Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Южный городок (Үчяр) кумшагыл кени

Южный городок (Үчяр) кумшагыл кени Ош облусунун Кара-Суу районунда, Ош шаарынан 0,5 км түштүктө, деңиз деңгээлинен 1150–1260 м бийиктикте. 1971-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагы калыңдыгы 20–30 м болгон кум-шагыл катмарынан түзүлгөн. Адырдын кырларында кум-шагылды калыңдыгы 2,0–13,4 мге жеткен кумайлуу чопо жаап турат. Кум-шагыл 35,5% койташтан, 39,1% шагылдан, 25,4% кумдан турат. Талкалап жуугандан кийин кум-шагыл «200», «300» маркадагы бетонду даярдоого жарамдуу. Запасы В категориясы боюнча 1839 миң м3, С1– 2475 миң м3 В+С1– 4314 миң м3, С2– 974 миң м3. 1997-жылга карата баланстагы запасы В – 1307 миң м3, С1– 2475 миң м3, В+С1– 3782 миң м3, С2– 974 миң м3.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын кен байлыгы: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек – 2004, ISBN 9967-14-009-7
Категория: Кыргызстандын кен байлыктары
Тибет

thumb|Тибет
Тибет — Азиядагы тарыхый аймак. Тибет тайпак тоосунун чегинде жайгашкан. Дүйнөдө деңиз деңгээлинен эң бийик жайгашкан аймак. Аянты 1200 миң км2.

Калкы 3,0 млн (2010). Административдик борбору — Лхаса.

 Тарых 
Тибет мамлекети 7-кылымда пайда болгон. 13–14-кылымдарда монголдорго көз каранды болуп турган. 17-кылымда будда (ламаист) мамлекетинин башчысы гелук далай-лама – өлкө башчысы болгон. 18-кылымдан Кытайдын курамына кирип (Цин маньчжурия династиясына кошулган), бирок далай-ламанын бийлиги сакталган. 1951-ж. КЭР менен Тибет бийлигинин ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн. Ошентип Тибет автономиялуу району 1965-ж. түзүлгөн.

Калкынын негизин тибеттиктер (92,8%) түзөт. Ошондой эле ханцылар (кытайлар) да жашайт. Эмгекке жарамдуу калктын көпчүлүгү а. ч-нда жана экономикасынын мамлекеттик эмес секторунда эмгектенет. Кустардык өндүрүшү, мал чарбачылыгы жана салттуу тибет медицинасы өнүккөн. Сыртка тери, жүндөн токулган буюмдар чыгарылат. Тибеттин климатына ылайыкташкан сейрек кездешүүчү дары өсүмдүктөрү тибет медицинасынын өнүгүшүнө түрткү болуп келет. Бул тармак райондун экономикасынын өнүгүшүнө да чоң салым кошууда. Брахмапутра дарыясынын өрөөнүндө жана тоо капталдарында айыл-чарба өсүмдүктөрү айдалат. Таш көмүр, нефть, калий, сейрек кездеигүүчү жер элементтерининин (дээрлик иштетилбейт) кени бар. Инфраструктурасы начар бойдон калууда.

 Булактар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Кытай
Сулпу-Кор

Сулпу-Кор — "Манас" эпосундагы топоним. Радлов жазып алган вариантта Манастын сөөгү коюлган жер катары айтылат. "Бул Таластын боюнда, Сулпу-Кордун өзүндө Алып барып койду дейт" (Радлов жазып алган вариант, 282). Бул жерди азыркы Каракол суусунун сол жээгинде жайгашкан Сулпукор күмбөзү деп божомолдоого болот.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сурнай

220px|right
Сурнай, зурна (иранча сурна, сурнай, сөзмөсөз — майрамдык флейта) — үйлөмө музыкалык аспап, Кавказ (Азербайжан, грузин, армян жана башкалар), Орто Азия (тажик, өзбек, кыргыз) элдеринде кытай (сона), иран жана башка элдерде колдонулат. Сурнай камыштан жасалган мүштөк менен ойнолот. "Манаста" да улуттук байыркы музыкалык аспап катарында колдонулат. "Манас" эпосунда суранайдын кандай нерседен жасалганы, көлөмү жөнүндө маалымат берилген эмес. Бирок аш, тойлордо, жортуулдарда тартылганы айтылат. 

Анын үнү "Манас" эпосунда "Сурнайдын үнү такылдап" (Сагымбай Орозбаков, 2. 67), — деп абдан так, өтө ачык, үндүү аспап катары сүрөттөлөт. Сурнай түрдүү музыкалык аспаптар менен ансамблдешип аткарылуу менен айрым учурда кан төгүлгөн согуштарда жеке да тартылган. Көпчүлүк учурда сурнай керней менен бирдикте аткарылып жарчыга кабар айттыруучу, жоокерлерди, калкты чогултуучу аспап катарында да ойнолгон. Алсак эпосто "Керней, сурнай тарттырып, Жарчыга кабар айттырып" (Сагымбай Орозбаков, 2. 60), — деп баяндалат.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу
Категория:Музыкалык аспаптар
Серек

Серек — "Манас" эпосунун кырк чоронун белгилүүлөрүнүн бири. Өз аты — Байсабай. С.— ылакап аты. Бардык варианттарда кырк чоронун катарында Сыргак менен катар айтылат. С. өзүнүн баатырдыгынан тышкары ар дайым өз тапкычтыгы, билермандыгы, акылмандыгы менен башка чоролордон өзгөчөлөнүп турат. Ар кандай татаал, кыйын кысталыш учурлардан С. билгичтиги, тапкычтыгы менен жол таап чыгып кеткен учурлар эпосто өзгөчө белгиленип айтылат. Сагымбай Орозбак уулу С-ке төмөнкүдөй мүнөздөмө берет:

Сайкашка сөзүн билип ал, 

Кырк баатырдын ичинде 

Билгичилден бири бар.

Саясы салкын тереги, 

Кысылса тиер кереги, 

Кыйбат баа Сереги. 

Таар ордуна бөз тапкан, 

Тарылган жерде сөз тапкан. 

Талкаланган сыныкка 

Дары жагып, эп тапкан, 

Такалган жерде кеп тапкан (Сагымбай Орозбаков, 2. 320). Көп учурларда, айрыкча алабарман, ала көөдөн Манасты кыйчалыш учурларда билгичтик менен сактап калат. Манас баатыр Алоокеге барып, анын суну(пу боюнча конууга макул болот. Мындай учурларда "Саясы салкын терек бар, Сандыргалуу Манаста Салтанаттуу Серек бар". Билгич С. мында да Алоокенин берген тамагын жебестен, мал алдырып, өзүбүз союп, өзүбүз этин бышырганыбыз жөн дейт. Бакай Серектин сөзүн макул көрөт. Манасты сыйламыш болуп, уу бермекчи болгон Алоокенин ою ишке ашпай калат. Он башы болгон Тазбаймат Манасты унутуп шаштысы кеткенде да аны сактап калган С. болот. С-тин образыЧ. Валихановжазып алган текстте Манастын жакын чоролорунун бири катары эскерилет. "Эми үйдө Серек от башым, чором", "ойдо Серек от башым" делип, өз кишиси, ой, сөз тапкыч башчысы экендиги айтылып жатат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында, Саякбай Каралаевдин варианты вариантында да С-тин эрдигин, адамдык сапатын, иш-аракетин сүрөттөп С-тин көп кырдуу образын ачып турган мүнөздөмөлөр арбын:

Жапырагы алтын байтерек, 

Сандыргалуу эр Серек, 

Ал өнөрү болбосо

Серек деп айтуу не керек (Сагымбай Орозбаков , 3. 50), "Серүүндөгөн Сереги, Серпишкен жоого кереги" (Саякбай Каралаев, 2. 65) жана башкалар

Белгилүү варианттардын дээрлик бардыгында С. кырк чоронун бири, Манас менен аталаш тууган катары баяндалат. Саякбай Каралаевдин вариантында "Төмөнкү Кырымдан келген эр Серек" делет. Ал эми Кызыл-Суулук манасчы Жусуп Мамайдын вариантында С. Жакыптын Магдымдан төрөлгөн баласы, Манастын аталаш иниси болуп айтылат. Чоң казатта окко учкан он эки чоронун бири (Саякбай Каралаевдин варианты).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Соорончу кара далычы

Соорончу кара далычы — "Манас" эпосунун Радлов жазып алган вариантта далы ачуучу, далы менен төлгө ачкан, Көкөтөйдүн ашына келген далычы:

Манасың өлгөн болсо, 

Ажу Байдай жакшың бар, 

Соорончу кара далычы, 

Ол чороң дагы бар (Радлов жазып алган вариант, 116), — деп айтылат. к. Далы көрүү. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сулайман

Сулайман — диний уламышта он сегиз миң ааламга падыша болгон легендарлуу пайгамбар. Жаратылыштагы жандуулардын бардыгы Сулайманга багынган имиш. Библияда Соломон пайгамбар делет. "Манас" эпосунда Сулаймандын образына эпикалык баатырлардын эрдиктерин, эр жүрөктүүлүгүн салыштыруу менен аларды өзгөчө поэтикалык формада идеалдаштырат. Мисалы, "Ошол турган Бээжинден Сулайман сурак албаган" (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 919-инв., 1640-б.), — деп легендалуу С. ала албаган Бээжинди Манастын караткандыгы айтылып, баатырдыгы даңазаланат...

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Суук-Капчыгай

Суук-Капчыгай — "Манас" эпосундагы топоним. Жаш Манастын Каман алпты жеңгени деген эпизоддо Каман алптын шибээ деген эли жердеген жер катары айтылат:

Кытайдын аркы четинде, 

Кыяңгер, Кайсаң тоосунда, 

Суук-Капчыгай оозунда, 

Суук-Төр деген төрүндө 

Шибээ деген эл экен 

Жери майдан жер экен (Курама вариант, 1. 53).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сүмбө

Сүмбө — "Манас" эпосундагы топоним. Көкөтөйдүн ашында кытай-калмактар байгени тартып алып баратканда:

Сүмбөдө айлым баатыр деп,

Сүрдөөнүңдө жүрөмүн,

Азыркысын кытайды

Алганыңды сүйөрмүн (Сагымбай Орозбаков, 3. 279), — деп Будаңчаң, Ушаң Манастын колуна кошулуп, кытайларды кууп жөнөйт. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сыдыков Акбаралы

thumb|Фото Акбарали Сыдыков

Сыдыков, Акбарали (1932, Кара-Суу району, Кыргыз-Чек айылы —1983, ошол жерде) — "Манас" изилдөөчү, филология илиминин кандидаты (1972). Ош педагогика институтунун филология факультетинин кыргыз тил жана адабият бөлүмүн артыкчылык диплом менен бүтүргөн (1955). 1955—68-ж. Кара-Суу районундагы мектептерде мугалим болуп эмгек жолун баштаган. 1969—72-ж. Москвадагы М. Горький атындагы дүйнөлүк адабият институттун аспирантурасында окуп, ""Манас" эпосундагы эрдиктин идеалдары" деген темада кандидаттык диссертация коргогон. 1972—83-ж. Ош педагогика институтунда улук окутуучу, доцент болуп иштеген. "Манас" эпосун изилдөө, үйрөнүү боюнча макалаларды, ""Манас" эпосундагы баатырдык мотивдер" (1982) аттуу монографиясын жарыялаган.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Сырнайза

Сырнайза — Манастын найзасынын энчилүү аты. Ал ат үстүнөн сайышууга ылайыкталган атайын жасалган согуштук курал. С. алып жүргөн адамга карата ал "бийликтин" символдук милдетин аткарып калат. Ошондуктан, анын жасалышына, сыпатына, кооздугуна өзгөчө көңүл бурулган. Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Бөлөкбай уста жасаган учу жана мизи атайын тандалган курч болоттон ширетилип чыгарылат. Сабы "он эки түрдүү кырдалып, тарамыш менен чырмалып, желим менен чапталып" жасалат. Бул болсо саптын бекемдүүлүгүн жана серпилгичтигин күчөткөн. Жортуул учурунда С. кошундун туусу менен бирге жоокерлердин алдында алынып жүрүлгөн. Өлүм учурунда "аза туусу" байланып үй жанына коюлган. С. Манастан Семетейге мурас болуп калган. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Табып

Табып [арабчадан которогодо табеб-дарыгер] — "Манас" эпосунда эпикалык душман тарабынан ууланган башкы баатырды жана кыйнап, кордоп жазаланган оң каарманды элдик медицинанын ыкмалары менен дарылоочу дарыгер. "Манас" эпосунда Т-тар колдонгон элдик медицинанын көп түрдүү ыкмалары жөнүндө айтылат, анын ичинде өсүмдүктөрдөн даярдалган дарылар, минералдар, эпикалык дарылар, айбанаттардын этинен, ички органдарынан жасалган жана башка дары-дармектер; элдик хирургиялык аспаптар (аштар, тинтүүр), ар кандай хирургиялык ыкмалар кеңири пайдаланылгандыгы баяндалат. Баатырды жакын тууганы, кээде жолдошу, аялы жана башкалар кастык кылып уулантышы жана андан укмуштуу түрдө аман калуу (кээде өлүп кайра тирилүү) жөө жомоктордо, эпостордо кеңири белгилүү сюжет. Мындай салттык сюжет "Манас" эпосунда Көзкамандар окуясына байланыштырылып берилген. Көзкамандар окуясына окшош окуя "Мажму ат-таварихте" да бар.

Түпкү аталары Манас менен уруулаш чыккынчы Тубай Манасты ууландырып, эс-учун билбей жатканда ага уунун күчүн тарата турган дары беришет. Ал дарыны дарыгер Сайид Жалалад-Дин Манастын оозуна күнүнө бир тамчыдан куюп отуруп, он күн дегенде Манас көзүн ачат (Кол жазмалар фондусу, 5114-инв., 65-б.). Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Көзкамандардан ууланган Манасты Бек-Жайлоодогу үңкүргө алып барып, Каныкей дарылап айыктырат. Эпикалык ички чыккынчы душмандар тарабынан ууландырылган Манасты Т-тын айыктырышы (Сейид Жалал ад-Дин, Каныкей жана башкалар) — эпостогу көөнө сюжеттердин бири.

"Сейтек" эпосунда Манастын досу — Момунжан дарыгер Кыяс далысынын кечирин кестирип жазаланган Күлчорону дарылап айыктырат. Күчүнө-күч, кайратына кайрат кошуп., мурдагы абалына келтирет. Ошондой эле "Манаста" өсүмдүктөрдөн, жаныбарлардын түрдүү органдарынан даярдалган дары-дармектер, аларды колдонуу жөнүндөгү, элдик хирургиялык аспаптар, аларды Т-тар кандайча пайдаланышкандыктары туурасындагы маалыматтар да орун алган. Мисалы, эпосто согушта жарадар болгон жоокердин жарасын тилип тазалаганда аштар аттуу аспаптын колдонулгандыгы ("Токтогон окту аштарлап, Тилип жаткан дагы бар"), денеде калган мылтыктын, жаанын огунун, башка темир куралдардын денеде токтоп калган сыныгын табуу жана ордунан козгоп, копшутуп чыгаруу үчүн тинтүүрдүн колдонулгандыгы ("Тинтүүр менен тинткилеп, ойногон окту табышты" да баяндалат, к. Элдик медицина. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Табыт

Табыт (арабча ) — өлгөн адамдын сөөгүн салуучу, сөөгүн салып көтөрүүчү атайылап жасалган такта. "Манас" эпосунда Көкөтөйдү койгондо "Жаназасын окутуп, Табытка салып көтөрүп" (Сагымбай Орозбаков, 3. 54—55) барып сөөгүн койгондугу айтылат. Ошондой эле Манастын сөөгү да Т-ка салынып коюлгандыгы эскерилет: "Супка салып оротуп, Табытына салды эми" (Саякбай Каралаев, 2.250). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тагылык

Тагылык — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак баатыры. Орго кандын белдүү кол башчыларынан. Манастын Орго кан менен болгон согушун баяндаган окуяда Т. жүз миң колу менен Манастын жолун тосуп салгылашат. Манас баатыр менен жекеге чыгып ажал табат (Сагымбай Орозбаков, 2. 121 — 123).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Таз (Таз чечен)

Таз (Таз чечен) — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Үрбүнүн атасы. Кыпчак каны. Жакыптын кыйыр тууганы, акылдашы, сөзгө чечен адам. Эл чогулган аш-тойго, кеп-кеңешке дайыма катышат, Манастын жортуулдарына катышат. Кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчөлү деп жыйын курганда Т. уулу Үрбү Кемен шаанын кызы Ойсалкынды алып, бул жерден кетер эмес, болбосо мен да көчөт элем деген шылтоону айтат (Сагымбай Орозбаков, 1. 44; 2. 39, 68, 153; Сагымбай Орозбаков, 3. 25). 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тазбаймат

Тазбаймат — кырк чоронун бири. Башка чоролордун катарында дайыма аты аталып гана өтпөстөн айрым окуяларга активдүү катышып, өзүнчө мүнөздөмөгө, баатырдык сапатка ээ каарман катары айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында:

Ыраман уулу ыктуусу, 

Эр Тазбаймат мыктуусу, 

Казат десе камданып, 

Каршы жоого чыкчуусу (Сагымбай Орозбаков, 2. 150) делип жоого аттанганда алдыңкы катарда болот, ошондой эле асаба алып жүрүүчүнүн милдетин да аткарат (Сагымбай Орозбаков, 3. 50). 

Туу алып жүрүүчү чоро экендиги Валиханов жазып алган эпизоддо да "Тегерек журтка далданым, Туу көтөргөн балбаным" (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 185-б.) — деп эскерилет. Эпостун варианттарында Т. чоролордун кенжеси катары сүрөттөлүп, Манаска тамак бышыруучу чоролордон экендиги да айтылат. Радлов жазып алган вариантта чайчысы, ал эми Валиханов жазып алган эпизод боюнча "Казы менен жал кайнаткан" ашчысы катары сүрөттөлөт "Чоң казатка аттанганда Т. он башы болуп шайланат, анын карамагына Манас кирет. Кол болжолдуу жерине келгенде Алмамбет тактап эсебин алат. Ошондо Т. бир кишисин таппайт. Көрсө ал Манасты унутуп калыптыр. Манасчы Т-тын жоругун юморлуу сүрөттөөлөр менен берет жана бул сценада юмор өзүнүн жогорку нокотуна жетет:

Уруп кеткен Тазбаймат, 

Улук киши сен болсоң, 

Унуткан кишиң мен болсом, 

Ушу жорук саа чала 

Он башы ойрон сен болсоң, 

Оюңда жогуң мен болсом (Сагымбай Орозбаков, 4. 170), — деп Манас күлгөндө элдин баары күлөт. Ушундан кийин эл арасында "Тазбаймат Манасты унуткандай" деген ылакап сөз айтылып калыптыр.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тал-Чоку

Тал-Чоку — "Манас" эпосундагы топоним. "Манас" эпосунда тоонун эң бийик чокусу катары сүрөттөлөт. Ушул жерден элдик баатырлар эпикалык душмандын кайда экендигин аныкташкан. "Тал" деген сөз байыркы фарсы тилинен кыргыз тилине өтүп, "тал" — дөбө, бийиктик, чоку — деген маанисин жоготкон эмес. Б. а. "Тал-Чоку" — бийиктиктин бийиктиги, же чокунун-чокусу катары түшүндүрүлөт.

Т.-Ч. жөнүндө Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Чоң казаттын башталышында айтылган көркөм баяндама бар. Баатырлар чыккан Т.-Ч. эпостун поэтикалык текстинде:

Тоосунда кары бар, 

Этек жагы өтөктө 

Бийик чыккан талы бар. 

Үстү аппак бурчтанат, 

Тал-Чокуга барганда 

Жыты жыпар жыттанат. 

Таралган булак суусу бар, 

Тегереги бек экен, 

Ойлоп турса Тал-Чоку 

Оорукка калар жер экен (Саякбай Каралаев, 2. 96)— деп сүрөттөлөт. Валиханов жазып алган эпизоддо да баатырлар Т.-Ч-да туруп эки жагын караганы эскерилет. "Такыядай Тал-Чоку Алчайып аган барган дейт" (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 83-б.). Т-Ч. Багыш Сазановдун вариантында "Талгардын Тал-Чокусу, — деп айтылат. Чындыгында эле түштък-чыгыш Казакстандагы Иле Алатоосунун (Алматы облусунун аймагында) эң бийик чокусу "Талгар" деп аталат. "Манас" эпосунда сүрөттөлгөн эпикалык Т.Ч-да Манас баатыр чалгынга жол талашып турган Чубакты Алмамбет менен элдештирет. Т.-Ч-дан Манас Талас жана Бээжинге дүрбү салат. Таласта калган иннлерн Абыке, Көбөштүн дөбөгө чыгып дардактап, "Барса келбес Бээжинден Манас кайдан келсин деп" (Саякбай Каралаев, 2. 97) ич аласын сыртына чыгарып чатак чыгарганын, аны Каныкей басканын көрөт. Т.-Ч-дан дүрбү менен кытай жерин, элин көргөн Манас Алмамбеттен жөн-жайын сурайт. Т.-Ч-га келгенге чейин Алмамбет өзү туулуп өскөн эпикалык Бээжин калаасы тууралуу Манас баатырга эч билдирген эмес. Анын сыр жашырышынын себеби "кытайдын жолун билем десең" Манас алар менен согушам дейт, андыктан ага айтпа деген Каныкейдин суроо өтүнүчү боюнча айтпай жүргөн. Мурда бир нече жолу сурасам жолун билбеймин деп карганып койдуң эле деген Манастын тарынычынан улам Алмамбет кытай элинин көптүгүн, эрдигин, амалкөйлүгүн, ар өнөргө шыктуулугун жана башка өзгөчөлүгүн кеңири мүнөздөйт. Душман жеринин байлыгы, чек арасынын бекемдиги борбор Бээжиндин өтө күчтүү чеп экенин билдирген кызык аңгеме жана өзүнүн таржымал-тарыхын айтып берет. Алмамбет кытайдан качып келе жатканда ушул Т. Ч-га токтоп, кие чыккан атамдын жарым кандык чен тонун мобул жерге көөмп кеткемин деп көрсөтүп, аны казып алышат. Манас менен Чубак Т.-Ч-да калып, Алмамбет менен Сыргак кытай жерине чалгынга кетет. Т.-Ч-да Манас алп уйку менен уктайт жана аны Чубак найза менен санга эки эличе сайып ойготот. Географиялык реалияда Кыргызстан менен Казакстандын чектешиндеги чыгыш Тянь-Шандын бийик тоо чокуларынын бири. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Таңды макшар

Таңды макшар, Таңгы макшар (арабча таңда жыйнала турган жер) — ислам дининин ишениминде бул жарык дүйнөнүн эң акыркы таңы. Ошондо бүткүл өлүктөр тирилип, чогулуп бул дүйнөдө жасаган иштери үчүн сурак беришет имиш. Эпостун оң каармандары достук анты-шертин, адамкерчилик парзын аткарбоону чоң күнөө эсептеп, Т. м. күнүндө уятка калбас үчүн өзүн курман кылса да аны аткарууга аракет кылышат. Манастын көрүн жашыруун казган балбандарды билгенин элге айтып коёт деп өлтүргөн күнөөсү жөнүндө Каныкей "Таңды макшар күнүндө, беш балбандай момунга, кара эшек болор эбим бар" — дейт.

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тарбагатай

Тарбагатай (же Чугучак) аймак -- Кытай Эл Республикасынын Түндүк Шинжаң районунда жайгашкан. Анын аянты 98,824 км2 (38,156 чарчы миль) жана калкы 935,600 (2017). Иле Казак автоном облусунун курамына кирет. 

 Манас дастанында 
Манас дастанында Манас Алтайдан Ала-Тоого көчөрдө жыйын куруп "Тарбагатай, Ара-Тоо, Эдил суунун боюна"(Орозбак уулу Сагымбай, 2. 152) элди баштап баруу жөнүндөгү оюн айтат. Нескара менен болгон уруштан кийин Манас маңгулдарга жоо келсе кабарлашып кыргыз эли менен бирге мекендеген жериңер "Тарабагатай", Кыңгырдан, Алтыбайдын Тармал-Саз" (Орозбак уулу Сагымбай, 1. 211) болсун деп Эсенкандын баскынчылыгына каршы күрөшүү үчүн даяр турууга чакырат* "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN 5-89750-013-4. 

 Колдонулган адабияттар 

Категория:Манас эпосундагы топонимдер‎
Категория:Шинжаң‎

en:Tacheng Prefecture
Тармал-Саз

Тармал-Саз — "Манас" эпосундагы топоним. Манас Алтайдан келип, калмак-кытай башта басып алган ата журтун бошоткондо Манастын колунун Үрбү башында турган бөлүгү душман менен беттешкен жерлердин бири (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 533-б.). Бул аймак Кыргызстандын Кочкор өрөөнүндөгү аты уйкаш жерди элестетет. 

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Таскыл

Таскыл — "Манас" эпосундагы топоним. "Манастын Орго кан менен болгон согушу" эпизодунда Манастын аскери турган жер катары сүрөттөлөт.

Туу, байрагы кошулуп 

Кылкандай найза кылкылдап, 

Таскылдын ара талаасы 

Аскерге толуп былкылдап (Сагымбай Орозбаков, 2. 80).

Таскыл — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Кайыпкандын аяры. Сыйкырлык менен кереметтүү сарайга айланып, капчыгайды бөгөп, Кайыпкандын колунун жолун тосуп турган Бадаң аярга Т. аяр каршы барып, экөө түрдүүчө кубулуп көпкө кармашат. Акыры Т-дын аярлык өнөрү күчтүүлүк кылып Бадаңды жеңет (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 501—511-б.).

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу
Тастар-Ата

Таштар-Ата — "Манас" эпосундагы топоним. Жер соорусу Ысык-көлдүн тескейи Тоң районунун аймагында. Тоң, Кажы-Сай, Көл-Сай, Көл-Бел өрөөндөрүнүн аралыгында. Тоонун бийиктиги деңиз деңгээлинен 3908 м. Эл оозунда тоонун туу чокусундагы тике турган таштарды Манастын кырк чоросу, ортосу чуңкур чоң ташты (анда жайкысын суу өксүбөйт, себеби жаан-чачындан таштын чуңкуруна толгон суу бууланып кургагыча күн кайрадан жаап суу толукталып турат) Манастын казаны, таш менен тегерете курчалган үй ордундай жерди Манас отуруп, кароол салып Каркыра тарапты караган жери деп айтышат. андан сырткары манастын чоролору менен топтолгон жердин аты

 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу