Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Цинделис Борис Израилевич

Цинделис Борис Израилевич (1916, Литва, Рокишкис ш. - 13. 10. 1944, Пагегяй ш.) - Советтик Союз. Баатыры (1945).
 
1937-41-ж. Литванын Паневежис жана Биржай шаарында тиш врачы болуп иштеген. Советтик Армиянын катарына 1942-ж. Ош шаарынан чакырылган. Улуу Ата Мекендик согушта (1941-45) 1-Прибалтика фронтунда 2-гвардиялык армиянын 16-аткычтар дивизиясында артиллерист болуп кызмат өтөгөн. 1944-ж. 13-октябрда Пляйкишкен кыштагына жакын (азыркы Литва, Клайпеда уезди, Шилуте району) жерде оор жарадар болгонуна карабай, ок жаадыруу менен душмандын өзү жүрүүчү артиллериялык установкасын жок кылган. Ленин ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Циндао

Циндао - Кытайдын чыгышындагы шаар. Шаньдун жарым аралынын түштүк жээгинде, Шаньдун провинциясында.
 
Сары деңиздеги Цзяочжоувань жабык бухтасындагы порточо Калкы 1,7 млн (2010; агломерациясы менен 2,5 млн). Т. ж. бекети, эл аралык аэропорту бар. Метрополитен курулууда. Кир жуугуч машиналарды чыгаруу өнүккөн. Муздаткыч, уюлдук телефон, телевизор, кондиционер өндүрүүнүн ири борбору. Маалымат, биотехнология, медицина ж. б. тармактар боюнча илимий изилдөө жана тажрыйба-конструктордук иштеп чыгуулар өнүгүүдө. Кеме куруу, т. ж. машиналарын жасоо, тамак-аш, текстиль, химиялык, нефть-химиялык, целлюлоза-кагаз ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖ (а. и. Кытай океанология университети), деңиз (Лусунь паркындагы аквариуму менен) музейи, католик собору, Чжаньцяо көпүрөсү ж. б. бар. Ири аскер деңиз базасы. Туризм өнүккөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Цин империясынын баскынчыл аракетине каршы көтөрүлүштөргө Кыргыздардын катышы

Цин империясынын баскынчыл аракетине каршы көтөрүлүштөргө Кыргыздардын катышы (18-19-к.) Чыгыш Түркстандагы (к. Синьцзянъ) кыргыздардын Цин империясына каршы кыймылы.
 
Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин (1758-59) Чыгыш Түркстан Цин империяеынын кол алдында калган. 1759-ж. Чыгыш Түркстандын батыш аймагын басып алуу үчүн кирип келген 9 минге чукул цин аскери кыргыздардын башкалар менен биргелешкен аракетинен улам талкаланган. Мындан тышкары Цин өкмөтүнө каршы көтөрүлүш уюштурган Сарымсак кожого (1785) көлдүк кыргыздар, Ташмалык шаарынын акими Зия ад-динге (1814-15) кыргыз бийи Турдумамат, Жааңгер кожого (1822, 1825-28) Суранчы бий жана алайлык кыргыздар кошулушкан (к. Тайлак баатыр, Суранчы бийдин козголоңу). 1878 - ж. Чыгыш Түркстанда Алдаш, Хаким-хан торе, Абдрахман, Мухаммед-Ислам жетектеген кезектеги көтөрүлүш башталып, кыргыздар өтө чоң көмөк көрсөтүшкөн. 1879-ж. Кашкар шаарынын батышындагы салгылашууда көтөрүлүшчүлөр жеңилип, 2 минден ашык адам курман болгон. Куугунтук жеген көтөрүлүшчүлөрдүн көбү Россия империясынын аймагына (азыркы Кыргызстан, Казакстан ж. б.) жер которууга аргасыз болушкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Цин династиясы

Цин династиясы - 1644-1911-ж. Кытайды бийлеген манжурлардын династиясы; Кытайдагы акыркы монархиялык бийлик.
 
Цин династиясы Манжурия аймагында (Кытайдын түндүк - чыгышы) 1616-ж. негизделген. Алгач «Цзинь» (Цзинь чжурчжэндердин мамлекети. Алардан манжурлар бөлүнүп чыгып, өздөрүнүн Цин мамлекетин түзгөн), 1636-ж. «Цин» аталган. Кытайдагы саясий абалдын туруксуздугу, борбордук бийликтин начардыгы жана дыйкандардын узакка созулган көтөрүлүштөрүнөн пайдаланып, Цин династиясы алгач Кытайды, кийин Монголияны жана Орто Азияны баш ийдирген. Манжурлар Пекинде өз позициясын жана бийлигин чыңдап, цин тартибин киргизген. Жогорку бийлик органдары менен армияны жетектөө манжурлардын колунда болгон. Түндүк Кытайга бийлигин орноткон соң, Ц. д. коңшу мамлекеттерге кол сала баштаган (к. Кытай). Цин династиясынын бийлиги Синхай революциясынан кийин, 1912-ж. 12-февралда манжурлардын акыркы императору Пу И тактыдан баш тарткандыгына байланыштуу жоюлуп, ханьдардын улуттук мамлекети - Кытай Респ. деп жарыяланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Экзарация

thumb
Экзарация (лат. exaratio - айдоо) - мөңгүнүн астындагы тоо тектердин талкалануусу, үбөлөнүүсү жана анда пайда болгон тоо тек сыныктарынын мөңгү менен кошо жылышына байланыштуу жүргөн экзогендик геологиялык процесс.
 
Анын натыйжасында тепши сымал өрөөндөр (трог), кой мандай таштар, жылмаланган аскалар ж. б. пайда болот. Мындай жерлерде чөкмө тоо тектерден турган жабынды көпчүлүк учурда мөңгүнүн аракетинен жылышып кетет да, түпкү кристаллдык тектер ачылып калат. Мөңгүгө ширеле тоңгон тоо тек сыныктары мөңгү менен кошо жылганда ачылып калган түпкү тоо тектердин беттерин сүрүп, жылмалайт, чийиндер пайда болот. Алар мөңгү тартылганда аска беттеринде сакталып калат да, экзарациянын издери деп аталат. Э-дан пайда болгон рельефтин формалары Кыргызстандын аймагында көп кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мөңгүлөр
Экзамен

Экзамен (лат. examen - сыноо, салмактоо) - окуучулардын жана студенттердин билим деңгээлин текшерүүнүн бир формасы.
 
Экзамен биринчи жолу Кытайда, б. з. 2-кылымда, мамлекеттик чиновниктерди тандоо үчүн колдонулса, Европа окуу жайларында (о. кылымдарда) бакалавр менен магистр даражасын алгандарга сыноо максатында киргизилген. 19-кылымдан Экзамен системасы Европанын бардык өлкөлөрүндө колдонула баштаган. Ал эми Россиянын окуу жайларында Экзамен 18-кылымдан эки этапка (жайкы жана кышкы) бөлүнүп колдонула баштаган. Экзамен атайын даярдалган билеттер аркылуу жүргүзүлүп, билимди баалоонун беш баллдык системасы киргизилген. 1932-жылдан ЖОЖдордо ишке ашырыла баштаган. Ал эми 1944-ж. киргизилген мектептердеги класстан класска көчүрүү Экзамендери алынып салынып, 1957-жылдан орто мектептерде бүтүрүү Экзамендери калтырылган. Кыргызстанда Совет доорундагы Э-дик система сакталып, кийинки жылдарда тесттик сыноо кенири кулач жайды.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Педагогика
Эквилибристика

Эквилибристика (лат. aequilibris - тең салмакта болуу) - цирк искусствосунун бир түрү.
 
Артисттин ар кандай абалда (мис., тартылган зымда, арканда, шар үстүндө ж. б.) тен салмактуулугун сактоо жөндөмү. Эквилибристика акробатика менен гимнастиканын бардык түрүнө кирет, айрым элементтерин жонглёрлор да пайдаланышат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Цирк
Эквивалент

Эквивалент (лат. тең жана ошого барабар, баасы бирдей эле) - сапаты жактан андан кем калбаган, бирдей баадагы продукт.
 
Эквивалент айрыкча бир товарды экинчи товарга салыштырып айырбаштаган учурда өтө маанилүү. Товардык Эквивалент негизинен бир товар башка товар менен барабар болгон учурда алардын бааларын салыштырып билүүнүн эталону катары пайдаланылат. Бардык товардын Эквиваленти болуп акча эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Экватордук токой зоналары

Экватордук токой зоналары, гилея токойлору - экватор алкагынын табигый зоналары.
 
Түштүк Америкада, Африкада, Түштүк,Чыгыш Азияда, Океаниянын аралдарында экваторду бойлой (эки тарабында тең) жатат. Өсүмдүктөрдүн вегетациясы жыл бою тынымсыз жүрөт. Жаан-чачын мол жаал, абанын темлрасы дайыма жогору (26-28°С) болот. Дарыяларынын суусу мол. Латериттик күлдүү толурактар мүнөздүү. Зонаны дайыма жашыл түнт токой («жамгыр токою» деп аталган) ээлейт; деңиз жээктери мангр токойлуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экватор
Экватордук климат

Экватордук климат - экватордук агым тилкесин камтыган ысык жана нымдуу климат.
 
Атмосфера басымдын төмөндүгү, абанын температурасынын жогору (24-28°С) жана туруктуу болушу; жаан-чачындын молдуулугунун жыл ичинде бирдейлиги, түздүктөрдө 1500 ммден ашык, айрым жерлерде 6000-10 000 мм (тоолордун айдарым калталдарында) менен айырмаланат. Нымдуу экватордук токой ландшафты басымдуу.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экватор
Экватордук агым

Экватордук агым

1) пассат агымдарынын өзү; Дүйнөлүк океандын экватордук жана тропиктик кеңдик боюнча согуучу жогорку агым пассаты.
 
2) айына 2 жолу болуучу ташкын агымы; ал Жер экваторунун тегиздигин Ай кесип өткөн мезгилдерге туура келет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:География
Эканит

Эканит - щелочтуу жанар тоо тектеринин акцессор минералы, Ca2ThSi8O20.
 
Кошундулары; U, Fe, Pb, А1, Mn, Pb, Mg. Щелочтуу магма тектери менен акиташтын чектешкен зонасында пайда болот. Аллювий кен чачындыларында (сейрек) чароит, микроклин, кварц, кальцит, флюорит, гранат ж. б. менен чогуу кездешет. Кошундуларына жараша ачык жашыл түстөн күңүрт жашылга чейинкилери, ошондой эле күңүрт кызылдары кездешет. Тунук, айрымдары анча тунук эмес. Айнектей жылтырайт. 

Морточо Катуулугу 4,5, тыгыздыгы 3,08 г/слг3. Андан минералдын кристаллдык торчосу убакыттын өтүшү менен бузулат. Кристаллдарынын (көпчүлүгү бүртүк түспөлдүү) өлчөмү 1 cjure чейин жетет. Э. - сейрек жана кооз асыл таш, бирок радиоактивдүүлүгү жогору (Th альфа нурдануусун бөлүп чыгарат) болгондуктан, аз пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Эйхенбаум Борис Михайлович

Эйхенбаум Борис Михайлович (22. 9. (4. 10) 1886, Красный ш., Смоленек губерниясы - 24. 11. 1959, Ленинград) - советтик адабиятчы, «формалдык мектептин» негизги ишмерлеринин бири, филология илимдин доктору (1936).
 
1912-ж. СанктПетербург университетин бүтүргөн. С. А. Венгеровдун Пушкин семинариясынын катышуучусу. Орус адабияты тууралуу жана текстология боюнча мыкты эмгектери үчүн СССР ИА Президиумунун чечими тарабынан Эйхенбаумга 1936-ж. адабият таануу илимдин доктору деген даражасы диссертацияны коргоосуз эле ыйгарылган. Эйхенбаумдун изилдөөлөрүндө поэтика маселелерине, адабий процесске (М. Ю. Лермонтов менен Н. В. Гоголь жөнүндөгү алгачкы эмгеги) болгон мамилеси тарыхый жана социалдык жактан терең талданып (Л. Н. Толстой жөнүндө эмгек) филос. өңуттө чечмеленген. Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эйхе Генрих Христофорович

Эйхе Генрих Христофорович (29. 9. 1893, Россия империясы, Лифлянд губерниясы, Рига ш. - 25. 6. 1968, Латвия, Юрмала ш.) - советтик аскер ишмери, тарыхчы.
 
Рига коммерция окуу-жайын (1914), Петергофдогу прапорщик мектебин бүгүргөн (1915). 1-дүйнөлүк согуштун (1914-18) катышуучусу. Февраль революциясынан (1917) кийин полктогу Аскердик-революциялык к-ттин мүчөлүгүнө, Октябрь революциясы учурунда Аскердик революциялык к-ттин төрагалыгына, 10-армиянын солдаттар советинин депутаттыгына шайланган. 1918-ж. өз ыктыяры менен Кызыл армиянын катарына өткөн. Чыгыш фронтунда полктун, 26-аткычтар дивизиясынын командири (1918-19), 5-армиянын командачысы (1919-20), Ыраакы Чыгыш респ-сынын элдик-революциялык армиясынын башкы командачысы (1920-21), Белоруссиядагы ак партизандарга каршы күрөшкө катышкан (1921-22), Ферганадагы аскер бөлүктөрүнүн командачысы (1922-23). 1924-жылдан тышкы соода боюнча эл комиссариатында жооптуу кызматтарда иштеп жүрүп, 1938-ж. репрессияга дуушар болгон. Акталып чыккандан кийин (1954) тарыхый мемуарлардын үстүндө иштеген. Ленин, 2 Кызыл Жылдыз ордени менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эйфель мунарасы

Эйфель мунарасы (фр. la tour Eiffel) - Париждин борборундагы металл мунара, эн таанымал архитектуралык курулуш; Франциянын улуттук символу.
 thumb|Эйфель мунарасы
Улуу француз революциясынын жүз жылдыгына арналып 1889-ж. курулган. Башында Париждеги бүткүл дүйнөлүк көргөзмөгө кирүүчү арка катары гана кызмат кылган. Мунара архитектор Александр Гюстав Эйфелдин урматына аталган; Эйфелдин өзү аны жөн гана 300 м мунара деп атаган. Эйфель мунарасынын курулушуна 9441 гширетилген темир кеткен. Аны сырдаш үчүн 60 т боёк талап кылынган. Эйфель мунарасын азыркыга чейин кисти менен 3 жылда бир жолу үч түркүн күрөң түскө боёшот. Анын каптал жактарында 72 көрүнүктүү франдуз окумуштууларынын ж. б. адамдардын ысымдары жазылган (ар бир тарабында 18ден ысым). Эйфель мунарасы жогору карай 3-деңгээлге чейин 1710, 2деңгээлге чейин - 674,1-деңгээлге чейин - 347 тепкич бар. Эйфель мунарасы курулгандан 20 жыл өткөндөн кийин аны бузуп, металлдарды жок кылуу пландаштырылган, бирок бул ишке ашкан эмес. Азыр 1-2-платформасына тепкич, 3-платформа сына лифт менен чыгат. 1-2-платформаларда ресторандары бар. Эйфель мунарасы курулгандан бери ага 200 млн адам кирген. Мунара дүйнөнун эл көп келип, сүрөткө көп түшкөн жайы болуп саналат. Эйфель мунарасы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Париж
Эйр

Эйр (Eyre), Эйр Норт (Eyre Nort) - Австралиянын түштүгүндөгү туздуу ири туюк көл. Кургак жана чөлдүү аймактагы депрессияда (деңиз деңгээлинен 12 м төмөн) жайгашкан.
 
Муз каптоо доорунун реликтиси. Мезгил-мезгили менен дарыялардын кошулушунан жайында гана толот.
 
Аянты өтө өзгөрүп турат, айрыкча жайында (15 миң км2те, тереңдиги 20 мге чейин жетет); айрым жылдары соолуп калып, шорго айланат. 1840-ж. англ. Австралияны изилдөөчү Эдвард Жон Эйр ачкан. Көл анын ысмынан аталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Көлдөр арип боюнча
Леонард Эйлер

Леонард Эйлер (15. 4. 1707, Базель, Швейцария - 7 (18). 9. 1783, Санкт-Петербург, Россия империясы) - математик, механик, астроном жана физик. Теги - швейцариялык. Швейцариядагы Базель университетин бүтүргөн (1724). И. Бернуллиден (к. Бернуллилер) окуган.
 
1727-ж-дан Петербург академиясында иштеген (1727-41). 1766-ж. үй-бүлөсү менен Петербургга көчүп келген. Ал - Петербург, Берлин, Париж академияларынын, Лондон король коомунун ж. б. көптөгөн ири илимий коомдордун мүчөсү; 850дөй илимий эмгектин автору. Швейцарияда Эйлердин 72 томдон турган чыгармаларынын толук жыйнагы чыгарылган. Эйлердин негизги эмгектери ошол кездеги математика менен механиканын бардык тармагы, серпилгичтик теориясы, математикалык физика, одтика, музыка теориясы, баллистика, деңиз илими ж. б-ларга арналган. Россиянын картасын түзүүчүлөрүнүн бири. Эйлер - катуу нерсенин кинематикасы менен динамика теориясын, атайын функдиялардын теориясын негиздөөчү. Асман механикасына да чоң салым кошкон. Эйлер - вариациялык эсептөөлөр менен дифференциал теңдемелер теориясынын түзүүчүсү, ошондой эле дифференциалдык жана интегралдык эсептөөлөрдү жалпылап, андан ары өнүктүргөн. Математиканын башка тармактарында да Эйлердин салымы зор. Алгебрада ага жогорку даражадагы радикалдуу теңдемелерди жана эки белгисиздүү теңдемелерди чыгаруу, экинчи тартиптеги бет жөнүндөгү окуу, ошондой эле төрт квадраттар жөнүндөгү Э-дин теңдештиги деп аталуучу ж. б. көптөгөн эмгектер таандык. 1738-ж. оң көзү, 1766-ж. сол көзү көрбөй калганына карабастан, өмүрүнүн акырына чейин өтө активдүү эмгектенген.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Математиктер
Категория:Физиктер
Категория:Астрономдор
Категория:Туулгандар 1707-жылы
Категория:Өлгөндөр 1783-жылы
Категория:Швейцария окумуштуулары
Эйлатан шаар калдыгы

Эйлатан шаар калдыгы - б. з. ч. 7-4 кылымга таандык археологиялык эстелик.
 
Нарын менен Кара-Дарыянын ортосунда жайгашкан. Археологиялык казуудан табылган керамика комплекси Эйлатан шаар калдыгынын атынан «Эйлатан маданияты» деп аталган. Андагы карапа идиштери керамикадан жасалып, кызыл боёк менен боёлгон. Эйлатан маданиятына мүнөздүү эстеликтер Фергана өрөөнүнүн бардык жерлеринде кездешет. Көрүстөндөрдө чоло идиштер, билерик, шуру, мончок, шакек, төөнөгүч, бычак, скиф тибиндеги жаа огунун колодон жасалган учтары табылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Сергей Эйзенштейн

Эйзенштейн Сергей Михайлович (10 (22). 1. 1898, Рига - 11. 2. 1948, Москва ш.) - орус совет режиссёру, кино искусствосунун теоретиги, педагог.
 
РСФСРдин искусствого эмгеги сиңирген ишмери (1935), проф. (1937), искусство таануу илимдин доктору (1939). Петроград жарандык инженер институтунда, 1921-22-ж. Мамлекеттик жогорку режиссёр өнөрканасында (В. Мейерхольддун жетекчилиги менен) окуган. 1920-ж. Пролеткульттун 1-Жумушчу театрында (Москва) жасалга бөлүмүн жетектеген. Эйзенштейн - ири режиссёр, советтик кино искусствосунун негиздөөчүлөрүнөн жана теоретиктеринен. Алгачкы фильми - «Стачка» (1925). 1926-ж. «Броненосец «Потёмкин» кино эпопеясын тарткан. Бул фильмде ал элдин революциячыл маанайын поэтикалык пафосто чагылдырган. Кийин «Октябрь» (1927, Г. В. Александров менен бирге), «Эски жана жаны» фильмдерин койгон. 2 дин үндүү кинолорунун көрүнүктүүлөрү - «Александр Невский» (1938), «Иван Грозный» (1-серия, 1945; 2-серия, 1958). СССР мамлекеттик сыйл. лауреаты (1941, 1946). Ленин, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эйзенхауэр Дуайт Девид

Эйзенхауэр Дуайт Девид (14. 10. 1890, Техас штаты, Денисон - 28. 3. 1969, Вашингтон) - америкалык мамлекеттик жана аскер ишмери, армиянын генералы (1944), АКШнын 34-президенти (1953 - 61).
 
 Вест-Пойнт аскер академиясын бүтүргөн (1915). 
 1922-25-ж. АКШда аскер кызматында, 
 1933-35-ж. генерал Макартурдун армиясында штаб начальнигинин жардамчысы, 
 1935-39-ж. Филиппинде аскер кызматында, 
 1941жылдан 3-армиянын штаб начальниги, бригадалык генерал, Экинчи дүйнөлүк согуш (1939-45) мезгилинде генерал Жорж Маршалл башында турган армиянын штабында жетекчилик кызматтарда, 
 1942-1943-ж. Түндүк Африка, Сицилия, Италиядагы союздаштардын аскерлерине командачы, 
 1943-ж. Тегеран конференциясынан кийин союздаштардын Батыш Европадагы экспедициялык күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы, фашистерди талкаланган соң, Германиядагы АКШнын оккупациялык аскер күчтөрүнүн командачысы, 
 1945-ж. ноябрдан 1947-ж. февралга чейин АКШ армиясынын штаб начальниги, 
 1945-ж., 1950-1952-ж. НАТОнун Европадагы куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы болгон. 

Согуштан кийин Эйзенхауэр маршал Жуков менен достук мамилени колдогон. Эки жолу жогорку деңгээлде советтик-америкалык жолугушуу уюштурган. Бирок ядролук куралдарды өркүндөтүүнү, «кансыз согушту» улантууну көздөгөн. АКШнын жана чет мамлекеттердин орден медалдары менен сыйланган. Анын ысмында почта маркалары жана монеталар чыгарылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эзоп

thumb

Эзоп - б. з. ч. 6-кылымда жашаган байыркы грек тамсилчиси.
 
Легендалар боюнча Эзоп күнөөсүз жерден аскадан ыргытылган, чолок кулдун кейпин кийген элдик акылман. Лидия падышасы Крезанын эшигинде кызмат кылган. Антикалык тамсилдердин дээрлик баарынын сюжети Эзопко ыйгарылган. Анын кол жазма түрүндө З00дөй тамсили сакталып калган. Кейипкерлер көбүнчө - айбанаттар. Эзоп аларды, жөнөкөй тил менен тике жана кыска сүйлөтөт (к. Эзоп тили). Эзоптун сюжеттери көп европалык адабияттардын тамсилдерине негиз болгон. Федр менен Бабрийден тартып Ж. Лафонтен менен И. А. Крыловго чейинки тамсилчилер иштеп чыккан тамсилдердин сюжеттери Эзоптуку деп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эжеке бээ саа

Эжеке бээ саа - көпөлөктөрдүн курт сымал личинкасы. Жумурткадан өсүп чыгат.
 
Уз. 1 нече ммден 12 ммге чейин. Боорундагы кыска буттары менен жылып жүрөт. Эжеке бээ саанын (личинканын) башы, 3 көкүрөк мууну жана 10 курсак мууну бар. Оозу кемирүүчү аппараттан турат. Өсүмдүк менен азыктанат. Кээси жырткыч жана мителери да бар. Бир нече жолу түлөгөндөн кийин, куурчакчага айланат. Эжеке бээ саанын жашоо узактыгы бир нече күндөн 2 жылга чейин. Астыңкы эрининдеги бездери жибек суюктугун бөлүп чыгарат, ал абада катып, жибекке айланат. Көпчүлүгү бак, токой жана талаа өсүмдүктөрүнө зыян келтирет. Тыт Эжеке бээ саасынан жибек өндүрүлөт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Курт-кумурскалар
Эжеке бээ саа (carpodacus)

Эжеке бээ саа (carpodacus) - куштардын мукурлар тукумундагы уруусу.
 
Дене уз. 15-20 см, эркеги кызыл, ургаачысы бозомтук түстө. 21 түрү Борбордук Азиянын тоолорунда, Америкада, Европада, КМШ өлкөлөрүндө 5 түрү, Чыгыш Сибирде, Орто Азияда, Казакстан, Кавказда 3 түрү бадал арасында, токой четинде, түздүктөн бийик тоого чейин таралган. Кыргызстандын бардык жеринде кезигет, келгин куш. 3-4 жумурткасын 13-14 күн басып чыгарат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Куштар
Эдмонтон

Эдмонтон (Edmonton) - Канаданын батышындагы шаар.
 
Норт-Соскачеван д-нын боюнда. Альберта провинциясынын адм. борбору. Калкы 817,0 миң (2012). Маанилүү жолдор тоому. Нефть ажыратуу, нефт-химиялык өнөр жай бар. Нефть ажыратуу жабдууларын чыгарат. Нанотехнологиялар институту, компьютер оюндарын чыгаруучу «Bioware» компаниясы бар. Эдмонтонден 26 км түштүкбатышта эл аралык аэропорт жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Канада