Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шабдандын ашы

Шабдандын ашы 
Аш берүү – кыргыздардын байыртадан келаткан каада-салты. Адегенде адам өлгөн убагында мал союп кара ашын, анан үчүлүгүн, жети күндөн кийин жетилигин, кырк күндөн кийин кырк ашын, жыл маалында чоң ашын берет. Ошентип илгери бай-манаптар өлгөндө мал көп союлуп, чыгымдар көп болчу. Кедей өлсө бир мал союп кара ашын берет, ошондон калган эт менен үчүлүгүн, анан бир мал союп кыркын берип, анан жыл маалында чоң ашын берет. Аш бербей калуу балдары, туугандары үчүн уят иш катары эсептелген. Мен өмүрүмдө көп аштарды көрдүм, көргөндөздөн уктум. Өз көзүм менен көргөн чоң аш 1912-жылы берилген кадимки Шабдан баатырдын ашы болду. Ашты күнтуу элинен чыккан Сагымбай бий башкарган (Шабдандын Мөкуш деген уулу менен медреседе бирге окушкан). 
Солтонун элинен 81 киши үч күлүк ат алып, агам Жантайдын башчылыгы астында октябрь айында жолго чыктык. Бир атты жетелеп алганбыз. Тул салган үйгө өкүрүп барышты, анткени Шабдан өлгөндө барып топурак салышкан эмес экен. Тул салган боз үй абдан кооздолуптур. Шабдандын чен тонун, ийининдеги чачыктуу ченин, алтын, күмүш, медалдарын тагып илип коюшуптур. Үйгө кирип куран окуп, чыгымды – жетелеп келген атты бердик. Биз төрт үйгө эки күн конок болдук. Бир бээ эки ирик союп меймандады. Боролдой деген дөбөнүн жогору жагынан Кичикеминдин оозуна чейин миң үй тиккен экен. Демек, орто эсеп менен келген конок 20 миң деп эсептөөгө болот. Конок алган тынай уруусу 10миңге чамалап барат. Ошентип, Шабдандын ашына катышкан элдин саны 30 миң десек жаңылбайбыз. Бизге союлган малды негизге алсак, миң үйгө миң жылкы, эки мин кой союлган. Алматыдан губернатордун орун басары, Пишпектин уезд начальниги, Токмоктун приставы жана 100 казак-орус менен келишип, Шабдандын 12 канат боз үйүндө конок болушту.
 Ат чабылган күнү башка тамашалар болуп, чабыла турган аттарды айдап кетти. 181 күлүк ат чабылыптыр. Төрт жолу эр сайышмак экен, эки эр сайышкандан кийин улуктар токтотп коюшту. Адегенде казак Макаш деген балбан менен Жумгалдык Сабыр баатыр сайышат, он бир жолу беттешип, жыгыша алган жок, Аягында экөөнү ажыратып, байгени бөлүп беришти. Ананг жмгалдык саяк уруусу менен дунгандарча сайыш болду. Эртеси чак түштө ат көрүнө баштады. Ат чапкан балдарга, ар бир урууга, бир түстө көйнөк кийгизиптир аш ээси, солто уруусунун ат чапкан балдарына ак, саякка сарбагышка, бугуга, казакка баарына ар түрдүү көйнөк кийгизген. Байге алган 25 аттын он тогузу солто уругунуку, бирөө казактыкы, калганы башка уруулардыкы болду. Биринчи аттын байгеси 5000 сом болгон. Аны күнтуу элини Чарала деген аты келип баш байгени алып кеткен. Экинчи байге 2000 сом , калганы 50 сом болду. Ал кезде аласа бересенин кою бир – бир жарым сом болгонун байгенин канчалык экенин байкоо кыйын эмес. Манаптардын ашы мына ушундайча берилчү. Аксакалдардын айтуусуна караганда, кыргызда Шабдандын ашынан чоң аш берилген эмес экен.

Категория:Кыргызстан
Категория:инсандар
Категория:Тарых
 ==Колдонулган адабият==
Кыргыз тили Ош 2006
==
Чөнөк (топ жылдыз)

thumb|300px|Чөнөк топ жылдызы
Чөнөк (Puppis) – Түштүк жарым шардагы топ жылдыз. 

1763-жылы француз астроному Н. Луи де Лакайль бул чоң топ жылдызды 3 бөлүккө: Чөнөк, Киль жана Парус деп бөлгөн. Эң жарык жылдызы Наос «кеме» деген жылдыз. КМШнын түштүк кеңдиктеринде кеч күздө жана кышында көрүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Топ жылдыз
Түштүк

thumb|
Түштүк – Дүйнөнүн түштүк уюлуна жакын асман меридианы менен материк горизонттун кесилишкен чеги.

 Кошумча макалалар 
 Түндүк
 Чыгыш
 Батыш
 Түндүк уюл
 Түштүк уюл

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:География
Түндүк уюл

thumb|1 Түндүк уюл
2 Түндүк магниттик уюл
3 Түндүк геомагниттик уюл
4 Түндүк жеткистик уюл.
Түндүк уюл – Жердин айлануу огунун (Түндүк жарым шарда) жер бети менен кесилишкен жери.

Түндүк Муз океандын борбордук бөлүгүнөн орун алган. Түндүк уюлга алгач америкалыктар Ф. Кук (1908) жана Р. Пири (1909) жеткен. 1962-жылы суу астында жүрүүчү «Ленин Комсомолу» атомдук кайыгы Түндүк уюлга саякат жасаган. 1977-жылы 17-августта «Арктика» атом муз жаргыч кемеси деңиз саякатынын тарыхында 1-жолу Түндүк уюлга жеткен.

Түндүк уюлдагы орточо температура кышында −35 °C, жайында 0 °C.

 Кошумча макалалар 
 Уюл тегереги
 Түндүк
 Чыгыш
 Батыш
 Түштүк
 Түштүк уюл

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек, Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:Арктика
Түштүк уюл

thumb|1. Түштүк уюл
2. Түштүк магниттик уюл (2007)
3. Түштүк геомагниттик уюл
4. Түштүк жеткис уюл

Түштүк уюл – Жердин көңүлдө алынган айлануу огунун Түштүк жарым шарда жер бети менен кесилишкен жери. Антарктидадагы уюл платосунда 2800 м бийиктикте жайгашкан. 1911-жылы Түштүк уюлга Р. Амундсен жетектеген норвегиялык экспедиция 1-жолу жеткен.

Түштүк уюл тегереги – Түштүк жарым шардын 66,5° кеңдигиндеги параллель тегерек.

 Кошумча макалалар 
 Түндүк
 Чыгыш
 Батыш
 Түштүк
 Түндүк уюл

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек, Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов.

Категория:Астрономия
Категория:Антарктида
Батыш

thumb|

Батыш Күн баткан тарап; горизонттун негизги төрт тарабынын бири. Түндүктү карап турган байкоочунун сол тарабы. Күн батыш, магрып, кыбыла деп да аталат. Латынча W тамгасы менен белгиленет.

 Кошумча макалалар 
 Түндүк
 Түштүк
 Чыгыш
 Түндүк уюл
 Түштүк уюл

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы ред. Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамл. тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Астрономия
Категория:География
Оордук күч

thumb|right
Оордук күчү, тартылуу – ар кандай эки нерсенин өз ара тартылуусу. 

Эки материалдык чекит үчүн бүткүл дүйнөлүк тартылуу закону аныкталган. Оордук күчү планеталардын кыймыл орбиталарын, асман телолорунун теңсалмактуулук фигураларын жана башкасын аныктайт. Азыркы кездеги тартылуу теориясы болуп салыштырмалуулуктун жалпы теориясы эсептелет. Жер бетиндеги оордук күчү негизинен жер бетинин формасына жана өлчөмүнө көзкаранды. Жердин берилген чекитине коюлган тик сызык оордук күчүнүн ошол ордундагы багытын аныктайт. Оордук күчү жер бетине тик болот жана чоңдугу тартылуучу нерсенин массасы менен оордук күчүнүн ылдамдануусунун көбөйтүндүсүнө барабар.

Оордук күчүнүн аномалиясы – оордук күчүнүн ылдамдануунун чоңдугунун орточо маанисинен четтеши. Эгерде оордук күчү орточо маанисинен чоң болсо, анда ал күчтүн аномалиясы оң болот.

Оордук күчүнүн ылдамдануусу – оордук күчүнүн аракетинен эркин материалдык чекиттин ылдамдануусу. Мындай ылдамданууга абасыз мейкиндиктен жана анчалык чоң эмес бийиктиктен Жерге түшүүчү ар кандай нерсенин оордук борбору ээ. Оордук күчүндөй эле оордук күчүнүн ылдамдануусу да Жердин географиялык кеңдигине жана деңиз деңгээлинин бийиктигине көзкаранды. Оордук күчүнүн ылдамдануусунун болжолдуу орточо мааниси g = 9,8 м/сек2. Бул термин эркин түшүүнүн ылдамдануусу деп да аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:Физика
Радиоастрономия

250px|right
Радиоастрономия (radio astronomy) – асман объектилерин алардын радионурлануулары бонча изилдей турган астрономиянын бөлүмү.

Мында асман телосу өзүнөн чыгуучу радионурлар бонча радиотелескоптордун жардамы менен изилденет. Бардык түрдөгү радионурланууну изилдөө жылдыздардагы, тумандуулуктардагы, галактикалардагы болуп өтүүчү физикалык процесстерди, асман объектилеринин түзүлүшүн, Галактикадагы жылдыз аралык газдын бөлүштүрүлүшүн изилдөөгө жана башка мүмкүндүк түзөт. 

Изилдөө объектиси бонча радиоастрономия Күн радиоастрономиясы, планеталык радиоастрономия, Галактикалык радиоастрономия, метагалактикалык радиоастрономияга бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:Табият илимдери
Linkin Park

Linkin Park – 1996-жылы Агура-Хиллзде (Калифорния) түзүлгөн америкалык рок-тобу. Топ эл аралык белгилүүлүккө алгачкы Hybrid Theory (кырг. Гибрид теориясы; 2000) альбому менен жеткен, ал Diamond тастыктамасына ээ болгон жана 2005-жылы бир канча өлкөдө RIAA тарабынан мульти ак алтын тастыктамасы ыйгарылган. Кийинки Meteora (кырг. Метеорлор) аталышындагы студиялык альбому топтун ийгилигине салым кошуп 2003-жылы Billboard 200 чартында биринчи орунду ээлеген, андан соң топ гастролдук жана соопчулук ишитерин баштаган.

Hybrid Theory жана Meteora альбомдорунун музыкасын нү-метал жана рэп-метал жанрларын радиого жакын стилге ыңгалаштырып Linkin Park кийинки Minutes to Midnight (кырг. Түн ортосуна калган мүнөттөр; 2007) студиялык альбомунда башка жанрларды изилдеген.Альбом ошол эле жылы үч жума ичинде Billboard чарттарынын биринчи орундарын ээлеген. Linkin Park тобу A Thousand Suns (кырг. Миң күн жылдыздары) (2010) төртүнчү альбому менен түрдүү музыкалык стилдерди жаратууга умтулган, алар басымды көбүрөөк электрондук үнгө жана биттерге (англ. beats) жасаган. Living Things (кырг. Жандуу нерселер; 2012) бешинчи альбому мурунку альбомдорунун баардык музыкалык стилдерин камтыган. The Hunting Party (кырг. Аңчылык кечеси; 2014) алтынчы альбомунда кайрадан оор-рок жанрынын музыкасы пайда болгон. Электрондук жана поп-музыкага багытталган үн жазууларын камтыган One More Light (кырг. Дагы бир түн) аталышындагы жетинчи альбому 2017-жылдын 13-майында жаздырылып чыккан.

2003-жылы MTV2 телевизиондук желеси Linkin Park тобун музыкалык видео доорунун алтынчы эң мыкты тобу жана жаңы миң жылдыктын үчүнчү эң мыкты тобу деп атаган. Billboard Linkin Park тобун "Он жылдыктын эң мыкты артисттери" чартында 19-орунга жайгаштырган. 2012-жылы Linkin Park VH1 каналынын Bracket Madness сурамжылоосу боюнча 2000-жылдардын эң мыкты артисттери болуп жарыяланган. 2014-жылы Kerrang! боюнча топ "Дүйнө жүзү боюнча учурдагы эң ири рок-тобу" болуп жарыяланган. Дүйнө жүзү боюнча Linkin Park 75 миллиондон ашык альбом жана сингл саткан жана эки "Грэмми" сыйлыгына ээ болгон.
thumb|Project Revolution 2007
 Тарыхы 

 Курамы 

 Сыйлыктары 

.

 Жалпы жыйынтык 

 Шилтемелер 
Категория:Арип боюнча музыканттар
Категория:Арип боюнча ырчылар
Талкан бий

Талкан бий — Солто уруусунун бийи. Кыргыз санжырасында Талкан бий Чаанын тукумунан деп эсептелинет. Солтонун Чаа деген баласынан тукум көп, мындан эл бийлеген чоң манаптар көп чыккан. Чаанын Бөлөкбай, Талкан, Тата деген үч уулу болгон. Талкандын Коңурбай, Кошой, Бакы, Багышан, Байболот, Алдаң, Делдең, Бекиш, Чеки деген тогуз уулу болуп, алардын ар биринен өзүнчө уруктар бөлүнүп чыккан. Талкан бийдин улуу баласы Коңурбайдын жалгыз уулу - Жайыл, бирок андан тарагандар көп, анын үстүнө Жайылдын баатырлыгнан улам ага жамаатташ башка тукумдар да Жайыл эли аталып кеткен. Солто ичинде Талкандардын Кошой деген баласынан көп манап, атактуу баатыр, акылмандар чыккан. 
Чаанын улуу баласы Талкан, бир туугандары Бөлөкбай, Тата, көптөөн жылдар бою аттан түшпөй, тыным албай өз жерин, өз элин тышкы душмандардан сактоо үчүн тынымсыз жортуулда болушуп, тышкы душмандар менен салгылашып жоокерчилик заманда жашашкан.
Кыргыз элинин өз жерин коргоп тышкы душмандар менен болгон негизи күрөшү 17-кылымдан 18-кылымдын ортосуна чейин ойрот-калмактар менен болгон. Алардын мамлекети Жуңгар хандыгы деп аталган. Чаанын балдары жана тукумдары ойрот-калмактардын басып алуусуна каршы 1670-1697-ж.ж. активдүү күрөшүшкөн. Бул мезгилде Жуңгар хандыгынын тайчысы Галдан Бошотку менен болгон күрөштө анын кысымына которгондо азыркы Кетмен-Төбө өрөөнүнөн жер которуп кетүүгө мажбур болгон.

 Булактар 

Чүй облусу. Энциклопедия.-Б.. 1994 
Категория:Инсандар
Абшырсай аска бетиндеги сүрөттөр

Абшырсай аска бетинбеги сүрөттөр – Ноокат районундагы Көк-Жар кыштагынан 5 км. түштүк тарапта Абшырсай капчыгайында жайгашкан байыркы археологиялык эстелик. Асканын бооруна эчки-текелердин, даңазалуу Дабан аргымактарына окшош жылкылардын сүрөттөрү тартылган.
Археолог Ю. А. Заднепровский тарабынан изилденген.

 Адабият 
 Кыргыз тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - 2004 

 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Тарых
Категория:Искусство 
Категория:Кыргызстан
Категория:Коом
Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Абытов Байболот Капарович

Абытов Байболот Капарович - 1962-ж. Ош областынын Кара-Кулжа районунун Чалма айылында туулган. Тарых илимдеринин доктору (2002-ж.), профессор (2010-ж.). 1979-ж. орто мектепти аяктап, 1980-82-жж. Советтик Армияда кызмат атаган. 
1983-88-ж. В.И. Ульянов-Ленин атындагы Казан мамлекеттик университетинин тарых факультетинде билим алган. 1988-90-жж. Ош педагогикалык институнда окутуучу, 1990-93-жж. КМУУнун аспиранты, 1994-ж. 

4-мартта тарых илимдеринин кандидаты илимий даражасын жактаган. 1994-2005-жж. ОшМУнун ага окутуучусу, доценти, кафедра башчысы, профессору. Мыкты педагог, чыгаан окумуштуу, иш билги уюштуруучу. Көптүгүн окуу-усулдук иштелмелердин, илимий макалалардын, окуу китептеринин автору. 5 симпозиумдун, 30 ашык эл аралык, чыгармачылык илимий-практикалык конференциялардын жана семинарлардын катышуучусу. 2002-ж. 17-октябрда «Оштун миң жылдык тарыхый булактарын иликтөө» - «Тысячелетняя история Оша: историко-источниковедческий анализ (IX - начало XX века) – аттуу темада доктордук диссертациясын ийгиликт коргогон. 

Абытов Б.К. кыргыз тарыхнаамесинин булак таануу, «инсан таануу», «шаар таануу» («городоведение») багытына чыйыр салып зор салымын кошкон. Кыргызстанда эӊ биринчилерден болуп жогорку окуу жайында «Кыргыздардын тарыхый инсандары», «Эгемендүү Кыргызстандын саясий партиялары» - аттуу атайын курстарды окуу процессине киргизип, тиешел окуу-усулдук иштелмелер менен камсыз кылган. 200 ашык илимий эмгектери кыргыз, орус, англис, кытай, поляк, тажик, түркмөн тилдеринде жарык көргөн. Алардын ичинде 7 монографиянын, китептердин автору: «Ош шаарынын чыгаан инсандары». (орус тилинде. -Ош, 2000, 2,8 б.т.); «Ош: фактылар, окуялар жана инсандар» (орус тилинде. -Ош, 2000, 12,0 б.т.); «Кыргызстан тарыхынын кээ бир проблемалары» (орус тилинде. -Ош, 2001, 3,2 б.т.); «Тоо ханышасы Курманжан жана анын мезгили» (авторлор менен бирдикте, орус, ангилис жана кытай тилинде. –Бишкек, 2002, 22,5 б.т.; -Үрүмчү, 2005, 22,2 б.т.); «Кыргыздардын мамлекеттүүлүгүнүн: проблемалары, белгилери жана этаптары». Автордук лекциялар курсу. (орус тилинде, –Ош, 2003. 4,6 б.т.); «Өзгөн жазма булактарда (орто кылымдар жана жаңы доор)» (-Ош, 2008, 3,6 б.т.), «Өзгөн шаары соңку жаңы тарыхта (Кеңеш доорунун тарыхый булактары)» (-Ош, 2008, 3,2 б.т.), «Датка эне» (авторлор менен бирдикте. -Ош, 2011. 5,1 б.т.). Илимий жетекчи катары 5 аспирантты даярдаган.

 Адабият 
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов”
Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
 Категория:Тарых
Категория:Кыргызстан
Категория:Коом
Категория: Таажы-2012

Категория:Маданият
Категория:Көркөм өнөр
Категория:Инсандар

 Интернеттик шилтемелер
Кара көңдөй

thumb|Messier 87нин өзөгүндөгү супермассивдүү кара көңдөй сүрөтү
thumb|Шварцшильд кара көңдөйү менен анын артынан өтүп жаткан галактиканын анимацияланган симуляциясы. Кесилишкен учурда галактиканын интенсивдүү тартылуу күчү байкалган.
Кара көңдөй (black hole) – жалпы салыштырмалуулук теориясы тарабынан орун алары алдын ала айтылган космос объектиси. Гравитациясы ушунчалык күчтүү болгондуктан нур же электромагнеттик толкундар же башка нерселер кара көңдөйдүн горизонтунан качып кутула албайт. 

Алар өтө чоң космос телолорунун кысылуусунан, башкача айтканда гравитациялык коллапста пайда болот. Кара көңдөйдү өзүнө тартуу күчү, сырттан түшкөн газдардын тормоздук таралышы бонча байкоого болот. Азыркы көзкараш боюнча кара көңдөйлөр өтө чоң жылдыздар эволюциясынын акыркы стадиясы катары каралат. Биздин Галактикада көп сандаган кара көңдөйдүн болорун астрономдор болжолдошууда. 
Кара көңдөйдүн болуу мүмкүндүгүн 1798-ж. Лаплас Ньютондун тартылуу законунун негизинде алдын ала айткан болучу. Ал жарыкты өтө майда бөлүкчөлөрдүн агымы түрүндө элестеткен.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Квадрант

thumb|upright|Квадрант.
Квадрант (quadrant) – бурч өлчөөчү астрономиялык эски курал; мунун жардамы менен асман жарык чыгаруучуларынын горизонттогу бийиктиги жана бурчтук аралыгы өлчөнүлөт. Квадранттын лимбасы тегеректин 1/4 бөлүгүн түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек. Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов.

Категория:Астрономия
Космонавт

thumb|Космонавт.
Космонавт — космоско учууда космостук техниканы сыноочу жана иштетүүчү атайын даярдыгы бар адам. 

Космонавттарды даярдоо СССРде 1960-ж-дан, АКШда 1959-ж-дан башталган. Биринчи К. Ю. А. Гагарин (1961), ал эми Айга барган 1-адам Нил Армстронг (1969-ж. АКШ).

 Дагы караңыз 
 Космонавтика
 Нил Армстронг
 Юрий Алексеевич Гагарин
 Шарипов, Салижан

 Булактар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек. Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

 
Категория:Астрономия
Кварц сааты

thumb|
thumb|Заманбап кварц сааты.
Кварц сааты – сааттын жүрүшү кварц генераторунун термелүүсү менен аныкталып, убакытты так эсептөөчү курал. 

Убакытты эсептөөнүн тактыгы кварц генераторунун термелүү жыштыгынын туруктуулугуна жана анын сапаттуулугуна көзкаранды. Кварц сааттарда генератордон башка термелүү жыштыгын өзгөрткүч, синхрондуу кыймылдаткыч жана так убакыттын сигналын берүүчү тиймектүү түзүлүштөр бар. Кичине өлчөмдөгү батарея менен иштейт, циферблаттын милдетин суюк кристалл аткарат.

Кол кварц саатынын кээ бир моделинде секундомери, ойготкучу жана календары бар. Кварц саатынын жардамы менен убакыттын интервалын 10 – 10 тактыкка чейин өлчөөгө болот.

 Физика: Энциклопедиялык окуу куралы 
Кварц сааттары ⎯ кварц генераторунун термелиши менен аныкталган, убакытты так өлчөөгө мүмкүндүк берүүчү аспап. 

Убакытты өлчөө тактыгы кварц резонаторунун термелүү жыштыгынын туруктуулугуна жана анын сапатына шартталган. Кварц резонаторунун ω жыштыгы температурага көзкаранды болгондуктан (10 С ге туура келүүчү сезгичтиги Δω⁄ω≤10-8), аны 0,0010С тактыкка чейинки туруктуу температурада кармалып турган термостатка жайгаштырышат. Кварц сааттары кварц генераторунан сырткары, термелүү жыштыгын өзгөртүүчү (жыштыкты бөлүштүрүүчү жана көбөйтүүчү), синхрондук кыймылдаткычтан, кыймылга келүүчү саат жебесинен (же сандык эсептөөчү түзүлүш) жана так убакыт сигналдарын берүүчү контакттык түзүлүштөн турат. Кварц сааттары негизинен өлчөө иштери үчүн колдонулуучу стандарттык жыштыктардын жыйындысы менен жабдылган.

Турмуштук Кварц сааттарында кварц резонаторунун термелүүсү сандык эсептөө түзүлүшүн башкаруучу сигналдарды иштеп чыгуучу микросхема аркылуу ишке ашырылат. Азыктануу кичине көлөмдүү батареялар аркылуу ишке ашат, циферблат негизинен суюк кристаллдардан турат. Кол Кварц сааттарынын айрым моделдери секунданын режиминде же будилңник режиминде иштешет жана календарь менен камсыздалат.

 Кошумча макалалар 
Саат
Астрономиялык саат

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Астрономия
Категория:Убакыт‎
Саат

thumb|Электрондук саат.
thumb|Механикалык саат.
Саат – убакытты эсептөөчү курал.

Сааттын иштеши турактуу мезгилдүү процесстер: Жердин айланышы (Күн сааты), маятниктин (механикалык жана электр-магнит сааты), кварц пластинкасынын (кварц сааты), камертондун (камертон сааты) термелүүсү, атомдун бир энергия абалынан экинчи абалга өтүшү (кварц сааты) пайдаланылат. 
Саатта убакытты эсептөө пайдаланылуучу процесстин мис., маятниктин термелүүсү мезгилдүү санын өлчөөгө келтирилет. Саат турмуш-тиричиликте колдонулуучу жана атайын арналыштагы саатка бөлүнөт. Өтө эле так сааттарга камертондуу (каталыгы ±0,1 сек), кварцтуу (10-7сек), атомдук (10-9 сек) сааттар киретЖакшы жактары жана механикалык саат жактары. 

Жасалма сааттар көп кездешет, анткени аларды чыгаруу кирешелүү бизнесЖасалма саатты түпнускадан кантип айырмалоого болот.
Эң алгачкы саат – Күн сааты. Ал б. з. ч. 2 миңинчи жылы пайда болгон. Азыркы механикалык саатты 1657-ж. Х. Гюйгенс жараткан. 20-к-дын 70-ж-дарынан электрондук саат кеңири тараган.

 Кошумча макалалар 
 Кварц сааты
 Астрономиялык саат

 Интернеттеги шилтемелер 
 БАШ КАЛААДАГЫ ЧОҢ СААТ –ЖОЛУГУШУУЛАРДЫН ОРДОСУ

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
 Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов

Категория:Астрономия
Категория:Убакыт‎

br:Ur
Астрономиялык саат

thumb|Астрономиялык саат (Прага).
Астрономиялык саат– өтө жогорку тактыктагы саат, термелүү маятниги убакыттын бир калыптагы шкаласын берет.

1657-ж. Х. Гюйгенс жогорку тактыктагы астрономиялык сааттын системасын биринчи түзгөн. Сааттын маятнигинин термелүү мезгили маятниктин узундугуна жана анын аймагындагы абанын тыгыздыгына көзкаранды болгондуктан, маятниктин өзөгү өз ара туташтырылган бир нече бөлүмдөн жасалат. Температуранын жогорулашы менен маятниктин бир бөлүгү кысылат, жалпысынан маятниктин узундугу өзгөрбөйт. Маятникке атмосфералык басым таасир тийгизбес үчүн абанын басымын азайтып, жел кирбегендей чаптап бекитилет.

Астрономиялык саат Жердин титиреши жана башка термелүүлөрдүн таасири тийбесин үчүн атайын тереңдетилген жайда сакталат. Азыркы астрономиялык сааттарга суткалык жүрүшү 5•10­4секга чейин болгон маятниктүү саат, суткалык жүрүшү 10­8секдай болгон квант сааты жана кварц сааты кирет.
 Кошумча макалалар 
Саат
Кварц сааты

 Колдонулган адабияттар 
 Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек, Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов.

Категория:Астрономия
Категория:Убакыт‎
Кеңарал шаар чалдыбары

Кеңарал шаар чалдыбары – 10–12-кылымдарга таандык шаар калдыгы. Талас облусунун Бакайата районуна караштуу Кеңарал айылынын түштүгүнөн орун алган. Ал бир нече комплекстен турат. Шаардын дубал менен курчалган борбордук бөлүгү туура эмес тик бурчтук формасында. Бузулган дубалдарынын бийиктиги 1,5 м, түп жагынын калыңдыгы 12–15 м. Кире турган үч эшиги болгон. Андан станокто жасалган ар түрдүү формадагы карапа идиштер: мойну ичке, казанга окшош идиштер, табактардын сыныктары табылган. Ошондой эле бул комплекске 0,4 км түштүк-батышта жайгашкан Төрткүл кирет. Төрткүл жактары 44 м болгон 4 чарчы формасында. Шаар чалдыбарына жакын жердеги көрүстөндөн 10–12-кылымдарга таандык карапанын сыныктары, моңгол дооруна мүнөздүү чырактар табылган.
 Gategoru:Кыргызстан
 Gategoru:Мурас
 Gategoru:Исскуство
 Gategoru:Тарых
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев ат. Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети
Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов
Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж. Жуманалиев, ж.б.
Жузеппе Гарибальди

Джузе́ппе Гариба́льди (1807, Ницца — 1882, Капрера аралы) — Италия эл баатыры, Риссорджиментонун революциялык канаттын жетекчилеринен бири, мемуарлардын автору.

 Жаштыгы 
Улуту боюнча генуялык, деңизчи Доменико Гарибальдинин (1766-1841) баласы, Гарибальди 1807 жылы 4 июлда Ниццада туулган.

Ал жаш кезинде Ортожер жана Кара деңиздердеги соода кемелерде деңизчи болуп жүрдү. 25 жашында Гарибальди биринчи жолу «Nostra Signora delle Grazie» аттуу бригантинанын капитаны болуп даяндалат.

1833 жылы Апрель айында Гарибальдинин “Клоринда” кемеси Таганрогко кирет. Ошол жерде Гарибальди саясий эмигрант Джованни Баттиста Кунео менен таанышып “Жаш Италия” деген жашырын коомго кирет. Бул коом Италияны австриялыктардын үстөмдүгүнөн бошотуу, өлкөнү бириктирүү жана республикалык башкарууну орнотуу максаттарды коюшкан.

Категория:Инсандар