Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Көккыяз

Көккыяз — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери, Буудайбектин кичи иниси, Көкчөнүн чоросу. Акеркеч менен Алмамбетти көңүлдөрү жакын деп жаманатты кылып Көкчөгө ушактап, араздаштыргандардын бири. Радлов жазып алган вариантта гана жолугат. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Көкчө

Көкчө — «Манас» эпосундагы негизги каармандардын бири. Казактардын каны, белгилүү баатыр. Сагымбай Орозбаков вариантыдо Көкчө эпостун сюжетинде дээрлик башынан аягына чейин катышат. Атасы Айдарканды ээрчип жүрүп, эл-журтун душмандардан коргоого активдүү катышып, жоодон тартынбай нечен жолу жекеге чыгып, баатырдык көрсөтөт. "Манас" эпосунда К-нүн баатырдыгы башка каармандар менен тең катар бааланат. Сагымбайдын айтуусунда Көкчө Манаска келип кошулуп, өзүнүн биринчи эрдигин кытай баатыры Нескара менен болгон согушта көрсөтөт. Салбырында жүргөн бир курдуу балдар Манасты кан шайлап алышат. Кийин эл чогулуп Манасты кан көтөрүшкөндө К-гө төрөлүктү ыйгарышат. Башка кандар сыяктуу эле К. да Манас менен бирдикте Чүйдү, Анжиянды бошоткон жортуулдарга атасы Айдаркан баштаган колу менен катышат. Ар бир кан өз алдынча жер-жерлердеги калмак кандарына каршы жөнөгөндө К., Айдаркан Кер-Көлдөн өтүп, Алматыга ашып түшүп, Иле боюн ээлеген калмактын каны Илебинге каршы барат.

Каны мурун Манастын колу менен болгон согушта өлгөн эл каршылык көрсөтө албай багынып, Буудайбек сулууну баш кылып тартуу тартат. К. Буудайбекке үйлөнүп, Иле боюнда калат. Манас чакыртканда гана башка кандар өңдүү өз колу менен келип турат. "Манас" эпосунда Көкчө Алмамбетке байланыштуу окуяларда кеңири айтылат. Алмамбеттин келиши менен К-нүн иши илгерилеп, К-нүн көңүлү да Алмамбетке бурулуп калгандыктан, казак төбөлдөрү көрө албастык кылып аларды араздаштырууга аракеттенишет. К-нүн алабарман, ичи тар ишенбөөчүлүгүнөн пайдаланып, эл арасында Көкчөнүн аялы Акеркеч менен Алмамбет экөөнүн көңүлү жакын экен деген ушак кеп таратышат. Акылдуу Акеркеч Алмамбетти актап, Көкчөнү уяткарат. Анын Көкчөгө кылган кызматын, адамдыгын, жолдошчулугун айтат. Алмамбетти көрө албагандар акылы азыраак Буудайбекти күбөгө тартып, чагымчылдар Алмамбетти кетирип тынышат. Аягы К. жети канга кошулуп, Манаска каршы кутумга кирет, Бээжинге чоң казатка чогуу аттанат. Саякбай Каралаевдин вариантында да К. казактын каны, өзүнө ылайык Көкала тулпары бар белгилүү баатыр катары сүрөттөлөт. Анын мүнөзүндө алабармандык, мактанчаактык, ала көөдөндүк, өзүмчүлдүк өңдүү терс жактары бар экендигине карабастан ал душманга каршы тартынбай кармашкан эр жүрөк баатыр. Кийин Көкчөнүн уулу Үмөтөй чоң казатта окко учкан атасынын кунун Семетейден доолайм деп, бөөдө өлүм болот. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Көкчөкөз

Көкчөкөз — «Манас» эпосундагы каарман, көзкамандардын бири. Айрым варианттарда Көзкамандын баласы делсе (Сагымбай Орозбаков варианты, Радлов жазып алган вариант), айрымдарында Көзкаман менен К. бир тууган делет (Саякбай Каралаевдин варианты ). Көзкамандардын окуясында К. активдүү катышат, к. Көзкамандар, «Манастын» сюжетиндеги Көзкамандар окуясын.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Көңгөй

Көңгөй — мифтик кейипкер. К. жандын денеден бөлөк сакталышы мотиви Сагымбай Орозбаковдун вариантында бир канча кейипкерлердин образдары аркылуу берилген. Жомоктук-фантастикалык кейипкер К. дөөнүн образы да эпостогу ошондой образдардын бири. Аяр дөөнүн сырдуу жаны Кара куш экенин билип, Кошой аны атып өлтүргөндөн кийин гана К. шарттуу түрдө ажал табат, к. Жандын денеден бөлөк сакталышы. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Көөдөң

Көөдөң, Ыраң Көөдөн — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Саякбай Каралаевдин вариантында кытайдын үч жүз элүү жыл жашаган карысы, акылга дыйкан, кадырман адамы. Чоң казаттын алдында көп кол менен Манастын келатканын угуп кеңеш куруп жаткан кытай баатырларынын кашына келген К-гө Эсенкан өзү баш болуп ызат көрсөтүп, орун берет. Өтөр-кетер иштерди таамай көрө билген («кабарчысы азазил») К. Манасты согушуп жеңе албайсыңар, андан көрө тартуу тартып тынч багынып бергиле. Манастын акырет кетер ажалы силерден дейт. Чабала деген баатыры урушпай туруп эле чантуудан корксоңор, уруксат бергиле, мен барып чантууну байкап көрөйүн десе, Коңурбай «алжыган» деп, Ыраң Көөдөңдүн айтканына көнбөй коюшат. К. чалгында жүргөн Алмамбет менен Сыргакты утурлап барып, Алмамбетке жолугуп, Чабаланын келатканын айтып кетет. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Көөнө катмар

Көөнө катмар — «Манас» эпосундагы көөнө мотивдердин, сюжеттердин, образдардын жана көркөм туюнтуу каражаттарынын системасынан түзүлөт. «Манас» жанрдык — стадиялык жагынан негизинен тарыхый-баатырдык эпоско жатса да, анын айрым эстеликтери, айрыкча, түштүктөн жазылып алынган варианттар сюжеттик курамы, образдары, көркөм сөз каражаттары жана алардын тарыхый-филологиялык өзгөчөлүгү боюнча толук бойдон көөнө-баатырдык эпостордун катарында турат. К. к. дегенде, эпикалык чыгармачылыктын тарыхый баатырдык жана андан кийинки этаптарына таандык чыгармалардын поэтикалык түзүлүшүнөн орун тапкан, анын мазмунунда тарыхый баатырдык теманы көркөм чагылдыруу үчүн кызмат кылган көөнө, мифологиялык (тотемдик, шамандык жана башкалар) мотивдер, эпизоддор, сюжеттер, образдар жана көркөм сөз каражаттарынын тутумун түшүнөбүз.

Көөнө көрүнүштөр биринчи иретте «Манастын» сюжетинен жана образдар системасынан ачык көрүнөт. Кыз Сайкалды багынтып, акыреттик жар кылышы, Мадыкан, Макел дөө, Ороңгу жана башка каармандар, итаалы эли жөнүндөгү сюжеттер эпостун К. к-ын түзөт. Аты аталып бирок образдары ачылбаган адамноо, жетимурук, жаян жана башкалар мифологиялык жандыктар, баатырдык жомоктордо белгилүү болгон алп каракуш, тулпар, чеп кайтарган түлкү, өрдөк, аркар сыяктуу образдар да «Манастын» көөнө образдарды жана сюжеттерди кеңири камтыгандыгын көрсөтөт. «Манастын» төрөлүшү, үйлөнүшү тууралуу эпизоддор да көөнө белгилерге бай. Манас, Алмамбет, Кошой, Жолой жана башкалар каармандардын келбетин сүрөттөөдө да көөнө элементтер жыш колдонулат.

«Манаста» географиялык түшүнүктөр да тарыхый жана мифологиялык аң-сезимдин жуурулушунан турат. Жердин түбү Желпиниш — нукура мифологиялык түшүнүктүн жемиши болсо, Бээжин, Каңгай, Алтай жана башкалар топонимдер тарыхый белгилерди да алып жүрөт. Ошондой эле «Манаста» элдин космос, ааламдын түзүлүшү тууралуу байыркы түшүнүгү да сакталган (Жер, анын үстүндөгү, астындагы мифологиялык өлкөлөр).

«Манастын» көркөм сөз каражаттары да бир катар көөнө белгилерди камтыйт. Гипербола, салыштыруу, метафора, эпитет өңдүү негизги көркөм сүрөттөө каражаттарынын көпчүлүгү келип чыгышы боюнча элдин мифологиялык түшүнүктөрү менен тамырлаш (мисалы, канкор, айкөл, тоодой жана башкалар).

Көөнө белгилер «Манастын» ыр түзүлүш системасында да сакталгандыгын көрөбүз. Ар бир сап 7 — 8 муундан туруп, аллитерация, ассонанс, референдердин жыш колдонушу буга далил. Ошентип, «Манастын» поэтикалык курулушу көөнө элементтерге бай, алар өзүнчө бир катмарды түзүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Көөнө сөздөр

Көөнө сөздөр — күндөлүк речте колдонулбаган, көркөм тексттерде стилдик ыкма, көркөм каражат катары кызмат аткарган сөздөр, сөз айкаштары. К. с-дүн элдик оозеки эпосто колдонушу анын мазмуну, жанрдык-стадиялык өзгөчөлүгү, поэтикасы менен тыкыс байланыштуу. Көөнө мотив, көөнө сюжет, көөнө образдарды көркөм чагылдырууда айрыкча жыш колдонулат. «Манаста» К. с-дүн бардык түрлөрү кездешет. Белгилүү бир тарыхый учурда жашап, кийин колдонуудан чыгып калган историзмдер (зубун, тарса, ылама, мубакил, бичик жана башкалар) элдин мифологиялык аң-сезимине жана көөнө тарыхына байланыштуу түшүнүктөрдү билдирген сөздөр (жетимурук, адамноо, албын, кайып, зерчи жана башкалар) көп жолугат. Эпостогу К. с-дү келип чыгышы боюнча эки төпко бөлүүгө болот: уңгусу түрк сөзүнөн турган жана араб, иран, кытай, моңгол жана башкалар тилдерден кабыл алынган сөздөр. X. Карасаев «Манас» эпосундагы түшүнүүгө кыйынчылык келтире турган сөздөрдүн (Сагымбай Орозбаков варианты боюнча) сөздүгүн түзгөн (к. «Камус наама»). К. с. эпостун стилине көтөрүңкү эпикалык мүнөз берип, көөнө түшүнүктөрдү көркөм чагылдырууга кызмат кылат.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Көөнө сюжет

Көөнө сюжет — баатырдык - көөнө эпосторго мүнөздүү көөнө образдар катышып, көөнө мотивдердин тутумунан турган эпикалык сюжет. «Манаста» мындай сюжеттер арбын, алардын эң мүнөздүүлөрү Эр Төштүк, Алмамбет, Дөө-пери жомогу, Макел дөө, Итаалы жөнүндөгү сюжеттер болуп саналат, к. Көөнө эпос. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Көөнө эпос

Көөнө эпос («баатырдык-көөнө эпос, баатырдык архаикалык эпос, архаикалык эпос) — поэтикалык курулушун, мазмунун көөнө мотивдер, сюжеттер, образдар жана көркөм сөз каражаттары аныктаган эпос, баатырдык эпостун жанрдык-стадиялык өнүгүшүнүн алгачкы этабын чагылдырган эпикалык мурас. «Манастын» белгилүү варианттары жанрдык-стадиялык жагынан тарыхый-баатырдык эпостордун катарында турса да, анын бир айтымдары кадимки К. э-ко таандык касиеттерди толук камтыйт. Алсак, эпостун түштүктөн жазылып алынган варианттары буга далил (к. Мурат Калбай уулу, Төрө Мамыт уулу, Матисак Акбай уулу, Чал Сыдык уулу жана башкалар). Мунун өзү кыргыз эли Манас баатыр жөнүндө ар кыл жанрдык-стадиялык мүнөздөгү чыгармаларды жараткандыгын көрсөтөт. К. э-тун поэтикалык курулушунда мифологиялык образдар, сюжеттер менен бирге, алардын аткарылыш ыкмасы да өзгөчө болот. Көлөмү тарыхый-баатырдык эпостордой чоң эмес, баяндоо ыкмасы жөнөкөй келет. Негизги каармандардын образдарында тарыхый белгилерге караганда көөнө белгилер басымдуулук кылат. Эпикалык душмандар болсо дээрлик фантастикалык, мифтик белгилер менен чүмбөттөлгөн болот. Негизги көркөм сөз каражаттары катары гипербола, салыштыруу кызмат кылат. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кубайыс

Кубайыс — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Кулутка Манастын кабарын билдирип К-ты Алоокеге чабарман кылып жиберет (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 658, 659-б.).

2. Кубайыс — топоним. Кыргыздардын катаган уруусу жашаган калаа (Сагымбай Орозбаков, 2. 199). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кудайназар

Кудайназар — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. «Кудайназар куу чокмор, Курган Кошой жолдошу» жана жан бирге сырдашы, акылман. Кошойдун түшүн жоруп, Манастын келерин айтат. Кошойдун Билерик менен Жарманасты бошоткон жортуулуна катышып, келаткан жолдо кайра Манаска жардамга келип, кытайлар менен болгон согушта Жолойдон өлөт (Саякбай Каралаев, 1. 111, 112, 161). «Кудайназар куу чокмор» деген каарман «Эр Табылды» эпосунда да кездешет. Муну кыргыз эпосторунун бири-бирине таасири катары кароо керек.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кул

Кул — кожоюндун жеке менчигине айланган, эч бир укуксуз киши, кул ээлик коомдун негизги таптарынын бири. К. буюм катары эсептелип, аны сатып алган, сатып жиберген, ал түгүл өлтүрүп да салган. "Манас" эпосунда К-дун укуксуздугу «Сатыкка салып, кул кылып» (Сагымбай Орозбаков, 1. 264),— деп көрсөтүлөт. «Таятаң Темиркандай мытаамдын Дене кулу болупсуң» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 130),— деп сүрөттөлгөндөй эпосто дене К. деген түшүнүк жолугат. Дене К. — түбөлүк кул, сатып жиберсе кыңк этпеген кул деген маанини билдирет. Ал эми «Элирип кеткен кесек кул» (Сагымбай Орозбаков, 1. 64), «Оңой Манас кул эмес, Оюлгур жайы башкача» (Саякбай Каралаев, 1. 144), «Жайма көкүл жаш Айдар Өзү эптүү кул эле, Өңү сындуу кул эле» деген саптардан эпосто К. жалпы эле кудайдын кулу, адам, киши деген мааниде айтыла берээрин баамдоого болот.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Култаң

Култаң — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Үч-Турпандык Каар аярдын баласы К. Манастын келатканын Текеске кабарлап, Текес, Куяс өлгөндөн кийин Орго канга барат. Орго ат мингизип Акунбешимге кат жазып берип, К-ды андан ары жөнөтөт. Жолдо Кеймен шаага келет. Оргого жардамга жөнөгөнү жаткан Кеймен ат которуп мингизип, ал дагы Акунбешимге кат жазып берип, К-ды жолго салат. Акунбешимге кабар жеткиргени туурасында айтылбай, К-дын айтып келгени чын экен деп согуштан аярлык амалы менен аман чыгып, качып келген Сары кыяр аярдын Акунбешимге айткан сөзүндө гана эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 2. 33—34, 36, 70, 74—75, 78 — 79, 99).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кумул

thumb | 220x124px | right | Кумул шаар.

Кумул — КЭРдин Шинжаң-Уйгур автоном районунун шаар.

 Манас дастанда 
Дастандун көпчүлүк варианттарында жер аты катары колдонулат. «Кумулдан чыккан жол барбы, Курчап келип бу жерде, Кууратып жаткан кул барбы»Сагымбай Орозбаков, 1. 222; «Кумулду барып чапканда, Астында жүргөн мен элем»(Молдобасан Мусулманкуловдун варианты, Кол жазмалар фондусу, 1061-инв., 1562-б.) деген саптар бар. 

 "Манас" дастанын эпизоддук кейипкери. Көкөтөйдүн ашындагы ат чабыштын байгесине зордук кылмакка ниеттенген Коңурбай бир топ баатырларына, анын ичинде Кумулга «Ашын бузуп чыр кылып, Атын жыгып сын кылып», чыр баштамак болуп кайрылат (Сагымбай Орозбаков, 3. 260)"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4.

 Колдонулган адабияттар 

Категория:Манас эпосу
Категория:Шаарлар
Категория:Шинжаң
Кундак

Кундак — ымыркай бала бешикке бөлөнгүчө жатуучу төшөкчө. Көбүнчө төө жүнүнөн, тыбыттан же койдун уяң жүнүнөн кат-кат төшөлүп, баштык же оромо түрүндө жасалган. Сырты кездеме, таар, жаргак менен капталган. Көчкөндө алып жүрүүгө, кереге башына илип коюуга, сууктан сактоого ыңгайлуу болгон. "Манас" эпосунда көп жолугат. Мисалы, «Бешик боосу бек болсун, Кундагың боосу кут болсун!» (Сагымбай Орозбаков, 1. 70),— деп Манас төрөлгөндө Жакыптын Бакдөөлөткө кайрылганы, Семетей төрөлгөндө «Караган аман калчу эмес, Көзүндө кара калы бар эле», — (Саякбай Каралаев, 2. 223),— деп Каныкейдин К-тагы баланы Манаска көрсөтпөй турганы К-ты жаңы төрөлгөн баланын төшөнчүсү экендиги далилдейт. Каныкей менен Чыйырды Манас өлгөндөн кийин Букарга качып бара жатып жолдо Байтеректин түбүндө уктап калышат. Он эки айры мүйүздүү ак бугу келип, баланын К-ын чапкылаганда алты айлык Семетей К-ынан суурулуп чыгып кетет (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 50). Мындан, К. бешик менен бирдей эле мааниде колдонулуп, кеңири тарагандыгын билүүгө болот. Мылтыктын найынын бешиги да К. делет.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кундуз

thumb|Кундуз.
thumb|Кундуз.
Кундуз (Linnaeus, 1758):

 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Казакстан, Тажикстан. Кыргызстанда мурда Ысыккөл бассейнинин көлмөлөрүндө, Чаткалда, Нарында жана Алай өрөөнүндө жашачу. Азыркы учурда Кыргызстанда Алай өрөөнүндө, Кызылсуу дарыясынын түштүк-батыш бөлүгүндө кездешет. Чаткал жана Үзөңгүкууш дарыяларынын бассейндеринде сакталып калышы мүмкүн.

 Жашаган аймактары 
Балыкка бай, жайылмасы бадалдуу жана бак-дарактуу же аска тектеринин сыныктары бар дарыялардын жана көлдөрдүн жээктери.

 Саны 
Азыркы учурда бир нече жуптан көп эмес.

 Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары) 
Изилденген эмес.

 Чектөөчү факторлор 
Адам тарабынан кырылуусу, балыктын санынын азайышы.
Өстүрүү (колдо багуу). Белгисиз.

 Уюштурулган коргоо аракеттери 
Аңчылык жасоого тыюу салынган.

 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Алай өрөөнүндө ӨКЖА түзүү. Азыркы кездеги ареалын иликтөө үчүн Алай өрөөнүнүн территориясын изилдөө. Чаткал өрөөнүндө жана Сарыжаз дарыясынын бассейнинде болжолдуу жашоо аймактарын тактап изилдеп чыгуу.

 Статус 
III категория Critically Endangered, CR: R, C1. Кыргызстанда Lutra lutra seistanica Birula, 1912 түрчөсү жашайт. Борбордук Азиянын эки түрчөсүнүн бири.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кур

Кур
1. Кур — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Бээжиндин чоң төрөлөрүнүн бири Дуңшанын уулу. Коңурбай Бээжинге келгенден анын жанында жүргөн нөкөрү. Анжыянды таштап Манастан качып келаткан Алоокеге жолукканда Коңурбай К. экөө барганы айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 224). 

2. Кур — булгаарыдан, кайыштан жана сызма сыяктуу башка материалдардан, узун жазы кездемеден белди бууп, байлаш үчүн жасалган буюм, белге курчана турган жоолук. Эпостогу маалыматтар курдун байыртадан эле болгондугун айгинелейт: «Белине жоолук — кур берди» (Сагымбай Орозбаков, 1. 45), «Курдан кармап алганы Оодара тартып атынан Чалды жерге салганы» (Сагымбай Орозбаков, 1. 90). Ал эми К-ду моюнга салуу жеңилгендикти же кудайга жалынып тилек тилөөнү билдирет: Мисалы, «Мойнуна курун салынып» (Саякбай Каралаев, 1. 52), к. Ботокур, Боз кисе. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кур салуу

Кур салуу — 1) толук багынганын билгизип, кулдук уруп айыбы, кылмышы үчүн бирөөлөрдөн кечирим суроо. Кудай жана башкалар жогорку күчтөрдөн кандайдыр бир көмөк, жардам сурап тиленгенде жасалган жөрөлгө. Сагымбай Орозбаков варианты боюнча Манас эр жетип, катылган кара кытай, калмактардын катыгын берип, жоосу да, досу да көбөйүп турган чакта Алтай жериндеги кыргыз, казак элинин аксакалдары чогулуп, Ала-Тоого кетүү үчүн кеңешкенде: «Мойнуна курун салынып Боздоп турду Бай Жакып Жаратканга жалынып» (Сагымбай Орозбаков, 2. 218). Ала-Тоого көчүү үчүн ак жол тилейт. Радлов жазып алган вариантта «Семетей» бөлүгүнүн окуясы кырк чоронун чыккынчылыгын баяндоо менен башталат. Аталган эпизоддо Манас баатыр менен жоону бирге жоолашкан, доону бирге доолашкан жоокер чоролор — деп Семетей өтө кадырлаган кырк чоро качканда аларды артынан кууп жетип ызаттаган сезим менен урматтап таазим кылып кайрылуусу жөнүндөгү эпикалык баян айтылат. «Эне болуп үйрөткөн, ата болуп дуулаткан чором, атыңдын оозун бура тур» — деп Семетей Тайбуурулду алдыларына тартат. Кырк чоро болбогондо курун салып, башын тартуу кылат. "Манас" эпосунда Семетей баатырдын акыркы үмүт, ишеним менен «атамдан калган мурапы» деп кырк чорого тулпар атын тартып, мойнуна курун салып, башын тартуу кылып, өтүнүп турган учуру кечирим суроонун эң жогорку чеги жана жеткен жери.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Кутан Алп

Кутан Алп — «Манас» эпосундагы мифтик каарманы. К. а. эпостун байыркы катмарын түзгөн кейипкерлерден. Бул тарыхта белгилүү кара кытайлар (кидандар) менен байланыштуу эпоним. Кутан «кидан» этнониминин өзгөргөн түрү, бирок эпосто К. а. менен Китен алп экөө эки башка дөө катары берилген. «Манаста» бирде «Кулан куйрук Кутан алп» (Сагымбай Орозбаков, 3. 99), бирде «Кулагы темир Кутан алп» (Саякбай Каралаев, 1. 80) болуп айтылат. К. Китен алп. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Анвар Куттубаева

Куттубаева Анвар Жалпы маалыматТөрөлгөндө берилген аты: Куттубаева АнварТуулган жылы: 1915-жыл Өлгөн жылы: 1977-жылТуулган жери: Фрунзе шаары, КыргызстанӨлгөн жери: Фрунзе шаары, КыргызстанСөөгү: Ала-Арча көрүстөнүнө коюлган, Бишкек шаары, КыргызстанӨлкө: 22px|border|CCCР желеги СССР→22px|border|Кыргызстан желеги КыргызстанИшмердүүлүгү: театр артисти , ырчыНаамдары: 
 
Кыргыз ССРинин эл артисти 
Куттубаева Анвар – театр артисти, ырчы. 

 Өмүр баяны 
Куттубаева Анвар — Кыргыз ССРинин эл артисти (1939). 
Фрунзе педтехникумунда окуп, актёрдук чыгармачылыгын андагы драма ийриминен баштаган. 
1929-жылы кыргыз театр студиясына кирген. А. Островскийдин «Жок жерден табылган алтынында» Настянын, К. Жантөшөвдүн «Карачачында» Карачачтын ролун ойногон.
Жөндөмдүү вокалист Куттубаева (сопрано) музыкалык драма спектаклдеринде жана операларда: Зулайканын (Ж. Турусбеков, «Ажал ордуна»), Чынардын (Ж. Бөкөнбаев, “ Алтын кыз”, Калыймандын (В. Власов. А. Малдыбаев жана В. Фере, «Айчүрөк»), Чолпондун (М. Раухвергер, «Көкүл») 
партияларын аткаруу менен кыйла ийгиликке жетишкен, элдик ырларды да мыкты аткарган. 
1946-жылдан кыргыз филармониясында иштеп, улуттук бий ансамблин жетектеген. 
1952-жылдан Кыргыз драма театрында иштеген. 
Куттубаева комедиялуу ролдорду да зор чеберчилик менен аткарган. 
 Негизги ролдору 
Карачач (К.Жантөшөв «Карачач")
Анна Павловна (К.Крапива, “Акыркы күлгөндүн арманы жок”) 
Калбүбү (Т.Абдумомунов «Атабектин кызы») 
Феклуша (А.Островский, «Добул») жана башка. 
 Сыйлыктары 
Ленин ордени 
Эмгек Кызыл Туу ордени 
«Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Чүй облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Категория:Кыргыз театры
Категория:Кыргыз маданияты
Куяс

Куяс — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Маңгул аяры. Култаңдан Манастын кабарын уккан Текес кан күндүк жердеги К. аярды атайын киши жиберип, тез келсин деп чакыртат. Текестин коркконун көргөн К. аны жооткотуп: «Ортодо төрт буруттур, Ошондон коркуп жүргөнүң Сени да кудай уруптур!» — дейт да Манастын колу келчү жолдогу бак-шак, чөп-чарды арып-дуба окуп эсеп жеткис жаракчан аскерге айлантып коёт. К-тын аярлык өнөрүнө тең берген Текес Манастын колунун өтө албасына ишенип, даярдыксыз, беймарал жатып алат. Найза сайса найзаларын сунуп, мылтык мээлесе мылтыктарын колуна алып, кыйкырса кыйкырып, бет маңдай келген адам эмне иш кылса ошону жасап, жолду тосуп турган аскердин сырын Бакай билип, Манаска, колго айтат. Душмандын амал аскерин дары төгүп өрттөп жиберишип, Текестин ордосуна кирип барышат. Каарданган Текес адегенде К-ты, анан өзүн-өзү өлтүрөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 35 — 45).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу