Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Инал

Инал, энал – ават уруусундагы геноним. Айрым маалыматтар боюнча уруктун аталышы. Тувада 9–10-кылымдарга тиешелүү кыргыздар калтырган руна эстеликтеринде «ынал» деген сөз кездешет. Белгилүү тарыхчы Рашид ад-Дин кыргыздар жөнүндө маалымат бергенде, алардын падышасы «инал» деп аталарын белгилейт. Ушундай эле маалымат Абу-л-Гази Бахадур хандын эмгегинде да маалымдалат. Махмуд Кашгари иналга төмөнкүдөй аныктама берет: 
1. Энеси хан тегинен, атасы карапайым жерден чыккан, тектүү, жогорку даражалуу; 
2. Энчилүү ат, титул.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Адамды барымтага алуу

Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган коомдук тартипке жана коомдук коопсуздукка каршы кылмыш. Барымтага алынган адамды бошотуунун шарты катары мамлекетти, эл аралык уюмду, юридикалык же жеке жакты кандайдыр бир аракетти жасоого же жасатпай коюуга мажбурлоо максатында адамды барымтага алууну жана/же кармоону түшүндүрөт.

Кыргызстанда адамды барымтага алуунун кеңири таанымал фактысы 1999 ж. Баткен окуясында катталган. Анда өздөрүн Өзбек Республикасынын мамлекеттик бийлигинин оппозициясыбыз деп эсептеген согушчандар тобу Кыргызстандын Баткен аймагына кирип келишип, өз максаттарына жетүү үчүн милициянын, райондук бийлик кызматкерлерин, генерал Шамкеевди, ал жакта иштеген япондук төрт геологду жана карапайым адамдарды барымтага алышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Ингумация

Ингумация (лат. in-humo – жерге; in-humare – топурак менен жабуу, жерге берүү) – сөөктү көмүү каадасынын бир түрү. Маркумдун денесин жерге берүү каадасы алгачкы адамдар тарабынан мындан 90–80 миң жыл мурда аң-сезимдүү түрдө аткарыла баштаган. Евразияда мустье жана ортоңку палеолит доорунда көмүлгөн 60тан ашуун сөөк калдыктары бүгүнкү күндө белгилүү болду. Учурда жер шарынын элдеринде маркумдун денесин жерге берүүнүн көптөгөн түрлөрү менен салттары кездешет. Кыргызстанда атайын көмүлгөн сөөк калдыктарынын эң байыркысы азырынча коло доорунан тартып белгилүү.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Адамдын жана жарандын конституциялык милдеттери

Конкреттүү мамлекеттин анын аймагында турган баардык адамдардын жүрүм-турумдарына, же болбосо ал мамлекеттин жарандарынын алардын кайсыл жакта жүргөндүктөрүнө карабастан, алардын жүрүм-турумдарына карата конституциялык-укуктук ченемдерде чагылдырылган талаптары. КРде КР Конституциясына ылайык анын аймагында жашаган ар бир адамдын конституциялык милдеттери: жаратылыш байлыктарын жана айлана-чөйрөнү коргоо, жаратылыш байлыктарына сарамжал мамиле кылуу, тарыхий жана маданий мурастарды коргоого кам көрүү, тарыхий жана маданий эстеликтерди сактоо ж. б. болуп саналат. КР жарандарынын гана Адамдын жана жарандын конституциялык милдеттери КР Конституциясын жана мыйзамдарын сактоо жана Ата-Мекенди коргоо болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Интергельпо

Интергельпо (эсперанто тилинде: inter – өз ара, helpo – жардам; "ашар") – 1925–41-ж. Кыргызстанда иштеген өндүрүш кооперативи. Чехословакияда (Жилина ш.) коммунист жумушчулардын демилгеси боюнча 1923-ж. түзүлгөн. 1924-ж. 10-ноябрдагы уюмдаштыруу чогулушунда уставы кабыл алынып, башкармасы шайланган. 

Анын негиздөөчүлөрүнүн бири - чех Рудольф Маречек (1888-1970) болгон. 

1925–32-ж. Кыргызстанга Чехословакиядан бардыгы 1317 адам келип, алардын 390 кишиси интергельпонун мүчөсү болгон. Кооперативдин жамааты Бишкек шаарынын эмгекчилеринин, партиялык жана советтик уюмдардын жардамы менен өлкөнү индустриялаштыруу ишине катышып, алгачкы беш жылдыктарда электр станциясын, ага чейин шаймандарын, кыш, черепица, булгаары заводдорун, мебель фабрикасын, металл иштетүүчү ж.б. маанилүү өнөр жай объектилерин курушкан. Ошондой эле алар Түрксиб, Чүй курулушу, Канттагы кант заводу сыяктуу ири курулуштарды курууга катышкан. Интергельпочулардын республикасынын экономикасын жана маданиятын өнүктүрүүдөгү каарман эмгеги жана интернационалдык жардамы жогору бааланган. Интергельпонун иш-аракети Кыргызстан менен Чехословакия эмгекчилеринин ортосундагы достук байланыштардын күбөсү болгон.
Интергельпо каякта жайгашкан? "Т.и.Э"

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Интернирлөө

thumb|Бухенвальд концлагериндеги еврейлер

Интернирлөө (фр. interner) – өз өлкөсүндө жашоону талап кылуу. 
1. Нейтралдык (калыс) мамлекеттин аймагына кирип келген экинчи бир согушуп жаткан мамлекеттин куралдуу күчтөрүн куралсыздандыруу жана кармап калуу;
2. Согушуп жаткан мамлекеттердин согуш бүткөнгө чейин жат мамлекеттин граждандарынын укугунан ажыратуу аркылуу, аларды кармап турушу.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Эртиш (дарыя)

thumb|Обь менен Иртыш.
ЭртишKNUZHUMALIEVS.2015-6.pdf же Иртыш — Казакстан менен Орусиянын аймактары аркылуу аккан дарыя, Обь дарыясынын сол куймасы Башаты Кытайдагы Моңгол Атлай тоолорунан башталат. Узундугу 4248 км, алабынын аянты 1643 миң км2. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Өскемен шаарына чейин Буктурма суу сактагычы жана Өскемен ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 кмге чейин кеңийт. Башкы куймалары: Ишим, Вагай, Тобол, Конда (сол), Ом, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобол шаары тушта 2150 м3/сек (чатында 2830 м3/сек), эң чоң чыгымы 12 100 м3/сек, эң азы 297 м3/сек. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 кмге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу менен камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Эртиш Караганды каналы сууну Эртиштен алат. Боюндагы негизги шаарлар жана порттор: Өскемен, Семей, Павлодар, Омск, Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль менен Артуш дарыясынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган.

М. Кашгариде да (11-кылым) Эртиште огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Эртиштин жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-кыпчактар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү жана түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, Жоочу хандын бай тактысы Эртиште жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген жана Эртиш анын Түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Эртиш ойрот урууларынын карамагында калган жана калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Эртишти казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү менен Иртыш аймагы Орусия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Эртиш өрөөнү Энесай жана Теңир-Тоо кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Категория:Казакстандын дарыялары‎
Категория:РФ дарыялары‎
Категория:Кытай
Категория:Сибирь‎
Карыя

Карыя. 
“Ак сакалдуу карыя,
Акылы терең дарыя” (Макал)
Бул – мерчемдүү өмүрүн өтөп (орто жана пайгамбар жашын), карылык доорду нарктуу алып бара жаткан аталардын сылык аталышы. Карылык – нускоочулук. Жакшы каруу – парз, жаштарга үлгү. Мына ушул жагдайы аркылуу нарктуу карыя аталат. 
Карыянын экинчи мааниси – абышка, чал. Кемпири адатта, “абышка” деп чакырат. Өмүрдөшүн карыя дешине караганда минтүүсү эптүүдөй сезилет. “Чал”, “мойсопыт” деп кайрылууга караганда карыя деп айтуу маданияттуулукту тартуулайт. Эркектерди курагына карай бала, тестиер улан, жигит, киши, жашап калган адам, кары деп аташат да, акырында карыяга өтөт. 

 Адабият 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү” Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3

Категория:Кыргызстан
Категория:Илим
Категория:Коом
Категория:Искусство
Исар

Исар, Езер – 17–18-кылымдардагы енисей кыргыздарынын административдик-башкаруу бирдигинин аталышы. Исар улусуна Кыргыз жеринин (Хонгорайдын) ортолугундагы Енисей, Абакан дарыясынын чаты, андан Огур дарыясына чейинки жерлер кирген. Исар ичкерки, ичкилик, чыгыш тараптагылар дегенди да туюнткан. Исар улусунун бектери Ерба жана Абакан дарыялары кошулган жерлердеги өрөөндө жайгашкан. Бул улустагы кыргыздардын кыштым капчыгайлары Енисей дарыясынан төмөн карай Усей, Мана, Качы ж. б. дарыялардын өрөөндөрүн камтыган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Адамдын маданий укуктары

Адамдын маданий укуктары – маданий жана илимий турмуш чөйрөсүндө адам мүмкүнчүлүгүнө конституция жана мыйзамдар тарабынан кепилдик бериле турган укук менен эркиндиктердин өзгөчө топтому. Адамдын маданий укуктарына билим алуу укугу, окутуу эркиндиги (академиялык эркиндик), чыгармачылык эркиндиги, маданий турмушка катышуу жана маданият мекемелерин пайдалануу укугу, маданий байлыктардан пайдалануу укугу кирет. Ошентип, Адамдын маданий укуктары социалдык дагы (м.: билим алуу укугун), жеке дагы (м.: чыгармачылык эркиндикти) укук менен эркиндиктерди камтыйт. КРде ал КР Конституциясында бекемделген.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Адамдын социалдык укуктары

Адамдын социалдык укуктары – адамдын (же дайындуу мамлекеттин жарандарынын) белгилүү бир конституциялык укуктарынын жыйындысы, алар мамлекеттен материалдык убайларды (байлыктарды) алуу үчүн талаптанууга мүмкүндүк берет (белгилүү бир шарттарда). Адатта Адамдын социалдык укуктарына социалдык камсыздоого укуктуулук, билим алууга укуктуулук, ден соолукту сактоого жана медициналык жардамга укуктуулук, турак жайга укуктуулук, балдардын өзгөчө укуктары жана майыптардын укуктары кирет. Адамдын социалдык укуктары дүйнөдөгү баардык эле өлкөлөрдө конституциялык деңгээлде бекемделген эмес. Кыйла толугураак көлөмдө алар «социалисттик» жана «постсоциалисттик» делген мамлекеттердин конституцияларында жарыяланган. Кээ бир өнүккөн, ошондой эле өнүгүп жаткан өлкөлөрдө Адамдын социалдык укуктары экинчи дүйнөлүк согуштан кийин жарыялана баштаган, бирок, адатта аларды соттук коргоо камсыз кылынган эмес.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Маймонид

thumb|Маймонид Моисей.
Маймонид Моисей (1135—1204) — орто кылымдагы еврей философиясынын эң ири өкүлү. Маймонид Кордово шаарында талмудчунун үй-бүлөсүндө туулган, бирок Каирде жашап, Египет султаны Сала-эд-Диндин дарыгери болгон. Ал «Олку-солку болгондорго жол көрсөткүч» деген белгилүү чыгарманын автору.

 «Олку-солку болгондорго жол көрсөткүч» чыгармасы 
Бул трактатта ал органикалык концепцияны иштеп чыгат жана Ааламды өзүнүн жыйындысында бирдиктүү индивидум, андан башка эч нерсе эмес деп эсептейт. Ал микро- жана макро космостун бирдейлиги жөнүндөгү көз карашты жактайт жана жаныбарлар дүйнөсү менен аны курчап турган дүйнөнү окшоштуруп карайт. Бул концепция Маймониддин көз карашында Аалам түбөлүк жашап турган эмес, аны Кудай жараткан деген креациондук түшүнүк менен айкалышып турат. Кудайдын Ааламды жаратуусу алты күнгө улантылат, бул алты күндүн ичинде табийгый мыйзамдар улам көбүрөөк ролго ээ боло берет. Жетинчи күндөн тартып Кудайдын Ааламга кийлигишүүсү токтойт да, ал табият мыйзамдары боюнча өнүгө баштайт. Мында Маймониддин деисттик позициясы көрүнгөн, бирок, буга карама-каршы Маймонид теңирлик кудуреттин жашап турарын жана анын биздин дүйнөбүздүн эң эле майда-чүйдө окуяларына чейин кийлигишерин тааныйт. Ырас, Маймонид теңирлик кудурет — бул адамдын жөндөмдүүлүгүнө баш ийбей турган жашыруун күч экендигин эскертет.

 Позициясы 
Маймонид философия менен динди элдештирүү позициясында турган. Негизинен ал башкы булак катарында Аристотелге таянат. Ал Торанын (Эски Осуяттын негизги бөлүгүн) негизги жоболорун кабыл алып, булар Аристотелдин философиясы менен толук шайкеш келет деп ырастайт. Маймонид, Аристотелдин жоболору менен Ыйык жазуунун текстеринин ортосунда пайда боло турган кайчылыктар Ыйык жазууну сөзмө сөз талдап-түшүндүрүу менен шартталган; эгерде аларды аллегориялык түрдө талдап-түшүндүрсө бардыгы макулдашылып турат деп эсептейт. Ыйык жазууда, Маймониддин пикири боюнча, аристотелизмдин бардык акыйкаттары чагылдырылган.

 Профетизм позициясын 
Маймонид профетизм позициясын туткан жана өзгөчө таланттуу адамдар окуяларды алдын ала айта билген көрөгөч адамдардан боло алышат деп ойлойт. Бирок пайгамбарларда да улуу акыйкаттар чагылгандын отундай жарк этип чыгып пайда болот. Ошондуктан пайгамбарларга гана бардык философиялык акыйкаттар ачылып көрүнгөн, алардын жарым-жартылайы Ыйык жазууларда өз чагылышын тапкан. Ал эми Ыйык жазууларга кирбей калган акыйкаттар жок болуп кеткен, Ыйык жазуу менен Аристотелдин ортосундагы кайчылыктар мына ушундан улам пайда болгон.
Маймонид — өз заманында белгилүү инсан болгон, аристотелизмди жайылтууда да жана орто кылымдык схоластикалык философияны өнүктүрүүдө да сиңирген эмгеги чоң. Ал XIII кылымда үстөмдүк кылып турган батыш философиясынын көптөгөн проблемаларын көтөрүп чыккан, анын диний ишеним жана философия, акыл-эс жана аян жаатындагы изилдөөлөрү ал өзү өлгөндөн кийин да дээрлик эки жүз жыл бою бул проблематиканын өсүшүнө жана өнүгүшүнө олуттуу даражада жардам берген.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8

Категория:Философтор‎
Категория:XII кылым
Байбиче

Байбиче – мерчемдүү аялдык, жашамык жаштарын өтөп, өзүн набаттуу кармап келе жаткан энелердин сылык аталышы. Нускалуу карыялыгы – келин-кезектерине, айыл ичиндеги ургаачыларга үлгү. Кийинкилер так ушундай карууга таасирленет. Илгери “байбиче аялы”, “байбиче аялынын балдары” деген сөздөр айтылуучу. Байбиченин синоними “кемпир”, “токол” деп айтылат. Токол – кийинки аялы, салбар аялы – эри анган, ана көңүл койбогон аялы. Арийне, эрке токолдор да болгон. “Бабиче” деп айтуу маданияттуулукту билдирет. Ал эми кемпир деп кайрылуу адамга, төтөн, жаштарга катуу тийип калышы ыктымал. Ошондуктан минтип кайрылгандарга, “мендей кемирейип кал” деп нааразы болушат. Катарлаш карыялары аларга “байбиче” деп кайрылуулары сылыктык болот. Ургаачылар жашына карай секелек кыз (ойноок кыз), тестиер кыз (бой токтоткон кыз), беш көкүл (бойго жеткен кыз), жубан (күйөөгө тийген), колукту, келин, зайып аял, катын, жашамык тарткан деп аталып жүрүп отурат да, анан бара-бара байбичелердин катарына кошулат.
 Адабият 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү” Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3

Категория:Кыргызстан
Категория:Илим
Категория:Коом
Категория:Искусство
Адамдын укуктук макамы

Адамдын укуктук макамы — мамлекет тарабынан (мыйзамдык тартипте) таанылган жана кепилденген укуктардын, эркиндиктердин жана милдеттердин, ошондой эле укуктун субъекти катары адамдын мыйзамдуу кызыкчылыктарынын тутуму. Укуктар жана эркиндиктер – жарандын мамлекет тарабынан таанылган жана камсыз кылынган социалдык мүмкүнчүлүктөрүн, ал эми милдеттери – мамлекеттин жаранга, анын жүрүм-турумуна карата талаптарын билдирет.
 Булактар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Бөлө

Бөлө - бир тууган кыздардын балдары. Бир атанын, бир уруктун кыздарынан төрөлгөн балдар-кыздар бири-бирин “бөлөбүз” дешет. Бир ата-энеден туулган кыздардын балдары карын бөлө болуп эсептелет.
Бөлөлөр кыздардын – эже-сиңдилердин балдары болгондуктан бири-бирин колдон келишинче сый-урматташат. Булар да бири-бирине үйлөнүшкө болот. Себеби, алардын эли-журту башка. Баш кошууга генетикасы уруксат берет. Бөлөлөрдүн өз ата-апалары бири-бирине тайжезде, таэже аталат. Чоң аталары таята болот. Демек, кыздардын балдары таятага небере аталат. Кыздардын балдары да ага-ининин балдарындай жакын сезилет. Ошондуктан “бөлөм, бөлөм үчүн өлөм” деген накыл кеп жаралган. Бөлөлөр эненин төркүндөрүнө жээн аталат.

 Адабият 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү” Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3

Категория:Кыргызстан
Категория:Илим
Категория:Коом
Категория:Искусство
Бажа

Бажа

“Бажа бажаны көргөндө башы кычышат” (Макал)Эже-сиңдилердин күйөөлөрү. Уялаш кыз бир туугандар, ага-ининин, аталаш же энелеш, ошондой эле уруунун, уруктун кыздарынын күйөөлөрү бири-бирине улуу-кичүүсүнө карабай бажа болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү” Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Кыргызстан
Категория:Каада-салттар
Мальбранш, Никола

thumb|Никола Мальбранш.

Мальбранш, Никола (1638—1715) — картезианчылыктын идеяларынын негизинде өнүккөн окказионализмдин башкы өкүлү. Мальбранштын негизги эмгектери: «Акыйкатты издөө» (1675), «Метафизика жана дин жөнүндө маек» (1688)

 Окказионализм 
Окказионализмдин пайда болушу — психофизикалык проблеманы чечүүдө Декарттын дуализминин так аныкталбагандыгы менен байланыштуу. Окказионализмдин түпкү таянып чыккан жобосу: материалдык жана руханий субстанциялар өз өзүнчө алганда алардын бири-бирине абсолюттук түрдө көз каранды болбогондугуна байланыштуу бири-бирине таасир бере алышпайт дегенди билдирет. Бирок мындай өз ара аракеттер алардын ортосунда болуп турат, демек ал өз ара аракет Кудайдын кудурети менен болот, руханий жана материалдык кубулуштардын өз ара аракеттенишүүлөрү Кудайдын эркинин күчү менен гана болуп турат. Кудай — бул өз ара аракеттин бирден бир себеби.

 Кудай тууралуу 
Ошентип, эгерде Декарт Кудайдын ролун минимум менен чектеп, деизмге ооп турган болсо, Мальбранш, тескерисинче, Кудайдын ролун максималдаштырат, муну менен ал адамдын турмуш-тиричилик ишмердигиндеги Кудайдын эркин августиандык мааниде түшүнүүгө кайтып барат.
Мальбранш нерселердин ортосунда обьективдүү себептик байланыштардын бар экендигин танат, анткени ал, алардагы руханий кыймылдаткыч күч кыймылдагы телолордо бар болуп турбайт, ал кыймылдаткыч күч Кудайдын эркинен башка эч нерсе эмес деп эсептейт. «Бирден бир себеп дегенибиз,— деп жазат ал «Акыйкаттарды издөөдө»,— реалдуу жана чыныгы себеп эмес, ал кокустук себеп, жаратылышты Жараткандын тигил же бул учурда тигил же бул жол менен аракет кылууга жасалган чечимин аныктай турган себеп. Бул сөздөрдө өзүнчө бир «кокустук философиясы» аныктамаланат (окказионализм — кокустук жөнүндөгү окуу, агымдын аталышы ушундан), мында дүйнө өз алдынча өнүкпөйт, толук түрдө Кудайга көз каранды.

Ушундан келип Мальбранштын башкы гносеологиялык корутундусу чыгат: нерселерди таанып-билүү — бул бар болгону «алардын Кудайдагы чагылышын көргөнүбүз». Ошол эле убакта Мальбранш негизги таяныч жоболорун сактайт: ачыктыкты рационалисттик талап кылуу чындыктын критерийи катарында каралат. Сезимдик элестер нерселердин жашап турушун ырастайт, бирок нерселердин касиеттерин идеялардын жардамы аркылуу таанып-билебиз. Нерселерди биз ачык жана так кабылдайбыз, бирок бул нерселерде чагылышып турган теңирлик идеялардын акыйкаттыгын гана далилдейт. Мальбранш негизинен пантеизмди коргогон, ушундан улам анын китептери католик чиркөөсү тарабынан «Тыюу салынган китептердин индексине» үч жолу киргизилет.

 Колдонулган адабияттар 
 Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 Категория:Философтор‎]
Категория:Батыш философиясы
Категория:Туулгандар 1638-жылы
Категория:Өлгөндөр 1715-жылы
Салам айтуу, кол берүү

Салам айтуу (кол берүү). Кутмандуу элибиздин үрп-адатында, салт-санааларында эч бир мыйзам-ченем аркылуу эмес, атадан балага калыптанган жөрөлгөлөр боюнча айныксыз чындыкта келе жаткан жакшы белгилердин бири – салам айтуу, кол берүү. Мында улууларды урматтоо, кичүүлөрдү ызаттоо наркы бар. 
Илгери кутмандуу кыргыз элинде атчан жөөгө абалы салам айтуучу да, улуусуна болсо түшө калып, кол берүүчү. Ал ыраазычылыгын билдирүүчү, ыракматын айтып, алкап да жиберүүчү. 
Азыр айрымдар ат үстүнөн салам айтаарын айтат. Аты менен омуроолотуп, кол сунат. Жөөчөн андан жалтайлап качып турат. Илгери бала-бакырадан бетер айыл аралап чаап жүрүү жигиттерге, чоң кишилерге абдан эрөөн эле. Көйрөңдүктү билгизүүчү. Атчандар уй мүйүз тартып отурган көпчүлүктү көргөндө атынан оолак түшүп, камчысын сүйрөй келип, улуусу отурган жерден оңго карай, анан солдон баштап, ошол биринчи салам берген карыяга кайра кайрылып амандыгын сурап, анан көчүк басуучу. Азыр көрүп билип жүрөбүз. Аты менен сүзө качырып келип, аттан түшпөй тургандар. Кичине бирдеме “сеп” этсе, отургандарды жадаткан эргулдар бар. Эки атчан жол жүрүп келе жатышса, жолукканда күн чыгыш тараптагысы салам берүүчү. Ат үстүнөн бири-бирине кол сунуучу, албетте, кичүүсү биринчи кол берүүчү. Азыр тааныш эместер үн катпай өтүшөт. Кыргыз касиетин качырып, тааныш эмес карыларга салам берүү тыйылды. Ушунун арты улууларга көпчүлүк жерде орун бошотуу, алардын карылыгын сыйлоо, боорукердик сезимин тартуулоо... сыяктуу адептүүлүктөн тумтак боло баштадык. Ал эми эки колду бирдей сунуп, салам берүү, алик алуу расмиси таанышың жолукса да, “баш ийкешүү”, “колун өйдө көтөрүү”, “ээк ийкешүү” өңдүү солгун учурашууга өттү. 

 Адабият 
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү” Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3

Категория:Кыргызстан
Категория:Илим
Категория:Коом
Категория:Искусство
Адамдын экономикалык укуктары жана эркиндиктери

Адамдын экономикалык укуктары жана эркиндиктери – адамдын экономикалык чөйрөдөгү юридикалык мүмкүнчүлүктөрүн аныктоочу конституциялык укуктарынын жыйындысы. Азыркы демократиялык мамлекеттерде: жеке менчикке укуктуулук (анын ичинде жерге жана акыл-эс ишмердигинин жыйынтыктарына), мурастоого укуктуулук, жеке ишмердик (чарбакерлик өз демилгелүүлүк) эркиндиги, эмгектенүү эркиндиги жана башка эмгек укуктары, анын ичинде, иш таштоо, ишкананы башкарууга катышуу укуктары адамдын негизги экономикалык укуктары жана эркиндиктери болуп саналат. Адамдын экономикалык укуктары жана эркиндиктери мындай чөйрөсү көптөгөн өлкөлөрдүн Конституцияларында бекитилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Экономика
Категория:Укук