Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Туура сегиз жол

thumb|170px|Дхарманын дөңгөлөгүнүн сегиз таякчалары - Сегиз туура жолдун белгиси . 

Туура сегиз жол. (Восьмеричный (благородный) путь) – Буддизмде азап чегүүдөн куткаруучу жашоонун «ортоңку жолу». Буддизмдин негизинде «асыл чындыктар» турат. Алар: жашоо – бул азап чегүү; азап чегүүнүн себеби бар; азап чегүүнү жок кылса болот; азап чегүүнү жок кыла турган жол бар. Бул жол («ортоңку же туура сегиз жол») сегиз этаптан турат:

 туура аңдоо, 
 туура умтулуу, 
 туура ойлоо, 
 туура сөз, 
 туура аракеттенүү, 
 туура жашоо-тиричилик, 
 туура иш жасоо, 
 туура ыкылас коюу.

Ушундай туура жол төмөнкү тутумдардан: бул дүйнөдөгү жашоону жакшы көрүүдөн, кумардануу сезиминен, эңсөөдөн, жек көрүнүүнүн, текебердүүлүктүн туткунунан бошотот. Туура жолдун ишке ашуусунун эң жогорку баскычы болуп нирвана абалына жетүү же «эңсөөнүн туткунунан кутулуу» эсептелет. Туура сегиз жолдун өз тартиби бар. Маселен, туура аңдоо – төрт «асыл чындыкты» тийиштүү даражада түшүндүрүү; туура умтулуу – өзүнүн жашоосун кабыл алынган төрт чындыкка ылайык кайра курууга ыклас, эрк; туура ойлоо – бардык нерсенин түбөлүксүздүгүн түшүнүү жана түркөйлүктөн, билбестиктен, түшүнбөстүктөн, өзүмчүлдүктөн баш тартуу; туура сөз – калп жана адепсиз сөз айтпоо; туура иш жасоо – тирүү жандыкка залал келтирбөө, уурулуктан, пайдакерчиликтен өзүн кармануу; туура жашоо тиричилик – адал эмгек менен жашап, маңдай тердин акысын гана алууну өнөкөт кылуу, туура аракеттенүү – азгырыктар менен ар дайым күрөшүү, акыл менен дененин инерциясына туруштук берүү; туура ыклас коюу – бардык аффектилерден кутулуу, адамдын ички дүйнөсүнүн түгөл болуусу, камырабастыгы, көңүл коштугунун натыйжасында нирванага, буддизмдин эң жогорку баалуулугуна көтөрүлүү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Буддизм түшүнүгү
Категория:Маданият
Категория:Туура сегиз жол
Эмотивизм

Эмотивизм (анг. emotive – эмоцияга алып келген) – логикалык позитивимдин этикалык теориясы. Мында логикалык позитивимдин методологиясы ырааттуулук менен колдонулган. Бул теорияга ылайык, моралдык ой жүгүртүү жана терминдер чын да, жалган да эмес, таанып билүүчүлүк мазмунга да ээ боло албайт, анткени алар верификацияга (тажрыйбалык текшерүүгө) дуушар кылынбайт. Бул теория боюнча, ар бир адам моралда каалагандай көз карашты жактаганга, карманууга укугу бар, карама-каршы ишенимдер бири-бирин жокко чыгара албайт. Эмотивизм – моралдын скептикалык жана нигилисттик теориясы. Индивиддин нравалык позицияны тандап алуудагы абсолюттук эркиндигин далилдөөгө аракеттенүү менен эмотивизм иш жүзүндө анын жүрүм-турумундагы, адеп-ахлак ишениминдеги туруксуздукту, баш-аламандыкты актоого жол берет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Антропология
Категория:Этика
de:Metaethik#Emotivismus
Класстан тышкары окуу

Класстан тышкары окуу - Бул термин 1886-жылы орустун окумуштуусу В. П. Шереметев тарабынан сунуш кылынган (Шереметев В. П. Соч. М.: 1897, С. 51–52). XIX кылымдын экинчи жарымынан баштап бул термин педагогика илиминде жана практикада окуу сабагынын бир бөлүгү катарында жалпы билим берүүчү мектептерге киргизилген. Аны педагог тарабынан уюштурулган, окуучулардын өз алдынча көркөм, илимий-популярдуу жана башка чыгармаларды окуусу катары кабылдоо зарыл.
Класстан тышкары окуу программаны мазмундук жактан кеңейтүү, тереңдетүү менен гана чектелбестен, окуучулардын сабака болгон кызыгуусун, окурмандык ишкердигин арттырып, алардын ар кандай окуу талаптарына жооп берет. Класстан тышкары окуу окуучулардын өз алдынча китеп тандоодо алардын кызыкчылыгын, табитин, канаттандыруу менен аларды нравалык, эстетикалык, аң-сезим жагынан өстүрүү, тарбиялоо каражаты болуп эсептелет. Ошондуктан класстан тышкары окууну туура уюштуруу өтө маанилүү жана зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Категория:Педагогика
Категория:Илим
Категория:Билим берүү
Тюбингенисттик мектеп

Тюбингенисттик мектеп – немецтик, протестанттык теологиянын багыты. Тюбинген университетинде өнүккөн.мектептин тарыхтагы биринчи этабы 1777–97-жылдарга туура келет. Х. Г. Штордун ишмердүүлүгү менен байланышкан. Тюбинген университетинде Гегель, Шеллинг, Гельдерминдер окушкан. 1830-ж. Гегелдер тарабынан жаңы мектеп негизделген. Мектептин өкүлдөрү Библияга, мифологиялык мектептерге карата сындарды жазышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Теология багыты
Категория: Маданият
Категория:Либералдык теология
Категория:Тюбингенисттик мектеп
Дидактикалык оюндар

Дидактикалык оюндар – бул мектеп жашына чейинки жана мектептин кенже окуучуларына таалим-тарбия берүүгө багытталган ийкемдүү оюндар. Бул оюндар окуучулардын сенсордук сезимдүүлүгүн (көлөмгө, өң-түскө, буюмдардын жайланышына болгон), байкагычтыгын, көңүл буруусун, аң-сезимин, ой жүгүртүүсүн, сүйлөө, айлана-чөйрөгө болгон элестетүүсүн өстүрөт. 

Бул оюндардын адеп-ахлактык тарбиялоодогу мааниси дагы зор, анткени алар окуучуларда чыдамкайлыктын, өз алдынча иш алып баруу ишмердүүлүгүнүн, коллективизм сезиминин өсүүсүнө таасир берүү менен, өзүлөрүн жүрүм-турум нормаларына ылайык алып жүрүү адаттарын калыптандырат. Оюндарда атайын жасалган оюнчуктар колдонулат (лото, сүрөттөр, кубиктер). Мындан тышкары, сөз менен ойнолгон оюндар да болот (мисалы, табышмактар, үндөрдү тууроо, тил жатыктыруучу «тыюу салынган сөздөр» оюндары жана башкалар). Оюнда жогорку аталган нерселерден башка да турмушта колдонулган ар кандай буюмдарды жана жаратылыш материалдарын (топчу, таш жана башкалар) колдонууга болот. Дидактика ошондой өзгөчө бала бакчада окутуунун эң бир маанилүү каражаты болуп эсептелет. Алар балдардын ар кандай курактагы топторуна карата түзүлгөн программа менен өтүлөт.
 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Категория: Педагогика
Категория:Билим берүү
Ян Амос Коменский

thumb|''Via Lucis', 1668
Коменский, Ян Амос (чех. Jan Amos Komenský, лат. Comenius; Жалга Куран айынын 28-күнү 1592 ж., Нивница, Түштүк Моравия – Жетинин айы 15-күнү 1670 ж., Амстердам) — Чех элинин улуу ойчулу, педагог, коомдук ишмер. Бүт өмүрүн таалим тарбия көйгөйлөрүн иштеп чыгуу, ал аркылуу дүйнө элдери арасында өз ара бири-бирин жакшылап түшүнүп ырыс-ынтымакта жашоосуна багыт берүүгө арнаган Коменьский философиясы («пансофия» - бардыгын бардык нерсеге үйрөтүү) инсанды өнүктүрүүнүн комплекстүү методдору, программалары учурунда утопия катары кабылданып 20 кылымда гана татыктуу баасын алган. Ал «Дидактика» аттуу эмгегинде (1628–30, 1849-ж. жарыяланган) жалпы универсалдуу билим берүү теориясын иштеп чыкан. «Улуу дидактика» (1633–38) аттуу эмгеги узак мезгил орто билим берүүнүн теориялык базасы катары кызмат кылган.

Коменский алгач билим берүүнүн сабак принцибине артыкчылык берүү менен физика, геометрия, география, астрономия, тарых боюнча оригиналдуу окуу китептерди даярдаган. Кийинчерээк адам дүйнө тууралуу билимдердин бир түйүнгө бириккен системасын алышы зарыл деген ишенимге келген. «Тилдердин ачык эшиги» (1631), «Сүрөттөн сезим менен кабыл алынуучу буюмдар дүйнөсү» (1681) аттуу китептерин негиздеп, тилегин ишке ашырууга далалат жасаган. Коменский педагогикалык чыгармаларынын толук 4 томдук топтому 1654-ж. Амстердамда латын тилинде жарык көргөн.

Дүйнөлүк коомчулук Коменский педагогика илиминин негиздөөчүсү катары таанышат. Азыр күндөлүк педагогикалык процессте бекем орун алып, активдүү колдонулган жалпы билим берүү, класстык сабак, көрсөтмөлүү окутуу методу, эне тилде окутуунун артыкчылыгы, танапис, каникул, чейректер, мектеп тизими, мектеп имаратынын физикалык чөйрөсү, мектеп бакчасы, мектеп аянтчасы, дене тарбия, музыканын өзүнчө атайын сабак катары окутулушу жөнүндөгү ж. б. таамай так түшүнүктөр жана өрнөктүү эреже салттар эң алгач Коменьскийдин эмгектеринде аныкталган. Демек, Коменский теориялык жана практикалык табылгалары 4 кылымга жакын мезгил өтсө да өз наркын, баасын жоготпой тескерисинче актуалдуулугу артып барат.

 Булактар 

Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Категория:Инсандар
Категория:Педагогика
Категория:Илим
Категория:Билим берүү
Тюрго Анн Робер Жак

250px|right|thumb|Тюрго Ан Робер Жак
Тюрго Анн Робер Жак (1727–1781) – франциялык экономист, Мамлекеттик, саясий ишмер. Экономикалык либерализмди негиздөөчү катары тарыхка кирген. Өзү түбү Нормандиядан. Анын чоң чоң атасы 1614-жылы Генералдык штатка Нормандия дворяндарынын түзүүчүсү катары кыймыл жасаган. Анын чоң атасы 17-кылымдын аягында Мецеде өзүнүн интендантын түзгөн,андан кийин Турда. Атасы Парижде мамлекеттик ишмерлердин бири болгон. үй-бүлөдө үчүнчү улу болгон Тюрго көбүнчө руханий билимге кызыккан. Бала кезинде кичинекей тартынчаак жоош бала болуп, качан өзүн бакма бала экенин билгенде дивандын, стулдардын астына жашынып алып үйүндөгүлөрдү, ата-энесин коркуткан. Ал Сен-Сюльпис семинариясына берилген. Кийн "Сорбонна"га кудай (дин) жөнүндө билим алуу үчүн тапшырган. Гольбахтын, Дидронун, Гельвецийдин материалисттик көз – караштарын колдогон. Өзүнүн тарыхый-философиялык иштеринде Вольтер Кондорсе менен катар прогресстин буржуазиялык теориясын жактаган. Коомдук өнүгүүдө экономиканын өсүүсүнө чоң маани берген. Илимдин, техниканын өсүшүнө карата өзүнүн идеяларын билдирген. Коомдун таптык бөлүнүүлөрүнө, маяналардын маанисине карата өз ойлорун билдирген. Негизги эмгеги «Байлык жөнүндө ой-жүгүртүү жана аны бөлүштүрүү» аталат. 1776-жылы жазылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Экономика
Категория: Франциялык ишмер
Категория: Философия
Дидактикалык бирдиктерди ирилештирүү

Дидактикалык бирдиктерди ирилештирүү - инсандын аң-сезимин өнүктүрүүнүн башкы шарты катары билимдердин бүтүндүгүнө жетишүүнү көздөгөн окутуу технологиясы. Дидактикалык бирдиктерди ирилештирүү Россия билим берүү академиясынын анык мүчөсү П. М. Эрдниев тарабынан мектептин математика курсунун мисалында иштелип чыккан. Дидактикалык бирдиктерди ирилештирүүнү колдонууда: өз ара тескери амалдар бир учурда окуп үйрөнүлөт; карама-каршы маанидеги түшүнүктөр салыштырылат; аналогия боюнча корутунду чыгаруу кеңири колдонулат; көнүгүү иштөөнүн этаптары жана маселе чыгаруунун жолдору салыштырылат жана башкалар. Мында окутуу төмөнкү схема боюнча жүргүзүлөт: 
1. Бөлүктөргө ажыратылбаган бүтүн нерсени алгач өздөштүрүү; 

2. Бүтүндүн элементтерин жана алардын өз ара катнаштарын ажыратып көрсөтүү; 

3 Элементтерди жана алардын өз ара катнаштарын өздөштүрүүнүн негизинде бүтүн нерсе тууралуу тагыраак жана толугураак түшүнүккө ээ болуу.
 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

Категория: Педагогика
Категория:Билим берүү
Убактылуу логика

Убактылуу логика – чыныгы мааниси убакыттын тигил же бул белгилүү кырдаалында (аралыгында) объектин жашоосунун байланышын көрсөткөн, айтылган пикирлердин операцияларын изилдөөлөрдө формалдуу-логикалык эсептөөлөрдө колдонулуучу математикалык логиканын багыттарынын бири: чыныгы мааниси убакыттын параметринен көз каранды болгон пикирлерди «убактылуу» пикирлер деп аташат. Убактылуу логиканын пайда болушун 20-кылымдын 40-жылдарына таандык деп эсептешет. Себеби Дж. Н. Финдлей «Убакыт: кээ бир табышмактарды карап чыгуу» (1941) аттуу макаласын жарыялайт. Бирок, Э. Ф. Караваевдин айтуусунда Финдлей көптөгөн идеяларын жаратуусунда англис идеалист философу Дж. Э. Мак-Таггартка милдеттүү. Кийин убактылуу логиканын маселелерин Дж. Смарт, П. Гич, Б. Матес, Г. Рейхенбах, Н. Ресчер, Дж. Гарсон жана башкалар изилдешкен. Убактылуу логика модалдык логика менен байланыштуу. Убактылуу логика иштеп чыгуулары деонтикалык логиканын өнүгүүсүнө жакшы таасир тийгизген. Убактылуу логика кээ бир бөлүмдөрү кибернетикада колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Логика илими
Категория: Убактылуу логика
Категория: Формалдуу логика
Жатжазуу

Жатжазуу (лат. dicto-кайталайм) – окуучуларды адабий тилдин жазуу формасына үйрөтүү үчүн эреже катары пайдаланылган көнүгүүлөр тиби.Жатжазууда сөздөрдү, сөз айкаштарын, сүйлөмдөрдү же текстти үн чыгарып окуудан жана аларды окуучулардын көчүрүп жазуусунан турат. Окулуп жаткан текстин жазылышына карай диктант толук, форма өзгөртүүчү, тандалып алынуучу, чыгармачылык, эркин болуп бөлүнөт.

Жазуунун формасы боюнча диктант сөз жүзүндөгү жана графикалык болуп айырмаланат. Аткарылуучу функциялары боюнча диктант үйрөтүүчү (эскертилүүчү, коментариялоочу, түшүндүрүүчү) жана текшерүүүчү болуп бөлүнөт. Жатжазуу түрүн тандап алуу тилдик жана кептик материалдарды изилдөөдөгү өзгөчөлүктөргө жараша аныкталат.Жатжазуунун өзгөчө формалары башка окуу предметтерди (мисалы, чет тилдерин, математиканы, географияны, тарыхты, музыка мектептердин сольфеджио сабактарындагы музыканы) окутууда да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

Категория: Педагогика
Категория:Билим берүү
Компьютердик сабаттуулук

Компьютердик сабаттуулук – түтүмдүү билим жана билгичтик, адамдын жашоосуна өтө керектүү, эмгек, компьютердик коомдогу эс алуу, компьютерди интеллектуалдык эмгекте курал катары пайдалануу. Ал жалпы билим берүүчүлүк жана профессионалдуу сабаттуулукта базаланат, математикалык негиздөө, физика, электрониканын элементтери, программалоо, электрондук-эсептөө машиналары ж. б.:
– алгоритм, анын катмары, каражаты жана баяндоо методу жөнүндө түшүнүк;
– алгоритмдин ЭЭМ үчүн сунушталган программасынын калыпы жөнүндө түшүнүк;
– алгоритмдик программалоонун биринин негиздерин (Бейсик, Паскалы, Фортран) билүү;
– ЭЭМдеги практикалык пикир алышуунун жолдору;
– түшүнүүнүн мааниси, электрондук-эсептөө техникасынын турмушта, адамдын жашоосунда, илимде, өндүрүштө колдонулушу жана ролу.

Аталган элементтер компьютердик сабаттуулуктун жөнөкөй негиздери болуп саналат.
Жогорку деп эсептелген тепкичтерге төмөнкүлөр кирет:
– ишемдүү компьютердик сабаттуулук, ЭЭМ менен иштөөнүн алдын ала берилген божомол билгичтиги, татаал алгоритмдерди иштеп чыгуу жана аларды бир же бир нече программаларга сырбелгилөө, пайдалануучу ЭЭМ жөнүндө жакшы билим, өзүнүн ишмердүүлүгү үчүн татаал эмес программаларды билүү, стандарттык программа менен камсыздоону чыгармачылык ийкемдүүлүк менен колдонуу, информатика боюнча өзүнүн билим деңгээлин кеңейтүүгө умтулуу;
– түтүмдүү компьютердик сабаттуулук – максаттуу билим түтүмү жана компьютер аймагындагы аткаруу, компьютердик дүйнөдөгү техниканы кеңири ориентирлөө, бир ЭЭМден экинчи ЭЭМге, бир программалоо тилинен экинчи программалоо тилине кенен өтүү, компьютерлештирүүнүн коомдогу оң жана негативдүү кыймылдарын баамдоо, программалык каражаттарды кенен иштеп чыгуу жана жогорулатуу жана компьютердин бардык тармактардагы пайдаланылуусу. 

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Категория:Илим
Диний таалим-тарбия

Диний таалим-тарбия – узак кылымдар бою максаты, мазмуну, иш формалары методдору жагынан ойдогудай уюштурулган педагогика система. Ар кандай дин өз үмөттөрүнүн турмушун бекем эреже тартиптердин чегинде уюштурууга умтулат. Алсак, ислам дини беш убак намаз окуу, мечитке баруу диний ырым-жырымдарды так сактоо, ыйык социалдык жана ишеним сыяктуу аткаруу ар бир мусулмандын ыйык парзы деп эсептейт. Диний таалим-тарбия дүйнө, аалам, адам жана анын ариети тууралуу маселелерди мифтик канондорунун негизинде чечмелейт. Ошондой эле ар бир дин инсанга жеке жана коллективдүү таасир этүү, анын рухун агартуунун боорукерлик кайрымдуулукка ыймандык-этикалык маданиятын калыптандыруунун өтө таасирдүү ийкемдүү ыкмаларын иштеп чыгууга жетишкен. Диний таалим-тарбия аркылуу адам психологиясынын законченемдүүлүктөрүн, көмүскө аң-сезимдин табиятын кылдат өздөштүрүү, адамдын эмоциясын, эркин алдыртан бийлеп алуу бардык диний системаларга таандык башкы өзгөчөлүгү болуп саналат.

Кыргыз Республикасынын “Билим берүү жөнүндө” Мыйзамында мектеп таалим-тарбиясы динден тыш (светский) болушу белгиленген. Бул таалим-тарбия чөйрөсүндө иштеген педагогдордун окуучуларда илимий көз карашты калыптандыруу, ошол эле мезгилде өз ата-энелеринин жана башкалар адамдардын ишенимдерине ызат-сый, толеранттуулук менен мамиле кылууга тарбиялоо боюнча жоопкерчилигин арттырат. Мектептин милдети – балага объективдүү дүйнөнүн реалдуулугу жана аны таанып-билүү мүмкүндүгүн таанытуу, ага ынандыруу, ал эми ар бир адам эрезеге жетип, жашоо тажрыйбасы байыган соң кандай көз карашты тандап алуу өз укугуна кирет.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Категория: Педагогика
Категория:Билим берүү
Убакыт

thumb|Убакытты көзөмөлдөө үчүн (хронометр) балансири бар астрономиялык саат колдонулат: мисалы, ойготкуч саат.
Убакыт — философия жана физика илимдеринин негизги түшүнүктөрү. Убакыт- материянын (адам аң сезминен көз каранды болбогон реалдуулук) ошондой эле убакыт мейкиндигинин координаттарынын бири дүйнө сызыгынын физикалык катмарына чейин созулат. Убакыт бири-бирин алмаштырып турган (дүйнөдөгү кыйроо, талкалануу, жаралуу, орноо, өнүгүү ж. б.) объектилерди координациялоо (айкалыштыруу) формасы. Асман катмарларынын жолунун бөлүгү менен өлчөнгөн объективдүү убакытты, убакытты баамдоого негизделген, субъективдүү убакыттан айырмалоо керек. Убакыт кайталанбайт: бардык процесстер, жаратылыштын кубулуштары бир абалда бир жолу гана болот.
Убакыттын 3 аспекти бар:
 Окуялардын айкалыштары убактылуу жерде. Иш жүзүндө бул болуп жаткан убакыт,календарь эрежеси менен аныкталган убакыт,Күн, кандайдыр бир эсептөө системасы менен аныкталган убакыт. Мисалы:биздин өлкөдөгү убакыт, жана дүйнө жүзүндөгү айкалыштыруу убакыттары.
 Салыштырмалуу убакыт: Эки окуянын ортосундагы убактылуу интервал.
Ар түрдүү жыштыктагы бир канча процесстерди салыштырууда субьективдүү мүнөздөгүч.

Августин менен Лейбниц айтып кеткендей, Убакыт өткөндөрдү, учурду, келечекти баамдоого мүмкүнчүлүк берген адамдын жашоосунун жолу. Ошондуктан убакытты адамдын болмушунун шексиз өбөлгөсү катары кароо зарыл. Азыркы физика объективдүү убакытты танып, анын ордуна төрт өлчөмдүү (ченемдүү) континуумдун координатын коюшат «Тарыхый убакыт» деп аталган заман өзүнө болжол менен алты миң жылды, тарыхка чейинки убакыт – бир нече жүз миң жылдыктарды, геологиялык убакыт – бир нече миллиард жылдарды камтыйт, космостук убакыт – чексиз. Эгер адам болжол менен Жерде 550 миң жыл жашайт деп, 550 миң жылды бир күнгө барабарласак, анда 6 миң жылдык дүйнөлүк тарых 24 сааттын акыркы 16 мүнөтүн гана түзөт.

 Булактар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
 

 
Категория:Философиялык терминдер
Категория:Физикалык чоңдуктар
Категория:Негизги физикалык түшүнүктөр
Утилитаризм

thumb|Джереми Бентам
Утилитаризм (латын тилинен "utilitas" – пайда) – пайдалуулук көз карашы; адамдын аракети, ишмердүүлүгүнүн максаты, бардык нерседен материалдык пайда жыргалчылыгын алууга багытталуусу керек деген этикадагы багыт. Ал “адамдардын көпчүлүгү көбүрөөк бактылуу болгусу келет, ошону менен жалпы коомдук жыргалчылыктын орношун камсыз кылышат жана аны менен бирдикте өз жыргалчылыгы үчүн да кам көрөт” – деп эсептеген. Этика Утилитаризм багыты Стюртг Милль, Д. Бентам Зидаш ж. б. тарабынан улантылган. Бентам жана бир канча философтор пайданы - азап үстүндөгү жыргалчылыктын жана ырахаттануунун туу чокусу деп эсептеген. Бир канча философтор мисалы австралиялык Питер Сингер бакытты - адамдын эң бир каалоолорунун орундалышы (максималдуу канааттануу менен байланыштуу болбосо да) деп эсептейт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Утилитаризм
Категория:Этика
Категория: Социалдык философия
Консерватория

thumb|Н. А. Римский-Корсаков атындагы Санк-Петербург мамлекеттик консерватория: азыркы көрүнүшү
Консерватория(италиянча тилинде conservatorio деген сөздөн алынып түп мааниси баш калкалаар жер (орус. приют) - ал эми латын тилинде conservo - (орус. сохраняю) сактоо, сактап туруу - атайын музыкалык адистерди даярдоочу жай деген маанини билдирет) - Италияда VI кылымда Рим шаардын көчөлөрүндө кароосуз калган жетим балдарды баш калкалатып музыкага үйрөткөн (орус. приют) жайларды консерватория деп атай башташкан.

 Консерватория тарыхы 
Биринчи консерваторияны Джованни Тапия 1537 жылы Неополеде ачкан. Эң мурун бул жетим балдарды жана тарбиясыз балдарды багуучу жай болгон.
Ал жерде балдарга тамак берип, кийинтирип жана ар түрдү кол өнөрчүлүкө окуткан. Дагы көптөгөн Италиядагы ибадатканаларга хор ырдоочулар талап кылынган. Ушул себептен баштап ысымы консерватория болуп калган.

XVI жана XVII кылымдардын аралыкгында Италияда көп баш калкалаар жерлер (орус. приют ) ачылган. Бара-бара аларда музыка үйрөтүү негизги максаты болуп калган, ошондуктан консерватория ысымы озүнүн баштапкы маанисин жоготуп, музыка окутуучу окуу жайы маанисине ээ болгон. 

thumb|left|Н. А. Римский-Корсаков атындагы Санк-Петербург мамлекеттик консерватория 1913 ж.
Кийинки жүз жылдыкта Италиянын консерваториялары, атагы чыккан таланттуу музыканттарды–аткаруучуларды, композиторлорду, ырчыларды тартуулап, чет элдиктердин көңүлүн өзүнө бурган. Консерваторияда башка европалык музыканттар да билим алышкан. Францияда эң алгачкы консерватория 1795-жылы Орусияда 1862-жылы ачылган. 

Орус Консерваторияры өзүнүн профессионалдык деңгээли жогору адистерин дүйнөгө таанымал таланттуу композиторлорду, аткаруучуларды даярдоосу менен башкалардан айырмаланган. Бул жерде атактуу композиторлор – Чайковский, Н. А. Римский-Корсаков, С. И. Танеев, А. К. Глазунов, А. К. Лядов ж. б. эмгектенишкен.

 Кыргызстан консерваториясы 
Кыргызстанда консерватория Б. Бейшеналиева атындагы Кыргыз Мамлекеттик искусство институтунун эки факультетинин базасында Президенттин указы менен 1993-жылдын Кулжа айынын 23-күнүдө ачылган. Бугу айынын 25-күнү 1998-жылы жогорку окуу жайына “Мамлекеттик” деген статус ыйгарылган. Кыска убакыттын ичинде консерватория 500-дөн ашык жогорку квалификациялуу адистерди даярдады. 
 
Бүгүнкү күнү бул окуу жайда 4 факультет 14 кафедра бар. Алар пианисттер, вокалистер, симфониялык жана кыргыз элдик аспаптарда аткаруучулар, эстрадалык артисттер, хордун жана оркестрдин дирижерлору, композиторлор, музыка таануучулар, балетмейстрлер даярдалат.

 Колдонулган адабияттар 
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004

Категория:Педагогика
Категория:Маданият
Категория:Билим берүү
Утопиялык социализм

Утопиялык социализм (грек тилинен ou – жок, topos – орун) – мүлктүн жалпылыгына чогуу эмгектенүүгө жана адилеттүү бөлүштүрүүгө негизделген идеалдуу коом жөнүндөгү окуу. Утопиялык социализм түшүнүгү Мордун “Утопия” (1516) деп аталган эмгегинен келип чыккан. Утопиялык социализмдин ири өкүлдөрү: Мющер, Кампанелла, Ж. Мельс, Морелли, Г. Бабёф, А. Сен-Симон, Ш. Фурье, Р. Оуэн, А. И. Герцен, И. Г. Чернышевский ж. б. болушкан. Баштапкы идеясы коомдогу байлык,мүлктүн теңсиздигин стадияларга класстарга бөлүштүрүүдөгү адилеттүүлүк. Ушул эле көз караштын издери фольклор изилдеген сыяктуу, Орто Азия элдеринин, Европанын жана Түндүк Африканын элдик уламыштарында кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Утопия
Категория: Маданият
Категория: Социализм