Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Үчүнчү сословие

Үчүнчү сословие - 15-18-кылымда Франциядагы алык-салык төлөөчү калк-көпөстөр, кол өнөрчүлөр, дыйкандар, ошондой эле 16-кылымдан буржуазия жана жумушчулар (биринчи эки сословие дин кызматкерлери жана дворяндар Үчүнчү сословие ден айырмаланып, алык-салык төлөгөн эмес).
 
Үчүнчү сословиенин төбөлдөрү (буржуазия) - Генералдык штаттардын өкүлү болуп, капиталдын күчү менен эл массасына караганда артыкчылык кылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Франция
Нацисттик Германия

Нацисттик Германия, ошондой эле фашисттик Германия, Үчүнчү рейх , гитлердик Германия катары белгилүү, 1943-жылга чейин расмий аталышы ― Германиялык рейх , андан кийн Улуу германиялык рейх ― 1933―1945-жылдары НСДАПнын тоталитардык башкаруусундагы Германия. 

Этнохроним
«Үчүнчү рейх» термини о. кылымдагы үч падышалык жөнүндөгү мистикалык окуудан алынган. «Үчүнчү» же «мин жылдык» рейх (о. кылымдагы «Ыйык Рим империясы» 1-рейх, 1871-1918-жылдардагы Германия империясын 2-рейх деп эсептешкен) жөнүндөгү миф өзүн социалдык өнүгүүнүн «жогорку», «акыркы» етадиясы деп жарыялап, дүйнөлүк үстөмдүккө умтулган фашизмдин идеологиялык негизи болгон. 1938-ж. мартта Германияга Чехия жана Клайпеда крайы бириктирилген, 1939-ж. сентябрда Германия Данциг шаарын жана Полынаны басып алган. Экинчи дүйнөлүк согуштун башында Германия Европанын (Испания, Португалия, Швейцария жана Швециядан башка) көп бөлүгүн көзөмөлдөп турган. 1945-ж. 23-майда рейхспрезидент Карл Дёниц жетектеген Фленсбург өкмөтү таркатылган соң, «Үчүнчү рейх» өкүм сүрүүсүн токтоткон.

Оккупациялануусу
left|143x143px
1945-1949-жылдары Германиянын аймагы СССРдин, Улуу Британиянын, АКШ, Франциянын аскерлери тарабынан оккупацияланып, алардын аскердик администрацияларынын көзөмөлүндө болгон.
Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Германия
Категория:1939-жыл‎
Үчүнчү муундагы тилдер

Үчүнчү муундагы тилдер, ThirdGeneration Language (3GL) компьютерде буйруктар (көрсөтмөлөр) бир катар англиялык сөздөр менен жазылган программалык тилимий Мис., программачы басып чыгаруу үчүн Print, программанын бир жеринен экинчи жерине өтүү үчүн Go to сөзүн пайдаланат.
 
Үчүнчү муундагы тилдердин көпчүлүгү (х) көбөйтүү, (+) кошуу ж. б. ушул сыяктуу арифм. амалдарды колдонот. Үчүнчү муундагы тилдерде жазылган программа буйруктары компьютерге эмнени жана кандай аткаруу керек экендигин кабарлап турат. Ошол себептен 3GL процедуралык тил деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Үчүкө менен Түлкү

Үчүкө, Түлкү (болжол менен 17-кылымдын экинчи жарымында жашап өтүшкөн) - кыргыздын оң канат урууларын бийлеген баатырлар.
 
Көбүнчө Жаңыл мырзага байланыштуу уламыштарда айтылат. Кыргыздын генеол. санжыраларында Манап бийден Сүтөй, андан Сарысейит, андан Үчүкө, Түлкү, Кудаян, Эрдене деген 4 бала болгону жана Жаңыл мырза колдуу болуп өлгөнгө чейин кыргыз элин Үчүкө, Түлкү бийлегени айтылат. Бул экөөнүн тукумунун көбү кийин кыргызды бийлеп өткөн. Үчүкөдөн Маматкул бий, андан бир туугандар Темир, Болот; Болот бийден Эсенкул баатыр, андан Ниязбек бий, андан Ормон хан; Түлкүдөн Тынай, андан Атаке баатыр, андан Карабек, андан Жантай, андан Шабдан баатырлар чыккан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Санжыра
Үчтүк союз

Үчтүк союз (1882) - Германия, Австро-Венгрия жана Италиянын согуштук саясий блогу.
 
1879-ж. Германия менен Австрия-Венгрия өз ара аскердик союз түзүп, 1882-ж. ага Италия кошулган. 1882-ж. 20-майда саясий жана экономикалык ж. б. маселелер боюнча жашыруун келишимге кол коюшкан. Ошондой эле Франция Италияга же Германияга кол салса, ага союздаш катары бири-бирине колдоо көрсөтүүгө милдеттенишкен. 1904-07-ж. Үчтүк союзга каршы Улуу Британия, Франция жана Россия блогу (к. Антанта) тузүлгөн. Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда Италиянын Антанта тарабында өз союздаштарына каршы согушка кириши (1915) менен Үчтүк союз жоюлуп, Германия менен Австрия-Венгрияга Болгария жана Осмон империясы кошулуп, Төрттүк союз түзүлгөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Согуштар
Үч-Терек шаар калдыгы

Үч-Терек шаар калдыгы - 8 - 12-кылымга таандык шаар урандысы.
 
Кетмен-Төбө өрөөнүнүн чыгыш тарабында, Нарын д-нын сол өйүзүндө. Уз. 940 м, туурасынын кенен жери 300 жге жетет. Мунаралуу дубал менен курчалган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Үч бурчтук

Үч бурчтук - бир түз сызыкта жатпаган үч чекитти (Үч бурчтуктун чокулары) туташтырган үч кесиндиден (Үч бурчтуктун жактары) турган геометриялык фигура.
 
Үч бурчтуктун ар бир жагы калган эки жагынын суммасынан кыска, айырмасынан узун. Каалаган бир жагы негиз деп алынса, анда калган эки жагы каптал жактары деп алынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Үч-Бай

Үч-Бай — Кыргызстандын Ош облусунун Ноокат районундагы айыл. Токтомат Зулпуев атындагы айыл аймагына кирет.

Т. Зулпуев атындагы айыл аймагына караштуу. Кыркол суусунун боюнда, дениз деңгээлинен 1290 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Ноокат шаарынан 10 км чыгыш тарапта. Ош т. ж. бекетинен 32 км. Калкы 2068 (2010); негизинен тамеки өстүрүп, дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, дарыкана бар. Турмуштиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жайлары иштейт.
 Калкы 
Калкы — 2 068 киши.
 Булактар 

Категория:Токтомат Зулпуев айыл аймагы
Категория:Айылдар
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Ноокат району
Категория:Токтомат Зулпуев айыл аймагы
Категория:Кыштактар
Үтүров Жаманкул

Үтүров Жаманкул (2. 1. 1927, Ысык-Көл обл., Жети-Өгүз району, Комсомол айылы - 9. 7. 1991, Тоң району, Төрт-Күл айылы) - педагог.
 
Кыргыз ССРинин эмгеги сиңирген мугалими (1976), СССРдин эл мугалими (1980). Пржевальск шаарындагы мугалимдер институтун (1946) жана ОМПИни (1966) бүтүргөн. Жети-Өгүз районундагы Кызыл-Дыйкан орто мектебинде (1946-47), Тон районундагы М. Горький атындагы орто мектепте (1947-51), «Коммунизм» орто мектебинде мугалим (1951-62), окуу бөлүмүнүн башчысы (1962-75), директор (1975-90) болуп эмгектенген. «Алтын бешик» (1987) методикалык жыйнактын, ошондой эле балдарды окутуу жана аларды кесипке багыттоо, эмгекке үйрөтүү маселелерине арналган бир нече көлөмдүү публицистикалык макалалардын автору. Төрткүл айылындагы көчөгө ысмы коюлган. Ленин жана Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Үтүров Кытайбек

Үтүров Кытайбек (15. 10. 1939-ж. т., Ысык-Көл обл., Жети-Өгүз району, Кытай айылы) - философ, философия илимдин доктору (2002).
 
Пржевальский педагогика институтун бүткөн (1963). 1966-72-ж. В. В. Маяковский атындагы кыз-келиндер педагогика институтунда окутуучу, 1972-73-ж. Москвадагы Морис Торез атындагы институтта окуган. 1973-76-ж. Алжир Элдик Демократиялык республикасындагы эл аралык жеңил өнөр жай институтунда француз тилинде өндүрүштүк электроника боюнча сабак берген. 1976-2014-ж. И. Арабаев атындагы мамлекеттик педагогика университетинде доцент, проф., кафедра башчысы. Педагогика, физика, информатика, укук, саясат, теология тармагы боюнча 250дөн ашык илимий эмгектин (а. и. 2 монография, 40 окуу куралынын) автору.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Үстүрт платосу

thumb|upright|Үстүрт платосу.
Үстүрт платосу - Каспий жана Арал деңизинин ортосунда жайгашкан.
 
Негизинен Өзбекстан менен Казакстандын аймагында. Аянты 200 миң км2. Бийикт. 370 мге (түштүк-батышында) жеткен жантайыңкы супа тоолордон турат. Чет-жакаларында бийиктиги 150 ж жана андан да ашкан тик тектирлер кездешет. Үстүрт платосу синклиналдык оюкка чөккөн байыркы Сармат деңизинин аки таш, мергель, кумдук чөкмө тектеринен түзүлгөн. Терең эмес туюк ойдуңдарында шор, такырлар, тоолорунда карст үңкүрлөрү кеңири таралган. Кен байлыктарынан нефть жана газ бар. Климаты кескин континенттик. Жылдык жаан-чачыны 100 ммден ашпайт. Чополуу шыбак жана шыбак-баялыштуу чөл басымдуу. Жайыт катары пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өзбекстандын географиясы‎
Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Түркмөнстан
Үргөнч (шаар)

Үргөнч - Өзбекстандагы шаар, Хорезм вилаятынын административдик борбору жана эң ири шаары.

 Тарыхы 
17-кылымда Новый Ургенчти (Жаңы-Үргөнч) сол жээк Үргөнчтөн (анын урандысында кийин Эски-Үргөнч пайда болгон) отурукташкандар негиздешкен. 1929-жылы шаар Ургенч болуп өзгөртүлгөн.

Куня-Ургенч Түркмөнстандын Дашогуз велаятынын аймагында жайгашкан. Калктын келип чыгышынын так убактысы белгисиз, бирок кээ бир маалыматтар боюнча бул шаар биздин замандын 1-кылымында болгон деп болжолдонууда.

 География 
Аму-Дарыянын боюнда, Ташкент шаарынан 1100 км батышта жайгашкан. Калкы 135,2 миң (2013). Т. ж. бекети. Эл аралык аэропорту бар. Пахта тазалоочу, а. ч. машиналарын чыгаруучу (жем даярдоочу), май-экстракциялоочу, экскаватор оңдоочу, жеңил, тамак-аш, курулуш материалдар ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖ, театр ж. б. бар. Аль-Хорезмге эстелик тургузулган. Шаар 17-кылымда негизделип, 1938-жылдан азыркыдай аталат.

 Калкы 
2019-жылдын 1-январына карата шаардын калкынын саны 190 миңден ашты. Бул көрсөткүч боюнча республика боюнча сегизинчи орунда турат.

Шаардын улуттук курамы төмөнкүчө: калктын 90% өзбектер, 5% орустар, 3% казактар, түркмөндөр, корейлер, 2% немистер жана жөөттөр.

 Экономикасы 
Шаарда заводдор (чеп жыйноочу, пахта тазалоочу завод, май экстрактор, ремонттук экскаватор жана шина ремонттоочу) бар, жибек ийрүүчү жана кийим тигүүчү фабрикалар, курулуш материалдарын чыгаруучу заводдор түзүлгөн.

 Транспорт 
Түркмөнабат-Бейнеу линиясында темир жол станциясы бар. Үргөнчтө шаардык транспорт автобустар, троллейбустар жана маршруттук таксилер менен көрсөтүлөт. Үргөнч менен Хиванын ортосунда Орто Азия үчүн окшошсуздуу троллейбус линиясы бар.

 Эгиз шаарлар 

 Ак-Тоо
 Эски-Үргөнч
 Сабзевар

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

 Белгилер 
Категория:Өзбекстан шаарлары‎
Үпүптөр

Үпүптөр (Upupidae) - куштардын көк карга сымалдар түркүмүнүн тукуму.
 
Орточо узундугу 28 см. Башында жэлпуүрдөй таажысы бар, тумшугу узун, буту кыска, өңү саргыч, ак, кара тактуу. Евразия жана Африкада таралган, токой, токойлуу талаада жашайт. Кышында түндүк райондордон түшкө учуп кетет. Коңулдарга, таштын арасына, ийиндерге, курулуштарга уялайт. Уясын эскременттерден (зандардан) тазалабагандыктан, коңурсуган сасык жыт чыгат (ошондуктан «сасык үпүп» деп аталып калган). 4-6 жумуртка тууп, аны көбүнчө ургаачысы басат. Курт-кумурска жана курттарды кыктын арасынан шибеге сымал тумшугу менен чукуп таап жейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Куштар
Үңүмө казма

Үңүмө казма, тоо-кен камерасы - узуну кыска, туурасы кең тоо-кен казмасы.
 
Кандай максатта керектеле тургандыгына жараша Үңүмө казманын өлчөмдөрү, ошондой эле жайгаштыруу жана пайдалануу өзгөчөлүктөрү аныкталат.
Ага ылайык Үңүмө казма деп төмөнкүлөрдү атоого болот:
 
1) шахтанын жабдуулары жана атайын кызматы жайгаштырыла турган казма (жай), мис., жер астындагы электр подстанциясы, насос станциясы, суу чогулткуч, электровоз депосу, диспетчердик жай, медпункт, күтүү казмасы ж. б.;
 
2) жер астынан кен казуудагы тазартуу казмасы;
 
3) атайын максаттар үчүн жер астында курулган курулуштар (ГЭСтин жер астындагы залы, метрополитендин вестибюлу ж. б.).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Үңкүр

thumb|Үңкүр.
Үңкүр - жер кыртышынын үстүнкү катмарындагы ири көңдөйлөр.
 
Жер бетине бир же бир нече тешик (Үңкүрлөрдүн оозу) аркылуу чыгат. Негизинен сууда жеңил эрүүчү тоо тектердин (акиташ теги, доломит, гипс ж. б.) жуулуп кетишинен пайда болот. Ири Үңкүрлөр карст үңкүрлөрү деп аталат. Айрымдарынын көңдөйлөрү көп айрыктарга бөлүнүп, жалпы узундугу ондогон кмге жетет. Карст Үңкүрлөрүндө кооз стпалакmum жана сталагмипг, агын суулар, көлдөр кездешет. Муз кристаллдары менен мамычалары кездешкен Үңкүрлөр - муз үңкүрлөрү деп аталат (мис., Урал өндүрүндөгү Кунгур Үңкүрлөрү ж. б.).
 
Дүйнөдөгү эң ири Үңкүрлөр: Флинт - Мамонт (АКШ) узундугу 587 км; Хёллох (Швецария) 135 км; Оптимисттик (Украина) 157 км ж. б. Кыргызстандын ири Үңкүрлөрүнө Канигут (Баткен облусунда, жалпы узундугу 3200 м), Победный, Чил-Устун, Чилмайрам ж. б. кирет. Көптөгөн Үңкүрлөрдү палеолит доорунан баштап адамдар пайдаланып (тургун жай ж. б.) келген. Үңкүрлөр - спелеология жана археологиянын негизги изилдөө объектиси.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Үн сиңиргич конструкция

Үн сиңиргич конструкция - үн толкундарын сиңирүүчү түзүлүш.
 
Ага үн сиңирүүчү материалдар, материалдарды бекитүүчү каражат, кээде кооздоочу каптоолор кирет. Кеңири тараган түрлөрү: үйдүн ички беттери (шып, дубал, желдеткич каналдар, шахта лифттери ж. б.), каптама материалдар, дааналай үн сиңиргич жана чууну басаңдаткыч элементтер. Үн сиңирүүчү каптама конструкциялар көп учурларда бир тектүү, майда тешиктүү үн сиңирүүчү материалдан же майда тешиктүү була түрүндөгү материалдан жана тешиктүү, жука катуу экран түрүндөгү сактагыч экрандан же катмардан турат. Дааналай үн сиңиргичтер өндүрүштүк имараттарда технологиялык жабдуулардын чуусун басаңдатат. Алар айрым такта, конус, призма ж. б. формада болот да, ызы-чуулуу жайга орнотулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Курулуштар
Үн почтасы

Үн почтасы (англиялык Voice mail) - телефондо үн билдирүүлөрдү каттоочу (регистрациялоочу), сактоочу жана кайра жөнөтүүчү электрондук система.
 
Кээде колдонуучуну (абонентти) издөөдө жана ага кабар берүүдө да колдонулат. Үн почтасы кызматы телефон аппараты бошобогон же өчүрүлгөн учурда, колдонуучу жооп бербегенде же абонент тармактын аракет аймагынан тышкары турганда да байланышууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле Үн почтасы кызматы чалган жак калтырган үн билдирүүлөрүн каалаган убакытта угуза алат, ал эми атайын SMS (англиялык Short Messaging Service - кыска маалыматтар кызматы) билдирме автожооп бергичке калтырылган жаңы үн билдирме жөнүндө маалымдайт. Телефон менен электрондук почта серверинде сакталып, робот окуган маалыматты да угууга болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Почта
Үн оператору

thumb|Үн оператору.
Үн оператору - кино тартуучу топтун мүчөлөрүнүн бири; үн бригадасын жетектейт, сценарийди иштеп чыгууга, актёр тандоого (үнү, дикциясы жагынан) катышат, үн экспликациясын даярдайт, синхрондук жазып алуу, кинону сүйлөтүү, музыканы жана ар кандай үндү жазып алуу, фильмди кайра жазуу ж. б. иштерди аткарат; радио уктуруу, телекөрсөтүү жана үн жазуу студияларында Үн оператору магниттик фонограммаларды жазуу жана көчүрүү, үн режиссёрунун жетекчилиги менен жазылган үндү монтаждоо, мурда жазылып алынган үн көчүрмөсүн алуу жана калыбына келтирүү сыяктуу иштерди аткарат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кинематограф
Үн күчү

Үн күчү - убакыт бирдиги ичинде толкундун таралуу багытына тик болгон бирдик аянт аркылуу үн толкуну ташуучу орточо энергия.
 
Жалпак тегиз синусоидалуу таралма толкун үчүн Үн күчү төмөнкүдөй аныкталат: 1=р0/2=р2/2рс мында р - үн басымынын амплитудасы, 9 - таралуу ылдамдыгынын амплитудасы, р - чөйрөнүн тыгыздыгы, с - үн ылдамдыгы. Сфералык таралма толкундагы Үн күчү булактан эсептелген аралыктын квадратына тескери пропорциялаш. Таралбас толкунда 1=0, б. а. үн агымынын орточо катуулугу болбойт. Үн күчү бирдиктердин эл аралык системасында - Вт/м2 менен өлчөнөт. Ал Ү. к-нүн деңгээли (децибел шкаласы) боюнча бааланат, к. Үн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Үн жазуу

Үн жазуу - үн маалыматын сактоо процесси, Атайын приборлордун (микрофон, микшерь пульту, магнитофон ж. б.) жардамы менен, үн алып жүргүчкө (грампластинка, магнит тасмасы, компакт-диск ж. б.) 20-20 000 Гц диапазондогу термелүүнү (музыка, сүйлөө речи, түрдүү үндөр ж. б.) сактайт.
 
Алып жүргүчкө сакталган Үн жазуусу фонограмма деп аталат. Үн жазууда керектелүүчү жабдыктар: үн термелүүсүн электр термелүүсүнө өзгөртүүчү прибор (микрофон) же тон (үн) генератору (мис., үн синтезатору, семплер), электр термелүүсүн цифралардын удаалаштыгына өзгөртүүчү түзүлүш (цифралык жазууда), сактоо үчүн түзүлүштөр (магнитофон, компьютердин катуу диски ж. б.) Үн жазуу сактоо ыкмасына карата 2 түргө бөлүнөт: аналогдуу жана цифралык. Аналогдуу Үн жазуунун түрлөрү: мех., электр-мех., оптикалык (фотогр.), магниттик. Цифралык Үн жазуунун түрлөрү: магнит-цифралык, магнит-оптикалык, лазердик, оптика-цифралык, цифралык аудиоформаттар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Маалымат
Үн басаңдаткыч

Үн басаңдаткыч – машина менен механизмдердин, ичинен күймө кыймылдаткычтардын, желдеткичтердин жана муздаткычтардын дүрүлдөпгүн акырындаткыч; аба жана газ жүргүч түтүктөр аркылуу курулмаларга өтүүчү шуулдоолорду басаңдаткыч түзүлүш.
 
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Үмөталиев Жаныбек Асанбекович

Үмөталиев Жаныбек Асанбекович (26. 5. 1943, Аламүдүн району, Кашка-Суу айылы - 30. 5. 2009, Бишкек) - генерал-майор (1986).
 
Уссури аскердик автомобиль окуу жайын (1964), M. В. Фрунзе атындагы аскер академиясын (1975) бүтүргөн. Ташкент шаарындагы взвод аскер бөлүгүндө командири (1964), батарея командиринин орун басары (1965), автокран взводунун командири, механикалаштырылган ротанын командиринин орун басары (1966-70). Кыргыз ССРинин жарандык коргонуу штабынын офицер чалгынчысы, улук офицери (1970-75), Нарын облусунун жарандык коргонуу штабынын башчысы (1975-92), КРдин Коргоо иштери боюнча мамлекеттик к-ттин төрагасы (1992-93), Өзгөчө кырдаалдар жана жарандык коргонуу боюнча мамлекеттик комиссиясынын төрагасынын биринчи орун басары (199396), КМУда кафедра башчысы (2001-03) болуп иштеген. Медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Үмөталиева Жамал Темиркуловна

Үмөталиева Жамал Темиркуловна (13-март 1933-ж. т., Фрунзе ш.) — искусство таануучу, СССР сүрөтчүлөр союзунун мүчөсү (1975), Кыргыз ССРинин искусствого эмгеги сиңирген ишмери (1983), искусство таануу илимдин доктору (1984), СССРдин (1984), Кыргыз ССРинин (1985) билим берүүсүнүн отличниги, проф. (1986), КР УИАнын корр. мүчөсү (1993), Эл аралык Калифорния искусство академиясынын академиги (1996), Кыргыз Республикасынындин Көркөм сүрөт академиясынын академиги (1998) Т. Үжөталиевдин кызы. 

1955-ж. M. В. Ломоносов атындагы ММУну бүтүргөн. 1956-59-ж. Москвадагы көркөм өнөр жай ИИИнин аспиранты. 1959-68-ж. Кыргыз ССР ИАнын философия институтунда илимий кызматкери, 1968-79-ж. В. Маяковский атындагы Кыз-келиндер педагогика институтунда улук окутуучу, доцент, 1979-2011-ж. ФПИде кафедра башчысы, 2011-13-ж. КР УИАнын Ч. Айтматов атындагы Тил жана адабият институтунда бөлүм башчы, 2013-жылдан философия, укук жана саясат таануу институтунда бөлүм башчы. Искусство таануу, эстетика, философия жана маданият таануу боюнча адис. Эмгектери кыргыз көркөм сүрөт искусствосунун тарыхын изилдөө багытыңда. 200дөн ашык илимий эмгектин, а. и. 8 монография, 70 брошюра, 3 окуу китептин автору. Даңк медалы менен сыйланган. Үмөталиева кыргыз көркөм сүрөт искусствосунун тарыхын изилдеп, көп илимий эмгектерди жараткан. 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004

Категория:Кыргыз сүрөт исскуствосу
Категория:Инсандар
Үлүлдүү тоо тектер

Үлүлдүү тоо тектер - деңиз үлүлдөрүнүн бүтүндөй же талкаланган кабыктарынан пайда болгон акиташ теги.
 
Курамы негизинен кальциттен (СаС03) түзүлүп, бир аз санда кварц, чопо ж. б. минералдардын аралашмасы кездешет. Литорал жана сублиторал зоналарында пайда болот. Үлүлдүү тоо тектер ачык түстүү (адатта ак, саргыч же боз); борпоң жана морт; майда көңдөйчөлүү, көңдөйлүүлүгү 22-60%; көлөмдүк массасы 11002240 кг/м3; жылуулук өткөргүч коэффициенти 0,29-0,99 em (МК) (0,25-0,85 ккал (с. м.°С)), кысуудагы бекемдик чеги 0,4-28 Мн/м2 (4280 кг/см2). Үлүлдүү тоо тектер - баалуу курулуш материалы. Кыргызстандын бор жана неоген катмарларында кездешет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тоолор
Үлгү (техника)

Үлгү (техника) - шаблон - даярдалган буюмдардын формасынын тууралыгын текшерүүчү жасалга, аспап; тетиктерди бирдей жасоо үчүн колдонулуучу буюм.
 
Үлгү радиустуу жана сайлуу болуп бөлүнөт. Радиустуу Үлгү - машина тетиктеринин ж. б. буюмдардын томпок жана иймек беттеринин ийрилик радиусун текшерүүчү аспап. Анын калыңдыгы 0,5-1 мм, учтары иймек же томпок ийилген болот пластинкадан жасалат. Ийрилик радиусу 1-25 мм. Тетиктин ийрилик радиусу Үлгү беттештирилип текшерилет. Сайлуу Үлгү - машина тетиктеринин ж. б. буюмдардын сайынын кадамын жана профиль түспөлүнүн (профилинин) бурчун аныктагыч аспап. Ал сайдын ок профили боюнча жасалган, калыңдыгы 0,5-1 мм тиштүү болот пластинкадан турат. Үлгүнүн тиштери текшерилүүчү сайдын чуңкурларына киргизилип, алардын бир бирине тыгыз беттешүү даражасы боюнча сайдын тактыгы аныкталат. Үлгү куюу өндүрүшүндө модель комплектинин элементи - текшерүүчү бети так профилденген жасалга 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Техника