Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Шлих

Шлих (нем. Schlich) - борпоң же атайын майдаланган тоо тектерди сууга чайкоодон алынган оор минералдардын (платина, алтын, вольфрамит, алмаз ж. б.) чогундусу; кен изилдөөнүн илгертен бери колдонулуп келген эң жөнөкөй ыкмасы.
 
Анын курамын физикалык жана химиялык үбөлөнүүгө туруктуу, тыгыздыгы 3000 кг/м3дея жогору келген минералдардын бүртүктөрү түзөт. Геологиялык иштердин максатына жана ыкмасына жараша: күрөн жана кара Шлих деп бөлүнөт. Күрөң Шлихте чайкоодон кийин кенташ минералдарына караганда башка тоо тек сыныктары (салыштырмалуу жеңил) басымдуулук кылса, кaрa Шлих кенташ минералдарынан турат. Чөкмөлөрдөн көптөгөн Шлих алуу менен кендин алгачкы пайда болгон тулкусун жана анын чачындысын табууга болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Шлиф

Шлиф (нем. Schliff) - жышуу, жылмалоо

1) геологияда тоо текти же минералды жышып жасоодон алынган жука тактача. Анын калындыгы 0,03-0,02 ммди (көмүрдөн жасалганы - 0,01 мм), өлчөмү 2x4 смди түзөт. Ал өзгөчө чайыр - канада бальзамына чапталып, үстү айнек менен капталат. Негизинен, тоо тектердин минералдык курамы, түзүлүшүн петрограф. микроскоп менен аныктоо үчүн колдонулат. Шлифти изилдөө петрография илиминин негизги ыкмасы болуп саналат. Ташка айланган организм калдыктарын изилдөө үчүн палеонтологияда, ошондой эле биологияда да Шлиф колдонулат;
 
2) микроскоп менен изилдөө үчүн металлдан жасалган үлгү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Шлейф (география)

Шлейф (география) — борпоң чөкмө тилке.
 
Ал тоонун, дөнсөөнүн этегин курчай жайгашат. Тоо капталынан агын суу (туруктуу жана убактылуу) менен агып келген, тегиздик эрозиясынан шиленип же оордук күчүнүн таасиринен (гравитациялык ташылуу) кулап түшкөн тоо тек сыныктарынан турат. Шиленди конустарынын туташып кетүүсүнүн пайда болот. Өрөөндүн кире беришине тоо тек сыныктары көп топтолгондуктан жазы келет, мис. Жуңгар Ала-Тоосунун түштүк капталындагы Шлейфтин жазылыгы 25 кмге чейин жетет. Тоо тек сыныктарынын жыйналуу процессине жараша Шлейф аллювий-пролювий, делювий-пролювий, делювий, коллювий ж. б. болуп бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:География
Шкурина Клара Петровна

Шкурина Клара Петровна (1936-ж. т., Ысык -Көл обл., Чолпон-Ата ш.) - техника илимдин доктору (1993).
 
Москва Тоо-кен институтун бүтүргөн (1958). ФПИде ассистент, декандын орун басары, Кыргыз ССР ИАнын ФИ жана Тоо тектер физикасы жана механикасы институтунда кенже, улук илимий кызматкер, лабор. башчысы, 1994жылдан башкы илимий кызматкер. Тоо тектер породасынын механикасы боюнча адис. 70тен ашык илимий эмгеги, а. и. 5 монография, 3 брошюрасы жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шкив

Шкив — тасмалуу кыймыл өткөргүчтө же аркандуу кыймыл өткөргүчтө пайдаланылуучу жазы дөңгөлөк формадагы тетик; ага туюк тасма же аркан кийгизилет.
 
Айлантма моментти берүүчү жумуш аткаруучу Шкив (жетелегич же жетеленме дөңгөлөк) валга шпонкалуу бирикме, шлицтүү бирикме ж. б. ыкма менен бекитилет. Шкив чоюн, болот, женил куйма, пластмасса, кээде жыгачтан жасалат. Шкивтин конструкциясы ар түрдүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Шквал

Шквал — ылдамдыгы 30 м/сек ашкан, добул жана нөшөр менен коштолуп багытын өзгөртүп туруучу капыстан соккон катуу шамал.
 
Ал негизинен ортонку кендиктердеги циклондордо муздак фронт өткөндө, ошондой эле өтө күчтүү конвекция (муздак жана жылуу аба массаларынын жылышы) учурунда пайда болот. Шквал адатта бир нече минутага созулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Шамалдар
Шиш-Дөбө шаар калдыгы

Шиш-Дөбө шаар калдыгы - 6-12-кылымга таандык археологиялык эстелик.
 
Кара-Балта шаарынын түндүк тарабынан орун алган. Ал төрт чарчы коргондолгон эки катар дубал чептен турат. Ички чептин уз. 12 км, сырткы дубалдыкы 28 км. Шаар эки бөлүктөн: борбордук бөлүктөн жана аны айланта калк жашаган шахристандан турган. Цитадели шаардын түштүк-батыш тарабында жайгашкан. Археологиялык казуу иштери шаардын борбордук урандыларында жүргүзүлүп, турак-жайлар, чарбалык маанидеги курулуш бөлмөлөрү, карапа идиштер, айнектен, металлдан жасалган буюмтайымдар, ошондой эле 11-12-кылымдагы караханиддер дооруна таандык күмүш жана жез тыйындар табылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Археология
Шицзячжуан

Шицзячжуан, Шимэнь - Түндүк Кытайдагы шаар.
 
Хэбэй провинциясынын адм. борбору. Калкы 2,4 млн (2010; агломерациясы менен 3,1 млн). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Ири фармацевтика, текстиль өнөр жай-нын жана сүт азыктарын дүң таратуунун борбору. Marnıma куруу (электроника приборлору, автомобиль, самолёт Ү-5, россиялык АН-2 самолётунун кытайлык версиясы), нефть ажыратуу, нефть-химиялык, химиялык (азот жер семирткичтери), тамак-аш (негизинен сүт азыктары), курулуш материал ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Маалымат технологиялары, фармацевтика жана медицина тармактарында илимий-изилдөө жана тажрыйба констриктивдик иштеп чыгуулар өнүгүүдө. Көптөгөн венчур (тобокелдүү) компаниялары иштейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кытай
Шифратор

Шифратор - шифр чечмелегич машина; перфокартадан маалыматты визуалдуу окууну жеңилдетүүчү жардамчы перфорадиялык машина.
 
Шифратор перфокартадагы коддолгон тешиктер системасын чечмелеп, салыштырып санайт жана перфокартанын кандайдыр бир жолчосуна анын маанисин цифра же тамга түрүндө басат (жазат). Шифратор перфорациялык эсептегич комплектинин курамына кирет. Перфокартанын жогорку таза бетине жандырылган маалыматты бир жолу жазуу үчүн жана берилгендерди перфокарталардын арасына мамыча түрүндө мезгилдүү басуу үчүн да Шифратор колдонулат. Электр-механикалык Шифратор 1920ж-дын башынада АКШда жана Европада пайда болуп, 1980-ж-га чейин кеңири колдонулган. Андан соң, эсептегич техникада пайдаланылуучу шифрлер кенири тарала баштаган. Ошондой эле операцияларды аткарууда колдонулуучу программалык камсыздоо дагы Шифратор деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Шифр

Шифр (фр. chiffre) —
 
1) жашыруун билдирүүлөр үчүн белгилердин системасы;
2) документтерди каттоодо колдонулуучу шарттуу белгилердин (цифра же тамгалардан турган ариптер) жыйындысы;
3) китепканалык шифр — басма сөз чыгармаларынын китеп сакталуучу жайдагы ордун билдирүүчү шарттуу белги. Чыгармалардын өзүндө жана аларга таандык каталогдук карточкаларда белгиленет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Шири

Шири — жүнү устара менен атайын кырылып, ашатылбай ышталган бодо малдын териси.
 
Шириден көнөк, көнөчөк, көөкөр, сабаа, чыны кап сыяктуу көчмөнчүлүккө керектүү идиш-аяктар жасалат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тиричилик
Ширендыб Базарын

Ширендыб Базарын (монголча: Базарын Ширэндэв}} (15. 5. 1912, Монголия, Хубсугул аймагы, Бирваа-бейсе кошуну - 8. 4. 2001, Улан-Баатыр)) - моңгул тарыхчысы, коомдук жана мамлекеттик ишмер, тарых илимдин доктору (1960), академик (1961). 1942-жылдан моңгул элдик ревлык партиясынын (МЭРП) мүчөсү.
 
Иркутскдеги педагогика институтту бүтүргөн (1941). Монгол мамлекеттик университетинин ректору (1942-54), МЭРП БКнын секретары (1944-48), МЭРП БКнын саясий бюросунун мүчөсү (1953-57), МЭРдин Министрлер советинин төрагасынын 1-орун басары (1954-57), МЭР ИАнын президенти (1961-81). 1951-ж. Улуу элдик хуралдын депутаты, 1966-жылдан Улуу элдик хуралдын төрагасынын орун басары. Тынчтыктын бүткүл дүйнөлүк советинин мүчөсү, СССР ИАнын чет өлкөлүк мүчөсү (1966). Ф. Жолио-Кюри атындагы тынчтыктын алтын медалы менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Ширван

Ширван - Закавказьедеги тарыхый аймак жана мамлекет.
 
Азербайжандын түндүгүндө, Каспий деңизинин батыш жээгинде жайгашкан. 1516-кылымдарга чейин Шарван деп аталган. Негизги шаарлары Шемаха, Баку, Кабала, Шабран. Б. з. ч. 2-кылымдын аягында Ширван Кавказдык Албаниянын курамына кирип, борбору Кабала ш. (б. з. 6-кылымына чейин) болгон. 

Б. з. 4-кылымында сасаниддердин таасиринде болуп, 5-кылымдын 2-жарымында - 6-кылымдын башында өз алдынчалыгын жоготкон. Ушул мезгилдерде аймакка көчмөн уруулар (савирлер жана хазарлар), түрк-хазарлар ж. б. кол салып турушкан. 654-ж. Ширванды арабдар каратып, 799-1538-ж. Ш-ды ширваншахтардын династиясы бийлеген. 14-кылымда фарсы тарыхчысы Хамдаллах Казвининин жазып калтырган маалыматы боюнча Ш-га Курдан Дервентке чейинки бардык жерлер (Бакуйа, Шамаха, Кабала, Фирузабад, Шабаран жана Гуштаефи) караган. Борбору Шемаха ш. болгон. 13-кылымдын башында монголдор кол салган. 15-кылымдын ортосунда Ширван дыйканчылыктын борбору болуп, жибек жана кездеме чыгаруу боюнча эл аралык соодада маанилүү роль ойногон. 1538-ж. Ш. Сефевиддер мамлекетинин провинциясы болуп калган. 1748-ж. Иран бийлигинен бошотулган соң, Ширван аймагында өз алдынча Ширван хандыгы пайда болгон. 1805-ж. Россияга бириктирилген. 1820-ж. хандын башкаруусу жоюлуп, орус администрациясы менен алмаштырылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекеттер
Жак Ширак

Ширак Жак Рене (29. 11. 1932-ж. т., Париж) - Франциянын саясий ишмери, 22-президенти (1995-2007).
 
Француз армиясынын катарында кызмат өтөп, Алжир согушуна (1956-57) катышкан. 1957-ж. Париждеги Саясий изилдөө институтун жана Улуттук башкаруу мектебин бүтүргөн. Алгачкы саясий ишмердиги Сент-Фереолдун муниципалдык кеңешчиси (1957-62) болуудан башталган. Шарл де Голл жана Жорж Помпидунун шайлоо кампанияларына активдүү катышып, Жорж Помпидунун бийлиги мезгилинде айыл чарба министри, Жискар д’Эстен жана Француа Миттерандын убагында Франциянын премьер-министри (1974-88) болуп иштеген. Өлкөнүн тышкы саясатында голлизмди колдогон. 2000-жылдардын ортосунда өлкө ичинде (өзгөчө социалдык тармактарда) элдик нааразычылыктар күч алып, 2007-ж. отставкага кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шираз

Шираз - Ирандын түштүк-батышындагы шаар.
 
Фарс останынын адм. борбору. Калкы 1,3 млн (2011). Эл аралык аэропорту бар. А.-ч. районун борбору (жүзүмчүлүк, цитрус өсүмдүктөрү, кант кызылчасы ж. б.). Нефть ажыратуу, химиялык (минералдык жер семирткичтер ж. б.), цемент, жыгаччылык, текстиль, тамак-аш, машина куруу (электроника), металл иштетүү ишканалары иштейт. Килем токулат. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Университет, «Фарс» музейи бар. 7-кылымда негизделген. 18-кылымдын 2-жарымында Ирандын борбору болгон. Цитадель, Жыйын өткөрүүчү (9-20-к.), Ноу (13-к.), Вакиль (18-к.) мечиттери бар. Орто кылымда миниатюра тартуунун, кйлем токуунун борбору болгон. Ирандык акындар Саади менен Хафиздин мекени.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Иран
Шимпанзе

thumb|Эркек Шимпанзе
Шимпанзе (Pan) — киши сымал маймылдар уруусу.
 
Дене уз. 150 см, салмагы 50-60 кг. Колу бутунан узун, манжалары шадылуу, баш бармагы калган манжаларына карама-каршы жайгашкан, үстүңкү эрини калбагай, мурду тенире кей, кичине, жүнү кара, сейрек, бети түксүз. Башы анча чоң эмес, тумшугу алдын карай созулуңку. Кулагы чоң, делдегей. 2 түрү (кадимки Шимпанзе, кидик Шимпанзе) Африка экваторунда токой жана ачык ландшафттарда жашайт. Тиричилиги жарым жартылай жерде өтөт. Азыгы жетиштүү болсо деле бир жерден экинчи жерге оошуп жүрөт. 

Ылгабай азыктанат, куштар ж. б. майда жаныбарларды да жейт. Жыныстык жактан 6-10 жашында жетилет. 225 күн көтөрүп, бир бала тууйт, аны 3-4 жашка чейин эмизип багат. Ш. 50-60 жыл жашайт, чогулуп топ түзүп жүрүшөт. Алар бири бири менен үн сигналдары, жаңсоо, мимика ж. б. аркылуу байланышат. Шимпанзе лабораториялык жаныбар катары көп колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Маймылдар
Шилтеме

Шилтеме -
 
1) китептин беттеринин төмөн жагына же китептин аягына (катар номери коюлуп) автор же редактор тарабынан бериле турган библиографиялык маалымат, түшүндүрмө;
 
2) текстке карата эскертүү. Шилтеме майда кегль менен терилет да, дифралык же жылдызча белги менен коштолот. Нумерациясы катары менен же главалар (бөлүмдөр) боюнча берилиши мүмкүн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Шибит

Шибит, укрoп (Anethum) - өсүмдүктөрдүн чатыр гүлдүүлөр тукумунун уруусу.
 
Бир, чанда көп жылдык чөп. Сабагынын бийиктиги 150 смче, түз, бутактуу. Гүлү сары, чатырча топ гүлгө чогулган, кош жыныстуу, уругу майда. Суукка байымдуу, жарык, нымдуу жерде жакшы өсөт. Евразияда 4 түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 4 түрү өсөт. Көбүнчө Европа, Америка, Африкада татымал жана дары-дармек (уругунан спазмга Kaputu анетин препараты алынат) өсүмдүгү катары эгилет. Эгилме III. бир жылдык жыттуу чөп өсүмдүгү. Сабагы түз, бутактуу, бийиктиги 2 мдей. Сухуми, Армян 269, Өзбек 243 ж. б. сорттору бар. Шибиттин уругу менен көк чөбүндө эфир майы, витаминдин бардык түрү болот. Жалбырагында аскорбин кислотасы, A, В витаминдери, кант жана белок болот. Жыттуу көк чөбүнөн салат, соус ж. б. жасалат, кургатылып тамак-ашка кошулат, маринаддалат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Шетленд аралдары

thumb|Шотландия жана Шетленд аралдары.
Шетленд аралдары (Shetland Islands) Атлантика океанында, Шотландиянын түндүк тарабында; Улуу Британиянын аймагы.
 
100дөй аралдан турат (негизгиси - Мейнленд а.). Аянты 1,4 мин км2. Калкы 23,2 миң (2011). Дөбөлүү түздүктөр жана бийиктиги 450 м келген платолор ээлейт. Климаты мелүүн деңиздик, субтропиктик. Атлантика жылуу агымынын таасири тийет. Шалбаа өсөт, саздак жери көп. Канатуулар базары. Балык кармалат. Шетленд аралдарына жакын жерден нефть казып алынат. Адм. Борбордук Леруик ш.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар‎
Категория:Улуу Британия
Шестерня

Шестерня, тиштүү дөңгөлөк цилиндр же конус түрүндөгү тиштүү алкак; тиштүү кыймыл өткөргүчтүн негизги тетиги.
 
Цилиндрлүү Шестернянын тиштери тышында же ичинде болушу мүмкүн. Тиштин формасы тик бурама сыяктуу, бурчтуу жана ийри түрдө болот. Тиштин түспөлү көбүнчө эвольвента, кээде циклоида боюнча жасалат. Шестернянын констрсы анын аткаруучу ишине, өлчөмүнө жана жасоо ыкмасына жараша аныкталат. Шестерняны жасоодо негизги колонулуучу материалдар: легирленген болот, чоюн, пластмасса (текстолит, полиформальдегид ж. б.).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Шер чымындар

Шер чымындар (Asilidae) - курт-кумурскалардын түз жиктүү, кыска муруттуу кош канаттуулар түркүмүнүн тукуму.
 
Эң ири чымындар, уз. 50 ммге жетет. 5500дөн ашык түрү кеңири тараган. КМШ өлкөлөрүндө 600дөй түрү көбүнчө талаа жана чөл зонасында кезигет. Жырткычтар, азыгын учуп баратып кармайт, жөргөмүш, кенелер, кээде аарыларды да жейт. Личинкалары да жырткычтар. Шер чымындар коңуздар менен чегирткелер ж. б. курт-кумурскалардын санын жөнгө салып турат. Бир түрү КМШнын Кызыл китепке (СССРдин) катталган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Чымындар
Шерстюк Иван Алексеевич

Шерстюк Иван Алексеевич (18. 8. 1918-ж. т., Омск обл. Полтавка айылы) - адабиятчы, филология илимдин доктору (1986), проф. (1988), КРдин илимине эмгеги сиңирген ишмер (1991).
 
Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү (1996). Кыргыз мамлекеттик пединститутту (1949), ММУнун аспирантурасын (1964) бүтүргөн. 36 жыл КМУда окутуучу, улук окутуучу, декандын орун басары, декан, додент болуп иштеген. Совет адабияты (В. В. Маяковскийдин чыгармачылыгы), орус фольклору, байыркы орус адабияты, 18-кылымдагы орус адты боюнча адис. Ш. 200дөн ашык илимий эмгектин, а. и. 1 монография, 3 окуу куралынын автору. Негизги эмгектери: «Тема труда в творчестве В. В. Маяковского 1917-24 гг.» (1960), «В. И. Ленин и В. В. Маяковский. В помощь учителю» (1977), «В. И. Ленин в жизни и творчестве В. В. Маяковского» (1979), «Сказания Прииссыккуля» (1986), «Краткая история манасоведения» (1988, авторлош), «Новаторство русской литературы 18-го века» (2007) ж. б. Кызыл Жылдыз, 2-даражадагы «Улуу Ата Мекендик согуш », Украинанын 3-даражадагы «Замужнисть» ордендери жана «Даңк» ж. б. медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шерломит

Шерломит (сырт түспөлү шерл минералына окшош болгондуктан, ушуңдай аталган), шopнoмит - минерал, кальций менен титандын ферросиликаты, Ca3Ti2(SiFe3+2)012.
 
Кошундулары: Na, Al, Mn, Mg, Na, K, H20, P, Zr, V. Түсү: бозомук кара, көгүш кара, кызгылт күрөң. Жарык өтөт, тунук эмес. Айнектей жылтырайт, катуулугу 7-7,5, с. салм. 3,69-3,88 г/см3. Карбонатитте, сиенитте, фонолитте, кээде скарнда пайда болот. Лецит, брукит, нефелин, калийлүү талаа шпаты менен бирге кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Шерл

Шерл (нем. schorl - кир, таштанды), шерлит, кара турмалин - минерал, турмалиндин бир түрү, NaFe2+3Al6Si6018(B03)3(0H)4.
 
Кошундулары: Mn, Mg, Са, Li, Cr, Ti, F, К. Турмалиндин башка түрлөрүнүн айырмаланып, тунук эмес. Курамындагы темирдин атомуна байланыштуу өңү кара. Айнектей жылтырайт. Катуулугу 7 - 7,5, тыгыздыгы 3,18-3,22 г/см3, морточо Негизинен пироэлектрик жана пьезоэлектрик катары өнөр жайында, ошондой эле зергерчиликте пайдаланылат. Шерл - жер кыртышында көп таралган минерал, ири кендери Бразилияда, Улуу Британияда, Германияда жана АКШда бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар
Шергазы Орозбай (Уразбай) уулу

Шергазы Орозбай (Уразбай) уулу (болжол менен 18-кылымдын аягы) - Атаке баатырдын Россияга жиберген элчилеринин бири.
 
Абдырахман Кучак уулу менен бирге 1785-ж. 29-декабрда Санкт-Петербургга келип, 1786-ж. аяк ченинде орус падышасы Екатерина Пнин салтанаттуу кабыл алуусунда болгон. Абдрахман 100, Ш. 25 рубль менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шенген макулдашуусу

Шенген макулдашуусу - Европа союзуна кирген бир катар өлкөлөрдүн ортосунда паспорттук бажы контролун жоюу жөнүндөгү макулдашуу.
 
1995-ж. 26-мартта күчүнө кирген. Келишимге Люксембургдун Шенген шаарында кол коюлуп, 2007-ж. Ш. м-на 30 өлкө кол коюп, иш жүзүндө ага 24 өлкө кирген: Австрия, Бельгия, Венгрия, Грекия, Дания, Германия, Исландия, Испания, Италия, Латвия, Литва, Люксембург, Нидарланд, Норвегия, Мальта, Польша, Португалия, Словакия, Словения, Финляндия, Франция, Чехия, Щвеция, жана Эстония. Ушул өлкөлөр биригип Шенген зонасын түзөт. Бир катар елкөлөр Шенген макулдашуусуна формалдуу түрдө кирсе да, алар ушуга чейин чек ара контролун жоё элек, ошондуктан алар Шенген зонасынан сырткары турат. Шенген зонасына кирген өлкөлөрдүн Норвегия менен Исландиядан башкасы Европа союзуна мүчө.

Сот иши, Улуу Британия Шенген келишимине 2000-жылдын 29-майында өз атынан гана эмес, ошондой эле чет өлкөлөрдүн - Гибралтардагы жана башка арал мамлекеттеринин ыйгарым укуктуу өкүлү катары кол койгон.

 Кошумча маалыматтар 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Макулдашуулар
Шелфорд эрежеси

Шелфорд эрежеси, Толеранттуулук мыйзамы - экологиялык негизги принциптердин бири; түрдүн тиричилик өткөзүшү жалаң минимум абалында гана эмес максимумда да лимиттик факторлордон аныкталарын айкындаган экологиялык мыйзам.
 
Бул закон 1913-ж. В. Шелфорд тарабынан сунушталган, к. Либих мыйзамы.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Эрежелер
Шелухина Нинель Петровна

Шелухина Нинель Петровна (1929-ж. т., Россия, Ворошиловоград обл., Новый Айдар айылы) - техника илимдин доктору (1986), проф. (1991).
 
Ленинград текстиль институтун бүтүргөн (1951). Фабрикада инженер-химик, Кыргыз ССР ИА ОХИде кенже, улук. илимий кызматкер, лабор. башчысы, 1991-жылдан башкы илимий кызматкер. Химия жана пектин заттарынын технологиясы боюнча адис. 130дан ашык илимий эмгеги, а. и. 7 монографиясы жарык көргөн, 34 автордук күбөлүктөн жана патенттин ээси.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Шейбаниддер мамлекети

Шейбаниддер мамлекети - Орто Азиядагы феодалдык мамлекет (1500-98).
 
Мамлекеттин жаралышы Шейбани хан башында турган көчмөн өзбек урууларынын Мавереннахрды басып алышына байланышкан. Баштапкы учурунда Шейбаниддер мамлекети тимуриддер мамлекетинин аймагына (Бухара, Самарканд, Ташкент, Балх, Хисар ж. б.) толук ээлик кылып калышкан. Борбору алгач Самарканд, 1560-жылдан Бухара болуп, мамлекеттин башында хан турган. 1510-ж. Иран шахы Исмаил I Сефевид тарабынан Шейбани хандын колу талкаланган соң, Шейбаниддер мамлекети экиге бөлүнгөн Шейбаниддер мамлекети 16-кылымдын аягында өз алдынча ээликтерге айлангаи.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мамлекеттер