Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Станиславский системасы

thumb|upright|К. С. Станиславский (1863-1938).
Станиславский системасы — К. С. Станиславский иштеп чыккан сахна чыгармачылыгынын теориясы менен методологиясынын шарттуу аты.
 
Адегенде актёр менен режиссёрдун ишине практикалык жол көргөзүүгө багыталган. Станиславский системасы кийин сахнадагы реалисттик искусствонун адистик жана эстетикалык негизи катары мааниге ээ болгон. Станиславский аны өз чыгармачылык пед. тажрыйбасына А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, А. Н. Островский, М. С. Щепкиндин салттарына, айрыкча А. П. Чехов менен М. Горькийдин драматургиясына таянуу менен МХАТта калыптандырган. 

thumb|Гамлет (1911).
Станиславский системасы — турмуш логикасы боюнча мурдатан ойлонулган образдын жандуу аракети ар бир оюнда накта турмуштагыдай аткарылышын теориялык туюнтмасы. Чыгармадагы негизги ойду («данекти») өз алдынча же режиссёрдун жар дамы менен ачуу аркылуу аткаруучу өз алдына идеялык чыгармачылык максат коёт. Станиславский чыгармачылыктын элементтери деп эсептеген актёрдун акыл-эси, эрки, сезимталдыгы, ички-сырткы сапаты, элестете, туя билүү жөндөмү, сүйлөө өнөрү дайыма өркүндөп турганда гана сахнада накта чыгармачылык шык туудуруп, актёрго кейипкердин кейпин кийүүгө өбөлгө түзөт. Актёр сөздү сүйлөөдөн мурда ага себепкер кыймыл-аракетти жасаганда гана сөз таасирлүү болоруна көп көңүл бурган.

Станиславский системасы советтик театрдын теориялык ири жетишкендиги болуу менен сахна өнөрүндө социалисттик реализмдин методун бекемдөөгө өбөлгө түзгөн.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Театр
Стандарттуу титрленген эритмелер

Стандарттуу титрленген эритмелер - реактивдердин белгилүү так концентрациядагы эритмелери.
 
Мындай эритмелер көлөмдүк анализдин бардык методдорунда негизги жумушчу эритме катары колдонулат. Көлөмдүк анализде аныкталуучу заттын саны аны менен реакцияга толук кирген реактивдин стандарттуу титрленген эритмесинин көлөмү аркылуу эсептелип табылат. 

Стандарттуу титрленген эритмелердин концентрациям. негизинен 1 л эритмедеги эриген заттын г-эквнин саны аркылуу туюнтулат. Бул сан эритмелердин нормалдуулугун корсотот. Мис., 1 л эритмеде 0,5 г-экв зат эриген болсо, бул эритмени жарым нормалдуу, ал эми 0,1 г-экв эриген болсо, денинормалдуу эритме деп атайт (0,1 н). 

Айрым учурларда титрленген эритменин концентрациям титр (Т) менен туюнтулат. 1 мл эритмедеги эриген заттын өлчөмү менен белгиленген санды титр деп атайт да, г/мл чондугу менен туюнтат. Хим. жактан туруктуу заттардын Стандарттуу титрленген эритмелерин даярдаш үчүн алардын белгилүү салмактагы өлчөмү белгилүү көлөмгө чейин тиешелүү эриткичте эритилет да, эритменин титри же нормалдуулугу табылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Химия
Сталагмит

Сталагмит (гр. stalagma - тамчы) - карст үңкүрүнүн таманынан үстүн көздөй конус, шиш, мамы, упчу түрүндө салааланып турган минерал зат.
 
Бикарбонат кальций эриндисинин уңкүрдүн төбөсунөн тамышынан пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Минералдар
Василий Дегтярёв

Дегтярёв Василий Алексеевич (2-январь 1880, Тула — 16-январь 1949, Москва) — атма курал-жарак боюнча советтик конструктор, инженердик-артиллериялык кызматтын генерал-майору, техника илимдеринин доктору (1940), Социалисттик Эмгек Баатыры (1940). 

 Биография 
Дегтярёв Василий Алексеевич 1880-жылы 2-январьда Тула шаарында туулган. 1901-жылы аскердик кызматтка чакырылган. Ал Ораниенбаумдагы офицердик аткычтык мектептин алдындагы курал-жабдык устаканасында кызмат өтөгөн. 1905-жылдан тартып курал-жабдык полигонунун устканасунда темир уста болуп эмгектенген.

Владимир Фёдоровдун жетекчилигинин алдында алгачкы орус автоматикалык винтовкасынын үлгүсүн иштеп чыгара баштаган. 1916-жылы автоматикалык карабинди ойлоп табып, сынап көргөн.

1941-жылдан тарта КПСС мүчөсү. Дегтярёв - атма курал-жарак түзүү боюнча СССРдеги биринчи конструктордук бюронун жетекчиси. 

1927-жылы 7,62 милиметрлүү кол пулемёт (ДП) жасап, анын базасында авиацияылк (ДА жана ДА-2) жана танкалык (ДТ) пулемёттор.

1934-жылы тапанча-пулемёттун бир нече түрүн түзгөн.

1930-жылы түзүлгөн 12,7 милиметрлүү ири калибрдүү пулемёт 1938-жылы Г. С. Шпагин өркүндөткөндөн кийин зениттик пулемёт (ДШК) болуп пайдаланылган.

1939-жылы Дегтярёв системасындагы станокту пулемёт жасалган. Улуу Ата Мекендик согушта армия Дегтярёв түзгөн 14,5 милиметрлүү танк атуучу мылтыкты (ПТРД) жана 1944-жылкы үлгүдөгү кол пулемётту алган.

СССР Жогурку Советинин депутаты.

СССР мамлекеттик сыйлыгынын төрт жолку (1941, 1942, 1944, 1949) лауреаты. Левин ордени, башка 4 орден жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Социалисттик Эмгек Баатырлары
Анатолий Ставенков

Ставенков Анатолий Васильевич (3. 12. 1896-ж. т., Могилёв обл., Быхов району, Косичи кыш. - 5. 1968, Москва) - советтик аскер начальниги, генерал-майор (1943).
 
 1932-жылдан КПСС мүчөсү. 
 Жарандык согуштун катышуучусу. 
 1919-ж. Урал командирлик курстарды (1924, 1925, 1929), 1940- ж. К. Е. Ворошилов атындагы Генштаб академиясынын жогорку командирлер курамынын курсун бүткөн. 
 1919-ж. Аткарск шаарында уюшулган өзүнчө Кыргыз атчандар полкунун 2-эскадронуна командир болгон. 
 1929-ж. Орто Азияда басмачыларга каршы күрөшкөн. 
 1941-жылга чейин полктун штаб начальниги, 1935-38-ж. 21-тоолук атчандар дивизиясынын кыргыз атчандар полкунун командири, дивизия командирине орун басар. 
 Улуу Ата Мек. согушта (1941-45) Сталинград, Борбордук, 1-Белорус фронтторунда атчандар дивизиясына, корпусуна командир, Москва жанындагы салгылашка, Варшава шаарын бошотууга ж. б. операцияларга катышкан. 
 1946-49-ж. Кыргыз ССРинин, 1949-жылдан Сталинград облусунун аскер комиссары. 
 1953-жылдан Белорус аскер округунун, 1955-жылдан аскерлердин Түндүк тобунун (Полыпада) штаб начальниги, 1957-жылдан запаста. Кыргызстан КП (б) БКнын мүчөсү (1938, 1947) жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин (1-2- шайл.) депутаты. 
 Үч Ленин ордени, 5 Кызыл Туу, 2-дараж. Суворов, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Инсандар
Стабилитрон

Стабилитрон (лат. stabilis - туруктуу жана (элек)трон)- өтүп жаткан тогу өзгөрсө да чыңалуусу анчалык өзгөрбөгөн эки электроддуу газ разряддуу же жарым өткөргүчтүу прибор.
 
Стабилитрон электр тизмегинин берилген бөлүгүндөгү чыналууну туруктуу абалда кармап туруу үчүн колдонулат. Газ разряддуу Стабилитрондун иштөө принциби бүлбүлдөө разряды менен таажылуу разряддын касиеттерине негизделген. Бүлбүлдөө разряддуу Стабилитрон коаксиал же жалпак жарыш электрон системасы түрүндө жасалат. Ал бир нече кн/м2 басымда инерттүү газ толтурулган баллонго жайгаштырылган. Жарым өткөргүчтүү Стабилитрон - эки электроддуу кремний прибору. Ал импульс техникасында чыналууну туруктуу чектөө үчүн жана бир калыпка келтиргич элемент катары колдонулат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Стабилизатор

Стабилизатор (лат. stabilis - туруктуу) . 

 1) Электр Стабилизатору - электр энергиясын кабылдагычтын киришинде чыңалууну автоматтык түрдө туруктуу карман туруучу түзүлүш.
 Иштөө принциби электр тогу пайда кылган феррорезонанс кубулушуна негизделген. 
 2) Автоматикада- козгогуч таасирлер өзгөргөндө да жөнгө салынуучу чондуктарды керектүү тактыкта автоматтык түрдө карман туруучу түзүлүш. 
 3) Авиацияда - учуучу аппараттын учуудагы туруктуулугун камсыз кылуучу аэродинамикалык бет.
 4) Фотографиялык Стабилизатор - фотография эмульсиясынын эскиришин акырындатуу (жайлатуу) жана жарык сезгич материалдарды сактоодо жакшылап чүмбөттөө үчүн колдонулуучу зат. 
 Мында Стабилизатор катары сымап, алтын, платина ж. б. оор металлдардын комплекстүү бирикмелери колдонулат. 
 5) Полимер Стабилизатору - полимердин эскиришин жайлатуучу зат. Мында Стабилизатор болуп кычкылданууга жолто болуучу-антиоксидтар; фотолиз жана фотоокистенүүнү басаңдатуучу фотостабилизаторлор ж. б. колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Эдуардо Де Филиппо

thumb
Де Филиппо Эдуардо (өз аты-жөнү - Пассарелли) (24. 5. 1900-ж. т.) - италян драматургу, актёр, режиссёр жана театр ишмери. 

11 жашынан сценада ойногон. 
Адабий ишмерлиги 1926-жылдан башталат. 
1931-ж. труппа уюштурат. Бир нече инсценировка менен пьесалардын автору. 
1932-жылдан киноактёр. 
1945- 61-ж. жазылган «Миллионер Неаполь», «Менин үй-бүлөм», «Филумена Мартурано», «Ишемби, жекшемби, дүйшөмбү» ж. б. пьесаларында карапайым италиялыктардын тагдырын, оор )трмушун көрсөтөт. 
Анын пьесалары көп өлкөлөрдө коюлду. 
Ал - өз комедияларындагы ролдордун чебер аткаруучусу катары да таанымал. 
1962-ж. Де Ф. труппасы СССРде гастролдо болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Италия маданияты
Тартар сымалдар

thumb|Gallinula tenebrosa
Тартар сымалдар (Rallidae) - турна сымалдар түркүмүндөгү тукум.
 
Майда жана орто чоңдуктагы куштар. Салм. 60 гдан 3,2 кгга жетет. Канаттары кыска жана тегерек. Куйрук бези жакшы өөрчүгөн. Куйрук чалгындары кыска, анын ролун айрымдарында (кашкалдак) учканда артка сунулган манжалуу буттары аткарат.
Түсү ар кандай, кээ бирлери кара же көгүш, копчулугу, айрыкча тропик жактагылары чаар. Камыш, бадалдардын арасында жургонуно байланыштуу денеси каптал жактарынан кысыцкы. Көбү көмүскө жерлерде жашап, анча байкалбайт. Сууда жакшы сүзөт, кургакта шамдагай жүрөт. Начар учат. Көбү азыгын түнкүсүн же күүгүмдө издейт. Тартар сымалдар Жер шарына кеңири таралган. Кыргызстанда 6 түрү кездешет. Соң-Көлдө кашкалдак көп уялайт. Алардын 48 уруусу, 140тай туру бар. Тартар сымалдардын көпчүлүгү ар кандай өлөң чөп, суу жээктерин мекендейт. Омурткасыздар ж. б-ды жейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Канаттуулар‎
Танууну тануу мыйзамы

Танууну тануу мыйзамы - диалектиканын өнүгүү процессинин багытын мүнөздөгөн мыйзамдарынын бири.
 
Танууну тануу закону улантуучулукту, жацы менен эскинин байланышын, өнүгүүнүн жогорку баскычында төмөнкү баскычынын кээ бир касиеттери кайталанышын, өнүгүүнүн прогрессчил мүнөзүн туюндурат. Бул закондун айрым белгилери философиянын тарыхында дайын болсо да, Гегелдин идеалисттик системасында ырааттуу калыпка салынган. Диалектикада тануу категориясы бир предметтин бир эле мезгилде «жок болуу» менен башка предметке өтүшүн билдирет. Бирок бул «жок болуу» андан ары өнүгүүгө жол ачат жана откен баскычтардын оң касиеттерин сактап калган байланыш катары эсептелет. Диалек. тануу кубулуштун ички закон ченеминен туулуп, өзүн өзү тануу болот. Диалек. тануунун мацызынан өнүгүүнүн танууну тануудан көрүнгөн өзгөчөлүгү жаралат.
 
Карама-каршылыктын биримдиги жана күрөшүү мыйзамы өнүгүүнүн булагын, сандык өзгөрүүлөрдүн сапаттык өзгөрүүлөргө өтүү вакону өнүгүүнүн механизмин, ал эми Танууну тануу мыйзамы өнүгүүнүн багытын, түрүн жана натыйжасын көрсөтөт. Танууну тануу мыйзамы бүтүн, белгилүү деңгээлде аяктаган өнүгүү процессинен гана толук байкалат. Эскини танмайынча жацынын найда болун жетилиши жана өнүгүү процессинин болушу мүмкүн эмес. Танууну тануу мыйзамы боюнча өнүгүү ар бири үч стадиядан турган циклдер аркылуу ишке ашат: объектинин баштапкы абалы, анын өз карама-каршылыгына айланышы, б. а. тануу, ал карама-каршылыктын да өз карама-каршылыгына айланышы, б. а. танууну тануу. Өнүгүү тизмегин түзгөн циклдердин ырааттуулугун элестүү түрдө спиралга салыштырууга болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Далектика
Тантал рудалары

Тантал рудалары - курамында экономикалык жактан казып жана бөлүп алууга арзырлык тантал бар минералдардын табигый чогундусу.
 
Тантал рудаларынын негизги минералдары: колумбит-танталит (курамында Та205 30-45%ке чейин), танталит жана манганотанталит (45- 80%), вожинит (60-85%), микролит (50-80%). Тантал-ниобий рудасындагы Тантал рудаларынын баалуу минералдары: колумбит (5-30%), гатчёттодит (8- 28%), танталдуу пирохлор (1-4%) жана башкалар.

Өнөр жайлык маанисине карай бир нечө түргө ажыратылат.
 1) Сейрек металлдуу натрий-литий пегматит кени. Уз. жүздөгөн .идеи 1-2 кмгв созулган тилкеленген тарамдуу, курамында альбит, микроклин, кварц, аз санда сподумен же петалит бар.
 2) Сейрек металлдуу курамында тантал кездешүүчү гранит. Анчалык чоң эмес шток, казанбак түрүндө жайгашат.
 3) Убөлөндү кыртыштардын аллювий, делювий, пролювий чекмедердегү чачынды кени.
 
Тантал рудалары гравитация, флотация методдору менен байытыдат, байытылган концентратта 13-40% Ta2Og болот.
Ири кендери Канада, Бразилия, Нигерия, Түштүк Родезия ж. б. өлкөлөрдө бар.
1973-ж. танталдын дүйнөлүк өндүрүшү 900 тта (анын 600 гсы АКШда) жетти.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Минералдар
Танкер

Танкер (англ, tanker, tank - цистерна, бак, резервуар) - цистернада суюктуктарды куюштуруп ташыгыч транспорттук кеме.
 
Танкер менен нефть жана анын иштетилген продуктулары, суюлтулган газ, азык-түлүк (өсүмдүк майлары, сүт, шире, кит майы, шарап ж. б.), хим. продуктулар (кислота, спирт ж. б.), эритилген күкүрт, асфальт, таза суу ж. б. ташылат. Танкер - жашоого, кызмат өтөөгө ж. б. ылайыкташтырылган бир палубалуу өзү жүргүч кеме. Танкерге суюктук жабык түтүк аркылуу жүктөлүп, кеме насостору аркылуу сордурулуп алынат.
Танкердин сыйымд. 500 миң г жана андан да көп.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Транспорт
Категория:Суу транспорттору
Категория:Кеме
Тамилдер

Тамилдер - (тамил. தமிழர்) Түштүк Азиядагы эл. Индия, Шри-Ланка, Малайзия, Бирма, Сингапур, Австралия жана Океа- нияда жашайт. Саны 76 млн (2011). Тамил тилинде сүйлөшөт. Көбү - индуизм, азы - ислам динин тутат.
Тамил Илам thumb | 220x124px | right

 Жайгашуусу 
Тамилдер - Индияда жана Шри Ланкада жашай турган калк.
 Тамил Наду, Индия штатында.
 Тамил Илам, Шри-Ланкадагы аянтта.
 thumb | 220x124px | right | Азыркы Тамилдер турактуу картасы.

 Тарыхы 
Биздин заманга чейинки III кылымда, Тамилдердин «Чола», «Чера», «Пандья» мамлекеттери болгон. XIV кылымда Тамилнад («тамилдердин жери») Вижаянагар империясынын курамына кирген. XVII кылымда ал көптөгөн мамлекеттерге бөлүнүп кеткен. 
 thumb | 220x124px | right | Вижаянагар империясынын картасы.

 Антропология 
Тамилдер антропологиялык жактан түштүк-индия расасына кирет. Дравиддер (негизинен Түштүк Индияны мекендеген телугулар, малаяли, каннара ж. б. элдер) менен байланыштуу келип чыккан. Б. з. ч. 3-кылымда эле Тамилдердин Чола, Чера жана Пандья мамлекеттери белгилуу болгон. 14-кылымда Тамилнад («тамиль жери») Вижаянагар империясынын бир бөлүгүнө айланган.
Тамилдердин 80 %и айыл чарбада иштейт. Кол өнөрчүлүк, искусство өнүккөн.
thumb|Тамилдер.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Дүйнө элдери

Категория:Дравид элдери
Тамара

Тамара (12-кылымдын 60-жылдарынын ортосу - 1207) - Грузия ханшасы (1184-1207).
 
Тамара падышалык кылган мезгилде Грузия аскердик-саясий ири жеңиштерге жетишкен. Грузия армиясы Шамхордун жанында (1194) азербайжан атабеги Абубекрди жана анын союздаштарын, Басиандин жанында (1202) рум султаны Рукнаддинди жеңип, Карсты алып (1204), бүт Закавказьени караткан.
Византиядан тартып алынган жерлерде Трапезупд империясы түзүлүп, ал көпкө чейин Грузиянын саясий таасиринде болгон. Эрзин султаны, Арзрум эмири, Хлат султаны жана Түндүк-Кавказ тоолуктары Грузиянын вассалына айланган. Тамара мыйзам чыгаруучу жана башкаруучу укукту өзү алган, мамлекеттик иш терди мамлекеттик жогорку советтин («Дарбази») катышуусу менен чечкен.
Феод, тартиптерге каршы чыккан көтөрүлүштөрдү аёосуз баскан.
 
Тамаранын тушунда соода, адабият, искусство, архитектура өнүккөн; шаарлар өскөн; кербен жолдор курулган, Россия менен Грузия ортосунда саясий байланыш түзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Грузия
Талап жана сунуш

Талап жана сунуш - товар өндүрүшүнүн экономикалык категориялары.
 
Талап - өндүрүш жана тиричилик үчүн зарыл, акча менен чектелген коомдук муктаждык. Буюм менен тиричилик кызматын калк керектешинин негизги бөлүгү төлөөгө мүмкүнчүлүктүү талап түрүндө болот. Сунуш Талапка жараша товарды жана тейлөө кызматын Талап бар жерге жеткирүүнү камтыйт. Сунуш негизинен өндүрүштүн өнүгүшү менен шартталып, товар запасынын көлөмү менен аныкталат. Талап жана сунуш диалек. татаал байланышта болот да, өндүрүш менен керектөөнүн ортосундагы мамилелер аркылуу экон. мамилелердин тышкы Көрүнүшүн чагылдырат.
 
Капиталисттик коомдо Талап жана сунуш өндүрүштүн коомдук мүнөзүн жана ээлеп алуунун жеке капит. формасын шарттайт. Булар баанын олку-солкулугу, турумсуздугу аркылуу өндүрүштүн өнүгүшүнө жана пропорциясына таасир этет. Талап менен Сунушту бири бирине ылайыкташтыруу рынок аркылуу, капиталдын жана жумушчу күчүнүн бир тармактан экинчи тармакка өтүп турушу, баа механизми ж. б. менен теске салынат.
 
Капитализмде Талап жана сунуш ортосунда дайыма диспропорция болуп турушу мүнөздүү. Анда ашыра өндүрүү экономика кризистеринин себеби болот.Социалисттик коомдо өндүрүш каражаттарынын коомдук менчик болушу өндүрүш менен керектөөнүн, Талап менен Сунуш ортосунда атайын жана планга ылайык пропорцияны түзүүгө мүмкүндүк берет. Эл чарбасын, ошондой эле Талап менен Сунушту пландоо социализмдин негизги экономикалык мыйзамы жана бардык экономикалык мыйзамдар системасы менен шартталат.
 
Талап менен Сунуштун дал келиши мамлекеттин экон. саясаты, план тапшырмаларынын директивдүүлүгү, өндүрүлүүчү жана рынокко жиберилүүчү товар ассортиментин жана көлөмүн, ошондой эле импорт көлөмүн аныктоо, өндүрүш кубаттуулугун, жумушчу күчүн, сырьёну пландуу пайдалануу, эл чарбасынын келечектүү тармактарына капиталдык салымды көп сарптоо, калктын талабын жана соода коньюнктурасын иликтөө, ошого жараша товардын жүгүртүлүшүн башкаруу, соода заказынын негизинде товар өндүрүү менен ишке ашырылат. Демек, Талап жана сунуштун өз ара катыш элементтери коомдун кызыкчылыгына ылайык мамлекет тарабынан жөнгө салынат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Экономика
Талаа фаунасы

Талаа фаунасы - талаада жашоочу жаныбарлар. Евразиянын Талаа фаунасы түрлөрүнүн курамы, кээ бир экологиялык өзгөчөлүгү боюнча чөл фаунасына тектеш, ал эми тиричилик шарты жана ыңгайлануусу боюнча саванна жана пампа фаунасына окшош.
 
Талааны айдоо ж. б. иштерге байланыштуу талаа жаныбарлары азайып кеткен. Европа менен Азиянын Талаа фаунасынын түрлөрү көбүнчө окшош.
Сүт эмүүчүлөрдөн - сайгак, жейрен, кош аяк, ач күзөн, корсак, карышкыр, түлкү, арыс чычкан, монгол кум чычканы, даурия кирписи, мадыл (көбүнчө Монголияда), коён ж. б.; куштардан - тоодак, талаа чили, торгой, талаа күйкөсү, булдурук ж. б.;
сойлоочулардан- сойлок жылан, талаа кара чаар жыланы, монгол кескеги жана шамалга туруктуу курт-кумурскалар (жаргак канаттуулар, коцуз, чегиртке, кантала ж. б.) мүнөздүү.
 
Евразиянын Талаа фаунасына салыштырганда Америка талаасында (прерий; түрлөр аз. Ага бизон, ача мүйүз антилопа, америка чөөсү, түлкү, шалбаа каракуру, жапайы күрп ж. б. мүнөздүү. Кыргызстанда Талаа фаунасына мүнөздүү суур, чычкан, түлкү, карышкыр, коён, торгой, чил, тоодак, сойлок жылан, курбака ж. б. кездешет.

 Дагы кара 
 Фауна

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Зоология
Талаа тажрыйбасы

Талаа тажрыйбасы - шартка жана өстүрүү технологиясына карата айыл чарба өсүмдүгүнүн түшүмдүүлүгүн, сапатын ж. б. касиетин аныктоо максатында талаа шартында тажрыйба коюу; агрономиялык изилдөөнүн туру.
 
Талаа тажрыйбасы вариантынын санын, кайталанышын, аянтын, тилкенин түрүн жана формасын, участкага жайгашуусун, түшүм эсептоо ыгын белгилеген атайын методикага негизделет. Талаа тажрыйбасынын тыянагы - айыл чарба өндүрүшүнө жаңы агротех. ыкмаларды, сортторду киргизүүнүн негизи.
Талаа тажрыйбасы кадимки айыл чарба өндүрүшүнүн шартында жүргүзүлүшү керек. Так тыянак алуу үчүн Талаа тажрыйбасы кеминде 4 жолу кайталанат. Тажрыйба коюлчу жердин рельефи жана топурагы, которуштуруд эгүү, жер семирткич чачуу бардык тилкеде бирдеи болуусу зарыл. Участканын көлөмү тилкенин чоңдугуна, варианттын санына, кайталанышына жараша болот. Тилке көбүнчө чарчы же түз бурчтуу болуп, 56-200 м2ди (кээде 300 м2) ээлейт. Тилкелер бири бирине улана жаигаштырылып, жээктерине жолчолор салынат да, түшүмдү бөлөк-бөлөк жыйноого ыңгайланат. Анда өсүмдүктүн өсүү динамикасы, топурак абалы, аба шарты байкалып турат. Тилкедеги түшүм жадны эсептөө жолу менен аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Агрономия
Талаа өсүмдүктүүлүгү

Талаа өсүмдүктүүлүгү (боздоң) - кургакчылыкка жана суукка чыдамдуу көп жылдык чөп өсүмдүктүүлүгүнүн тиби.
 
Талаа өсүмдүктүүлүгү Түндүк жарым шардын көн бөлүгүн ээлейт. Акыркы жылдарда талаа жери айдоо аянтына айланган (мисалы, Европада коруктардан башка).
 
Европа жана Азиянын талаасында дан өсүмдүктөрүнөн ак кылкан, коңур баш, тоо сулусу, жылгын, ыраң ж. б. бир жана эки үлүштүү өсүмдүктөр, бадал сы- малдар өсөт. Талаа өсүмдүктүүлүгү жаанчыл мезгилге жана кургакчылыкка байланыштуу өзгөрүлүп турат. Талаа өсүмдүктүүлүгү Евразиянын көп бөлүгүн ээлеп, негизинен 3 типке: кадимки Талаа өсүмдүктүүлүгү (дан жана ар кандай чоп өсүмдүктөрү), шалбаалуу Талаа өсүмдүктүүлүгү (ар кандай чөп өсүмдүктөрү жана мамык чөп) жана чөлдүү Талаа өсүмдүктүүлүгү (дан өсүмдүктөрү жана ксерофиттер) болуп бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Өсүмдүктөр