Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Рибосомалык РНК

thumb|Рибосома (Escherichia coli).
Рибосомалык РНК (рРНК) - белоктор менен рибосоманы түзгөн нуклеин к-тасы. рРНК пурин (аденин менен гуанин) жана пиримидин (урацил менен цитозин), рибоза деген канттан, фосфор к-тасынын калдыктарынан турат. Рибосомалык РНКнын 75-90 % кош спиралдуу болот, бирок ДНКга караганда жуптардын комплементардуулугунун кемчиликтери болот: пурин пурин менен, пиримидин пиримидин менен жуптарды пайда кылышы мүмкүн. Прокариоттордо рРНКнын - үч, эукариоттордо - 4 түрү болот. Прокариоттордо рРНК седиментация (тунуу) коэффициенти боюнча 23S рРНК, 5 S рРНК - рибосоманын чоң суббирдигинде, 16S рРНК - кичине суббирдигинде жайгашат. Эукариоттордо рибосоманын чоң суббирдигинде 28S рРНК, 5S рРНК, 58S рРНК, кичине суббирдигинде - 18S рРНКболот, рибосоманын курамында белок синтезине катышат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Матрицалуу РНК (мрнк) же информациялык РНК (ирнк)

Матрицалуу РНК (мрнк) же информациялык РНК (ирнк) - белок синтезинде матрицанын ролун ойногон бир тизмектүү нуклеин к-тасы. Анын курамында пурин (аденин, гуанин) менен пиримидин (урацил, цитозин) азоттук негиздери, рибоза, фосфор к-тасынын калдыктары бар. Түзүлүшү боюнча мРНК ДНКнын бир тизмегине комплементардуу болот. мРНКнын 5' - учунда метилгуанозин жайгашкан, нуклеаза ферментинин таасиринен сактайт, трансляция башталышын белгилейт. Кээ бир мРНКнын 3' - учунда уз. 50-200 аденин калдыктарынан турган тизмек жайгашкан, функциясы белгисиз. мРНКга ДНКдагы белок же белок тизмеги ж-дө информация которулгандыктан, информациялык РНК деп да аталат. иРНК ядродон чыгып, рибосома менен байланышып, белок синтезинде рибосомада иРНК матрица катарында колдонулат. Функциясын аткаргандан кийин мРНК бат эле ажырайт, ошондуктан, цитоплазмада РНКнын 3-5 % эле түзөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Генетика‎
Ташуучу РНК

thumb|тРНК.
Ташуучу РНК же транспорттук РНК (тРНК) — амин кислоталардын калдыктарын ташууга жөндөмдүү нуклеин кислотасы. Ташуучу РНК — бир тизмектүү полирибонуклеотид, 70-95 рибонуклеотиддерден туруп, молекулалык массасы 23.000-30.000 дальтон болот. көпчүлүк тРНКлардын ырааттуулугу белгилүү. Курамында негизги аденин, гуанин, урацил, цитозин менен кээде кездешкен (минордук) азот негиздери бар. Мисалы, ачыткычтардын тРНКда псевдоуридин (П), дигидроуридин (Д) кездешет, кээ бир негиздерге метил топтор киргизилген (т). Бардык белгилүү тРНКлар 5'-фосфорилдүү учтан башталат, биринчи, кадыресе, Г негизи болот, 3'-учунда дайыма үч негиз ЦЦА жайгашат. Акыркы аденин амин кислота калдыктары менен өзгөчө аминоацил — тРНК — синтетаза ферментинин таасири астында жана АТФтин энергия эсебинен байланышат. Амин к-танын жана тРНКнын ортосунда бай энергия менен байланыш пайда болот. азоттук негиздер жуптарды пайда кылышат, алар эки тизмектүү бутакта жайгашат: акцептордук, псевдоуридин, антикодон менен ТЦ бир тизмектүү илмектерди пайда кылышат. Минордук негиздери РНКны нуклеаза ферменттердин таасирине туруктуу кылат, үчүнчүлүк түзүлүштүн пайда болушуна катышат. Ар бир илмек өзгөчө функцияны аткарат. Псевдоуридин илмеги (курамында псевдоуридин бар) менен өзгөчө фермент аминоацил — тРНК — синтетаза байланышат, бул фермент амин к-таларынын калдыктарын тРНК менен бириктирет. Антикодон илмеги антикодондун (өзгөчө үч нуклеотиддер же триплет) жардамы менен амин кислоталарды аныктайт, антикодон мРНКнын кодонуна комплементардуу болот. ТЦ — илмегинде тимин кездешет жана бул илмек менен рибосома байланышат. Кээ бир тРНКнын кошумча илмеги болот, анын функциясы аныктала элек. Ташуучу РНК өзгөчө үчүнчүлүк түзүлүшкө ээ, ал Г тамгага окшош болот. Аминоацил — ацил — тРНК — синтетазалар тРНКнын үчүнчүлүк түзүлүшүн аныктайт деген божомолдоолор бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Убихинондор

thumb|Убихинондор.
Убихинондор (кофермент Q) — бензохинондор тобу. Жаныбар, өсүмдүк, бактериялардын ткандырында кездешет. Жаныбарлар клеткаларындагы тизмеги 9 (кофермент Q) же 10 (кофермент Q) изопренден турат, бактерияларда - 5-9 чейин. Хлоропластарда убихинонго окшош пластохинондор бар. У. кычкылдануу фосфорлонуу процессинде электрондорду ташыганга катышат, флавопротеид менен цитохромдордун ортосунда жайгашат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Актин

thumb
Актин – булчуң булаларынын белогу, молекулалык массасы 42000 дальтон. Глобула жана фибрилла формасында кездешет, глобула формадан АТФ жана Мg2+ болгондо полимеризациялоо аркылуу фибрилдуу А. пайда болот. А. миозин белогу менен биригип, актомиозинди - булчундардын негизги жыйрылуу белогун түзөт. Актомиозин омурткалуу жана омурткасыз жаныбарларда болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Ачуу (процесс)

Ачуу (процесс) – организмге жашоого керектүү энергияны камсыз кылуучу орг. заттардын алмашуусунун анаэробдук ферменттик кычкылдануу – калыбына келүү процесси. А. эң байыркы жана энергия жагынан аэробдук процесстерге караганда анчалык бай эмес. Жаныбарга, өсүмдүккө, көпчүлүк микроорганизмдерге мүнөздүү. Спирттин, орг. к-талардын, амин к-талардын, пурин – пиримидиндердин, углеводордун А-су белгилүү. Ачыгында субстрат жана метаболизм жолдоруна байланыштуу спирт (этанол), орг. к-талар (сүт, май к-талары жана башка), ацетон, башка орг. бирикмелери, көмүр кычкыл газы, суутек пайда болот. Азык түрлөрүнө жараша ачуу спирттик, сүт к-талык, май к-талык жана башка болуп бөлүнөт. Сүт к-талык, май к-талык А. процессине алып барган бактериялар сүт к-талык же май к-талык бактириялар деп аталат. А. процессинде анаэробдук жана аэробдук дем алуудан айырмаланып субстраттык фосфорилдөө өтөт. 

Спирттик А-да канттардын этанол жана көмүр кычкыл газга айланышы ачыткычтардын таасири астында өтөөрүн 1837-ж. Каньяр де ла Тур божомолдогон. Андан кийин Л. Пастер А. процесси бүтүн жандуу клеткаларга мүнөздүү экендигин далилдеген. 1897-ж. Э. Бухнер кантын ачышы ачыткычтардын клеткасыз ширесинин таасири астында өтөрүн көрсөттү. Андан кийин жүргүзүлгөн изилдөөлөр А. процессинин ферменттери бөлүнүп чыгарылды.

Көпчүлүк организмдерге А. - орг. заттардын алмашылышынын биринчи этабы, анда пайда болгон заттар дем алуу процессинде толук ажырайт. 

Жаратылышта заттардын алмашуусунда ачуу зор роль ойнойт (өзгөчө, целлюлозанын). Микрооорганизмдердин таасири астында болуучу А.: спирттик – вино, пиво бышырууда, отун пайда кылышында, сүт к-талык – айран уютууда, быштак бышырууда, тоют даярдаганда, жана башка өтө манилүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Австралопитек

Австралопитек (australis - түштүк, pittus - маймыл) – тукуму курут болгон киши сымал маймыл. Геологиялык курагы плиоцендин аягы менен плейстоцендин башы. Сөөгүнүн калдыгы 1924-ж-дан баштап Африкадагы Олдовай капчыгайында (Танзания), Омо дарыясынын өрөөнүнөн (Эфиопия), Рудольф көлүнүн тегерегинен (Кения) табылган. А-тин денеси анча чоң эмес: болжол менен 120-130 см., салмагы 30-40 кг болгон. Мээсинин көлөмү 500-600 см3. Төрт буттап эмес эки буттап баскан. Өсүмдүк жана жаныбар менен азыктанган. Саваннада, ачык жерде тиричилик өткөзгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Зоология‎
Градация (биология)

Градация (биология) (лат. gradation- акырындык менен жогорулоо, gradus- деңгээл, баскыч) - эволюциянын филогенез процессинде тирүү жандыктардын түзүлүшүнүн баскычтуу жогорулоого умтулушу же баскычтуу өнүгүшү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Дарвинизм

thumb|Ч. Дарвин (1868).
Дарвинизм - органикалык дүйнөнүн эволюциясынын Ч. Дарвиндин көз карашынын негизинде түптөлгөн материалистик теориясы. Эволюциянын реалдуулугун далилдөө менен эволюция процессинин жолун ишенимдүү түшүндүрөт. Ч. Дарвиндин эмгегинин пайда болушуна трансформисттик көз караш чоң түрткү берген. Ч. Дарвин бул теориянын үстүндө 1837-ж-дан баштап эмгектене баштаган. 1842-ж. биринчи очеркин жазган. Ушул эмгегинен кийин, ал жаңы далилдерди чогултуу менен талдоо жүргүзгөн. Ал палеонтол-нын, салыштырма анатомиянын, эмбриол-нын, систематиканын жана геол-нын маалыматтарына таянуу менен, алардын жетишкендиктерин иш жүзүндө колдонгон. Дарвиндин эволюциялык көзкарашынын түзүлүшүнө Дж. Геттон жана Ч. Лайел сунуш кылган Жердин геологиялык эволюциясы жөнүндөгү окуу түрткү берген. Дарвиндин негизги жоболору 1859-ж. чыккан «Табигый тандалуу жолу менен түрлөрдүн келип чыгышы» же «Жашоо үчүн күрөштө ыңгайлашкан породалардын сакталышы», 1868-ж. чыккан «Маданиятташтыруунун негизинде өсүмдүктөр менен жаныбарлардын өзгөрүшү», 1871-ж. чыккан «Адамдын келип чыгышы жана жыныстык тандалуу» - деген эмгектеринде басылып чыккан. Д. терминин 1860-ж. биринчи жолу Т. Гексли сунуш кылган. Дарвин менен байланышы жок туруп эле, ушул сыяктуу материалисттик көзкарашка А. Уоллес да (1858) келген. Д. боюнча эволюциянын кыймылдаткыч күчү болуп тукум куугучтук, өзгөргүчтүк жана табигый тандалуу эсептелет. Көңүлдүн борборун особдорго эмес, түрлөргө жана түр ичиндеги топторго буруу керектигин далилдеди.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Девиация

Девиация (лат. deviation - четтөө) – кандайдыр бир органдын өөрчүшүндөгү четтөө. Эволюцияда Д. жардамы менен онтогенездин баскычтарында өзгөрүүлөр жүрөт. Мисалы, сүт эмүүчүлөрдүн азуу тиштери морфогенезинин мүнөзү боюнча Д-нын жардамы менен пайда болгон. Д. терминин 1864-ж. Ф. Мюллер сунуш кылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Дивергенция (биология)

thumb
Дивергенция (биология) (лат. divergo - ажыроо, бурулуу) – теги бир, бирок ар башка филетикалык жолдогу организмдердин белгилеринин ажырашы. Д. термини Ч. Дарвин тарабынан 1859-ж. киргизилген. Д. принцибин Ч. Дарвин организмдердин эволюциясында түрлөрдүн формаларынын көп түрдүүлүгүн түшүндүрүүдө колдонгон. Азыркы түшүнүк боюнча Д., дизруптивдик тандоонун жана обочолонуунун негизинде пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Дизруптивдик тандоо

Дизруптивдик тандоо (лат. disruptus - чачыранды) - бир аймакта обочолонуунун таасиринин негизинде генотип топторунун ар бири, чөйрөнүн тийгизген таасиринин жана жашоо үчүн күрөштүн негизинде өз алдынча тандалууга жөндөмдүү. Бир чөйрөдө кандайдыр бир белги тандалып алынат. Д. т. популяция деңгээлиндеги ар түрдүүлүктү сактайт. Б. а., бир эле белги боюнча популяция бир нече топторго бөлүнөт. Ошондуктан Д. т. кээ бир убактарда ажыратуучу же майда бөлүкчөлөргө бөлүүчү тандоо деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Диморфизм

thumb|жыныстык диморфизм: Кыргоол (Phasianus colchicus).
Диморфизм (ди... жана грекче morphe форма) - физиологиялык белгилери боюнча айырмаланган эки форманын болушу.

Жаныбарларда көбүнчө жыныстык диморфизм учурайт. Бир түрдүн особдорунун эркеги менен ургаачысы морфологиялык өзгөчөлүктөрү боюнча айырмаланат. Мисалы, кыргоолдун ургаачысы менен эркегинин тышкы түспөлү, канаттарынын түсү боюнча өзгөчөлөнүшү. Диморфизмдин пайда болушу жыныстык тандалуу менен тыгыз байланышта. Диморфизмдин 2 түрү: туруктуу диморфизм (короз мекиян, бугу марал), мезгилдик диморфизм (көбөйүү мезгилиндеги кескин айырмачылыктар белгилүү), мисалы, көбөйүү мезгилинде балыктардын эркегинин ачык-кооз түскө ээ болушу.

Өсүмдүктөрдө да мезгилдик, экологиялык диморфизм байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5

Категория:Биология
Жашоо үчүн күрөш

Жашоо үчүн күрөш – жашап кетүүгө жөндөмдүүлүк менен бирге өзүнөн кийин тукум калтырууга жөндөмдүүлүгү, түр ичиндеги жана түр аралык конкуренция , ошондой эле тышкы чөйрөнүн абиотикалык шарттарына карата организмдердин аракети. Ж. ү. к. Ч. Дарвиндин эволюциялык теориясынын бирден бир негизги түшүнүгү. Ж. ү. к-түн 3 формасы бар, түр ичиндеги Ж. ү. к.; түр аралык Ж. ү. к.; чөйрөнүн ыңгайсыз шарттарына каршы күрөш. Ж. ү. к-түн негизинде табигый тандалуу жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Биология
Преформизм

thumb|Jan Swammerdam, Miraculum naturae sive uteri muliebris fabrica, 1729
Преформизм (лат. praeformo - алдын ала түзөм) – организмдердин жыныс клеткаларында түйүлдүктүн өнүгүшүн аныктоочу жана организмди түзүүчү белгилердин материалдык түзүлүштөрү кармалат, -деген ойду билдирген окуу. Преформистик көзкараштар узак жылдар бою топтолгон. ХVIII к-га чейин, биол-да – түйүлдүк клеткаларында толук түзүлгөн түйүлдүк бар деген ой үстөмдүк кылып келген. ХVII к-дагы биринчи микроскопияны жүргүзгөндөр (Я. Свамердам, М. Мальпиги, А. Левенгук жана башка) оюу боюнча түйүлдүк жумуртка клеткасында (овизм) же уруктукта (анималькулизм) түзүлгөн абалында кармалат да, өөрчүү процессинде өлчөмдөрү гана чоңойот, -деген ойдо болушкан. Андан ары преформация жөнүндөгү окууну А. Галлер, Ш. Бонне, Л. Спалланцани жана башка улантышкан. ХVIII к-дын экинчи жарымынан баштап өөрчүүдөгү өзгөрүүлөр же бузулуулар, аталык жана энелик белгилердин тукум куугучтугу , кээ бир организмдердин регенерацияга жөндөмдүүлүгү жөнүндөгү маалыматтардын топтолушу менен организмдердин өөрчүшүндө кезектенүү менен жаңы белгилер пайда боло тургандыгы жөнүндөгү окуу басымдуулук кылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Макроэволюция

Макроэволюция (гр. makros – узун, чоң) — жогорку рангдагы таксондордун (уруу, тукум, түркүм, класс жана башка) түзүлүшүнө, жаралышына алып келүүчү эволюциялык өөрчүү. «Макроэволюция» термини 1927-ж. Ю.А. Филипченко тарабынан сунушталган. Ал менен катар эле кээ бир окумуштуулар макроэволюция тууралуу сапаттык өзгөчө процесс деп жазышкан. Бүгүнкү күндүн эволюционистеринин көпчүлүгүнүн көзкараштары боюнча макроэволюция өзгөчө механизмге ээ эмес. Макроэволюция микроэволюция кубулушунан кийин гана ишке ашат. Микроэволюциялык процесстер топтолуп отуруп, макроэволюция түрүндө гана көрүнөт. Макроэволюция кеңири тарыхый деңгээлде байкалган эволюциялык өзгөрүүнүн жалпыланган сүрөттөлүшүн чагылдырат. Ошондуктан, макроэволюциянын деңгээлинде гана микроэволюция деңгээлинде байкоого болбогон органикалык дүйнөнүн эволюциясынын багыттарын жана мыйзам ченемдүүлүктөрүн аныктоого болот.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Микроэволюция

Микроэволюция (гр. mikros – кичине жана эволюция) - түрдүн популяциясында жүрүүчү эволюциялык процесстердин жыйындысы. Анда популяциялардын генофондунун өзгөрүүсүнүн негизинде жаңы түр пайда болот. Бул термин 1938-ж.. Н. В. Тимофеев-Ресовский тарабынан азыркы маанисинде сунуш кылынган. Ал эми Ю. А. Филипченко тарабынан 1927-ж. эволюциянын ири жана майда кубулуштарын бөлүү максатында колдонулган. М. табигый тандалуунун көзөмөлдөөсү астындагы мутациялык өзгөргүчтүктүн негизинде жүрөт. М. – курчап турган чөйрөнүн өзгөрүлмөлүү шартына организмдердин ыңгайланышуусунун жолу менен багытталган жөнөкөй эволюциялык өзгөрүү. М-га популяциянын санынын өзгөрүүсү, алардын ортосундагы генетикалык маалыматтарды алмашуу, алардын обочолонуусу жана гендердин дрейфи таасир этет. М. биологиялык түрдүн бардык генефондунун өзгөрүүсүнө алып келет же обочолонгон популяциялардын баштапкы теги болгон түрүнөн өзгөргөн сапаттык жаңы форманын пайда болушун түшүндүрөт.

≠ Макроэволюция

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Эволюциянын изилдөө усулдары

Эволюциянын изилдөө усулдары - эволюцияны изилдөө усулдары көп түрлүү. Алар жылдан жылга жаңыланып, терең изилденүүдө. Эволюциянын ар түрдүү усулдарды колдонгондугунун себеби, алар бири бирин толуктап турат. Алар:

1.Палеонтол. усулдар – казылып алынган формалар, филогенездик катарлар жана кен байлык формалардын кезеги менен изилдейт.

2.Биогеографиялык усулдар – биогеографиялык райондорду, жакын формалардын таралыштарынын өзгөчөлүктөрүн, организмдердин таралышынын түрлөрүнүн жардамы менен изилдөө.

3.Морфол. усул – салыштырма анатомиялык , гистол. маалыматтарды колдонуу менен изилдейт.

4.Эмбриол. усул – түйүлдүктүн өөрчүшүн, айрым түрлөрдүн түйүлдүктөрүнүн түзүлүшүн жана өөрчүшүн салыштыруу менен изилдейт.

5.Систематикалык усул – организмдерди классификациялоо жолу менен изилдейт. Б.а. организмдердин филогенетикалык системасын түзөт.

6.Экол. усул – бардык эволюциялык процесс адаптациогенез кубулушу болуп эсептелет. Ошондуктан ар бир тарыхый этаптагы организм менен чөйрөнүн байланышын, өз ара таасир этүүлөрүн изилдөө абзел.

7.Генет. жана селекциянын усулдары – тажырыйба жолу менен микроэволюциянын багытын, себебин, механизмин жогоруда аталган илимдердин усулдары менен ачуу.

8.Молекулалык биол-нын усулдарынын жардамы менен орг. дүйнөнүн өөрчүсүн молекулалык деңгээлде изилдөө.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Кыймылдуу тандоо

Кыймылдуу тандоо – табигый тандалуунун бул жолун кээ бир убакта багытталган тандалуу деп да аташат. Бул тандалууда өзгөргүчтүктүн бир гана багытынын тандалуусуна жагымдуу шарт түзүлүп, калган өзгөргүчтүк түрлөрүнө түзүлгөн шарт жагымсыз болот. К. т-нун көзөмөл астында популяциянын генофонду жалпы өзгөрөт, башкача атйканда формалардын дивергенциясы жүрбөйт. 1944-ж. Дж. Симпсон эволюциянын мындай формасын филетикалык эволюция деп атаган. К. т-нун таасиринин негизинде популяциянын генофондусунда мутациялар топтолуу менен таралат жана ушул багытта фенотиптин өзгөрүүсү жүрөт. Популяцияда К. т-нун негизинде укумдан тукумга карай белгилердин багыттуу өзгөрүүлөрү жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Дриопитек

thumb|Dryopithecus brancoi.
Дриопитектер (Dryopithecinae) - адам сымал маймылдардын тукуму курут болгон уруучасы. Д-дин сөөк калдыктары (тиштери, жаактары, буту, колдорунун сөөктөрү) Батыш Европа, Түштүк Азия, Чыгыш Африка аймактарында миоцендик жана эрдеплиоцендик чөлкөмдө табылган. Кээ бирлери горилла менен шимпанзеге окшошо баштаган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Анаболия

Анаболия – филоэмбриогенездин бир формасы. Кандайдыр бир органдын онтогенездик өөрчүүсүнүн узарышы менен морфогенездин акырында жаңы баскычтын кошулушу. Бул термин 1912-ж. А. Н. Северцов тарабынан сунуш кылынган. А-жолу менен жүргөн эволюцияда морфогенездин баштапкы баскычтарында өзгөрүүлөр жүрбөйт да жаңы пайда болгон өзгөрүү тегинин эмбриондук өөрчүүсүнүн акыркы баскычына окшош болот. Ошентип, А-нын негизинде биогенетикалык закон жүрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Аллопатриялык түр пайда болуу

Аллопатриялык түр пайда болуу (гр. аllo - ар башка, patria - мекен) – түр пайда болуунун бул жолун кээ бир убакта географиялык түр пайда болуу деп да атап коюшат. А. т. п. б-да кеңири таралган түрдүн тиричилик-мейкиндиги бөлүкчөлөргө бөлүнүп, түрдүн популяциялары бири биринен обочолоно башташат да, баштапкы тегинен айрымаланууга алып келет. Түр пайда болуунун бул жолу узакка созулат. Ареалынын обочолонуусунун натыйжасында репродукциялык обочолонуу жүрөт. Мисалы, ландыштын, тоту куштун түрлөрүнүн пайда болушу.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория: Биология
Аллогенез

Аллогенез (гр. аllo - ар башка) – организм топторунун багытталган эволюциясы . Жакын түрлөрдүн жеке ыңгайланышуусу өзгөрүүгө ээ болот, бирок алардын жалпы уюштурулушу өзгөрүүсүз калат. А. алломорфоз, идиоадаптация, адаптивдик кайрадан түзүлүүдө байкалат. А-де кээ бир орган прогрессивдүү өөрчүсө, айрым бирлери аткарган кызматын жоготуу менен редукцияланат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Автогенез

Автогенез (авто... жана гр. genesis— пайда болуу) — эволюциялык окуудагы организмдердин эволюциясын ички факторлордун гана таасири менен түшүндүрүүгө аракеттенген биологиядагы идеалистик концепция. Баштапкы ички мүмкүнчүлүктөрдүн негизинде, багытталган мүнөзгө ээ болгон, белгилүү нерсенин өөрчүшү. Ж. Б. Ламарктын «градация» жөнүндөгү окуусу автогенетикалык мүнөзгө ээ.

Автогенез идеясын зоологдор К. Бэр, А. Кёллинкер, Л. С. Берг, ботаник К. Негели, С. И. Коржинский, палеонтолог Э. Коп жана башкалар өнүктүрүшкөн. Автогенезди Ч. Дарвин, А. Вейсман, К. А. Тимирязев, А. Н. Северцов жана башка дарвинист-биологдор катуу сынга алышкан. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 Кыргыз Совет энциклопедиясы 1-т. -Б.:1976.

Категория: Биология
Филетикалык эволюция

Филетикалык эволюция (гр. phyle – уруу) – кыймылдуу тандалуунун негизинде, ыңгайланышуунун ирээтүү кезеги менен мүнөздөлгөн организм топторунун эволюциясы. Ф.э. термини 1944-ж.. Дж. Г. Симпсон тарабынан сунушталган. Ф. э-да түрдүн генефонду майда топторго бөлүнбөстөн, толугу менен жалпы өзгөрөт. Бул эволюциянын жардамы менен бир бутактанбаган филетикалык линия пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Филэмбриогенез

Филэмбриогенез (гр. phylon - уруу, embryon - түйүлдүк) – организмдин жеке өөрчүсүнүн эволюциялык өзгөрүүсүнүн жолу. 1910-ж. А. Н. Северцов тарабынан сунушталган. Бул окуунун негизги жобосу болуп, филогенездик өзгөрүүгө карата онтогенездик өзгөрүүлөрдүн биринчилиги эсептелет. Ф. эволюциялык өзгөрүүсүнүн убактысы жана мүнөзү боюнча үчкө бөлүнөт: анаболия, девиация жана архаллаксис. Ф-де организм белгилеринин жана касиеттеринин татаалданышы да, ошондой эле тиричилигинин жана чөйрөсүнүн тийгизген таасиринин негизинде жөнөкөйлөнүшү да мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология