Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Аср сүрөсү

thumb|Аср сүрөсү.
thumb|Аср сүрөсү
Аср сүрөсү (Убакыт, мезгил) — Курандын 103 сүрөсү.

Сүрө Меккеден түшкөн жана 3 аяттан турат. Бул сүрөдө адам өз иштеринде зыян тартаары, бирок Аллахка ишенгендер, жакшы амалдарды кылгандар, жана акыйкаттык менен бири бирин сабырдуулукка насаат кылгандар зыян тартпаары айтылган. 

 Арабча тексти 

بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ
1. وَالعَصرِِ
2. إِنَّ الإِنسٰنَ لَفى خُسرٍ
3. إِلَّا الَّذينَ ءامَنوا وَعَمِلُوا الصّٰلِحٰتِ وَتَواصَوا بِالحَقِّ وَتَواصَوا بِالصَّبرِ

 Кыргызча мааниси 

Аср1 сүрөсү
Мээримдүү, Ырайымдуу Аллахтын аты менен
1. Асрга ант2!
2. Албетте, инсан коромжуда3.
3. Бирок, ыйман келтиргендер, жакшы амалдарды жасагандар жана актык менен сабырдуулукка бири-бирин насаат кылгандар (коромжуда эмес).

 Кыскача түшүндүрмө 

1 Аср - "Заман (кылым)", "доор" (убакыт, мезгил) дегенди билдирет. Дагы бир мааниси - "күндүн экинчи жарымы", "дигер маалы".
2 Өтө кыска да нуска, ар бир адамдын жашоосуна өрнөк боло турган сүрө. "Бүт Куранды билбеген адам, ушул сүрөнү өрнөк кылып алса жетиштүү болмок", - деген Имам Шафи (р.х.). Бул сүрөнү ар бир жыйналыштын соңунда окуу сүннөт.
Инсан алсыз болгондуктан шайтан менен напсинин азгырыктарына туруштук бере албай зыянга гана учурайт.
3 Зыянда

 Колдонулган адабият 
 "Ыйык Куран маанилеринин кыргызча котормосу". Baski Erkam Matbaasi-2006. - ISBN 9967-23-409-1
Которгондор:Абдышүкүр Исмаилов, Дүйшөн Абдылдаев, Садибакас Доолов, Садык Гавай
Текшергендер:Кимсанбай Абдурахманов, Камил Абжапаров

 Интернеттеги шилтемелер 
 Куран 

Категория:Куран сүрөлөрү
Долбоор:Ислам/Негизги

right|300px
Ислам долбоорунун милдети — кыргыз Уикипедиясындагы исламга тиешелүү тематикадагы макалалардын төмөнкү тартиптер менен жазылышын камсыздоо болуп саналат:
 Энциклопедиялык стилде;
 Калыстык көз карашка ылайык келүүсү;
 Ишенимдүү, барктуу жана жалпыга жеткиликтүү булактары менен кошо көрсөтүлүшү.

Бул долбоор — Ислам тематикасына тиешелүү макалалар, категориялар, калыптар жана башка Уики маалыматтардын булактары боюнча талкууларды ишке ашыруу үчүн борбор болмокчу. Айкын макалалар боюнча талкуулар болсо, ошол макалалардын баарлашуу баракчасында өтүлүшү керек.

Долбоор иштелменин өсүү баскычында турат. Сиз дагы аны түзүүдө жардам кыла аласыз:
 Долбоордун иштелмесинин планы
 Долбоордун иштелмесине карата талкуулар
Шекер Жоомартова

Шекер Жоомартова (1971) — Кыргызстандык театр жана кино артисти.

 Өмүр баяны 
Шекер Жоомартова өз айылында орто мектепти аяктагандан кийин 1988-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарындагы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын театр окуу жайына келип кирет. 
180px|thumb|left|”Кыз-жигит” фильминен

Аталган окуу жайынын студент кезинде эле, 1989-жылы Шекер Кыракадемдрамтеатрда акын жана драматург Жеңишгүл Өзүбекованын “Апамдын махабаты” драмасы боюнча коюлган спектаклде башкы ролду – Жибектин ролун ойноп, театр чөйрөсүнүн сынына толот. 
Театр окуу жайнын 1-курсун бүтүрүп, Шекер ошол эле жылы Москвадагы М.С.Щепкин атындагы жогорку театр окуу жайнына өтөт. 
1993-жылы Москвадан М.С.Щепкин атындагы жогорку театр окуу жайын аяктап келгенден тартып Каракол шаарындагы Ысык-Көл областтык К.Жантөшев атындагы музыкалуу-драма театрында ийгиликтүү эмгектенип келе жатат. 
Театрга кирген алгачкы мезгилден тартып эле Шекер чыгармачылык дареметинин жогору экенин айгинелеп, алдыңкы катарга суурулуп чыкты. 
Театрда эмгектенген жыйырма жылдык жигердүү чыгармачылык жолунун ичинде Шекер ондогон ролдорду ийгиликтүү ойноп, көл кылаасынын көрүүчүлөрүнүн гана эмес, жалпы эле кыргыз театр журтчулугунун оозуна алынды. 
Акыркы жылдары Шекер Жоомартова кинодо да чоң-чоң ролдорду ойноп, кыргыз көрүүчүлөрүнө кеңири таанымал болду. 
Театрда жетишкен ийгиликтери үчүн Кыргызстандын маданият жана маалымат министрлигинин Ардак грамоталары, “Маданияттын мыкты кызматкери” наамы менен сыйлынган.

2010-жылы Шекер Бурулчанын ролун жогорку чеберчиликте жаратканы үчүн Даркүл Күйүкова атындагы республикалык сыйлыкка татыктуу болгон. 

 Тасмаграфиясы 

 Театрда ойногон негизги ролдору 
Бурулча (А. Абдыгулова, “Бурулча”) ж.б. 
Асел (М. Байжиев, “Алтынчы күнү кечинде”) 
Нуржан (Д. Сариев, “Бир ууч топурак”) 
Көзү ачык кемпир (Ж. Кулмамбетов, “Ааламат келген күн”) 
Зулайка (К.Акиев, К.Жантөшев, “Курманбек”) 
Баян (Б. Мукаев, “Эңсеген түн”) 
Курдаш айым (Э. Ионеско, “Макбет”) 
Жийдегүл (З. Сооронбаева, “Байлык жана махабат”) 
Асел айым (Т. Касымбеков, “Кара көлөкө”) 
Дездемона (М. Байжиев, “Тил табышкандар”) 
Магыш (М. Ауэзов, “Абай”) 
Наргиза (О. Кожомкулова, “Туюк”) 
Жийде (К. Жапаров, “Намыскөйлөр”) 
Жибек (Ж. Өзүбекова, “Апамдын махабаты”) 

 Интернет шилтемелер 
Кыргызстане вышла в свет новая кинокомедия «Токолдор тополону» о современном многоженстве 
 
 
 

 
 

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Кыргыз театры
Категория:Кыргыз киносу
Категория:Кыргызстан аялдары
Категория:Таажы-2012
Апокалипсис

Апокалипсис – (Байыркы Грек тилинен ἀποκάλυψις apocálypsis «көрүнбөгөн» дегенди түшүндүрөт) 

Бул сөз Англис тилине 14-кылымда гана кирген. Дин көз карашында бул сөз бир нерсенин көрүнбөгөн жагы, “көшөгөнүн артында” жана жалган дүйнөдө адамдын билиминен жашырылган нерсе. Библияда (Жаңы Завет) Апокалипсис- бул жакшылыктын жамандыкты бир жолу жеңиши жана азыркы жашоонун аякташы. Апокалипсисти азыр Акыр Заман деп эң көп колдонушат. 

 2012-жыл феномени 

thumb|right|200px|Виктор Васнецов "Апокалипсистин төрт атчаны"

2012-жылдын 21-декабрында жаратылыш катаклизмдери же трансформацияга алып келген окуялар болоорун эсхатологиялык ишенимдер аркылуу билебиз. Бул күнү 5125-жылдык Мезоамерикалык Узак Календарыны бүтөт. Көптөгөн астрономиялык жана сандык формулалар айтылып жатат, бирок негизги илим эч нерсе айта элек. 

21-Декабрда Жер жана жердин тургундары позитивдүү бурулуш окуялар күтүп турушу мүмкүн жана Жаңы Эра же Заман башталуусу мүмкүн. 

 Символизм 
Негизги барак: Символизм
thumb|150px|Жети керней менен.

Символизм - бул көп кездешүүчү апокалиптик сөз. Биринчиден болуп бул Гематрия колдонулган жерден келип чыгып атат, же жазылган жеринде маанини сыр кылып катыш үчүн же аны ар тараптуу кеңейтиш үчүн; жана дагы сөздөрүн сан менен жазышкан кээ бир маданияттаррда( т.а Римдиктер колдонушкан "Рим сандары"). Ушундай символикалык аталыштагылар "Taxo," "Assumptio Mosis", ix. 1 ; "Азезил саны" (616 / 666), Ачы китеби 13:18; 888 саны ('Iησōῦς), Sibyllines, i.326-330. 

Аналогиялык учурларда алдын ала убакыт окуясы жөнүндө айтылган болсо анда ал окуялар аткарылышы керек. Ошентип "убакыт, убакыттар, жана жарым," Daniel 12:7 диспенсационалисттер менен 3 ½ жылдык убакытта кабыл алышкан; Эноханын "элүү сегиз жолу" , xc.5, "Assumptio Mosis", x.11; атайын "жума" же күндөр жөнүндө жарыялоо, баштапкы чекит Daniel 9:24 дө, 25 болуп "буйрук берүү менен чыгып Мессия ханзаада Иерусалимди кайра курушу керек жана ага жети жума керек", осуят/курмандык бузулгандан кийин 1290 күндөн кийин эскерүү (Daniel 12:11), 12; Энох xciii.3-10; 2 Esdras 14:11, 12; Баруха апокалипсиси xxvi-xxviii; Ачылуу 11:3, анда "эки күбөнү" табияттан тышкаркы шумдуктуу күчү менен эскерет, 12:6; Assumptio Mosis салыштыруу, vii.1. Жана дагы символикалык тилдер инсанды, оокатты жана окуяны түшүндүрүшөт; ошентип Daniel дин "мүйүздөрү" 7 жана 8; Ачылуу 17 жана киийнкилери; 2 чинин "баштары" жана "канаттары" Эздра xi жана кийинкилери; Ачылыштын 6нын 7 мөөрү; кернейлер, Ачылуу 8; "Кудайдын каарланган чынысы" же "...чынысы" түшүнүгү, Ачылуу 16; дөө, Ачылуу 12:3-17, Ачылуу 20:1-3; бүркүт, Assumptio Mosis, x.8; жана дагы ушундайлар.
 
Мисал катары Daniel- дин 7 жана 8 бөлүмүндө татаалыраак алдын ала айтуулук жана аллегориялар; жана 2 Esdras 11 жана 12 бөлүмүндө, айтылып кеткендер, буларды айтса болот: торпоктор менен койлордун көрө алуулары Эноха lxxxv жана кийинкилери; токойлор, жүзүмдөр, фонтандар жана кедр, Apocalypse of Baruch xxxvi жана кийинклери; ачык жана кара сууулар, ibid. liii жана кийинкилери; мажүрүм талдар жана өсүмдүк өстүрүүлөрүs, Hermas, "Similitudines," viii.

 Тиркемелер 

Категория:Мифология
Категория:Апокалиптизм
Категория:Кыямат күн

hr:Kraj svijeta
Омар (ырчы)

Омар (толук аты-жөнү Жанышов Өмүрбек Шейшенбекович - 19 ноябрь 1988, Бишкек, Кыргызстан) — кыргызстандык ырчы, аткаруучу.

 Кыскача өмүр таржымалы 
Өмүрбек Шейшенбекович Жанышов (Омар) 1988-жылы 19-ноябрьда Кыргызстандын борбору Бишкек шаарында жарык дүйнөгө келген.

2007-жылы Бишкектеги финансы техникумун, 2012-жылы КМУнун юридика факультетин бүткөн. 

Техникумда маданий иш чараларга катышып жүрүп, “2006-жылдын алтын үнү”грамотасы менен сыйланган. 
Өмүрбек алгачкы жолу чоң сахнага Омар аттуу ысым менен 2008-жылы Мирбек Атабековдун концертинде чыгып, кыргыз эстрадасында өзүнүн сапарын баштаган.
Ошол убактан тартып Омар чыгармачылыкта ийгиликтерди жаратып келе жатат. Репертуарында кыргыз, орус, англис тилдеринде ырлары бар. 

 Чыгармачылыгы 
Ырларынын тизмеси:
 “Где ты ?”
 “Сүйүү кызыгы”
 “Tell me”
 “How long”
 “One love”
 “Мейли”
 “Жолугарым”
 “Let me be your boyfriend”
 “Жан тумарым”
 “Кош жүрөк”
 “Кош жүрөк” (remix)
 “Энекем”
 “Любовь”
 “We gonna fly in the sky”
 “Сыйлай жүр”
 “Булбулум”
 “Бриллианты слез”
 “Без тебя” (Гүлнур Сатылганова менен дуэт) 
 “Кусалуу жол”
 “Кыргызстаным”
 “Бирге болом”
 “Жоопсуз сүйүү”
 “Bishkek City” (Нурбек Савитахунов менен дуэт)
 “Моя милая”
 “Таанышуу арзууга айланды”

 Наамдары. Сыйлыктары. 
2006-жылы “Алтын үн” грамотасы 
2008-жылы Эл аралык жаш эстрада ырчылардын “Жаңы толкун” конкурсунун лауреаты 
2008-жылы Республикалык “Айкөл Манас” сыйлыгынын “Жылдын ачылышы” наамы 
2011-жылы Кыргыз Республикасынын маданият министрлигинин “Маданияттын отличниги” ордени менен сыйланган.
2011-жылы “Супер-инфо” гезитинин жылдын “Супер ырчысы” наамы.
2012-жылы “Жылдын сахна адамы”
2017-жылы "Silk Way Star" сынагында жеңүүчү

 Интернеттеги шилтемелер 
 Омардын расмий сайты 
 http://www.super.kg/kabar/?action=kabar_show&janylyk_id=4141/
 (ru) Новая волна 2008 

Категория:Музыканттар
Категория:Ырчылар‎
Категория:Бишкек
Категория:Кыргыз маданияты
Категория:1988-жыл
Категория:Кыргыз музыкасы
Жусупова, Моймол Молдобековна

Моймол Молдобековна Жусупова (1972-ж.т.) – пост-советтик Кыргызстандагы тарыхчы айымдардын бири, тарых илимдеринин кандидаты, Талас Мамлекеттик университетинин кафедра башчысы. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Моймол Молдобековна Жусупова 1972-жылы жетинин айынын (ноябрдын) 14үндө Кыргызстандын Талас облусуна караштуу Талас районундагы Жаңы-Арык айылында туулган. Атасы - Молдобек Жусупов, энеси - Сурмаш Жусупова. 

Моймол ошол эле айылда "Ак-Сай" орто мектебин 1991-жылы аяктаган.

1991-92-жылдары Бишкекте Медициналык академияда лаборант болуп иштеген.

Кыргызстандын борбору Бишкек шаарындагы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин 1998-жылы аяктаган.

1998-2000-жылдары Талас шаарындагы № 1 жана № 5 орто мектептерде тарых мугалими болуп иштеген.

2000-жылдан тартып Кыргызстандын Талас шаарында Талас мамлекеттик университетинде усулчу (методист) болуп иштеди.

2006-жылы ТаласМУнун гуманитардык факультетинин деканынын орун басары болуп дайындалды. 

Учурда (2012-жылдан тартып) Талас мамлекеттик университетинде тарых кафедрасынын башчысы болуп иштейт. Ал окуган дарстардын бири Кыргызстандын тарыхы сабагына байланыштуу.

 Илимий ишмердиги 
Моймол Молдобековна Жусупова Кыргызстандын тарыхы боюнча кандидаттык диссертациясын коргогон. Анын айтылуу кыргыз саясатчысы Төрөкул Айтматовдун өмүрүнө арналган кандидаттык ишине Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин профессору, тарых илимдеринин доктору Токторбек Өмүрбеков илимий жетекчилик кылган.

Учурда Моймол Молдобековна Жусупова Кыргызстандын 20-кылымдагы тарыхынын маселелери жаатында доктордук диссертациянын үстүнөн иштөөдө. 

Кыргыз, казак, орус жана немис (сөздүк менен) тилдерин билет. 

 Эмгектеринин кыскача тизмеси 
 Жусупова, Моймол Молдобековна. Торокул Айтматов - общественный, политический и государственный деятель [Текст]: автореф. дис. ... канд. ист. наук: 07.00.02.; Ин-т Истории и культурного наследия НАН КР, Кырг. нац. ун-т им. Ж. Баласагына. – Бишкек, 2010.
 

 Интернеттеги шилтемелер 
 http://avnzdo.ktnet.kg/ReportServer?%2FVUZ%2Fpps_1_1&teacher=275&year=12&kaf=154&rs%3AParameterLanguage=&rc%3AParameters=Collapsed&rc%3AToolbar=False
 http://www.anl.az/down/ykitab_2010_2.pdf
 

Категория:Кыргыз тарыхчылары‎
Категория:Кыргыз Тарых Коому
Категория:Кыргыз аялдары
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Талас облусу
Категория:1972-жыл
Категория:Кыргыз таануу
Наср сүрөсү

thumb|Наср сүрөсү.
Наср сүрөсү ('Жардам') — Курандын 110 чу сүрөсү. Бул сүрө Мединадан түшкөн жана 3 аяттан турат.

 Арабча тексти 
thumb|Наср сүрөсү
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ 
1. اِذَا جَآءَ نَصۡرُ اللّٰہِ وَ الۡفَتۡحُ 
2. وَ رَاَیۡتَ النَّاسَ یَدۡخُلُوۡنَ فِیۡ دِیۡنِ اللّٰہِ اَفۡوَاجًا 
3. فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّکَ وَ اسۡتَغۡفِرۡہُ ؕ اِنَّہٗ کَانَ تَوَّابًا

 Кыргызча мааниси 
Наср1 сүрөсү

Мээримдүү, Ырайымдуу Аллахтын аты менен
1. "Качан жардам жана жеңиш келген кезде2,
2. жана да динине топ-тобу менен кирип жаткан элдерди көргөнүңдө, 
3. Ошондо Эгеңди мактоо менен даңктагын жана Андан кечирим сурагын. Албетте, Ал тооболорду кабыл кылуучу! 3"

 Кыскача түшүндүрмө 
1 Наср - Жардам
2 Эй, Мухаммед! 
3 Аллах Тааланын жардамы, жеңиши келип, Мекке алынгандан кийин адамдар топ-тобу менен динге киришкен

 Колдонулган адабият 
 "Ыйык Куран маанилеринин кыргызча котормосу". Baski Erkam Matbaasi-2006. - ISBN 9967-23-409-1
Которгондор:Абдышүкүр Исмаилов, Дүйшөн Абдылдаев, Садибакас Доолов, Садык Гавай
Текшергендер:Кимсанбай Абдурахманов, Камил Абжапаров

 Интернеттеги шилтемелер 
 Ыйык Куран 

Категория:Куран сүрөлөрү‎
Каафирун сүрөсү

thumb|right|200px
thumb|right|سورة الكافرون
Каафирун сүрөсү (Каапырлар) — Курандын 109 сүрөсү. Меккелик сүрө болуп, алты аяттан турат.

Бул сүрө качан каапырлар Мухаммед пайгамбарды өзөрүнүн кудайчаларына сыйынууга үндөгөндө түшкөн (Каапырлар “Бир канча убакыт биз сенин кудайыңа сыйыналы, анан бир канча убакыт сен биздин кудайыбызга сыйын” дешкен). 

 Кыргызча мааниси 

Каафирун1 сүрөсү
Мээримдүү, Ырайымдуу Аллахтын аты менен
1. Айткын2: "Эй, каапырлар! 
2. Мен силер сыйынган нерселерге сыйынбаймын3, 
3. Силер дагы мен сыйынганга4 сыйынбайсыңар, 
4. Дагы да - мен силер сыйынган нерселерге сыйынбаймын, 
5. жана да силер мен сыйынган (Аллахка) сыйынбайсыңар. 
6. Силердин диниңер - өзүңөр үчүн, а менин диним - өзүм үчүн5".
 Кыскача түшүндүрмө 
1 Каафирун - Каапырлар2 Эй, Мухаммед! 3Курейш каапырлары Мухаммедге: "Сен биздин кудайларыбызга бир жыл, биз сенин кудайыңа бир жыл сыйыналы", - дегенде Аллах Таала ушул айатты түшүргөн4Аллах Таалага5 Акыркы айаттан ачык көрүнгөндөй, "дин" деген сөз ишенимди да, ага тушташ жашоо мүнөзүн да камтыйт. Ошентип, "динсиз" деген сөз "жашоо мүнөзү жок" дегенди да билдирет

 Колдонулган адабият 
"Ыйык Куран маанилеринин кыргызча котормосу". Baski Erkam Matbaasi-2006. - ISBN 9967-23-409-1
Которгондор:Абдышүкүр Исмаилов, Дүйшөн Абдылдаев, Садибакас Доолов, Садык Гавай
Текшергендер:Кимсанбай Абдурахманов, Камил Абжапаров

 Булактар 
 Ыйык Куран 

Категория:Куран сүрөлөрү‎
Параллел Аалам (Алиф)

''Параллел Аалам (Алиф) 200pxКитептин тышы

Параллел Аалам — Брaзилиялык жaзуучу Пaуло Коэлонун Aлиф aттуу чыгaрмaсы кыргыз тилине 2012-жылы котормочу Дaнил Aсaндын жеке демилгеси менен «Пaрaллел Aaлaм (Aлиф)» деп которулуп, бaсылып чыгaрылды. Чыгaрмa 2010-жылы жaрык көргөн.
Коэлонун китептери 70тен ашуун тилге которулуп, 150 өлкөдө 100 миллиондой сaтылды. Бул китеп Коэлонун кыргыз тилине которулгaн aлгaчкы китеби.

 Китептин кыска мазмуну 
thumb|left|Китептин арты.
«Пaрaллел Aaлaмдын» бaш кaaрмaны дүйнөгө тaaнымaл Брaзилиялык зaлкaр жaзуучу Пaуло 
Коэло. Бир күнү нaсaaтчысы Ж. aны ички дүйнөсүн бaйытуу үчүн сaякaткa чыгуугa үндөйт. Тaгдырдын буйругу aны Орусиягa aлпaрaт. 9288 чaкырым жолду,
килейген өлкөнү бaштaн-aяк поюз менен бaсып өтүүнү чечет. Узун сaпaрдa үч 
киши aгa шерик болот: котормочусу Яо, орус бaсмaчы жaнa мaшкөй кыякчы 
болгон тaбышмaктуу түрк кызы Хилaл.
Бул китепте кайгы-муң, кубаныч, сүйүү, параллел аалам – баары бар.
Китеп бизди жaшообузгa бaйкоо сaлуугa, ойлогон оюбуз ишке aшып-aшпaгaнын
aңдоого чaкырaт.
Көрүнгөн жана көрүнбөгөн дүйнөлөргө баш багуу эми мүмкүн. 

«Коэлонун китептери миллиондогон элдин жaшоосунa сыйкыр кошуудa».
«London Times»

 
 (adecas)

Категория:Адабият
Категория:Котормо
Категория:2012-жыл
Абахай

Абахай - Энесай кыргыздарында (бүгүнкү хакастарда да) «тектүү аял», байбиче», бектин аялы», «тектүү адамдын байбичеси», «сулуу» деген маанилерди туюнткан. Бүгүнкү хакастарда Ата Журтун коргоп, өзүн курмандыкка чалган байыркы кыргыздарга таандык "Абахай Пахта" аттуу дастан белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу
Автоэтнонимдер

Автоэтнонимдер - уруулардын, этнографиялык топтордун, элдердин өзүн-өзү атоосу, таанып-билүүсү, энчилүү аты. Мисалы, кытайлар өздөрүн «ханзу» деп аташат; ал эми батышта «чайна», мусулман элдеринде «чин», түрк тилдүү элдерде «кытай», «кыдат» деген аттар менен белгилүү.Венгрлер мамлекетинин атын Хун- гария, өздөрүн «мадярсварош» деп аташары маалым. Венгрия өлкөсүнүн жашоочулары славяндарда «венгр», «мадяр», түрк тилдүү элдерде «мажар» деген этностук аталыштар менен белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу

ru:Эндоэтноним#Автоэтноним
Агыл

Агыл — мал кармалуучу жай. Агылда көпчүлүк учурда кара мал, жылкы кармалат. Бул термин көбүнчө түштүк диалектилеринде колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу
Адыгине (уруулук топ)

Адигине (Адыгине) — кыргыздын оң канатына кирген уруулук топтун аталышы. Бул топко баргы, бөрү, жору, кара багыш, сарттар уруулары кирет. Этнонимдин баштапкы мааниси «адыг(к) + эне» маанисин туюнтат. Байыркы кыргыз (түрк) тилинде «адыг (к)», «азык» сөздөрү «аюу» деген тотемисттик маанини түшүндүргөн. Тувалардын тилинде аюу - «адыг», хакас тилинин диалектилеринде «азыг», «адыг» деп айтылат. Демек, оболу этноним «аюу эңе» маанисин туюнткан. Этнограф С.М.Абрамзон уруулук топтун аталышын «адыг» + «ини» - «аюунун иниси» - деген мааниде чечмелеген. Сибирдин түрк, тунгус-манжур тилдүү ж.б. элдеринде аюуга тотемдик жаныбар катары сыйынуу, ага арналган жамааттык (коллективдүү) диний ритуал каада-салтын өткөрүү эзелтеден сакталып келет. Бул уруулук топтогу этнонимдер (бөрү, жору, кара багыш, сарттар) да кыргыздардын шаман динине чейинки тотемдик көз караштарын, диний ишенимдерин чагылдырат. Кыргыздардын тотемисттик көз караштары Энесай жазуу эстелик- теринде, араб графикалуу булактарда, кытай жыл баяндарында эскерилет. Уруулук топтун өкүлдөрү Алай, Ноокат, Кара-Кулжа, Кара-Суу, Араван, Өзгөн, Чүйдө, Нарын, Ысык-Көл аймактарында, Өзбекстандын Ханабад, Коргон-Төбө ж.б. райондорунда, КЭРдин Шинжаң аймактарын эзелтеден байырлап келишери маалым.
 Булактар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз уруулары
Категория:Оң канат
Абысын

Абысын - эки бир тууган, же аталаш жакын туугандардын аялдары. Туугандардын аялдарынын бири-бирине кайрылуусу. Хакастарда, туваларда «абызн» деп аталуу менен жогорудагыдай эле маанини туюнтат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу
Авункулат

Авункулат - (лат. avunkulus-тайаке) - тайаке менен жээндин ортосундагы калыптанган өзгөчө жакын, тууган-туушкандык мамилелерди чагылдырган үй-бүлөдөгү жана коомдогу калыптанган тартип. Алгачкы жамааттык (общиналык) доордо калыптанган коомдук өзгөчө укук боюнча жээн өз энесинин бир туугандарына кошуна болуп жашаган. Бул мезгил жээндин балалык чагынан же авункулолокалдык никеден соң башталган. Жээн тайакеси менен бирге жашайт, анын мүлкүн жалгыз мурастайт же бөлүшөт, тайакеси менен дайыма кеңешип иш кылат, зарыл учурда ага баш калкалайт ж.б. Авункулат энелик урук шартында, аялдын күйөөсү эмес бир туугандары башкы ролду ойногон мезгилде пайда болгон жана аталык урукка өтүп жаткан доордо өзгөчө мааниге ээ болот. Уруудагы, уруктагы калыптанган өзгөчө салт боюнча жээн таякесинин мүлкүнө мураскер же шериктеш болууга, анын кеп-кеңештерин, акылын угууга милдеттүү болгон. Авункулат адамзат коомунун тарыхындагы энелик доордо (матриархат) калыптанган коомдук мамиленин бир формасы болгон. Бул доордо урукта (уруу- да) башкы бийлик атага эмес, энеге жана анын эркек бир туугандарына (тайларга) таандык болгон. Бул процесс энелик доордон (матриархат) аталык доорго (патриархат) өтүү мезгилинде өзгөчө мааниге ээ боло баштаган. Авункулат (лат. эненин ага-инилери) - тайаке менен жээндин өзгөчө жакындыгын көрсөткөн үй-бүлөлүк жана коомдук салт. Мындай коомдук мамилелердин айрым формалары Саян-Алтайдын түрк тилдүү элдеринде (хакастар, тувалар ж.б.) сакталып келет.
Кыргыздарда эзелтен эле таяке-жээндин мамилеси өзгөчө сыйлуу. Балага жаштайынан эле үч журту: ата журту (атасынын эли), тага журту же тайлары (энесинин төркүндөрү), кайын журту (жубайынын төркүндөрү) болорун айтып келишет. Бала энесинин төркүндөрүн таята, таене, калгандарын улуу-кичүүсүнө карабай таяке, таеже, таажеңе, таажезде деп атайт, өзү жээн болуп эсептелет. Жээндин укугу өзгөчөрөөк болуп, тайларына каалагандай эркелейт. Кыргыздарда да тайдын жээнге энчи бөлүп берүү салты, «эр тайын тартат» деген лакап сөз бекеринен айтылып калган эмес.

 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу
Адопция

Адопция (лат. adoptio - «багып алуу») - жеке кишини жана адамдардын тобун үй-бүлөнүн, уруктун, уруунун курамына кабыл алуу. Алгачкы коомдун эрте мезгил доорунда пайда болуп чарбалык-экономикалык жана диний зарылчылыктардан, айрым учурларда баласыз үй-бүлөдө уруктагы мураскерликти улантуучу катары асырап багып алуу кабыл алынган. Алгачкы коомдун ыдырап, бузула баштаган мезгилинде уруу башчыларынын ортосунда өз ара ынтымак келишимин түзүүдө да колдонулган. Адамзат коомунун өнүгүшүнүн «аскердик демократия» деп аталган доорунда жеке жана жамааттык адопция күч алган. Аскердик кагылышууларда жеңген тарап майда жана башка уруктарды (урууларды) өз курамына сиңирген. Бул процессти түрк-монгол элдери, анын ичинен кыргыздардын уруулук курамдарынан байкоого болот. Мисалы, генеалогиялык маалыматтар боюнча сары багыш уруусунун курамындагы кутчу(кушчу), моңолдор (кернейчи), мундуз, көбөн, токо, бокбасар, бүркүт ж.б. уруктар сырттан келип кирген этнокомпоненттер болушат. Ошону менен бирге, калмак, калмакы, могол, монгол, казак, уйгур, манжы ж.б. кыргыздарга жуурулушкан этностук компоненттер экендиги маалым. Адопция салты боюнча кыргыз санжырасында кенен маалыматтар бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу
Абла

Абла - байыркы кыргыз (түрк) сөзү. «abla», «ab abla» - жапайы жаныбарларга жамаат, топ болуп алып аңчылык кылуу маа- нисин берген. Бул сөз бүгүнкү хакас тилинде да өзүнүн байыркы так маанисин (хак. «абла») сактап калган. Монголчо «авлах» — «коллективдүү аң уулоо» дегенди аныктайт. Бул термин кыргыздардын байыркы чарбалык-экономикалык, социалдык турмушун чагылдырары ырас. Түрк тилдериндеги «абыла» сөзү орус тилине «облава» (кырг. «тегеректөө, айлана курчоо») формасында кирген деп болжолдоого да болот. Ошондон «облавная охота» (коллективдүү аңчылык) деп аталат. Коллективдүү аң уулоо көчмөн элдерде, анын ичинде байыркы кыргыздарда чыныгы аскердик такшалуунун, шамдагайлыктын, жамаатта өз ара жардамдашуунун мектеби болгондугу анык.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Түзгөндөр О. К. Каратаев, С. Н. Эралиев. -Б.: Бийиктик, 2005. 600 б., ISBN 9967-13-159-4

Категория:Этнография
Категория:Кыргыз таануу