Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Био мыйзамы

Био мыйзамы ― табигый оптикалык активдүүлүккө ээ болгон кристалл эмес заттардын (суюктук же активдүү эмес эриткичтеги эритмелердин) катмары аркылуу өтүүчү сызыктуу поляризацияланган жарыктын поляризациясы тегиздигинин айланышынын бурулуу бурчун аныктоочу мыйзам: φ=[α]lC, мында l –зат катмарынын калыңдыгы; С – анын консентрациясы; [α] - айлануунун туруктуу саны (кристаллда туруктуу айлануудан (α) айырмалаш үчүн эритмелерде бул коэффициент чарчы кашаага алынат). Мыйзамды 1815-жылы Ж.Б.Био ачкан.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Биологиялык кристаллдар

Биологиялык кристаллдар – биологиялык макромолекулалардан белок, нуклеин кислотасы же вирус бөлүкчөлөрүнөн алынган кристаллдар. 103–104 атомдуу биологиялык макромолекулалардын өлчөмдөрү чоң болгондуктан, Биологиялык кристаллдар кристалл торчолуу (50–200 А) өтө чоң мезгилге ээ, ал эми вирустарда 1000 Аге жетет. 

Биологиялык кристаллдардын өтө маанилүү өзгөчөлүгү – аларды пайда кылуучу ма-кромолекулалар ичинде иондуу эритменин саркындысы болгондугу. Б. к. ушундай эритме менен гана теңсалмактуулукта жашайт; Биологиялык кристаллдарды кургатканда молекуланын жана кристаллдын структурасы бузулат. Биологиялык кристаллдар айрым учурда тирүү организмдерде да пайда болот. Биологиялык макромолекулалардын кристаллдашуусу – аларды алуунун башкы ыкмасы. Биологиялык кристаллдардын кристаллдашуу ыкмалары температуранын өзгөрүшүнө, өтө каныгууга негизделген. Биологиялык макромолекулалардын өтө чоң өлчөмү электрондук микроскопия ыкмасы менен алардын кристалл торунан байкалат. Биологиялык кристаллдардын структурасын изилдөөнүн негизги ыкмасы – кристаллдарды түзүүчү молекулалардын мейкиндиктеги өтө татаал конфигурациясын аныктоочу рентген структуралык анализ. Биологиялык кристаллдардын рентгенограммасы өтө көп сандагы (≥100000) рефлекстерди камтыйт. Биологиялык кристаллдарды изилдөөнүн негизинде 100дөн ашык белоктун түзүлүшү аныкталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдей жантаюу тилкелери

Бирдей жантаюу тилкелери – интерференция кубулушунун айрым учуру; турактуу калыңдыктагы жука тунук нерселерде параллель эмес монохромдук нур менен жарыктандыруучу кезектешип байкалуучу жарык жана күңүрт тилкелердин ирети. 

Ар бир тилке бирдей бурч менен түшкөн эки жарык нурунун жука тунук нерсенин үстүнкү жана астынкы беттеринен чагылышынан пайда болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдей калыңдык тилкелери

Бирдей калыңдык тилкелери – интерференция кубулушунун айрым учуру, калыңдыгы өзгөрмө болгон тунук жука нерселерди параллель нурлар менен жарыктандырууда пайда болгон жарык жана күңүрт тилкелердин ирети. Бирдей бурч менен түшкөн нурлардын катмардын үстүнкү жана астынкы беттеринен чагылышынан пайда болот. 

Бирдей калыңдык тилкелери жука тунук нерселердин (май, бензин, ж. б.) беттерине күн желесиндей түстүү тилкелерди пайда кылат. Ар бир тилкенин астында катмар бирдей калыңдыкка ээ , андыктан алардын калыңдыгын аныктоого болот. Ньютон шакектери да ушул кубулуш менен түшүндүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдик өлчөмү

Бирдик өлчөмү (чени) – тиешелүү физикалык чоңдуктун (убакыттын, массанын, узундуктун ж. б.) бирдигинин сан мааниси. 

Мис., узундуктун негизги бирдиги 1 м СГС системасында 100 см, же бирдиктердин системаларынан тышкары 1000 мм, же 1010 Е ге барабар. Кандайдыр бир бирдиктер системасындагы (мис., СИде, СГСте ж. б.) негизги бирдиктердин өлчөмдөрү аларды тандап алууда аныкталат жана үлгүнүн (эталон) жардамы менен каалаган учурда калыбына келтирилип турат. Мис., жалпы бурчтун бирдиги радиан (рад) узундугу ар кандай айлананын радиусуна барабар жаага таянган эки радиустун арасындагы бурчка барабар. Бул бурчтун чоңдугун каалаган учурда өлчөөгө мүмкүн. Ошондуктан ушул бурч үлгүнүн милдетин аткарат. Негизги бирдиктердин өлчөмдөрү аркылуу берилген системанын туунду бирдиктеринин өлчөмдөрү аныкталат. Мис., аянттын жана көлөмдүн бирдиктери узундук бирдиги аркылуу туюнтулат: м2, м3. Сандардын ондук системасынын жардамы менен ар кандай өлчөмдөгү бирдиктердин катары (ээленген бирдиктер жана үлүштөлгөн бирдиктер) түзүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдиктердин абсолюттук системасы

Бирдиктердин абсолюттук системасы – узундук, масса жана убакыттын бирдиктери негизги бирдиктер катарында кабыл алынуучу, ал эми системанын калган бирдиктери негизги бирдиктерден туунду катарында аныкталуучу бирдиктер системасы. 

Бирдиктердин абсолюттук системасы алгач 1832-ж. К.Ф. Гаусс сунуш кылган. Ал негизги бирдиктер катарында узундуктун бирдиги үчүн миллиметрди, массанын бирдиги үчүн миллиграммды жана убакыттын бирдиги үчүн секунданы кабыл алган. Айрым учурда негизги бирдиктер катарында сантиметр, грамм жана секунда (СГС) кабыл алынган. Мындай бирдиктер системасы да «абсолюттук» деп аталат. Мис., СГСЭ системасы – абсолюттук электр-статикалык система деп аталат. Бул системада электр-статикалык туунду бирдиктер механикалык негизги бирдиктер менен туюнтулат. Мис., электр санынын абсолюттук электр-статикалык бирдиги (1 СГСЭq) 1 г1/2 см3/2 с-1ге барабар. Азыркы мезгилде « Бирдиктердин абсолюттук системасы термини тарыхый гана мааниге ээ жана иш жүзүндө колдонулбайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
СГС

Бирдиктердин гаусс системасы – негизги бирдиктери сантиметр, грамм, секунда болгон, ал эми андагы диэлектрдик (ε) жана магниттик (μ) өткөрүмдүүлүктөрү өлчөмгө ээ болгон жана вакуумда ε = 1, μ =1 болгон электрдик жана магниттик чоңдуктардын системасы. 

Бирдиктердин гаусс системасы бирдиктердин эки абсолюттук системасын камтыйт, б. а. гаусс системасындагы электрдик чоңдуктардын бирдиги абсолюттук электр-статикалык система СГСЭнин бирдиктерине, ал эми магниттик чоңдуктардын бирдиги – абсолюттук электр-магниттик СГСМдин бирдиктерине барабар. Ошондуктан Бирдиктердин гаусс системасы көбүнчө симметриялуу СГС системасы деп аталат (к. Бирдиктердин СГС системасы). Бирдиктердин гаусс системасын 1932-ж. К. Ф. Гаусс сунуш кылган. Бул бирдиктердин алгачкы системасы болуп саналат. Ошондуктан К. Ф. Гаусс бирдиктер системасын биринчи ойлоп табуучу болуп эсептелет. Ал негизги бирдик катары миллиметр, миллиграмм, секунданы алган жана аларды магниттик чоңдуктардын бирдиктер системасын түзүүдө колдонгон. 1851-ж. В. Э. Вебер Бирдиктердин гаусс системасын электр чоңдуктарынын бирдиктер системасын түзүүгө колдонгон. Бирдиктердин гаусс системасы кеңири таралган эмес, анткени бул системадагы негизги жана туунду бирдиктер өтө кичине өлчөмгө ээ болгондуктан алар иш жүзүндө колдонууга ыңгайсыз болгон. Бирок ошондой болсо да Гаусс ачкан бирдиктердин системасын түзүү принциби азыркы мезгилде бирдиктердин системасын түзүүдө кеңири колдонулууда.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

*
Категория:Өлчөмдөр системалары
Категория:Карл Фридрих Гаусс
Бирдиктердин жоржи системасы

Бирдиктердин жоржи системасы – негизги бирдиктери катары метр, килограмм, секунда жана ампер кабыл алынган, электрдик жана магниттик чоңдуктардын бирдиктер системасы үчүн 1958-ж. Эл аралык электр-техникалык комиссия киргизген аталыш электр-техникада көп колдонулат. Бул системаны бирнчи жолу Ж.Жоржи 1901-ж. сунуш кылган. Системанын башкача аталышы – бирдиктердин МКСА системасы деп айтылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдиктердин МКГСС системасы

Бирдиктердин МКГСС системасы (МКГСС системасы) – негизги бирдиктери метр, килограмм - күч - секунда болгон физикалык чоңдуктардын бирдиктер системасы. 

Ал 19-кылымдын акырынан баштап иш жүзүндө колдонула баштаган, СССРде 1933-жылдан баштап ОСТ ВКС 6052, ГОСТ 7664 – 55 жана ГОСТ 7664 – 61 «Механикалык бирдиктер» боюнча колдонулган. Күчтүн бирдигин негизги бирдик катары кабыл алуунун натыйжасында МКГСС системасынын бирдиктери болгон күчтүн, басымдын, механикалык чыңалуунун ж. б. бирдиктери механикада жана техникада тараган. Мис., күч жана салмак үчүн килограмм-күч, жумуш жана күчтүн моменти үчүн килограмм-күч-метр ж. б. Ошондуктан МКГСС көбүнчө техникалык система деп аталат. Бирок айрым бир бирдиктерди колдонуу кыйла ыңгайсыздыкты туудурат; мис., массанын техникалык бирдиги (М.т.б.) килограмм-күч-секунда квадрат бөлүнгөн метрге деп окулат жана кгк*сек2/м түрүндө жазылат, же тыгыздыктын бирдиги килограмм-күч-секунда квадрат бөлүнгөн төртүнчү даражадагы метрге деп окулат жана 1 кгк*сек2/м4 түрүндө жазылат. Массанын жана тыгыздыктын иш жүзүндө кеңири колдонулган башка бирдиктери пайдаланууга абдан ыңгайсыз: 1М.т.б. = 9,80665 кг, 1 кгк*сек2/м4 = 9,806 кг/м3. Бирдиктердин МКГСС системасы дагы көптөгөн кемчиликтерге ээ: механикалык (МКГСС) бирдиктер менен электрдик жана магниттик практикалык бирдиктердин ортосунда ыңгайлуу байланыш жок; килограмм-күчтү каалаган учурда калыбына келтире турган үлгү эталону жок; салмак катышкан туунду чоңдуктарды түзүүдө көп учурларда салмак масса менен алмаштырылат; эсептөө жүргүзүүдө кгк көбүнчө кг менен чаташтырылат ж. б. Ошондуктан 1960-ж. чен жана салмактын 11-Генералдык конференциясында МКГСС системасын колдонбоо жөнүндө чечим кабыл алынган. Бул системанын ордуна эл аралык сунуш боюнча Эл аралык бирдиктер системасын (СИ) пайдалануу иш жүзүнө киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдиктердин МКСА системасы

Бирдиктердин МКСА системасы – негизги бирдиктери метр, килограмм (масса бирдиги), секунда жана ампер болгон электрдик жана магниттик чоңдуктардын бирдиктер системасы. 

Бул системаны 1901-ж. Ж.Жоржи сунуш кылгандыктан, ал бирдиктердин Жоржи системасы деп да аталат. МКСА системасы электрдик жана магниттик чоңдуктарды өлчөө үчүн «Электрдик жана магниттик бирдиктер» ГОСТ 8033–56 тарабынан киргизилген. Бирдиктердин МКСА системасы электр-магниттик талаанын теңдемелерин жөнөкөйлөтүлгөн, жакшыртылган түрдө жазууга мүмкүндүк берет. МКСА системасына электрдик бирдиктер вольт, ом, кулон ж. б. кирет. МКСА бирдиктердин Эл аралык системасынын бир бөлүгүн түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдиктердин МКСК системасы

Бирдиктердин МКСК системасы (MKSK системасы) – негизги бирдиктери метр, килограмм (масса), секунда, кельвин болгон жылуулук чоңдуктарынын бирдиктер системасы. 

Мында «кельвин» (К) термодинамикалык температуранын бирдиги. Бирдиктердин МКСК системасына термодинамикалык температуранын бирдиги «кельвинди» кошуп, жылуулуктун МКСКдагы бирдиктеринин системасы алынат. «Жылуулук бирдиктеринин» ГОСТ 8550 – 57 1961-ж. ГОСТ 8550 – 61 ге алмаштырылып, Б. МКСК с. киргизилген. Б. МКСК с.-нда термодинамикалык жана Эл аралык практикалык температуралык шкалалар колдонулат. Температуранын кельвинге (К) барабар болгон градус цельсий бирдиги (°С) да колдонулат. Адатта 0°Сден төмөнкү температурадагы Кельвиндин температурасы менен мүнөздөйт, ал эми 0°Сден жогорку температураларда – цельсийдин температурасы (t) көбүрөөк колдонулат: t = T – T0, мында Т0=273,15 К туюнтмасы менен байланышкан. Эл аралык практикалык температуралык шкаладан (ЭПТШ - 68) Кельвиндин Эл аралык практикалык температурасынан (Т68 менен белгиленет) Цельсийдин Эл аралык практикалык температурасын (t68) айырмалайт жана алар t68 = Т68 –273,15 К туюнтмасы менен байланышкан. Кельвин жана Цельсий градусу Т68 жана t68 чоңдуктарынын бирдиктери болуп саналат. Жылуулуктун туунду бирдиктери Кельвин жана Цельсий градусу менен туюнтулат. Бирдиктердин МКСК системасы бирдиктердин Эл аралык системасынын бир бөлүгүн түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдиктердин МКС системасы

Бирдиктердин МКС системасы – негизги бирдиктери метр, килограмм (массанын бирдиги), секунда болгон механикалык чоңдуктардын бирдиктер системасы. 

Бирдиктердин МКС системасын 1901-ж. Ж.Жоржи сунуш кылган. СССРде МКС системасы «Механикалык бирдиктер» ГОСТу 7664 – 55 боюнча киргизилген жана 1961-ж. ГОСТ 7664–61 менен алмаштырылган. Бирдиктердин МКС системасы ГОСТ 8849 – 58 боюнча «Акустикалык» бирдиктерде да колдонулат. Бул система бирдиктердин Эл аралык системасынын бир бөлүгүн түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдиктердин МТС Системасынын

Бирдиктердин МТС Системасынын – негизги бирдиктери метр, тонна (массанын бирдиги), секунда болгон физикалык чоңдуктардын бирдиктер системасы. 

Бирдиктердин МТС системасы Францияда пайда болгон жана 1919-ж. кабыл алынган. МТС системасы СССРде мамлекеттик стандарт боюнча жыйырма жылдан (1933–55) ашык колдонулган. Чоң сандагы масса менен иш жүргүзүлгөн өндүрүштүн тармактары үчүн масса бирдиги – тонна колдонууга абдан ыңгайлуу. МТС системасы дагы төмөнкүдөй артыкчылыктарга ээ: биринчиден, МТС жана СГС системаларрында заттын тыгыздыгынын сан мааниси дал келишет. Мис., СГС системасындагы жездин тыгыздыгы 8,6 г/см3, ал эми МТС системасында -8,6 т/м3га барабар. Экинчиден, МТС системасындагы жумуштун бирдиги болгон килоджоуль электр бирдиктеринин практикалык системасындагы жумуштун бирдиги менен өтө жөнөкөй жана ыңгайлуу байланышка ээ:
1 кДж = 1000 Дж. МТС системасы СГС сыяктуу түзүлгөн жана иш жүзүндөгү өлчөөлөргө колдонууга арналган. Өндүрүштө колдонулуучу туунду бирдиктерге төмөнкүлөр кирет: күчтүкү – стен (СН), басымдыкы – пьеза (пз), жумуштуку – стен-метр же килоджоуль (кДж), кубаттуулуктуку – киловатт (кВт). Бирок көпчүлүк физикалык чоңдуктардын МТС системасындагы туунду бирдиктеринин өлчөмү иш жүзүндө ыңгайсыз болуп чыкты. Ошондуктан «Механикалык бирдиктер» ГОСТу 7664 – 55 киргизилип, 1955-ж. бирдиктердин МТС системасы колдонуудан алынып салынган.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бирдиктердин Зартри системасы

Бирдиктердин Зартри системасы – негизги бирдиктери катары Бор радиусу α0 = 0,52917706· ·1010м (узундук бирдиги), электрондун массасы me=0,9109534 (47)·10-30 кг (масса бирдиги), электрондун заряды е=1,6021892(46)·10-19Кл (электр санынын бирдиги), Планк туруктуулугу ħ =h/2π=1,0545887(57)·1034Дж/сек. кабыл алынган бирдиктердин системасы. 

Бул система бирдиктердин табигый системаларынын бири. Каралып жаткан системанын бир артыкчылыгы аны колдонуп түзүлгөн теориянын негизги закондору жөнөкөй түргө ээ болушунда, б. а. айрым формулалар өзүлөрүнүн сандык коэффициентинен кутулушат. Мис., суутектин атому үчүн Шрёдингер теңдемеси төмөнкүчө жазылат: Δψ+2(Е+1/r) ψ=0, мында r -радиалдык (радиус боюнча өзгөргөн) координата, Е - атомдун энергиясы, ψ - толкун функциясы, Δ - Лаплас оператору. Бирдиктердин Зартри системасы негизинен атомдук физикада, релятивдик эмес квант механикасында, атомдун жана молекулалардын түзүлүштөрү жана алардын өз ара аракеттешүүлөрү менен байланышкан маселелерди чыгарууда колдонулат. Ошондуктан хартри системасы көп учурда “атомдук бирдиктердин системасы “ деп аталат. Бирдиктердин Зартри системасын 1928-ж. Д.Р.Хартри түзгөн. Б. х. с-нда убакыт бирдиги 2,419·1017сек, энергиянын бирдиги 4,359·10-11 эрг. (к. Бирдиктер системасы).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрү

Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрү - өзүнчө домен болгон ферромагниттик заттардын кичинекей бөлүкчөлөрү. 

Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрү – критикалык өлчөмдөрү Дкр магниттелиштин каныгуусуна Is жана магниттик анизотропиянын коэффициентине (К) көзкаранды. К чоңоюп, ал эми Is кичирейсе, Дкр чоңоёт. Көп ферромагнетиктер үчүн Дкр~10-4 -- ~10-6см. Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрү кээ бир магниттик касиеттердин өзгөчөлүктөрү менен мүнөздөлөт. Алардын магниттелиши калдыктуу Ir=Is. Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрүнүн кайрадан магниттелиши магниттелүү векторунун кайталанбас айлануусу менен өтөт. Эгерде Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрү жогорку магниттик анизотропиялуу болсо, Is айлануу процесси оор жана Нс – коэрциттүү күчү чоң болот. Бир октуу Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрү Ir жана Нs жеңил магниттелүү огу боюнча максималдык маанилерге ээ болот, анткени Is векторунун бул багыттан чыгышы магнит талаасынын эң чоң жумушун талап кылат. Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрү суспензиясынан турган ферромагниттик затты каныгуу абалына чейин магниттөө чыңалышы аз магниттик талааны талап кылат. Бир домендик ферромагнит бөлүкчөлөрү микрокүкүмүнөн жасалган магниттик материалдар прибор курууда турактуу магниттерди даярдоодо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бир калыптагы өзгөрмө кыймыл

Бир калыптагы өзгөрмө кыймыл - чекиттин жаныма ылдамдануусу турактуу кыймыл. Чекиттин кыймыл башталгандан t убакыт өткөндөгү ылдамдыгы жана анын алгачкы абалынан траекториянын жаасын бойлото өлчөнгөн аралыгы Бир калыптагы өзгөрмө кыймылда ϑ= ϑ 0+ωt; S= ϑ 0t+ωt2/2 менен аныкталат, мында ϑ0 - чекиттин баштапкы ылдамдыгы, ϑ менен ωτ нун
белгилери бирдей болсо ылдамдатылган, ал эми ар түрдүү болсо акырындатылган Бир калыптагы өзгөрмө кыймыла болот. Жогоруда айтылгандар катуу нерсенин Бир калыптагы өзгөрмө кыймыл алга умтулуу кыймылында анын бардык чекитине тиешелүү болот. Нерсенин кыймылсыз окту туруктуу бурчтук ылдамдануу (ε=const) менен айланганы да Бир калыптагы өзгөрмө кыймылга кирет. Бул учурда нерсенин бурчтук ылдамдыгы жана бурулуу бурчу: ω=ω0+ ε t/2, болот мында ω0 - баштапкы бурчтук ылдамдык.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бир тектүү эмес чөйрөнүн оптикасы

Бир тектүү эмес чөйрөнүн оптикасы - сындыруу көрсөткүчү (n) турактуу эмес, координаталарга көзкаранды, оптикалык бир тектүү эмес чөйрөлөрдө оптикалык нурлардын таралышы учурунда пайда болгон кубулуштарды үйрөтүүчү физикалык оптиканын бөлүмү. 

Физикалык жаратылышына карабастан бир тектүү эместиктер жарык нурларынын багытын дайыма өзгөртөт. Ар түрдүү n бар чөйрөлөрдүн чегара бетинде жарыктын чагылышы жана сынышы болот. Айлана-чөйрөсүнө караганда n башка микробиртектүү эместиктерден жарык чачылат. Бир тектүү эмес чөйрөнүн оптикасында чачыраган, чагылган, сынган жана түшүүчү толкундардын эсебинен пайда болуучу жарыктын интерференциясы чоң ролду ойнойт. Киргил суулар Бир тектүү эмес чөйрөнүн оптикасын пайда кылат. Аларда оптикалык бир тектүү эместиктин өлчөмдөрү жарыктын толкун узундугунан чоңураак болот. Эгерде бөлүкчөлөрдүн өлчөмдөрү λга жакын болсо, анда чөйрө тунук көрүнөт. Эгерде түшүүчү жарыкка 90° боюнча карасак, чөйрө жарыктанып көрүнөт. Жарыктын интенсивдүү чагылышы менен Тиндалдын эффектиси тыгыз байланышкан. Диэлектриктердин бөлүкчөлөрү менен чачыроочу жарыктын интенсивдүүлүгү I~λ-p пропорциялаш, мында p параметри бөлүкчөлөрдүн өлчөмдөрүнүн λга болгон катышына көзкаранды. Өлчөмдөрү га караганда өтө кичине болгон бөлүкчөлөрдүн жылуулук флуктуациясы мезгилинде 1~λ-4 (Рэлей закону). Бөлүкчөлөрдүн өлчөмдөрү λга караганда өтө чоң болгондо p=0 жана I интенсивдүүлүгү λга көзкаранды болбойт. Мис., туман жана булуттарда жарык чачыраганда алар ак түстө көрүнөт. Бир тектүү эмес чөйрөнүн оптикасы ультрамикроскоп жана нефелометрия ыкмаларында, жука катмарлардын оптикасында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Бозе–Эйнштейн бөлүштүрүлүүсү

Бозе–Эйнштейн бөлүштүрүлүүсү – спиндери нөл же бүтүн сандуу окшош бөлүкчөлөрдүн энергиясынын деңгээл боюнча бөлүштүрүлүүсүнүн функциялары. 

Мында бөлүкчөлөрдүн өз ара аракети өтө начар, б. а. идеалдык квант газдарынын функциялык бөлүштүрүлүүсү Бозе–Эйнштейн статистикасына баш иет. Бозе–Эйнштейн бөлүштүрүлүүсү бозе статистикасынын талабына туура келүүчү бөлүкчөлөрдүн айырмачылыгы эсепке алынбаган статистикалык салмактын максимумуна дал келет. Бозе газынын температурасынан төмөнкү температурада Бозе конденсациясы байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бозе–Эйнштейн конденсациясы

Бозе–Эйнштейн конденсациясы – кубулма температурада болуучу системанын бөлүкчөлөрүнүн бир бөлүгү нөл импульстуу абалга топтолгон бозон системасындагы квант кубулушу; муздатууда буунун молекулалары суюктукка айлануусуна окшоштурулган. 

Бирок конденсацияланбайт, бөлүкчөлөрдүн мейкиндикте бөлүнүшү мурдагыдай эле кала берет. Көпчүлүк газдар үчүн кубулма температура өтө кичине болот жана Бозе–Эйнштейн конденсациясы башталганга чейин эле заттар катуу абалга өтүп кетет. Өзгөчө учур: гелий нормалдуу шарттагы Т=4,2 К де суюк абалга өтөт жана абсолюттук нөл температурага че-йин суюк бойдон калат. Т=2,17 К де жана каныккан буунун басымында суюк гелий өтө агуучулук абалга өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бозоңку жарык

Бозоңку жарык – Айды Жерди караган бетине, Күн нурунун Жерден чагылган бөлүгүнүн Айдын бетин жарыктандырышы. 

Бозоңку жарык Айдын бетине түшкөн Күн нурунан өзгөчөлөнүп, Жердеги байкоочуларга Айдын бетинин теги бозоңку, «күл сымал» түстү элестетет.
Бозоңку жарык Жердин жана күн системасындагы башка планеталардын, алардын спутниктеринин альбедосун (чагылдыруу жөндөмдүүлүгүн) аныктоого колдонулуучу астрономиялык кубулуш.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Бойль чекити

Бойль чекити - реалдык газдын p=pV координаталарындагы изотермасынын минимум чекити Р.Бойлдун ысымынан аталган. 

Реалдык газдын Б. ч-не жакын жаткан изотерманын анча чоң эмес участокторун Клайперон теңдемесине PV=(M/μ)RT ылайык, идеалдык газга туура келген горизонталь түз сызыктын кесиндилери катары кароого болот, б. а. Бойль чекити берилген реалдык газга идеалдык газдын теңдемесин колдонууга боло турган температураны аныктайт. Ван-дер-Ваальс теңдемеси менен аныкталуучу реалдык газдын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу Бойль чекитинин сол жагында газдын кысылышын жеңилдеткен молекулалар аралык өз ара тартылуу күчү басымдуулук кылат, оң жагында кысылууга тоскоолдук кылган молекулалардын өздүк көлөмдөрүнүн таасири басымдуу болот. Реалдык газды идеалдык газдан айырмалаган бул факторлор Бойль чекитинин жанында өз ара компенсацияланат. Изотермалардын Бойль чекититерин туташтырган сызык Бойль ийрилиги деп аталат. Бойль ийрилигинин ордината огунда жаткан чекити Бойль температурасын (Тв) аныктайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Больцман бөлүштүрүүсү

Больцман бөлүштүрүүсү - газ молекулалары жердин потенциалдык тартуу күчүнүн таасири астында кыймылда болуучу идеалдык газ бөлүкчөлөрүнүн (атом, молекула) импульс р жана координата r боюнча статикалык теңсалмактуу бөлүштүрүүсү.

Больцман бөлүштүрүүсү изотопторду ажыратып бөлүүдө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика