Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Салмактык анализ

Салмактык анализ - аныкталуучу затты (иондорду) эритмеден элементардык абалында же эригичтиги өтө начар болгон чөкмө түрүндө бөлүп алып, алардын салмагын так өлчөөгө негизделген сандык анализдин бир түрү.
 
Мисалы, эритмедеги темир иондорунун санын аныктоо үчүн аларга аммиактын суудагы эритмесин таасир этип, темир суу кычкылынын чөкмөсү Fe(OH)3 алынат. Чокмөнү эритмеден чыпкалап бөлүп алып, кургатып күйгүзгөндөн кийин темир кычкылы (БегОз) түрүндө ana. лит. таразага тартылып алынат да, анын салмагы аркылуу эритмедеги темир иондорунун саны эсептеп чыгарылат.
 
Салмактык анализ - сандык анализдин эң так методу. Аны колдонуу менен хим. элементтердин атомдук салмактары аныкталып такталган. Салмактык анализ тоо тектердин, минералдардын, куймалардын ж. б. заттардын хим. составын сан жагынан анализдөөдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Химия
Салават Юлаев

Салават Юлаев (5 (16). 6.1752, Текеево кыш., азыркы Башкыртстан, Салават району -26. 9(8. 10). 1800, Балтикадагы Рогервик порту, азыркы Эстон ССРи, Палдиски ш.) - башкырт элинин улуттук баатыры, Пугачёв башында турган дыйкандар согушунда (1773-75) башкырт отрядынын жетекчиси, төкмө акын.
 
1773-ж. октябрда башкырт отрядын (2 мин адам) баштан, Пугачёв таранга өткөн.
1774-ж. 24-ноябрда колго түшүп, Рогервик чебине (Эстон ССРи) өмүр бою абакка салынган.
Анын ырлары эл оозунда сакталган. Салават Юлаевдин ысмында Салават ш. аталган, адабият жана искусство жаатындагы эң жакшы чыгармалар үчүн Башкырт АССР мамлекеттик сыйлыгы белгиленген

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Башкырт тарыхы
Сал, дарыя

Сал дарыясы - жогорку бөлүгүндө Журак-Сал - Орусиянын Ростов областындагы дарыя, Дондун сол куймасы.
 
Узундугу 798 км, алабынын аянты 21 300 км2. Негизинен кар сууларынан куралат. Суусу март - апрелде кирет. Жылдык орт. чыгымы (чатынан 205 км жогору) 9,9 м3/сек. Жайында жогорку агымында соолуп калат. Декабрдын ортосунда тоңуп, марттын аягында ачылат. Сал Дон каналы аркылуу Цимлян суу сактагычынан суу алат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. - 656 б.

Категория:РФ дарыялары
Сакталуу принциби

Сакталуу принциби - нерселердин, алардын касиеттеринин жана мамилелеринин сактала тургандыгын көрсөтүүчү илимий теориялардын жалпы принциби.
 
Илимдеги жацы жетишкендиктер, материалдык объектилер түрдүү өзгөрүүлөргө дуушар болсо да, жалпы касиеттери жана мамилелери сакталып каларын ырастады. Сакталуу жөнүндөгү идея бардык кубулуштун башатын издеген байыркы философияда кезигет. Мисалы, атомизм. Платон дүйнөнүн пайдубалында жаткан элементтердин өзгөрбөс гармониялык түзүлүшү жөнүндөгү окуусунда бул идеяны өнүктүргөн. Анын окуусу кийин Сакталуу принциби менен тыгыз байланышкан симметрия принцибине айланган.
Сакталуу принциби структура жөнүндөгү түшүнүктүн тереңдешинде чоң роль ойногон. Сакталуу принциби диалектиканын классикалык мыйзамдары жана категориялары менен тыгыз байланышта. Сакталуунун жана өзгөрүүнүн биримдиги табияттын, ойлоонун өнүгүшүнүн жалпы закону. Кыймылды жана анын формаларын изилдөөнү сакталуунун аларга дал келген формаларын анализдемейинче жетишерлик деп эсептөө мүмкүн эмес.
 
Сакталуу принциби таанымдын акыйкаттыгынын критерийи боло алат. Ойлоонун жана илимий билимдердин өнүгүшү Сакталуу принцибине баш ийет. Ал өркүндөп жаткан ойлордун инв рианттары (окшош варианттары) катары көрүнөт. Дал ушул инварианттар адамдын өзгөрүлмө дүйнөдө туура багыт алышын камсыз кылышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Сакстар

Сакстар - 3-4-кылымда уруу союзуна бириккен герман урууларынын тобу.
 
Алгачкы орто кылымда Сакстар түндүк Германия аймагын (Рейнден чыгышка, Эльбадан батышка карай) ээлеп, 5-кылымдын ортосу - 6-кылымдын 1-жарымында алардын бир бөлүгү Британияга ооп отурукташкан.
 
Сакстарда королдук бийлик болгон эмес. Улуу Карлдын саксон согуштарынан (772-804) соң сакстарды франктар каратып, Саксония Франк мамлекетинин курамына киргизилген; Сакстар зордоо жолу менен феодалдык мамилеге өтө баштаган.
 
843-ж. сакстар Чыгыш Франк королдугуна өтүп, 9-кылымдын аягында Сакс герцогдугу түзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Германия тарыхы

Категория:Байыркы германдар
Саксония

Саксония (ө. луж. Sakska) — Германиядагы федералдуу жер. Аталышы Эркин Саксония Республикасы, (лужиче Swobodny stat Sakska) thumb | 220x124px | right | Германиядагы Саксониянын картасы.
Анда алгачкы орто кылымда славян уруулары жашаган.
Саксония ны 10-кылымда немис феодалдары басып алып, Мейсен маркасын негиздешкен. Бул марка 1264-ж. Тюрингияны, 1423-ж. Саксен-Виттенбергди (Саксон герцогдугунун бир бөлүгү) караткан соң Германиядагы эң ири княздыкка айланып, анын аймагы Саксония аталган.
 
Саксонияда 15-16-кылымда алгач ирет капит. өнөр жай пайда болуп, маданият өнүккөн. Саксония - 16-кылымдагы реформачыл кыймылдын жана 1524-26-жылдардагы дыйкандар согушунун чордону.
1547-ж. Шмалькальден согушунда (1546-48) герцог Мориц Саксонский протестант княздарын талкалагандыгы үчүн император Карл Удеп курфюрст титулун алып, Саксония жерин бүт бириктирген. Отуз жылдык согуш (1618-48) мезгилинде Саксония нын өнүгүшү бир топ томөндөгөнү менен 17-кылымдын аягы - 18-кылымда ал кайрадан жогорулаган.
 
Бирок Саксония да капитализмдин андан ары өнүгүшүнө феод, мамилелер тоскоол кылган. Саксония ны Тундук согушунун (1700-21) жүрүшүндө шведдер, Жети жылдык согушта (1756-63) Пруссия басып алган.
Саксония 18-кылымдын аягында Францияга каршы, 1806-ж. Пруссия менен бирдикте Наполеон Iгe каршы согушкан. Иенанын жанында женилген соң (1806-ж., 14-октябрь) Саксония кайра Наполеон тарапга өткөн жана Рейн союзуна кирип, королдук болгон.
 
Вена конгрессинин (1814-15) чечими боюнча Саксония аймагынын жарымына жакыны Пруссияга өткөн.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Германия тарыхы
Саксе Анна

Саксе Анна (3(16). 1. 1905-ж. т., - 1981) - латыш совет жазуучусу, Латыш ССР эл жазуучусу (1965).
 
1925-27-ж. Латвия университетинен окуган.
Чыгармалары 1925-жылдан жарыялана баштаган. «Эмгекчил уруу» романы (1941) латыш дыйкандарын 1905-07-жылкы революцияга алып барган жолду көргөзөт. «Тоодо» романы (1948; СССР мамлекеттик сыйл., 1949) латыш кыштактарында социалисттик түзүлүштү орнотуу күрөшү жөнүндө.
 
«Түнкү учкундар» романында (1-2-т., 1951-57; Латыш ССР мамлекеттик сыйл., 1959) бурж. Латвиядагы интеллигенция турмушу сүрөттөлөт.
 
Саксе - балдарга арналган китептердин да автору.
СССР Жогорку Советине (3-4-шайл.) депутат.
Октябрь Революциясы ордени, башка 3 орден жана медалдар менен сыйланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:ССРС жазуучулары
Категория:Латыш жазуучулары
Сакмал

Сакмал, сакмал - жаш козулуу кой тобу.
 
Ал тууттан 2-4 күн өткөндөн кийин 5-7 тубар койдон түзүлөт. Өзүнчө чакан тор тосмого которулат. Ар Сакмал га козусунун жашы жана төрөлүшү бирдей койлор кошулат. Козу менен энесине бирдей белги салынат же атайын номер илинет. Козу чоңойгон сайын Сакмал көбөйүп, бир айдан кийин жалкы козулуу 60-120 же эгиз козулуу 30-60 койго жетет.
 
Кыркынга чейин Сакмал бир короого бириктирилет. Сакмал дагы койду сакмалчы тейлейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Сакко-Ванцетти процесси (1927)

Сакко-Ванцетти процесси (1927) - АКШдагы сот процесси; анда итал. революционер - жумушчулар Никола Сакко менен Бартоломео Ванцеттиге Саут Брейнтри (Массачусетс) шаарындагы бут кийим фабрикасынын кассири менен 2 кароолчусун өлтүрдү деп жалаа жабылган.
 
Жумушчу жана прогрессчил башка уюмдарды куугунтуктоо менен коштолгон бул процесс 1920-ж. июнда Плимут шаарында башталган. Атайын тандалган присяжныйлар күбөлөрдүн жалган далили менен бурмаланган экспертизаларга таянып, Сакко менен Ванцеттини күнөөлүү деп айыптап, өлүм жазасына өкүм кылган.
 
Массачусетс штатынын соту Тейер жана федералдык сот органдары ишти кайра кароо жөнүндөгү бардык өтүнүчтөрдү четке каккан соң АКШда жана бүткүл дүйнөдө соттун чечимине каршы кыймыл башталган.
Бирок бардык аракет натыйжасыз аяктап, 1927-ж. 23-августта Сакко менен Ванцетти электр отургучунда өлтүрүлгон. 1977-ж. АКШ соту Н. Сакко менен Б. Ванцеттинин күнөөсүз айыпталганын официалдуу моюнга алган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:АКШ тарыхы
Сайкс-Пико макулдашуусу (1916)

Сайкс-Пико макулдашуусу (1916) - Осмон империясынын Азиядагы, көбүнчө араб өлкөлөрүндөгү ээликтерин бөлүшүү жөнүндө Улуу Британия менен Франциянын ортосунда түзүлгөн.
 
Британ дипломат М. Сайкс менен француз дипломат Ф. Жорж-Пико даярдаган. Ноталарды алмашуу формасында 9-16-майда Лондондо түзүлгөн. Иракта, Иорданиянын Түштүк-Чыгыш аймагы менен Араб жарым аралынын айрым княздыктарында Улуу Британия бийлигин, Ливан, Сирия, Түндүк Ирак, Түштүк-Чыгыш Анатолияда Франция бийлигин орнотуу белгиленген. Палестинага (Хайфа жана Акка Улуу Британияга берилген) эл аралык башкаруу (формасы кийин аныкталмак болгон) орнотулган.
 
Биринчи дүйнөлүк согуш (1914-1918) бүткөн соң Сайкс-Пико макулдашуусу Улуу Британиянын пайдасына өзгөртүлгөн (к. Севр тынчтык келишими (1920)).
 
Россиядагы Улуу Октябрь социалисттик революциясынын жана Турциядагы улуттук-боштондук кыймылдын жеңиши түрк ээлигиндеги жерлер жөнүндөгү келишимдин турмушка ашырылышына тоскоол кылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:1916
Сазчы куну

thumb|Сазчы куну
Сазчы куну - кемирүүчүлөр түркүмүндөгү жаныбар.
 
Келестерге окшош. Уз. 60, куйругу 45 см, салм. 12 кгга жетет. Тумшугу кыска, жыт сезгич муруту бар, жакшы кемирет, арткы бутунун манжалары жаргакчалар менен бириккен. Териси баалуу.
 
Закавказье жана Түштүк Тажикстанда кездешет. Сазчы куну дарыянын саздуу, көлдүн бал камыштуу, жекендүү жээктеринде 8-10 жыл жашайт. Сууда жакшы сүзөт, чумкуйт, суу өсүмдүктөрү, моллюскалар менен азыктанып, ийинге 1-12 бала тууйт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Саз газы

Саз газы - токтоп калган көлмө түбүнөн бөлүнүп чыккан газ.
 
Составында көбүнчө метан (СН4) жана азыраак көмүр кычкыл газ менен азот болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Химия
Сажад Захир Саид

Сажад Захир Саид (5. И. 1905, Лакхнау -11. 9. 1973, Алматы) - инди жана Пакистан коомдук ишмери, жазуучу.
 
1932-жылдан Индия ком-хирургиялык жол менен дарылоого арналган. Сажад Октябрь Революциясы, Кызыл Жылдыз ж. б. ордендер менен партиясынын, 1943-48-ж. анын ВКсынын мүчөсү.

Лакхнау жана Оксфорд университеттерин бүткөн. 1929-ж. Улуу Британия компартиясына мүчөлүккө өткөн.

Англия, Пакистан, Индия компартияларынын ишине белсене катышып, Азия жана Африка өлкөлөрүнүн көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн, бир нече жолу камалган. Прогрессчил инди жазуучулар ассоциациясын (1936) түзүшкөн.

Адабиятта новеллачы катары таанылган. Анын социалисттик реализм методуна аздыр-көптүр ыктай жазылган «Кызытылган көмүр» (1936) жыйнагы, «Лондон түнү» (1937) повести, «Оорулуу» (1936) деген пьесасы, «Жарык шооласы» (1956) аттуу мемуары бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Пакистан жазуучулары
Категория:Пакистан тарыхы
Садуль Жорж

Садуль Жорж (4. 2. 1904, Нанси - 13. 10. 1967, Париж) - француз кино теоретиги жана сынчысы, коммунист.
 
Каршылык көрсөтүү кыймылына катышкан. «Летр франсез» жашырын газетасында (экинчи дүйнөлүк согуштан кийин да) иштеген. Макалалары «Юманите» ж. б. газеталарда басылып турган.
 
Жогорку кино билимин берүү жана Фильмология институтунда проф. Искусство таануу илимд. доктору (1956).
«Кинонун жаңы тарыхы», «Кино өнөрүнүн тарыхы» аттуу эмгектердин автору.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Франсуз тарыхы
Садовский, Пров Михайлович

Садовский Пров Михайлович (9 (21). 8. 1874, Москва-4.5.1947, ошол эле жер) - орус совет актёру, СССР эл арт. (1937).
 
Белгилүү орус актёрлору Садовскийлердин үй-бүлөсүнөн. Москва театр окуу жайынын драма курсун (А. П. Ленский менен М. П. Садовскийдин шакирти) бүтүргөндөн кийин 1895-жылдан Кичи театрда иштеген.
Совет доорундагы аткарган ролдору: Кошкин (К. Тренёв, «Любовь Яровая»), Фамусов (А. Грибоедов, «Акылдын азабы») ж. б. СССР мамлекеттик сыйл. (1943) лауреаты.
Эки Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.
Кичи театрда (1975) анын баласы - Пров Провович Садовский (1926-ж. т.) менен бир тууганынын уулу - РСФСР эмгек сиңирген арт. (1949).
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Советтик актёрлор
Садага

Садага - ар кандай кырсык менен күнөөдөн арылуу үчүн кайырчы, кембагал, мунжуларга, мечит менен дин кызматкерлерине мусулмандардын өз ыктыяры менен берүүчү жардамы.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Ислам
Сагыз, дарыя

Сагыз дарыясы – Казакстандын Ак-Төбө жана Гурьев областтарындагы дарыя.
Уз. 511 км, алабынын аянты 19 400 км2. Астыдкы Урал платосунан башталып, Каспий бою ойдудунда жерге сидип кетет. Булак жана жаан-чачын сууларынан куралат.
Уз. 10 к.мдеп апшаган 102 куймасы бар. Жогорку жана төмөнкү бөлүгү жайында какшып, көлчүктөрдү пайда кылат.
Ноябрда тоңуп, март - апрелде ачылат.
Сугатка пайдаланылат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Казакстандын дарыялары
Саговниктер

thumb|Cycas revoluta.
Саговниктер - жылаңач уруктуу өсүмдүктөрдүн классы; сөңгөгү чамгырдай же түймөктөй, топурактын астында, кээде үстүндө (анда жумуру, бийикт. 18-20 лг) тик өйдө өскөн дарак.
 
Сөңгөгүнүн үчүндагы шагы 3 лгге жакын, папоротник сымал жалбырак боочосунан турат. Жалбырак пластинкасы 1-2 жылдан кийин куурайт да, анын калың түбү жаш жалбырак саптары менен бирге сөдгөктүн сыртына катуу кабыкты пайда кылат.

Саговниктер эки үйлүү, шамал аркылуу чаңдашат. Микроспорофиллдери аталык тобурчактардагы сорустарда өөрчүйт. Ар бир сорустун 2-5 микроспорангийлери болот, анда кеп споралар өнүгөт. Саговниктердин ичи түктүү мегаспорофиллдери жалбырактарына окшош, бирок хлорофиллдери болбойт, алар уз. 1 м, салм. 40 г болгон мегастробилдерге (энелик тобурчакка) чогулган.

Урук-бүчүрү экиден, уз. 5 см. Мегаспоралардын өөрчүүсүнөн архегония тобу калыптанат. Аталык гаметофиттердин өөрчүүсү канттуу суюктугу бар чадча камерасында өтүп, эки же коп сперматозоид өнүгөт.
Уруктануудан эки үлүштүү түйүлдүк калыптанат. Саговниктердин 9-10 уруусу, 100 түрү бар, алар тропик жана субтропик алкактарда осот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Савмак көтөрүлүшү

Савмак көтөрүлүшү - скифтердин б. з. ч. 107-ж. Боспор мамлекетиндеги чыгуулары.

Ал Пантикапейде Боспор падышасы Перисад V Понт падышасы Митридат VI Евпаторго бийликти өткөрүү жөнүндө сүйлөшүү мезгилинде башталган. Перисадды Савмак өлтүргөндөн кийин (болжол боюнча Савмак Перисад Vнин кулу болгон) көтөрүлүшчүлөр Боспордун батыш бөлүгүн ээлешкен.
 
Көтөрүлүшкө көз каранды дыйкандар, кол өнөрчүлөр, кулдар катышкан. Савмак көтөрүлүшү Боспордун кул ээлөөчү төбөлдөрүнүн курч кризистен кутулуу максатында жасаган саясий бүтүмүнүн ишке ашуусуна тоскоол болгон. Көтөрүлүшчүлөрдүн башчысы Савмак Боспордун башкаруучусу болуп калган. Узак даярдангандан кийин Митридат анын көтөрүлүшчүлөргө каршы жиберген жазалоочу отряды көтөрүлүштү басып, Савмакты колго түшүргөн.
Боспор мамлекети Митридат анын бийлигинде калган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Сактар
Саванна зоналары

thumb|Саванна (Түштүк-Африка Республикасы).
Саванна зоналары, саванна жана сейрек токой зоналары - Жер шарынын субэкватор жана тропик алкактарындагы табигый аймак.
 
Субэкватор алкагында саванна өсүмдүктөрү, тропик алкагында ксерофит сейрек токою басымдуу. Саванна зоналары Түндүк жарым пгарда дайыма жашыл субэкватор токой зоналарынын түндүгүндө, Түнд. жарым шарда алардын түштүгүндө жайгашкан. Климатында жаанчыл жана кургакчыл мезгилдер кескин айырмаланат. Экватордон түндүкке жана түштүккө карай жылдык жаан-чачын 2000 лмден 250 ммге чейин азаят, кургакчыл мезгил 3 айдан 10 айга чейин созулат, эң жылуу айдын температурасы 26-28°Сден 24-25°Сге чейин, эң суук айдыкы 20-26°Сден 12°Сге чейин төмөндөйт.
 
Кургакчыл жана жаанчыл мезгилдердин кезектешип, алмашып турушу Саванна зоналарындагы табигый компоненттердин сезон боюнча өзгөрүщүнө шарт түзөт. Дарыяларынын суусу кургакчыл мезгилде (кышында) өтө азайып, жаанчыл мезгилде (жайында) 15-20 эсе көбөйөт. Кызыл жана Кызыл күрөң топурак басымдуу.
Кургакчыл мезгилде дарак менен бадалдардын жалбырагы күбүлүп, чөптөр куурайт. Жаныбарларга, айрыкча туяктууларга (пил, жираф, керик, бегемот ж. б.) бай.
 
Саванна зоналары дүйнөнүн Европа жана Антарктидадан башка бөлүктөрүндө кездешет. Африканын аянтынын 40%ын ээлейт. Дан жана түймөк сабактуу өсүмдүктөр, пахта, жут, арахис, бал камыш ж. б. өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:География
Категория:Ботаника‎
Сабизчи чымын

thumb|Сабизчи чымын.
Сабизчи чымын (syn. Chamaepsila rosae) - псилида тукумундагы чымын, чатыр гүлдүү өсүмдүктөрдүн коркунучтуу зыянкечи.
 
Уз. 4-5 мм, башы кочкул, буттары жана муруту саргыч, боору жылтырак кара. Европада, Түндүк Америкада.

thumb|left
 
Сабиз, пастернак, петрушка, сельдерей ж. б. өсүмдүктөргө зыян келтирет.
Сабизчи чымын өсүмдүктүн жалбырагы чыга баштаганда тамырына чөйрөлөш сиркесин таштайт. Андан курт чыгып, тамырды тешет. Жаш өсүмдүк кээде соолуйт. Дартка чалдыккан сабиздин даамы ачуу болуп, көпчүлүгү чирийт.
 
Күрөш чарасы: терең айдоо, урукка инсектицид чачуу, эрте эгүү, маалында суюлтуу жана отоо.
Сабизчи чымын сирке таштаар мезгилде топуракка 2-3 сыйра нафталин чачуу.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Курт-кумурскалар
Сабак

Сабак - окутууну уюштуруунун негизги түрү.
 
Сабак окуучулардын туруктуу курамы менен расписание боюнча өтүлөт.
Сабакта окутуунун жалпы класстык, топтук жана жекече түрлөрү айкалыштырылат.
Сабак - системалуу билим берүүнүн, аны практикада колдонуп, чыгармачылыкка үйрөнүүнүн, личностту калыптандыруунун куралы.
 
Сабактын негизги белгилери: окутуу жана тарбиялоо милдетинин биримдиги; окуучулардын таанып-билүүгө ынтызарлыгын өстүрүүгө өбөлгө түзүү; бир дидактикалык максатка баш ийген орг. бүтүндүк.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Педагогика
Саар

Саар (нем. Saarland) — Германиянын батышындагы тарыхый аймак.
Тарых
18-кылымдын 90жылдарынан 1814-жылга чейин Саарды Франция ээлеген.
1815-ж. Саардын басымдуу бөлүгү Пруссияга, азы Баварияга өткөн.
1871-ж. Германия империясынын составына кирген.
1919-жылдан Саар аймагындагы көмүр кендери Франциянын менчигине берилип, Саар дын өзү 1935-жылдан Германияга өткөн.
 
Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939-45) кийин Саар Германия оккупациялаган француз зонасына, андан соң Франциянын экон. валюта жана бажы. системасыяа кирген. Франция менен ГФР ортосунда түзүлгөн «Саардын статуту жөнүндөгү» макулдашууга ылайык Саар 1954-ж. Батыш Европ. союздун убактылуу контролдугунда болгон.
 
Бирок ал статус 1955-ж. октябрдагы референдум убагында көпчүлүк добуш менен четке кагылган.
Франция менен ГФР ортосунда 1956-ж. түзүлгөн Саар жөнүндөгү келишим боюнча Саар 1957-жылдын 1-январынан Германиянын курамында.

 Булактар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Германия
Саакадзе Георгий

Саакадзе Георгий, Улуу Моурави (1580-ж. чен, Пели кыш.- 3(13). 10. 1629) - грузин мамлекеттик ишмери жана кол башчы, Грузияны бириктирүү жана анын көз карандысыздыгы үчүн күрөшүүчү.
 
1608-жылдан Тбилиси моурависи (башчысы) жана аскер башчысы.
1612-ж. Иранга качып, шахтын ишенимине кирген, өз саясий максатына шах аскерин пайдалануу үчүн аракет кылган.
Ирандын колдоосу менен 1620-ж. Картлинин башкаруучусу болгон.
1625-ж. Картли менен Кахетиде Иранга каршы элдик көтөрүлүшкө башчылык кылып, Чыгыш Грузияны бошоткон.
Марабдин салгылашында жеңилгенден кийин (1625, июль) партизан кыймылын жетектеген.
1628-ж. Саакадзе Георгий нин аскерин грузин феодалдары талкалаган.
Саакадзе Георгий Турцияга качып, ошол жерде өлтүрүлгөн.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Грузия тарыхы
Саад Педро Антонио

Саад Педро Антонио (19.5.1909-ж. т., Гуаякиль) - Экуадор жумушчу кыймылынын ишмери.
 
Гуаякиль университетинин укук факультететин бүткөн (1936).
1931-ж. Коммунисттик жаштар федерациясына, 1932-ж. Экуадор коммунисттик партиясына (ЭКП) өтүп, 1934-ж. ЭКП БКга, 1938-ж. ЭКП БКнын Аткомуна мүчөлүккө шайланган.
Саад - Экуадор эмгекчилеринин конфедерациясын (1944) негиздөөчүлөрдүн бири жана анын алгачкы предли (1944-46).
1944-51-ж. Латын Америка эмгекчилеринин конфедерациясынын Аткомунун мүчөсү жана секретары.
1944, 1947-59-ж. Экуадордун Улуттук конгрессинин сенатору.
1952-жылдан ЭКП БКнын ген. секретары.
 
Эл Достугу ордени менен сыйланган (1979).
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Эквадор тарыхы