү таасир тийгизет. Галактиканын магнит талаасынын чыгышы азырынча жетишээрлик изилдене элек. Жылдыз аралык магнит талаасы жылдыздардын пайда болушуна чоң таасирин тийгизди.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Астрономия
Жылаңач уруктуу өсүмдүктөр

Жылаңач уруктуу өсүмдүктөр (Pinophita) -жабык уруктуулар (гулдүү) менен папоротниктердин ортосундагы абалды ээлөөчү өсүмдүктөрдүн ото байыркы тобу.
 
Алардын уругу мегаспорофиллдердин үстүндө өөрчүп, кабыксыз болгондуктан Жылаңач уруктуу өсүмдүктөр ден аталган. Булар папоротниктерден урук-бүчүрү менен жабык уруктуу өсүмдүктөрдөн мөмө-жалбыракчасынын жоктугу менен айырмаланат. Байыркы жана жонокой түзүлүштүү өкүлдөрүнүн тобурчактары жок, микроспорофиллдери жана мегаспорофиллдери узун өркүндөрундө бош жайгашкан. Азыркы убактагы Жылаңач уруктуу өсүмдүктөрдүн бардыгынын тобурчактары бар, алар бир жыныстуу, б. а. аталык тобурчагы микроспорофиллден, энелиги мегаспорофиллден түзүлөт. Жылаңач уруктуу өсүмдүктөрдүн бардыгы дарак жана бадал. Жалбырактары майда, ичке түрпү же канат сымал, анатомиялык түзүлүшү, үттөрү боюнча да бири биринен айырмаланат.
 
Көпчүлүгүнүн ксилемадагы суу өткөргүч элементтери жалаң трахеиддерден, вельвичия, гнетум жана чекенделердики түтүкчөлөрдөн турат. Алар девон мезгилинин башында пайда болгон. Мезозой заманында алар абдан өнүгүп, кеңири таралган. Кийин геологиялык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында кээ бири жоголо баштады. Азыр жер бетинде 600го жакын түрү өсөт, ийне жалбырактуулар, саговниктин 100, чекенденин 45 жана гнетумдун 40ка жакын туру белгилүү. Жабык уруктуу өсумдүктөрдүн өсүп, өнүгүү жолун, алардын ортосундагы эволюциялык байланыштарды аныктоодо Жылаңач уруктуу өсүмдүктөрдү изилдөөнүн мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Жыландын уусу

Жыландын уусу - айрым жыландардын шилекей бездеринен бөлүнүп чыккан зат.
 
Жаңы кезинде туссуз, саргыч же жашыл коюу суюктук; курамында альбумин, глобулин, ферменттер, суу, туздар ж. б. бар. Кургатылган түрдө 23 жылга чейин сакталат. Түрдүү жыландардын уусунун касиети ар башка; мис., кара чаар жыландын уусунда кан тамырдын жарылуусуна себеп болгон геморрагии, чекир жыландын уусунда нерв системасынын ишин начарлатуучу нейротоксин заты бар. Ошондуктан ар кандай жыландын чагуусун организм түрдүүчө которот. Мис., кара чаар жылан чакканда чаккан жер ооруп, шишийт, териде ыйлаакча жана геморрагия пайда болот; чекир жылан чакканда адам, мал демигип, кээде кусат, дем алуу борборунун иштебей калышы өлүмгө дуушар кылат. Чекир, калкан тумшук жана чырылдак жыландардын уусу канды уютпас, кара чаар жыландыкы уютма касиетке ээ.
 
Жыланга чактырбоо үчүн саякат жана а. ч. жумуштарын аткарууда кончу узун өтүк кийип, өтө этияттануу зарыл. Жылан чакканда биринчи жардам - кишини кыймылдатпай жаткызып, шакшак коюу, суусундарды (чай, суу) көп ичирүү жана Жыландын уусуна карты сыворотка ж. б. каражаттар колдонуу. Жыландын уусунан ооруган жерди басаңдатуучу, түрдүү сезгенүүгө карты таасир берүүчү, невралгия жана муундардын оорусун ж. б. айыктыруучу дарылар жасалат. Дары-дармеги май (випросал, випратокс), чанда эритме түрүндө (випраксин, випрактин ж. б.) чыгарылат. Туберкулез, боор, бойрок ж. б. ооруларды Жыландын уусу менен дарылоого болбойт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Жыландар
Жыйырма алты мамлекеттин декларациясы (1942)

Жыйырма алты мамлекеттин декларациясы (1942), Вашингтон декларациясы - 1-январда антигитлердик коалицияга катышкан Австралия, Бельгия, Улуу Британия, Гаити, Гватемала, Гондурас, Греция, Доминикана Республикасы, Индия, Канада, Кытай, Коста-Рика, Куба, Люксембург, Нидерланд, Никарагуа, Жаңы Зеландия, Нормандия, Панама, Польша, Сальвадор, СССР, АКШ, Чехославакия, Югославия жана Түштүк Африка Союзу мамлекеттеринин өкүлдөрү кол койгон декларация.
 
Бул мамлекеттер өздөрүнө каршы согуш жүргүзүп жатышкан үчтүк пактынын катышуучуларына жана аларга кошулушкан мамлекеттер менен кызматташ болбоого жана алар менен ар кандай бир жактуу келишим түзүүгө каршы туруп, өзүнүн бардык согуштук жана экономикалык ресурстарын душманды биротоло жеңүүгө жумшоого милдеттенишкен. Ансыз адамдардын эркиндигин, көз карандысыздыгын, укугун, адилеттикти сактап калуу мүмкүн эмес дешкен. Жыйырма алты мамлекеттин декларациясында гитлеризмди жеңүү күрөшүнө материалдык жардам жана көмөк берип жаткан же бере турган улуттардын да кошулуш мүмкүндүгүн белгилешкен. Декларациям кол койгон мамлекеттер менен кийин ага кошулгандар Бириккен Улуттар деп аталган. Жыйырма алты мамлекеттин декларациясы антигитлердик коалициянын биригүүсүнө көмөк болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Декларациялар
Жыгач желимдөө

Жыгач желимдөө - жыгач буюмдарын жана фанера жасап чыгууда айрым бөлүгүн желим менен жабыштырып бекитүү ыкмасы.
 
Жыгач желимдөө үчүн жабыштырылуучу жыгачтардын бетине жука катмар кылып желим эритмеси сүйкөлөт да, алар бири бирине беттештирип коюлуп, пресс менен ныкталат. Желим кургагандан кийин пресстен алынат. Желим эритмесинин ордуна кургак желим пленкасын пайдаланууга да болот. Мында желим пленкасы желимделүүчү жыгачтардын ортосунда коюлуп, ныкталат. Жыгач желимдөө үчүн жаныбар менен өсүмдүктөрдөн алынган жана синтетикалык желимдер колдонулат. Желимдоо технологиясын жакшы сактап, желимди туура тандап алганда желимделген жери жыгачтын өзүнөн да бекем болот. Жыгач желимдөө процесси температурасы 10° Сден төмөн болбогон (синтетикалык желим үчүн 16° С) жайда иштелет. Желимделүүчү элементтер винттүү, гидравликалык жана пневматикалык пресстер менен 4төн 24 саатка чейин басылып ныкталат. Конвекциялык, контакттык жана индукциялык жол менен ысытуу аркылуу Жыгач желимдөө процессин тездетүүгө болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Буюмдар
Жүрөктүн кемтиги

Жүрөктүн кемтиги - жүрөк жана анын клапандарынын ишинин бузулушуна алып келүүчү жүрөк клапандарынын органдардын жарадар болушу.
 
Жүрөктүн кемтигинин тубаса жана кийин пайда болгон түрү бар. Сейрек учуроочу тубаса Жүрөктүн кемтиги түйүлдүктүн жатында туура эмес түзүлүшүнөн болот. Көп учурай турган кийин пайда болгон түрүн ар кыл оорулар (кызыл жүгүрүк, көтөн жара, атеросклероз) пайда кылат. Адегенде аталган оорулардан жүрөктүн клапандарынын ткандары сезгенип, азыктанышы бузулат. Кийин ткандар катууланып, кыскарат, беттери түз болбой, түрү бузулат. Клапандар менен бирге вена жана артериялардын чыга бериш жери тарыйт. Кызыл жүгүрүктө көбүнчө 2 капкактуу клапан жараланат. 3 капкактуу жана толто клапандарынын кемтиги сейрек учурайт. Жүрөктүн кемтигинде кандын кыймылы бузулат, айлануусу кыйындайт, Пайда болгон кемтикти жеңүү үчүн күч менен иштегендиктен, жүрөктүн ичи кеңейет, булчуңдары калыңдайт (гипертрофия). Жүрөктү тыңшоо, көкүрөктү каккылоо жана рентген аркылуу көрүү, электрокардиография жасоо менен Жүрөктүн кемтиги оңой аныкталат. Кээ бир Жүрөктүн кемтигинде жүрөктү тыңшаганда мүнөздүү дабыштар (диастолдук, пресистолдук, протодиастолдук, систолдук) угулат.
 
Жүрөктүн кемтигин Кызыл жүгүрүк, көтөн жара ж. б. оорулар менен кошо дарылайт. Оору кармаган мезгилде ооруканага же үйгө жаткырып, жүрөк-кан тамырдын ишин жакшыртуучу жана заара көбөйтүүчү дарылар берилет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Зоология‎
Жүрөк-кан тамыр системасынын дарылары

Жүрөк-кан тамыр системасынын дарылары - жүрөк-кан тамыр системасынын ооруларында колдонулуучу дарылар.
 
Алар оймок гүл, адонис, ландыш ж. б. жүрөк глюкозиддери бар өсүмдүктөрдөн алынат. Жүрөк глюкозиддери жүрөктүн булчуцдарына таасир этип, жыйрылуу кыймылын (систола) күчөтөт, таралма нервдин рефлекстик козголуусунун натыйжасында ритм жайланат жана жазылуу кыймылы (диастола) узарат. Булардан тышкары жүрөктүн ишин күчөтүүчү, борбордук нерв системасына таасир этүүчү (кофеин, камфора), кан тамырларды кеңейтүүчү (нитриттер, нитроглицерин) дарылар пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Дарылар
Категория:Кардиология
Жүк ташуу

Жүк ташуу – транспорт менен бир жерден экинчи жерге жүк жеткирүү.
 
Бул өндүрүш ичиндеги жана эл чарбасындагы ташуу болуп бөлүнөт. Жүк ташуунун көлөмү импорттоо жана ташуунун кайталанма коэффициентине жараша белгиленет. Жүк ташуунун кайталанма коэффициенти жабдуу системасына жана продукциянын өндүрүлүшүнө, тапшыруунун транзит өлчөмүнүн чоңдугуна, кампа сыйымдуулугуна, жайгашына ж. б. факторго байланыштуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Транспорт
Жүзүм шарабы

Жүзүм шарабы - жүзүмдүн ширесине спирт кошуп ачытуудан алынган ичкилик.
 
Жүзүм шарабы спирттүү ичкиликтин тобуна кирет. Анын күчтүүлүгү жүзүмдүн сортуна, маркасына жана даярдоо технологиясына жараша 9°тан 20°ка чейин болот. Жүзүм шарабынын курамында спирт, органикалык кислоталар, реактивдүү (калий жана радий), азоттуу, жыпар жыттуу заттар жана ар түрдүү витаминдер (С, Bi, В2, Р, А ж. б.) бар. Жүзүмдүн сортуна, өстүрүлгөн шартына, сакталышына жана шараптын сапатына карата бардык Жүзүм шарабы сорттуу, аралашмалуу, маркалуу, коллекциялуу жана жөнөкөй болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Ичимдиктер
Жүзүмчү шиш тумшук

Жүзүмчү шиш тумшук - шиш тумшуктуулар тукумундагы коңуздун бир түрү, жүзүм зыянкечи.
 
Жүзүмзарды көбүнчө түрк жана крым Жүзүмчү шиш тумшугу зыянга учуратат. Түрк Жүзүмчү шиш тумшугунун (Otiorrhynchusturca) денесинин уз. 8-11 мм, өңу кара, буту бозомук. Курту ак, уз. 14 мм че болот.
 
Кыргызстанда кездешет. Айрыкча жүзүм, алмурут, алма, өрүк, гилас, эмен ж. б. өсүмдүктөргө зыян келтирет. Коңуз бүчүрдү кемирип, жалбырагын жейт. Курту чиринди менен азыктанып, шиңгилдин сабагын кыят. Натыйжада түшүм 20%ке чейин азаят, Крым Жүзүмчү шиш тумшугу (0. asphaltinus) негизинен Крымда жолугат. Ал түрк Жүзүмчү шиш тумшугуна окшош. Күрөшүү чаралары: өсүмдүктөргө инсектицид чачуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Коңуздар
Жүзүм үлүлү

thumb|Жүзүм үлүлү.
Жүзүм үлүлү (лат. Helix pomatia, L.) - өөк буттуу моллюскалар классындагы омурткасыз жаныбар.

Жүзүм үлүлү Европада кеңири таралган. Алар токойдун четинде, паркта жана бадалдуу жерде жашап, топуракта кыштайт. Көбүнчө өсүмдүктөрдүн жалбырагы жана чириндилер менен азыктанат. Түштүк жана Түштүк-Батыш Европанын калкы аны тамак катары колдонот. Ал айыл чарбасына зыянсыз.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Моллюскалар
Жүзүм курт сымагы

Жүзүм курт сымагы (Plancoccus cirti) - кебер курт сымак тукумундагы жүзүм зыянкечи.
 
Денесинин уз. 3-4 мм, кызгылтым, кебер каптап турат. Ал Америкада, Африкада, Азияда, Түштүк Европада, Закавказье менен Орто Азияда (Кыргызстанда) кездешет. Жүзүм курт сымагы өсүмдүктүн ширесин соргондо сабагы куурай баштайт. Мөмөсүн кебер (ак шоро) каптап, тамак-ашка пайдаланууга жараксыз болот.
 
Күрөшүү чаралары: жазында, жайында уу химикат чачуу, крпптолемус коңузун коё берүү ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Курттар
Жүзүм илдеттери

Жүзүм илдеттери – жүзүм чалдыгуучу илдет тобу.
 
Алардан оидиум (чаңгыл кебер) өтө коркунучтуу, өсүмдүктү кууратат. Ал жүзүмостуруучу б ар дык өлкөлөргө Түндүк Америкадан тараган
 
Илдеттин алгачкы белгиси - кебер сымал так байкалат. Илдет күн ысыган сайын күчалып, жалбыракты тез каптайт. Илдеттуу жалбырак, бутак куурап түшөт. Жүзүмдүн мындан тышкары ак чирик, боз чирик жана бактериялуу рак, мильд, антракноз илдеттери бар. Күрөшүү чарасы: агротехниканы туура колдонуу, туруктуу сортторду өстүрүү, уу химикат чачуу ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Илдеттер
Жүзүм зыянкечтери

Жүзүм зыянкечтери - өсүмдүккө зыян келтирүүчу курт-кумурска. Жүзүм зыянкечтери жүзүмдүн сапатын начарлатып, түшүмүн төмөндөтөт.
 
Алардын ичинен жүзүмчү чаар көпөлөк коп таралган, канаты жайганда 22-25 мм, түсү кара күрөң. Ал жүзүмдүн сабагына зыян келтирет. Кыштап чыккан курту жазында өсүмдүктүн бүчүрүн, жаябырагын жен, июнда көлөлөккө айланат. Көпөлөк июлдун башында жалбырактын түбүнө уругун таштайт. Ал көбөйгөндө жузумдун сөңгөгү гана калат. Ошондой эле жүзүмчү шиш тумшук, жүзүмкурт сымагы ж. б. да ото зыяндуу. Күрөш чарасы: топуракты туура иштеп, өсүмдүккө инсектицид чачуу

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Зыянкечтер
Жүгөрү көпөлөгү

Жүгөрү көпөлөгү (Cirphis loreyi) - жүгөрү менен бал камыштын өтө коркунучтуу зыянкечи.
 
Түсү сары же чымкый күрөң. Канатынын уз. 2030 мм, куртунун жонунда узатачтон кара жик болот. Түштүк Европа, Түндүк Африка, Түштүк жана Түштүк-Чыгыш Азияда; - Крым, Кавказ, Орто Азияда көп тараган. Орто Азияда Жүгөрү көпөлөгү жылына 3 жолу тукумдайт. Анын курту жалбыракты, гүлдү зыянга учуратып, сотону булгайт, таза данды чиритет. Күрөш чаралары: жерди терең тоңдурмалоо, урон себуу алдында аянтты малалоо менен бирге культивациялап, маалында катар аралыкты иштетүү, курт жапырт чыга баштаганда уулантуучу заттарды чачуу

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Зыянкечтер
Жүгөрү гибриди

Жүгөрү гибриди - биринчи муундагы гибрид үрөнүн эгүүдөн алынган жүгөрү.
 
Жүгөрү гибриди кадимки жүгөрүдөн түшүмдүүлүгү, ыңгайсыз шартка туруктуулугу менен айырмаланат. Жүгөрү гибридинин түшүмдүүлүгүн жогорулатууну 1-жолу Ч. Дарвин 19-кылымдын 2-жарымында байкаган. Алгачкы Жүгөрү гибриди 1876-ж. АКШда чыгарылып, кийинчерээк ар түрдүү тукумдан алынган гибриддер кеңири таралган. Гибридди чыгарууда түрдүү сортторду кайчылаштыруу жакшы натыйжа берет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Гибриддер
Журуа

Журуа - Бразилиянын батышындагы дарыя, Амазонканын оң куймасы.
 
Уз. 3280 км, алабынын аянты 200 миң км2 дей. Перу, Анд тоолорунун этегинен башталып, ортоңку жана төмөнкү агымында нугу ийри-буйру болуп, Амазонка ойдуңун кесип өтөт. Жамгыр суусунан куралат. Январдан майга чейин суусу мол. Орточо чыгымы 6000 м3/сек. Крузейрду-Сул шаарынан баштан кеме жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Дарыялар
Жалбырактуулар

Жалбырактуулар (Zygophyliaceae) - эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүк тукуму.
 
Бир же көп жылдык чеп, жарым бадал же бадал, кээде дарак. Жалбырактары жөнөкөй же татаал, сабакка кезектешип же тушташ жайгашат, жан жалбыракчалуу. Гүлдөрү туура түзүлүштүү, топ гүлү жалгыздан же чачыдай. Чөйчөкчөсү жана желекчеси 4-5 мүчөлүү, кээде гүл коргону жок. Аталыгы 4-15, мөмөлүгү 3-5 уялуу. Мөмөсү - кутуча, данекче же ширелүү жемиш. Жалбырактуулардын 28 уруусу, 200гө жакын түрү белгилүү, алар жер шарынын кургак же ысык областтарында таралган.

Кыргызстанда 4 уруусунун 11 түрү кездешет. Алар көбүнчө кургак, шор талааларда, сайларда, адырларда өсөт. Айрым түрлөрүнүн (адырашман, боз кодорчок) чарбалык мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Жөндөө системасы

Жөндөө системасы - жөндөлүүчү физикалык чоңдуктун өзгөрүүсүн белгилүү мыйзам ченеминде карман туруучу система.
 
Жөндөө системасы жөндөлүүчү объект менен жөндөгүчтүн бирдиктүү системасы. Мында жөндөлүүчү чоңдуктун берилген мааниси туруктуу же убакыт функциясы болушу мүмкүн. Жөндөө процессинде жөндөлүүчү чоңдук берилген чоңдук менен салыштырылат. Бул эки чоңдуктун ортосунда айырма пайда болсо, айда жөндөө объектисине (жөндөлүүчү чоңдук өз ордуна келгенче) жөндөөчү таасир берилет. Жөндөлүүчү чоңдукту берилген маанисине чейин жеткирүүчү параметрлер жөндөө параметрлери деп аталат. Жөндөөчү таасир кол менен берилиши мүмкүн. Жөндөлүүчү чоңдукту өлчөө жана жөндөөчү таасирди берүү приборлордун жардамы менен ишке ашырылса, анда Жөндөө системасы автономиялуу деп аталат. Жөндөлүүчү чоңдуктун алдын ала белгиленген өзгөрүшүнө жараша Жөндөө системасы автоматтык стабилдештирүү, ээрчиме, программалык, функциялык жана жөндөөнүн өзү туураланма системасы болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Жөндөмдүүлүк

Жөндөмдүүлүк — адамдын дээрине, сезим-туюмуна байланышкан сапат; бир нерсени жо ишти ыкчам, жакшы, чыгармачылык менен бүтүрүүдө көбүнчө өзгөчө касиет.
 
Айрым адамдарда; мээ, сезүү органдары анатомия-физиологиялык жактан артыкчылыктарга ээ болушу ыктымал.
 
Мис., угуу сезиминин тубаса даана болушу адамдын музыкага Жөндөмдүүлүгүн, көрүү сезиминин тубаса жакшы болушу адамдын сүрөтчүлүккө Жөндөмдүүлүгүн өстүрүүгө түрткү берет.
Жөндөмдүүлүктүн адамдагы негизги тубаса касиети илим-билимди чыгармачылык менен колдонуудан толукталат. Жөндөмдүүлүккө айлана-чөйрө, турмуш-шарт чоң таасир тийгизет.

 Булактар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Анатомия
Лайка

Лайка - Европа менен Азиянын түндүк токой зонасындагы аңчы ит породасы.
 
Боюнун бийиктиги 38 - 63 см. Үкү баш, тик кулак, жүнү коюу, үлпүлдөк. Түсү ар түрдүү. Ал сактыгы, көрөгөчтүгү жана угуу сезиминин күчтүү өнүгүшү менен айырмаланат. Лайка шамдагай, чыдамкай, жытчыл, чымыр, суукка байымдуу. Айбанат менен канаттууга аңчылык кылууга оңой үйрөтүлөт. Лайка аюу, тыйын чычкан, суусар, соно ж. б. айбанатка аңчылыкта пайдаланылат.

 Якутская лайка 
Якут исламынын мекени Россия болуп саналат. Бул өлкөнүн түндүгүндө Якутск аймагында пайда болуп, ал тек өнүгө баштаган. Ал байыркы түрлөрү тиешелүү жана орой мергенчи болуп саналат.

 Биздин кызматтар 

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Категория:Иттер
Лазер диагностикасы

Лазер диагностикасы - плазманын негизги параметрлерин лазер нурунун жардамы менен аныктоо жолдору.
 
Плазманын негизги параметрине анын температурасы жана тыгыздыгы кирет. Лазер диагностикасы плазмага түшкөн жарык нурунун чачыроосуна негизделген. Плазмадан чачыраган термелүү жыштыгы белгилүү чоңдуктагы нурлар плазманын абалы жөнүндө толук маалымат берет. Бирок жарык нурдун жардамы менен плазманын абалын аныктоо үчүн диагностоочу (плазмага түшкөн) нурдун кубаттуулугу ошол жыштыктагы плазма чыгарган нурдун кубаттуулугунан бир канча эсе чоң болуш керек. Мындай мүмкүнчүлүк лазер алынгандан кийин гана пайда болду. Лазердин белгилүү бир жыштыктагы, кубаттуулугу өтө чоң болгон, бир жакка багытталган жарык нуру плазмага жиберилет. Плазмадан чагылган лазер нурунун интенсивдүүлүгүн өлчөө менен плазманын негизги параметрлери аныкталат. Көпчүлүк учурда плазманын негизги параметрлери плазма аркылуу өткөн лазер нурунун интерференциялык сүрөттөлүшү менен табылат. Лазер диагностикасынын бул ыкмасы илимде лазердик интерферометрия деп аталат. Азыркы мезгилде Лазер диагностикасы плазмалык абалды изилдөөдө кеңири колдонулууда.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Категория:Физика