Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Улуттук өзүн-өзү таануу

Улуттук өзүн-өзү таануу - улуттук-этностук топтун мүчөлөрүнүн өз тарыхы, өнүгүүсүнүн азыркы абалы, келечеги, ошондой эле башка топтордун арасында өз орду, алар менен өз ара мамиленин мүнөзү тууралуу түшүнүктөрүн билдирген ой-пикирлердин, көз караштардын, баа берүүлөрдүн жана мамилелердин жыйындысы.
 
Ал элдердин өз ара аракеттенишүүсү, окшош жана айырмалуу мүнөздөрүн, таламдарын, талаптарын, маданиятынын, тилинин, жашаган аймактарынын, чарбалык жана рухий турмушунун, ырым-жырымдарынын, салттарынын өзгөчөлүктөрүн айырмалап түшүнүү процессинде пайда болот. Бир улуттун өкүлдөрүнүн өздөрүн башка этностук топтордон айырмалоосу, өзгөчөлүгүн сезүүсү өздөрүн өзгөлөр
менен салыштырып баалоого мүмкүнчүлүк берет. Ал улуттун мүчөлөрүнүн өздөрүнүн топтук биримдигин сезүү, этностук топ, улуттук коллектив менен өзүн окшоштуруу, бирдейлигин сезүү улут калыптангандан алда канча мурда пайда боло турган өзүн этноско ыйгаруучулук сезими саналат.
 
Улуттук өзүн-өзү таанууда ар бир эл өзүн башка элдер менен салыштырууда өз ордун аныктайт; элдердин ортосунда табигый теңдик болбогондуктан чоң жана аз сандагы элдер өз ордун ар башкача сезишет. Улуттук өзүн-өзү таануунун борбордук элементи элдин тарыхый акыл-эси болуп саналат.
 
Анын сырткы көрүнүшү болуп элдин энчилүү аты - этноними эсептелет. Улуттук өзүн-өзү таануунун структурасында тарыхый мурастарды гана омес, улуттук прогресс таламдары жана талаптары жөнүндөгү, чечилбеген проблемалар, улуттун тарыхый тагдыры, башка улуттар менен алакалардын максатка ылайыктуулугу жөнүндөгү түшүнүктөрдү да чагылдыра турган элементтер бар.
 
Улуттук өзүн-өзү таануу улуттук консолидациясы жогору чекке жеткен элдерде бир кыйла ачык көрүнөт.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Улуттук азчылыктар

Улуттук азчылыктар - мамлекеттин көпчүлүктү түзгөн калкынан улуту боюнча айырмаланган элдер.
 
Улуттук азчылыктар термини ар кайсы өлкөлөрдө ар түрдүү мааниде колдонулат.
КЭР, Вьетнамда көп сандуу элден башкалардын баарын улуттук азчылыктар деп аташат. Индонезияда иммигранттык топторду түпкү калктан айырмалап улуттук азчылыктар деп аташат. Бир катар мусулман өлкөлөрүндө (Иранда) дини боюнча бөлүшөт. Мамлекеттик динди тутпагандардын баары улуттук азчылыктар катары
эсептелинет. 

Батыш Европада болсо үстөмдүк кылган улут менен укуктук статуска ээ болгон, автономия же мамлекеттин эгемендик формасында же ага жетишүүгө умтулган этностук (улуттук) топтор аталат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Улуттар аралык байланыш

Улуттар аралык байланыш - тиричилик аракеттеринин түрдүү жактарында түрдүү улуттардын өкүлдөрүнүн өз ара аракеттешүүсү.
 
Ал улуттук мамилелердин тибине, улут маселесинин чечилүү деңгээлине, улут аралык байланышуусунун маданиятына жараша достук, нейтралдуу, конфликт мүнөзүндө болушу мүмкүн. Улуттар аралык байланыш адатта улут аралык диалог формасында ишке ашырылат. Ал байланышкан тараптарды өз ара байытууга, маданий тажрыйба алмашууга алып келет. Улут аралык байланыш мамлекеттик да, жеке адамдар деңгээлинде да жүрүшү мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Түрк тилдүү элдер

Түрк тилдүү элдер - этногенетикалык жана этномаданий жактан тектеш элдер.
 
«Түрк тилдүү элдер» деген термин илимге 19-к. батыш илимпоздору тарабынан киргизилген. Тилдердин геналогиялык жиктешүүсүндө батыш хунну жана чыгыш хунну деп шарттуу аталган эки ири топко ажырайт. Батыш хуну тобуна кыпчак тилдүү (казак, башкыр, каракалпак, ногой, кумук, татар, өзбек-катагандар, өзбек-лакайлар, өзбек-дүрмөндөр, өзбек-барластар, крым татарлары, балкарлар, карачайлар ж.б.), огуз тилдүү (түрк,азербайжан, гагауз, түркмөн, салор, крым татарларынын түштүк диалектиси, шахсевендер, кажарлар, кызылбаштар, юруктар, ж.б.), уйгур тилдүү (уйгурлар, өзбектердин отурукташкан бөлүгү), чыгыш хунну тобуна - кыргыз- кыпчак тайпасы (кыргыздар, түштүк алтайлыктар), уйгур-тукюй тобу (хакастар, тувалар, якуттар, долгандар, түндүк алтайлыктар, шорлор ж.б.) киришет.
 
Түрк тилдүү элдер - шарттуу аталыш. Тилдик жактан этногенетикалык жалпылык болгондугу менен, бул элдер сырткы жана ички факторлордун таасиринен улам маданий, антропологиялык, диндик, чарба жүргүзүүдөгү бир топ өзгөчөлүктөргө ээ. Буга түрк тилдүү этностордун жергиликтүү маданияттын жана тилдин элементтерин кабыл алуусу, антропологиялык ж.б. өзгөчөлүктөр да мисал боло алат. Түрк тилдүү элдер ислам дининин суннит (түрк тилдүү элдердин басымдуу бөлүгү), шиит агымдарына (азербайжандар, шахсевендер, кажарлар, кызылбаштар), христиан равославдар (чуваштар, гагауздар, якуттар, хакас, алтайлыктардын бир бөлүгү, балкан түрктөрү ж.б), буддисттер (тувалар, Монголиянын түрк тилдүү этностору), иудейлер (караимдер, крымчактар), шаманизм (сары уйгурлар, тувалар, алтайлыктар, хакастар, шорлордун бир бөлүгү) диндерине сыйынышат. Демек, түрк тилдүү элдер дүйнөдөгү белгилүү диндер менен байланышта. 

Бул түрк тилдүү элдердин таралуу ареалын да чагылдырат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография

Категория:Түрк элдери
Түпкү этнос

Түпкү этнос - сөз болуп жаткан аймакта калыптанган этностук топ.
 
Ал аймакты мекендегендер аборигендер деп аталышат.
«Түпкү этнос» жана «түпкү калк» деген түшүнүктөрдү ажырата билүү керек. «Түпкү калк » деген түшүнүк аталган аймакта төрөлгөндөргө карата башка жактан келгендерден, .иммигранттардан аларды бөлүп кароо үчүн колдонулат. Түпкү калктын укуктук статусу Түпкү элдер жана уруулук түзүлүштө жашаган элдер жөнүндөгү эмгектин эл аралык уюмунун Конвенциясы (1989) менен аныкталат. Бул документке ылайык түпкү этнос өнүгүүнүн жеке приоритеттерин тандап алууга укуктуу. Алар мурдатан жашап келген
аймак алардын менчиги жана ээлиги катары таанылат. Ошондой эле алар өздөрү жашаган аймактагы жаратылыш ресурстарына башкармалык кылууга, пайдаланууга, катышууга укуктуу.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Түндүк-Батыш Монголиядагы «кыргыз» этнокомпоненттери

Түндүк-Батыш Монголиядагы «кыргыз» этнокомпоненттери - «Кыргыз» этноними өз алдынча уруктардын аталыштары катары Түндүк-Батыш Монголиядагы дэрбэт, урянхай, хотон, жана мингаттардын (мангут-мангыт) курамдарынан кездешери аныкталган.
 
Бул этностук компоненттер аталган этнографиялык топтордун курамына XII-XIV кк. кара кытай, монгол жапырыгында, айрымдары энесайлык кыргыздар Жунгар хандыгы тарабынан зордоп көчүрүлгөн мезгилден соң кирген.

1703-ж. 4000 түтүн кыргыз Цеван Рабдандын аскерлери тарабынан Жунгарияга көчүрүлүп кеткендигин орус документтери тастыктайт. Кызыктуусу, жогоруда аталган этнографиялык топтордун баарында тең, «кыргыз» аты менен бирге, «бурут» аттуу уруктар кездешери маалым.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Тулга-казан

Тулга-казан - атайын ылайыкталган үч бурчтуу же тегерек жасалган темир алкак. Кыргыздар, башка түрк-монгол тилдүү элдер тулганы кеңири пайдаланышкан.
 
Тулга көчүү мезгилинде, жүрүш учурунда колдонулуучу үй оокаты болгон. Тулга боз үйдүн коломтосуна же сыртка орнотулуп, үстүнө казан асылып тамак бышырылат. Тулганын алкагынын көлөмү керектөөгө ылайык, казандын көлөмүнө жараша жасалат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Туугандашуу

Туугандашуу - жасалма тууганчылыктын формаларынын бири.
 
Эки же бир нече тууган эмес кишилердин кандык туушкандыка тең болгон байланыштагы мамиле түзүү салты. Туугандашуу салты ант берүү жана башка ар кандай жөрөлгөлөр менен коштолот.
 
Бул салтты аткаруу учурунда сөзсүз түрдө эки тараптан күбөлөр катышышкан. Туугандашкандар коркунуч туулганда, муктаждыкта бири-бирине жардам берүүгө, меймандостугун көрсөтүүгө, кээде кан кууп өч алууга катышууга тийиш.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Тул калуу

Тул калуу, кара кийгизүү - кыргыздарда эзелтеден келе жаткан аялдын өлгөн күйөөсүнө аза күтүү салты.
 
Жесир калган аял (өлгөн эркектин энеси, эже-карындаштары да) эри өлгөн күндөн
сырга, билерик, шакектерин чыгарып, кара же көк көйнөк кийген. Жесирге караны төркүндөрү салган. Эгер караны аялдын кайындары салса, ал аталып салынган кара делип, жесирдин «башы байланганын» билдирет. Демек, күйөөсүнүн ашы берилген соң кайнагасына же кайнисине нике кыйылган. Бул салт байыркы экзогамиялык никени чагылдырган.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Тувалык кыргыздар

Тувалык кыргыздар - Кыргыздардын жана тувалардын этностук-маданий байланыштары эрте орто кылымдар мезгилинен башталган.
 
Тыва-тува-туба этноними да этногенетикалык терең алакаларды чагылдырат. Туванын жана Түндүк-Батыш Монголиянын аймактарында бул регионго мүнөздүү эмес таш курчалган көрүстөндөргө өрттөп көмүү салтын Минусин ойдуңунан (Хакасия) көчүп
келишкен калкка байланыштырышат. Булар 840-ж. Уйгур каганатын биротоло баш ийдирген кыргыздар экендигинде талаш жок.
 
Бирок Туванын аймагындагы эстеликтер кыргыздардын бул аймакта 9-к. чейин эле болушкандыгын чагылдырат. Болжолу, кыргыздар азыркы Туванын аймагынан Хакас-Минусин ойдуңуна уйгурлардын кысымынан улам чегиниши мүмкүн. Изилдөөлөрдүн
жыйынтыктары көрүстөн таштардагы, аска беттериндеги жазууларды байыркы кыргыздарга таандык экендигин айгинелейт.
 
Изилдөөчүлөр коктулардагы руникалык жазууларды кыргыздар калтыргандыгын, ал эми бул жерлерден байыркы түрктөр калтырган эстеликтер илим чөйрөсүндө али аныктала электигин белгилешет.
 
Уйгур каганаты талкалангандан соң, азыркы Туванын аймагы Кыргыз каганатынын андан аркы согуштук жемиштүү басып алууларынын плацдармына айланган. Кыргыз каганынын өз ставкасын Танну-Олага көчүрүүсү бул аймактын аскердик-стратегиялык
маанилүүлүгүн тастыктай алаары шексиз. Кызыктуусу, дал ушул аймакты тувалардын «кыргыз» уруусу эзелтеден мекендери маалым.
 
917-ж. Борбордук Азиянын чыгыш бөлүгү монгол тилдүү кидандардын (кара кытайлар) ээлигине өтөт. 917-ж. кийин кыргыздар негизинен азыркы Тува жана Минусин ойдуңуна ээлик кылып калышкан. Kapa кидандар кыргыздар менен азыркы Туванын түштүгүндв кагылышкандан соң, Имил, Чугучак тарапка ооп кетишкен.
 
Тува 12-к. биринчи чейрегине чейин Кыргыз каганатынын курамында кала берген. 1199-ж. кыргыздар наймандар менен кагылышкан. Ошол эле жылы Чыңгыз-хандан качкан наймандардын Буюрук-ханы Түштүк-Алтай тараптан «кыргыздардын ээлиги» болгон азыркы Тувага кире качкан. Тувалардын курамында «кыргыз» этнонимдеринин учурашы, уруулук эн тамгаларынын теңиртоолук кыргыздардын уруулук эн тамгалары менен аналогиялык жалпылыгы, тувалардагы «кыргыз» урууларынын өкүлдөрүнүн
көп сандуулугу бул этностун калыптанышындагы кыргыздардын ролун чагылдырат.
 
Жазуу булактары, изилдөөлөр туваларда өз алдынча «кыргыз» деген эки уруулук чоң топтун аталышы бар экендигин чагылдырат. Биринчи Кыргыз сумону Салчак кошунунун курамына кирип, Сайзыг-Гол, Эрзин, Нарын дарыяларына туташ жерлерди, ал эми калган бөлүгү Танну-Оланын Түштүк аймактарын жердешкен.
1913-ж. бул Кыргыз сумону 1200-1500 адамды түзгөн. Бейге-Хошундун курамына кирген экинчи Кыргыз сумону Саян тоолорун жана анын этектерин мекен кылышкан. Атактуу иликтөөчү Н.Ф.Катанов «Кыргыз уруусунун өкүлдөрүн Чаа Хол, Шаган, Арысу, Элли-Хэм, Чадан, Бош-Хемчик жана Улуг-Хемден да жолуктурган».

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Тубаулусу

Тубаулусу - 16-18-кк. энесайлык кыргыздардын мамлекеттик башкаруу системасындагы административдик-башкаруу бирдигинин аталышы.
 
Улустун чектерине Энесайдын оң жээгинин дээрлиги, андан Саянга, Сыда дарыясына, Абакандын оң жак жээгиндеги талаа аймактары кирген. Улустун борбору Упса дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бул аймакта кыргыздардын байкот, кол,үчтөр (үштөр), матур, койбал, ярин, бахтин, алый, бугус, алачам, бугач ж.б. уруулары байырлашкан. Улустагы кыргыздарга кенен созулуп жаткан кыштым аймактары жана андагы жашаган калк баш ийишкен, салык төлөп турушкан. Соңку иликтөөлөр Туба
улусунун калкы жана тубалар Энесай кыргыздарынын этностук өзөгүн түзгөндүгүн далилдөөдө. Уруу аталыштары жана уруулук эн тамгалар бул илимий көз караштын тууралыгын бекемдейт.
 
Улустун калкы мал чарбачылыгы, жогорку өнүккөн, котормо айдоого негизденген дыйканчылык, кол өнөрчүлүк, анын ичинен металл иштетүүчүлүк, соода-сатык менен кесиптенишкен. Ирригациялык (жасалма суу тосмолору, арыктары) курулуштар жана алардын техника-экономикалык сапаттары адистерди азыркы мезгилде да таңдандырат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Төө чечмей

Төө чечмей - кыргыздардын байыркы оюну.
 
Чоң аш-тойлордо тойдун же аштын ээси төөгө кымбат баалуу ичик-тон, чепкен жаап
же баалуу буюм кечектер салынган куржун асып, тегерете отурган элдин так ортосунан бир жерди кары бою казып, чуңкурдун түбүнө казык кагышып, баягы төөнүн буйласын казыкка байлап коёт. Ал төөнүн жанына жабуусу бар атты да кошо байлайт.
 
Оюндун тартиби боюнча төөнү чечип алууга кийими жок, дырдай жылаңач аял чыгууга тийиш. Ал төөнүн буйласын ородон эңкейип чечип алам деп аракеттенгенде, төөнүн жанындагы атты чечип алмакка келген жылаңач киши (көбүнчө таз) аны омуроолоп, чечтирбей тоскоолдук кылат. Болгон тоскоолдуктарга карабай, шамдагайлык менен төөнү чечип алса олжо ошонуку болот.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Төбөй

Төбөй - сол канаттагы ири уруулардын бири.
 
Академик Б.Ө. Орузбаева этнонимди «төө» маанисинде чечмелеп, сөз катары байыркы формасын (Tewaj) сактап калгандыгын белгилейт.
 
Махмуд Кашгаринин «Сөздүгүндө» «tew», «tewaj» формасында берилип, «төө» дегенди аныктайт. Этнонимдин чыгыш теги Борбордук Азиядагы көпчүлүк көчмөн элдер ыйык жаныбар катары сыйынышкан төөгө байланыштуу келип чыккан десе болот. Бул уруунун өкүлдөрү Акталаа, Нарын, Кочкор, Ат-Башы, Сузак, Өзгөн, Талас
аймактарында жашап келишет. Негизги уруктары: калдо, карабаш, мурат, чалай, кызыл тебетей ж.б.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография
Тофалар

Тофалар - Россия Федерациясынын Иркутск аймагындагы Нижнеудин районунун Алыгжер, Нерха, Жогорку Гутара айылдарында жашаган түрк тилдүү этнографиялык топ.
 
Жалпы саны 731 киши (1989-ж. маалыматтар боюнча). Анын ичинен 314 киши өз эне тилинде сүйлөшөт. Өздөрүн тофа, тоха, карагастар деп аташат. Түрк тилдеринин генеологиялык жиктешүүсүндө уйгур-огуз тобунун уйгур-тукюй бутагында сүйлөшөт. Тофалар тилинин негизи байыркы огуз, уйгур тилдери менен байланышкан. Теги жагынан тожу-тувалыктарга жакын. Бугучулук, аң уулоо менен кесиптенишет. Бугуну транспорт, этин, сүтүн тамак, терисин кийим катары пайдаланышат.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография

Категория:Түрк элдери
Торгоуттар

Торгоуттар - Монголия (Кобдо), КЭРдин Ички Монголия, Шинжаң аймактарында жашаган монгол тилдүү калк.
 
Саны 30 миңден ашуун, лама динин тутунушат. Ойрот тилинин торгоут диалектисинде сүйлөшөт. XVI к. аяк ченинде (1599-ж.) кыргыздар башында турган Ойрот мамлекетинин курамына кирген.
 
Волгалык калмактардын курамында да торгоуттар бар. Торгоут - «хан өргөөсүнүн сакчылары» маанисин туюнтат. Түндүк-батыш Монголиядагы торгоуттардын курамында «кыргыз», «бурут» этнонимдери кездешери маалым.

Колдонулган адабияттар
Каратаев, Олжобай. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. - Бишкек: Кыргыз-Түрк "Манас" университети, 2003. - 265 бет. - ISBN 9967-21-621-2.
Категория:Этнография

Категория:Монгол элдер
Этимон

Этимон (грек. etymon) - сөздүн алгачкы мааниси жана формасы.
 
Этимон табуу - этимологиялык изилдөөнүн эң негизги максаты. Сөздүн баштапкы маанисинин жоюлушу деэтимологизациянын натыйжасында, т.а., фонетикалык өзгөрүүлөрдүн негизинде бир уңгулуу сөздөрдүн байланышынын үзүлүшүнөн ("алтыгана" - тикен сыяктанган бүчүрлөрү бар, алтын түстүү, жалтырак кабыктуу бадал. 

Анын аты түсүнө жараша берилген. Алтын деген сөзгө гана мүчөсү уланганда уңгунун аягындагы н тыбышы түшүп, алтыгана болуп калган); семантикалык байланыштардын жаңыдан түзүлүшү (чакча - чак - ча бөлүктөрүнөн турат. Чак уңгусу иранча шах "мҮйҮз" деген сөзгө туура келет, ага түркчө кичирейтүүчү -ча мүчөсү уланып, чакча сөзү келип чыккан. Алгач чакча сөзү мүйүзчө дегенге барабар маани берген. Кийин андай түз мааниси унутулуп, насыбай салгычты туюнтуп калган. Мурдагы чакчалар мүйүздөн жасалса, азыр насыбайды ар кандай материалдан жасалган идиштерге салат. Бирок алар чакча атала берет.); кээде татаал сөздөрдүн жаңы бөлүктөргө бөлүнүшүнөн (казанбак- көчүп конгондо казан сынбасын жана булганбасын үчүн аны талдан согулган себетке же капка салып койгон. Ал идиш казан кап аталган. Кийин бул эки сөз биригип, кап сөзү метатезаланып, бак болуп өзгөргөн. Натыйжада казанбак сөзү келип чыккан).

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Этимология

Этимология (etymología, etymon — чындык, lógos — сөз, окуу) —

 тил илиминин сөздүн келип чыгышын изилдеген бөлүмү;
 сөздүн келип чыгышын түшүндүрүүчү ыкмалардын жыйындысы;
 сөздүн келип чыгышы.

Этимология термини XIX кылымдагы тил илиминде "грамматика" маанисинде да колдонулган. Этимологиянын предмети катары — тилдик кордогу сөздөрдүн байыркы булактарынан азыркы күнгө чейинки өзгөрүшү, калыптанышы жана өнүгүшү эсептелет. Ар бир тилде формасы жагынан азыр түшүнүксүз болуп калган сөздөр бар. Алардын колдонулушу, келип чыгышы жана структуралык модели изилдөөгө муктаж.

Этимологиялык изилдөөнүн негизги маселелери:

 Сөз качан пайда болгон?
 Кайсы тилдин сөз жасоо моделдерине таянган?
 Алгачкы мааниси эмнени билдирген?
 Кандай өзгөрүүлөргө учураган?
 Азыркы маанисине кандайча жеткен?

Бул суроолорго жооп берүү менен этимология илим катары калыптанат.

 Мисалдар 
Мисал 1: "Буудай" сөзү

Бул сөз көпчүлүк түрк тилдеринде бугдай формасында кездешет. Кыргыз тилинде буудай, өзбек тилинин айрым диалектилеринде бугдаг деп айтылат. Эң байыркы формага жакыны — бугдаг деп эсептелет.

Анализге ылайык:

 буг/бугу — “буу” же “байла” маанисиндеги этиш;
 -дак — зат атооч түзүүчү мүчө.

Салыштыр: куурдак, шырдак сөздөрү да тиешелүү этиштерге -дак мүчөсү аркылуу жасалган.

Бугдак/буудай деп аталышы — дандын сырткы кабык менен капталышына байланыштуу. Арпа же башка дан өсүмдүктөрүнө салыштырмалуу буудайда бул өзгөчөлүк күчтүүрөөк байкалат.

Мисал 2: "Моюн" жана "Мууз" сөздөрү

 Моюн — байыркы түрк жазмаларында бойун, буйун түрүндө кездешет. Ал бог (байла, буу) этишине -ун мүчөсүнүн кошулушу аркылуу түзүлгөн. Мааниси: "байланган, буулган жер", башкача айтканда, моюн.
 Мууз — “муузда” этишинин түпкү формасы. Байыркыда богаз же богуз түрүндө колдонулган. Бул сөз да бог этишине байланыштуу, тилдик өнүгүүдө башындагы б тыбышы м болуп өзгөргөн.

Этимологиялык изилдөөнүн негизги кыйынчылыгы — сөздүн маанилеринин тарыхый байланышын жана алардын өнүгүү жолун так аныктоо. Бул семантикалык өзгөрүүлөр тилдин номинациялык принциптерине байланыштуу.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Энчилүү ат

Энчилүү ат — бир текке кирүүчү заттардын ичинен бирөөнү атайын бөлүп айырмалап атоо, идентификациялоо үчүн кызмат кылган сөз, сөз айкашы же кээде бүтүндөй сүйлөм.
 
Энчилүү Аттарга: антропонимдер, топонимдер, теонимдер, зоонимдер, фитонимдер, космонимдер, хрононимдер, ж.б. кирет. Бир эле энчилүү ат антропоним, топоним, зооним ж.б. болушу мүмкүн: Шекер - адамдын ысымы, айылдын аты, дүкөндүн аты ж.б.
 
Энантиосемия - өзүнүн жаралыш, пайда болуш негиздери, андагы каршы маанилердин өзара семантикалык катышы жана функционалдык мүнөзү боюнча айырмаланган, бир эле сөздүн карама - каршы маанилерине негизделген антонимдердин өзгөчө бир түрү, б.а. бир эле сөз маанисинин өзара антонимдик катышта колдонулушу деген түшүнүктү билдирет.
 
Мис., ал - I "кандайдыр бир нерсеге ээ болуу": Кыргыз жеринде туз алынуучу Кочкор жана Шамшыкал кендери бар.; ал - II ажыроо. жок болуу: Устара менен сакал-мурутун, чачын алды.Түш - түш, бир учурда ичине кир, экинчи учурда тышка чык дегенди билдирет.

Булактар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Эмоционалдуулук

Эмоционалдуулук - (франц. Emotion – ички сезим, толкундануу).
 
Эмоционалдык маанидеги сөздөр жаратылыштык көрүнүштөргө, нерселерге же сүйлөмдө айтылып жаткан ойго карата сүйлөөчүнүн байкоосун, баамын, сезүү, кабыл алуу мүнөзүн, мамилесин билдирген сөздөр болуп, өздөрү катышкан сүйлөмдүн мазмунуна ар кыл мүнөздөгү экспрессивдик, эмоционалдык маани кошот, сүйлөмдүн субъективдик мазмунун түзөт. 

Мындай сөздүн мааниси лексикалык жана эмоционалдык маанилердин бирдигинен турат. Анын лексикалык мааниси нерсе же көрүнүштөрдү атап көрсөтүүгө негизделсе, эмоционалдык мааниси сүйлөөчүнүн ошол нерсе же көрүнүштөргө карата болгон субъективдүү мамилеси, баалоосу аркылуу аныкталат.
 
Эмоционалдык маанидеги сөздөр маани жагынан өтө бай, б.а., алар эркелетүү, кубануу, өкүнүү, сүйүнүү, жек көрүү, кайгыруу, жактырбоо, каалоо, аѐо, чочуу, шылдыңдоо, каргоо, кубаттоо ж.б. сыяктуу адамдагы ар кыл сезимди билдирет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика
Эллипсис (лингвистика)

Эллипсис (лингвистика) — түшүнүгүнүн так мааниси - түшүп калуу, калтырып кетүү, колдонбой калуу, б.а., белгилүү бир шартка, кептик кырдаалга, контекстке, стилдик өзгөчөлүккө, үнөмдөө кубулушуна байланыштуу бул же тигил сүйлөм мүчөсүнүн түшүп калышы, колдонулбай калышы, бул же тигил сүйлөм мүчөсүн атайын калтырып кетүү дегенди билдирет.
 
 Мис., Сен эртең келесиңби?
 Келем. Сен эртең келесиңби - толук сүйлөм. Келем - кемтик сүйлөм.
 
Сен эртең келесиңби деген толук сүйлөм аркылуу гана Мен эртең деген Эллипсистин бар экендигин, Мен эртең деген сөз айкашы сүйлөмдүн структуралык түзүлүшүндө түшүп калган, айтылбай калган (эллиптированный) синтаксема экендигин билебиз.
 
Эллипсис кубулушу, биринчиден, кемтик сүйлөмдөрдүн пайда болушунда, уюштурулушунда, өсүп-өнүгүшүндө негизги шарттардын бири болсо, экинчиден, тилдик каражаттарды ырааттуу колдонуу, аларды үнөмдөө, ушунун негизинде ар кандай тилдик кайталоолордон, чиеленүүлөрдөн четтөө сыяктуу стилдик муктаждыктар менен байланыштуу болот да, пикир алышуу учурунда ой-пикир так, кыска, түшүнүктүү болуп, информациянын көркөмдүүлүгү артат, кеп эвфониялуулукка жетишет.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
Категория:Лингвистика