Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Гент татуулаштыгы

Гент татуулаштыгы - 16-кылымдагы Нидерланд революциясы убагында Нидерланддын түндүк жанa түштүк тарабында Провинцияларынын ортосунда Гент штатында 1576-ж. 8-ноябрда түзүлгөн келишим. 

Анда Нидерланддагы испан аскерлерине каршы эки провинциянын биргелешип күрөшөрдүгү, көтөрүлүшкө катышкандарга мунапыз берүү, Түштүктө католицизмди, Түндүктө кальвинизмди сактап калуу каралган. 

Католик чиркөөсүнүн жерлери жанa Филипп IIнин бийлиги формалдуу түрдө сакталып калган. Революциячыл Утрехт униясынын (1579) түзүлүшү менен Гент татуулаштыгы күчүн жоготкон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б. 
Категория:Тарых
Генуя конференциясы

Генуя конференциясы (1922) — Экономика жанa финансы маселелери боюнча эл аралык конференция. 10-апрелден 19-майга чейин Генуя шаарында (Италия) өтүп, ага 29 мамлекеттин өкүлү катышкан. 

РСФСРден да делегация барган. Делегациянын жетекчиси В. И. Ленин Генуяга бара албагандыктан, орун басары Г. В. Чичеринди жиберген. Делегация жалаң эле РСФСРдин эмес, бардык совет республикалардын таламдарын жактаган. Конференция Улуу Британиянын демилгеси менен чакырылган. Генуя конференциясынын официалдуу максаты Борбордук жанa Түштүк Европаны экономика жагынан калыбына келтирүү эле, би­рок иш жүзүндө империалисттик өлкөлөр саясий жанa экономика жактан Советтер республикасына кысым жасап, Россияда «тынчтык жолу менен» капит. тартып кайра орноткулары келген. Капиталисттик өлкөлөр бирдиктүү антисоветтик фронт түзөбүз деп коркутуп, Россиянын падышалык жана Убактылуу өмөттүнүн карыздарынын баарын Совет өкмөтүнө жүктөө, чет өлкөлүк капиталистерлин Совет бийлиги мамлекеттештирген ишканаларын өздөрүнө кайтаруу, тышкы соодада монополияны жойдуруу сыяктуу талаптар койгон. 

Бирок советтик делегация В. И. Лениндин көрсөтмөсү боюнча бул талаптардын баарын четке кагып, чет элдик интервенция ж-a блокада Со­вет мамлекетине Канча зыян (39 млрд алтын акча) келтирсе, ошонун баарын төлөп берүүнү талап кылып, кайра империалисттик өлкөлөргө доо койгон. Советтик дипломатия Генуя конференциясынын жүрүшүндө империалисттик өлкөлөрдүн ич ара пикир келишпестиктеринен пайдаланып, алардын бирдиктүү фронтун бузуп, Германия менен Рапалл договорун түзгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Тарых
Геологиялык контакт

Геологиялык контакт — жер кыртышындагы составы, майда болушу жанa жашы боюнча ар түрдүү тоо тектердин бири бири менен чектешип (тийишип) турган жери (бети). 

Чөкмө же эффузив тоо тектери мурда найда болгон тоо тектердин үстүн жаап жатса, нормалдуу же стратиграфиялык (схема), интрузия тоо тектери мурда пайда болгон тоо тектерди жирен чыгып, аларды өзгөрүүлөргө учуратса, магмалык же интрузивдик, түрдүү тоо тектер бири бири менен тектоникалык жаракалар боюнча чектешсе, тектони­калык контакт деп аталат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Геология
Геологиялык фация

Геологиялык фация (лат. faci­es— кебете, өң, түспөл

 1) кандайдыр бир аймактын чегинде бир мезгилде пайда болуп, белгилүү жаныбарлардын жанa өсүмдүктөрдүн калдыктары менен айырмаланган чөкмө тоо тектердин бирдей составдагы комплекси (мис., чопо фациясы ж. б.); 
 
 2) физика-географиялык чөйрө жанa анда пайда болгон тоо тектер же алардын комплекси (мисалы., дениздеги аки таш тек фациясы, дарыядагы чопо фациясы). 

Геологиялык фация тоо тектердин петрографиялык, минералдык составын, текстурасын, жайгашуу формасын жанa алардьш арасындагы ташка айланган байыр­кы организмдердин калдыктарын изилдөө негизинде бөлүнөт. Геологиялык илимде чокмо тоо тектердин пайда болушунун физика-географиялык шарттарын, жайгашуу жанa өзгөрүү закон ченемин изилдөөчү тармак фация жөнүндөгү окуу деп, ал эми чекмо тоо тектер пайда болгон байыркы жанa азыркы физика-географиялык шарттарды түрдүү жолдор менен аныктоо фациялык анализ деп ата­лат. Алгачкы мезгилде термин чөкмө тоо тектерге карата айтылса, кийинчерээк ал геологиянын петрология (магмалык жанa эффузиялык фация), геохимия (кычкылдануу фациясы) жанa метаморфизм (гранулит фациясы) сыяктуу тармактарында кенири пайдаланылат. 

Фация түшүнүгү ботан. жанa геогр. илимдеринде да колдону­лат. Ар түрдүү Геологиялык фация менен эл чарбалык чон мааниси бар кендер байланыш­туу. Мис., лагуна фациялары менен туз жанa гипс кендери, дарыя өрөөндөрүндо жанa куймаларында пайда болгон фациялар менен көмүр, нефть, жез, ал­тын кендери, кел жанa деңиздердин тайыз жээктеринде пайда болгон аки таш тек-доломит фациялары менен коргошун жанa цинк кендери байла­ныштуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Геология
Геометрикалык түзүү

Геометрикалык түзүү - ар кан­дай аспаптын жардамы менен геом. фигураларды түзүү. 
Геометрикалык түзүүдө белгилүү бир шартты канааттандыруучу фигу­раларды (түз сызыктар, п-бурчтуктар, айланалар ж. б.) түзүү маселелери каралат. Мында түзүү аспаптары алдын ала белгилүү болот. Булар классикалык аспаптар циркуль жана сызгыч же чектелген түзүүчү аспап­тар (тик бурчтуктун моделиндеги сызгыч, четтери параллель болгон сызгыч ж. б.). Геометрикалык түзүү тегиздикте да, мейкиндикте да түзүүнүн постулаттарына таянат. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Геометрия
Геофиттер

thumb|Геофиттер
Геофиттер (гео... жана гр. phyton — өсүмдүк) — кышка же кургакчылыкка чыдамдуу органдары жанa кайра өсүүчү бүчүрлөрү (тамыр-сабактагы, түймөктөгү, пияз-түптөгү) топуракта жатуучу көп жылдык өсүмдүктөр. 

Геофиттер - өсүмдүктөрдүн тиричилик формаларынын бири. Аларга пияз-түптүү, түймөктүү жанa тамыр-сабактуу өсүмдүктөр кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Ботаника‎
Геохимиялык кен издөө методдору

Геохимиялык кен издөө методдору — Жердин литосфера, гид­росфера, атмосфера жанa биосфера кабаттарында химиялык элементтердин таралуу закон ченемин изилдөөнүн негизинде кен табуу жолдору. 

Бул методдор аркылуу адегенде белгилүү бир жердеги тоо тек, топурак, жаратылыш суулары, жерге чектеш атмосферадагы жанa өсүмдүктөрдүн составындагы хим. элементтердин өлчөмү, б. а. жерг. геохим. фон (Сф) аныкталат. Хим. элементтердин жерг. геохим. фону жер кыртышындагы элементтердин кларкына чамалаш же андан арбын болушу мүмкүн. Кенге жакын аймакта хим. элементтердин өлчөмү гео­хим. фондон аз же кеп болуп езгорөт. Ал геохимиялык анома­лия (Со) деп аталат. Геохим. ано­малия аймакта кен бар экенин түздөн түз көрсөтөт. Алар ысык эриндилер аркылуу кен пайда болгон кезде ж-a андан кийип экзоген процесстеринин таасиринен руда түзүүчү негизги жана кошумча элементтер айланадагы тоо тектерге өтүп, чачырап которулушунан (миграциядан) келип чыккан (схема). Геохим. анома­лияларды аныктоо үчүн изилденүүчү аймактан системалуу түрдө ар түрдүү пробалар алынат.

Айрым эле­менттер пробасыз эле приборлор менен аныкталып, автоматтык түрдөжазылып турат (радиометр, бериллометр).
 
Геохимиялык кен издөө методдорунун негизгилери:
 1) литохим. метод-тoo тектер жанa алардын күкүмдөрүнөн текши проба алуу, алардагы элементтерди аныктоо менен аномалияларды табуу;
 2) гидрохим. метод — жер астындагы жанa үстүндөгү суулардын составындагы химиялык элементтер, эриген минерал заттар, иондор, газ, p ж. б. аныктоо аркылуу гидрохим. аномалияларды табуу; 
 3) биохим. метод — белгилүү өсүмдүктөрдү текшерип, өрттөп, кулүн анализдеө менен аномалияларды ачуу; 
 4) атмо-геохимия же газ методу атмосферанын жерге чектеш кабатындагы жанa топурак кыртышындагы абанын составынан айрым газдарды изилдөө жанa алардын өлчөмүн аныктоо менен кен табуу. Алынган пробалардан керектүү элементтердин өлчөмү спектр анализи ж. б. аркылуу аныкталып, алар матем. жолдор менен ишин чыгат.
 

Натыйжада аймактын геохи­миялык карталары, диаграммалар, профилдер түзүлүп, андагы чачыроонун ореолдору жанa агымдары (гео­хим. аномалиялар) белгиленет. Алар казынды жанa бургулоо жумуштары менен текшерилет. 

Анын теориялык ж-a практикалык негизи геологдор В. И. Вернадский, А. Е. Ферсман, А. II. Виноградов, А. А. Сауков, В. А. Соколов, Н. И. Сафронов, И. И. Гинз­бург, А. Д. Соловов тарабынан иштелип чыккан. Аталган методдор Кыргызстанда 1955-жылдан кеңири колдонулуп, алардын жардамы менен көптөгөн кендер ачылган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Геохимия
Герек Эдвард

Герек Эдвард (6-январь1913-ж. т., Поромбка с., Катовица воеводдугу - 20-июль, 2001) — Польшанын саясий жана мамл. ишмери. 

Билими боюнча тоо инженер. Шахтёрдун үй-бүлөсүнөн. 
1923-ж. Францияга эмиграцияга кетип, 1931-ж. Фран­ция компартиясына өткөн. 
1934-ж. шахтёрлордун иш таштоосуна катышканы үчүн камакка алынып, Польшага айдалган. 
1937-ж. Бельгияга эмиграцияга кетип, ошол эле жылы Бель­гия компартиясына өткөн. 
1940-44-ж. Бельгияда немец фаш. баскынчыларга Каршылык көрсөтүү кыймылына катышкан. 
Согуштан кийин Польша жумушчу партиясын (ПЖП) жанa патриоттук күчтөрүн уюштурууга салым кошкон. 

Польша­га 1948-ж. кайтып келип, ПЖП БКнын аппаратында ж. б. парт, кызматта иштеген. Полъшанын бириккен жумушчу партиясынын (ПБЖП) 2- съездинде (1954) ПБЖП БКнын мүчөсү, 1956-ж. ПБЖП БКнын секретары, 1956-ж. жанa 1959-жылдан анын Саясий бюросунун мүчөсү, секретары (1956—64), Катовица воеводдугунун биринчи секретары (1957—70). 
1970-жылдан ПБЖП БКнын биринчи секретары. Герек — ПЭР сейминин депу­таты (1952-жылдан). СССР менен ПЭРдин ортосундагы достукту чындоодогу, социализмдин жениши жанa тынчтыкты бекемдөөдөгү зор эмгеги үчүн Ленин ордени (1973), «Элдик Польшаны куруучу» ж. б. ордендер менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Саясат
Герман союзу

Герман союзу— герман мамлекеттеринин 1815-жылы 8-июнда Вена конгрессинде (1814—1815) түзүлгөн бирикмеси. 

Герман союзуна адегенде 39 мамлекет (1866-жылга чейин 32ге кыскарган алардын ичине Бремен, Гамбург, Франкфурт-на-Майне ж. б. шаарлар кирген. Герман союзуна германиялык жана австриялык монархтар менен катар англиялык (Ганновердин), голландиялык (Люксембургдун), даниялык (Гольштейн менен Лаунбургдун ээлери катары) королдор да мүчө болгон. 

Герман союзунун айрым мамлекеттердин өкүлдөрүнөн түзүлгөн сейминин чечими Герман союзунун бардык эле мүчөлөрү үчүн милдеттүү болгон эмес. Австрия империясы Герман союзун революциячыл жана улуттук-боштондук кыймылын басуу үчүн пайдаланган. Герман союзу 1848—1849-жылдагы революция убагында тарап, 1850-ж. калыбына келтирилген. Австрия-Пруссия согушунда (1866) Австрия женилип, Герман союзу жоюлган; 1867-ж. Пруссия башкарган Түндүк Германия Союзу түзүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Тарых
Герман тилдери

Герман тилдери — инди-европ. уяга кирген тектеш тилдердин тобу. Негизинен Батыш Европа континентине таралган. 

Герман тилдери өз ичинен батыш, түндүк болуп бөлүнөт: батыш тобуна азыркы англис, немец, нидерланд, фриз, африканер, идиш (азыркы еврей тили); түндүк тобуна швед, дан, норвег, исланд, фарер тилдери кирет.
 
Түш. Африка Республикасынын мамлекетинин болгон африкаанс (бур) тили да Герман тилдери тобуна жатат. Бул тил Голландиядан Түш. Африкага келгендердин диалектилеринин аралашуусунан пайда болгон. 
Герман тилдеринин эң алгачкы рун жазма эстеликтери 3-кылымга таандык. Латын алиппесине негизделген жазма адегенде 8—9-кылымдан баштан батыш, кийинчерээк түндүк Герман тилдерине таралган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Тил илими‎
Германия социалисттик бирдиктүү партиясы

Германия социалисттик бирдиктүү партиясы (ГСБП) Гер­мания компартиясы (ГКП) менен Германия социал-демократ партиясынын рев-ячыл марксизм платформасында биригүүсүнүн натыйжасында 1946-жылы апрелде түзүлгөн. 

Анын Берлинде 1946-ж. 21—22-апрелде өткөн бириктирүүчү съезди «ГСБПнин принциптери жана максаттары» деген программалык до­кумент кабыл алган. Анда партиянып негизги максаты Германияда социа­лизм куруу экенин белгилеген, пар­тиялык Уставы кабыл алынып, Борб. башкармасы шайланган. 

ГСБП Гер­мания жумушчу табынын жалпы улуттук партиясы катары түзүлгөн. Бирок Батыш Германиядагы ончул социал-демократтар м-н бүтүмгө келип алышкан импер. державалардьш оккупациялык бийликтери өз зоналарында ГСБПнин иштөөсүнө тыюу салган. Чыгыш зонада ГСБПнин жетекчилиги менен согуштан кийинки жылдардын алгачкы мезгилинде демокр. жер реформасын жүргүзүү аяктады; ишканалары элдин менчигине берилди; мамл. өзүн өзү башкаруунун демокр. органдары иштей баштады.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Тарых
Категория:Саясий партиялар‎
Категория:Германия
Герцеговина Босния көтөрүлүшү (1875—78)

Герцеговина жана Босния көтөрүлүшү (1875—78) — Осмон империясынын феодалдык жанa улуттук эзүүсүнө каршы Гер­цеговина менен Босниядагы улуттук боштондук көтөрүлүш. Негизги күчү дыйкандар болгон. 

Көтөрүлүшчүлөр бардык жерди дыйкандарга берүүнү, мамлекеттик түзүлүштү демократиялаштырууну, Босния жанa Герцеговинаны, Сербия менен Черногорияны бириктирүүнү талап кылган. Анып чыгышына калктан алынуучу жыйымдын көбөйүшү шылтоо болгон. 

Көтөрүлүш 1875-ж. 5-июлда башталып, тез эле бүткүл Герцеговинаны каптаган; сентябрда Боснияга өткөн. Аны Орусия, Сербия ж. б. өлкөлөрдөн келген ыктыярдуулар колдогон. Көтөрүлүш Бос­ния кризисинин (1875—78) башталышын тездетип, Сербия менен Черного­рия 1876-ж. 30-июнда Осмон империясына согуш жарыялаган. Герцеговина жана Босния көтөрүлүшү Осмон империясы менен элдешүүдөн кийин деле улана берген. Босния менен Герцеговина орус-түрк согушунун (1877—1878) натыйжасында автономия алган. Бирок муну менен алар биротоло кез карандысыз боло алган жок; аны Берлин конгрессинин чечими боюнча Австрия-Венгрия басып алган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Тарых
Герценди эскертүү

Герценди эскертүү - В. И. Ле­ниндин А. И. Герцендин туулгандыгынын 100 жылдыгына карата жаз­ган макаласы. 

1912-жылы 25-апрелде «Социал-демократ» (Париж) газетасына жарыяланган. Анда Герценге народничествону иегиздеген социал-утопист жана диалек. материализмге карай бет алган чоң ойчул деген баа берилет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Тарых
Гетерогенез

Гетерогенез, гетерогенезис (гетеро... жанa ...генез)

 1) экинчи жана андан кийинки муундарда организмдин көбөйүү жолдорунун алмашып турушу же муундан муунга өтүүнүн айрым көрүнүшү. 
 2) Бир нече белги боюнча ата-энесине окшобогон түрлөрдүн (тукумдун) кокусунан пайда болушу. 
 
Бул кубулуш ата-энесине өтө эле окшобогон түрлөрдүн чыгышы жөнүндөгү Гетерогенез теориясынын жаралышына негиз болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Биология
Гиацинт

thumb|upright|Гиацинт.
Гиацинт (Hyacinthus) — лилиялар тукумундагы коп жылдык өсүмдүк уруусу. Гүл сабагынын бийикт. 5— 45 см. Жалбырагы узун, топтошуп чыгат. 

Гүлү конгуроо сымал, жыпар жыттуу. Анын жапайы жалгыз түрү белгилүү. Кыргызстандын тоолорунда да кездешет. Гүлзарда 15-кылымдан бери эгилет. 
Күнөс жана кумдак жерле жакшы өсөт. Гиацинт түбүнөн же уругунан көбөйөт. Түбү түш. райондордо окт.— ноябрдын башталышында 8—10 см тереңдикте отургузулат. 
Гүлдөп бүткөндөн кийин, түбү казыльш алынып, 20—22° температурада сакталат. 
Гиацинт кышкысын үйдө да өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Гигант планеталар

thumb|Юпитер, Сатурн, Уран жана Нептун.
Гигант планеталар — өлчөмү, массасы, айлануу мезгили жана спутниктеринин саны боюнча айырмаланган планеталар. 

Гигант планеталарга Юпитер (Ю.), Сатурн (С.), Уран (У.) ж-a Нептун (Н.) кирет. 

Жерге салыштырганда көлөмү боюнча Ю,—1310; С,—750; У,—57; Н,—60 эсе; массасы боюнча Ю.— 317,82; С.— 95,11; У.— 14,52 ж-a Н.— 17,23 эсе чоң. Күндү Жерге салыштырганда Ю — 11,862; С,—29,458; У,—84,015 ж-a Н,- 164,79 эсе узак мезгилде айланат.
Жердин Күндү айлануу мезгили — 365,526 сутка. Ю-дин 12, С-дун 9, Удын 5 ж-a Н-дун 2 спутниги бар. Космостук изилдөөлөрдөн улам Сатурндун жаны Янус спутниги (1966) ачылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Астрономия
Гидраттар

Гидраттар — органикалык жана органикалык эмес заттарга сууну кошуудан пайда болгон кошулмалар. 

«Гидраттар» деген термин негизинен кристаллдашкан суусу бар бирикмелерге карата айтылат (Кристаллогидраттар). 

Мурда «металл кычкылдарынын гидраттары» (мис., NaOH — натрий кычкылыиын гидра­ты) деп аталуучу. Азыр бул бирикмелер металлдардын суу кычкылы ден аталат, анткени алардын составында кристаллогидраттардагыдай суунун өзүнчө молекулалары болбойт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.Категория:Химия
Гидрогендөө жана дегидрогендөө

Гидрогендөө жана дегидрогендөө — суутектин элементтер же бирикмелер менен кошулушу жана алардан ажыроо реакциялары. 

Гидрогендөө жана дегидрогендөө негизинен катализатордун катышуусу м-н жүрөт. 

Бирдей катализаторду колдонгон учурда Гидрогендөө төмөнкү температурада, ал эми Дегидрогендөө жогорку температурада жүрөт. Басым жогорулаган сайын Гидрогендөө ылдамдап, Дегидрогендөө басаңдайт.

Гидрогендөө жана дегидрогендөө убагында катализатор катары металлдар (Fe, Xi, Со, Pt ж. б.), кычкылдар (СоО, Сг2Оз, Мо02, РЮ2 ж. б.), сульфиддер (WS2, MoS2) колдонулат. 

Гидрогендөө реакция­сы үч топко бөлүнөт: 

1) суутекти кошуп алуу м-н бирге калыбына келүү; 

2) суутектин элементтер же каныкпаган бирикмелер м-н кошулушу; 

3) молекуланын түзүлүшүн өзгөртүү м-н суутектин кошулушу. 

Гидрогендөө жана дегидрогендөө — орг. химияда кенири таралган реакция. Гидрогендөө көп атомдуу спирттерди, гликолду, аммиакты, метил спиртин синтездөөдо, өсүмдүк майын катуу майга (маргаринге) айландырууда, таш көмүр ж-а нефть продуктуларын кайра иштетүүдө кенири колдонулат. 
Биринчилик, экинчилик спирттерди Дегидрогендөө тиешелүү альдегиддерди ж-a кетондорду же реакциянын шартына жараша эфирлерди пайда кылат. Дегидрогендөө полимерлерди, каныкпаган углеводороддорду, каучукту ж-a чайырларды синтездөө, бутадиенди ж-a изопренди ж. б. алууда кеңири пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Химия
Гидрогеологиялык съемка

Гидрогеологиялык сьемка жер бетиндеги аймактардын гидрогеологиялык картасын түзүү жана жалпы гидрогеол. шарттарын аныктоо үчүн талаада жүргүзүлүүчү изилдөөлөрдүн жыйындысы. 

Гидрогеологиялык съемкада топографиялык же геол. карталарга булактар, кудуктар, бургулоо көзөнөктөрү (скважиналары), саздар, дарыя-суулар, көлмөлөр ж. б. түшүрүлүп, суунун дебити, составы, сапаты ж. б-лары аныкталып, баяндамасы толук жазылат. Керек учурда бургулоо жана геофиз. иштер да жургүзүлөт. 
Гидрогеологиялык съемканын негизги максаты — суу топтоочу катмарлардын санын, таралышын, жайгашуу шарттарын ж-а жер астындагы, жер үстүндөгү суулардын хим. составын аныктоо. Гидрогеологиялык съемка кичине масштабдагы (1:1000 000—1:500 000), орто масштаб­дагы (1:200 000—1:100 000) жана ири масштабдагы (1:50 000—1:25 000 жана андан да чоң) болуп бөлүнөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Геология
Гидрограф

thumb|Гидрограф.
Гидрограф (гидро... жана ...граф) — дарыяда суу чыгымынын мезгил боюнча өзгөрүшүнүн графиги.

Гидрографты түзүүдө күндөлүк байкоолордун маалыматтары колдонулат. Ордината огуна суу чыгымынын чоңдугу, абсциссага убакыт белгиленет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Гидрология
Гидрокыймылга келтиргич

Гидрокыймылга келтиргич — энергия булагынын жана суюктуктун жардамы аркылуу ал энергияны өзгөртүп түзүүчү жана жүргүзүлө турган машинага жеткирип берүүчү тузүлүштүн жыйындысы.
 
Гидрокыймылга келтиргичти колдонуунун негизги максаты — машина ылдамдыгынын жүккө көз карандылыгын аныктоо. Мында энергиянын булагы электр же жылуулук кыймылдаткычтар, басым астындагы суюктук ж. б. болот. Энергияны өзгөртүп түзүүчү жана машинага жеткирүүчү түзүлүштүн түрүнө жараша Гидрокыймылга келтиргич гидростатикалык (көлөмдүк), гидродина­микалык жана аралаш кыймылга келтиргич болуп айырмаланат 

 Дагы кара 
Гидро­динамикалык кыймыл өткөргүч

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Физика
Гидрологиялык станция

Гидрологиялык станция — Деңиздин (же көлдүн) координаталары белгилүү бир чекитиндеги пункту. 

Анда кемеден гидро­логиялык (деңиздин абалы, аба ырайы, суунун өңү, тунуктугу, температура жана хим. составы, ошондой эле агымдардын багыты жана ылдамдыгы) байколор жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Категория:Курулуш
Гидрохория

thumb|Iris pseudacorus.
Гидрохория (гидро... жанa гр. choгeо — жыламын, тараймын) — суу агымы аркылуу урук, мөмө, спора ж. б. көбөйүү органдардын таралышы. 

Гидрохория суу жанa саз өсүмдүктөрүнө, балырларга, кээ бир козу карындарга мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Ботаника
Гиерон

Гиерон — Сицилиядагы Сиракуз шаарынын бийлөөчүлөрү. 

Улуу Гиерон I (так жылы белгисиз — б. з. ч. 467) — Гела шаарынын башкаруучусу (484—478), Сиракуз державасынын (478—467) туңгуч ирет архонт деген титул алган тираны. 474-ж. Кум шаарынын жанында этрустардын флотун талкалап, Түш. Италиянын шараларын караткан. Анын тушунда Сиракуз державасы күчөгөн. Кичүү Гиерон II (б. з. ч. 306-ж. ченде т.— 215) — Сиракуздун тираны. 

268—215-ж. ченде падыша деген титул алган. 265-ж. мамертиндиктер менен күрөштө ийгиликке жетишкен. Биринчи Пуни согушу (264—241) башталганда карфагендиктерди колдосо да, 263-ж. Рим менен тынчтык договорун түзгөн. Экинчи Пуни согушунда (218—201) Рим тарабында болгон. Гиерондордун экөө тең дыйканчылык, кол өнөрчүлүк, аскер техникасынын өнүгүшүнө көмөк көрсөткөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Тарых