Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Санитариялык коргоо зонасы

Санитариялык коргоо зонасы — курорттордун жана суу менен камсыз кылуучу булактардын айланасындагы суунун булгануусуна жол бербөөчү режим түзүлгөн аймак. 
 Катуу режимдеги зона 
Ал катуу режимдеги (суу топтогуч жана башкы суу топтогуч курулмалар жайгашкан аймак) жана чектөө зонасынан турат. Катуу режимдеги зонада суу жүргүч коммуникацияга тиешеси жок объектилерди курууга тыюу салынат, жашыл бак-дарактар тигилип, кайтарылат. Чектөө зонасы суу топтогучтардагы суунун булгануусу гигиеналык нормативдерден ашпоосу зарыл. Жер астындагы суу булактары үчүн радиусу 250—500 м болгон чектөө зонасы белгиленет. Бул аймакта мал жана канаттуулар чарбасын жайгаштырууга болбойт. Санитариялык коргоо зонасы курорттор жайгашкан жерде анын аймагын булгануудан коргоо жана эс алуу, дарылануу үчүн жагымдуу шарт түзүү максатында түзүлөт. Бул зонада курулуш иштерин жүргүзүүгө болбойт, анткени андан аба, топурак, суу булганып же минералдуу суу булактарынын составы өзгөрүп, климат шартына да таасир тийгизиши мүмкүн. 
 Колдонулган адабият 

 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Коом
Арачы кызматтар

Арачы кызматтар – эл-аралык талаштарды тынчтык жолу менен чечүү каражаттарынын бири; чатакташкандардын ортосундагы байланышты калыбына келтирүүгө багытталган 3-тараптын (мамлекеттин, эл аралык уюмдун, белгилүү коомдук же саясий ишмердин) аракеттери. Арачы кызматтар чатакташкандардын биринин же эки тарабынын тең ошондой өтүнүчтөрүнө жооп иретинде, ошондой эле өздүк демилге менен көрсөтүлүшү мүмкүн. Арачы кызматтарын көрсөтүүчү чатакты жайгаруу боюнча сүйлөшүүлөрдүн өзүнө катышпайт.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Экономика
Категория:Саясат
Арбитр

Арбитр (Калыс жак) (лат. arbiter ) – тараптар тарабынан алардын талашын карап чыгуу үчүн шайланган жак. 

Тийешелүү адистикке эгедер, ортодогу талашты калыстык менен карап берүүгө жөндөмдүү жана тараптарга көз каранды болбогон жарамдуу жеке жак калыс катары чыга алат.
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Бейтарап сот

Бейтарап сот

 Жеке калыс же калыстардын коллегиясы; 
 Эгер тараптардын Бейтарап сотко өткөрүп берүү жөнүндөгү макулдашуусу болсо, жарандык мамилелерден улам келип чыккан талаш-тартыштарды кароочу мамлекеттик эмес орган. 

Бейтарап соттун билги алкагы дагы тараптардын макулдашуусуна негизделет. Бейтарап сот туруктуу иштөөчү (м.: КР Соода-өнөржай палатасынын алдындагы Эл аралык Бейтарап соту), ошондой эле белгилүү бир талашты кароо үчүн бир ирет иштей турган негизде түзүлүшү мүмкүн.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Арбитраждык соттор

Арбитраж – тараптар тарабынан жарандык укук мамилелеринен келип чыккан талаш-тартыштарды чечүү үчүн шайланган (дайындалган) бейтарап сот.

Арбитраждык соттор – менчигинин түрүнө карабастан, чарбакер субъектердин ортосундагы экономикалык мамилелер жаатында сот адилеттигин ишке ашыруучу орган. КРде Арбитраждык соттор 1992-жылы Мамлекеттик арбитраждын базасында түзүлгөн; КР Конституциясына жаңы редакциясы кабыл алынышы менен (2003-жылдын 18-февралынан) жалпы юрисдикциядагы соттор менен бириктирилген. Облустук жана Бишкек шаарынын Арбитраждык соттору облустагы жана Бишкек шаарындагы административдик жана экономикалык иштер боюнча райондор аралык сотторго кайра түзүлүү менен, сот иштерин баштапкы баскыч катары карайт. Облустук жана Бишкек шаарынын сотторунда баштапкы баскычтагы соттордун чечимдерине карата апелляциялык жана кассациялык тартипте карай турган административдик жана экономикалык иштер боюнча сот коллегиясы бар. КР Жогорку Арбитраждык соту административдик жана экономикалык иштерди көзөмөл иретинде карай турган сот коллегиясы катары КР Жогорку сотунун курамына кирди.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгытүшүнүктөр
Аргасыз жагдай

Аргасыз жагдай (Форс-мажор) (фр. force majeure ) – жарандык укукта өзгөчө жагдайлардын жана болбой койбос шарттардын пайда болуусу, анын натыйжасы келишимдеги шарттардын аткарылбай калышы болуп саналат. Аргасыз жагдайдын натыйжасында келишимдин бир тарабы эрксизден экинчи тарапка чыгаша тарттыруучу болуп калат. Аргасыз жагдайдын жалпы жонунан багынбас күчкө юридикалык аргасыз жагдайды да бөлүүгө болот. Баардык жарандык-укуктук тутумдарда жеңилбес күч жоопкерчиликтен бошотуучу жагдай болуп саналат. Юридикалык аргасыз жагдай мамлекеттик жогорку органдардын чечимдери (импортко же экспортко тыюу салуу, валюталык чек-төөлөр, ж. б.), иш таштоо, согуштар, ыңкылап ж. б. кирет. Мааниси боюнча коммерциялык тобокелчилик болгон шарттар, м.: базардын конъюктуралык ыңгайсыздыктарына байланышкан кыйынчылыктар, баалардын өзгөрүшү ж. б. аргасыз жагдайлар катары таанылбайт. Юридикалык аргасыз жагдай түшүнүгү так аныктамага ээ эмес. Эреже катары, күтүлбөгөн жагдайларды жана алардын укуктук натыйжаларын келишимдик тартипте контрагенттер белгилешет.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук

he:כוח עליון
Сарык

thumb|250px|Сарык менен ооруган кишинин көздөрү
Сарык — өт пигменти — билирубин канда жана ткандарда топтолушунан теринин, көздүн агы жана былжыр челдин саргарып кетиши.
Сарык боорду жабыркаткан вирустуу гепатитте, боордун циррозунда жана өт жолдорунун таш оорусунда, айрым кан ооруларында семолиздик сарык болот. Боорду жабыркаткан ооруларда билирубин пайда болуу жана аны ичегиге бөлүп чыгаруу бузулат, заң агарып, заара кочкулданат. Өт жолдорунун таш оорусунда жалпы өткөөлдү таш бүтөп калып, өт ичегиге өтпөй, билирубин канда көбөйөт. Мындай сарыкта заң агарып, заара кочкулданат, тери дүүлүгүп кычышат.

 Гемолиздик сарык 
Гемолиздик сарык кандагы эритроциттер көп ажырап, андагы билирубиндин бөлүнүшүнөн болот. Ал көбүнчө тубаса же кийин пайда болгон гемолиздик аз кандуулукта байкалат. Мында заң агарбайт, заара сыяктуу эле кочкул түстө болот. Саргаруу адегенде көздүн агында, жумшак таңдайда, тилдин алдында, андан кийин териде байкалат. Сарык байкалар замат врачка кайрылуу зарыл. Себеби сарык вирустуу гепатиттин кесепетинен болсо айланадагыларга жугат. Эгер өт жолдорун таш бүтөп калуудан сарык болсо операция жасоого туура келет.
 Ымыркайлар сарыгы 
Ымыркайлар төрөлгөндөн 2—3 күндөн кийин физиологиялык сарык болот. Ал убактылуу боор начар иштегенден болуп, 1—2 жумадан кийин өзү жоголот. Эне менен баланын кан сыйышпастыгынан ымыркайлардын гемолиз оорусу пайда болот. 

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндиги

Ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндиги – адамдын негизги жеке укуктарынын бири. Мамлекеттин баардык аймагында эч жолтоосуз ары-бери жүрүү, жайгаша жана жашай турган жерин тандоо, ошондой эле мыйзамдын бир катар талаптарын сактоо менен, мамлекет аймагынан чыгып кетүү жана ага кайрылып келүү мүмкүнчүлүгүн билдирет. Адамдар өзү жараны болуп саналган мамлекеттин аймагында ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндигин толугу менен пайдалана алат. Ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндигин мындай толук көлөмдө жарандар өзү жараны болуп саналган мамлекеттин аймагында гана пайдаланат. Чет өлкө жарандары менен жарандыгы жок адамдардын ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндиги адатта кыйла чектелген мүнөздө болот, бирок баары бир тийешелүү мамлекеттин аймагын өзалдынча таштап кетүү укугун жокко чыгарууга тийиш. Бирок, демократиялык өлкөлөрдө жарандарга карата биркатар чектөөлөр бар. Көпчүлүк мамлекеттерде аскердик, экономикалык, жаратылышты коргоо ж. б. сыяктуу маселелерге, ошондой эле жеке ээликтеги жерге кирүүгө тыюу салынгандыгына байланыштуу кыйла аймактарда эркин жүрүүгө чектөө коюлган. Мамлекеттин коопсуздугун камсыздоо жүйөсү боюнча да жарандардын өз өлкөсүнөн чыгып кетүүсүнө чектөө салынышы мүмкүн. Өзгөчө кырдаал учурунда дагы ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндигине чектөө коюлушу мүмкүн.Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

 Шилтемелер 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Себорея

thumb|247x247px|Себорея
Себорея (латын тилинен sebum (сало) жана грек тилинен rrhea (агып атам)) — май безинин функциясынын бузулушу менен мүнөздөлгөн тери оорусу.
 Себептери 
Адатта жыныстык жетилүү мезгилинде (14—16 жаш) жолугат. Себорея эндокрин бездеринин бузулушуна, айрыкча жыныс безинин, калкан сымал бездин бузулушуна, вегетативдик жана борбордук нерв системасы, ичеги-карын жолдорунун оорусуна дуушарлантат. 
 Түрлөрү 
Анын майлуу жана кургак түрү кездешет. 
 Майлуу түрү 
Майлуу түрү май бези көп жайгашкан жерде (бетте, баштын чачтуу бөлүгүндө, көкүрөктө, далыда жана башкалада) чыгат. Мында чач (түк) майланышып, жылтырап турат. Бул учурда май безинин жылчыкчалары (тешикчелери) кеңеет. Анын ордуна экземага окшош кызарган бүдүрлөр пайда болот. Андан кийин чач түшө баштайт. Себореянын кургак түрүндө май аз бөлүнөт, тери шуудурап кургап, жукарат, какач пайда болот, демейде чач түшпөйт. 
 Кургак себорея 
Кургак себорея көпчүлүк учурда кычышып, тырманууга аргасыз кылат, ошондон кийин тери карттанып, өңү киргил тарта баштайт.
 Дарылоо 
Дарылануу врачтын көрсөтүүсү боюнча гана жүргүзүлүүгө тийиш. Оорулуу өтө чыдамкайлык менен врачтын көрсөтмөсүн так аткаруусу зарыл. Себорея менен ооругандарга ванна жана душ кабыл алуу, жайында деңиз, көлгө түшүү пайдалуу. Адатта мал майы, углевод, туз, ачуу калемпир жана башкалар чектөө менен сүт, жашылча-жемиштерден турган диета сунуш кылынат. Жатарда самындап жуунуп, эртең менен жылуу суу менен чайканып, эгерде тери майланышып турса лосьондор менен сүртүү керек. Беттеги бүдүрлөрдү алдын алуу үчүн бетти күнүгө туз кислотасынын 1 — 2%түү эритмеси, теңге гүл суюктугу, 0,5%түү нашатырь спирти, бор кислотасы менен сүртүү сунуш кылынат. Беттеги майлуу бүртүкчөлөрдү тазалоо үчүн бетти бууга кармоо (үй шартында сүлгү менен чүмкөнүп, бетти 15—20 мин. бууга кармаса болот), атайын сунуш кылынган шампунь менен сүртүнгөн дурус. Майлуу себорея менен ооругандарга жумасына бир жолу адегенде ыкчам, анан муздак суу менен жуунган жакшы таасир берет. Мындай оорулууларга ачыткы, белок маска жасаган пайдалуу. Ошондой эле майлуу чачты туура күтө билүү зарыл.,

,

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар
Сезүү мүчөлөрү

thumb|250px|Сезүү органдарыСезүү органдары — сырткы таасирлерди кабыл алып, аны нерв импульсуна айландырып, борбордук нерв системасына жеткирүүчү түзүлүштөр. 
 Сезүү органдары тууралуу 
Айлана-чөйрөнүн көптөгөн таасирлери тери, көрүү, угуу, тең салмактуулукту сактоо, жыт сезүү жана даам сезүү органдары аркылуу кабыл алынат. Сезүү органдарынын жардамы менен кабыл алынган күчү жана түрү боюнча ар кандай таасирлер мээге жеткирилип, айлана-чөйрөнүн өзгөрүүсүнө жараша ылайыкталган жооп кайтарылып турат.
Териде жайгашкан нерв учтары бир нерсе тийгенде, басымды, ооруну жана температураны кабыл алат; тилдин былжыр челинде жайгашкан атайын сезүү аппараттары даам сезет. Айрым сезүү органдары ошондой айлана-чөйрөнүн таасирлерин алыстан кабыл алат. Мисалы, көрүү органы — жарык нурун, угуу органы — абанын термелүүсүн (үндү), ал эми тең салмактуулукту сактоо органы киши денесинин жана анын бөлүктөрүнүн абалынын өзгөрүшүн кабыл алат.
 Жардамы 
Сезүү органдары түзүлүшү, аткарган кызматы жана өсүп, өнүгүшү боюнча борбордук нерв системасы менен тыгыз байланыштуу. Сезүү органдары анализаторлордун четки бөлүгү болуп эсептелет. Сезүү органдарынын жардамы менен организм айлана-чөйрөнүн өзгөрүүсү жөнүндө информацияны кабыл алып, изилдеп, анализдеп, ал чөйрө боюнча реалдуу субъективдүү сезим пайда болот. 
 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Анатомия
Оорукана

thumb|300px|ОоруканаОорукана, бейтапкана — оорулуулар жатып дарылануучу мекеме. Кыргызстанда калкка акысыз, стационардык, жогорку квалификациялуу жана адистештирилген медициналык жардам берилет.

 Аткарган функциясы 
Аткарган функциясы жана администрациялык баш ийүүсү боюнча республикалык, областтык, шаардык, райондук жана участкалык ооруканалар болот. Профилине жараша (түрдүү ооруларды дарылоочу бөлүмдөрү бар) жана адистештирилген (кургак учук, инфекциялык, психиатриялык, офтальмологиялык жана башкалар) ооруканалар иштейт.

Балдарга медициналык жардамды балдар ооруканасы (ал да көп профилдүү жана адистештирилген болуп бөлүнөт) көрсөтөт. Клиникалык оорукана жогорку медициналык окуу жайынын же илим изилдөө институтунун базасы болот. Ооруканага кабыл алууда врач оорулууну карап көрүп, медициналык документ толтурулуп, керектүү санитария-гигиеналык чаралар жүргүзүлөт; дарылоо (хирургиялык, терапевттик жана башкалар), дарылоо диагностика (рентген, физиотерапевттик) бөлүмдөрүнөн жана лаборатория, дарыкана, ашкана, кир жуугуч жай жана башкалардан турат. 

0оруканага поликлиника да кирет. Аны башкы врач жетектейт, медициналык жана тейлөөчү медициналык кызматкерлердин саны Ооруканадагы орунга жараша болот. Ооруканага оорулуунун абалына такай медициналык байкоо жүргүзүү жана дарылоо, диагноз коюуга муктаж болгондор жиберилет. Жолдомо кагазды амбулатория-поликлиника мекемесинин врачы, өтө шашылыш учурда медициналык тез жардам жана шашылыш медициналык жардам көрсөтүүчү (к. Ооруканага жаткыруу) врач берет. 

Дарыланып жаткан оорулуулар акысыз медициналык жардам, багуудан тышкары акысыз дары-дармек, ич кийим жана башкалар менен камсыз кылынат. Оорудан сакайып кетүү жалаң гана медицинанын мүмкүнчүлүгүнө эмес, врачтын бардык белгилеген сунуштарын, мүнөздөп тамактанууну, Оорукананын күн тартибин туура сактоого да байланыштуу болот. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Сейилдөө

thumb|250px|Балдар менен сейилдөө
left|thumb|Ат үстүндө сейилдөө
Сейилдөө — басып жүрүү, велосипед, лыжа, коньки тебүү, кайыкта сүзүү жана башкалар формаларда өткөрүлүүчү таза абада эс алуу. 
 Таасири 
Ал ар бир кишинин күн тартибине киргени жакшы. Анткени сейилдөөдөн адамдын борбордук нерв системасы эс алып, дем алуу, кан тамыр, жүрөк жана булчуң системаларынын кызматы жакшырат. 
thumb|250px|Жөө сейилдөө
 Убактысы 
Сейилдөөгө дайыма белгилүү убакытта (эртең менен аба таза кезинде же болбосо кечинде, кечки тамактан кийин) чыгуу пайдалуу. Сейилдөө убактысы алгачкы мезгилде 5 —10 мин., кийинчерээк 30 минутадан бир саатка чейин, кээде андан да узагыраак болушу мүмкүн. Кечки сейилдөө 20—30 мин. созулуп, ал уйкунун тынч жана терең болушуна, эртең менен сергек ойгонууга, организмдин жакшы эс алышына өбөлгө болот.
 Ылдамдык, темп жана дем алуу 
Сейилдөө мезгилиндеги басып жүрүү аралыгы, ылдамдыгы жана темпи ар бир кишинин өз абалына карата аныкталганы дурус. Сейилдөө аяктаганда жагымдуу чарчоо, дем алуу санынын бир аз көбөйүшү, кээде жеңил тердөө, өткөрүлгөн убакыт менен толук канааттануу сезимдери пайда болот. Мына ушул мезгилде сейилдөө пайдалуу өттү деп эсептелет. Сейилдөө мезгилинде дем алуу актысына көңүл буруу зарыл. Денени түз кармап, эркин, бир калыпта дем алуу жана дем чыгарууга үйрөнүү керек. Сейилдөөгө жеңил спорттук костюм кийип чыгууга болот. Сейилдөө үчүн абасы таза, бак-дарактуу, тынч жер тандалып алынат. Көлдүн жээгинде, фонтандардын жанында, токойдун ичинде сейилдөө жагымдуу сезимдерди пайда кылат. Ар бир кишинин кулк мүнөзүнө, ички дүйнөсүнө жараша өзү сүйгөн жери, маршруттары да болушу мүмкүн. Бул жагдайларды эске алуу сейилдөөнүн жемиштүү өтүшүнө өбөлгө болот. Анын туура уюштурулушу адам баласынын турмушунда чоң мааниге ээ. Ушул себептен бала төрөлгөндөн бир нече күн өткөн соң эле врачтар аны таза абага алып чыгып, сейилдеп келүүнү сунуш кылышат. Күнүгө таза абада болууну адатка айлантуу ден соолукту чыңдоого шарт түзөт. Сейилдөө айыктыруучу дене тарбияда да кеңири колдонулат. Өзгөчө жүрөк-кан тамыр, дем алуу, борбордук нерв системаларынын ооруларын дарылоодо сейилдөө чоң мааниге ээ. Бул мезгилде басып жүрүү ылдамдыгы, узактыгы, абанын температурасы, составы сымал факторлор кеңири эске алынат. Күн ысык же өтө суук мезгилде сейилдөөгө чыгуу тез эле жагымсыз сезимдердин пайда болушуна алып келет. Мындай сейилдөөнүн пайдасы жок.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Спорт
Секреция

Секреция — без клеткаларынын организмдин тиричилик аракети үчүн зарыл продуктулар — секретти пайда кылуусу жана аны бөлүп чыгаруу процесси. Бөлүнгөн секрет теринин, былжыр челдин сыртына же ичеги-карын жолуна чыкса аны тышкы (экзосекреция), ал эми секрет кан же лимфага бөлүнүп чыкса — ички Секреция (инкреция) деп аталат. Секрециянын эсебинен организмде бир канча өтө маанилүү функциялар жүрөт: сүт, шилекей, карын, уйку безинин зилин, өт, тер, жаш жана гормондорду пайда кылуу жана бөлүп чыгаруу.

Составы жагынан белогу, липиди же минералдуу заттары көп ар түрдүү секреттерди синтездөө жана бөлүп чыгаруучу клеткалар бар. Ар бир бездин Секреция мезгилиндеги биринчи фазасында секреттин биосинтези жүрөт, экинчи фазасында секрет бөлүнүп чыгат. Кээ бир бездерде бул эки фаза бир эле мезгилде үзгүлтүксүз өтөт, кээсинде фазалардын аралыгында бир аз убакыт болот. Секрециянын эки фазасын жөнгө салуучу бир нече фактор (нервдер, гормондор, гистамин, иондор) биргелешип же белгилүү ыраатта тейлейт. Нерв клеткаларынын да секрет чыгаруу жөндөмдүүлүгү бар, алар медиаторлорду, кээ бири физиологиялык активдүү заттар — нейрогормондорду чыгарат.
 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Склеродермия

thumb|250px|Системалык склеродермия
Склеродермия — коллаген ооруларына кирүүчү өнөкөт оору. 
 Оору тууралуу 
Мында тери жана ага жанаша жаткан ткандар, ички органдар катуу берчке айланат. Бул оору менен ар кандай жаштагылар, көбүнчө 20 — 50 жаштагы аялдар ооруйт. Оорунун себеби толук аныктала элек. Инфекция, механикалык жана психикалык травма, үшүк алуу, нерв жана эндокрин системасынын бузулушу ооруга түрткү бериши мүмкүн.
 Түрлөрү 
Склеродермия 
 чектелген, 
 диффузиялуу жана 
 системалуу болуп бөлүнөт.
 Чектелген склеродермия 
Чектелген склеродермия акырындык менен билинбей өөрчүп, оорулууну эч нерсе тынчсыздандырбайт. Башталышында тери шишигени байкалат, бир нече жума өткөн соң тери катууланып, түрдүү өлчөмдөгү так пайда болот, кер сары тартып, жалтырап, пил сөөгүнө окшоп калат. Кээде ооруган жер кылыч чапкандай сызыкчага окшойт, булар чеке менен бетте болот. Терини бырыштыра кармоого мүмкүн эмес, жабыркаган жер жыгачтай катуу жана муздак болуп калат, андан кийин тери жукарып, бырыштары жазылып, өңү агарып, кагаздай көрүнөт.
 Диффузиялуу склеродермия 
Диффузиялуу склеродермия бетти, бут-колду, денени жабыркатат. Ал жер катууланып, шишийт, атрофияланат (жансызданат), бет маскага окшоп калат, манжалар жумулбайт, кыймылдабайт (склеродактилия).
 Системалуу склеродермия 
Системалуу склеродермияда оорулуунун абалы начарлап, денеси ысып, уйкусу бузулат, тамакка табити тартпай, муундары ооруйт. Чачы менен тырмактарынын түрү өзгөрөт. Адамдын кыймылы начарлайт, оозу, тамагы, кызыл өңгөчү оорушу мүмкүн. Тамак ичүү жана жутуу кыйындайт. Мындай оору менен ооруган адам үстүнө оор чопкут кийгендей сезет. Оорулуунун ички органдары (ичегикарын, жүрөк, өпкө, бөйрөк), сөөк, муундары жабыркап, арыктайт.
 Дарылоо 
Склеродермиянын бардык түрүн дарылоо ооруканада гана жүргүзүлөт. Антибиотиктер, витаминдер, ар кандай гормон каражаттары, укалоо, физиопроцедуралар, курорт, санаторийде дарылануу сунуш кылынат. Оорулуулар үчүн өздөрүнө ылайыктуу үй-тиричилик жана эмгек талап кылынат. Ооруну башталганда дарылоо натыйжалуу болот. Ал дайыма врачтын көзөмөлүндө болууга тийиш.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар

en:Systemic scleroderma
no:Sklerose
ru:Системная склеродермия
sr:Sistemska skleroza
uk:Системна склеродермія
Селейме

Селейме — катуу кармама жугуштуу оору. Адамдын нерв системасы жабыркап, денеси карышат. Ооруну Селейме бактериясы (анаэроб) козгойт. 
 Оорунун жугушу 
Козгогуч жаныбарлардын заңы менен сыртка чыгып, спорага айланат. Споралары сырткы чөйрөнүн түрдүү шартына туруктуу, топуракта жылдап жашайт. Спора айрылган, тытылган тери же жараат аркылуу, кээде жуулбаган жашылча-жемиштерден да жугат. Организмде спора бактерияга айланып, уу бөлүп чыгарып, бүткүл нерв системасын ууландырат.
 Оорунун алгачкы белгилеги 
Оору 2—14 күнгө (кээде 30 күнгө) чейин билинбейт (жашыруун мезгил). Айрым учурда оорунун алгачкы белгилери байкалат. Көбүнчө жаак булчуңдары карышып башталат; оорулуу оозун ача албайт же оозу жылмайгандай болуп ачылат. Кашы жогору тартылып, чекеси бырышат; кежигеси тырышып, башы чалкалайт, кыр аркасы жаа сымал ийилет. Төшөккө согончогу менен башы гана тиет. Айрым учурда булчуңдары үзүлүп, сөөгү сынып кетет. Алкым булчуңу, боор эт карышкандан деми кыстыгып муунганда адам майып болот. Оорулуунун дене температурасы өзгөрбөйт, эс-акылы жоголбойт.
 Ооруну дарылоо 
Дарылоо ооруканада жүргүзүлөт. Оорунун алдын алуу үчүн Селеймеге каршы. пландуу түрдө эмдөө жүргүзүлөт. Талаада, көчөдө кырсыкка чалдыкканда тезинен дарыгерге кайрылуу зарыл. Дарыгер жараатты гана дарылабастан Селеймеге каршы алдын алуу чараларын көрүп, кан сары суусу, иммуноглобулин, анатоксин куят.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Согончок текөөрү

thumb|250px|Согончок текөөрү
Согончок текөөрү — согончок сөөгүндө өсүп чыккан өсүндү. 
Көп учурда жалпак тамандуулук өтө күчөп кеткенде, согончоктун сөөк чели, анын булчуң жана байламталары жабыркаганда болот. Бийчилерде, күлүк спортсмендерде көп жолугат. Кээде грипп, ангина, ириңдетүүчү инфекция, подаградан кийин болушу мүмкүн. Согончок текөөрү өсүп кеткенде согончок бастырбай өтө катуу ооруйт. Ал катуу ооругандыктан бутунун учу менен же бут кетменинин кыры менен басат. Көпчүлүк мындай оорулуу кишилерге таяк же балдак менен басууга туура келет.
 Дарылоо 
Дарылоодо атайын согончогу тешик батектер колдонулат. Жылуу ванна, бут кетменин жана шыйрак булчуңдарын чыңдоочу массаж сунуш кылынат. Ар кандай дарылар менен дарылоо жардам бербесе согончок текөөрүн хирургиялык жол менен алып салууга туура келет. 
 Алдын алуу 
 Жалпак тамандуулук макаласын.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Категория:Дарыгерлик
Категория:Оорулар