Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эрменшыбак

thumb|upright|Эрменшыбак.
Эрменшыбак ( L. 1753) – татаал гүлдүүлөр тукумунун шыбак уруусундагы өсүмдүк. Бийикт. 150 смге чейин, сабагы түз, көп кырдуу, кыска түк м-ен капталган, уч жагы чачырап бутактанган, тамыры жоон көп жылдык чөп. Э. жалгыздан же топтолуп өсөт. Түп жагындагы ири жалбырактары узун саптуу, жээктери тиликтүү, бутак жалбырактары кыска саптуу, тасма сымал сүйрү. Себетчеси тоголок көп гүлдөрдөн туруп, шыпыргыдай татаал топ гүлгө чогулган. Э. Батыш Европа, Жер Ортолук деңиз жээги, Иран, Афганистан, Түн. Америка, Түн. Африкада таралган. Уругу вегетатив жол менен көбөйөт. Кыргызстанда арык жээгинде, өзөн боюунда, жайытта, айдоодо, нымдуу талаада өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9

Категория:Өсүмдүктөр
Аккунас

thumb|Аккунас.

Аккунас – кунастар уруусундагы куш. Бийиктиги 1 смге жакын. Түсү ак, карала, тумшугу менен буту кызыл. 20-кылымдын биринчи жарымында Кыргызстанда бул куш Фергана жана Чүй өрөөнүндө таралган. Азыркы учурда бул түр жогоруда аталган өрөөндөрдө чанда жолугат. Бул түрдүн жашоо тиричилиги өрөөндөгү кыштактар менен алардын тегерегиндеги талаада, саздак жерде өтөт. Уясын ири даракка салат, бир жылда бир жолу төлдөйт, 2-5 жумурткаларын тууп, балапандарын басып чыгарат. Бака, балык, чычкан, кескелдирик жана башка курт-кумурскалар менен азыктанышат. А. к-тын кескин азайып кетишине саздардын кургатылышы, дың жерлердин айдалышы себеп болгон. Кээ бир маалыматтарга караганда бул куш мындан көп жыл мурун Борбордук Азияда кенен таралган экен. Азыркы учурда бардык жерде азайуунун үстүндө. 1952-ж-дан тартып Кыргызстанда А. к-ты кармоого тыюу салынган.1975-ж-дан тартып Кыргызстандын , Казахстандын , Өзбекстандын Кызыл китептерине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар‎
Актөш көгүчкөн

thumb|250px

Актөш көгүчкөн (Columba Leuconota) – куштардын көгүчкөндөр түркүндөгү куш. Чанда жолугуучу көгүчкөн. Алай, Чоң-Алай, Туркестан тоолорунун кыркаларында таралган. ХIХ к-дын аягында ХХ к-дын башында Кыргызстанда А. к. жолукканы ж-дө маалыматтар бар. Уясына 2 жумуртка тууйт. Ал өсүмдүк уругу, мөмөсү, бүчүрү менен азыктанат. А.к. көгүчкөндөр саны аз богондуктан, алар коргоого алынып, Кыргызстандын Кызыл китебинине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория: Биология
Бутсуздар

thumb|Dermophis mexicanus.
Бутсуздар (Apoda) - Жерде сууда жашоочулардын ичинен бутсуздар өзгөчө айырмаланып турат. Денеси узун, сөөлжан сымал денеси жыйрылып кыймылга келет, буттары жок. Бул түркүмгө кирүүчүлөрдүн өкүлдөрүнүн денелери жумшак, жылаңач, тулку бою былжырак илээшкен тунук былжыр зат менен капталган. Бул түркүмдүн өкүлдөрү бир урууга киришет, 60 ашыгыраак түрү бар. Көбүнчө Түштүк Америкада, тропика же Африкада жана Түштүк Азияда таралган. Көрүнүктүү өкүлү шакек сымал червиянын дене уз. 50 смге жетет. Көбөйүү учурунда эркектери ургаачыларын уруктандырат. Жумурткасын сууга жакын жердеги ийинине тууйт. Жумурткасы 20-30га чейин болот. Ургаачысы жумурткасын басып чыгаруу учурунда кургатпас үчүн сыртынан оролуп курчап алып, денеси былжыр бездерди бөлүп чыгарып турат. Чегилип чыккан личинкалары сууга кирип, сууда өөрчүүсүн аяктайт. Б-дын өкүлдөрү кумурскалар жана алардын личинкалары менен азыктанат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Категория:Жаныбарлар‎
Жаян

thumb|upright|Жаян.

Жаян - жаян сымалду түркүмүнө, жаяндар уруусуна, кадимки жаян тукумундагы балык. Жаян Орто Азияда жашаган балыктардын эң чоңу. Мындан көп жыл мурун Каспий, Арал деңиздеринде, Сыр Дарыяда, Кара Дарыяда, Нарын жана Чүй дарыяларында кенен таралган. Көбүнчө жай аккан, ылай эмес өзөндөр, сайларда жашаган. Ж-дын денеси жылаңач, кабырчыксыз, башы жалпак, көздөрү кичине. Өңү жашаган жеринин шартына жараша өзгөрүп турат. Жону кара тактуу. Каспий деңизинде жашагандарынын эң чоңунун дене уз. 5 мге жеткен, салмагы 5 цге чейин болгон. Деңиз деңгээлинен жогорулап, бийиктеген сайын, ал ж-дын өлчөмү кичирейген, ошондуктан Кыргызстанда жашагандарынын салмагы Каспий, Арал ж-дарынын кичине болгон. Жаяндар жырткыч, алар майда балыктар, бакалар, сууда жашаган канаттуулар, ири омурткалуулар менен азыктанат. Ж. 1 млнго жакын уругун таштайт. Кыргызстандын аймагында бул түр начар изилденген, көп жылдар мурун Кыргызстанда ж. таптакыр жок болуп кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Балыктар
Каракуш

thumb|Каракуш (Aquila rapax).
thumb| Aquila rapax
Каракуш - шакылдактар тукумундагы алгыр куш, бүркүттөн кичине, бирок түсү окшош. Дене уз. 80смге, канатын жайганда 1,5 мге жетет. Бул түр Кыргызтсандын аймагында чанда, учуп өткөн учурда гана жолугат. Ачык талааларды мекендейт. Окумуштуулардын байкоосуна караганда К. өткөн к-дын биринчи жарымында бир топ көп болгон. Азыр бул түр жылдан жылга азаюуда. Ошондуктан К. 1975-ж. өкмөттүн чечими боюнча Кыргызстанда азайып жок болуп бара жаткан жаныбарлардын тизмесине киргизилип, коргоого алынган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар‎
Карелин сойлогу

Карелин сойлогу – суу жыландар уруусундагы жылан. Бул түр Орто Азиянын жана Казахстандын Кызыл-Кумдун, Моюнкумдун кумдуу, чополуу талааларда, тоо этектеринде, күнгөй беттеринде, тоодо 1800 м бийиктиги кеңири таралган. Кыргызстанда К. с. сейрек жолугат. Кыргыз Ала-Тоосунун түштүк бетинде Караарча капчыгайында жолуккан, Фергана өрөөндөрүндө Кокондо жашоолору байкалган. Күн ысыкта, күүгүм талаш, түнкүсүн демилгелүү болуп, майда кемирүүчүлөр жана кескелдириктер менен азыктанат. Бир жылда бир жолу төлдөйт, 4-9 жумуртка тууйт. К. с. аз саны азайып жаткандыктан корукка алынган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Жыландар‎
Каркыра

thumb
thumb| Grus virgo
Каркыра (Anthropoides virgo), (Linnaeus, 1758):
 Жалпы жана өлкөдө таралышы 
Евразиянын жана Түндүк Африканын талаалары менен жарым чөлдөрү. Индия менен Пакистанда кыштайт. Кыргызстанда деңиз деңгээлинен 3000 м ге чейинки бийикте талаалар менен шалбалуу талааларда жашайт.
 Жашаган аймактары 
Боздоңдорго, шалбалуу талааларга, кээбирде саздарга жана чарбалык талааларга уя салат. Жаз-күз учуп өтүү мезгилинде маданий өсүмдүктөр эгилген жайытта оттошот.
 Саны 
Чүй өрөөнү, Суусамыр, Кетментөбө, Ысыккөл ойдуңунда, Соңкөлдө, Арпада, Аксай өрөөнүндө, Атбашы, Нарын дарыяларынын өзөндөрүндө уялайт. Уялоочу куштардын жалпы саны 100 жупка жакын. Жазгы жана күзгү учуп өтүүдө көп санда болот. Чүй өрөөнүндө жазгы учуп өтүүсүндө 60000 особдон кем болбойт.
 Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары) 
Жыныстык жагынан 3 жылда жетилет. Суудан алыс эмес, ачык, жайык жерге уялайт. Бир же эки балапан басып чыгарат. Жайдын аягында куштар топко биригишет.

 Чектөөчү факторлор 
Өрөөндүү райондордо уялоочу жерлерин казып, айдоо кылуу жана тоолуу райондордо малдын жайылышы. Киши тарабынан түздөн-түз кырып жоготуу.
 Көбөйтүү (колдо багуу) 
Зоопарктарда оңой эле көбөйүшөт. Кыргызстанда колдо багылбайт.
 Уюштурулган коргоо аракеттери 
1985-жылы Кыргыз ССРинин Кызыл китебине киргизилген. Казакстандын Кызыл китебине да жазылган.Аңчылык кылууга тыюу салынган. Караталжапырык коругунун Соңкөл аймагынын территориясында бир нече жуп коргоого алынган.
 Коргоо үчүн зарыл аракеттер 
Коргоо үчүн атайын чаралар талап кылынбайт.Республиканын территориясында уялоочу популяциясынын санын тактоо өтө зарыл.
 Статусу 
VI категория, Near Threatened, NT: R. Монотиптүү түр. Кыргызстандын фаунасында уруунун бир гана өкүлү.

Категория:Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2

Категория:Канаттуулар‎
Куйруксуз

thumb|Rana temporaria
Куйруксуз жерде сууда жашоочулар (лат. Ecaudata или Anura) - азыркы кездеги жерде сууда жашоочулар классы, буларды уч түркүмгө куйруксуздар, куйруктуулар жана бутсуздар бөлүшөт. Азыркы убакта бул түркүмдүн 2000 ашык түрү бар, алар 256 тукумга, 16 урууга бөлүнөт. Куйруксуздар түркүмүнө кирүүчүлөр тулку бою кыска, моюну бөлүнбөгөн, чоңдорунун куйругу жок. Уруктануусу денеден тышкары сууда жүрөт. Сууга ташталган жумурткалары тоголок былжырак болушуп бири бири менен тыгыз байланышкан. Мисалы, көл баканыкы , ал эми кур баканын жумурткалары сууга тасма түрүндө созулуп ташталат. Жумурткаларынан куйруктуу көнөкбаштар өсүп чыгат. Аларда белгилүү бир убакыттын ичинде метаморфоз кубулушу жүрүп, буттары пайда болуп, куйруктары өспөй жок болушат. Бул абалда алар суудан сыртка чыгып, кайра сууга кирүүгө жөндөмдүү болот. Куйруксуздар пайдалуу жаныбарлар. Кыргызстанда бул түркүмдүн 4 түрү жашайт: көл бакасы, борбордук азия бакасы, курбака жана данатин курбакасы. 

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Жаныбарлар
Кызыл тилкелүү сойлок

Кызыл тилкелүү сойлок – түрпүлөр түркүмүнө кирүүчү суу жылаандар уруусундагы, сойлоктор тукумундагы уз. 2,4 мге жетет. Кыргызстанда эң бир начар изилденген. Сойлоктордун ичинен чанда жолугат. Кыргызстанда бир гана жерде Тяньшандын батышында Узунакмат өрөөнүндө жашаганы байкалган. Тоо бетинин күнгөй жагын, бадал баскан кумдак, таштуу жарларды, деңиз денг. 2300 м бийиктиктеги жерлер. Кээ бир маалыматтарга караганда булар күндүзү, демилгелүү болуп 7 айга чейин өтө кыймылдуу келет. Бир жылда бир гана жолу 4-9 жумурткаларын тууйт. Майда кескелдирик жана кемирүүчүлөр менен азыктанат. К. т. с-тун саны азайгандыктан Кыргызстандын Кызыл китебинин тизмесине катталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Жаныбарлар‎
Кылкуйрук

thumb|Кылкуйрук.
Кылкуйрук, карабоор – карабоорлор түркүмүндөгү чымчык. Уз. 40 смге жакын. К. Ысык-Көл, Кочкор ойдуңдары жана Ат Башы, Нарын өрөөндөрүндө көп кезигет. Ал топ топ болуп жашайт. Көбүнчө көлдүн, дарыялардын кургак таштуу жээктеринде отурукташкан түр. Бир жылда эки жолу 2-3 жумурткаларын тууйт. К. өсүмдүктөр уруктары, мөмөлөрү, гүлдөрү менен азыктанат. К-тун саны аз болгондуктан корукка алынып, Кыргызстандын Кызыл китебинин тизмесине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар‎
Мензбир сууру

thumb|Мензбир сууру.
Мензбир сууру – суурлар уруусундагы сүт эмүүчү. Дене узундугу 30–60 см, куйругу 10–25 см. Дүйнө жүзүндө жалгыз гана Теңир-Тоонун батышында, Чаткал тоо кыркаларында таралган. Анын 2 түрчөсү (угам жана чаткал) белгилүү. Ал кургак, какыр бийик тоо этегин мекендейт. Өсүмдүк менен азыктанат. Ийинин таштак жерлерге, кээде шалбaа, талаа өсүмдүктүү жайык жерлерге казат. Топтошуп жашайт, күндүз активдүү. Сентябрь айында чээнге кирип, март–апрелде чыгат. Жашаган аянттары жылдан жылга тарып, айрым гана жерлерде бири биринен обочолонгон чакан популяциялары сакталган. 3 жашында жыныстык жактан жетилет. Бир жылда бир жолу, 3–4 чөндөлөй тууйт. Саны азайып, көп жерлерде жок болуп бара жаткандыктан, ТКЭСтин жана Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Сүлөсүн

Сүлөсүн - бул түр мышыктар уруусуна кирет. Эң бир кооз жырткыч. Кыргызстандын аймагында жашаганы Түркестан сүлөсүнү деп аталат. Себеби Борбордук Азиянын мейкиндигинде кенен таралган. С-дүн жакшы көрүп жашаган жерлери Тянь-Шандын тоолорундагы токойлор, ири бадалдар. С. эң бир сак жырткыч, айылдардан алысыраак жерлердеги тоолордун капталдарындагы жана кокту-колоттордогу токойлордо жашашып, коёндор, суурлар, кекиликтер жана башка жаныбарлар менен азыктанат. Бул түрдүн саны көпчүлүк учурда анчалык көп эмес, теңсалмактуу абалда болгон. Бул түрдүн эң көп же эң бир азайып кеткени ж-дө маалымат жок. С-дүн эң чоң душманы мергенчилер. Мындан бир нече жылдар мурун С-дүн терисин мергенчилер мамлекетке төгүшкөн. Бирок акыркы 15-20 жылдын ичинде сүлөсүндүн терисин мамлекетке тапшырганы жокко эсе. Бул түрдүн экол-сы, биол-сы изилденбеген. С-дүн кууту кээ бир маалыматтарга караганда жаз алдында февраль, март айларында жүрөт. Көп ж-дан бери С-дүн саны азаюда, мындай абалды эске алып, өкмөт 1972-ж. чечим кабыл алган; бул түрдү атууга, кармоого тыюу салынган. Ал эми 1975-ж-дан тартып С. Кыргызстандын Кызыл китебинине катталып, коргоого алынган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Түркестан жаянчасы

Түркестан жаянчасы - жаяндар түркүмүнө, Sisoridae уруусуна, Gyptosternum түркүмүнө кирет. Денеси жылаңач, кабырчыксыз, башы жалпак, көздөрү кичине, боору ак, денесинин уз. 180 мм жетет, ургаачысы эркектерине караганда кичине.

Кыргызстанда: Нарын, Сырдарыя, Кара-Суу, Жумгал, Ат-Башы, Өзгөн жана башка дарыяларда таралган. Бул түр тоо этектериндеги дарыяларда көп жолугат. Т. ж-нын биол-сы начар изилденген. Жашаган жерлери таштак, ылайлуу жай аккан суулар. Бул түр көпчүлүк жерлерде кара балыктар, алабугалар менен чогуу бир биоценоздо жашашат. Таштарга жабышып жашаган курт-кумурскалардын личинкалары менен азыктанат. Жаянчанын көпчүлүк жерлерде саны аз. Ошондуктан, бул түр Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Балыктар
Узун куйрук чымынчы

thumb|Terpsiphone bourbonnensis.
Узун куйрук чымынчы – чымынчы куштар уруусу. Эң кооз куш. Башка канаттуулардан өзүнүн тулку боюнун түзүлүшү жана узун куйругу, кооздугу менен ачык айырмаланып турат. Тянь-Шань тоолорунун батыш кыркаларында өскөн мөмөлүү дарактар жаңгак, ак кайың жана терек токойлорун мекендейт. Бир жылда бир жолу, 4-5 жумуртка тууйт. У. ч. абада учуп жүргөн кош канаттуулар жана канаты кабырчыктуу курт-кумурскалар менен азыктанат. Бул түр саны азайгандыктан, коргоого алынып, Кыргызстандын Кызыл китебинине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Канаттуулар
Эчкемер

thumb|Эчкемер.
Эчкемер – ири кескелдирик уруусу. Борбордук Азияда жашаган кескелдириктин эң чоңу, уз. 80-300 см. Борбордук Азиянын чөлдүү талаасында кенен таралган түр. Күндүзү күн жылууда демилгелүү болуп, кемирүүчүлөр, кескелдириктер, канаттуулар жана алардын жумурткалары жана башка менен азыктанат. Азыркы учурда Кыргызстандын түштүгүндө Түркестан тоосунун этегиндеги адырларда: Алмата, Караташ, Сарытоо, Акташ , Түзбел, Алай, Фергана, Бабашата жана Атойнок тоолорунун кургак, этегинде чополуу жерлерде Бозбутоо, Майлысайлардын түштүк жакаларында жана Үчкоргондун, Ташкөмүрдүн жарым чөлдүү чополуу жерлеринде жашагандары байкалган. Бир жылда бир гана жолу 6-10 чейинки жумуртка тууйт. Жарым чөлдүү жерлердин өздөштүрүүсүнө байланыштуу жана алардын терилеринин кымбат баалуулугуна карата, көп жерлерден бул түр жок болуп кеткен. Э-дин кескин азайгандыктан алар коргоого алынып, Кызыл китепке киргизилген.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Кескелдириктер
Анжыр

thumb
Анжыр (Ficus cariсa, L.) – тыт тукумунун фикус уруусундагы субтропик мөмө дарагы. Бийиктиги 12-15 м. Сөңгөгүнүн диаметри 0,2-0,5 м. Тамыры жоон, бутактуу. Жалбырагы жазы, күбүлмө, 3-7 тилкелүү. Мөмөсү майда, көп уруктуу, тоголок же алмурутка окшош, салмагы 32-77 г. Курамында 12-23 % кант, 0,5-4,2 % пектин заттары, 3,4-7,4 % клетчатка, А, С, В1, В2 витаминдери, каротин, кальций, темир, фосфор бар. Анжырдын мөмөсү таттуу, жумшак. Жаңы кезинде жана кургатылып желет, кыям, компот даярдалат. Анжыр эки үлүштүү өсүмдүк, 2-3 жылдан кийин мөмө байлап түшүм берет. Ар түп дарактан 20-100 кг түшүм алынат. Жер ортолук деңизинин жээктеринде, Иранда, Индияда жана Азияда жапайы түрү өсөт. Грузияда , Азербайжанда , Арменияда , Борбор Азия өлкөлөрүндө, Крымда жапайы жана өстүрүлмө түрү бар. Кыргызстандын түштүгүндө өстүрүлөт. Кызыл китепке катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Бадам

thumb
Бадам (Amugdalus ?) – роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бийиктиги 8-10 м дарак же бадал. Жалбырагы кезектешип жайгашкан, ар түрдүү. Гүлү ак же кызгылт, жалгыздан. Мөмөсү – данек, ширин, айрымдары ачуу. Анда орточо 54 % май, 21 % азоттуу жана 13 % азотсуз заттар, 4 % клетчатка, 6 % суу, 2 % күл болот. Түндүк жарым шардын мээлүүн жана субтропик алкагында 40 түрү бар. КМШда 17 түрү (анын ичинен 5 гибрид) Европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Крым, Закавказье, Сибирь, Орто Азияда ; Кыргызстандын Чаткал, Алай тоолорунда өсөт. Анын ичинен жапыз же талаа Б-ы кеңири таралган. Кадимки Б. Батыш Копетдаг, Батыш Тянь-Шань тоолорунда 800-1600 м бийиктикте өсөт. Ал биздин заманга чейин 2-кылымда Азияда өстүрүлгөн. Кургакчылыкка чыдамдуу келгендиктен адыр бөксө тоолорду жашылдандыруу үчүн өстүрүлөт. Ар гектар жерден 400 кгга чейин түшүм алынат. Данеги желет, кондитер ишинде, медицинада жана башка майын ачуу данектүүлөрү эфир майын алууда пайдаланылат. Вавилов бадамы менен, Сузак бадамы мурдагы СССРдин Кызыл китебине катталган. Бадамдын айрым түрү кооздук үчүн өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Ботаника‎
Дарак

thumb|Tilia cordata.
Дарак — катуу сөңгөктүү, тамыры бекем көп жылдык өсүмдүктөрдүн, жалпы аты. Д-тын сыйда жоон сөңгөгүнөн көптөгөн майда бутактар чыгат. Калың токойдо Д. түз, бийик өсүп, шагын аз байлайт, ачык жерде жалпак жана жоон өсүп, коюу бутактайт. Токойчулукта Д. бийиктиги боюнча бөлүнөт. 25 м ден жогору (кызыл карагай, эмен, ак карагай, кара кайың, шуң дарак, жөкө дарак), 15-25 м (бай терек, кайың, ак мажрум тал, бал карагай) 7-15 м (ак чечек, арча, четин жана башка). Мөмө Д-ры үч түргө бөлүнөт: 1) бийик, көп жыл өсүүчүлөр (алмурут, гилас), 2) көп бийик эмес, аз убакка өсүүчүлөр (шабдалы, алчанын кээ бир түрү), 3) орточо түрлөрү (алма, өрүк жана башка). Дарактын сөңгөгү курулуш материалдары, ошондой эле тирилчиликте колдонулуучу жыгач буюмдары жасалат.

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Ботаника
Кызыл карагай

thumb|upright|Larix decidua.
Кызыл карагай – карагайлар тукумундагы ийне жалбырактуу дарак уруусу. Бийиктиги 50 м, диаметри 175 см дей. Ийне жалбырагы жумшак, кышкысын күбүлүп түшөт. Жаш өркүндөрүндө бирден, бутактарында боочо болуп жайгашат. Гүлү бир жыныстуу тобурчак, эрте жазда жалбырагы менен тең ачылат. Уругу канатчалуу. Европа жана Азияда 20 түрү өсөт. КМШда жапайы 11 түрү бар. Кыргызстанда парк, көчөдө өстүрүлөт. Эң маанилүү түрү: Сибирь, даур, европа, Сукачев К. к-ры. Шагы сейрек конус сымал. Күнөстүү, чопо, бор, борпоң топурактуу, нымдуу жерде жакшы өсөт. 15-25 жылдык дарагы мөмөлөйт. 300-500 жыл өсөт. Жыгачы машина жана кеме курууда, суу астындагы курулушка, кагаз, целлюлоза, спирт жасоодо жана башка колдонулат. Кабыгынан кездеме боёгуч, өңдөгүч заттар, жалбырагынан эфир майы алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Өсүмдүктөр
Токой таануу

Токой таануу – токой жөнүндөгү башкача атйканда токой табияты, андагы дарак, бадал, чөп өсүмдүктөрү, алардын географиялык таралышы жөнүндөгү илим. Токойду ар тараптан изилдөөнүн натыйжасында далилденген жана токой ресурстарын туура өздөштүрүү боюнча пайдаланылып жаткан чаралар системасындагы закон ченемдерди илимпоздор көп жыл бою изилдеген, бирок топурак таануу 20-к-дын башында гана өзүнчө илим катары негизделген. В.В.Докучаевдин зоналык жер кыртышы жөнүндөгү окуусунун негизинде жана практиктердин жана башка көп токойчу илимпоздордун тажрыйбасын эске алуу менен 1902-12-ж.ж. Г.Ф.Морозов токой тууралуу окууну, ошондой эле таануу-токойчулук теориясын негиздеген. Ал токой породаларынын, көчөттөрүнүн биологиялык өзгөчөлүктөрүн жана касиеттерин, зоналык типтерин, табигый алмашып турушун жана башка иликтейт. Т. т-нун өнүгүшүнө В. И. Сукачевдун биогеоценол. боюнча пикири да зор роль ойногон. Т. т. конкреттүү экономиканы эске алуу менен физикалык-географиялык, биологиялык жана башка илимдердин негизинде өнүгөт. Т. т. боюнча изилдөөлөр Россиянын ИАнын Т. т. лабораториясында, ал ИАнын Сибирь бөлүмүндөгү Токой жана жыгач институтунда жана башка илимий, мекемелерде жүргүзүлөт. Кыргыз республикасынын УИАнын токой жана жаңгак-чарба институту, ботаника багы да илимий иштерди жүргүзүүдө. Т. т. сабак катары токой институттарында биология факультеттерде өтүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Табият илимдери
Токой бонитети

Токой бонитети (лат. bonitas – сапаттуулук) – топурак, климат жана жер шартына байланыштуу токой кунардуулугун аныктоочу шарттуу көрсөткүч. Токойдогу негизги дарактын жашын эсепке алуу менен анын орточо бийиктиги боюнча аныкталат. Т. б-ти сапат көрсөткүчүн класска бөлүп баалоо шкаласы пайдаланылат. Т. б. 5 класстан турат. 1-класска эң сапаттуусу, 5 класска эң начары кирет. Кээде кошумча класс менен да бааланат. Бардык дарак породасы үчүн жалпы баалоо шкаласы колдонулат. Үрөндүк жана жаш бак-дарак үчүн атайын шкала бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Экология
Токой

thumb|Токой
Токой — жер бетиндеги өсүмдүк дүйнөсүнүн негизги типтеринин бири; негизинен бир же бир нече түрдөгү дарак, бадал өсүмдүктөрүнөн туруп, белгилүү аймакты ээлейт. Токойдо дарак, бадалдан башка түрдүү чөп, мамык чөп, эңилчек жана башка да өсөт. Ийне жалбырактуу, жазы жалбырактуу (бир тектүү же аралаш) күбүлмө, жалбырактуу жана дайыма жашыл токойго бөлүнөт. Токой көптөгөн куштар менен жапайы айбанаттардын жашоо чөйрөсү; жыгач, химия, тамак-аш; фармацевтика өнөр жайда жана башка тармактарга сырьё берет. Жер бетиндеги биомассанын 90 % токойдо топтолгон. Топурак жана ным сактоодо мааниси зор, биосферанын туруктуу болушунун негизги факторлорунун бири. Ошондуктан токойду коргоо, жаңыртуу жана башка камкордуктар чоң мааниге ээ. Туташ өскөн токойлор дүйнөдө 3000 млндой га жерди же жер шарындагы кургактыктын 24 %ын ээлейт. Токойдогу жыгачтын дүйнөлүк запасы 360 млрд. м3. Дүйнөдө токойлордон жылына 2 млрд. м3 жыгач даярдалып, 20 миң түрдүү буюм жасалат. 

Кыргызстанда жалпы токойлордун аянттары биригип мамлекеттик токой фондун түзөт; анда дарактын 433, бадалдын 950 түрү өсөт. Кыргызстандын токой фонду 2730,4 миң га жерди ээлеп, анын ичинен 729,2 миң га жер токойлор менен капталган. Токойлор табиятта суу теңдеми менен климатты жөнгө салат, кычкылтек иштеп чыгарат, атмосфераны зыяндуу заттардан тазалайт жана жер кыртышын ар кандай эрозиядан бузулушуна жол бербейт. Токойлордо ар түрдүү айбанаттарга аңчылык кылынат. 

 Булактар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4