Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Нитротолуолдор

Нитротолуолдор — толуол С6Н5СН3 ядросундагы суутек атому нитротоп — NO2 менен орун алмашуудан пайда болгон уулуу заттар. Мононитро-толуол толуолду азот жана күкүрт кислотасынын аралашмасы менен нитрлөөдөн алынат. 60 % п-нитротолуол; 35-36 % о-нитротолуол жана 4-5 % м-нитротолуол пайда болот. Динитротолуол техникада мононитротолуолду нитрлөөдөн алынган сары түстөгү кристалл, жарылгыч касиетке ээ. Тетранитротолуол (эрүү температурасы 1 °С) три-нитро-м-толуидинге азот оксидин таасир этүүдөн алынат. Н. боёкторду жана аралык продуктулар синтездөөдө колдонулат. Н. күкүрт к-тасындагы марганец кош оксиди менен, хромдуу к-та жана башка окистендиргичтер менен окистендиргенде реакциянын шартына жараша, нитробензальдегид же нитробен-зой к-тасы пайда болот. Н. уулуу зат. Абадагы концентрациясынын чеги 0,005 мг/л, мононитротолуол үчүн жана динитротолуол үчүн 0,001 мг/л, ашпоо керек. Кычкыл чөйрөдө цинк чаңы менен калыбына келтирүүдөн алынган толуидинди натрийдин нитрити менен титрлеп, Н. санын аныктоого жана сапаттык анализ жүргүзүүгө болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитрофенолдор

Нитрофенолдор (0-нитрофенол же 2-нитрофенол NО2С6Н4ОН) – сары түстүү кристаллдык зат; балкып эрүү t 44-45оС; кайноо t 214-214,5оС; сууда эригичтиги 0,21 %, спирт, бензол, ацетон, эфир, СНСl3, СS2, пиридинде эрийт; от алуу t 117оС. Фенолду суюлтулган НNО3 менен нитрлөө жана андан ары аралашманы фракциялоодон, 145-150оС басым астында 0-нитрохлорбензолду NаОН суудагы эритмеси менен гидролиздөөдөн алынат. Күкүрттүү боёгучтар, 2-аминфенол, 2-аминфенол-4-сульфок-тасын, 2-нитрофенетол өндүрүүдө колдонулат к-талык негиздик индикатор (рН 5,0-7,0 чегинде сары түскө боёлот). Н. уулуу келгендиктен, абадагы концентрациясы 1 мг/м3 ашпоо керек. Нитрофенол, (NО2 С6Н4ОН) – сары түстүү крист. зат; балкып эрүү t 96-97оС, кайноо t 1940С (70 мм сым.мам); сууда эригичтиги 1,35 %, спирт, бензол, ацетон, ысык хлороформдо эрийт. Петролей эфиринде начар эрийт. Нитроаминди диазотирлөө жана андан ары диазотобунун ОН тобуна орун алмашуусунан алынат. Н. уулуу зат болгондуктан, суудагы концентрациясы 0,06 г/м3 ашпоого тийиш. 4 (п-Нитрофенол), NО2С6Н4ОН)-сары түстүү крист. зат; балкып эрүү t 114оС; кайноо t 2790С; (ажыроо м-н); сууда эригичтиги 1,6 %, спирт, эфир, СНСl3, ацетон, толуол, пиридин, бутилацетатта эрийт, бензол, СS2 начар эрийт; от алуу t 1830С. Фенолду нитрлоо жана андан ары аралашманыны фракциялоо, 190-1920С басым астында п-нитрохлорбензолду NаОН суудагы эритмеси менен гидролиздөө аркылуу алынат. Күкүрттүү жана азоттук боёк заттар, 4-аминфенол, п-фенетин, 4-41-динитродифенил эфирин өндүрүүдө жана фунгицид катарында колдонулат. Абадагы концентрациясы 1 мг/м3 ашпоого тийиш.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитроцеллюлоза булалары

Нитроцеллюлоза булалары, нитроцеллюлоза, нитроклетчатка [С 6Н7О2(ОН)3-х(ОNО2)х]n — целлюлоза жана азот к-тасы татаал эфири. Теңдеме түрүндө:

C6H7O2(CH)3n → С6H7O2(OH) +3nHNO3 →

→ [(С 6Н7О2(ОNO2)3] n+3nH2O

туюнтса болот. Техникада нитроцеллюлоза булалары курамындагы азот санына карата төмөнкү түрлөргө бөлүнөт: коллоксилин (1 0,7- 1 2,3 % азот) жарылгыч заттар, нитролактар, этролдор, целлулоид алууда колдонулат, пироксилин № 2 (12,2-13,5 % азот) түтүнсүз кара дарыларды алууда колдонулат жана пироксилин № 1 (13,0-13,5 % азот). Н. б. эригичтүүлүгү да андагы азот санына (%) жараша болот: азоту аз (0,5-2 %) болсо төмөнкү температурада 6 % NаОН эритмесинде, азот 9-11 % болсо, этанолдо, этил, бутил жана амилацетат аралашмаларында эрийт. Н. б. — баштапкы целлюлоза структурасын сактоочу, көпшөк, ак жана саргыч түстөгү булалуу масса, аз өлчөмдө нымды сиңирет, этерификациялык көрсөткүчү жогорулаган сайын нымды сиңирүүсү жогорулайт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нитроэфирлер

Нитроэфирлер (органикалык  нитраттар) – көмүртек атому менен байланышкан – ОNО 2 тобу бар бирикмелер; азот к-тасы менен спирттер, углеводдор татаал эфирлери. Н. аталышы алардын мол-ларынын органикалык  бөлүгүнүн аталышына “нитрат” мүчөсүн кошуу менен түзүлөт, мисалы, метилнитрат, диэтиленгликолдинитрат, целлюлоза нитраты жана башка. Техникада бүгүнкү күнгө чейин Н. атоодо “нитро” мүчөсү колдонулат (мисалы нитроглицерин, нитроцеллюлоза). Нитрат тобунун санына жараша моно-, ди- жана полинитроэфирлерге бөлүнөт Н. көбүрөөк мүнөздүү болгон реакциялар бири спиртти жана НNО 3 пайда кылуучу гидролиз реакция эсептелет. К-талар, өзгөчө щелочтор катышуусунда гидролиз ылдамдыгы кескин жогорулайт. Щелочтор спирттеги эритмелери Н. тез ажыратат. Концентрацияланган күкүрт к-тасы менен Н. аракеттенишкенде сульфоэфирлер пайда болот.

RОNО2+Н2SО4

 RОSО3Н+ НNО3

Көпчүлүк Н. күйүүгө (абадагы кычкылтек катышуусунда) жана жарылууга жөндөмдүү, мындай касиет алардын курамында активдүү кычкылтек канчалык көп болсо, ошончолук жогорулайт. Н. алуунун негизги ыкмалары – алгачкы заттар (спирттер, углеводдор) HNО3 к-тасы жана Н2SO4 күкүрт к-тасы менен же уксус альдегидинин катышуусунда этерификациялоо.

RОН+НNО3 ®RОNО2+Н2О.

 Н. өнөр жайда алуунун бардык методдору жогорку реакцияга негизделген. Лаб-яда Н. алуу үчүн галоген органикалык  бирикмелер күмүш нитраты менен болгон реакциясы колдонулат: 

RJ+АgNО3®RОNО2+АgJ

Кээ бир Н. кубаттуу жарылгыч заттар. Ал эми кээ бирлери – нитроглицерин, диэтиленгликолдинитрат жана нитрогликоль- ө. ж-лык жарылгыч заттар курамына кирет. Бул максатта Н. өндүрүү жылына жүздөгөн миң т түзөт. Н. башка максатта колдонулушу чектелүү. Н. өндүрүү-жарылуу коркунучу бар химимялык  өндүрүштүн бири. Н. сактоодо, ташууда жана колдонууда жарылуу коркунучу абдан жогору. Ошондуктан алар менен иштөө катуу көзөмөлгө алынат, ал эми нитроглицерин, нитрогликоль сыяктуу Н. транспорттого кээ бир мамлекеттерде тыюу салынган. Көпчүлүк Н. физиологиялык активдүүлүккө ээ. Буулары менен дем алуу же алардын териге, өзгөчө тамак синирүүчү органдарга түшүшү, жүрөк согушун тездетет, башты ооруутуп, катуу ууланууга алып келиши мүмкүн. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нобелий

Нобелий (латын тилинен Nobelium, No) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи, актиноиддерге кирет, к. н. 102, ат. м. 259. Туруктуу изотобу жок. Терс электрдүүлүгү аныкталган эмес. Жер кыртышында, метеориттерде, күндө жана космостук нурларда табылган эмес. 250No –259No массалык сандарга ээ болгон 10 изотобу белгилүү. Эң узак жашаган 259No (Т1/2 =1,0 сек). Н. иттербий аналогу болуп эсептелет. Мүнөздүү окистенүү даражасы +3, бирок +2 окистенүү даражасы да эң маанилүү. Н. массалык санда алынган эмес. Анын касиеттерин ондогон атомдорун пайдалануу менен изилдешкен. Газдык хроматография ыкмасынын жардамы менен Н. учпай турган хлоридди пайда кылаары аныкталган. Кычкыл эритмелерде Н. No2+ иону түрүндө болуп, BaSO4 менен чөгөт, бирок LaF3 чөкмөсү пайда болсо, анда ал эритмеде кала берет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Нуклеозиддер

Нуклеозиддер – D-рибоза менен 2-дезокси-D-рибозанин фураноза формасындагы 1-көмүртек атому пиримидин жана пурин негиздер калдыктарындагы азот атому аркылуу гликозиддик (С-N) байланыштар пайда кылган бирикмелер. Н. D-рибозанын жана 2-дезокси-D-рибозанын 1-көмүртек атому пиримидин негиздери 1-азот, пурин негиздери 9-азот атому менен байланышкан, б.а. пиримидин жана пурин негиздери калдыктары Н. мол-ларында гликозиддер агликондоруна окшош. Агликондор пентозалар b-абалында гана жайгашышат. Мисалы,

уридин дезокситимидин аденозин Эгерде жалпы эле пиримидин жана пурин негиздери калдыктарын R-тамгасы менен белгилесе Н. жөнөкөйлөштүргөн формулалары:

рибонуклеозид дезоксинуклеозид Н. жаратылышта байланышкан түрдө нуклеин к-таларынын мол-ларында жана эркин түрүндө тирүү организмдер курамында кездешет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Нуклеотиддер

thumb|upright=1.5
Нуклеотиддер (лат. nucleus - ядро жанагр. eidos - түр) – нуклеозиддин фураноза формасындагы пентозанын 5-көмүртек атому фосфор кислотасы калдыктары менен байланышкан татаал эфирлер. Демек, рибонуклеотид менен дезоксирибонуклеотиддин жөнөкөйлөштүрүлгөн структуралары:

рибонуклеотид дезоксирибонуклеотид Н. монофосфаттары башка ди- жана трифосфаттары да белгилүү (АМФ, АДФ жана АТФ). Н. жаратылышта байланышкан түрдө нуклеин к-талары (РНК жана ДНК) жана эркин түрүндө кээ бир организмдердин курамында кездешет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Категория:Химия
Нуклеофилдүү жана электрофилдүү реагенттер

Нуклеофилдүү жана электрофилдүү реагенттер — жаңы бай-ланышты пайда кылуу же мурдагы байланышты үзүү мүнөзү боюнча айырмаланган органикалык  реакциядагы реагенттер 2 тиби. Нуклеофиддүү реагенттерге, реакция учурунда өзүлөрүнүн электронун берген же башка атомдун ядролору менен тең бөлүшкөн реагенттер кирет. Аларга бөлүнбөгөн электрону бар бар-дык аниондор жана бирикмелер (аминдер, спирттер, меркаптандар, фосфиттер, фосфиндер, сульфиддер жана башка) кирет. Негиздүүлүгүнө жараша нуклеофилдүүлүгү жогрулайт, мисалы, С2Н5О > С6Н5О > С6Н3ОН. Өзүнө электронду кабыл алган же жа-рым-жартылай кабыл алган реагенттер электрофилдүү реагенттер деп аталат. Аларга бардык катиондор жана электрон-дук конфигурациясын туруктуу абалга жеткирүүгө умтулган, мисалы, апротондук к-талар (ВF3, FеС13, А1С13 жана башка) кирет. Системанын энергиясы канчалык чоң болсо, б. а. система канчалык туруксуз болсо, ошончолук нуклеофилдүү же элек-трофилдүү реакцияга жөндөмдүүлүгү чон болот. Орг. бирикмеде нуклеофилдүүлүк же электрофилдүүлүк борборлор өтө даана (так) байкалат. Мисалы, альдегидд карбонил тобу — көмүртекте электро-филдүү борбору, ал эми кычкылтекте — нуклеофиддүү борбор болот. Мол-нын нуклеофилдүү же электрофилдүү реакцияга жөндөмдүүлүгү процесс шартына көз каранды.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Озон

thumb|Озон.
Озон (гр. Оzо — жыттанам) — кычкылтек аллотропиялык түр өзгөрүүсү; кескин жыттуу, көгүш түстөгү жарылгыч газ. Эки атомдуу кычкылтек молекуласынан (О2) айырмаланып, О- мол-сы үч атомдон (О3) турат. Кадимки шартта газ, О. кычкылтектен муздатуу менен бөлүп алууга болот. Муздатуудан 111,9°С кайнай турган көк түс-төгү суюктукка айланат. О. суудагы эригичтиги кычкылтектикинен бир кыйла жогору. О. Төмөнкү кайталанма реак-циядан пайда болот:

3О2+ 68 ккал 2O3

0°С 100 көлөм сууда 49 көлөм О. эрийт. О. күчтүү окистендиргич. Ал алтын жана платина металлынан башка бардык металлды жана көпчүлүк металл эместер окистендирет. Жаратылышта О. күн күркүрөгөндө пайда болот. Өнөр жайда электр разрядынын таасири менен атайын аппаратта — озонатордо алынат. Абаны ж-а, сууну тазалоо, кээ бир органикалык  заттар (камфора, ванилин, май кислотапарын жана башка) алууда колдонулат. О. уулуу. Абадагы мүмкүн боло турган концентрациясынын чеги 10-5% барабар.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Оксикислоталар

Оксикислоталар – молекула курамында гидроксил жана карбоксил топторун кармап жүргөн органикалык  бирикмелер. О.радикал түзүлүшүнө жараша каныккан, каныкпаган, циклдүү, ароматтык жана гетероциклдүү, молекула карбоксил жана гидроксил топторунун жайгашуусуна жараша a-, b-, g-, d- ж.б. болуп бөлүнөт. О. молекуласында карбоксил тобунун саны негиздүүлүгүн, эркин турган гидроксил тобу менен карбоксил тобунда гидроксил тобунун суммасы атомдуулугун көрсөтөт. Ушул белгилери боюнча бир негиздүү 2 атомдуу, эки негиздүү үч атомдуу жана башка болуп бөлүнөт. Мисалы, шарап к-тасы – СООН-СНОН-СНОН-СООН эки негиздүү төрт атомдуу О. тиешелүү. Жөнөкөй О. илээшкек суюк же кристаллдар түрүндө болот. Сууда жакшы эрийт. О. өсүмдүктөр дүйнөсүндө кеңири таркалган. Көпчүлүк О.оптикалык активдүү. О.спирттерге же к-таларга мүнөздүү касиеттеринен башка дагы өздөрүнө гана мүнөздүү касиеттери да бар, мисалы, a-O. ысытканда 2 мол. суу бөлүнүп чыгып, циклдүү татаал эфирлер-лактиддер, ал эми b- O. ысытканда чексиз карбон к-талар, g жана d О. лактондор алынат. О. галогенк-таларды гидролиздеп, каныкпаган карбон к-таларына суу кошуп, амин к- ларга нитрит к-таны таасир кылуудан, оксинтирили гидролиздөөдөн алынат. О. тамак-аш өнөр жайында, медицинада, фармацефтикада кеңири колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Оксимдер

Оксимдер – альдегид жана кетон менен гидроксиламин (NH2 OH) аракеттенишүүсүнөн пайда болгон бирикмелер. О. сууда начар, органикалык  эриткичттерде жакшы эрүүчү түссүз суюктуктар же кристаллдар. О. минералдык к-талар суу эритмесинде ысытканда баштапкы карбонил бирикмелерине ажырайт. Альдоксимди дегидратациялаганда – нитрилдер, калыбына келтиргенде биринчилик аминдер алынат. О. карбонилдик бирикмелерди бөлүп алууда, тазалоодо, индентификациялоодо жана сандык жактан аныктоодо, ошондой эле кээ бир синтезде аралык зат катары, циклогексанон оксими капрон чыгарууда, диметилглиоксим, никелди аныктоодо колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Октан

Октан С8Н18 – мол. масс. 114,22; түссүз, бензин жыттуу суюктук, эрүү t -56,80 ; кайноо t 125,7 0 ; d 204 0,703; n20Д 1,3974; нефтиде, бензинде кездешет. Лаб-яда октиленди гидрлөө, Вюрц реакциясы боюнча 1-хлорбутан, чектүү углеводород алуу методу менен, өнөр жайда ректификациялоодон алынат. химимялык  касиети парафиндерге окшош. О. пиролизинде метан, этан, этилен пайда болот. 450-500 оС катализ-р катышуусунда о-ксилол жана этилбензол аралашмасы алынат. О. 17 изомеринен триметилпентан, тетраметилбутан октандык саны 97-105, мотор отундарында колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Октан саны

Октан саны — түрдүү мотор отунда-ры (бензин, керосин) детонацияга туруктуулугун (антидетонациялык касиеттерин) мүнөздөөчү шарттуу сан көр-сөткүчү. О. аныкташ үчүн эталон катары детонацияга туруктуулугу жогору (100) изооктан жана туруктуулугу төмөн (0) н-гептан углеводороду колдонулат. О. с. аныкталуучу отунга эквивалент-түү изооктан м-н

н-гептан аралашмасындагы изооктан көлөмдүк проценти менен туюнтулат. О. с. стандарт-тык шартта атайын жасалган бир цилиндрлүү кичине кыймылдаткычта мотордук, изилдөөчүлүк жана темп-ралык методунун негизинде аныкталат. О. с. ар түрдүү ыкмалар р менен аныкталса, ар башка натыйжаны берет. Ошондуктан О. табуунун ар бир ыкмасынын өз мил дети болот жана ар түрдүү болуп белгиленет: мотор методу — о. с/м; изилдөө методу — о. с/и; темп-ралык метод — о. с/т.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Олеин кислотасы

Олеин кислотасы (латын тилинен   Oleum- май, цис-9- октадецен к-тасы). СН 3- (СН2)7-СН=СН – (СН2)7 – СООН – каныкпаган бир негиздүү карбон к-тасы мол. масс. 282,46. Түссүз, илээшкек, суюктук, кайноо t0 225-226 С тыгыз. 0,825 г/см3 (200С) О. к. жаратылышта кеңири кездешет. Жаныбарлар, өсүмдүктөр майларында триглицерид түрүндө болот. Бадам майында 75 %, пальма майында 41-48 %, күн карамада 33 % түзөт. О. к. менен бирдикте линол жана линолен к-талары кездешет. Алардын аралашмасынан таза О. к. бөлүп алуу үчүн фракциялоо, 90 % метанол менен кристализациялоо жүргүзүлөт. Кээ бир учурда майларды селективдүү, гидрогенизациялоо менен линол жана линолен к-таларын О. к. чейин калыбына келтирип бөлүп алынат. О. к. эфирлери жана глицериддери, лак, эмаль, олиф, боёк каптагычтарды алууда, кээ бир эфирлери пластификатор катары колдонулат. О.к. туздары самын болуп саналат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Олеум

Олеум - SO3 суусуз Н2SO4 эритмеси. Курамы пирокүкүрт к-тасы H2S2O7 о.э. H2S3O10 жана H2S4O13 к-таларынан турат. Түтөөчү коюу суюктук. Массасы боюнча SO3 20 % болсо, t,б.э..11,00С, t кайноо 166,50С, d204 1,8968. Күчтүү окистендиргич жана сууну өзүнө сиңирип алуучу агент. Ө.ж. негизинен курамында 18-20 % SO3 (кээде 60 %) бар О. өндүрүлөт. Күкүрт кислотасын өндүрүүдө, боёкторду алууда ж.б. о.э. органикалык  синтездерде сульфирлөөчү Регент катарында жана нефтини кайра иштетүү өнөр жайда колдонулат. Былжыр чел кабыкты дүүлүктүрүп күйгүзүп жиберет. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Олигосахариддер

thumb
Олигосахариддер - мол. массалары анча чоң эмес, гидролиз реакциясына кирип, экиден төрткө, ашып кетсе алтыга чейинки бирдей же ар башка моносахаридди пайда кылуучу канттар. Алар сууда жакшы эрийт жана кристаллданууга жөндөмдүү. О. жаратылышта кенен тарагандары жана маанилүүлөрү – дисахариддер.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Оптималдаштыруу

Оптималдаштыруу – химиялык технологияда процесстер эффективдүүлүгүн жогорулатуу үчүн кабыл алынган көрсөткүчтөр: экономикалык киреше, бирдик сарпталуу, өздүк нарк баалар; технологиялык продукту чыгышы, андагы заттар; өзгөрүлмөлүү параметрлер – темп-ра, басым; процесс математикалык моделдери; конструкциялык өзгөчөлүктөр – мисалы, реактордо температура, басым таралуу закон ченемдүүлүктөрү; аппараттык каскаддар; технологиялык схемалар куралышын оптималдык абалга келтирүү. Оптималдаштыруу маселеси математикалык методдор: динамикалык программалоо, вариациялык эсептөө, Понтрягин максимум принциби, түз сызыктуу эмес сандык математикалык программалоо негизинде чечилет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Органикалык айнектер

Органикалык айнектер — органикалык полимерден алынган оптикалык ту-нук, катуу материалдын техникалык аты. О. а. метилметакрилатты полимерлөөдөн алынат. Реакция ар түрдүү инициатордун катышуусунда жылмаланган силикат айнектен жасалган формаларда жүргүзүлөт. Полиметилметакрилат айнеги түссүз же боёлгон түрдө, тунук же тунук эмес, пластификацияланган же пластификацияланбаган жука, блок жана башка түрүндө чыгарылат. О. а. метилметакрилат, ацетон, дихлорэтан, бензол, уксус к-тасы жана башка органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт. Алар сууга щелочторго, органикалык  эмес к-талар суудагы эритмесинде жана абага туруктуу, бензин жана башка майларда инертүү. Концентрацияланган күкүрт, азот, хром жана суюлтулган суутек фториди к-таларында касиетин өзгөртөт. О. а. кадимки эле металлды иштетүүчү тетиктер менен оңой иштетилет, оңой жылмаланат, желимденүүгө жөндөмдүү. Азыркы мезгилде бекемдиги өтө жогору болгон О. а. алуунун ыкмасы табылган. О. а. курулушта, авиация, автомобиль, кеме куруу өнөр жайында айыл чарбада, медицинада жана башка колдонулат. Полиметилметакрилат эмульсиясы женил өнөр жайында жытсыз, жарыкка туруктуу, көпкө чыдаган лактарды алууда да колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Ортофосфор кислотасы

Ортофосфор кислотасы, Н3PO4 – өң-түссүз кристаллдар, эрүү температурасы – 42о. Сууда жакшы эрийт. О. к. уулуу эмес. Алынышы: фосфор ангидриди темп-рага жараша ар түрдүү сандагы сууну кошуп алып, мета-, пиро- жана О. к. пайда кылат: P2O5 + H2O = 2HPO3 (метафосфор к-та) P2O5 + 2H2O = H4P2O7 (пирофосфор к-та) P2O5 + 3H2O = 2H3PO4 (ортофосфор к-та). Техникада колдонуу максатында О к. төмөнкү реакция менен алынат:

Ca 3( PO4)2 + 3H2SO4 = 3CaSO4¯ + 2H3PO4 Метафосфор к-тасы – муздак сууга фосфор ангидридин эритүүдөн алынат, өтө уулуу зат.

P2O5 + H2O = 2 HPO3 

Н3PO4 жер семирткичтер өндүрүүдө, тамак-аш, жеңил өнөр жайында, медицинада, ал эми туздары-фосфаттары фосфор жер семирткичи катары жана айнек, эмаль өндүрүүдө колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Осмий

thumb|Осмий
Осмий (латын тилинен Оsmium, грек тилинен осми - «жыт») — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин VIIIВ группа элементи, платина металлдарына кирет, к. н. 76, ат. м. 190,2. 1804-ж. платинаны «падыша арагында» эритүү учурунда алынган калдыктан О. Теннат ачкан. Жаратылышта О. 7 туруктуу изотоптору бар: 184Os (0,18%), 186Os (1,592%), 187Os (1,64%), 188Os (13,3%), 189Os (16,1%), 190Os (26,4%) жана 192Os (41,0%), ал эми жасалма радиоактивдүү изотопторунан туруктуураагы 194Os Т1/2 = 70 күн). Иондошуу энергиясы: Os 0® Os+® Os2+ 8,7 жана 17 (эВ м-н) барабар. Жер кыртышында м. боюнча 5×10–7 % түзөт. О. жаратылышта О. иридий осминаты тобунун минералдары IrOs2, IrOs4 түрүндө, кээде таза түрүндө платина менен бирге кездешет.

Анын кендери Уралда, Сибирде, Колумбияда, Мексикада, АКШ (Калифорния штаты), Түндүк Африкада, Канадада табылган. О. көгүлтүр түстөгү, белгилүү металлдардын бардыгынан оор, катуу, борпоң металл. Ат. радиусу 1,35, иондук радиусу Os+4 0,75, Os+8 0,539 ; балкып эрүү температурасы t 3050оС; кайноо температурасы t 5500оС; тыгызд. 22,5 г/см3 ; химимялык касиеттери боюнча башка платина металлдарынан кескин айырмаланып, кээде металл эместик касиетти да көрсөтөт. Абада OsO 4 оксидин пайда кылуу менен күйөт, бөлмө темп-расында кычкылтексиз к-талар таасирине туруктуу, бирок коррозияга туруктуулугу боюнча рутенийге жетпейт. Концентрацияланган азот к-тасында OsO4 чейин окистенет, башка платина металлдары үчүн мындай реакция мүнөздүүү эмес. О. күкүмү «падыша арагында», щелочтуу металлдардын гипохлориттеринин эритмелеринде эрийт. О. Na2O2 же KNO3+КОН көп аралашмасы менен балкытып эриткенде эркин абалында туруксуз болгон О. кислотасынын (H2OsO4 ) туздары – осмиаттар пайда болот. Os бирикмелеринде II, III, IV, V, VI жана VIII валенттүүлүктү көрсөтөт. Алардын ичинен окистенүү даражасы +2, +3, +4, +6 жана +8 болгон бирикмелери туруктуу. О. бардык бирикмелери суутект агымында ысытканда металл абалына чейин калыбына келет. О. II, IV жана VIII валенттүү оксидери белгилүү жана алардын эң туруктуусу OsO 4 – түссүз кристалл, балкып эрүү температурасы +40оС; уулуу, көздү, терини дүүлүктүрөт; сууда жакшы эрийт; эритмеси кычкыл реакцияны көрсөтпөйт, бирок күчтүү щелочтор менен туруксуз комплекстик бирикмелерди пайда кылат. OsO4 күчтүү окистендиргич касиетке ээ болгондуктан органикалык  заттар менен активдүү аракетенет. О. жана анын бирикмелери катализатор катарында жана ткандар микропрепараттарын боёодо колдонулат. Ал эң катуу жана коррозияга туруктуу болгондуктан башка платина металлдары менен болгон куймалары так өлчөөчү приборлор тетиктерин даярдоодо, электр лампасын, авторучкалар учтарын жасоодо колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

 
Категория: Химия