Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Оптикалык системалардын аберрациясы

Оптикалык системалардын аберрациясы – оптикалык система түзгөн сүрөттөлүштүн, сүрөттөлүшү түзүлгөн нерсенин түспөлүнүн формасынын бурмаланышы, нерсенин сүрөттөлүшүнүн так берилишинин бузулушу. 

Оптикалык системалардын аберрациясы оптикалык сүрөттөлүш-төрдүн даана эместигинде, алардын объектилерге туура келбегендигинде же ашкере боёлуп калуусунда байкалат. Көп тараган Оптикалык системалардын аберрациясы – сфералык аберрациядагы сүрөттөлүштүн кемчилиги, мында системанын оптикалык огуна объектинин бир чекитинен кичине жана чоң бурч менен түшкөн эки нур сүрөттөлүштүн бир чекитинде чогулбайт; кома жарык нурунун оптикалык система аркылуу кыйгач өткөндө пайда болгон аберрация. Эгерде сфералык жарык толкуну оптикалык система аркылуу өткөндө объектинин бир чекитинен чыккан жарык агымы сүрөттөлүштө бир чекитте кесилишпей бири биринен кандайдыр аралыкта жаткан жана өз ара перпендикуляр болгон кесиндилерде жаткандай деформацияланса, анда мындай агым астигматикалык деп, ал эми бул аберрация астигматизм деп аталат. Дисторция деп аталуучу аберрация объект менен анын сүрөттөлүшүнүн ортосундагы геометриялык окшоштуктун бузулушуна алып келет. Оптикалык системалардын аберрациясына сүрөттөлүш талаасынын майышуусу да кирет. Жогоруда көрсөтүлгөн Оптикалык системалардын аберрациясы геометриялык деп аталат. Оптикалык чөйрөнүн сынуу көрсөткүчү жарыктын толкун узундугуна көзкаранды болушуна байланыштуу, хроматтык аберрация да болот. Жарыктын толкундук жаратылышы, оптикалык системада сүрөттөлүштүн өнүгүп жетишпегендиги диафрагмада, линзанын алкагында ж. б. жарык дифракциясынын натыйжасында аберрация пайда кылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Оптоэлектроника

Оптоэлектроника – маалыматты даярдоо, берүү, өзгөртүп түзүү жана сактоонун бир эле убакта оптикалык, электрдик ыкмаларын пайдалануу проблемасын камтыган электрониканын тармагы. 

Оптикалык байланышты камтыгандыктан Оптоэлектроника вакуумдук жана жарым өткөргүчтүү электроникадан (фотоэлемент, фотоэлектрондук көбөйткүч, электрондук-нур түтүгү, жарым өткөргүчтүү приборлор) айырмаланат. Оптоэлектрониканын негизги элементтери: жарык булагы (лазер, жарык нурлантуучу диод), активдүү жана пассивдүү оптикалык чөйрө, фотокабылдагыч. Оптоэлектроника когеренттүү жана оптроника деп айырмаланат. Электрдик байланышты оптикалык байланыш менен алмаштыруу оптрониканын негизи. Сигналды оптроникада параметрдик ыкма менен өзгөртөт, кайрадан туташтырат, модуляциялайт ж. б. Традициялык (көнүмүш) электроникада аналогу болбогон эсептөө техникасынын чоң системасын, оптикалык байланышты, эске тутууну, маалыматты түзүүнүн жаңы принциби жана ыкмасы когеренттүү Оптоэлектроника менен байланыштуу. Буга сүрөт логикалуу деп аталган машина, маалыматты иштеп чыгуу ылдамдыгы 1 секундада 109 – 1011 операцияны түзгөн өтө тез иштөөчү эсептөө системасы, эске тутуу сыйымдулугу чоң (1010 – 1012 бит) түзүлүш, лазердик телекөрүү функционалдуу когеренттүү Оптоэлектроника ж. б. кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Органикалык жарым өткөргүчтөр

Органикалык жарым өткөргүчтөр – электрондук же көзөнөктүү өткөрүмдүүлүккө жана электр өткөрүмдүүлүктүн температуралык оң коэффициентине ээ болгон органикалык катуу заттар О. ж. ө-төрдүн молекулаларында тутумдаш байланыш системасынын болушу менен мүнөздөлөт. 

Органикалык жарым өткөргүчтөрдө тутумдаш байланыш системасынан бөлүнгөн p-электрондун дүүлүгүүсүнөн кыймылдуу заряд алып жүрүүчүлөр пайда болушат. Органикалык жарым өткөргүчтөрдө заряд ташуучулардын пайда болушу үчүн зарыл энергия молекулада тутумдаштыктын саны өскөн сайын азаят жана полимерлерде чоңдугу жылуулук кыймылынын энергиясындай. Органикалык жарым өткөргүчтөргө органикалык боёктор, жыпар жыттуу бирикмелер, тутумдаш байланыштуу полимерлер, кээ бир табигый пигменттер (хлорофилл, β-каротин ж. б.) о. эле ион радикалдуу туздар кирет. Органикалык жарым өткөргүчтөр монокристалл, поликристалл, аморфтук күкүм жана плёнка түрүндө болот. Салыштырмалуу каршылыгы бөлмө температурасында 1018 Ом⋅смден (нафталин, антрацен) 10-2 Ом⋅смге (ион-радикалдуу туздар) чейин өзгөрөт. Төмөнкү электр өткөрүмдүүлүктүү Органикалык жарым өткөргүчтөрдө өзүнүн структурасынын молекулалык мүнөзү жана молекулалардын өз ара начар аракеттешүүлөрү менен аныкталуучу өзгөчөлүктөргө ээ. Микроэлектроникада Органикалык жарым өткөргүчтөр жарык сезгич материал катарында колдонулат. Органикалык жарым өткөргүчтөрдү изилдөө физика-химиялык татаал системада, энергиянын айлануу жана ташылуу процесстерин түшүнүүдө өтө маанилүү. Келечекте критикалык температурасы өтө жогору өткөргүчтү жаратуу Органикалык жарым өткөргүчтөргө, тактап айтканда, ион- радикалдуу катмарга байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өз ара начар аракеттешүү

Өз ара начар аракеттешүү – элементардык бөлүкчөлөр арасындагы аракеттешүүнүн бири. 

Өз ара начар аракеттешүүдөгү процесстин мүнөздүү убактысы ~10-10 сек. Өз ара начар аракеттешүүнүн негизги мүнөздөмөсү – заттагы бөлүкчөнүн эркин жүрүү жол узундугу. Өз ара начар аракеттешүүгө ээ нейтрино калыңдыгы миллиард км темир плитаны эч бир кагылышуусу жок өтөт. ~1 ГэВ энергияда өз ара гравитациялык аракеттешүүнүн күчү Өз ара начар аракеттешүү күчүнөн 1033 эсе аз. Өз ара начар аракеттешүүнүн таасир этүү радиусу, ушул убакка чейин так өлчөнө элек, күтүлгөн мааниси 2⋅10-16 см. Өз ара начар аракеттешүү процесси өтө ысык жылдыздардын энергиясынын сарпталышын шарттаган жылдыздар эволюциясында жаңы жылдыздардын пульсарлар пайда болгон жарылуусунда өтө маанилүү роль ойнойт. Өз ара начар аракеттешүү заряддалган лептонду нейтриного, ал эми бир түрдөгү кваркты башка түрдөгү кваркка айландырат.

 Дагы кара 
 Өз ара аракеттешүү

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Өз ара аракеттешүү

Өз ара аракеттешүү – нерселердин же бөлүкчөлөрдүн кыймылынын абалын өзгөртүүчү бири бирине жасалган аракети. 

Өз ара аракеттешүүнүн мүнөздөмөсү болуп потенциалдык энергия эсептелет. Алгачкы ирет Өз ара аракеттешүү көз ирмемде берилет деген түшүнүк болгон. Бирок мындай чындыкка төп келбеген түшүнүк, электр-магниттик талаанын ачылышы изилденгенден кийин төгүнгө чыгарылган. Бөлүкчөлөрдү бөлүп турган мейкиндикте кандайдыр бир процесс жүрөт, ал чектүү ылдамдык менен таралат. Демек, заряддалган бөлүкчөлөрдүн арасында Өз ара аракеттешүүнү камсыз кылган талаа бар. Бул талаа электр-магниттик талаа деп аталат. Заряддалган бөлүкчөнүн башка бөлүкчөлөргө аракет этүүсү, б.а электр-магниттик талаанын таралуу ылдамдыгы, жарыктын боштуктагы ылдамдыгына барабар: с =3⋅103м/сек. Жакындан аракет этүүчү –жаңы концепция иштелип чыкты, бул концепция каалаган Өз ара аракеттешүүлөргө жарактуу, мейкиндикте үзгүлтүксүз бөлүштүрүлгөн ар кандай талаанын жардамы менен ишке ашат. Ал талаа гравитациялык талаа болуп эсептелет. Талаанын квант теориясы түзүлгөндөн кийин (ТКТ), Өз ара аракеттешүү тууралу көзкараш бир канча өзгөрдү. ТКТга ылайык каалаган талаа бөлүкчөлөрдүн жыйындысынан же бул талаанын кванттарынан куралат. Мис., электр-магниттик талаанын кванты – фотондор, б. а. Өз ара аракеттешүүдөгү алып жүрүүчүлөр фотондор болушат. Өз ара аракеттешүүнүн төрт түрү кездешет: гравитациялык Өз ара аракеттешүү, начар Өз ара аракеттешүү (элементардык бөлүкчөлөрдүн көптөгөн айланууларына жана ажыроолоруна тиешелүү), электр-магниттик күчтүн Ө. а. а. (атомдук ядродогу бөлүкчөлөрдүн байланышына тиешелүү, ошондуктан ядролук Өз ара аракеттешүү деп аталат). Өз ара аракеттешүүнүн интенсивдүүлүгү өзүнө тиешелүү константа же байланыш константасы менен аныкталат. Электр-магниттик Өз ара аракеттешүү үчүн байланыш константасы болуп, электр заряды эсептелет. Электр-магниттик Ө. а. а-нүн кванттык теориясы, электр – магниттик кубулуштарды эң жогорку деңгээлде түшүндүрө алат. Начар Өз ара аракеттешүү вектордук бозондор аркылуу ишке ашат. Күчсүз Өз ара аракеттешүү менен электр-магниттик Өз ара аракеттешүүнүн ортосунда терең ички байланыш бар экендиги табылды. Күчтүү Өз ара аракеттешүүнүн негизин адрондор – кванттын курамындагы бөлүкчөлөрү арасындагы Өз ара аракеттешүү түзөт. Бул Өз ара аракеттешүүнүн алып жүрүүчүлөрү болуп глюондор эсептелет, ал Өз ара аракеттешүүнүн константы – түстөр аркылуу аныкталат. Аны квант-тык хромодинамика түшүндүрөт. Азыркы учурда начар, электр-магниттик жана күчтүү Өз ара аракеттешүүлөрдү жана о. эле Өз ара аракеттешүүлөрдүн бардык түрлөрүн бириктирүүгө, «Улуу биригүү» моделин түзүүгө аракет жасалып жатат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өз ара гравитациялык аракет

Өз ара гравитациялык аракет – бардык белгилүү фундаменталдык өз ара аракеттешүүлөрдүн өтө начары. 

Макропроцесстерде Өз ара гравитациялык аракет гравитациялык турактуулук G=6,6720⋅10-11Н⋅м2кг-2 менен мүнөздөлөт. Өз ара гравитациялык аракеттин теориясы Эйнштейндин жалпы салыштырмалуулук теориясында каралат. Өтө күчтүү гравитациялык талаада жаңы бөлүк-чөлөрдү пайда кылган квант процесси жүрөт. Бул процесстин теориялык мүнөздөлүшү жалпы салыштырмалуулук теориясында каралат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өз ара күчтүү аракеттешүү

Өз ара күчтүү аракеттешүү – элементардык бөлүкчөлөрдүн фундаменталдуу төрт өз ара аракеттешүүсүнүн бири. 

Өз ара күчтүү аракеттешүүнүн радиусу r ~ 10–13 см. Жогорку энергиялуу ядролордун же нуклондордун кагылышында Өз ара күчтүү аракеттешүү көп сандагы ядролук реакцияга алып келет. Мында төрт нуклондун гелийдин ядросуна биригүү реакциясынын (термоядролук синтезде) мааниси зор. Ал реакция Күндө жүрөт, Жерде болсо энергияны алуунун булагы болуп эсептелет. Нуклондор кагылышканда бир нече жүздөгөн МэВ энергиядан тартып, π-мезонду, андан да чоң энергиялуу бөтөнчө бөлүкчөлөрдү (к-мезондор гиперондор) жана көптөгөн мезон менен барион резонанстарын жаратат. Бардык Өз ара күчтүү аракеттешүүшүүчү бөлүкчөлөр адрондор деп аталат. Адрондор кварктардан (мезондор кварк менен антикварктан, ал эми бариондор үч кварктан) турат, кварктын арасындагы күчтөр глюондордун алмашышы менен шартталат. Бизге белгилүү бардык адрондор беш типтеги түрдүү кварктан (U, d, S, C, b) турат. Эркин кварктар табыла элек. Кванттык хромодинамиканын негизинде кварктар адрондордон бошоно албайт, алар ~10-13см өлчөмүндөгү адрондордун ичинде болот. Кварктын мындай касиети глюондор менен байланыштуу. Адрон күчтүү импульска ээ болуп, процесске катышканда өз ара аракеттешүү адрондун ичинде жүрөт. Бул учурда кварктын глюондор менен Өз ара күчтүү аракеттешүүсү жана кварктардын өз ара аракети начарлайт, жана энергиялуу бөлүкчө менен кварктын кагылышуусунда коңшу кварктар начар аракет этет. Кварк импульсунун күчтүү аракетинде эркин бөлүкчөлөр гана кагылышат. Кварктар менен глюондордун бул касиети асимптотикалык эркиндик деп аталат. «Улуу биригүү» теориясын түзүүдө бир нече теориялык схемалар бар. Бул схемада негизинен лептондор, кварктар вектор аралык бозондор, фотондор жана глюондор каралат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өз ара начар электрдик аракеттешүү

Өз ара начар электрдик аракеттешүү – электр-магниттик жана начар өз ара аракеттешүүнүн бириккен калибрлөөчү теориясы.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өз ара электромагниттик аракеттешүү

Өз ара электромагниттик аракеттешүү – электр-магнит талаалары катышуу менен мүнөздөлүүчү өз ара аракеттешүүнүн (гравитациялык, начар жана күчтүү түрлөрү) фундаменталдуу тиби. 

Электр-магнит талаасы (квант физикада – фотон) өз ара аракеттешүүдө нурланат, же жутулат, же бири бирине айланат. Заряддалган бөлүкчөлөрдүн бири-бири менен тартылуусу же түртүлүүсү электр талаасынын аракети менен шартталат. Өз ара электромагниттик аракеттешүүнүн жардамы менен заттын атомундагы жана молекуласындагы оң заряддалган ядролордун жана терс заряддалган электрондордун өз ара аракеттешүүлөрү ишке ашырылат жана ал микро системалардын туруктуу абалынын мүмкүндүгүн аныктайт. Өлчөмү электрондун электр зарядынын чоңдугу аркылуу туюнтулат. Өз ара электромагниттик аракеттешүүгө макроскопикалык кубулуштардагы көпчүлүк күчтөр – серпилгич, сүрүлүү күчтөрү, суюктуктардагы беттик тартылыш ж. б. келтирилет. Заттын түрдүү агрегаттык абалынын касиеттери, химиялык айлануулар, электромагниттик, оптикалык кубулуштар Өз ара электромагниттик аракеттешүү менен аныкталат. Ядронун дүүлүккөн абалы, электрондордун, позитрондордун жана мюондордун серпилгичтүү жана серпилгичтүү эмес чачыроосу ж. б. электромагниттик жаратылышка ээ. Өз ара электромагниттик аракеттешүү электротехникада, радио-техникада, электроникада, оптикада, кванттык электроникада кеңири колдонулат. Электромагниттик талаа, начар аракеттешүү орун алган кубулуштар Максвелл теңдемеси аркылуу түшүндүрүлөт жана классикалык электр-динамиканын закондоруна баш иет. Ал эми күчтүү жана тез алмашылуучу талааны кванттык кубулуштар аныктайт. Фотондун энергиясы ε=hω, импульсу Р=( hω /с)n, мында n − бирдик вектор, ω − айланма жыштык. Бүтүн сандуу спинге ээ болгон фо-тондор Бозе−Эйнштейн статикасына баш иет. Фотондор менен заряддалган лептондордун арасындагы өз ара аракеттешүү кванттык электр-динамикасынын теңдемеси аркылуу түшүн-дүрүлөт. Адрондор менен ядролордун Өз ара электромагниттик аракеттешүүлөрүндө күчтүү аракеттешүүлөр негизги роль ойнойт. Кванттык кубулуштарда Өз ара электромагниттик аракеттешүү «күчүн» элементардык электр заряды (е ≈ 4,8 ⋅10-10 СГСЭ заряд бирдиги), өлчөмсүз параметр α=е2/hc ≈≈1/137 (туруктуу жука түзүмү) аныктайт. Сакталуу закону жана фотондордун касиети Өз ара электромагниттик аракеттешүүнүн өзүнө тиешелүү өзгөчөлүгүн аныктайт. Жумшак электромагниттик процесстерде фотон системада кварк антикваркка өтөт, мында адрондор кварктар менен өз ара аракеттешет. Ал эми катуу процесстерде өзүн эркин бөлүкчөлөр катары алып жүрөт. Бул кубулуш кварктар менен глюондордун өз ара аракеттешүү теориясын – кванттык хромодинамиканы түзүүгө негиз болот.

Булактар

 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Өзгөрмө массалуу нерселердин механикасы

Өзгөрмө массалуу нерселердин механикасы – массасы кыймыл учурунда үзгүлтүксүз өзгөрүүчү нерселердин кыймылын изилдөөчү теориялык механиканын бөлүгү. 

Бул багытка негиз салуучулар И.В.Мещерский менен К.Э.Циолковский. Бул изилдөөлөр авиацияда жана астрономияда кеңири колдонулат. Кыймыл учурунда нерсенин массасынын өзгөрүшү нерседен заттын бөлүнүшү же кошулушу аркылуу шартталат. Кошулуу жана массанын процессинин жүрүшүндө азаюусу толук чагылдырылган өзгөрмө массалуу чекиттин кыймылынын негизги вектордук дифференциалдык теңдемесин 1904-ж. И.В.Мещерский чыгарган. Өзгөрмө массалуу нерселердин механикасында эки маселе каралат: масса борборунун траекториясын аныктоо жана масса борборуна карата Өзгөрмө массалуу нерселердин механикасынын кыймылын аныктоо. Реалдуу объектилердин (самолёттордун, ракеталардын) динамикалык турактуулугун, аларды башкарууга боло тургандыгын жана маневрдүүлүгүн изилдөөдө масса борборунун айланасында өзгөрмө массалуу нерсенин кыймылын үйрөнүү өтө маанилүү. Өзгөрмө массалуу нерселердин механикасынын дагы бир маселеси болуп кыймылдын оптималдуу режимин издеп табуу да кирет, б. а. кыймылдын кинематикалык же динамикалык мүнөздө-мөлөрү эң ыңгайлуу боло тургандай нерсенин же чекиттин массасынын өзгөрүү законун аныктайт. Мындай маселени чыгаруунун эң эле натыйжалуу ыкмасы – вариациялык эсептөө. Өзгөрмө массалуу нерселердин механикасы техниканын башка бөлүмдөрүн-дөгү изилдөөлөрдө да колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өлчөгүч көпүрө

Өлчөгүч көпүрө – электр чынжырынын пассивдүү параметрлеринин (каршылык, индуктивдүүлүк, сыйымдуулук, диалектрдик жоготуулардын бурчу) чени жана алар менен көзкарандылыкта байланышкан чоңдуктарды салыштыруу ыкмасы боюнча өлчөөчү чынжыр. 

Каршылыкты өлчөө төрт ийиндүү көпүрө менен аткарылат, андагы каршылыктары көпүрөнүн ийиндери деп аталат. Бир ийинди өлчөнүүчү каршылык ээлейт. Көпүрөнүн диагоналына ток булагы, ал эми экинчи диагоналына нөл синдикатору коюлган. Ийиндердеги каршылыктардын бирөөнүн чоңдугун өзгөртүү менен индикатордун нөл көрсөтүүсүнө жетүүгө болот. Бир каршылыктын чоңдугун жана калган каршылыктардын катышын билүү менен белгисиз каршылыкты ченөөгө болот. Турактуу токтун көпүрөсүндө бир параметрди өзгөртүү жетиштүү. Өзгөрмө токтун чынжырында активдүү каршылыктан тышкары индуктивдүү жана сыйымдуулук каршылыктары бар. Ошондуктан анда эки параметрди өзгөртөбүз. Өтө кичине каршылыктарды өлчөө үчүн кош көпүрө колдонулат. Азыркы учурда автоматтык өлчөөчү көпүрөлөр пайдаланылат. Мында нөл индикатордун ролун электрондук күчөткүч аткарат. Индуктивдүүлүк, сыйымдуулук Өлчөгүч көпүрөсү бар Өлчөгүч көпүрөгө ГОСТ боюнча стандарттын талаптары коюлган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өлчөмө күчөткүч

Өлчөмө күчөткүч – электр сигналын (ток, чыңалуу) күчөтүүчү, о. эле чыңалууну токко жана тескерисинче өзгөртүүчү түзүлүш. 

Өлчөмө күчөткүч тандоочу (ичке тилкелүү) жана түрдүү формадагы сигналдарды күчөтүүчү өзгөрмө жана турактуу токтун кенен тилкелүү күчөткүчтөрүнө бөлүнөт. Бардык Өлчөмө күчөткүч үчүн күчөтүлүүчү сигналдын жардамы менен сырткы булактан Өлчөмө күчөткүчтүн чыгуусуна келүүчү энергияны жөндөөчү башкарылма элементтин болушу мүнөздүү; мындан күчөткүчтүн натыйжалуулугуна жетишишет. Башкарылма элементинин түрү б-ча, электрондук, магниттик, фотогальванометрдик ж. б. Өлчөмө күчөткүчкө айырмаланат. Лампалуу Өлчөмө күчөткүчтө башкарылма элементи – электрондук лампа, жарым өткөргүчтүү Өлчөмө күчөткүчтө – транзистор. Магниттик Өлчөмө күчөткүчтө башкаруучу оромо аркылуу агуучу ток ферромагниттик өзөктүн магниттик өткөрүмдүүлүгүн, о. эле экинчи оромонун индуктивдүү каршылыгын, натыйжада булактан келген оромо аркылуу өтүүчү токту өзгөртөт. Бардык Өлчөмө күчөткүч үчүн жалпы проблема күчөтүү коэффициентинин жогорку турактуулугуна жетишүү. Күчтүү, тескери терс байланыш – негизги каражат. Азыркы Өлчөмө күчөткүчтүн күчөтүү коэффициенти 106 жана андан да жогору, киришиндеги каршылыгы 1016 Ом, өлчөө диапазонундагы каталык 0,01%тен бир нече %ке жетет. Жыштык диапазону ондогон МГц. Өлчөмө күчөткүч 10-17 А жана 10-9 В ко чейинки сигналдарды өлчөйт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өлчөмдүүлүк

Өлчөмдүүлүк – физикалык чоң-дуктун бирдиги, берилген системада негиз деп кабыл алынган чоңдуктардын бирдиги өзгөргөндө берилген чоңдуктун бирдиги канча эсе өзгөрөрүн көрсөтүүчү туюнтма. 

Өлчөмдүүлүк негизги бирдиктердин жалпыланган символдорунун көбөйтүндүсүнөн турган бир мүчө; көбөйтүүчүлөр Өлчөмдүүлүктүн көрсөткүчтөрү деп аталган бүтүн, бөлчөк, оң жана терс даражада болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өлчөм эффекттери

Өлчөм эффекттери – изилденүүчү үлгүнүн өлчөмдөрү заряддарды алып жүрүүчүлөрдүн эркин жүрүү жолунун узундугу, де Бройль толкун узундугу, диффузия узундугу ж. б. у. с. мүнөздүү узундуктар менен шартталган катуу заттарда байкалуучу кубулуш. 

Классикалык жана кванттык Өлчөм эффекттери бири биринен айырмаланат. Өлчөм эффекттери нин классикалык теориясында d калыңдыгын электрондун эркин жүрүү жолунун узундугуна салыштырарлык жука металл жана жарым өткөргүч плёнканын, зымдын статикалык электр өткөрүм-дүүлүгүнүн мүнөзү каралат.

d азайганда салыштырма каршылык ρ монотондуу өсөт, бул электрондун чачыроосуна байланыштуу, ρ чачыроонун күзгүлүк же диффузиялуу болушуна өтө көзкаранды. Сырткы күчтүү магнит талаасында d электрондордун орбитасынын өлчөмүнө жакын болгондо Өлчөм эффекттери пайда болот, анткени талаанын чыңалышынын өзгөрүшүнө жараша орбита үлгүгө сыят же сыйбайт. Ушул эффекттер жогорку жыштыкта да болот. Кванттык Өлчөм эффекттери плёнканын калыңдыгы же зымдын диаметри электрондун де Бройль толкун узундугуна λ жакын болгондо байкалат. Өлчөм эффекттери электрондун квазиимпульсун кванттоого байланыштуу, натыйжада электрон спектринин энергиялык зонасы майда зоналарга ажырайт. Кванттык Өлчөм эффекттери салыштырма каршылык ρ го ж. б. мүнөздөмөлөргө, үлгүнүн калыңдыгына d көзкаранды болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өлчөө аспаптар каталыгы

Өлчөө аспаптар каталыгы – өлчөө аспаптарынын өлчөөнүн тактыгына таасирин тийгизүүчү метрологиялык касиеттеринин же параметрлеринин номиналдык маанилеринен четтөөсү. 

Өлчөө аспаптар каталыгына көзкаранды болгон каталыктар аспаптык каталыктар деп аталат. Өлчөө аспаптар каталыгы абсолюттук, салыштырмалуу же келтирилген каталыктар болуп бөлүнөт. Нормалдуу шартта орун алган Өлчөө аспаптар каталыгы негизги, ал эми таасир этүүчү чоңдуктардан (температурадан, басымдан, нымдуулуктан, электр-магниттик чоңдуктардан ж. б.) чыккан каталык кошумча деп аталат. Өлчөө аспаптарынын ар бири үчүн тактык классы аныкталат жана каталыктын чеги белгиленет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өлчөө каталыгы

Өлчөө каталыгы – өлчөнгөн физикалык чоңдуктун маанисинин чыныгы маанисинен четтеши. 

Өлчөө каталыгы системалуу, кокус жана одоно болуп айырмаланат. Системалуу каталык өлчөөчү аспаптардын кемчилигинен, ыкмалардын өркүндөтүлбөгөндүгүнөн, экспериментатордун кетирген жеке катасынан пайда болот. Кокус каталыктар куралдын көрсөтүүсүн так жазып албагандыктан, өлчөө шартынын (температура, басым ж. б.) өзгөрүшүнөн келип чыгат. Одоно ката куралдардын бузулушунан, шарттын өзгөрүшүнөн пайда болот. Өлчөөдө жогорку каталыктарды эсепке алуу керек.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өлчөөнүн дифференциалдык ыкмасы

Өлчөөнүн дифференциалдык ыкмасы – өлчөнүүчү жана белгилүү физикалык чоңдуктардын арасындагы айырма аз болсо, анда өлчөөнүн каталыгы белгилүү чоңдукту билүүнүн тактыгы менен аныкталат. 

Мис., айырма өлчөнүүчү чоңдуктун 0,01 бөлүгүнөн ашпаса, аны 0,1% каталыкта өлчөө жалпы жыйынтыкта 0,001% тен ашпаган каталыкты кошумчалайт. Өлчөөнүн дифференциалдык ыкмасы өлчөө аспаптарын текшерүүдө үлгү менен салыштырат, буюмдарды же материалдарды үлгүгө салыштырып сыноодон өткөрөт. Сызыктуу өлчөө тармактарында Өлчөөнүн дифференциалдык ыкмасы салыштырма ыкма деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Өлчөөнүн компенсациялык ыкмасы

Өлчөөнүн компенсациялык ыкмасы – өлчөнүүчү чыңалуунун (ЭКК) кошумча ток булагынын белгилүү каршылыкта токтун чыңалуусунун компенсацияланышына (теңдештигине) негизделген ыкма. 

Өлчөөнүн компенсациялык ыкмасы электр чоңдуктарына (ЭКК, чыңалуу, ток күчү, каршылык) гана колдонулбастан, башка физикалык чоңдуктарга (механикалык, жарык, температура ж. б.) да колдонулат. Өлчөөнүн компенсациялык ыкмасына негизделген электр өлчөөчү прибор потенциометр деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика