Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Илимий популярдуу адабият

Илимий популярдуу адабият - илим жана илимпоздор жөнүндө калктын калың катмарына арналып жазылган чыгармалар.
 
Илимий популярдуу адабиятка түптөнгөн жана колдонмо илимдердин негизги жана айрым маселелери, саякаттар жана илимпоздор жөнүндө жазышган ар кайсы жанрдагы чыгармалар кирет. Европада илим жөнүндөгү биринчи популярдуу чыгармаларды Лукреций Кар («Нерсенин табияты жөнүндө), M. В. Ломоносов («Айнектин пайдасы жөнүндө кат») ыр түрүндө жазган. Россияда илим жөнүндөгү алгачкы популярдуу чыгармалар 18-кылымдын 1-чейрегинде чыга баштаган. Октябрь революциясынан кийин илим-билимди эл арасына пропагандалоо жана жайылтуу мамлекеттик мааниси бар ишке айланган.
 
1919-жылы Мамбаста (Госиздат) илимий популярдуу адабият бөлүмү ачылып, окурмандардын ар кыл катмарына арналган жалпы билимден кабар берүүчү сериялар («Илим жалпыга», «Жумушчу китеп текчеси» ж.б.) чыга баштаган. Журнал-газета бирикмеси, кийин «Молодая гвардия» басмасы «Мыкты адамдын өмүрү» аттуу серияда китеп чыгарууга киришкен.
 
Илимий популярдуу адабиятты түзүп өнүктүрүүгө белгилүү илимпоз, жазуучу, журналисттер (С. И. Вавилов, В. А. Обручев, A. Е. Ферсман, В. С. Житков, В. И. Орлов, Я. К. Голованов ж. б.) катышкан. 1974-жылы СССРде 2392 наамдагы илимий тголулярдуу китеп, китепче (77 100 миң даана) басылган. Азыркы кездеги илимдин табылгаларын таратууда «Илим жана адамзат», «Эврика», «Купуя сырларга сапар» деген бир жылдыктардын (ежегодник) ж.б. журналдардын мааниси зор.
 
Кыргызстанда илимий популярдуу адабият негизинен «Кыргызстан» басмасынан чыгат. 

 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Илимий наам

Илимий наам - ассистент, доцент, кенже илимий кызматкер, ага ишмер кызматкер, профессор, академиялык наам - корреспондент мүчө жана анык мүчө (академик).
 
Илимий наам жогорку окуу жайлар менен илимий мекемелерде педагогикалык, илимий изилдөө иштерин аткарууга жөндөмдүү, ал орунда бир жылдан кем эмес үзүрлүү иштеген жогорку билимдүү педагогикалык, илимий кызматкерлерге берилет.
 
Илимий наам берүү жөнүндөгү илимий кеңештин чечимин КПСС БК менен СССР Министрлер Советинин Илимий жана илимий педагогикалык кадрларды аттестациялоону мындан ары да өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө» (1974, окт.) деген токтомунун негизинде СССР Министрлер Советинин Жогорку аттестация комиссиясы (ЖАК) карап чыгып, бекитет.
 
Кыргызстанда Улуттук Аттестациялык Комиссиясы бекихет. 

 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Илимий даража

Илимий даража - белгилүү илим тармагын изилдеген адистерге берилүүчү даража.
 
Илимий даража берүү адегенде орто кылым университеттеринде колдонулган. Азыр чет өлкөлөрдө окуу, илимий изилдөө мекемелеринде бакалавр, магистр, илимдин доктору деген илимий даражалар бар.
 
Кыргызстанда илимдин кандидаты, илимдин доктору даражалары берилет (жогорку окуу жайлардын, илимий изилдөө мекемелеринин илимий кеңеши тарабынан).
 
Илимий даража берүү (КПСС БК менен СССР Министрлер Советинин 1974-жылы 18-октябрдагы «Илимий жана илимий-педагогикалык кадрларды аттестациялоону мындан ары да өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө» деген токтомунун негизинде илимий кеңештин чечимин СССР Министрлер Советинин Жогорку аттестация комиссиясы карап чыгып, бекиткенден кийин күчүнө кирчү) Кыргызстанда Улуттук Жогорку аттестация комиссиясы бекитет. 

 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Илимий адабият

Илимий адабият - илимий изилдөөнүн жана теориялык жыйынтыктоонун натыйжасында пайда болгон кол жазма жана басма түрүндөгү чыгармалардын жыйындысы.
 
Илимий изилдөөнүн жүрүшү, анын натыйжасы, илимдеги соңку жетишкендиктер жана жаңылыктар менен адистерди, илимпоздорду кабардар кылуу максатында илимий адабияттар дайыма таратылып турат. Илимий адабияттын мазмунун ошол өзү, б. а. илимпоз ачкан идея, факт, закон жана категориялар түзөт. Илимий иштин натыйжасы кагазга түшүрүлбөсө, анда ал бүткөн иш катары бааланбайт. Эгер илимий ачууга байланыштуу приоритет жөнүндө маселе козголсо, илимий эмгекти басма сөзгө жарыялоо зарыл.
 
Адепки илимий чыгармалар трактат, диалог, «акыл-насыят», атүгүл ыр (ода, поэма) түрүндө да жазылган. Илимий адабияттын мындай формалары кийин монография, обзор, макала, доклад, рецензия, геогр. баяндама (очерк), кыскача билдирүү, автореферат, реферат ж. б. менен алмашты. Илимий адабиятка басма сөздө жарыяланбаган илимий изилдөө иштери жөнүндөгү отчёттор, диссертациялар (кийин алардын негизинде монографиялар жазылышы мүмкүн) да кирет.
 
Илимий хехникалык революцияга байланыштуу 20-кылымдын ортосунан илимий эмгектерди жарыялоонун, маалымат берүүнүн өтө көбөйүшү илимий адабияттарды басып чыгаруунун структурасына бир топ өзгөрүү киргизди. Мис., илимий жаңылыктарды өз убагында таратуу үчүн макала жыйнактары, журналдар, бюллетендер көбүрөөк чыгарылып, депозит жана препринт системалары сыяктуу жаңы формалар пайдаланыла баштаган.
 
Илимий информациялык адабият да басмадан чыккан китептердин өз алдынча тобу катары бөлүндү. Мында адеп басма сөзгө жарыяланган илимий эмгектер талданып, өз ара байланышы изилденип, библиографиялык баяндама, реферат ж. б. түрүндө кайра иштелип чыгат. СССРде илимий адабият «Наука» жана союздаш республикалардагы илимий адабият басмаларынан (УССРде «Науково думка», БССРде «Наука и техника», Казакстанда «Гылым», Кыргызстанда «Илим» ж. б.) чыгып турчу. Булардын үлүшүнө басмадан чыккан бардык илимий адабияттын 55% туура келет.
 
Илимий адабияты «Мысль», «Мир», «Прогресс» басмалары, ири окуу жайлардын, илимий изилдөө институттарынын басмалары да чыгарат. Илимий адабият басып чыгаруу жагынан СССР дүйнөдө алдыңкы орун ээлеген; 1974-жылы 14490 наамдагы (29081 миң даана) илимий адабият басылган. 

 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Тилдер
Категория:Лингвистика
Жөндөмө

Жөндөмө - флексиялуу жана агглютинациялуу тилдерде атооч сөздөрдү сүйлөм тизмегиндеги башка сөздөр менен байланыштыруучу грамматикалык категория.
 
Кыргыз тилинде зат, затташкан сын, сан атоочтор, атоочтуктар, кыймыл атоочтор жөндөлөт. Дүйнө жүзүндөгү тилдерде жөндөмөлөрдүн саны ар түрдүүАзыркы кыргыз тилинде алты жөндөмө (атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш) бар. Байыркы мезгилде багыт (-гару), курал (-ын) жөндөмөлөрү да болгон.
 
Кыргыз тилиндеги сөздөргө жалганган жөндөмө мүчөлөр сөздүн үндүү, үнсүз тыбыш менен аяктаганына, үндөштүк законуна, ассимиляцияга ылайык ар кандай вариантта болот (мис.: -нын, -нин, -нун, -нүн; -дын, -дин, -дун, -дүн; тын, -тин, -тун, -түн; -га, -ге, -го, -гө; -ка, -ке, -ко, -кө ж.б.) 
 
Кыргыз тилиндеги сөздөр үч түрдүү жөндөмө мүчө кабыл алат.
 
Биринчи түргө таандык мүчөлөрдү кабыл албаган, ат атоочтон башка сөздөрдүн жөндөлүшү (жөндөмө мүчөлөрү: илик -нын, барыш -га, табыш -ны, жатыш -да, чыгыш -дан);
 
экинчи түргө ошол эле сөздөрдүн таандык мүчөлөрдү кабыл алган түрүнүн жөндөлүшү (жөндөмө мүчөлөрү: илик -(н) ын, барыш -а, табыш -(н) ы, жатыш да, чыгыш -ан);
 
үчүнчү түргө ат атоочтордун жөндөлүшү (жөндөмө мүчөлөрү: илик -ын, барыш -га, табыш -ы, жатыш -да, чыгыш -дан) кирет. 

 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Лингвистика
Дарек таануу

Дарек таануу - тарыхый даректи изилдөө ыгын жана методун иштеп чыгуучу Жардамчы илимий дисциплина.
 
Дарек таануу коомдун күндөлүк турмушунда алгачкы документти аныктоонун иштелип чыккан эрежелеринен пайда болгон. Кайра жаралуу доорунда гуманисттер (Л.Балла, У. фон Гуттеа ж. б.) байыркы тексттерди илимий жактан сынга алышкан. 17-кылымда дипломатиянын өнүгүшүнө байланыштуу документтерди илимий изилдөө методикасын түзүүгө аракет жасалган.
 
18-кылымдын аягы - 19-кылымдын 1-жарымында немец илимпоздору A. А. Шлецер, Б. Г. Нибур жана Л. Ранк тарыхый сындоо методун иштеп чыккан. Батыш Европа жана Россия окумуштууларынын дарек таануу боюнча эмгектери дүйнөгө идеалисттик көз караштын негизинде жазылган. Жазуу түрүндөгү даректи талдоонун негизги методу - дарек тааануу боюнча изилдөө жүргүзүү. Ал даректен айрым фактыларды тандап алууга мүмкүндүк берүүчү анализден жана синтезден (анын милдети даректердин комплексинен фактылардын жыйындысын алуу) түзүлөт.
 
Түшүндүрмө даректердин (санжыра, публицистика ж.б.) чындыгын далилдөө 3 милдети чечүүгө тийиш: информация пайда болгондогу шартты белгилөө; автордун ташык жана саясий кызыкчылыгын аныктоо; конкреттүү билдирүүлөрдү текшерүү. Бардык зарыл даректерди изилдегенден кийин тарыхчы дарек таануу синтезине киришет. Синтез процессинде мурда алынган маалыматтар жыйынтыкталат, даректин ырастыгы жана толуктугу салыштырылат, алардын ортосундагы генеалогиялык байланыштар белгиленет.
 
Азыр кыргыз дарек таанууда теориялык проблемалар иштелип, математикалык метод жана компьютер колдонулууда. Кыргызстанда дарек таануу илимий изилдөө иштерин КРИУАнын Тарых институтунун дарек таануу сектору жүргүзөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Лингвистика
Гулиа Дмитрий Иосифович

Гулиа Дмитрий Иосифович - абхаз совет жазуучусу, Абхазия эл акыны (1937).

 Биография 

 Горидеги мугалимдер семинариясынан окуган.
 1892-жылы К. П. Мачавариани менен бирге абхаз алиппесин түзгөн.
 Алгачкы ырлар жыйнагы 1912-жылы жарыяланган.
 1921жылы биринчи абхаз театр труппасын уюштуруп, ага жетекчилик кылат.
 Туңгуч абхаз газетасынын («Абхазия») редактору.
 Гулианын чыгармачылыгы совет мезгилинде өөрчүдү.
 Көпчүлүк ырлары Компартияга, Ленинге арналган.
 
«Камачич» (1940) романында падышалык учурундагы абхаздардын оор турмушун, аялдардын кайгылуу тагдырын көрсөтөт.
 
Гулиа - абхаз этнографиясы, тарыхы, тили боюнча эмгектердин жана хрестоматия, окуу китептердин автору. СССР Жогорку Советине (4-5-шайл.) депутат.
 
Ленин ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1864-жылы
Категория:Өлгөндөр 1960-жылы
Категория:Абхаз акындары
Категория:Абхаз жазуучулары
Категория:ССРС жазуучулары
Бёртельс Евгений Эдуардович

Бёртельс Евгений Эдуардович (1890-1957) - чыгыш таануу боюнча илимпоз, СССР ИАнын мүчө-корреспондент (1939), Иран ИАнын (1944), Дамаскидеги Араб ИАнын (1955) мүчө-корреспонденти.
 
1920-жылы Петроград университетинин чыгыш тилдер факультетин бүгүрүп, СССР ИАнын Азияльпс музейине (азыр СССР ИАнын Чыгыш таануу институгу) кирип, өмүрүнүн акырына чейин иштеген. Фарс, тажик, бир катар түрк тилдеринин тарыхы боюнча эмгектердин автору.
 
Суфизмди жана суфизм адабияты, Фирдоуси, Низами, Жами жана Навоинин чыгармачылыгын изилдеген. Бертельс иравдык текстология боюнча советтик мектепти түзүп, ага жетекчилик кылган. «Низами» монографиясы үчүн СССР Мамлекеттик сыйлыгын алган (1948). Бертельс Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1890-жылы
Категория:Өлгөндөр 1957-жылы
Байжыев Ташым Ысак уулу

Байжыев Ташым Ысак уулу (1909, Тепке айылы, Ак Суу району, Ысык-Көл обл. -1952) - адабиятчы, сынчы, драматург, тилчи, агартуучу, СССР жазуучулар союзунун мүчөсү (1936).
 
 1930-жылы Кыргыз педтехникумун, 1940-жылы Кыргыз мамлекеттик пединститутун бүтүрөт.
 1930-1932жылдары Ош облусунун Гүлчөдөгү балдар үйүнүн директору,
 1932-1936-жылдары Жалал-Абад педагогикалык окуу жайында окуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштөө менен кыргыз тили, адабияты жана кыргыз тарыхынан сабак берген.
 1940-1942 жана 1944-1949-жылдары СССР ИАсынын Кыргыз филиалында Тил, адабият жана тарых институтунда Фольклор жана «Манас» эпосу секторунда анын башчысы болуп эмгектенген.
 1940-1950-жылдары Кыргыз мамлекеттик пединститутунда окутуучу.
 1933-жылы Бектенов Зыяш менен биргелешип биринчи жолу 3-4-класстар үчүн кыргыз тили боюнча, ал эми 1949-жылы орто мектептерде кыргыз адабиятын окутуу боюнча окумун түзүшөт.
 
Бул эмгектер бир нече жолу кайталанып басылып чыгат. Кыргыз мектептеринде элге билим берүүдө зор салым кошот.
 
Адабий чыгармачылыгы 1920-жылы башталат. Бул жылдары алгачкы аңгемелери жарык көрөт. 1927-жылы «Кызыл Кыргызстан» газетасында «Кызыл учкун» деген адабий ийрим пайда болот. Ал ушул ийримдин мүчөсү болгон. Бара-бара бул уюм Кыргыз жазуучулар союзунун жаралышына уютку болуп берет.
 
1930-1940-жылдары кыргыз адабиятын изилдөө жана сын жазуу аракети башталат. «Кырманда» (1934), «Жигиттер» (1944) деген пьесаларды да жазат. Котормочулук аракети башталат. А. Треневдун «Любовь яровая», A. А. Островскийдин «Сепсиз кыз» пьесалары анын которуусунда Кыргыз драма театрында коюлган. A. С. Пушкиндин, И. С. Тургеневдин, Л.Н. Фурмановдун, A. А. Фадеевдин ж. б. чыгармалары орус тилинен кыргыз тилине которот. 1936-жылы СССР жазуучулар союзуна мүчө болот. 1950-жылы Т. Б айжыев жалган жалаа менен репрессияга туш болот да, 10 жыл эркинен ажыратылат (1990-жылы акталган).
 
Ташым Байжыев - Зыяш Бектенов, Хусеин Карасаевдер менен жолдоштук жана чыгармачылык байланышта болгон.

 Колдонулган адабияттар 
 Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9

Категория:Тилчилер
Категория:Туулгандар 1909-жылы
Категория:Өлгөндөр 1952-жылы
Абдувалиев Ибрагим

Абдувалиев Ибрагим (1947. 10. 05, Үч-Дөбө айылы, Баткен р., Ош обл.) - филология илимдеринин доктору.
 
Аталган райондун Самаркандек орто мектебин 1964-жылы бүтүп, кийин Ош шаарындагы башталгыч класстардын мугалимдерин даярдоо курсун аяктап, Баткен районунун мектептеринде эмгектенет.
 
 Кыргыз улуттук университетинин филология факультетин бүтүрүп (1972-1977), 1977-1984-жылдары Баткен жана Кант райондорунун мектептеринде эмгектенет.
 Аспирантураны Кыргыз улуттук университетинде (1981-1983) сырттан окуп бутөт да,
 1984-жылы Фрунзе шаарында «Кыргыз тилиндеги ат оюндарына байланыштуу лексика» («Конноспортивная лексика в кыргызском языке») деген темада кандидатгык диссертациясын коргойт (илимий жетекчиси - профессор T. К. Ахматов).
 
 1984--1988-жылдары Кыргыз Республикасынын ИУАсынын Тил жана адабият институтунун «Диалектология жана кыргыз тилинин тарыхы секторунда кенже, анан илимий кызматкер.
 1988-1990-жылдары «Кыргыз Совет Энциклопедиясында» «Манас» редакциясынын башчысы,
 1990-жылы И.Арабаев атындагы мамлекеттик педагогикалык университетинде Мамлекеттик тил жана маданият институтунда, «Кыргыз тили» кафедрасында улуу окутуучу, доцент,
 1992жылы ушул кафедранын башчысы.
 
 1999-жылы профессорлук милдет аткаруучу.
 
2004-жылдан баштап Жалал-Абад мамлекеттик университетинин алдындагы Тилдер жана маданият институтунун директору.
 
Негизги илимий багыты - кыргыз тилинин лексикологиясы, грамматикасы, кыргыз тилинин орфографиясы жана кыргыз алфавити.
 
«Манас» энциклопедиясын редакциялоого катышкан. Кыргыз тилин жогорку окуу жайында жана орто мектепте окутуу проблемасына да кызыгат. Эмгектерин кыргыз жана орус тилдеринде жазат. 50дөн ашык илимий макала жазган. 
 
 Колдонулган адабияттар 
Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Категория:Лингвистика
Эренбург Илья Григорьевич

Эренбург Илья Григорьевич (14(26). 1. 1891, Киев - 31. 8. 1967, Москва) - орус совет жазуучусу, коомдук ишмер. Инженердин үй-бүлөсүнөн.
 
Революциячыл иши үчүн 1908-жылы камалган. 1908-17-жылдары Францияда эмиграцияда болгон. 1921-24-жылдары Берлинде жашаган. 1934-жылдан биротоло СССРде. 1936-39-жылдары испан элинин улуттук-революциячыл согушу учурунда «Известия» газетасынын аскер кабарчысы болгон. Туңгуч жыйнагы («Ырлар») 1910-жылы чыккан. 20-жылдардагы чыгармаларында 1-дүйнөлүк согуш жана революция мезгилиндеги Европа менен Россиянын турмушу сүрөттөлүп, капитализм, буржуазиялык мораль сындалат. 

30-жылдары публицистикасында социалисттик дүйнө, менен капиталисттик дүйнө ортосундагы күрөштү, социализмдин чыңдалышын, романдарыңда (мис., «Экинчи күн», 1933) советтик жаштардын социалисттик курулуштагы эмгегин көрсөтөт. 40-жылдардан кийин Эренбургдун «Париждин кыйрашы», (1941; СССР мамлекеттик сыйлык, 1942), «Бороон» (1947; СССР мамлекеттик сыйлык, 1948), «Тогузунчу вал» (1951-52) деген романдары чыккан. 

Аларда Франциянын согуштан мурдагы жана согуш учурундагы абалын, совет калкынын жаш Батыштын прогрессчил күчтөрүнүн фашизмге каршы күрөшүн чагылдырган. Эренбургдун чех эл, айрыкча француз адабияты, маданияты жөнүндө жазган көп макалалары бар. СССР Жогорку Советине (3-7-шайл.) депутат. Тынчтыктын бүткүл дүйнөлүк советинин вице-президенти болгон. «Элдер ортосунда тынчтык чыңдаганы үчүн» эл аралык Лениңдик сыйлыктын лауреаты (1952). Кийинки чыгармаларынын көрүнүктүүсү - «Адамдар, жылдар, турмуш» (1-6-к-п, 1961-65) аттуу эскерүүлөр. Булар философиялык-субъективдүү мемуаристиканын салтында жазылып, 20кылымдын духовный изденүүлөрүн кенен чагылдырат.

Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Категория:Журналистика
Чунижеков Чалчик Анчинович

Чунижеков Чалчик Анчинович (29.10(10. 11). 1898, Куюм деген жер, азыркы Тоолуу Алтай АОсу - 1. 7. 1973, Горно-Алтайск) - алтай совет жазуучусу.
 
Дыйкандын уулу. Советтик-партиялык мектептин даярдоо бөлүмүн бүтүп (1926), адегенде айыл кеңешине катчы, кийин «Кызыл Ойрот» газетасына кызматкер болгон. Чыгармалары 1925-жылдан жарыялана баштаган. «Тууди» поэмасында (1947) эл жомокчусу Н.Улагашевдин өмүр жолун баяндайт. «Менин сөзүм» (1953), «Тандамал чыгармалар» (1959), «Очерктер» (1960) деген китептери чыккан. Негизги чыгармасы «Муңдузак» аттуу автобиографиялык повестинде (1962) Алтай элинин Совет бийлигинин алгачкы жылдарындагы турмушун көрсөтөт.

Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4

Категория:Журналистика
Категория:Алтай жазуучулары
Категория:ССРС жазуучулары
Чуковский Корней Иванович

thumb|1958
Чуковский Корней Иванович (чын аты-жөнү - Николай Васшьевич Корнейчуков; 19(31). 3. 1882, Петербург - 28. 10. 1969, Москва) - орус совет жазуучусу, сынчы, адабиятчы жана котормочу.
 
Филология илимдеринин доктору (1957). Өз алдынча билим алган. Чыгармачылыгын журналист катары баштап, көбүнчө замандаш жазуучулары жөнүндө очерктер жарыялаган. 1916-жылы Чуковскийге М. Горький «Парус» басмасында изилдөөгө жана балдар үчүн чыгармалар жазууга кеңеш берген. Ошол боюнча ал ыр менен «Мойдодыр» (1923), «Бармалей» (1925), «Айболит» (1929, кыргызчасы - 1940) деген жомокторду жараткан. Балдардын тилин, психо логиясын терең изилдеп чыгып, балдар үчүн «Кичинекейлер» (1928, кийин «Экиден бешке чейин» деген ат менен 21 жолу басылган) деген да китеп жазган. Чуковский - Н. А. Некрасовдун мурасын изилдеп, «Некрасовдун чеберчилити» (1952; Лениндик сыйлык, 1962) деген эмгек жазган. Чуковскийдин көркөм котормо жана анын практикалык маселелеринин изилденишине кошкон да баалуу салымы бар. Мемуардык, тарых-адабият боюнча эмгектеринде («Замандаштар», 1962; «Чехов жөнүндө», 1967) орус адабият ишмерлеринин жандуу элеси тартылат. Оксфорд университетинин адабият боюнча ардактуу доктору (1962). Китептеринин көбү СССР элдеринд (кыргызчага да) жана чет элдердин тилдерине которулган. Ленин ордени, үч Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Категория:Журналистика
Турдубек Чокиев

Чокиев Турдубек Асанович (1. 1. 1952-ж. т., Нарын обл. Ак-Талаа р-ну, Байгенчек айылы) - композитор, обончу.

 Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2015, «Алтын уя» балдар опереттасы, Г. Эсенгулова менен бирге). Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2020). КР ССРнин Композиторлор союзунун мүчөсү(1987-жылдан), 2009-жылдан бери КРнын Композиторлор союзунун төрагасы.
 
1975-жылы М. Күрөңкөев атн. Кыргыз мамл. муз. окуу жайын, 1982-жылы Б. Бейшевалиева атн. КМИИни бүтүргөн. 1982-84-ж. КР маданият министрлитиңин алдыңда Респ. окуу-методикалык борборунда адис, 1984-88-ж. Мамл. телерадиокомпаниясында муз. редактор, 1988-91-ж. башкы редактор, 2005-09-ж. КР маданият министрилигинин алдындагы Респ. окуу-методикалык борборунун директору, 2009-жылдан КРдин композиторлор союзунун төрагасы. 1995-жылы «Кербез» аттүу алгачкы муз. гезитти (кийин журналга айланган) негиздеген. Г. Эсенгулова менен бирге орто мектептер үчүн («Бала кербез1», 1998; «Бала кербез-2», 2003; «Бала кербез-3», 2007) хрестоматиялык кошумча окуу китептерин жарыкка чыгарган.
 
Чокиевдин чыгармалары: «Жаныш-Байыш» операсы, «Алтын уя» балдар опереттасы (Г. Эсенгулова менен бирге), «Бүбүсара» хор жана оркестр үчүн карата, «Каардуу жылдардын каттары» вокалдык-симф. поэма, «Менин айлым» симф. картина, «Эңсеткен жаз» коштоосуз хор үчүн поэма; камералык аспаптык чыгармалар: флейга жана фортепиано үчүн соната; балдар үчүн чыгармалар: хорлор, романстар, ырлар: «Күн менен гүл», «Эне карайт батышты», «Эне жөнүңдө ыр» ж. б.

Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Категория:Журналистика
Чекменёв Николай Симонович

Чекменев Николай Симонович (27.11.1905, Оренбург обл., Раевка кыш. - 22.11.1961, Фрунзе (азыркы Бишкек)) - орус совет жазуучусу.
 
1926-30-ж. Москва жумушчу факультетинде, 1930-33-ж. Москва редакция-басма институтунда окуган. Кыргызстанга 1920-жылы келгең. 1933-жылы «Ударник Чулуба» көп тираждуу гезитинин редактору, 1934-35-ж. Фрунзе областындагы «Жаңы-Жер» совхозунда жети жылдык мектепте мугалим, 1935-жылдан «Советская Киргизия» гезитинде адабий кызматмер, 1939-жылы «Кыргызстан» альманахында жооптуу секретарь.

1946-жылдан Кыргызстан жазуучулар союзунда орус секциясынын бюросунун председатели жана «Кыргызстан» альманахынын жооптуу редактору болуп иштеген. 

Чыгармачылыгын ыр жазуудан баштаган. Туңгуч чыгармасы - «Койчу Садык» (1929) повести. Кийин «Сектанттар» (1931), «Комета» (1940), «Жашыл тилке» (1950) повесттерин, «Пишпек 1918-жылда» (1952), «Жети-Суу» (1-китеп, 1954; 2-китеп, 1958; 2-басылышы, 1-3-китеп, 1977) романдарын жазган. 

Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4

Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Арип боюнча жазуучулар
Категория:Бишкекте туулгандар
Категория:Кыргыз Республикасынын жазуучулары
«Художественная литература»

«Художественная литература» - СССРдин басма, политрафия, китеп соода иштери боюнча мамлекеттик комигетинин басмасы.
 
Мамлекеттик көркөм адабият басмасы катары 1930-жылы уюшулган. «Художественная литература» деп 1963-жылдан аталат. Москвада (Ленинградда бөлүмү бар). СССР элдеринин жана чет өлкөлүк көркөм адабият классиктеринин чыгармалар жыйнагын, тандамал жаш айрым чыгармаларын, советтик, азыркы чет өлкөлүк жазуучулардын мыкты чыгармаларын, адабият таануу жана сын боюнча китептерди басат. «Лениндик сыйлыкка арзыган чыгармалар китепканасы», «Адабий мемуарлар», «Совет поэзиясынын китепканасы», «Античный адабият китепканасы», «Элдик китепкана», «XX кылымдагы чет эл романы» дегендей серияларды чыгарат. Басма тарабынан 1967-77-жылдары «Бүткүл дүйнөлүк адабият» аттуу 200 томдук баалуу китеп чыгаруу ишке ашты. Басмадан ошондой эле төмөнкүдөй басылмалар да чыгып турат: «Роман-газета», «Москва», «Нева», «Звезда», «Детская литература» журналдары. 1976-жылы тиражы 46,5 млн нуска 3118 китеп жана китепче чыгарган.

 Колдонулган адабияттар 
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Категория:Журналистика