Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Токбаев, Имаш

Токбаев Имаш 
 ==өмур жолу==
 1900-жылы Пишпек уездиндеги Лебединовка кыштагында туулган.Кыргызстанда Совет бийлигин чындоо үчүн күрөштүн катышуучусу.1917-жылы январдан революциячыл ишке аралашкан.1918-жылы августта биринчи Пишпек атчандар полкунун катарында Анненковдун бандасын, декабрда Ак-Суу козголоңун басууга катышкан.1919-жылдан 3-интернационалдык ыктыярдуу отряддын командири; өзүнүн отряды менен Верный аймагында атаман Мальцевдин бандасын,полковник Сидоровдун ак гвардиячыларын талкалашкан.1920-жылы декабрдан Жети-Суу областтык Өзгөчө атайын укуктуу өкүлү жана Жаркенттеги өзүнчө атчандар дивизионунун командири болгон.Кетмен-Төбөдөгү басмачыларды талкалоого жетекчилик кылган.1930-1933-жылдары Борбордук Теңир-Тоодo,кийин Чүй өрөөнүндо колхоздоштуруу ишине катышкан.Улуу Ата-Мекендик согушта батарея командири болгон.Согуштан кийин райондук аскер комиссари болуп иштеген.1957-жылы дүйнөдөн кайткан.

Категория:Инсандар
Уйгурлар

250px|thumbnail|right|Уйгур абышка
Уйгурлар (лат. кыр. Uýǵurlar) — Кытай Эл Республикасынын Шинжаң Уйгур автоном районунун жергиликтүү калкы. 

Байыркы түрк тилдүү калктардын бири, саны 10 миллиондон ашат. 

Кыргыз Республикасында 61 033 уйгур жашайт.Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети: Калктын улуттук курамы

 шилтемелер 
Категория:Уйгурлар

Категория:Түрк элдери
Жарчы

Жарчы - Улуу Октябрь революциясынан мурда Орто Азия элдеринде, анын ичинен кыргыз элинде да хан, бек, болуш сыяктуу жергиликтүү башкаруучулардын буйругун, жардыгын эл кыдырып, чогулган топко жарыялоочу киши. Жарчы аш-той же кыз-оюну башталарда анын тартиби, жүрүшү, көрсөтүлүүчү оюндун түрү, байгеси жөнүндө жарыя кылган. Ошондой эле жок жоготкондо да (мал, буюм жана башка) жарчы атайы эл аралап, жар салган. Жарчы элге адатта ырдап, жамактап, кээде кара сөз менен кайрылган. Кийинчерээк анын милдетин көбүнчө ырчылар аткарып, ошондон улам аш-тойго байланыштуу айтылган жарыя кээде көркөм чыгарма деңгээлине жеткен учурлар болгон. Жарчы өз доорунда карым-катнаш, байланыш жасоодо чоң милдет аткарган. > эпосунда Көкөтөйдүн ашында Ырамандын Ырчы Уулу жарчы болгондугу айтылат: 
Көкөтөйдүн көк туусу, 
Көтөрүлдү калкылдап, 
Ырамандын Ырчы Уулу, 
Жар чакырды баркылдап. (>)

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5

Категория:Каада-салттар
Төрөгелди баатыр

Төрөгелди Абайылда уулу (1798/1799-1868/1870-ж) - сарыбагыш уруусундагы черикчи уругунун манабы, Ормон хандын колбашчысы.

Атасы Абайылда 18-кылымдын акыры, 19-кылымдын башында Кочкор өрөөнүн мекендеген чоң манаптардан болгон.
Төрөгелди баатыр агасы Нарбото менен казактардан жылкы чаап келүү үчүн жортуулга чыгып турган. Нарбото ушундай жортуулдардын биринде өлгөн.
Казак султаны Кененсары Касым уулунун колун талкалоого катышкан. 19-кылымдын 40-жылдарынын акырында казактарга туткунга тушүп, андан Жантай хандын жардамы менен бошоп чыккан.
Бугу менен сарыбагыш урууларынын чабышы башталган учурда Төрөгелди баатыр Пишпек чебинде камоодо жаткан.
1854-ж күзүндө бошонуп келип кол курап, бугулар өлтүргөн "Ормондун куну" учурдагы сарыбагыш феодалдарынын талоончул саясатын уланткан. Эл оозундагы уламыштар боюнча Ормон Хан ага "Ысык-Көлдү үч айлан, бугу элин чап",- деп керээзин калтырган имиш. 

Болжол менен 1855-ж. Төрөгелди баатыр бугу уруусунун манабы Балбай баатырдын айылына жасаган жортуулунда аттан жыгылып, буту сынган. Туткунга тушкөн Төрөгелди баатырдын жаңы бүтүп келаткан бутун Балбай кайра эки жолу сындырган. Туткундан 1858-ж. бошотулган.

1859-ж. апрелде Кашкардан Чокон Валихановду Жети-Өгүздө бир нече күн кармап турган, орус отряды жакындаганын угуп кое берген.

1865-ж. орус бийлигин таанууга аргасыз болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы. Б.,2003.

Категория:Инсандар
Аль-Кинди

300px|thumb|right|Аль-Кинди
Аль-Кинди (араб. أبو يوسف يعقوب إبن إسحاق الكندي‎‎, англ. Abū Yūsuf Yaqūb ibn Ishāq al-Kindī; 801—873-ж. жакын ченде) — биринчи араб тилдүү ири философ, аны «арабдардын философу» деп аташкан. Ал өзүнөн мурдагы илимдин жана байыркы грек философиясынын жетишкендиктерин — Птолемейдин, Евклиддин, Аристотелдин жана башкалардын эмгектерин жакшы окуп-үйрөнөт. Ал мындай деп жазган: «Акыйкат кайдан гана келбесин биз аны жактыруудан жана аны кабыл алуудан уялбашыбыз керек». Акыйкат менен эч кимди кемсинте албайсың, тескерисинче, акыйкат ар кимди асыл сезимге бөлөйт» IX—XIV кылымдардагы орто жана жакынкы чыгыш өлкөлөрүнүн ойчулдарынын тандалган чыгармалары. 
Мисалы: 1961. 59-б]. Ал мутализиттерге жакын болгон. 200дон көбүрөөк чыгарма жараткан, атап айтканда «Биринчи философия жөнүндө», «Беш негиз жөнүндө китеп» деген эмгектерди жазган.

VII кылымдын башталышынан бери тарта арабдардын жеңип алууларынын натыйжасында Түркстандан Испанияга чейинки зор аймакта көп улуттуу теократиялык мамлекет — Араб халифаты түзүлөт. Бул мамлекетте жалпысынан байыркы гректик философиялык ойду өздөштүрүүнүн негизинде философиянын өнүгүшү чоң ийгиликке жетишет. Анда V—XII кылымдарда схоластика менен бир катарда араб философиясы да өнүгөт, бирок ал батыш европалык схоластиканын өнүгүшүнө салыштырганда таптакыр башкача өнүгөт. Аль-Кинди ушул араб философиясынын эң көрүнүктүү өкүлү. 

Аль-Кинди философияны табият илим-билимдери менен тыкыс байланыштырган жана кимде ким философия менен алектенгиси келсе ал математиканы милдеттүү түрдө билиши керек деген ишенимде болгон. Философия — баардык нерселер жөнүндөгү билим деп эсептеген Аристотелдин жолун жолдоп, философияны рационалисттик тургудан талкуулайт. Аль-Кинди Аристотелдин чыгармаларынын котормочусу жана анын пропагандисти. Ал материя жана форма жөнүндөгү окууда Аристотелдин жолун жолдойт, бирок ал материянын маанисин көбүрөөк баса белгилейт жана аны башкы негиз катарыңда карайт: «Материя дегенибиз ушундай, эгерде ал жок десек анда башкалар да жок болот, бирок эгерде башкаларды жок десек материя андан жок болуп кетпейт» [Ошонун өзүндө. 110 б.].

Аль-Кинди мусулман философ, ал «улуу жана эң кубаттуу бир Алланы» негиздөө жана түшүндүрүү үчүн жана «Алла бардык нерсенин аракеттеги жана максаттуу себеби» [Ошонун өзүндө. 55-6.] дегенди чечмелөө үчүн аристотелизмге таянат. Ал Алла философия жетише албай турган теңирлик билимге ээ деп ырастайт. Куран Аль- Кинди үчүн — теңирлик аяндардын туу чокусу.

 Маалымат булактары 
Блинников Л.В. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 

Категория:Философия
Категория:Инсандар
Бешбармак

thumb|Бешбармакка эт тууроо
thumb|Тууралган эт
thumb|Майлуу чык
thumb|Бешбармак
thumb|СорпоБешбармак — майда тууралган эттен жасалган кыргыздын эң сый тамагы. Бышкан эт тууралып, эттин сорпосуна бышырылган кесме жана майлуу чык (тууралган пияз, калемпир, майлуу сорпо) аралаштырылып бешбармак жасалат. Этти майда тууроо ― улууларды, карыяларды сыйлоо. Бешбармактын алдында устукан тартылат. 

Бешбармак бардык малдын (жылкы, уй, кой, топоз, эчки) ошондой эле кийиктин (аркар, кулжа, бугу, элик) жаңы союлган же сүрсүтүлгөн этинен жасалат.

 Эт тууроо 
Эт тууроо – атадан балага келаткан өнөр. Муну көбүнчө жигиттер аткарат. Эт туураган адамдын бычагы мокок болсо, эт майда тууралбай, эт туураган адамды бушайманга салат. Эгерде дасторкондо отурган жаш адам эт туураганды билбесе, "атасы үйрөткөн эмес да" деген сөздөр анын атасынын атына шек келтирет. Тууралчу эт жик-жиги менен сол колго кармалып, ыңгайына карай тууралат. Майда тууроо, албетте, кары-картаңдарды сыйлап, аларга эт жегизүү үчүн.

 Нарын 
Бышкан этти майдалап туурап, чык куйган тамак. Ага кесме кошулбайт. Наарын үчүн эт кырылып күл майдаланып, бөртүлүп же куш тил, бөрү тил, жапырак, уй тил сымал тууралат. Нарын кыргыз элинин илгертен эле сый тамагы болгон. "Манас" эпостогу нарын жөнүндөгү маалыматтар анын байыркы тамактардан экендигин айгинелейт: «Туу байталдан сойдуруп, Туурап нарын койдуруп» (СО, 4.87). Кесме кошулган наарын азыр бешбармак аталып жүрөт.

 Кызыктуу факт 
11-мартта 2018-жылы Бишкекте 1464 кг бешбармак, 117 метр чучук даярдалды. Бешбармак Гиннес рекорд китебине кирди.

 Булактар 
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
 Сырткы шилтемелер 
 Устукан тартуу маданияты
 «Бешбармак — Восточная кухня»

Категория:Манас эпосу
Категория:Фольклор
Категория:Улуттук тамак
Категория:Кыргызстан
Категория:Маданият
Категория:Кыргыз ашканасы
Категория:Тамактар
Женкинсон, Антони

150px|thumb|Россия картасы (Женкинсон Антони 1562-ж.)
Женкинсон Антони (1529-1610) - англиялык саякатчы, соодагер жана элчи. 
1557-72-ж. Россия мамлекеттеринде төрт жолу болгон. 1557-58-ж. Иранга жана Борбордук Азияга саякатка келген. Женкинсондун айтканына караганда, ал 1558-жылы Борбордук Азияга келгенге чейин Кытай менен Бухаранын ортосундагы жайгашкан көчмөндөр менен шаарлыктардын ортосунда үч жыл бою тынымсыз согуштар болуп турган. Женкинсон андан ары шаарлар - Ташкен (Таскент) жана Кашкар (Каскайр) деп аталгандыгы, Ташкенге каршы согушкандар казактар (кассак), ал эми Кашкарга каршы согушкандар кыргыздар (кирге) экендигин белгилеген. Бул эки эл чоң күчкө ээ экендиги, алар аталган шаарларды өзүлөрүнө баш ийдиргендиги айтылган. Женкинсондун түзгөн картасында кыргыздар 1 б-кылымдын ортосунда эле азыркы ээлеп турган аймактын көпчүлүк бөлүгүн мекендешкендиги көргөзүлгөн. Алардын айрым топтору ошол учурда Каратегинге чейин кирген.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.

Категория:Инсандар
Жумагулов Апас Жумагулович

thumb|185x185px|Апас Жумагулов
Жумагулов Апас Жумагулович (1934-жылы, Арашан айылы) — мамлекеттик жана коомдук ишмер.

1986-91-ж. Кыргыз Республикасынын Министрлер Советинин төрагасы, 1993-98-ж. Премьер-министри. 1999-ж. геол.-минералогия илиминин доктору. 1992-ж. Кыргызстан инженерлик академиясынын академиги. Москвадагы И.М. Губкин атн. мунай-химия ж-а газ өнөр жайы ин-тун (1958), КПСС БКга караштуу Коомдук ИАны бүтүргөн. СССР ИАнын комплекстүү Түштүк геол. экспедициясынын лаборанты, Ош облусундагы «Кыргыз мунай» башкармасынын башкы геологу, башкы инженери (1958-73). 1973-85-ж. партиялык ишмери - Кыргызстан КП БКнын өнөр жай, транспорт бөлүмүнүн башчысы, КП БКнын катчысы, Ысык-Көл обкомунун 1-катчысы. 1991- 92-ж. Чүй облустук эл депутаттар кеңешинин төрагасы, 1992-жылдан Чүй облустук мамл. админ-нын башчысы, 1986-91-ж. СССР Жогорку Советинин депутаты. 1999-жылдан Кыргызстандын Германиядагы элчиси. Кыргыз Республикасынын Токтогул атн. мамл. сыйлыгынын лауреаты (1978). Манас, Ак-Шумкар,Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. Кыргыз Республикасынын Баатыры (2022).

 Булактар 
 Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.

Категория:Инсандар
Категория:Википедия:Карточка калыбы жок инсандар
Каттама

Каттама – жука жайылган камырдын бетине сары май же каймак сүйкөлүп, бир нече катталып бышырылган нан. Каттаманын негизги курамына: ун, суу жана туз кирип, Казак жана Түрк ашканасында көп кездешет. 

 Жасалыш ыкмасы 
Каттама ачыбаган жаңы камырдан жасалат. Анын пияздуу каттама (камыры пияз чыкка жуурулат), жыттуу каттама (камыры сүткө жуурулуп, зире, сейдене кошулат) жана башка түрү бар. Катуу жуурулган камыр тыныккан соң, бөлүктөлүп, бетине каймак же май сүйкөлүп, жумурулап катталып, төгөрөктөп оролуп, кайрадан жука жайылат. Каттаманын кабаты көп болуусу үчүн жогорку ыкма дагы 2–3 ирет кайталанат. Казанга (кээде көмөч казанга) азыраак сары май куюп, кызыганда камырды салып, адегенде наркы бетин, анан берки бетине оодарып, кызарганча бышырат. Чети жабышып кетпес үчүн улам кашыктап май куят. Каттаманын кабаты канчалык көп болсо, ал ошончолук даамдуу болуп, жегиликтүү келет. 

Бул ачыткы камырынан жасалган нан, көмөч казанга көп сары май же каймак - майлуу каймак. Көбүнчө пияз толтурулган каттама бар. Аларды даярдоо абдан оңой, ошондуктан көп үй-бүлөдө кадимки нанды алмаштырышат. Аларда жаңы жашыл пияздын болушу да адаттан тыш даамды кошот: кууруу учурунда ал бир аз жумшак болуп калат, бирок жалпысынан табигый даамын сактап калат. 

Ачытманы ысытылган сууга суюлтулуп, туз кошуп, коюу камыр жууруп, ачытуу үчүн жылуу жерге 3-4 саатка коёт. Ачытуу процессинде камыр эки жолу жуурулат. Даяр болгон кычкыл камырды булочка кылып кесип, жайып, кесме сыяктуу, майдаланган сары май менен куурулган көк пиязды тегиз катмар кылып салып, тоголоктоп, 3-4 жолу шар түрүндө бүктөйбүз. Андан кийин кайра 1 см калыңдыктагы тегерек торт түрүндө жайылып, казанга азыраак майга куурулат. Сорпо өзүнчө берилет. 

Мындай торттор бардык эт тамактарына жана жашылчаларга да жарайт. Сырты кытырак, ичи жумшак текстура каттаманын негизги өзгөчөлүгү болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Тамак-аш
Категория:Кыргыз ашканасы
Иоганн Себастьян Бах

thumb|Иоганн Себастьян Бах.
Бах, Иоганн Себастьян (21. 3. 1685, Эйзанах 28. 7. 1750, Лейпциг) немис композитору, органист, клавесинчи. Ордруфта (1665-1700), Люнебургда (1700-03) окуган. Тирүүсүндө органист катары атак алып, композиторлук жагынан анча таанылган эмес. Анын музыкасынын кадыры кийин гана билинди. Бах операдан башка жанрлардын баарында иштеп, 1000ден ашуун ар түрдүү музыкалык чыгармаларды жараткан. Орган, клавир, оркестр үчүн жазылган сюиталары, сонаталары, концерттери, фугалары бар. Белгилүү чыгармалары: «Матфейди эңсөө», «Си-минор мессасы», «Магнификат», «Рождество ораториясы», «Пасха ораториясы» ж. б. Диний мазмунда болсо да Бахтын музыкасына полифония менен гармониянын көркөм айкалышы, көркөм сүрөттөөнүн дааналыгы, философиялык тереңдик мүнөздүү. Лейпцигде 1950жылдан бери ар 4 жылда Бах атындагы эл аралык конкурс өткөрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы ред. Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамл. тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Композиторлор
Категория:Туулгандар 1685-жылы
Категория:Өлгөндөр 1750-жылы
Максым

Максым — ачытылган жарма суусундугу. Максым талкандан жасалат. Болгону, анын кайсы дандан жасалышына жараша арпа, буудай, жүгөрү максымы деген түрлөргө бөлүнөт. Максымды эки жол менен да жасоого болот.

Керектелүүчү азыктар:

Суу – 4-6 литр, талкан – 200-300 грамм, көрөңгө - 200-250 грамм, тоң май – 1 аш кашык, ун – бир аш кашык, татымына жараша туз.

Максым ачытуунун 1-жолу:

Тоң май кошулуп кайнап жаткан сууга үзгүлтүксүз чубуртуп бөлтөк болбогондой кылып талканды саласыз. 25-30 мүнөт жай отто бир калыпта кайнатып, андан соң отту өчүрүп, табы кайткыча коюп коесуз. Жылуурак кезинде көрөңгө куюп, унду чаласыз. Максым бөлмө температурасында 8-10 саатта ачып калат. Мезгил-мезгили менен чалып турсаңыз да болот. Ачыганга чейин максымга ак (сүт, айран, сүзмө) кошуп койсо, көбүрүп жакшы ачыйт. Максымдын түбүндө калган коюусун кийинкиге калтырып туруу керек. Ал көрөңгө болот.

Максым ачытуунун 2-жолу:

Тоң майды эритип, ысыган мезгилде ага талканды кууруп, чуурута муздак сууну куюп 20-25 мүнөт кайнатасыз. Калган иш-аракеттин жүрүшү жогоруда айтылгандай эле уланат. Куурулган талкандан максым даамдуу, ичкиликтүү келээрин эсиңизге сала кетейин.

Максым даамдуу болсун десеңиз, алгач унду тоң майга кызарта кууруп алууну унутпаңыз.

 Колдонулган адабияттар 
 Южный Вестник гезити

Категория:Суусундуктар
Арминий Вамбери

100px|thumb|Вамбери Арминий
Вамбери Арминий, Герман (1832-1913) - мажарстандык көрүнүктүү тюрколог, саякатчы, этнограф. Орто Азияга саякат жасап, Октябрь революциясына чейинки кыргыз жана башка калктар тууралуу бир катар маалыматтарды калтырган.
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.

Категория:Инсандар
Чокан Валиханов

170px|thumb|Валиханов Чокон
Валиханов, Чокон Чыңгыз уулу (1835, азыркы Казакстан, Костанай облусу, Кушмурун айылы - 1865, Казакстан Республикасы Талды-Коргон облусу, Алтынэмел кыштагы) — казак элинин тунгуч окумуштуусу, (агартуучу-демократ, тарыхчы, этнограф, фольклорчу жана саякатчы.

 Кыскача өмүр таржымакалы

Чокон Валиханов 1835-жылы туулган. Ал айтылуу казак султаны Абылай хандын чөбүрөсү. 

1847-53-ж. Омскиден кадеттер корпусун бүткөндөн кийин Батыш Сибирь генерал-губернаторлугунда кызмат өтөгөн. Орто Азия, Казакстан, Чыгыш Түркестан элдеринин тарыхын, этнографиясын, фольклорун жана маданиятын, ошондой эле Теңир-Тоо аймагынын географиясынын изилдөөгө зор салым кошкон. 

1860 - 61-ж. Петербургда жашап, орус революциячыл демократиялык идеялары менен жакындан таанышып, алдынкы орус интеллигенциясы менен тыгыз карым-катышта болгон. Россия ИАнын жана География коомунун иштерине активдүү катышкан. Анын илимий көзкарашы көп кырдуулугу менен айырмаланган: тарых, этнография, география, лингвистика, археология, саясий экономия. Валиханов орус чыгыш таануу илимине зор салым кошкон. 

Ал Орто Азия, Казахстан жана Батыш Кытай элдеринин тарыхы, маданияты боюнча баалуу илимий эмгектерди жараткан. Валиханов 1856-ж. май-июлда аскердик чалгындоо саякатына катышып, Ысык-Көл аймагына келген. Кыргыздын бугу, сары багыш, солто урууларында болуп, эл менен таанышкан. Ушул эле жылдын август айында атайын тапшырма менен Кулжада үч ай жүрүп, элчилик мамилелерди жандандырган. 

1857-ж. кайра Ала-Тоодогу кыргыздарга саякат жасаган. «Манас» эпосун кагаз бетине биринчи түшүрүп, анын бир бөлүмүн орус тилине которгон. 

Эпос жана анын айтуучулары тууралуу маанилүү илимий пикирлер айткан. Кыргыз элинин тарыхына да өзгөчө көңүл буруп, кыргыздар Тенир-Тоодо эзелтен бери жашагандыгын, Енисей жана Тенир-Тоо кыргыздарынын тарыхый тамыры бир экендигин жазган. Кыргыздар Енисейден Тениртоого Чынгыз хандын тушунда же ага чейин эле уйгурлар Орхондон журт которгон тушта бөлүнүп келишкен деп божомолдогон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Манасты” дүйнөгө даңазалагандар: Биринчи чыгарылыш: В.В.Радлов, Ч.Ч.Валиханов / Текстке баш сөзүн жазган жана илимий анализ берген топтун мүчөлөрү: Т.Кененсариев, Ч.Субакожоева, А.Алымбаев (Байас Турал), Г.Нусубалиева; башкы ред. Т.Тургуналиев, жооптуу ред. Т.Кененсариев. – Бишкек: Maxprint, 2021. – 800 б. – ISBN 978-9967-9328-8-3. – “Манас” жана Ч.Айтматов Улуттук академиясы.
 Турдалиева, Ч.Дж. Кыргызы в трудах Чокана Валиханова. –– Бишкек, 2015. – 175 с., прил. 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Инсандар:Казакстан
Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:XIX кылым
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Манас таануу
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Кыргызстан
Категория:Казакстан
Категория:Борбордук Азия
Галдан-Бошокту Хан

Галдан Бошокту (монг Галдан-Бошигт хаан;орус маалыматтарында Голдан, Калдан, Кегень-кутухта; 1644-13.3.1697) - Жуңгар (ойрот) хандыгынын ханы (1671-1697).
Эрдене Батур коңтаажынын он уулу болуп, Волга жээгиндеги калмак ханы Өрүлүктүн (Хо-Урюлук) Умагач деген кызынан Сенге менен Галдан Бошокту туулган. Эмчи Габан-Шарабтын маалыматы боюнча тирүү кезинде Батур коңтаажы хандыгын экиге бөлүп, бирин Сенгеге, калганын сегиз уулуна энчилеген. Галдан жаш кезинде Тибеттеги диний монастырга жеткирилгендиктен, хандык мурастан кур калган. Көп өтпөй Далай-Ламанын колунан кутукты (кечилдин бир даражасы) наамын алган. 1670-ж. Чечен (Цецен) тайшы башында турган бир туугандары Сенгени өлтүргөндөн кийин, Далай-Ламанын уруксаты менен кечилдик кызматын таштап, Жуңгарияга кайткан. Агасын өлтүрүүгө катышкан бир туугандарын жазага тартып, 1671-ж. бийликти өз колуна алган. 1676-1677-ж. Чыгыш Жуңгариядагы Сокур (Чохур), Көчүрдү (Очирту Чечен хан) тайшылардын колун талкалап, 1678-1679-ж. Галдандын аскери Чыгыш Түркстан жана Сыр-Дарыянын жээгине чейин жеткен. 1679-ж. Далай Ламанын колунан “Бошокту” (“бейпил”, “берекелүү”) деген наам алып, тарыхта “Галдан Бошокту хан” деген ат менен таанылып калган. “Тарих-и Амнийа”нын автору Молдо Муса бен Молдо Айса – кожо Сайрами боюнча 1680-ж. Галдан Бошоктунун аскери Ташкентти чаап, 1684-ж. Орто Азияга кайрадан жүрүшкө чыккан. Сайрам шаары толук талкаланган жана тирүү калгандын баары туткунга алынып, Жуңгарияга айдалып кеткен. 1688-ж. Галдан Бошокту башында турган калмактар Халхага жетип, Тушету хандын ээлигин өзүнө караткан. 1690-жылдан Цин империясы менен мамилеси курчуп чыккан. 1690-1697-ж. Олокой көлү ж. б. сыяктуу бир нече жолку салгылашуулардан кийин Төрөлжү суусунун боюнда цин аскеринен жеңилип, катуу оорудан (кээ бир маалыматтарда уу ичип) каза болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Митиров А.Г. Ойраты-калмыки: века и поколения. - Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. 
Златкин И. Я. История Джунгарского ханства. — М., 1964, 1983. 
Кычанов Е. И. Повествование об ойратском Галдане Бошокту-Хане. — Новосибирск, Наука, 1980. 

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Категория:Тарых
Дөөлөс Баатыр

Дөөлөс баатыр, Дөөлөс Бакты Кылжыр уулу (16-кылым) - кыргыздардын калмактарга каршы күрөшүндо кол баштаган баатыр.
Тагай бийдин небереси. Дөөлөс баатырдын эрдиктери Осмонаалы Сыдык уулунун, Белек Солтоноевдин, санжырачылар Э. Төрөкан уулунун жана А. Алымкул уулунун эмгектеринде айтылат. Ал кыргыздарга коркунуч туудурган калмактарга далай ирет жортуул уюштуруп, алардын айылдарына бүлгүн салып турган. Калмактар аны айлаамал менен колго түшүрүп, орго салган. Санжырада калмактын хонтайжысынын Көкмончок аттуу кызы ордо жаткан Дөөлөс баатырды туткундан бошоттуруп, ага турмушка чыккан. Дөөлөс баатырдын Токо, Жантай, Элчибек жана Манап деген уулдарынан тарагандар кыргыздын сарыбагыш уруусунун негизин түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
 Айрым интернет шилтемелер 
Эсенкул Төрөкан уулу. Кыргыздын кыскача санжырасы. - Б. 1995
Осмонаалы Сыдык уулу. Тарых, Кыргыз Шадмания - Бишкек. Ала-Тоо журналы,1994

Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Инсандар
Гродеков, Николай Иванович

150px|thumb
Гродеков Николай Иванович (1843-1913)-орус армиясынын генерал-лейтенанты. 
Санкт-Петербургдагы Константин аскер окуу жайында тарбияланган. 
1863-ж. Польша компаниясына катышкан. Аскер академиясынын генералдык штабынын курсун бүтүргөндөн кийин, Кавказ аскер округунун штабына, бир жылдан кийин Генералдык штабга которулат. Ушул мезгилден баштап Орусиянын тышкы саясатынын өзөгү болгон чыгыш өлкөлөрүңө аскердик жортуулдардын тарыхын жаза баштаган. "Хивинский поход 1873г." "Действие кавказских отрядов", "Война в Туркмении", "Поход Скобелева в 1880-81" деген эмгектери бар. Айрым эмгектери англис жана француз тилдерине которулган. 
1883-92-ж. Сырдарья облусунун аскер губернатору болуп иштеген. 
Түркестан элдеринин турмушу, коомдук түзүлүшү менен терең таанышып «Киргизы и кара-киргизы Сыр-Дарьинской области. Т. I. Юридический быт» деген эмгегин жана мусулман укугунун англисче түшүндүрмөсүнүн орусча котормосун "Хидая" деген ат менен жарыяланган. Гродеков башка орус авторлорунан айырмаланып, "манаптар кара кыргыздардагы бийлердин тукумунунан чыккан мыкты адамдар..." деп оң мүнөздөмө берген. Гродековдун жогорудагы эмгектеринен тышкары, аскер өнөрүнүн,саясаттын жана география илиминин маселелерине арналган макалалары бар. 
 Колдонулган адабияттар 

 Кыргыз тарыхы: энциклопедия. 2003-ж.

 Чоротегин Т.К., Молдокасымов К.С. Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке. Со-автор кандидат исторических наук Кыяс Молдокасымов). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр. 

 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (В со-авторстве с кандидатом исторических наук, доцентом Бейше Урстанбековым). – (ISBN 5-89750-028-2)

 

 

 Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с. 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://www.facebook.com/bizdin.kg/posts/185644384826205 
 https://archive.is/20121205044229/newskg.narod.ru/kut/07/0601_9.htm 

Категория:Тарыхчылар
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргызстан
Категория:1913-жыл
Категория:Инсандар
Категория:Түркология
Категория:Этнография
Категория:Булак таануучулар
Категория:Археология