Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Токсокароз

Токсокароз - Тохосага уруусундагы ири нематоддор (10-18 см) пайда кылуучу ит, түлкү ж. б-нын гельминтозу.
 
 Чаар ичегиде мителейт. Сырткы чөйрөдөгү сиркеде өсүп жетилүүчү курт сүт эмүүчүлөрдү (кишини да), куштарды, сөөлжанды ж. б-ны ылаңга чалдыктырат.
 Сирке жем, чөп, суу аркылуу ичегиге кирет, андан куртка айланып, ал кан тамыр менен өпкөгө өтөт, андан кан менен булчуңдарга ж. б. органдарга тарайт; ичегиде жетик митеге айланат. Мите 26-28 күндө өсүп жетилет. Токсокароз го чалдыккан жаныбарларда гастрит өөрчүйт.
 Дарылоо: антигельминттик дары-дармек берүү.
 Профилактика: короо-жайды таза кармоо, ылаңдуу жаныбарларды өз убагында гельминттен арылтуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Токсидермия

Токсидермия (гр. toxikon-уу жана derma - тери) - теринин аллергиядан же уулардын таасиринен жабыркашы.
 
Ага турдүү химиялык заттар, кээ бир тамак-аш (мисалы, мөмөлөр, балык ж. б.) себепкер. Кээде Токсидермия зат алматуунун бузулушунда же кесип ооруларында болот. Зыяндуу фактор организмге дем алуу, тамак сиңирүү жолдору аркылуу, ийне менен дары куйганда же териге жукканда кирет. Токсидермияда денеге темгилдер симметриялуу чыгат. Оор түрүндө эт ысып, калчылдайт, жүрөктүн иштеши начарлайт ж. б. Дарылоодо бетон заттардын таасирин жоготуу менен бирге сенсибилдөөгө каршы, оорунун белгилерине карата дары-дармек колдонулат

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Токсаскаридоз

Токсаскаридоз - ит, түлкү ж. б-нын чаар ичегисиндө мителөөчү Toxascaris уруусундагы ири (8-10 см) нематоддор пайда кылуучу гельминтоз.
 
Сырткы чөйрөдө (топурак, суу) токсаскарид сиркесинде курту өсүп жетилет. Жаныбарлардын организминде сиркеден курт чыгат да, жетик митеге айланат. Түлкүдө мите 55-72 кундө өсүп жетилет. Токсаскаридоздо ичеги-карындын иштеши бузулат, ичи көбөт, арыктайт.

Дарылоо: антигельминттик дары-дармек берүү.
Профилактика: короо-жайды таза кармоо, ылаң жаныбарларды дарылоо

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Токой питомниги

Токой питомниги –
 1) токой көчөттөрүн остуруучу чарба;
 2) токой көчөттөрү остурулуучу аймак же участка.
 
Токой питомнигинин токой, токой-мелиорация, жашылдандыруу түрү бар. Аянты боюнча чакан (3 га), орто (3-20 га) жана ири (20 задан арбын) болуп бөлүнөт. Убактылуу Токой питомнигинде көчөт бир жолу же бир нече жыл (5 жылча) өстүрүлөт. Мындай питомник токой, токой өнөр жай чарбаларынын карамагында болот да, токой өстүрүүчү жерге чектеш жайгаштырылат. Убактылуу Токой питомниги Кыргызстанда Пржевальск жана Өзгөн токой чарбаларында кездешет. Туруктуу Токой питомниги узакка пайдаланууга арналып, өзүнчө ишкана катары эсептелет.
 
Токой питомниги үчүн көбүнчө кур топурактуу, түзөң жер колдонулат. Анын бөлүмдөрүндө кооз өсүмдүк, тех. дарак жана бадал породалары, мөмө багы, жүзүмзар ж. б. бар. Мында кыйыштырма материал, кырчын, урук даярдалат. Дарактын жана бадалдын баалуу туру жана формасы чыгарылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
Токой өсүмдүктөрү

Токой өсүмдүктөрү –
 
1) эгилме же тигилме дарак же бадал өсүмдүктөр. Мурдагы токойлуу жерде Токой өсүмдүктөрүн өстүрүү токойду жасалма калыптандыруу, ал эми жаңы жерге өстүрүү токой өстүрүү деп аталат. Мындай жерде өстүрүлгөн Токой өсүмдүктөрү табигый токойго Караганда түшүмдүү келип, кыйылган өсүмдүктүн орду тез толукталып турат.
 
Токой өсүмдүктөрү жыш, сейрек, утурумдук болуп бөлунөт. Жыш Токой өсүмдүктөрү таза (бир эле породадан) же аралаш (бир нече породадан) отургузулат. Токой өсүмдүктөрүнун түбү 15-30 см, айрым жерде 40-50 см тереңдикте иштетилет.
Ийне жалбырактуу жана аралаш токойдо негизинен карагай, Кызыл карагай, эмен, Терек ж. б. отургузулат. Чиригендери жаңысы менен алмаштырылат.
 
Кыргызстанда Токой өсүмдүктөрүн тигүү 1948-жылдарда башталып, 1976-ж. 121 482 га аянтты ээлеген. Арстанбап, Сары-Челекте табигый жаңгак, мисте, алма, чие, карагай өңдүүлөр өсөт. Булардын мөмө-жемиши жыл сайын жыйналып, мамлекетке өткөрүлүп, чет мамлекеттерге жөнөтүлөт. Аралаш токойлор да кездешет.
 
2) Кол менен тигилген токой жөнүндөгү теорияны жана практиканы иштеп чыкчу илимий тармак. Анын токой урук таануу, токой питомниги, токой өсүмдүктөрү, баалуу токой түзүүчү өсүмдүктөр, кооз өсүмдүктөр, тамак-аштык, тех. дарак жана бадал породалары, токой мелиорациясы бөлүмдөрү бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

 
Категория:Өсүмдүктөр‎
Токойлуу талаа зоналары

Токойлуу талаа зоналары -
Жер шарындагы талаа жана токой ландшафты басымдуу болгон географиялык зоналар.
 
Субтропик алкактардын Токойлуу талаа зоналары, мелүүн алкактын Токойлуу талаа зоналары болуп бөлүнөт. Субтропик алкактардагы Токойлуу талаа зоналары Түндүк Америкада (Борбордук түздүктөрдүн батышы жана Мексика бою ойдуңу), Түштүк Америкада (Бразилия тайпак тоосунун түштүгү, Эки суу арасы, Пампанын чыгышы), Африканын түштүк-чыгышында, Австралия тоолорунун батыш өндүрүндө кездешет.
 
Климаты мелүүн континенттик. Орт. айлык температурасы 4°Сден 24°Сге чейин, жылдык жаан-чачын 600- 1200 мм. Кызгылт-кара топурактуу. Талаа өсүмдүктөрү, сейрек токой жана бадал өсөт. Мелүүн алкактын Токойлуу талаа зоналары Евразияда (Орто Дунай ойдуңунан Алтайга чейин; ошондой эле Сибирдин түштүгү, Чыгыш жана Кытайдын түндүк-чыгышында), түндүк Америкада (Улуу түздүктөрдүн түндүгү, Борбордук түздүктөрдүн батышы) таралган.
 
Түштүк жарым шарда кезикпейт. Климаты мелуун континенттик.
 
Январдын орт. температурасы -5°Сден төмөн, июлдуку 18-25°С, жылдык жаан-чачыны 400-1000 мм. Токой (жазы жана ийне жалбырактуу), чөп (шалбаалуу талаа жана прерия) өсүмдүктөрү өсөт. Боз токой жана кара топурактуу. Токой жана талаага мүнөздүү айбанаттар мекендейт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:География
Категория:Токойлор‎
Токой зыянкечтери

Токой зыянкечтери - токой, дарак жана бадал зыянкечтери.
 
Өтө зыяндуусу - курт-кумурскалар, алардан кийинкиси - кенелер жана кемирүүчүлөр. Токой зыянкечтери азыктанышына карата түрдүү зыян келтирет. Жалбырак жегичтер көп жана түрдүү. Аларга токой курт-кумурскасынын жалбырак жегич ар кыл түркүмү кирет. Ыңгайлуу шартта булар өтө көбөйүп, жүз миң гага чейин тарайт да, дарак жалбырагын жеп, токой чарбасына чоң залал келтирет. Сөңгөк зыянкечине коңуздар түркүмү (кабык жегич, кыл муруттуулар, шиш тумшуктар), көпөлөк кирет. Алар ткандардын ичинде, кабыктын астында жана сөңгөктү оюп, көбүнчө илдеттүү даракка уялайт. Тамыр зыянкечтерине сиркесин топуракка таштап көбөйчү тамыр жегич түрдүү коңуз курту кирет.
 
Токой дарагынын урукчул, данекчил зыянкечтери да бар. Токой зыянкечтерине инсектицид чачылат, курт-кумурскачыл канаттуулар, токой кумурскалары коё берилет.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

 
Категория:Курт-кумурскалар‎
Токой зоналары

Токой зоналары - табигый ландшафттарда токой басымдуулук кылган географиялык зоналар.
 
Алар экватор, тропик, субтропик жана мелүүн алкактарда болот. Экватор Токой зоналары экватордун эки жагы боюнча түштүк Америка, түштүк-Чыгыш Азия жана Океания аралдарында таралган. Мында табигый процесстер сезонго бөлүнбөйт. Туруктуу жогорку температурасы, жаан-чачындын молдугу, латерит топурагы жана дайыма жашыл, нымдуу экватордук токою менен мүнөздөлөт.
 
Тропик алкактарынын Токой зоналары Флориданын түштүгүндө (АКШ), Вест-Индия, Борбордук жана түштүк Америка, Африка менен Австралиянын чыгышында жана Океаниянын айрым аралдарында кездешет. Латерит топурагы, нымдуу тропиктик климаты, токой өсүмдүгү мүнөздүү. Нымдын таралышына карата 2 зоначага (нымдуулугу туруктуу тропик токою, нымдуулугу сезондуу тропик токою) бөлүнөт. Субтропик алкактарынын Токой зоналарында кышы жумшак, өсүмдүктүн вегетациясы токтолбойт.
 
Үч зоначага (гемигилей, муссондук аралаш токой, жайы кургак жер ортолук деңиздик токой жана бадал) бөлүнөт. Гемигилей ашыкча нымдуу аймакта (АКШнын түштүк-чыгышы, Бразилия бөксө тоосунун түштүгү, Африканын түштүк-чыгышы, Жаңы Зеландия аралынын түндүгү) таралган. Жылдык жаан-чачыны 1000 ммден ашык, дайыма жашыл жана жайында жашыл токой, Кызыл күрөң, сары, кызыл топурак мүнөздүү.
 
Муссондук аралаш токой негизинен Азия, түндүк жана түштүк Америка, Австралия материктеринин чыгыш чет жакаларында жайгашкан. Климаты жылуу. Токой өсүмдүгүнүн ар түрдүүлүгү (Чыгыш Кытайда 20 миң) менен айырмаланат. Жер ортолук деңиздик жайы кургак токой жана бадалдар негизинен Жер Ортолук деңиздин аймагында кездешет.
 
Жайы ысык (18-28°С), кышы салкын (4-12°С), жылдык жаан-чачыны 500-1000 мм, тоолордо 2000 мм. Ксерофилдүү дайыма жашыл токой, кызыл жана сары топурак мүнөздүү. Мелүүн алкактардын Токой зоналары Евразиянын, түндүк жана түштүк Американын, Тасманиянын жана Жаңы Зеландиянын жаан-чачындан буулануу көп болгон аймактарында жайгашкан.
 
Эң суук айларда абанын орт. температурасы -40°Сден 5°Сго чейин, эң жылуу айларыныкы 10°-20°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктө 300-1000 мм. тоолордо 2500-3500 мм. Мында башка зоналарга салыштырганда токой дарагынын түрү (5-8) аз.
 
түндүк жарым шардагы кышы аяздуу материктин чыгыш жана ички бөлүгүндө ийне жалбырактуу токой (карагай, кызыл карагай, мырза карагай, көк карагай), аларга аралаш кайың, көк терек ж. б. осот. Материктин океанга жакын бөлүктөрүндө жазы жалбырактуу токой (эмен, бук, липа ж. б.) кездешет. тоолордо токой жыгачтарынын түрү бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:География
Токио процесси

Токио процесси - япон согуш кылмышкерлерине жүргүзүлгөн сот дроцесси.
 
 1946-ж. 3-майдан 1948-ж. 12- ноябрга чейин Токиодо Ыраакы Чыгыш эл аралык согуш трибуналында жүргүзүлгөн. 1928-45-ж. [[СССР]], Кытай ж. б. өлкөлөргө каршы агрессиячыл согуштарды даярдоого жана жүргүзүүгө катышкан 28 адамдын 25и жазаланган (мурдагы 4 премьер-министр- Тодзио, Хиранума, Койсо, Хирота;
 11 министр - Араки, Хата, Хосино, Итагаки, Кайя, Кидо, Симада, Судзуки, Того, Сигэмицу, Минами;
 2 элчи - Осима, Сиратори;
 жогорку генералитеттин 8 өкүлү - Доихара, Киму- ра, Муто, Ока, Сато, Умэдзу, Мацуи, Хасимото);
 экөө - мурунку тышкы иштер министри Мацуока жана адмирал Нагано өкүм чыкканча эле өлүп калган;
 япон империализминин идеологу Окаванын шал болуп калгандыгына байланыштуу өкүм чыгарылган эмес.
 
Өкүм боюнча Доихара, Хирота, Итагаки, Кимура, Мацуи, Муто, Тодзио өлүм жазасына тартылып, Того 20 жылга, Сигэмицу 7 жылга, калгандары өмүр бою түрмөгө кесилген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Саясат
Ток булагы

Ток булагы - ар түрдүү энергияны электр энергиясына айландыруучу түзүлүш.
 
Айландырылуучу энергиялык түрү боюнча шарттуу түрдө химиялык жана физикалык Ток булагына бөлүнөт. Химия лык Ток булагы-хим. реагенттердин кычкылдануу-калыбына келүү реакциясынын энергиясынын эсебинен электр тогу алынуучу түзүлүш.
 
Пайдалануу схемасы жана энергияны электр тармагына берүү ыкмасына карата хим. Ток булагыбир жолку, эки жолку пайдаланылчу жана резервдик, о. эле электр-химиялык генератор болуп бөлүнөт.
 
Физикалык Ток булагы - жылуулук, механикалык, электр-магнит энергиясын, о. эле радиациялык нурлануу жана ядролук бөлүнүү энергиясын электр энергиясына айландыруучу түзүлүш. Ага электр-машина генератору, термо- электр генератору, термоэмиссиялык өзгөрткүч, күн энергиясы менен атом энергиясын электр энергиясына айландыргыч генератор кирет.
 
Механикалык энергияны электр энергиясына айландыруучу электр-машина генератору азыркы энергетиканын негизин тузүү менен электр энергия булактарынын эң кеңири тараган түрү. Термоэлектр генератору Зеебек эффектисине, термоэмиссиялык өзгөрткүч термоэмиссия эффектисине, күн энергиясынын генератору ички фотоэффектиге, атом энергиясынын генератору бөлүнүү кезиндеги электрондун кинетикалык энергиясын пайдаланууга негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Ткань өстүрүү

Ткань өстүрүү, эксплантация - адам, жаныбар же өсүмдүктөн алынган клетканы, тканды, чоң эмес органды же анын бөлүгүн узакка тирүү сактоо жана өстүрүү методу.
 
Мында өстүрүлө турган клетка, ткань, орган же анын бөлүгү жасалма азыктуу чөйрөгө жайгаштырылып, ткань алынган жаныбардын денесиникиндей температурада кармалат. Ткань өстүрүүдө азыктуу чойро катары кан плазмасы же түйүлдүк ткандарынан алынган экстракт, клетканы өстүрүүдө составында физиол. эритме, 12 аминокислота, витаминдер, глюкоза, 2-10% кан плазмасы болгон суюктук пайдаланылат. Буга антибиотиктер - пенициллин жана стрептомицин кошулат. Органды өстүрүү үчүн колдонулган азыктуу чойродо жогоруда аталган компоненттерден башка агар же желатина болушу керек. Ткань өстүрүүдө ар түрдүү идиштер колдонулат. Ал биология менен медицинада клетка, ткань, органдын өсүүсүн, морфогепезин, зат алмашуусун жана бул процесстерге физикалык, химиялык жана биологиялык факторлордун таасирин изилдөөгө мүмкүндүк берет. Клетка өстүрүүнүн вирусологияда мааниси чоң.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Химия
Дюкло Жак

Дюкло Жак (2. 10. 1896, Луэ - 25. 4. 1975-ж. Париж) - франц. жана эл аралык жумушчу кыймылынын ишмери. 

Жыгач устанын үй-бүлөсүнөн. 
Биринчи дүйнөлүк согушка (1914-18) катышкан. 
Андан кийин мурдагы фронтовиктердин республикалык ассоциациясын уюштуруучулардын бири, 1932-ж. анын вице-төрагасы, 1945-ж. ардактуу төрагасы. 
Франция компартиясы (ФКП) түзүлөрү менен (1920, дек.), анын катарына кирет. 
1926-ж. ФКП БКнын мүчөсү, 1931-64-ж. катчысы, Саясий бюросунун мүчөсү. Немистер Францияны басып алган мезгилде (1940-44) Каршылык көрсөтүү кыймылын уюштуруучулардын жана жетекчилеринин бири болгон. 

1969-ж. президенттик шайлоодо ФКПден Француз республикасынын президенттик постуна кандидат болуп көрсөтүлгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:Франция тарыхы
Тиштүү кыймыл өткөргүч

Тиштүү кыймыл өткөргүч - тиштүү дөңгөлөктөрдөн (рейкадан) турган валдардын ортосундагы айланма кыймылды берүүчү жана айлануу жыштыгын өзгөртүүчү механизм.
 
Тиштүү кыймыл өткөргүч параллель октуу - цилиндр түрүндө жана кесилишкен октуу - конус түрүндө, кайчылаш октуу-тиш- бурамалуу болуп бөлүнөт.
 
Тиштүү кыймыл өткөргүчтүн айрым учуру - тиштүү рейкалуу кыймыл өткөргүч. Машина айлануу кыймылы алга жылуу кыймылына же тескерисинче өзгөртүлөт. Сырткы бетиндеги тиштери менен илинишме Тиштүү кыймыл өткөргүч көбүрөөк, ал эми ички бетиндеги тиштери менен илинишме Тиштүү кыймыл өткөргүч аз колдонулат. Иштөө шартына жараша тик бурчтуу, кыйгач бурчтуу жана тегерек тиштүү дөңгөлөктөр жасалат. Машина жана механизмдерде берүү саны туруктуу болгон Тиштүү кыймыл өткөргүчтөр колдонулат.
Тиштүү кыймыл өткөргүч механикалык кыймыл өткөргүчтүн абдан рационалдуу жана көп тараган түрү. Тиштүү илинишүүнүн түрү боюнча Тиштүү кыймыл өткөргүч цилиндрлик, конустук, червяктуу, винттүү, гипоиддүү ж. б. болуп айырмаланат. Ал жөнөкөй бир баскычтуу кыймыл өткөргүчтөн баштан татаал дифференциал механизмдерде, редукторлордо, бурчтук жана толгоо моменттерин өзгөртүү үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Категория:Физика
Тиштүү дөңгөлөк

Тиштүү дөңгөлөк - тиш салынган цилиндр же конус түрүндөгү алкак; тиштуу кыймыл өткөргучтун негизги тетиги.
 
Цилиндрлүү Тиштүү дөңгөлөктүн тиштери тышында же ичинде болушу мүмкүн. Тиштин формасы тик бурама сыяктуу, бурчтуу жана ийри түрдө болот. Тиштин түспөлү көбүнчө эвольвента, кээде циклоида боюнча жасалат. Тиштүү дөңгөлөк кээде шестерня деп да аталат. Тиштүү дөңгөлөктүн конструкциясы анын аткаруучу ишине, өлчөмүнө жана даярдалуу ыкмасына жараша аны талат. Тиштүү дөңгөлөктү жасоодо негизги колдонулуучу материал - легирленгеп болот, чоюн, пластмасса (текстолит, полиформальдегид ж. б.).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика
Дюбуа, Уильям Эдуард Бёркхардт

thumb|right|180px|Du Bois (1918)

Дюбуа, Уильям Эдуард Бёркхардт (23. 2. 1868, АКШ, Массачусетс штаты, Грейт-Баррингтон - 27. 8. 1963, Гана, Аккра) - амер. тарыхчы, социолог, жазуучу, АКШдагы азыркы негр адабиятын негиздөөчүлөрдүн бири. 

1961-жылдан АКШ компартиясынын мүчөсү. 
1895-ж. философиянын доктору даражасын алган. 
1897-1910-ж. экон. жана тарых боюнча проф., 
1933-44-ж. Атлантадагы университеттин социология факультететине декан. 
1961-ж. Ганага көчүп келип, Африка энциклопедиясын түзүү боюнча Секретариаттын директору болгон. 

Адамдын нравалык жактан өзүн өзү тарбиялоосун жана агартуу ишин демократиялык кайра курууларды турмушка ашыруудагы маанилүү өбөлгө катары караган идеалисттик көз карашта болгон. 
Бул анын «Кара адамдардын жан дүйнөсү» (1903) очерктер жыйнагы менен «Күмүш руно үчүн» (1911) романында көрсөтүлөт. 
«Киргил суу» (1920) жыйнагында радикализмдин өсүшү чагылдырылат. 
30-жылдарда марксизмди үйрөнүүгө көңүл бурун, 40- жылдарда көз карашы өзгөрөт; элдик- боштондук кыймыл жана пролетариаттын таптык күрөшү менен тыгыз байланышат. 
«Мансарттын сыноосу» (1957), «Мансарт мектеп курууда» (1959), «Кара жалын» (1961) трилогияларында амер. негрлердин расалык дискриминацияга каршы күрөшүн баяндайт. 

Дюбуа - панафрикалык конгресстердин (1919, 1921, 1923, 1927, 1945) уюштуруучусу. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Категория:АКШнын жазуучулары
Тифлопедагогика

Тифлопедагогика (гр. typhlos- сокур жана педагогика) - дефектологиянын козу майыптарды (тубаса сокурлар, начар көргөндөр, дүлөй-сокурлар ж. б.) тарбиялоо, билим берүү, эмгекке даярдоо маселелерин иликтеген тармагы.
 
Сокурлар үчүн мектепти адегенде Тифлопедагогиканы негиздөөчү франциялык педагог В. Гаюи (1784-ж. Парижде) ачкан. Сокурлар үчүн мектепте Л. Брайлдын рельеф-чекит системасы боюнча начар көргөндөр үчүн мектепте ири аринтер менен басылган окуу китептери ж. б. адабияттар колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Ден соолук
Тифулез

Тифулез - Typhula уруусундагы козу карын пайда кылуучу өсүмдүк илдети.
 
Илдетке беде, буудай ж. б. чалдыгат. Көбүнчө климаты нымдуу аймактарда жолугат. Беде Тифулезу беденин ар кандай түрүндө кездешет. Илдетке беде себилген жылы күзүндө чалдыгып, кийинки жылдары начар өсүп, жалбырагы куурап, түшүмү азаят. Күрөшуү чаралары: беде үрөнүн тазалоо, эгуү алдында дарылоо, саздуу жерди кургатуу ж. б. Илдеттен чүнчүгөн күздүк буудайдын өңү кара көк тартып, сабагы оңой жулунат. Буудай илдетке көбүнчө күзүндө, кээде жазында чалдыгат. Күрөшүү чаралары: терең коңтормо айдоо, жазгы малалоо, отоо чөптөрдү жок кылуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Ден соолук
Тироксин

Тироксин, 3, 5, З1, 5‘-тетра-иодтиронин - калкан безинин гормону.
 
Синтез жолу менен алынат. Тироксин жерде-сууда жашоочулар жана кээ бир сөөктүү балыктардын метаморфозун тездетет; киши жана жылуу кандуу жаныбарларда зат алмашууну күчөтүн, жылуулуктун көп бөлүнүшүнө, ткандардын өсүшүнө жана диф- ференциацияланышына таасир тийги- зет. Организмде Тироксиндин синтези жана бөлүнүшү гипофиздин тиреотроп гормону менен жөнгө салынып, айлана- чөйрө фактору, тамак-аш (иод), ички секреция бездеринин абалына жараша болот.
 
Кишиде Тироксин балансыньтн бузулушу түрдүү ооруларга (Тиреотоксикоз, Богок, Кретинизм ж. б.) адып келет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Ден соолук
Тиричилик философиясы

Тиричилик философиясы - болмуштагы бардык нерсени тиричиликтин көрүнүшү катары караган субъективдүү идеалисттик философиялык багыт.
 
Ал 19-20-кылымдардын чегинде Германияда жана Францияда калыптанып, ага А. Шопенгауэр чыйыр салган. Бул багыттын пайда болушу дүйнөнү механисттик сүрөттөөнүн жарамсыздыгын айкындаган биол., псих. ж. б. илимдердин ыкчам өнүгүшүнө байланышкан.
 
Тиричилик философиясы бурж. философиядагы кризистин, анын илимди чанып, иррационализмге жана нигилизмге өтүшүнүн белгиси болгон. Тиричилик философиясынын объективдүү маңызы - коомдук-тарыхый процесстин өзгөчөлүгүн бузуп, идеалистче түшүндүрүү. Бул багыттын борборунда дүйнөнүн чексиз башталмасы катары тиричилик түшүнүгү турат. Ал материя жана аң-сезимден айырмаланып, активдүү, көп кырдуу, түбөлүк кыймылда имиш. Тиричиликти сезим же акыл-эс менен таанып-билүү мүмкүн эмес, ал интуиция менен гана түшүнүлөт.
 
Тиричилик философиясын негизги эки топко жиктөөгө болот:
биринчи топ (Бергсон ж. б.) тиричиликти биол. мааниде түшүнүп, биол. касиеттерди бүт болмушка жапылткан;
экинчи топ (Ф. Ницше, В. Дильтей, Г. Зиммель) тиричиликти эрк, ички ой толгоо, духовный күчтөрдүн иррационалдуу оюну катары түшүнгөн.
 
Тиричилик философиясынын башкы идеялары экзистенциализмге идеялык булак болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Философия