Базардүзү

right|thumb|280px|Шахдаг тоосунан Базардүзү чокусунун көрүнүшү
right|thumb|280px|Азербайжандын Габала шаарынан Базардүзү чокусунун көрүнүшү
Базардүзү (лезг. КичӀен сув) — Азербайжан менен Орусиянын (Дагестан) чек арасындагы Башкы же суу бөлгүч кырка тоосундагы чокуPeakbagger. Bazardüzü, Russia/Azerbaijan. Чокусунун бийиктиги 4466 метрДагестанская правда. Базардюзю.

Базардүзү Орусиянын эң түштүк чекити катары кеңири белгилүү, бирок чындыгында ал бул чекиттен дээрлик 4 чакырым түндүктө жайгашкан. Базардүзү Азербайжан менен Дагестандын эң бийик чокусу. Ал чопо сланецтерден жана порфириттерден турат. XX кылымдын башында Базардүзүнүн чокусунан сегиз кичинекей мөңгү түшкөн, алардын эң чоңунун узундугу 1 километрге чейин болуп Тихитсар деп аталганСБЕ/Кичен-даг.

 Этимологиясы 
Базардүзү чокусунун аталышы азербайжан тилинен которгондо «базар аянты», тагыраагы, белгилүү бир багыт катары «базарга бурулуш» дегенди билдирет. Мындай аталып калышынын себеби, байыркы жана орто кылымдарда бул чокунун чыгыш тарабында жайгашкан Шахнабад өрөөнүндө жыл сайын эл аралык чоң жарманкелер өтүп турган. Бул жарманкелерге Чыгыш Кавказдын жергиликтүү элдери — хыналыгтар, крыздар, будухтар, лезгиндер, рутулдар, цахурлар, аварлар, лактар, даргиндер, кумыктар, ногайлар жана азербайжандар гана эмес, ошондой эле грузиндер, армяндар, арабдар, жөөттөр жана перстер да келип турушкан.

Базардүзү тоосу коңшу чокулардан бийик туруп, алыстан даана көрүнгөн. Кербенчилер алдынан бул тоонун муздуу капталын көргөндө, солго бурулуу керектигин билишкен. Ал жерден анча алыс эмес, чөптүү ашуунун ары жагында эле базар аянты жайгашкан.

Ал эми жергиликтүү лезгиндер бул тоону «КичӀен сув» деп аташат, бул «Коркунуч тоосу» деген маанини берет.

 Географиясы 
Базардүзү — Башкы Кавказ кырка тоосунун чыгышындагы кырка тоолор тармакталып бөлүнгөн акыркы ири түйүн болуп саналат, андан ары рельеф бара-бара төмөндөй баштайт. Базардүзүнүн капталдарынан көптөгөн дарыялар, анын ичинде Самур дарыясына куйган суулар башталат.

 Рельефи жана мөңгүлөрү 
Базардүзү районунун рельефи кар-мөңгүлүк, мөңгүлүк-эрозиялык жана эрозиялык-денудациялык формалары менен мүнөздөлөт. Азыркы доордогу муз каптоонун издери (карлар, акыркы жана каптал мореналар, трогдор) массивдин түндүк-батыш бөлүктөрүндө жакшы сакталган. Ал эми түштүк жана чыгыш капталдарында муз каптоонун издери эрозиянын кесепетинен дээрлик толугу менен жок болгон.

Рельефтин калыптанышына физикалык тоо тектеринин шамалдын таасири алдында кыйрап бузуулу процесстери да чоң таасир этет. Анын натыйжасында тоо капталдарында ар кандай өлчөмдөгү жалпак чуңкурлар жана сланецтүү кумдуктардын сыныктарынан турган катмарлар пайда болгон. Массивдин капталдары тереңдиги 1500 метрден ашкан өрөөндөр менен тилмеленген. Бул өрөөндөр негизинен U-түрүндөгү формага ээ. Учурда Базардүзүнүн муз катмары жалпы аянты 3,6 км² түзгөн мөңгүлөрдөн жана чакан фирн калпагынан турат.

 Мөңгүлөрү 
Түндүк капталында эки ири мөңгү — Муркар жана Тихицар жайгашкан. Тихицар мөңгүсү — узундугу болжол менен 0,9 км, туурасы 150–200 м. Мөңгүнүн жатышы жантайыңкы болгондуктан, анын жылышынын ылдамдыгы суткасына 4,4 смден 9,3 смге чейин жетет. Муркар мөңгүсү — түндүк-чыгыш тарапты көздөй багытталган абалда жайгашкан. Жалпы узундугу 1440 м, туурасы 300–450 м.

Акыркы кылымда мөңгүлөрдүн аянты кескин кыскарган: 1897-жылы алардын аянты 13,8 км² болсо, учурда болжол менен 3,8 км² гана калды.

 Табияты жана жаныбарлар дүйнөсү 
Тоо капталдарында абдан кооз альп жана субальп шалбаалары жайгашкан. Бул жерлер апрелден сентябрга чейин миңдеген кой-эчкилер жайлаган мыкты жайлоо катары колдонулат. Базардүзүнүн жаныбарлар дүйнөсү да абдан бай. Бул жерде дагы деле дагестан текесинин (тур), жейрендердин жана эликтердин ири үйүрлөрү сакталып калган. Ал эми жетүүгө кыйын болгон бийик аскаларда, мөңгүлөрдүн этегинде уларлар кездешет.

 Чокуга чыгуу тарыхы 
Базардүзү чокусуна чыккан биринчи документтештирилген альпинист орус топографы прапорщик Сергей Тимофеевич Александров болгон. 1849-жылдын май айында ал Куруш ашуусунан түндүк-чыгыш кырка тоосуна чыгып, тоого триангуляция мунарасын орноткон. 1952-жылдын август айында Анохин Г. И. Базардүзү чокусуна түнкү чыгуусун жасаган. 1952-жылдын сентябрында ал ошондой эле тарыхта Базардүзүгө муздун бети чыккан биринчи адам болгон. 1993-жылы Рагимов Э. М. Түштүк кырка тоосуна, ал эми Асадов Я. А. түштүк-батыш тарабы аркылуу чыккан.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Базардүзү чокусуна (Чыгыш Кавказ) чыгуучу жолдор, 4466 м.
 Азербайжандын тоо чокуларына баруучу маршруттардын классификациялык таблицасы

Категория:Тоо чокулары арип боюнча