Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Рясинен Арво Мартти Октавианус

Рясинен Арво Мартти Октавианус (25. 6. 1893-ж. т., Симо, Кемиге жакын, азыркы Финляндия - 7. 9. 1976, Хельсинки) - финн тилчиси.
 
Гельсингфорс университетин бүткөн.
Казан, Лейпциг, Будапешт, Берлин, Парижде окутан.
Хельсинки университетинин проф. (1944-61).
Казан губерниясында (1915-17) жана Анатолияда илимий экспедицияларда болуп, элдик говорлордун үлгүлөрүн жазып алган жана аларды жарыялаган.
Салыштырма тил илими, түркология, угор-финн тилдери, фонетика, грамматика, түрк тилдеринин, черемис тилинин этимологиясы боюнча кеп эмгектин автору.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Финн тилчилери
Рязань княздыгы

Рязань княздыгы - Ортонку Ока жана Жогорку Дон аймагындагы орус феод, княздыгы.
 
Борбору - Эски Рязань, 14-кылымда Переяславль-Рязань шаарына көчүрүлгөн.
 
Рязань княздыгы Муром-Рязань жеринен 1129-ж. бөлүнгөн.
13-кылымдын башында Владимир-Суздаль княздыгына көз каранды болгон.
1237-ж. монгол-татарлар караткан.
14-15-кылымда үстөмдүктү ээлөө үчүн Москва Улуу княздыгына каршы күрөшкөн. 1521-ж. Москвага биротоло кошулган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Орусия тарыхы
Рязанцев Сергей Николаевич

Рязанцев Сергей Николаевич (1906-ж. т., Тверь губ.) - советтик экон. географ, географиялык илимд. доктору, проф. (1968).

ММУну бүткөн (1932).
1941- 66-ж. СССР ИАнын Географиялык институтунда улук илимий кызматкер.
1966-жылдан Москва обл. пед. институтунун экон. география кафедрасына башчы. Негизги эмгектери Кыргызстаннды, Казакстандын түштүк райондорун, ошондой эле бүтүндөй Орто Азиянын экон. географиясын изилдөөгө арналган.

Ал Кыргызстанда (СССР ИАнын Кыргыз филиалында) география боюнча тунгуч илимий изилдөө бөлүмүн («экономикалык географиялык топ»; кийин Кыргыз ССР ИАнын экон. сектору болуп кайра түзүлгөн) түзүүнүн демилгечиси болгон.
Кыргызстандагы илимпоз-географтарды даярдоого чоң салым кошкон.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Советтик илимпоздор
Рязанов, Алексей Константинович

thumb
Рязанов Алексей Константинович (27. 2. 1920-ж. т., Чоң Кочетковка кыш., азыркы Тамбов обл., Токарев району) - эки жолу Советтик Союз. Баатыры (1943, 1945), авиациянын генерал-майору (1970).
 
1942-жылдан КПСС мүчөсү.
1939-ж. учкучтардын В. П. Чкалов атындагы Борисоглебск авиац. мектебин бүткөн. Улуу Ата Мек. согушта (1941-45) учкуч (1941-42), эскадрильянын командири (1942-44), авиаполктун командирине орун басар.
509 жолу аба салгылашына катышып, өзү душмандын 31, башкалар менен бирге 16 самолётун атып түшүргөн.
1950-ж. М. В. Фрунзе атындагы Аскер академиясын, 1958-ж. Генштаб аскер академиясын бүткөн.
1959-жылдан аскердик жооптуу кызматтарда болуп, 1962-жылдан Аба чабуулунан коргонуу аскерлеринин борбордук аппаратында иштейт.
Үч Ленин ордени, 4 Кызыл Туу, Александр Невский, 1-дараж. Ата Мекендик Согуш, 2 Кызыл Жылдыз ордени жана медалдар менен сыйланган.
Тамбов областынын Токаревка кышаарында Рязановдун бюсту коюлган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Рязанов, Василий Георгиевич

thumb|right
Рязанов Василий Георгиевич (12 (25). 1. 1901, - 8. 7. 1951, Кисловодск) - эки жолу Советтик Союздун Баатыры (22.02.1944Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 22 февраля 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 5 марта (№ 13 (273)). — С. 1, 1945), авиациянын генерал-лейтенанты (1943).
 
1920-жылдан КПСС мүчөсү.
1920-жылдан Кызыл Армияда.
1926-ж. учкучтардын Аскер мектебин, 1935-ж. Н. Е. Жуковский атындагы Аба флот академиясын бүткөн.
1939-40-ж. совет-финн согушуна катышкан.
Улуу Ата-Мекендик согуш (1941-45) убагында Түштүк-Батыш, Түштүк, Калинин, Түндүк - Батыш, Воронеж, Талаа, 2- жана 1-Украин фронтторунда салгылашып, ААКта 5-армиянын командачысына орун басарлыктан 1-штурмалоочу авиация корпусунун командирине чейин жеткен.
Согуштан кийин аскердик жооптуу кызматтарда.
Эки Ленин ордени, 3 Кызыл Туу, 1-дараж. Богдан Хмельницкий, 2-дараж.
Суворов, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар, ошондой эле чет өлкөлүк ордендер менен сыйланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Улуу Ата-Мекендик согуштун катышуучулары
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Рычагдуу механизм

Рычагдуу механизм - беттери тийишкен кинематикалык түгойлөргө бириккен звенолордон (рычагдардан) турган механизм.
 
Беттешип турган эки звенонун бир бирине карата кыймылдуу болгондой бириктирилиши кинематикалык тугой деп аталат. Рычагдуу механизмдер жалпак жана мейкиндиктүү болот.
Жалпак Рычагдуу механизмде звенолор бири менен бири айлана боюнча (шарнирдүү, айланма) жана сызык боюнча (алга жьшма түгөйлөр) тийишип турат. Мейкиндиктүү Рычагдуу механизмдин звенолору өз ара цилиндрлик же сфералык беттер боюнча (айланма түгөйлөр) жана тегиздик боюнча (алга жылма түгөйлөр) бириктирилет.
 
Көп учурда тех. адабиятта Рычагдуу механизм стержендүү-шарнирдүү механизм деп аталат. Буларга кулисалуу жана кривошиптүү-кулисалуу механизмдер да кирет. Муштумчалуу жана тиштүү механизмдерге Караганда Рычагдуу механизм оңой жасалат, өзү бекем болуп, көпкө жешилбейт. Ошондуктан Рычагдуу механизм пресете, ичинен куймө кыймылдаткычта, жүктөгүчтөрдө ж. б-да колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Рыцарлар көтөрүлүшү (1522-23)

Рыцарлар көтөрүлүшү (1522-23) - жакыр немис ак сөөктөрүнүн князь бийлигине каршы көтөрүлүшү.
 
Ал Германияда Дыйкандар согушу (1524-26) болор алдындагы жалпы элдик реформациячыл кыймылдын жогорулаш шартында рыцарлардын экон. жана саясий абалынын начарлаганынан чыккан.
1522-ж. Ф. фон Зиккинген баштаган рыцарлар аскери Трирдин архиепископу менен курфюрстуна каршы аттанган.
Бирок аларды шаар калкы жана рыцарлардын көпчүлүгү колдобогон соң княздардын аскеринен жеңилген.
1523-ж. Зиккинген оор жарадар болуп, Рыцарлар көтөрүлүшүнүн активдүү катышуучулары куугунтукталып, көтөрүлүш басылган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Германия тарыхы
Рыцарлар

Рыцарлар - орто кылымда Батыш жана Борбордук Европа өлкөлөрүндөгү бардык ак сөөк феодалдардан (кең мааниде Рыцарлар) же майда феодалдардан (тар мааниде Рыцарлар) турган социалдык категория.
 
Рыцарлар аскердик кызмат өтөгөнү үчүн сеньорлордон (ири жер ээлеринен) жер алган. Рыцарлар дын негизги жумушу согуш, башка өлкөлөрдүн жерин каратуу (мисалы, крест казаттары) жана дыйкандар менен шаар калкынын көтөрүлүшүн басуу болгон. Дыйкандарды эзүүдөн, феод, согуштун олжолорун бөлүштүрүүдөн, көпөстөрдү карактоодон киреше алышкан.
 
Рыцарларга эрдик, тартынбастык, христиан чиркөөсүн жана анын кызматкерлерин коргоо милдет катары саналган. Рыцарлар ды тарбиялоого өзгөчө көңүл бурулган: аларды 7 жашынан атка минүүгө, шпага саюуга, жаа тартууга жана христиан динине үйрөткөн. Турнир (согушуу ыкмаларын сыноочу мелдеш) Рыцарларды даңазалоонун бирден бир жолу болгон: анда жеңгендер данкталып, акчалай сыйлык алган.
 
Рыцарлар 11-14-кылымда өтө гүлдөгөн. 14-кылымдын аягында феод, мамилелердин ыдырашына жана тез атылма куралдардын таралышына, замбиректердин (Рыцарлар замокторун талкалаган), туруктуу армиянын пайда болушуна байланыштуу Рыцарлардын ролу төмөндөгөн.
16-17-кылымда алар ак сөөк катмарына айланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Рыцарлар
Категория:Орто кылымдар
Рысмендеев, Акмат

Рысмендеев Акмат (1891, азыркы Кочкор району, Шамшы кыш.-1966, Чүй району, Шамшы кыш.) - семетейчи.
 
Кедейдин үй-бүлөсүнөн.
Окт, революциясына чейин жалчы, совет бийлиги орногондон кийин колхозчу болгон. 1930-жылдардын аягынан Кыргыз мамлекеттик филармониясьтада артист.
Өмүрүнүн акырында Чүй районундагы «Шамшы» с-зунда иштеген.
Рысмендеев - Сагынбай Орозбак уулунун шакирттеринин бири.
 
Андан 1939-47-ж. «Семетейдин» бир нече эпизоду («Семетейдин балалык чагы», 9461 сап ыр; «Семетейдин Айчүрөккө үйлөнүшү», 30109 сап ыр ж. б.) кагазга түшүрүлгөн.
Рысмендеев «Манастын» айрым эпизоддорун да жакшы айта билген. Буга кийин андан жазылын алынган «Алмамбет менен Сыргактын чалгынга барышы» (3761 сап ыр), «Көзкамандар окуясы» (5600 сап ыр, үзүндү түрүндө) деген эпизоддор күбө.
 
Рысмендеевдон жазылган материалдар Кыргыз ССР ИАнын Тил жана адабият институтунун кол жазмалар фондусунда сакталуу.
 
Ал материалдар Рысмендеевдин «Семетей» боюнча көркөм баасы жогорку өз вариантын түзгөнүн далилдейт. Анын айтуусунда «Үргөнчтө» деген ат менен «Семетейден» үзүндү өзүнчө китепче болуп (1941) жарык көргөн.
«Семетей» боюнча жаздырган материалы «Манастын» кыскарта бириктирилген төрт томдугун чыгарууда толук пайдаланылган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Кыргыз фольклору
Категория:Семетейчилер
Рымник салгылашы (1789)

Рымник салгылашы (1789) - орус-осмон согушунда (1787-91) осмон армиясынын башкы күчтөрүнө (100 миңге жакын аскер) каршы А. В. Суворовдун командачылыгы менен орус аскер отряды жана австриялык корпустун (бардыгы 25 миң адам) 1789-ж. 11(22)-сентябрда Румыниядагы Рымник дарыясынын жанындагы беттешүүсү.
 
Осмон армиясынын чачыранды жайгашуусунан пайдаланган Суворов аларды бөлүп-бөлүп талкалаган. Рымник салгылашы 1789-жылдагы согуш кампаниясынын ийгилигин шарттаган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Орусия тарыхы
Рыбалко, Павел Семёнович

Рыбалко Павел Семёнович (23. 10(4. 11). 1894 - 28. 8. 1948, Москва) – советтик аскер начальниги, бронетанкалык аскерлердин маршалы (1945), эки жолу Советтик Союз Баатыры (1943, 1945). 1919-жылдан КПСС мүчөсү.
 
Жумушчу үйбүлөсүнөн.
 
1914-жылдан армияда. Биринчи дүйнөлүк согушка (1914-18) катышкан.
 
1917-ж. декабрдан Кызыл Гвардиянын, 1919-жылдын январынан Кызыл Армиянын катарында.
 
Жарандык согушта (1918-20) полктун жана бригаданын комиссары.
 
Жогорку начальниктик составдын билимин өркүндөтүү курстарын (1926 жана 1930), М. В. Фрунзе атындагы Аскер академиясын (1934) бүткөн.
 
Улуу Ата Мекендик согуш убагында (1941-45) Брянск, Түштүк-Батыш, Воронеж, 1-Белорус жана 1- Украин фронтторунда танкалык армиялардын командачысына орун басар, командачы.
 
1946-жылдан броне- танкалык жана механикалуу аскерлер командачысына биринчи орун басар, 1947-жылдан командачы.
 
СССР Жогорку Советинин (2-шайл.) депутаты.
Эки Ленин ордени, 3 Кызыл Туу, үч 1-дараж. Суворов, 1-дараж. Кутузов жана 1-дараж. Богдан Хмельницкий ордендери, медалдар жана ордендер менен сыйланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Улуу Ата-Мекендик согуштун катышуучулары
Категория:Советтер Союзунун баатырлары
Категория:Инсандар
Рур операциясы (1945)

Рур операциясы (1945) - англ-амер. аскерлердин экинчи дуйн. согуш (1939-45) убагында Батыш Германиянын Рур областындагы маанилуу өнөр жай райондорун ээлөө үчүн жасаган чабуулу.
 
1945-ж. 23-март туну союздаштардын 21-армия тобу (1-канадалык, 2-англ., 9-амер. жана аба-десант армиясы) Безель районунда Рейн дарыясынан тез өткөн.
Ал эми 1- жана 3- амер. армия 25-26-мартта (Рейндин он жээгинде Ремаген жана Оппенхейм райондорунда) Франкфурт багытына чабуул койгон.
1-апрелде немистердин тобун курчоого алып, 18-апрелде немистерди багынткан (325 мин адам туткундалган).

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:1945-жыл‏‎
Рур көтөрүлүшү (1920)

Рур көтөрүлүшү (1920) - Германиянын Рур областындагы эмгекчилердин реакцияга каршы 1920-ж. март - апрелдеги куралдуу кыр көрсөтүүлөрү.
 
Капп козголоңун (1920) басуу үчүн компартиянын жана солчулдардын жетекчилиги менен Кызыл Армия түзүлүп, ал 22-мартта областтын ири шаарларын ээлеген. Революциячыл чыгуудан чочулаган өкмөт 24-мартта күрөштү токтотуу жөнүндө көтөрүлүшчүлөр менен келишим тузген. Бирок өкмөт көтөрүлүшчүлөрдун ырксыздыгын жана кээ бир жетекчилеринин кетирген кемчилигинен пайдаланып, апрелдин башында көтөрүлүштү аёосуз баскан.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Германия тарыхы
Рупор

Рупор (голл. георег - кыйкыруу) акустикалык - үндү күчөтүү жана аны белгилүү багытка жиберүү үчүн колдонулуучу туурасынан кесилиши өзгөрмө түтүк.
 
Пирамида, конус, экспоненциал, сектор түрүндөгү Рупор болуп айырмаланат. Акустикалык Рупор рупордук күчөтүп сүйлөгүчтө, мегафондо ж. б., колдонулат.
Рупордун иштөө принциби боюнча радиотехникада рупор антенасы жасалган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Рудольф, арал

Рудольф аралы, Рудольф Жер аралы - Франц Иосиф Жери архипелагынын эн түндүгүндө жайгашкан арал.
 
Аянты 297 км2ге жакын. Негизинен кумдук жана базальт тоо тектеринен түзүлгөн.
Бүт аянты муз калканы менен дээрлик капталган.
Жээктери тик, аскалуу. Аралды арктика изилдоөчү Ю. Пайер австриялык мурасчы принцтин ысмынан атаган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Аралдар
Рудольф, көл

Рудольф - Чыгыш Африкадагы мала туздуу туюк кол, Кенияда.
 
Тектоникалык чункурдукта деңиз денг. 375 м бийикте жайгашкан. Уз. 220 км, туурасы 50 км ге чейин, аянты 8,5 мин км1. Тереңд. 73 мтге чейин. Көлгө ири Омо д. жана мезгил-мезгили менен соолуп калуучу суулар (Теркуэлл, Керио ж. б.) куят.
Түштүк четинде аражеттеги Телеки жанар тоосу жайгашкан.
Көлдө балыктын 40 түрү, крокодил, бегемот бар. Балык кармалат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Африкадагы көлдөр
Категория:Көлдөр арип боюнча
Рудник

Рудник — Кен ташты, курулуш материалдарын, хим.-тоо-кен сырьёлорун ж. б. кен байлыктарды жер астынан казып чыгаруучу тоо-кен өнөр жай ишнканасы.
 
Ал жер бетиндеги курулмалары менен кошумча цехтери (талкалап-элегич, байытуу фабрикасы, электрмех., ремонттук ж. б.) жалпы болуп, өзүнө ачылган жана айрым иштетилүүчү казмасы бар өз алдынча иштөөчү бир нече шахтаны ичине алышы мүмкүн.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Кен казуу
Руднев, Лев Владимирович

Руднев Лев Владимирович (1(13). 3. 1885, Новгород - 19. 11. 1956, Москва) - советтик архитектор.
 
Петербург САны (Л. Н. Бенуадан таалим алган) бүткөн (1915).
Ленинград САнын (1922-48), Москва архитектура институтунун проф. (1948-52).
Көбүнчө ири монументтүү имараттарды салган: М. В. Фрунзе атындагы Аскер академиясынын имараты (1937); маршал Шапошников көчөсундөгу (1934-38) жана Москванын Фрунзе жээгиндеги админ, имарат (1938-55, үчөө тең арх. В. О. Мунц менен бирге), Москвадагы Ленин тоосундагы университет комплекси (арх. С. Е. Чернышёв, П. В. Абросимов, А. Ф. Хряков ж. б. менен бирге;
1949- 53, долбоору үчүн СССР мамлекеттик сыйлыгын алган, 1949).
Үч орден жана медалдар менен сыйланган.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Советтик архитекторлор
Рудимент органдар

Рудимент органдар, рудименттер (лат. rudimentum - баштапкы негиз) - организмдин тарыхый өөрчүү процессинде өзүнүн негизги функциясын жоготкон органдар.
 
Ал түйүлдүктүн өсүшүндө пайда болуп, толугу менен өөрчүбөйт. Айбанаттын Рудимент органдарына куштардын шыйрагынын кичине желинчек сөөгү, үңкүрдө же ийин казып жа Н. Н. Рукавишников, шоочу айрым жаныбарлардын көзү ж. б. кирет.
 
Кишинин Рудимент органдар ына чычан омурткалар, денедеги түктөр, сокур ичеги (аппендикс) ж. б. мисал болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Биология
Руда тулкусу

Руда тулкусу - түрдүү формадагы руда чогундусу.
 
Руда тулкусу менен анын тегерегиндеги тоо тектердин чек арасы билинбей акырындык менен же кескин өзгөрөт. Руда тулкусу формасы боюнча изометр, жалпак жана созулма болуп үч топко бөлүнөт.
Изометр формасындагы Руда тулкусу - бардык тарабына болжол менен бирдей созулуп жаткан минерал заттарынын чогундусу (мисалы, шток, штокверк турундогу рудалар) .
 
Жалпак формасындагы Руда тулкусуна кабат, тарам, линза турундогу рудалар кирип, алардын эки тарабы узак созулуп, бир жагы кыска келет Созулма Руда тулкусу түтүк сымал рудалардан турат (мисалы, Сибирь жана Түштүк Африкадагы кимберлит тутуктору).
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Кен казуу
Руданы чыгаруу

Руданы чыгаруу - жардыргыч заттар менен камералардын ичинде майдаланган руданы чыгаргыч түзүлүш аркылуу чубуртуп алуу.
 
Руданы думикарга, өзү түшүргүч автомобилге, конвейерге жүктөп берүүдө да руда чыгаргыч тузулуш колдонулат. Руданын кесектиги, нымдуулугу жана руданы түзүүчү минералдардын физ. касиеттери, ошондой эле руда чыгаргыч тузүлүштүн конструкциялык олчомдору Руданы чыгарууда негизги роль ойнойт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Кен казуу
Рудалуу область

Рудалуу область - ири тектоникалык түзүлүштөрдө (антиклинорий, синклинории, ортонку массивдер, щит, синеклиза, терен жаракалар ж. б.) жайгашкан, генезиси бирдей (же окшош) бир же бир нече руда кендери бар жер катмарынын бир бөлүгү.
 
 
Бир нече рудалуу область биригип, рудалуу провинцияны түзөт. Рудалуу область бүктөлүү аймактардагы тектоникалык жаракалар менен байланышта болуп, узунунан созулуп жаткан руда кырчоосун түзөт. Мындай руда кырчоосунун уз. ондогон кмден миңдеген кмге, туурасы бир нече клден жүздөгөн кмге созулат.
 
Эгер Рудалуу область кабат түрүндө, үзгүлтүксүз (бүтүндөй) бир аймакты ээлеп жатса, анда ал руда бассейни деп аталат (мисалы, Кривой Рог темир рудалуу бассейна).
 
Рудалуу область жана кырчоолор кендеринин белгилуу бир мезгилде пайда болушуна, геол. түзүлүшунүн озгочолугүнө, тектоникалык процесстерине, ж. б. карай рудалуу райондорго, рудалуу талааларга жана рудалуу зоналарга бөлүнөт.
 
Геол. жана географиялык тузулушу боюнча айырмаланган аймактагы, тигил же бул руда формациясында бирдей геол. жана хим.-физ. шарттарда пайда болгон, составы боюнча бир бирине жакын руда кендеринин топтолгон жери рудалуу район деп аталат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Кен казуу
Руда кендери

Руда кендери - өлчөмү, сенаты жана жер кыртышында жаткан шарты боюнча казып алууга арзырлык руда тулкулары.
 
Руда кендери жер кыртыпшн түзүүгө катышкан бардык геол. процесстерде пайда болушу мүмкүн. Руда пайда болуу процесси стадия жана этаптарга бөлүнөт.
Ар бир стадияда руданын бир минералдык ассоциациясы бөлүнүп, алардын ортосунда тектоникалык тыным болот. Бир генезис процессине (мис., Гидротерм кендери) таандык бир нече стадия руда пайда болуунун этабын түзөт.
 
Составындагы металлдардын түрлөрүнө жараша Руда кендери кара, жеңил, түстүү, асыл, сейрек, радиоактивдүү металлдардын, ошондой эле чачынды элементтердин кендерине ажыратылат. Кара металлдардын Руда кендерине темир, марганец, хром, титан жана ванадийдин кендери кирет. Бул кендердин эң ирилеринин запасы миллиарддаган тоннага жетип, металлдын өлчөмү ондогон процент болот.
 
Жеңил металлдардын Руда кендери дерин алюминий кендери түзөт. Алюминий рудасынын басымдуу үлүшүн боксит берет. Түстүү металлдардын Руда кендери не жез, коргошун менен цинк, кобальт, никель, сурьманын кендери кирет.
 
Эң ири кендеринин запасы ондогон тоннадан жүздөгөн тоннага жетип, металлдын өлчөмү 10%ке чейин болот. Сейрек металлдардын Руда кендерин калай, вольфрам, молибден, сымап, бериллий, тантал жана ниобийдин кендери түзүп, алардын эн ири запасы жүздөгөн мин тоннага жетет да, рудадагы металлдын өлчөмү 10%тен ашпайт. Радиоактивдүү металлдардын Руда кендери не урандын жана торийдин кендери кирет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Кен казуу
Рубрук, Рубруквис Виллем

Рубрук, Рубруквис Виллем (1215-20-ж. аралыгында - 1293) - фламанд саякатчысы, кечил.
 
1253- 55-ж. француз королу Людовик IX Монголияга жиберген дипл. миссияны жетектеген.
Рубрку Франциядан жөнөп, Константинополь, Палестина, Крым, Дон талааларын басып, азыркы Орто Азия аймагы аркылуу Борбордук Монголияга барган.
1254-ж. Каракорум шаарына жетип, Кавказ жана Кичи Азия аркылуу кайткан.
Өзү барган аймактардын тарыхы, этнографиясы жана географиясы жөнүндө маалымат берген.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Саякатчылар
Ротордук кыймылдаткыч

Ротордук кыймылдаткыч - корпуска карата айланма же айланма артка жылма ротордун жардамы менен күйүүчү газдын энергиясын механикалык энергияга айландыруучу ичинен күймө кыймылдаткыч.
 
Ротордук кыймылдаткычтын иштей турган үлгүсүн куруу 1799-ж. башталып, практикада жарактуу кыймылдаткыч 1957-ж. гана пайда болду.
Иштөө процессинде ротор менен корпустун беттеринин арасындагы көңдөйчөнүн көлөмү мезгил-мезгили менен өзгөрүп турат, б. а. жумуш аткаргыч нерсенин кысылуу, коңейүү циклдери үзгүлтүксүз кайталанат.
Поршендүү ичинен күймө кыймылдаткычтарда жумуш аткарылуучу процесстер (эки жана төрт тактылуу) Ротордук кыймылдаткыч болуп өтөт.
 
Азыркы Ротордук кыймылдаткычтар жумуш аткаргыч бир, эки жана үч секциядан турат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика