Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Оромпой

ОРОМПОЙ – сыңар аяк секирип ойнолчу балдар оюну. Үч түрү бар: 
1. балдар 2 тарапка (топко) бөлүнүп, тегерек тартып турушат. Чучукулак боюнча оюн баштоочу 1-топ сыңар аяктап (бир буту менен) секирип тегерете сызылган чийиндин үстүнө турушат да, сызыктын сыртындагы атаандаштарын тегеректин ичине киргизбей бүгүлгөн буту менен тебүүгө аракеттенишет. 2-топтун балдары тигилердин бирөө жыгылып же оболой түшкөндө, тептирбей тегеректин ичине кирип кетсе уткан болот. 2-топтун балдары сыңар аяктап тегерете сызылган чийиндин үстүнө турушуп, 1-топтун балдарын тегерекке киргизбөөгө аракет кылышып, оюнду улантышат. Бул оюн тегерек оропой деп аталат; 
2. бир бутун көтөрүп, 2-буту менен корозчо сороктогон 2 бала ийиндери же омуроолору менен бирин бири ургулашат. Кимиси жыгылса же эки буттап басып калса, ошонусу жеңилген болот. Бул оюн короз оромпой деп аталат; 
3. бир нече бала бир бутун көтөрүп, секирип чуркап жарышат. Ким мурда чекке жетсе, ал жеңет. Бул оромпой жарыш деп аталат.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Орто Кайырма көрүстөнү

ОРТОКАЙЫРМА КӨРҮСТӨНҮ – б. з. ч. 3–1-кылымда жана б. з. 1–3-кылымда сак, усун уруулары калтырган дөбө-мүрзөлөр. Калинин районунун Эркинсай кыштагынан 1 км түштүк тарапта. Бийиктиги 2–3 метр, айланасы 20–40 метр эки дөбө мүрзөдөн турат. Мүрзөлөрдөн карапа идиштер, тиричиликке керектүү башка буюмдар табылган.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Орус жергиликтүү мектептери

ОРУС-ЖЕРГИЛИКТҮҮ МЕКТЕПТЕРИ – Октябрь революциясына чейин Орто Азия менен Түштүк Казакстанда орусча билим берүүчү мектептер. Падыша өкмөтүнүн Түркстан аймагындагы өкмөт башчылары жергиликтүү калкты окутуу жана мусулман дининин таасирин басаңдатуу үчүн ачкан. Окуу орус тилинде жүргөн. Бул мектептер негизинен колонизатордук максатты көздөгөнү менен жергиликтүү калкты орус тили жана маданияты менен азыноолак тааныштырган. Кыргызстандагы алгачкы Орус-жергиликтүү мектептери 1884-жылы Токмок шаарына жакын Каракоңуз кыштагында, 1887-жылы Ошто, 1894-жылы Каракол уездинде ачылган. 1903-жылы Токмоктогу орус-тузем мектебинде 120га жакын кыргыз, өзбек, татар, орус балдары билим алган. Октябрь революциясына чейин Кыргызстанда 16 мектеп иштеп, 750дөй адам (анын ичинде 670ы жергиликтүү калктын балдары, алардын 56сы кыздар) таалим алган.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Түлбер

Түлбер – байыркы кыргыздардын бир уруусу (6–10-к). Учурда Минуса ойдуңуна (Хакасия) туташ жашаган, кыргыздарга теги жакын шорлордо да түлбер аттуу урук бар. Алардын теги байыркы Енисей (Минуса) аймагынын кыргыздары менен байланышы бар. В.В.Радлов 9-кылымдан тартып кыргыздар биротоло мекендей баштаган азыркы Тувада (Уюк жана Туран дарыяларынын ортолугу) табылган таштагы жазуудагы түлбер (тюлбер) этнонимин енисейлик кыргыз урууларынын биринин аталышы катары карайт. 

Бул эстелик-эпитафия Кыргыз кагандыгындагы жогорку даражалуу бийлик адамы Учин Күлүктиригке арналганы маалым. Кыргыз түлберлер (10-кылым) азыркы Туванын түндүк аймактарында, Минуса ойдуңуна жамаатташ жерлерде көчүп-конуп жашашкан. Айрым изилдөөчүлөр 9-кылымда түлберлер Минуса ойдуңунан азыркы Тувага Кыргыз кагандыгынын уйгурларга жасалган чабуулунан соң көчүп келишкенин белгилешет. 

Г. Ф. Миллер өз эмгегинде казак-орустарга 1616-жылы салык төлөгөнү жөнүндөгү маалыматты берет. 17–18-кылымдарда түлберлер Кузнецк шаарына жакын Том дарыясына жамаатташ жерлерди байырлашкан. түлберлердин каада-салтын, жашоо-турмушун көрүп, каттоого алгандар телеут, алтай (түштүк алтайлар), качин, батыш тувалыктарга генетикалык жалпылыкта деген ойлорду айтышат. Этнонимди бүгүнкү кыргыздардын түлөө-берди, түлөөлү ж.б. уруктары менен окшоштуруп кароого негиз бар.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Орхон түрктөрү

ОРХОН ТҮРКТӨРҮ – 5–8-кылымда Борбордук Азияны мекендеген түрк уруулары. Ашина уруусу жетектеген түрк уруулары 460-жылга чейин гунндардын мамлекетинин курамына кирген. 460-жылы алар жужандарга (аварлар) баш ийип калышат. Жужандар аларды Алтайга көчүрүшкөн. Бул жерде түрктөр бай кендерди өздөштүрүп, темир эритип турушкан. Түрк башчылары Асад-шад, Туу жана Бумын мыкты жабдылган кубаттуу атчан аскерлеринин жардамы менен алтай урууларын өздөрүнө багындырган. 552-жылы жужандарды талкалап, Улуу Түрк кагандыгын (552–603) түзүшкөн. Орхон түрктөрүн 745-жылы уйгурлар талкалаган. Алар 10-кылымга чейин жарым-жартылай өз алдынчалыгын сактап калган.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Түмөн башы

Түмөн башы (моңгол) – түрк аскер системасында он миң аскерден турган кошуундун кол башчысы.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү. А. Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө. Ж. Осмонов (төрага) Т. Н. Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Орто Азия тарыхы‎
Социал-Туран, партия

Социал-Туран партиясы – 20-кылымдын 30-жылдарында Орто Азиядагы бир катар жергиликтүү саясий жана маданият ишмерлерине (партиялык, советтик кызматкерлер, интеллигенция өкүлдөрү ж. б.) пантүркисттик буржуазиялык улутчул максатты көздөгөн деген жалган жалаа коюп, жазалоо үчүн чыгарылган уюм.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN 
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Саясий партиялар
Сөөктү көмүү салты

Сөөктү көмүү салты, анын көп түрдүү мотивдери диний ишенимдер менен тыгыз байланышкан. Сөөк көмүү адаты диний идеологиянын эң консервативдүү тармагы. Сөөктү көмүү салтынын айрым белгилеринин өзгөрүшү этностук топтордун дүйнөгө болгон көз караштарындагы бурулуштарга байланыштуу. Сөөктү көмүү салты – диний системанын натыйжасы. Жөрөлгөнүн өзүндө өлгөн адамдын жынысы, социалдык абалы, теги, ал түгүл өлүмдүн мүнөзү да эске алынат. Ар бир этностук топтун диний түшүнүгүнө ылайык, кыйла жылдары калыптанган өзгөчө белгилери болот. Ар бир байыркы көрүстөн тобун казып изилдегенден кийин тарых илиминин карамагына ошол эстеликти калтырган коомдун турмушу боюнча булак келип түшөт. Сөөктү жерге берүү, тескерисинче изоляциялап чопо идишке, табытка салуу, өрттөп көмүү (кремация), жерге көмүү (ингумация), этинен ажыратып көмүү, сөөгүн бакка асып коюу, маркумдун өздүк буюмдарын гана көмүү, жаткан, отурган, бүрүштүрүлгөн абалда, көмкөрөсүнөн жаткырып көмүүдө ж.б. бири-биринен айырмаланган түрлөрүн ажыратууга болот. Сөөктү көмүү салтын окуп үйрөнүү “тафология” деп аталат. (гр. тафос – мүрзө, сөөктү көмүү, көмүлгөн жер; логос – билим, окуу). Археологдор жана этнографтар үчүн бул салтты изилдөө менен ар бир калктын салтындагы байыркы белгилерди таап чыгышат. Салтка кирген жаңычылдыктар тез баамдалат. Байыркы жана орто кылымдагы калктардын сөөктү көмүү салты менен кошо алардын материалдык маданиятын изилдөө мүмкүнчүлүктөр арбын, себеби адам каза болгондо ага тиешелүү жана салт талап кылган буюм, маркумдун ритуалдык тамагы табылат. Кээ бир учурда жанына мал кошо коюлган, айрыкча жылкы толук жабдыгы менен кездешет. Кыргызстандагы б. з. ч. 2-миң жылдыктан тартып б.з. 2-миң жылдыгынын ортосуна чейинки байыркы жана орто кылымдардагы калктардын көрүстөндөрү казылып, изилденүүдө. Көрүстөндөр бир канча бейиттен турат.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Каада-салттар
Столыпиндик агрардык реформа

Столыпиндик агрардык реформа – 1906–17-ж. Россияда дыйкандардын жер ээлиги жөнүндө кабыл алынган буржуазиялык иш-чаралар. Россия Министрлер Советинин төрагасы П. А. Столыпиндин атынан аталган. Реформанын максаты орустун дыйкан жамиятын бузуу жана жерди жеке менчикке бекитүү, жерсиз жана жери аз дыйкандарды Сибирге, өлкөнүн чыгыш аймактарына, ал эми Кыргызстанга көчүрүү болгон. Ушул реформанын негизинде 1906–14-ж. Жетисуу облусуна көчүрүлүп келгендерге жергиликтүү элден 2708226 теше (Пишпек уездинин Сарыбагыш болушунан 1910–13-ж. 48216 теше, Суусамыр болушунан 1912-ж. 98466 теше, Пишпек уездинен 714 миң теше, Пржевальск уезди боюнча 422 627 теше) жер алынган. 1913–15-ж. Фергана өрөөнүндөгү кыргыздардын 81 миң теше жери алынган; Россиядан көчүрүлүп келгендердин 46 кыштагы пайда болгон. Мындан башка бир топ жер казынанын фондусуна алынган. Пишпек жана Пржевальск уезддеринен бул фондуга 352 440 теше жер өткөн, Столыпиндик агрардык реформа агрардык маселени чече алган эмес. Айыл-кыштактарда таптык карама-каршылыкты ого бетер ырбаткан. Кыргызстанда улуттук-боштондук күрөшүнүн күчөшүнө кошумча себеп болгон. Столыпиндик агрардык реформасынын ишке ашпай калышы падышалык жеке бийлик жоюлмайынча агрардык маселе чечилбей тургандыгын аныктаган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сужин-Давандагы таш бетиндеги жазуу

Сужин-Давандагы (Сужийн Даван, Монголия) таш бетиндеги жазуу – эпиграфикалык эстелик. 

Энесай кыргыздарынын 9-кылымда күчтүү мамлекет түзүп, Борбордук Азияга үстөмдүгүн орното баштаган учурду чагылдырат. 

1900-ж. Густав Рамстедт Моңголияга уюштурган өзүнүн 1-экспедициясында Дзамар (Хангай) тоосунун түндүк-батышындагы Сужин-Даван ашуусунун Долон-Булугейин-Тала деген жеринен, кыйраган таш коргонду жана руна сымал жазуусу бар таш мамыны тапкан. 

Рамстедт 1909-ж. археолог жана этнограф Саккари Пяльси менен бирдикте изилдеп, жазууну окуп чыккан. Калыңдыгы 10 см жана бийиктиги 90 см таштагы жазуу жакшы сакталган. 

Таштын жылмаланган бетинде 9 сап жазуу жогортон төмөн карай жайгашкан жана кошумча 2 сап жазуу төмөнүрөөк орун алып, таштын бетине туурасынан жазылган. 

Таштын жогору жагындагы чегилген тамга жазуунун сыртында калган. 1942-ж. А. Н. Бернштам жазуунун биринчи сабында эскерилген Яглакар хан деген ысымды 9-кылымдын 40-жылдарында Жуңгарияга жана Бешбалыкка чабуул койгон енисейлик кыргыздардын ханы деп, аны эпостук каарман Манастын аты менен байланыштырган. 

Ал Яглакар ханды Манастын прототиби катары көргөн. 

Бирок, 1959-ж. С. Г. Кляшторный аталган жазууда эскерилген Яглакар хан 840-ж. кыргыздар тарабынан кыйратылган уйгурлардын башкаруучу династиясы яглакарлардын акыркы өкүлдөрүнөн экендигин далилдеген. 

Анын текстинде: 

«Мен яглакар хандарын куудум Уйгур өлкөсүнөн. 

Мен – кыргыздын уулумун. 

Мен Бойла Кутлуг Йарган. 

Мен Кутлуг Бага-таркан Эгенин буйрукчусумун (жогорку мансаптагы кызматкер). 

Мен тууралуу аңыз Чыгыш менен Батышка жетти. Мен бай элем: менин он айылым бар эле, жылкыларым сан жеткис. 

Менин жети кичүү бир тууганым, үч уулум, үч кызым бар эле. 

Уулдарымды үйлөндүрдүм, кыздарымды калыңсыз эрге бердим. Насаатчыма жүз жээрде ат бердим. 

Мен өзүмдүн балдарымды-кыздарымды жана уулдарымды көрдүм. Мен эми аларды калтырып кеттим. 

Менин уулдарым! Менин насаатчымдай элдин катарында болгула! Ханга кызмат өтөгүлө! 

Кайраттуу болгула! Менин улуу уулум күтүүсүздөн кетти. 

Өлүм алдында мен аны көрбөдүм! Менин уулум – менин арстаным!»,– деп жазылган. 

Бул жазма Энесайдагы кыргыздардын Борбордук Азиянын кеңири аймактарына бийлигин орноткон доорун чагылдырып, Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн жаңы империялык түзүлүшүн жана мамлекетти идеологиялык жактан бекемдөөгө умтулган саясаттын өкүм сүргөндүгүн ырастайт.

 Колдонулган адабият 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. — Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. — 288 бет. — (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). — (ISBN 5-89750-028-2)

 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Маданият
Категория:Археология
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Винсент Ван Гог

Винсент Виллем Ван Гог (нидерланд тилинде Vincent Willem van Gogh, 30 март 1853, Түндүк Брабант, Грот-Зюндерт, Нидерланддар — 29 июль 1890, Парижге жакын Овер-сюр-Уаз, Франция) — бүткүл дүйнөгө атагы чыккан нидерланддык сүрөтчү. Жаш кезинде сүрөт сатуучу фирмада жана чиркөөдө кызмат кылган. 1881-85-жылы Голландияда жашаган. 30 жашында сүрөт тарта баштап, адепки чыгармаларында («Дыйкан аял», 1885; «Картошка жеп жаткандар», 1885) карапайым адамдардын турмушун чагылдырган. 19-кылымдагы сынчыл реализмдин салттарын жолдоп, кыйынчылыкта жашаган элдин абалын көрсөткөн эмоциялуу, курч психол. образдарды түзгөн. 1886-88-жылы Парижге келип, импрессионисттик живопись менен япон гравюрасын үйрөнгөн, француз сүрөтчүлөрүнөн таалим алган. Бул жерде «Сена көпүрөсү» (1887, Амстердам, Ван Гог музейи), «Танги атанын портрети» (1887, Париж, Роден музейи) деген сүрөттөрдү тарткан. 1880жылдар Baн Гогдун зор чеберчиликке жетишкен учуру болгон. Бул мезгилде ал «Сент-Мари балыкчыларынын кайыктары» (1888, Амстердам, Ван Гог музейи), «Арлидеги кызыл жүзүмзар» (1888, Мамлекеттик көркөм сүрөт музейи) жана башка көптөгөн пейзаж, портрет, натюрмортторду жараткан. Анын чыгармачылыгына ачык боёктуулук, курч эмоциялуулук, драматизм, социалдык нааразылык, өзүнчө ыкмалар мүнөздүү. Baн Гогдун чыгармачылыгынан европа маданиятынын тарыхындагы татаал, бурулуш учур жана 19-кылымдагы реализм менен буржуазиялык гуманизмдин кризиси даана байкалат.

 Өмүр баяны 
Дин кызматкеринин үй-бүлөсүнөн. Жаш кезинде сүрөт сатуучу фирмада жана чиркөөдө кызмат кылган. 1881-1885-жылы Голандияда жашаган. 30 жашында сүрөт тарта баштаган. Адепки чыгармаларында карапайым адамдардын турмушун чагылдырган. XIX-кылымдагы сынчыл реализмдин салттарын жолдоп, Кыйынчылыкта жашаган элдин абалын көрсөткөн эмоциялуу,курч психологиялык образдарды түзгөн.

1886-1888-жылдары Парижге келип, импрессионисттик живопись менен япон гравюрасын үйрөнгөн, франсуз художниктеринен таалим алган. Бу жерден көптөгөн пейзаж, портрет, натюрмортторду жараткан.

1880-жылдар ̶ Ван Гогдун зор чеберчилике жетишкен учуру. Анын чыгармачылыгына ачык боёктуулук,курч эмоциялуулук, драматизм, социалдык нааразылык,өзүнчө ыкмалар мүнөздүү. Ван Гог чыгармачылыгынан европа маданиятытын тарыхындагы татаал,бурулуш учур жана XIX-кылымындагы реализм менен буржуазиялык гуманизмдинкризиси даана байкалат.

 Ван Гогко арналган кино-филимдер 
 Өмүргө суктануу (фильм, 1956) — США
 Ван Гог (фильм) — Франция, 1991, режиссёр Морис Пиала
 Өмүргө суктануу (фильм, 1999) — Япония
 Винсент Ван Гог (документалдык фильм, 1999) — Франция
 Винсент менен Тео — США, 1990, режиссёр Роберт Олтмен
 Ким Доктур — 5 сезон, 10 серия («Винсент менен Доктур»)
 Түш(фильм, 1990) - «Каргалар» эпизоду, режиссёр Акира Куросава

 Галерея 
 Автопортреттери 

 Күн карамалар 

 Ирис гүлдөрү 

 Пейзаж 

 Ар түркүн 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Инсандар
Категория:Маданият
Категория:Европа
Спафарий Милеску

СПАФАРИЙ МИЛЕСКУ Николай Гаврилович (1636–1708) – элчи жана илимпоз. Румынияда туулган. 1653–71-ж. молдаван жана валах төбөлдөрүнүн элчиси катары милдет аткарган. 1671-ж. диний миссия менен Москвага жиберилип, элчилик мекемеде иштеген. 1675–78-ж. Пекинге жиберилген орус элчилигин жетектеген. 1671–75-ж. тарыхый жана динияттык бир катар эмгектер жазган. Азияга арналган эмгегинде Енисейдеги кыргыздар жөнүндө да маалыматтар бар.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Аза кийими

Аза кийими – жакыны өлгөн аялардын аза күтүү мезгилинде кийип жүрө турган кийими. Аза кийими сөөктү коюп келгенден кийин кийилген.

Түндүк кыргыздарда жесир аял кара көйнөк кийип, кара кемселди желбегей жамынып алат. Башына токол элечек кийип, анын ээк алмайы түшүрүлгөн абалда болот.
Күйөөсү карыган жашка жетип каза болсо жесири элечектин үстүнөн ак жоолук салынып, ак кыргак менен байлап коёт, ал эми орто жаштагы куракта каза болсо, анда элечектин үстүнөн кара жоолук салынат, кара кыргак менен байлап коюшат.

Түштүк кыргыздардын айрым топторунда аза кийими түндүк тараптын кыргыздары менен окшош. Айырмасы, кара жоолукту көк же жашыл жоолук менен алмаштырат.
Басыз, кутчу, мундуз урууларында жоолук менен чекесин байлап, төбөсүн ачык калтырган. Маркумдун туугандары да аза кийимин кийишет. Көк көйнөктү кыркына чейин кийишет.
Ичкилик тобундагы кыргыздардын аза кийиминде көк түс үстөмдүк кылат. Маркумдун өтө жакын туугандары, ага-инилери, балдары көк көйнөк кийет.

Жесир аял кооздук буюмдарын тагынбайт. Аза кийимин жесир аялдын төркүнү алып келип кийгизген. Аза күтүү мезгили бүткөндө актыгын да (ак кийити) төркүнү алып келген. Бул балким эндогамдык никенин калдыгы болушу мүмкүн. 
Эгер жесир аялды өз колдорунан чыгаргысы келбесе, күйөөсүнү өз туугандары аза кийимин атап кийгизиши мүмкүн болгон.

Аза кийими жылдык ашынан кийин (түштүк кыргыздардын айрым топторунда исламдагы 3 айттыктан кийин) чечилет. Ал кийит мурда колунда жок аялдарга берилген же өрттөлгөн.

 Интернеттеги шилтемелер 
 Колдонулган булактар 
Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк, түз. О.К. Каратаев, С.Н. Эралиев, Бишкек 2005. ISBN 9967-13-159-4
Айры

thumb|300px|right|Айры менен чөп жүктөө
Айры ─ айыл чарба шайманы. Аны кыргыздар учундагы иймек темирлердин санына жараша бешилик, төрт илик, үч илик деп да аташары белгилүү. 
Аш Айры- тамак жечүү шайман.

thumb|250px|left|темир жана жыгач айрылар
Айры чөп, саман жыйноодо, үй чарбасындагы башка жумуштарды аткарууда колдонулган негизги шаймандардын бири. Илгери жыгач айры колдонулган, темирдин кеңири таралышынан соң, темир айры колдонулуп калган.

 Колдонулган булактар 
Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк, түз. О.К. Каратаев, С.Н. Эралиев, Бишкек 2005. ISBN 9967-13-159-4

Категория:Тиричилик буюмдары
Категория:Этнография
Категория:Таажы-2012
Кыпчуур

thumb|Ургаачы Европа кыпчууру, Forficula auricularia

Кыпчуурлар — каскак жандыктардын бир түркүмү.

 Колдонулган адабияттар 
 Айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү (А. А. Алдашев)

Категория:Курт-кумурскалар‎
Кетмен

thumb|Кетмен менен иштөө (Вьетнам, 2009).
Кетмен — дыйканчылыкта кеңири колдонулуучу эмгек куралы. 

 Тарыхы 
Кетмен байыркы доорлордо дыйканчылык менен кошо пайда болуп, адегенде таштан, андан соң колодон, кийин темирден жасалган алгачкы куралдардын бири.
Кетмен колдонулган алгачкы аймактарга Байыркы Египетти, Эки Дарыя аралыгын, Мавераннахр, Инд-Ганг аймагын жана эзелки Кытайды кошууга болот.

 Түзүлүшү жана жасалышы 
Анын уңгусу, башы жана сабы болот. кетмендин башы үч бурч, тегерек же сүйрү формада келип, жалпак курч темирден узундугу 25-30 см, эни 20-30 см болуп учурда өндүрүштүк ыкма менен жасалат. Анын салмагы 2-3 кгдын айланасында болот. 

Уңгусуна 5-7 см келген жоон түтүкчө ширетилет же кадалат да, ага 1,5 метрлик түзүлүшү жумуру жыгач сапталат, Бети жылмаланып, мизи курчутулуп, уңгусу жанынан эки чети ичин көздөй бир аз кайрылат. 

Кетмен ушул күндөрдө да жергебиздеги дыйканчылыкта кеңири колдонулуп келет.

 Колдонулган булактар 
 Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк, түз. О.К. Каратаев, С.Н. Эралиев, Бишкек 2005. ISBN 9967-13-159-4

Категория:Тиричилик буюмдары
Категория:Эмгек куралдары
Категория:Этнография
Категория:Айыл чарба
Сулайманов, Харки Юсупович

Сулайманов, Харки Юсупович (1895–1937) – Жетисууда Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөштүн катышуучусу. Верныйдагы орус-тузем мектебин, 1928-ж. Ленинграддагы партиялык мектепти бүтүргөн. Совет бийлигин чыңдоо үчүн дуңган, уйгур, казак эмгекчилеринен кошуун уюштурууга катышкан, атчандар полкунун аскер комиссары. Кыргызстанда Ферганадагы контрреволюциячыл күчтөрдү талкалоого катышкан. Кийин советтик жана чарбалык ар кандай кызматтарда эмгектенген.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Түндүк-Батыш Монголиядагы кыргыз уруктары

Түндүк-Батыш Монголиядагы кыргыз уруктары моңголдордун дэрбэт, урянхай, хотон жана мингат (мангут-мангыт) урууларынын курамынан кездешет. Кыргыз уруктары бул уруулардын курамына 12–14-кылымдарда кара кытай, моңгол жапырыгында, айрымдары енисейлик кыргыздар Жуңгар хандыгы тарабынан зордоп көчүрүлгөн мезгилден соң кирген. 1703-жылы 4000 түтүн кыргыз Цеван Рабдандын аскерлери тарабынан Жуңгарияга көчүрүлүп кеткендигин орус документтери тастыктайт. Этностук топтордун баарында тең, кыргыз аталышы менен бирге бурут аттуу уруктар да кездешет.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия”, Бишкек 2003. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети. “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”.

 Интернеттик шилтемелер 
Категория:Кыргыз тарыхы‎
Категория:Монголия