Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Перт

thumb|Перт.
Перт – Австралиянын түштүк-батышындагы шаар. Батыш Австралия штатынын административдик борбору. Калкы 1,7 млн (2010). Эл аралык аэропорту бар. Инди океанынын жээгиндеги порт (аванпорту – Фримантл; жылына 15 млн т жүк ташылат). Транспорттук машина куруу, химиялык, текстиль, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Эки университет, китепкана, музей, театр бар.

Шаар 1829-ж. капитан Жеймс Стерлинг тарабынан негизделген. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Отурукташкан жайлар арип боюнча
Категория:Австралиянын шаарлары
Категория:Перт
Категория:1829-жыл
Перу агымы

thumb|Гумбольдт агымы.
Перу агымы, Гумбольдт агымы – Тынч океандын түштүк-чыгыш бөлүгүндөгү муздак агым, Батыш шамал агымынын бир тармагы. Перу жээк агымы, Перу океан агымынан жана алардын ортосундагы Түштүк Перу-Чили каршы агымынан турат. Болжол менен түштүк кеңдиктин 45°су менен 4°сунун ортосунда Түштүк Американын батыш жээгин бойлой түштүктөн түндүктү карай агат. Суусунун температурасы 15-20°С; ылдамдыгы 25 см/секдай. Чыгымы 15–20 млн м3/сек. Перу агымы жээктеги абанын температурасынын салыштырмалуу төмөн болушуна, жаан-чачындын жаашына шарт түзөт. Ал Дүйнөлүк океандын балык азыгы эң көп топтолгон (терендеги суулардын көтөрүлүп туруусунан) бөлүгү болуп саналат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Агымдар
Петергоф

thumb|Петергоф.
Петергоф (1944–2009-жылдары Петродворец) – Россия Федерациясындагы шаар. Музей-корук. Санкт-Петербургдун Петродворец районунун аймагында, Финн булунундагы пристань. Калкы 60 миңден ашык (2010). Темир жол бекети (Жаңы Петергоф). Саат, металл фурнитура заводу, «Красные Зори» куш фабрикасы иштейт.

Петродворец саат заводу (1721-жылдан Петергар ташка кыр чыгаруу фабрикасы; 1930–54-жылдары Мамлекеттик биринчи так техникалык таш заводу) бар. Алгач 1705-жылдан эскерилет. Россия императорлорунун шаар четиндеги резиденциясы. Шаарда дүйнөлүк архитектура эстеликтери жана 18–19-кылымдарга таандык ак сарай-парк ансамбли, Чон ак сарай (18-кылым), Жогорку бак жана Төмөнкү парк (экөө тең 1714–25; 150дөн ашык фонтандан жана 4 фонтан каскаддарынан турат), Монплезир, Марли ак сарайлары, пейзаждык парк комплекстери (Англис, 1779-94; Александрия, 1826-29жылдары Александров, 1830-жылдар) сакталган. 1941–45-жылдары немец баскынчылары тарабынан катуу талкаланган. Учурда толугу менен (1945-жылкы долбоор боюнча) калыбына келтирилген. Илим шаары жана туристтик борбор. Шаар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Орусия шаарлары
Петров мөңгүсү

thumb|Петров мөңгүсү.
Петров мөңгүсү, Кум Төр мөңгүсү – Ак-Шыйрак тоо массивиндеги эң ири татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 11,3 км, аянты 73,9 км2. Нарын дарыясынын башаты Кум-Төр суусунун төрүнөн орун алган. Башы деңиз деңгээлинен 4900 м, этеги 3730 м бийиктикте. Кар чегинин бийиктиги 4310 м. Абляциясынын аянты 29,0 км2. Толукталуу аймагы салааланган бир нече түрдөн туруп, этеги көлгө (аянты 1 км2) такалат. Мөңгүнү 1932-33-жылдары Нарын-Каниверситетеңир экспедициясы комплекстүү изилдеп, Тянь-Шань физикалык география станциясы уланткан. Мөңгү 1932–57-жылдары 400 мге тартылган. Анын этегиндеги көлдөн Кум-Төр суусу (Нарындын башаты) башталат. Мөңгү Ички-Теңир-Тоонун көп жерин картага биринчи түшүргөн орус топографы Ф. П. Петровдун ысмы менен аталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Кыргызстандын мөңгүлөрү‎
Петрозаводск

thumb|Петрозаводск.
Петрозаводск — Россиянын түштүк-батышындагы шаар (1777-жылдан). Карел Республикасынын административдик борбору. Онега көлүндөгү порт. Калкы 263,6 миң (2012). Темир жол түйүнү. Аэропорту бар. Жыгаччылык өнөр-жайы («Сегеж» целлюлоза-кагаз комбинаты, «Питкяранта целлюлоза заводу» ААК) өнүккөн. Кара металлургия («Карель окатышы» ААК, «Вертсильск металл буюмдар заводу» ЖАК), тамак-аш (балык беленделет), электр-энергетика, машина куруу, түстүү металлургия өнөр-жай ишканалары иштейт. Россия Илимдер Академиясынын Карел филиалы, 3 Жогорку окуу жайлары (анын ичинде университет), педагогикалык академия, коллеждер, китепкана, архив, театр, филармония, консерватория, музейлер бар. Шаар 1703-ж. негизделген. Классицизм стилиндеги курулуш ансамблдери (18-кылым) сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Орусия шаарлары
Петропавловск-Камчатский

thumb|Петропавловск-Камчатский (2005).
Петропавловск-Камчатский – Россия Федерациясындагы шаар (1812-жылдан). Камчатка крайынын административдик борбору. Камчатка жарым аралынын чыгыш жээгинде жайгашкан. Калкы 179,2 миң (2011). Тынч океандын Авача булуңундагы порт. Балык уулоочу флоттун (« Океанрыбфлот » ААК) базасы. Кеме ремонтоочу («Петропавловская судоверфь» ААК), электр энергетика («Камчатскэнерго» ААК, «Геотерм» жана «Камгэк» ЖАКтары), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр-жай ишканалары, кеме верфи жана балык-консерва заводу иштейт. Россия Илимдер Академиясынын Ыраакы Чыгыш илимий борбору, 2 университет, китепканалар (анын ичиндеазиздер үчүн), 2 театр (анын ичинде куурчак), филармония, край таануу музейи бар. 1740-ж. негизделген. 1822–1924-жылдары Петропавловский порту аталган. Туризм өнүгүүдө. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Орусия шаарлары
Петропавлов чеби

thumb|Петропавлов чеби.
Петропавлов чеби - Санкт-Петербургда (Россия). Коёндуу аралында 1703-ж. 16-майда Пётр 1нин долбоору боюнча курула баштаган. Анын чеп дубалы менен бириктирилген 6 бастиону, 2 равелини, кронверки бар. Алгач топурак менен жыгачтан салынып, 18-кылымдын 30–40- жана 80-жылдарында анын сыртынан таш коргондор курулган. П. ч-ндеги тарыхый жана архитектура эстеликтери: Пётр (1717–18, архитектор Д. Трезини) жана Нева (1784–87, архитектор Н. А. Львов) дарбазалары, Петропавлов собору (1712-33, архитектор Д. Трезини; Пётр Iден Александр IIге чейинки орус императорлорунун сөөгү коюлган). 18-кылымдын 2-чейрегинен Алексей равелини, Трубецкий бастиону жана Нева куртинасы өтө катаал режимдеги саясий түрмө болгон. Аларда А. П. Радищев, декабристтер, петрашевскийчилер, 1860-жылдагы коомдук кыймылдын катышуучулары, эл эркчилери, социал-демократтар камакта болушкан. 1993-жылдан «Петропавлов чеби - Санкт-Петербург мамлекеттик тарых музейи» тарыхый-маданий коругу. Бүткүл дүйнөлүк мурастын объектиси. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Тарыхый эстеликтер‎
Категория:Санкт-Петербург‎
Пиай

thumb|Пиай.
Пиай (Piai) – Малакка жарым аралынын түштүгүндөгү тумшук, Азиянын материктик бөлүгүнүн түштүк чети (1° 16' түндүк кендик жана 103° 30' чыгыш узундук). 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Малайзия‎
Пианино

thumb|Пианино.
Пианино (итал. pianino – чакан фортепьяно) – фортепьянонун бир түрү. Анын добуш чыгаруучу кылдары тагылган тетиги башка музыкалык аспаптардан өзгөчөлөнүп тике жайгашкан. Пианинону алгач америкалык Ж. Хокинс (1800) жана австриялык М. Мюллер (1801) ойлоп тапкан. Пианино адегенде темир алкак менен жасалган. 19-кылымдан азыркы учурдагы формасына ээ. Турпаты өркүндөтүлөт. Рамасы чоюндан жасалат. Кылдары да башкача тагылат. Пианинонун ичинен кабинеттик модели кеңири тараган. Анын клавиатура корпусунун (турпатынын) жазылыгы 1450–1500 мм, бийиктиги 1250–1400 ммге жакын. Азыркы кичине Пианино болсо 1000-1100 мм, төмөнкү клавиатурасы 825–900 мм айрым фабрикалар бийиктиги 1600 мм келген концерттик Пианинолорду чыгарууда. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Музыкалык аспаптар
Пидмонт

thumb|Пидмонт.
Пидмонт – Аппалачинин чыгыш этегиндеги плато, АКШда. Туурасы 50–200 км. Жери дөңсөөлүү бийиктиги чыгышында 40-80 м, батышында 400 м; дарыялар чыгыш тарабын кесип өтүп, бийик жарлуу көптөгөн шаркыратмаларды («Шаркыратмалар тизмеги» деп аталган) пайда кылат.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:АКШ географиясы‎
Пикардия

thumb|Пикардия.
Пикардия (Picardie) – Франциянын түндүгүндөгү тарыхый облус жана экономикалык район. Сомма дарыясынын алабында; Сомма департаментинде, бир аз бөлүктөрү Па-де-Кале, Эна, Уаза департаменттеринде. Аянты 19,6 миң км2. Негизги шаары – Амьен. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Франция
Пиксель

thumb|Pixel art
Пиксель (англисче pixel, picture cell – сүрөттөлүштүн элементи дегенден) – монитордун жандырылган ар бир чекити. Монитордо ар бир Пикселдин ортосундагы аралык чекиттер кадамы деп аталат. Пикселдин саны канчалык көп болсо, чекиттер кадамы кичирейип, монитордун чечилиши жакшы болот. Пикселдер экран чечилишинин стандарттуу бирдиги болуп саналат. Монитордо көрсөтүлгөн Пикселдин саны экрандагы горизонталдык (640) жана вертикалдык (480) Пикселдер саны менен туюнтулат. Пикселдердин саны программа, видео карддын адаптеринин мүмкүнчүлүгү жана түздөн-түз монитор менен аныкталат. Азыркы учурда монитор жана видео кард адаптерлери үчүн VGA (video graphics array) жана SVGA (super video graphics array) стандарттары колдонулат. VGA түзүлүштөрүнүн чечилиши Пикселдин 640x480 саны менен аныкталат. SVGA түзүлүштөрүнүн чечилиши 800x600 жана андан жогору болот. Графиктик жана башка тексттик эмес сүрөттөлүштөр үчүн жогорку чечилиштеги мониторлор колдонулат. 
Категория:Информатика
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Пил тумшуктуулар

thumb|мастодонт (Mammut americanum).
Пил тумшуктуулар (Proboscidea) – сүт эмүүчүлөр классынын түркүмү. Ортонку эоценде Африкада пайда болуп, ал жерден Евразияга тараган. Өзгөчө неогенде жана плейстоценде дүркүрөп көбөйгөн. Байыркы Пил тумшуктуулардын бийиктиги 1.иге жакын болгон, акырындап жашоо шартына байланыштуу 3,5 мден 5 .мге, салмагы 5000 кгга жеткен. Пил тумшуктуулардын үч түркүмчөсү – меритерийлер, дейнотерийлер жана пил сымалдар белгилүү. Пил сымалдардын 2 тукуму – мастодонттор жана пилдер бар. Азыркы мезгилде Пил тумшуктуулардын 2 гана түрү кездешет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Пилькомайо

thumb|Пилькомайо.
thumb|Пилькомайо.

Пилькомайо – Боливиядагы дарыя, Парагвай дарыясынын оң куймасы. Аргентина менен Парагвайдын чек арасы аркылуу агат. Узундугу 1200 км, алабынын аянты 160 миң км2. Боливиянын Борбордук Анд тоолорунан башталат. Чыгыш Кордильера аркылуу өтүп, Гран-Чако түздүгүнө чыгат. Орточо чыгымы тоодон чыга бериште 70 м3/секдай. Жогорку агымында кеме жүрөт. Чатында Асунсьон шаары (Парагвай) жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Дарыялар‎
Категория:Аргентина
Категория:Боливия
Категория:Парагвай
Пилястра

Пилястра, пилястр (– түркүк) – бир бети дубалга тийип туруучу төрт кырдуу мамы. Колоннанын бөлүктөрү (түркүк, капитель, база) жана пропорциялары Пилястрага да таандык. Пилястра дубал тегиздигин бөлүштүрүү үчүн кызмат кылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Курулуш
Пинг

thumb|Пинг.
Пинг – Тай мамлекетиндеги (Тайланд) дарыя, Менам Чао-Прая дарыясынын он куймасы. Узундугу 800 кмдей, алабынын аянты 46 миң км2. Танетаунжи кырка тоосунан башталып, төмөн жагында Менам ойдуңу аркылуу агат. Жайында суусу мол болот. Негизинен сугатка пайдаланылат. ГЭС, Бхумифол суу сактагычы (узундугу 125 км) бар. Боюнда Чианмай шаары жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Тайланд
Категория:Дарыялар
Пингвин сымалдар

thumb|Pygoscelis papua.
Пингвин сымалдар (Sphenisciformes) – суучул куштардын жалгыз түркүмү. Жаңы Зеландия, Австралия жана Түштүк Америкада (Аргентина) эоценден белгилүү. Узундугу 40 сжден (галапагосс пингвини) 120 смге чейин (император пингвини), салмагы 3 кгдан 42 кгга чейин. Денеси кыска, жыш, мамык жүн менен капталаган. Жон жагы кара же боз, курсак жагы ак. Төш сөөгү жана төш булчуңдары жакшы өөрчүгөн. Канаты кабырчык сымал жүн менен капталып, сүзгүч калактарга айланган. Жаргакчалуу тамандары жана кыска куйругу рулдун кызматын аткарат. 20 мден (император пингвини 200 мге) ашык терендикке чейин чумкушат; сууда 36 км/с ылдамдыкка чейин сүзөт. Жээкке же музга секирип чыгат, кургактыкта арыштап басышат, кардын үстүндө боору менен жылмышып жүрөт. Жалгыз тукумунда 21 уруу, 32 түрү, анын ичинде азыркы 6 уруу, 15–17 түрү бар. Антарктида жээктеринде, субантарктика аралдарында, Австралия, Африка жана Түштүк Американын жээктеринде таралган. Көпчүлүгү колониялуу (1 млн особго чейин топтошуп) уялайт. Уясын таш же шагылга, муз үстүнө, кээ бири дарактын тамырынын астына жана үңкүргө салат. 1–2, чанда 3 жумуртка тууйт. Император пингвинин ургаачысы муз үстүндө жумуртка тууп, аны эркеги чеңгелдеринде кармап жана тери сымал курсак бүктөөсү менен жаап, 65 суткада басып чыгарат. Адели пингвини жумуртканы эркек ургаачысы экөө тең 35 сутка алмашып басып чыгарат. Балык, баш буттуу моллюска, рак сымалдар менен азыктанат. Бир катар түрлөрүнүн саны азаюуда. Алыскы түндүктө жашаган - галапагосс пингвини ТКЭСтин Кызыл китебине киргизилген.
 
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Канаттуулар‎
Пинд

thumb|Пинд.
 
Пинд – Грекиянын батышындагы тоо (түндүк тармагы Албанияда). Узундугу 200 км. Бийиктиги 2637 м. Акиташ теги, сланец, кумдуктан турат; карст процесси өөрчүгөн. Жер Ортолук деңиздик бадалдар, аралаш жана ийне жалбырактуу токой өсөт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Албания
Категория:Грекия
Категория:Тоолор‎
Пирамида (геометрияда)

thumb|Пирамида.
Пирамида (геометрияда) - негизи көп бурчтук, калган грандарынын жалпы чокусу бар үч бурчтуктуу көп грандык. Каптал грандарынын санына жараша Пирамида үч бурчтуу, төрт бурчтуу ж. б. болуп бөлүнөт. Пирамиданын чокусунан негизине түшүрүлгөн перпендикуляр Пирамиданын бийиктиги деп аталат. Пирамиданын көлөмү төмөнкүдөй формула менен чыгарылат: мында S – негизинин аянты , h – бийиктиги. Негизи туура көп бурчтук болуп, бийиктиги негизинин борбору аркылуу өткөн Пирамида туура Пирамида деп аталат. Туура Пирамиданын каптал грандары – бири бирине барабар болгон тен капталдуу үч бурчтуктар; ар бир үч бурчтуктун бийиктиги туура Пирамиданын апофемасы деп аталат. Пирамиданы негизине параллель тегиздик менен кессек, анда берилген пирамидага окшош жана кесилген Пирамидалар алынат.

 Байланыштуу макалалар 
 Пирамида (архитектурада)
 Пирамида чокусу

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Геометрия
Пиреней жарым аралы

thumb|Пиреней жарым аралы.
Пиреней жарым аралы — Иберия жарым аралы Европанын түштүк-батышында. Атлантика океаны, Бискайя булуну жана Жер Ортолук деңизи менен чулганат. Түштүгүндө Гибралтар кысыгы Африкадан бөлүп турат. Аянты 582 миң км2. Түзүлүшү өтө жөнөкөй, массивдүү, жээктеринде булуң-буйткалар аз; түндүк- батышы гана риас (узун кууш булуңдар) тибинде. Бөксө тоолор (Месета, Галисия) жана узунунан созулуп жаткан кырка тоолор (Пиреней, Кантабрия, Каталония, Иберия, Андалусия, Сьерра-Морена, Борбордук Кордильера ж. б.) басымдуу. Эң бийик жери Сьерра-Невададагы Муласен чокусу (3473 м). Жээк бойлой чакан ойдундар (Португалия, Андалуеия ж. б.) созулуп жатат. Климаты жер ортолук деңиздик, ички аймактарында кургакчыл; батышында нымдуу океандык.

Ири дарыялары: Тахо, Дуэро, Гвадиана, Гвадалквивир, Эбро. Табигый өсүмдүктөрүнөн бадалдар (маквис, гарига), талаа өсүмдүктөрү басымдуу; токой менен бадалдар жарым аралдын аймагынын 40%тен ашыгын ээлейт. Пиреней жарым аралында Испания, Португалия, Андорра, Гибралтар мамлекеттери жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Испания
Категория:Португалия
Пиреней тоолору

thumb|Пиреней тоолору.
thumb|Пиреней тоолору.
Пиреней тоолору – Европанын түштүк-батышындагы тоо системасы. Испания, Франция, Андорранын аймагында, Бискайя булуңунан Жер Ортолук деңизге чейин 450 кмге созулат. Пиреней жарым аралын Ортонку Европадан бөлүп турат. Эң бийик жери 3404 м (Ането чокусу). Пиреней тоолору монолитүү кыр зоналуу альп бүктөлүш системасына кирет; альп рельефтүү кырка тоолор, жалпак чокулуу орто бийик тоо массивдери басымдуу. Чыгышында кырка тоолор жапыздайт, тоо аралык ойдундар бар. Ашууларынын бийиктиги 1500–2000 м. Батышы негизинен акиташ тегинен, борбордук жана чыгыш бөлүктөрү кристаллдык тоо тектерден турат. Карст процесси өөрчүгөн. Темир, марганец, боксит, күрөң көмүр кендери бар. Пиреней тоолору – түндүгүндөгү мелүүн климаттан түштүгүндөгү жер ортолук деңиздик субтропикти бөлүп туруучу маанилүү табигый чек. Жылдык жаан-чачыны батыш жана түндүк капталдарында 1500–2400 мм, түштүгүндө 500–700 мм. жалпы аянты 40 км2ге жеткен 70тей мөңгүсү бар. Пиреней тоолорунан Гаронна, Адур дарыялары, Эбро дарыясынын сол куймалары башталат. Түндүк капталдарында эмен жана ийне жалбырактуу токойлор, түштүгүндө жер ортолук деңиздик типтеги дарак-бадал өсүмдүктөрү (маквис, гарига, томилляра) өсөт. Улуттук парктары: Ордеса (Испания), Пиреней (Франция). Тоо туризми, алыганизм, кышкы спорт жана эс алуу борборлору өнүккөн. Пиреней Variscan (Hercynian) ичинде туруп, гиргештиктер, анан иш жүзүндө Мезозой жоголуп, жана бир топ тоо-гималай эсе курдун бөлүгү катары Кайнозой доорунда кайра тирилген.Пиреней - Иберия жарым аралынын түндүк тоо кыркаларынын бир топ.

 Жазуулар 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Тоолор‎
Категория:Испания
Категория:Франция
Пири жери

thumb|Пири жери.
Пири жери – Гренландиянын түндүк четиндеги жарым арал, Түндүк муз океандын суусу менен чулганат. Узундугу 300 кмден ашык. Бийиктиги 1920 жге чейин. Мөңгүлүү. Пири жеринде Гренландиянын эң түндүк чети – Моррис-Жесип тумшугу жайгашкан. Жарым арал 1900-ж. алгачкылардан болуп барган, изилдеген америкалык саякатчы Р. Э. Пиринин урматына аталган. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Дания
Категория:Арктика
Пирин

thumb|Пирин-Планина.
Пирин, Пирин-Планина – Болгариянын түштүк-батышындагы кырка тоо (түштүк тармактары Грекияда). Узундугу 75 км. Эң бийик жери 2914 м (Вихрен чокусу). Гранит, кристаллдык сланец, мрамор тектеринен түзүлгөн. Места, Струма дарыясынын орто агымындагы өрөөндө түндүк- батыштан түштүк-чыгышка созулуп жатат. Рельефтин альп формалары мүнөздүү; мөңгүнүн таасиринен пайда болгон көлдөр, этегинде көптөгөн терм булактары бар. Жазы жана ийне жалбырактуу токой, 2000 мден жогору тоо шалбаасы, жапалак арча өсөт. Вихрен улуттук паркы уюшулган. Курорттор бар. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Болгария
Категория:Тоолор‎
Пирит

thumb|Пирит.
Пирит (грекче pyrites lithos – чакканда, ургулаганда от чыгарган таш) – күкүрт колчеданы, темир колчеданы сульфиддер классындагы кеңири таралган минерал, FeS2. Кошундулары алтын, жез, темир, никель, кобальт ж. б. Куб системасында кристаллданат. Өңү ачык сары, киргилт сары, металл сымал жылтырайт. Катуулугу 6–6,5. С. салмагы 4,9–5,2. Өнөр-жайлык маанидеги кени гидротерм жана метасоматоз жолу менен пайда болот. Күкүрт кислотасы алынуучу сырьё; алтын, жез, кобальттын кен таштары.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Минералдар
Пироксендер

thumb|Пироксендер.
Пироксендер (грекче πῦρ (pýr) – от жана хёноз – бөтөн) – кремнийлүү кычкылтектин тетраэдр түзүлүшүндөгү тизмектешкен силикаттар классындагы метасиликаттар тобу. Моноклин (клинопироксендер), чанда ромб (ортопироксен) системасында кристаллдашат; жегичтүү Пироксендери жер Пироксендер (диопсид – геденбергит, авгит) жана жегичтүү (эгирин, жадеит, сподумен) деп бөлүнөт. Негиздүү жана ультранегиздүү, айрым жегичтүү магма тоо тектерин пайда кылган негизги минералдар. Бардык пироксендер призмача же ксеноморфтук бүртүкчө же кээде ийне сымал болот. Химиялык курамы туруксуз. Магмалык негиздүү жана ультранегиздүү тектерде, метаморфизикалык гнейс, кристаллдык сланецтерде, скарндарда тек жаратуучу минералдар. Пироксендер ири платина кен таштары менен тыгыз байланышкан, алар менен бирге алтын, никелдин сульфиди жана жез алынат. Чанда хромит, титан ванадий кен таштары, никель катмарлары жана асбест кендери кездешет. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Минералдар
Пис-Ривер дарыясы

thumb|Пис-Ривер алабынын.
Пис-Ривер дарыясы – Канадагы дарыя, Эрксиздер дарыясынын (Макензинин системасына кирет) сол куймасы. Узундугу Финли дарыясынын башталышынан 1923 км, алабынын аянты 324,3 миң км2. Аскалуу тоолордон башталып, Макензи платосун кесип өтөт. Орточо чыгымы 1,1 мин м3/сек. Октябрдан июнга чейин муз каптайт. Сугат үчүн суу сактагыч курулган. Вермильон – Шутс участкасынан башка жеринде кеме жүрөт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Канада
Категория:Дарыялар‎