Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Теизм

Теизм – (грек тилинен келген theos – кудай) – мазмунун кудай жөнүндө түшүнүк түзгөн, Кудайдын жашоосун негиздеген, анын дүйнөгө жана адамга жасаган мамилелери жөнүндө элестеткен диндик көз караш. Кудай жөнүндө түшүнүк алгачкы общиналык коомдогу көп түрдүү дин менен бирге келип чыккан. Ал эми Теизм деген сөз 1743-жылы англиялык философ Р. Кэдворд тарабынан киргизилген.
 
Бул терминден келип чыккан түшүнүктү кеңитип айтканда Кудай бардык жагынан жакшыртылган абсолюттуу болмуш, негиз, маңыз, жашоо, руханий реалдуу дүйнө, дүйнөнү жараткан чексиз акыл-эстүү инсан жана дүйнө ичинде да дайыма ишмердүүлүктү көрсөтүп, тез-тез укмуштууларды, укмуштуу окуяларды болтуруп турат. Ошол эле учурда Кудай өзү дүйнөдөн тышкары турган, билүүгө мүмкүн болбогон трансценденттик элес, образ. Кудай жөнүндөгү мындай түшүнүк менен Адам жөнүндөгү түшүнүк бирдиктүү бир дене катарында коштолгон. Анткени, адамдын Кудай менен табигый биригүү керектөөсү бар, ошондуктан ал Кудай менен жеке контактта (байланышта) болууну изилдейт. 

Теизм монотекстүү, ал Кудайдын болмушун танган атеизмге, кудайды инсан катарында таанып, тигил же бул формада Кудайды, дүйнөнү, жаратылышты бири-бирине окшоштурган пантеизмге, Кудайдын инсандыгын, Кудурет менен укмуштун идеяларын четке каккан деизмге каршы турат. Теизм өзү менен пантеизмди бириктирүүгө умтулган пантеизмге да каршы турат. 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Тейяр Де Шарден Пьер

thumb|Пьер Тейяр Де Шарден (1947).
Тейяр Де Шарден, Пьер (1881–1955) – француз окумуштуусу, палеонтолог, философ, теолог, синантропту биринчи ачкандардын бири. Иезуиттер орденинин мүчөсү (1899-жылдан), священник-поп (1911-жылдан), 1920–1923-жылдыры. Париждеги Католиктик институтта геология жана палеонтология профессору, 1923–1946-жылдары Кытайда, 1951-жылдан тартып Нью-Йоркто жашаган. 

 Трейдин окуусу 
Тейярдин окуусу дүйнө жана Адам, Аалам эволюциясы жөнүнүндөгү ортодоксалдык томисттик элестөөлөргө каршы турган. Мындай динден башкача ойлору үчүн Тейяр чиркөө бийликтери тарабынан окутуучулук жана чыгармаларын жарыялоо укугунан ажыратылган.

 Чыгармачылыгын өнүгүп өшүшү 
Бирок, 20-кылымдын 60-жылдарынан тартып анын чыгармалары кеңири тарап пайдаланыла баштаган. Ал адамдын келип чыгышын камсыз кылган, ааламдын эволюциялык өнүгүүсүнүн себептерин жана мазмунун ачып көрсөтүү максатын койгон. Анын ою боюнча бул процесс илимий фактылар менен диндик тажрыйбанын синтези аркылуу жүрдү. Тейяр боюнча Адам дүйнөнүн тынч же терең салмактуу борбору эмес, ал эволюциянын өзөгү жана чокусу. Материя жана Жан башынан бери ажырагыс бирге. Энергия материянын касиети, космос эволюциясына испульс (түрткү) берип турган рухий кыймылдаткыч күч. Ал эми психологиялык энергетизмди болсо, Тейяр космостук эволюциянын диндик булагын негиздөө максатына пайдаланган. Ошентип дүйнө эволюциясынан жаралган жашоо-турмуш – бул бардык жандуу организмдердин формаларынын өнүгүүсү жана татаалдануусу, ой болсо адамдын жана адамзат тарыхынын биздин заманга чейинки пайда болушу. Андан берки дүйнө эволюциясы «ноосферанын калыптануусу менен аяктайт да, эң жогорку жашоо дүйнөлүк рухий эпиценрине чыгат, бул эволюциянын жетип бүткөн натыйжасы болот. Бул пункт дүйнөнү кошо курушкан жана ошол эле учурда өзүн билүүгө болбой турган трансценденттүү Христи символдойт, космогенез-христогенез. Тейярдин бул окуусу-философиялык-тарыхтык көз караштары гуманисттик, христиандык-либералдык багыттуулугу менен бааланган. Анын ою боюнча адамзат тарых процессинде алга жылууда. Бул өлкөлөр менен элдердин өз ара байланыштарын универсалдаштыруу жолу. Мында тарыхый «катарлашкан көп жер үстү» менен чиркөө уюму – «катарлашкан көп кудайлар» өз ара бири-бири менен сиңишкен. Тейяр планетанын бардык адамдарын баш коштурууга арналган христианчылык менен гуманизм деп түшүнгөн жана алардын биримдик күчүнө ишенген. Ошондой эле учурдагы бардык балакеттен куткарып алып чыга турган планацея катарында илим менен мистиканы бириктирип кошуу жөнүндөгү идеяны көтөрүп чыккан.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Христианчылык
Категория:Туулгандар 1881-жылы
Категория:Өлгөндөр 1955-жылы
Телезно Бернардино

thumb|Бернардино Телезно.
Телезно, Бернардино (1509–1588) – Кайра жаралуу доорундагы италиялык натура философ. Ал өзүнүн «нерселердин жаратылышынын алардын өздөрүнүн ылайыгы боюнча башталышы» деген негизги чыгармасында философиялык көз караштарын баяндаган. Телесно схоластикалык аристотелизмге каршы болуп, жаратылышты өзүнүн мыйзамынын негизинде тажрыйба менен изилдеп үйрөнүү максатында Академия негиздеген. Ал боюнча материя пассивдүү, ынтасыз; жылуулук менен сууктук-баштапкы кыймыл булактары. Телесно сенсуализмди жана аңдап – билүү тажрыйбасын негиз кылып алат. Адам тукумдукк «жандан» башка да Кудайлык жана өлбөстүк жанга ээ болгон жаратылыш реалы. Адамдын ыйманды жашоо-турмушу төмөнкүдөй жаратылыштык негиздерди камтып турат: өзүн сактаган жакшылыкты, бузуучу жамандыкты. Бул реалдуу дүйнөнү жаратып, түзүүчү жана башкаруучу-кудай, ал жаратылыштын да, адамдын да чыгармачылык активдүүлүгүн аныктайт. Телеснонун сенсуалдык-тажрыйбалык методология түзүүгө болгон аракети бир кыйла бааланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:XVI кылым
Теодицей

Теодицей 
Теодицей (грек тилинен келген theos – кудай жана dike – адилеттүүлүк; сөзмө сөз-кудайды актоо) – бул 17–18-кылымдардагы Батыш ойчулдарынын диндик-философиялык доктриналары. Бул сөз Теодицей немец философу Г. В. Лейбниц тарабынан киргизилген.
 Теодицей окуусу 
Теодицея окуусунда жалпыга тиешелүү жыргалчылык идеянын, жалпыны жаратып бийлеген кудайдын жана дүйнөдө көп орун алган адилетсиздик, азап чегүүлөрдүн ортосундагы карама-каршылыктарды жоюуга аракет кылган көз караштар, жоболор камтылган. Антикалык философия жана политеизм жер жүзүндө тараган жамандыкка космостук күчтөр жоопкер дешкен. 
 Окумуштулардын айтусунда 
Бирок, Сириялык философ С. Лукиан (125–180) өзүнүн «Зевс айып ачуучу» деген диалогунда бардык жаманчылыкка акыры барып кудай күнөөлү деп жазган. Платон менен Августиндин жамандык дүйнөлүк гармониянын бир бөлүгү деген ойлорун Лейбниц өзүнүн эмгегинде колдонгон. Ал: “дүйнө кудай тарабынан жакшыртылып жаратылган” – дейт, – “ал эми жазыктар менен азаптануулар максималдуулар түрдүүлүктү ишке ашыруу үчүн гана кошулган...” Христиандык Теодицея Кудай шайтандын азгыруусу боюнча өзүнө ишенүү күчүн текшерүү үчүн адамга-Ветхий заветтин авторлорунун бири Иовго улам-улам жаңы балакеттерди жиберип турган. Теолог Б. Августин Кудайды этикалык, эстетикалык жактан актайт: жамандык менен келишүү мүмкүндүгү жамандык жана зарылдыгы; жөнөкөй эле бир көрүнүш; жакшылыктын жергиликтүү гана кемчилиги, анын тең эмес бөлүштүрүлүшү; жамандык дүйнөдө өзүнчө бир бүтүндүктү түзбөйт; анда-санда гана пайда болот жана башка. Жамандыкты мындай позицияда түшүнүүнү Вольтер катуу сындап, мазактап күлгөн.

 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Категория:Христианчылык
Жарандык согуш

thumb|Жарандык согуш (АКШдагы граждандык согушу).
Жарандык согуш же атуулдук согуш – социалдык конфликтти чечүүнүн акыркы чегине жеткен курч калыбы, бир мамлекеттин чегиндеги улуттук жааттардын, социалдык топтордун, таптардын ортосундагы бийлик үчүн уюштурулган күрөш. Жарандык согуш улуттук кризисти жеңүүнүн ачык формалары жана каражаттарынын бардыгы сарпталып бүткөн учурда келип чыгат. Тарыхта көптөгөн жарандык согуш белгилүү, анын ичинде династиялык.

Мисалы: Англиядагы Кызыл жана Ак розалар согушу (XV к.). Анда Плантагенеттердин эки бутагы бирин-бири кырат, Тюдорлордун династиясына жол ачышкан. Диний жана улуттук негиздеги жарандык согуш азыркы мезгилде да кеңири жайылган: Чечнядагы, Тажикстандагы согуштар, мурдагы Югославиянын аймагындагы согуш. 

Жарандык согуштун эң эле мүнөздүү түрү болуп терең таптык конфликттерге негизделген согуш саналат: кулдардын көтөрүлүшү, көп сандаган дыйкан согуштары (Кытайда көп жолу ийгилик менен аяктаган), партизандык (Сальвадор), антиколониалдык согуштар. Жарандык согуш – эң зор улуттук кырсык. Өзүнүн мүнөзүнө карабай жарандык согуш калктын арасында чоң курмандыктар, өндүрүш күчтөрүнөн бузулушу, маданият очокторунун кыйратылышы менен коштолот. Жарандык согуштун бардык түрлөрү тең мүнөз актанууга ээ эмес. Көбүнчө эл эпчил жана атак-даңкка умтулган авантюристтердин саясий амбицияларынын кучагында калат. АКШдагы Түндүк менен Түштүктөн ортосундагы согуш, Түндүктөн жеңиши менен аяктап, экономиканын, индустриянын, экономикалык эффективдүү фермер чарбаларынын тез өсүшү үчүн шарт түзгөн. Советтик Орусиядагы (1918–1922) жарандык согуш абдан кандуу жана кыйраткыч болгон. Афганстан, Ангола, Эфиопия, Сальвадор, Никарагуадагы жарандык согуш өлкөлөрдөн экономикасына залал келтирип, көптөгөн курмандыктарга, калктын жакырланышына алып келген. Азыркы шарттарда жарандык согуш өтө кайгылуу мүнөздө болуп, ири региондук жана эл аралык конфликттерди инсценировкалоого жөндөмдүү. Социалдык конфликтерди жана жарандык согушка жол бербөө жана чечүүнүн эффективдүү механизмин, каражаттарын жана ыкмаларын издөө азыркы күндө эң актуалдуу болуп саналат.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы). -Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Саясат
Теологиянын башталышы

Теологиянын башталышы же «Теологиянын негиздери», проклдын (5-к.) чыгармасы, теориялык философия боюнча колдонмо; неопозитивизмдин негизги түшүнүктөрүн жана методдорунун өзүнчө бир жыйындысы сыяктанган жападан жалгыз эмгек. 211 параграфтан турат, алардын баштапкы 112си неоплатончул философиясынын оппозиция түрүндөгү категорияларына арналган: жеке-көп, келип чыгуучу – чыгаруучу, жөнөө-кайтуу,өзүнө-өзү ээ эмес, өзүнөн өзү кыймылдаган – башканын таасиринен кыймылдаган, түбөлүктүүлүк жана убактылуулук, бүтүн жана бөлүк, (жарты) пределдүү-пределсиз, чеги бар-чеги жок чексиз). Бул категориялар болмуштан сырт башталыш – бирдиктүүдөн келип чыккан болмуш иерархиясынын фонунда (акыл-жан-дене) каралат (параграф 20: «Баарынан жогорку дене – жандын маңызы, баарынан жогорку жан – ойлоо табияты, баарынан жогорку субстанция – бирдиктүү»). Калган 99 параграф бул оппозициялардын болмуштан сырт генад-кудайлардын, акылдын (нустун) жана жандын сферасын конструкциялоодо кандай функция аткарганын мүнөздөйт.

«Теологиянын башталышы» физика менен этика проблемаларына кирбейт. «Теологиянын башталышы» Псевдо Дионисия Ареопагитанын жазылышына, ал аркылуу бүткүл Орто кылымдын философиясына таасир эткен. Орто кылымдарда ашкере даңазалуу болгон «Себептер туурасында китеп», « 

Теологиянын башталышынын» арабча котормосунун негизинде түзүлгөн латынча компиляция. 12-кылымда Теологиянын башталышы грекчеден латынчага Вильем Мербек тарабынан которулган. Бул котормону «Себептер туурасында китеп» менен жакшы тааныш болгон Фома Аквинский пайдаланган. Теологиянын башталышынын кол жазмаларынын көпчүлүгү 15–16-кылымдарга таандык. Пико дела Мирандолдун белгилүү «Тезистеринде» 55 тезис Теологиянын башталышынан алынган. 16-кылымдан баштап ар түрдүү авторлор тарабынан Теологиянын башталышынын латынчадан грекче, 20-кылымда англисче котормолору бир нече ирет басылган. Теологиянын башталышынын орусчасы А. Ф. Лосевдин котормосунда «Теологиянын алгач негиздери» деген аталышта 1972-ж. жарык көргөн.

 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Теофраст

thumb|upright|Теофраст.
Теофраст, Феофраст (биздин заманга чейин 370–288, 285) – байыркы грек философу жана окумуштуусу, перипатетик мектебинин ири өкүлү; Аристотелдин досу жана кызматкери, 322-жылдан баштап өмүрүнүн акырына чейин Ликейдин схолархы. Теофрасттын өмүр баяны Диоген Лаэритийде баяндалган. Диоген Теофрасттын эмгектеринин 4 каталогун сактаган. Алар биринчи жолу Александрия китепканасында түзүлгөн.

thumb|upright|Historia plantarum, 1549.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Ботаниктер‎
Категория:Байыркы грек философиясы‎
Жарандык укук жана эркиндик

Жарандык укук жана эркиндик – коомдун саясий, социалдык, маданий турмушуна катышууга жарандык конституциялык негиздеги статусу, дайыма БУУнун көзөмөлүндө турат. 1948-ж. Бештин айынын 10-күнүдө БУУнун Генералдык Ассамблеясы «Адам укугунун жалпы декларациясын» кабыл алган. Бул укуктарга: инсанга кол тийгизбөө, жеке, үй-бүлөлүк турмушуна кийлигишпөө ж. б. баштап, коомдук турмушка таасир көрсөтүү ж. б. кирет. 

1976-ж. үчтүн айынын 3-күнүдө БУУда «Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө пакт» кабыл алган. Бул декларацияда адам, анын абийири, «коомдук, мамлекеттик эң жогорку баалуулук» деп белгиленет. 

Кыргыз Республикасынын Конституциясында жарандык укук жана эркиндик белгиленген. Анын 26-статьясында «Үй-бүлө – коомдун эң алгачкы очогу. Балага кам көрүү, аны тарбиялоо ата-эненин милдети жана жарандык парзы. Эмгекке жарамдуу жашы жетилген балдары ата-энелерине камкордук көрүүгө милдеттүү», 32-статьясында: «Ар бир жаран мамлекеттик окуу жайлардан акысыз билим алууга укуктуу, негизги билим – милдеттүү жана акысыз» – деп көрсөтүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Саясат 

bg:Гражданско право
de:Privatrecht#Allgemeines Privatrecht
he:משפט אזרחי
Осмон,Тогусаков

Өмүр баяны 
Тогусаков Осмон (1953-жылы төрөлгөн, Чүй обласында, Ысыката району, Кызыл-Арык айылы) – географ, философия илимдеринин доктору (1993). 1979-жылы Кыргыз мамлекеттик универсетинин география факультетинин (1979) бүтүргөн. 1989–91-ж. докторантурада (Алматы ш.) окуган. 1979-жылдан баштап Кыргыз ИАнын Философия ин-тунда кенже, улуу илимий кызматкер, окумуштуу катчы болуп иштеген. 1992-жылдан декабрынан Кыргыз Республиканын Илимдер акемедиясыннын Философия институнун директору. Эмгектери табият таануу жана техниканын философиялык маселелерине арналган. Кыргыз Республикасынын илим жааатында эмгек синирген ишмер наамына ээ(2003).

Илимий теориялык изденүүлөрдү алдын ала андап билүүнүн, прогноздоонун диалектикасын, анын илимдеги жана практикадагы методологиялык маанисин тастыктоого багытталган. 
 Эмгектери 
20дан ашуун илимий эмгектери ( 2 монография, 2 монографияга авторлош) бар. Эмгектери: “Философский анализ проблемы предвидения” (1984). “Элдик мурастын философиясы” (Авторлош) Окуу куралы. Б., (2001) жана башка.

Категория: Окумуштуулар
Категория: Инсандар
Жон, Толанд

thumb|upright|Жон Толанд.
Толанд, Жон (1670–1722) – англиялык философ, материалист. Толанд Жон атеизмдин позициясында турган: ал жандын өлбөстүгүн, дүйнөнүн жаралышын четке каккан. Анын “Сыры жок христианчылык” деген китеби өрттөлүүгө берилип, өзү болсо качып кеткен. Толанд Жонга француз философтору – Вольтер, Ридро, Гольбах Гельвеций жана башка чоң таасир көрсөткөн. Диндин дестик сынынан баштап, атеизмдин ээлеген ордунда турган: ал жандын өлбөстүгүн, дүйнөнүн жаралышын жана бака четке каккан. Толанд Жондын негизги эмгеги анын материя жана (кыймыл) жөнүндөгүдөгү окуусу, кыймыл материянын ажырагыс касиети. Ушул орунда Толанд Жон Спинозаны кыймылды материянын негизги касиети эмес деп эсептегени үчүн сынга алат. Толанд Жондин ою боюнча материя түбөлүктүү жана өлбөс.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Туулгандар 1670-жылы
Категория:Өлгөндөр 1722-жылы
Топ

Топ:
 1. Элдердин бирикмеси, анын негизинде жалпы кызыкчылык, максат жатат. Эң байыркы аныктама Аристотелге тиешелүү. Достук мамиле, туугандык, анын кызыкчылыгы бир деп билет: 

 батышта, социалдык, баштапкы биригүү; 
 аймактык, өндүрүштүк, конфессионалдык; 
 микротоптор. 

Топтун архаикалык формасына – диада, триада кирет (2–3 адам). Бул жарым феодалдык, патриархалдык коомго мүнөздүү. Батышта адамдар ишмердүүлүгүнө жараша да бөлүнөт: экономикалык, саясий, маданий. 

Уюшулушуна жараша: уюшулган, уюшулбаган жана структуралаштырылган – структурасы жок ж. б. Саясат таанууда топ - социалдык структуранын элементи, күчтүү саясий окуяларга таасир бере алган субъекттер. Өзүнүн экономикалык, саясий кызыкчылыктарын ишке ашыруу үчүн күрөшкөн, мамлекеттик структурага кирбеген субъекттердин тобу деп аталат. Эгерде топ бийлик органдарын өз чечимин аткарууга мажбурласа, анда ал «басым көрсөтүү группасына» айланат. 

 2.Формалдуу, формалдуу эмес – өзүнчө санкцияланган максаты, нормасы, ишмердүүлүк эрежелери жок топтордын категориялары. Формалдуу категорияга – лидерди шайлоо, жана башка нормативдүү документтерде, инструкцияларда бекемделген, тартиптүү топтор кирет. Ал эми формалдуу эмес топ – кичинекей, институтташылбаган топтор кирет, жеке кызыкчылык, мүчөлөрүнүн керектөөлөрүнө, мамилелерине негизделет. Чет өлкөлөрдө формалдуу топ изилдөөлөр ар тараптан жүргүзүлүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Саясат
Томизм

Томизм – схоластикалык философиядагы жана католиктердин окуусундагы багыт, Фома Аквинскийдин таасири астында жаралат. Томизмге диний суроолордо позицияны жана ошону менен бирге акыл- эсти четке какпай бириктирүү мүнөздүү. Ушуга байланыштуу: Аристотелдин окуусуна жакын, Платон менен неоплатониктерге караганда, гнесеологияда берилүү менен аң-сезимдин табигый түсүнүн ортосу так бөлүнүшү керек; теологияда болсо – космологиялык ишендирүү менен кудайдын бар экени, онтологияга салыштырып караганда ишеничтүү далил катары антропологияда болсо адамдын жаны менен денеси бирдикте деп, мында жан “субстанциалдык форманы” берет деп түшүнүү.
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Категория:Христианчылык
Гуманитардык кызматташтык

Гуманитардык кызматташтык - эл аралык мамилелер системасындагы азыркы күндөгү эң маанилүү багыт. Негизги максаты: жердеги турмушту сактоо, бардык өлкөлөрдө адам турмушун жакшыртуу, түрдүү оорулар менен күрөшүү, адам өмүрү, ден-соолугу жөнүндө камкордук, балдарды окутуу ж. б. кирет. 
Гуманитардык кызматташтык эки жактуу, көп жактуу негизде жүргүзүлөт. Глобалдуу масштабда да болот. Качкындарга жардам берүү, улуттар аралык жаңжалды токтотуу, терроризм, наркоманияга каршы күрөшүү, билим берүү, маданий иштерге жардамдашуу кирет. Гуманитардык кызматташтыкты негизинен БУУ уюмдары ЮНЕСКО, Бүткүл Дүйнөлүк Саламаттык Сактоо Уюму, ЮНИСЕФ, Кызыл Ай ж. б. координациялайт. Гуманитардык кызматташтык Европа континенти үчүн негизги багыттардын жана чаралардын комплекси 1980-ж. Венада СБСЕ актысында каралган. Анда адамдардын бир өлкөдөн экинчи бир өлкөгө көчүү мүмкүндүгү, камакта жаткандардын укук-милдеттери, динге ишенүү эркиндиги ж. б. каралган. Дүйнөнүн айрым региондору үчүн СБСЕ чечими идеал болуп саналат, анткени алардын социал-экономикалык, саясий өнүгүүсү, жогорку деңгээлде эмес.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Саясат
Генри Дейвид Торо

thumb|Дейвид Торо (1856)
Торо, Генри Дейвид (1817–1862) – америкалык философ романтик, жазуучу. Торо “транцентенталдык клубдун” мүчөлөрүнө жана клубу негиздөөчүсү Эмирсонго жакын болчу. Торонун философиясынын негизги белгиси – америкалык коомдогу жаңы принциптерге сын берген. “Өз эмгеги менен иштеген эмгекчинин жакырчылыгын”, адамдардын чыгармачыл ийгилигинин жоктугунан деп ой жоруган. Ушул принцибин иш жүзүндө ашырыш үчүн Торо эки жыл бою жалгыздыкта Уолден өкөлүнүн жээгинде жашаган, өзү кара күч эмгеги, балык уулоо, чогултуу менен жан сактаган.

 Колдонулган адабияттар 
 Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:АКШ жазуучулары‎
Категория:Туулгандар 1817-жылы
Категория:Өлгөндөр 1862-жылы
Трельч, Эрнст

thumb|Эрнст Трельч.
Трельч, Эрнст (1865–1923) – немец протестанттык теолог, философ, социолог жана диний тарыхчы. Трельчтин диний философиялык көз караштары либералдык протестантизмдин багытында калыптанган. Ал Европалык маданияттын өнүгүшү менен байланышкан христианчылыктын эволюциясын анализдеген теологиянын тарыхый методун иштеп чыгууга аракет кылган. Анын негизги эмгеги христиандык чиркөөлөрдүн жана топтордун социалдык окуусу деп аталат. Трельч диний топтордун (чиркөө, секта, мистикалык коом) типологиясын түзгөн. Ал өмүрүнүн акырында философия багытында көп эмгектенген. Тарыхый процесстин кайталанбастыгын баса белгилеген. Ал эми этикада неокантианчылыктын персонализмге эволюциялаштырган.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философтор‎
Категория:Христианчылык
Категория:Туулгандар 1865-жылы
Категория:Өлгөндөр 1923-жылы
Роберт Даль

thumb|Robert Dahl
Даль, Роберт Алан(англ. Robert Dahl. Бештин айынын 17-күнүдө 1915 жылы туулган) – америкалык саясат таануучу. Бүгүнкү саясий илимдеги оригиналдуу жана таасирдүү инсан. Плюралисттик демократия теориясын негиздөөчүлөрдүн бири. «Демократия теориясына киришүү» (1956), «Батыш демократияларындагы саясий оппозициялар» (1966), «АКШдагы плюралисттик демократия» (1967) ж. б. кеңири белгилүү эмгектеринде Даль демократиянын өбөлгөлөрү, эркиндик, теңдик жана демократия түшүнүктөрүнүн өз ара катнашы, саясий системалардын өзгөрүш көйгөйлөрүн караган. «Полиархия, катышуу жана оппозиция» (1971), «Демократия, эркиндик жана теңдик» (1986) эмгектеринде Даль өзүнүн полиархия теориясын кенен ачып берет. Ал полиархиянын беш түрдүү аныктамасын көрсөтөт. 

Биринчиден, башка режимдерден өзүнүн эки мүнөздүү белгиси менен: оппозицияга карата салыштырмалуу өтө жогорку чыдамкайлык жана кызматтагы адамдарды түшүнүүнүн тынчтык каражаттарын пайдалануу менен жүрүшү аркылуу айырмаланган бүгүнкү мезгилдеги мамлекетти башкаруунун демократтык режимдин өзгөчө тиби. 

Экинчиден, полиархия улуттук мамлекеттерди демократташтыруунун жыйынтыгы катары. Үчүнчүдөн, полиархия демократтык процесстер үчүн зарыл керек болгон саясий институттардын түзүлүшү катары. Төртүнчүдөн, бийлик үчүн болгон саясий элиталардын ачык атаандаштыгынын аркасында жүргүзүлгөн башкаруучунун саясий системасы катары. Бешинчиден, полиархия белгилүү бир укуктар жана корголгон укуктар системасы катары.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Саясат 
Категория: Инсандар

[[kk:Даль Роберт Алан
Триада

Триада (грек тилинен келген trias – үчилтик, үч жактуулук) – үч жактуулук, өнүгүүнүн үч тепкичтүүлүгү. Триада түшүнүгү биринчи жолу Платон жана неоплатониктер (негизинен Прокл) тарабынан колдонулган, ошондой эле немец классикалык философиясында, өзгөчө Гегелде кеңири өнүгүүгө ээ болгон. Триаданын рационалдык мазмуну маркстык философия тарабынан өнүгүүнүн процессин мүнөздөө үчүн колдонулган.

 
 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория: Философия
Дарендорф, Ральф

thumb|250px|Ralf Dahrendorf (1980)

Дарендорф, Ральф (нем. Ralf Gustav Dahrendorf. Бугу айынын 1-күнүдө 1929 жылы, Гамбург, Веймар республикасы — Кулжа айынын 17-күнүдө 2009 жылы, Кёльн, ГФР)– немис социологу. Дарендорф социалдык стратификация жана конфликттер теориясын иштеп чыккан. Социалдык конфликттер концепциясында таптардын негизги белгисин менчикке эмес, үстөмдүк кылуучулукка жана баш ийүүчүлүккө байланыштырат, бул кайсы гана коомго болбосун тиешелүү болуп, конфликттерге алып келет – деп эсептейт. Негизги эмгектери: «Индустриалдык коомдогу таптар жана таптык конфликттер» (1959), «Конфликт жана эркиндик» (1972).

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

Категория: Социология
Категория: Инсандар