Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Чукул туташуу чыңалуусу

Чукул туташуу чыңалуусу - трансформатордун экинчи түрмөгүндөгү чыңалуу чукул, туюк болуп жана андан токтун номиналдуу чоңдугу өткөндө, биринчи түрмөккө берилүүчү чыңалуу.
 
Чукул туташуу чыңалуусу трансформатордун номиналдык чыңалуусунун 5-12% ин түзөт. Мындай режимдеги кубаттуулук трансформатордун түрмөктөрүндөгү жоготууну толуктоого жумшалат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Чукул туташуу

Чукул туташуу - конструкциянын түзүлүшүндө каралбаган жана анын нормалдуу иштешин бузган, ар түрдүү потенциалдуу электр чынжырындагы эки чекиттин электрдик биригиши.
 
Нормадагы электр тизмегинде Чукул туташуу болуусу мүмкүн эмес. Чукул туташуу ток өткөрүүчү элементтердин изоляциясынын (обочолонуусунун) бузулушунан же изоляцияланбаган элементтердин бири-бирине механикалык тийишүүсүнүн натыйжасында пайда болот. Ошондой эле жүктөлүүнүн каршылыгы азыктандыруу булагынын ички каршылыгынан аз болушу Чукул туташуу деп айтылат. Үч фазалуу электр тармактарында Чукул туташуунун төмөнкүдөй түрлөрү болот: бир фазалуу (фазанын нейтралдык өткөргүч же жер менен туташуусу); эки фазалуу (эки фазанын тийишүүсү); эки фазанын жер менен туташуусу (эки фаза өз ара же бир убакта жер менен туташат); үч фазалуу (үч фаза өз ара туташат). 

Электр машинасында Чукул туташуунун төмөнкүдөй түрлөрү кезигет: ротор, статор же трансформатордун оромдорунун өз ара туташуусу; аба аркылуу өткөн электр чубалгыларындагы өткөргүчтөрдүн жабырланышы жана алардын жер менен туташуусу - ошол чөйрөдө күчтүү электр магнит талаасын жана жакын жайгашкан жабдууларда электр кыймылдаткыч күчүн пайда кылып, анда иштеп жаткан адамдар үчүн коркунуч туудурат, чынжырынын каршылыгын жогорулатуу үчүн үч фазага удаалаш реактор деп аталган индуктивдүү каршылык туташтырылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Чуйков Василий Иванович

Чуйков Василий Иванович (12. 2. 1900, азыркы Москва обл., Серебряные Пруды кыш. - 18. 3.1982, Москва) - Советтик Союз. Маршалы (1955), Советтик Союз. эки жолку Баатыры (1944, 1945).
 
M. В. Фрунзе атындагы аскер академиясын (1925), ошол эле академиянын чыгыш ф-тин (1927), И. Сталин атындагы механикалаштырылган жана моторлоштурулган аскер академиясынын академиялык курсун (1936) бүтүргөн. 1918жылдан Кызыл Армиянын катарында. Аткычтар ротасынын, полкунун командиринин жардамчысы (191819), полктун командири (1919-21). Москва аскер округунун штабында начальниктин орун басары (1927), Кытайдагы аскер кеңешчиси (192729), Кызыл Туулу Ыраакы Чыгыш өзгөчө армиясынын штабында бөлүм начальниги (1929-32), Белорус аскер округунда бригаданын, корпустун командири (1936-38), армия тобунун командачысы (1938), СССР Коргоо эл комиссариатынын алдындагы аскер кеңешинин мүчөсү катары Польша жүрүшүнө (1939) катышып, Совет-финн согушунда (1939-40) 9-армиянын командачысы болуп дайындалган. Батыш өзгөчө аскер округунун командачысы (1940), СССРдин Кытайдагы элчилигинин алдындагы аскер начальниги (1940-42), Сталинград, З-Украин, 1-Белорус фронтторунун 1-резервдик, 64-, 62-армияларынын командачысы (1942-46). Чуйковдун командачылыгы менен Сталинград (азыркы Волгоград) шаарын коргоо жана бошотууда көрсөткөн күжүрмөн эрдиги үчүн 62-армия 8-гвардиялык деген ардактуу наамга ээ болгон.
 
Германиядагы советтик оккупациялык аскер тобунун башкы командачысынын орун басары, 1-орун басары (1946-49), башкы командачысы, ошол эле учурда Германиядагы советтик аскер адм-нын башкы начальниги, советтик көзөмөл комиссиясынын төрагасы (1946-53), Киев аскер округунун командачысы (1953-60), СССРдин жөө аскерлер күчүнүн башкы командачысы, Коргоо министринин орун басары (1960-64), СССР Жарандык коргонуусунун начальниги (1961-72) болуп иштеген. КПСС БКнын мүчөсү (1961-82), СССР Жогорку Советинин депутаты (1946-82). 9 Ленин, Октябрь Революциясы, 4 Кызыл Жылдыз, 1-даражадагы 3 Суворов ж. б. ордендер менен сыйланган. Сөөгү Волгоград шаарындагы Мамай коргонуна коюлган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чубуртмалуу техника

Чубуртмалуу техника - автоматтык башкаруу системаларын түзүүчү техникалык каражаттардын комплекси.
 
Анда маалыматтарды берүү жана өзгөртүп түзүү үчүн газдын, адатта абанын же суюктуктун агымдарынын өз ара аракетинде пайда болуучу кубулуш пайдаланылат. Мис., бир агымдын бурч менен багытталган экинчисинин таасиринен бурулушу, агымдын каналдын дубалынан үзүлүшү. Чубуртмалуу техниканын түзүлүшү өтө ишенимдүүлүгү менен айырмаланат, алар өрткө жана жарылууга коопсуз, энергияны аз керектейт. Көбүнчө көмүр, нефтини кайра иштетүүчү жана химиялык өнөр жай ишканаларындагы технолиялык процесстерди башкаруу системаларында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Техника
Чубуртмалуу басылма

Чубуртмалуу басылма - басуу ыкмасы; мында басылуучу материалга сүрөттөлүштү берүү абдан кичине диаметрдеги чоргодон чоң ылдамдык менен (секундасына 1 млн тамчыга чейин) атайын боёкту чачыратуу менен ишке ашырылат.
 
Чубуртмалуу басылма жумшак таңгактарга өндүрүштүк маркалоо, бодурлуу беттерге окулуучу жазууларды түшүрүү, продукцияны өндүрүү процессинде мезгилдүү басылмага даректерди түшүрүү ж. б. үчүн пайдаланылат. Басуунун бул ыкмасы санариптүү (цифралык) жарым тондуу түс сынамыктарын жана басылмаларды аз тираж менен даярдоого арналып, агымдуу плоттерлерде жана принтерлерде колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Чубаков Төлөгөн

Чубаков Төлөгөн (5. 9. 1953-ж., Нарын обл., Ат-Башы району, Баш-Кайыңды айылы) - медидина илимдин доктору (1992), проф. (1993). КММИни (1976), СССР Борбордук туберкулёз ИИИнин (Москва) Фтизиатрия жана психиатрия адистиги боюнча аспирантурасын бүтүргөн (1982).
 
КММИнин туберкулёз кафедрасынын ассистенти (198286), доценти (1988-93), кафедра башчысы (19892000), КММИнин адистикти жогорулатуу ф-тинин деканы, 1992-жылдан Кыргыз мамлекеттик мед. кайра даярдоо жана адистикти жогорулатуу институтунун ректору жана 1997-жылдан фтизиопульмонология кафедрасынын башчысы. Фтизиатрия, психиатрия, үй-бүлөлүк медицина жана билим берүү системасын уюштуруу боюнча адис. Эл аралык Фтизиатрлар жана пульмонология Ассоциацияларынын мүчөсү. 200дөн ашык илимий эмгектери, 15 монография жана окуу китептери, 13 методикалык көрсөтмөсү, 1 ойлоп табуусу бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чөп таңгактагыч

Чөп таңгактагыч - чөптү (саманды) ныктап, зым же жип менен таңуучу айыл чарбасы машинасы.
 
Чөп таңгактагыч көчмө же орнотулган, иштөө принциби боюнча камералуу жана түрмөктөмө болуп айырмаланат. Ал чабылган чөптү солдон жыйнап, кырлуу кылып таңгактайт. Таңгактын уз. 80-90 см, туурасы 50 сж, бийиктиги 30 см, ал эми түрмөктүн уз. 85 см, диаметри 30-50 см. Иштөөчү органы трактордун валынан кыймылга келет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Чөп

right|thumb|Түк чөп
Чөп — чабылып, 15-17%ке чейин кургатылган негизги кургак тоют. Колдо багылган малга берилет.
thumb|Чөп үстүндөгү кар
Чөптүн тоюттук сапаты анын ботаникалык курамына, өскөн жердин шартына, чаап-жыйналган мезгилине, сактоо мөөнөтүнө жана шартына жараша болот. Ботан. курамы боюнча чанактуу, кылкандуу, аралаш Чөп, чанактуу-кылкандуу, кылкандуу-аралаш Чөп чанактуу-аралаш болуп бөлүнөт. Чанактуулардан беде, кара беде, жер буурчак, кылкандуулардан шалбаа жылгыны, шалбаа бетегеси, райграс, ат конок, тарак баштын чөбү баалуу. Боздоң жерде өскөн Чөп саздак жердегиге караганда аш болумдуу заттарга бай келет. Алгачкы өсүү фазасында чабылган Чөптө аш болумдуу заттар жана витаминдер көп болуп, сиңимдүүлүгү жогору болот. Чөптүн сиңимдүүлүгү анын бүрдүүлүгүнө жараша, себеби өсүмдүктүн сабагына караганда бүрүндө протеин, май жана минерал заттар көп кездешет. Эгилме чанактуу өсүмдүктөрдүн чөбүнүн сиңимдүүлүгү концентрат тоюттун сиңимдүүлүгүнө жакын болот. Кылкандуу эгилме өсүмдүктөрдөн алынган чөп протеинге, витаминдерге жарды келет. Уй, кой жана жылкыга чөп кошумча иштетилбей, ал эми чочко, үй куштарына майдалап, ун түрүндө берилет. Чөптүн сапаты анын өңүнө, жытына жана жумшактыгына жараша аныкталат. Сапаттуу чөптүн өңү көк, ал эми кеч жыйналып, күнгө көп жатып, жаанга калган же нымдуу үймөктөлгөн чөптүн өнү саргыч, күрөң, кара күрөң түстө болуп, көк жыттанып турат.

Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Ботаника
Категория:Мал чарбачылыгы‎
Чөмүчтүү гидротурбина

Чөмүчтүү гидротурбина, агымдуучөмүчтүү турбина - жумуш аткаруучу дөңгөлөгү чөмүч сымал калактуу гидротурбина.
 
Ал «Пельтон турбинасы» деген аталыш менен да белгилүү. Чөмүчтүү гидротурбина кыйла кеңири тараган реактивдүү гидротурбиналардан конструкциялык жактан абдан айырмаланат. Анын жумушчу дөңгөлөгү суу агымында болот. Чөмүчтүү гидротурбинада суу чөмүчтүн ортосу менен өтүүчү айланага жаныма боюнча чорго аркылуу берилет. Мында суу чорго аркылуу өтүп, чоң ылдамдыкта турбинанын калакчаларына тийүүчү агымды түзөт. Анын натыйжасында дөңгөлөк айлана баштайт. Агымдын энергиясын пайдалануу атмосфералык басымда болуп, энергия суунун кинетикалык энергиясынын эсебинен гана өндүрүлөт. Турбинанын калакчалары ортосунда курч мизи бар, эки жакка кайрылган формада болот. Жумушчу дөңгөлөккө 40ка чейинки калакча орнотулушу мүмкүн. Чөмүчтүү гидротурбиналар көбүнчө тоолуу райондордогу бийиктен түшкөн чоң эмес өзөндөргө курулуучу чакан ГЭСтерде колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Чөмүч-Аска оймо-чиймелери

Чөмүч-Аска оймо-чиймелери - б. з. ч. 21-миң жылдыктарга таандык аска бетиндеги сүрөттөр.
 
Бишкек шаарынан 25 км түндүк-чыгыш тарабында, Георгиев кыштагынын чыгышында жайгашкан. Аска бооруна эчкилер, жылкылар, жырткыч айбанаттар, бумеранг менен аңчылык кылуу эпизоддору, бийлеп жаткан аял, бумерангды бири-бирине берип жаткан колдорун жогору көтөрүп салгылашып жаткан антропоморфтук жандыктардын жана зооантропоморфтук жаачылардын, комплекстүү ар кандай сюжеттеги сүрөттөр тартылган. Бул сүрөттөр Кыргызстандын аймагында байыркы убактагы жашаган жергиликтүү калкта жаа менен катар бумерангдын болгондугун далилдейт. Эстеликти аймак таануучу мугалим Н. Д. Черкасов 1940-50-жылдары изилдеген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Тарых
Чөлмөксүз станок

Чөлмөксүз станок - токуу станогу, мында кысылган аба, суунун тамчылаган агымынын жардамы менен киргизет.
 
Чөлмөксүз станоктордун жардамы менен 0,03-0,3 мм диаметрдеги зымдардан ячейкасы 0,04-0,4 мм болгон металл торлору токулат. Микроторлор радиоэлектроника өндүрүшүндө басмакана платаларын жасоо үчүн, авиация жана космонавтикада, химия жана тамак-аш өндүрүшүндө, машина курууда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Чөлмөк

Чөлмөк - токуу станогунун жумушчу тетиги.
 
Ал кездемени токууда эриш жиптердин арасына жиптерди аркак киргизип турат. Эң жөнөкөй Чөлмөк жиптин аркагын бекитүү үчүн учтарына кесик түшүрүлгөн ичке жалпак жыгачтан жасалат. Кыйла татаал Чөлмөк чыгырыктын (шпульканын) ичинде болот. Токуу Чөлмөктөрү көп мезгил бою бук, граб, курма, пальма сыяктуу катуу жыгачтан жасалган. 20-кылымдын башталышында өзгөчө ыкма менен ныкталган жыгач - лигностон, ал эми 70-жылдардан баштап фенолформальдегид чайыры менен иштетилген, балык кармоочу капрон тордон жасалган жаңы материал тигүү Чөлмөктөрү үчүн колдонула баштаган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Чөйрө түзүлүштөрү

Чөйрө түзүлүштөрү, перифердик түзүлүштөр процессордун эсептөө мүмкүнчүлүгүн колдонууга шарт түзүүчү аппаратура.
 
1) компьютер системасынын бөлүктөрү, мис., киргизгич, чыгаргыч, сактагыч жана байланыш түзүлүштөрү Чөйрө түзүлүштөрүн түзүшөт;
 
2) системалык блок менен туташтырылган түзүлүш да Чөйрө түзүлүштөрү деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механика
Чөйрө аномалиясы

Чөйрө аномалиясы - айлана-чөйрө компоненттеринин орточо көрсөткүчүнүн тигил же бул багытты көздөй тийиштүү нормадан четтеши.
 
Ал айрым особдордун, популяциянын, организмдин сандык жана сапаттык өзгөрүшүнө алып келет. Ч. а. табигый (жер титирөө, жанартоо атылышы, муз каптоо, үшүк жүрүү ж. б.) жана антропогендик (атмосферанын, суунун, топурактын булганышы, «парник эффекти» ж. б.) себептерден болот, к. Экология.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Экология
Чөбөгө

thumb|чөбөгө

Чөбөгө - каймакты сызгырып, майын бөлүп алгандан кийинки масса.
 
Ага ун чалып, сызгырып алган соң кант, набат, шекер кошуп койсо Чөбөгө жегиликтүү болот. Эч нерсе кошулбаган Чөбөгө кычкыл келет. Чөбөгө көбүнчө кыргыз, казак, алтайлыктар ж. б. элдерде даярдалат. Чөбөгө айрым аймактарда тыбыт деп да аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Сүт азыктары
Чоюучу станок

Чоюучу станок - металлды сырттан жана ичтен чоюу аркылуу иштетүүчү металл кесүүчү станок.
 
Чоюучу станок горизонталдуу (ички беттерди чоет), вертикалдуу (бардык чоюу иштеринде) болуп бөлүнөт. Айлануучу диск тиштүү Чоюучу станок менен цилиндрлүү жана конус тиштүү дөңгөлөктөрдүн тиштерин кесүүдө колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Мехника
Чоюнчу

Чоюнчу (1985-ж. чейин Чарбак-Сай) - Баткен облусунун Лейлек районундагы кыштак.
 
Лейлек айыл аймагына караштуу. Дениз деңгээлинен 1020 м бийиктикте. Райондун борбору Исфана шаарынан 40 км чыгыш тарапта. Пролетарск т. ж. бекетинен (Тажикстан) 100 км. Калкы 1003 (2014); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Соода жайлары, дарыкана бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Лейлек районунун айылдары
Чоуган

Чоуган, атчан поло - атчан спортчулар мелдешинини бир түрү.
 
Ал жашыл чөптүү аянтта, жапыз бойлуу ат - пони минип, топту таяк (клюшка) менен чаап, атаандаш команданын дарбазасына кийирүү максатында ойнолот. Ар бир командада 4 оюнчу болуп, оюн 4-8 бөлүктөн (чак) турат, ар бир чак 7 лгикга созулат. Аянтынын туурасы 155 м , уз. 274,2 м, дарбазасы 7,31 м аралыкта орнотулган 2 штангдан турат. Чоугандын клюшкасы бамбуктан же талдан жасалат.
 
Борбордук Азиянын көчмөн элдеринде пайда болгон. 1859-ж. Улуу Британияда алгачкы Чоуган клубу уюшулган. 19-кылымда Англия жана Америкада кеңири ойноло баштаган. Түштүк Америкада, а. и. Аргенитинада поло оюнунда минилүүчү пони жылкысы багылгандыктан, бул оюн да өтө кеңири таралган. Учурда дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө мелдеш өткөрүлөт. чочко - ача туяктуулар түркүмүнүн чочколор тукумундагы сүт эмүүчү айбанат. Бакма 4. камандын 2 түрчөсүнөн (европа жана азия) неолит доорунда (б. з. ч. 4900-4000-ж.) колго үйрөтүлгөн. Чоуганын 44 тиши (12 маңдай тиш, 4 азуу тиш, 28 түпкү азуусу) болот. 2 катар жайгашкан 14 эмчеги бар. Жүнү суюк, катуу. Тоютту тандабай жейт. Негизинен эгиндин бардык түрүн (а. и. жүгөрүнү), тамыры тоют өсүмдүктөрдү, техникалык өсүмдүк калдыгын, көк чөп, силос, сенаж, тамак-аш калдыгын ж. б. жейт. Чоуган колдо багылган малдын ичинен көп тукумдайт жана тез жетилет. Мегежиндери 9-10 айлыгында (тирүүлөй салмагы 130-150 кгга жеткенде) куутка кошулат. Торопоюн 113-116 күн көтөрөт. Жылына эки жолу төлдөп, төлдөгөн сайын 8-10 (жакшы багылгандары 13-16, кээси андан да көп) торопой тууйт. Жаңы туулган торопоюнун тирүүлөй салмагы 1,2-1,3 кг, энесин 2 айга чейин эмет, бордолгон 6-7 айлыктарынын салмагы 90-100 кгга жетет. Асыл тукум мал өстүрүүчү фермаларда мегежиндер 5-6 жыл (торопойлор начар туула баштаганга чейин), камандар 7-8 жыл асыралат. Дүйнө боюнча 100дөн ашык породасы белгилүү. Чоуганын эт, эт-май жана май багытындагы породалары бар. Дүйнөдө эт багытындагы Чоугандар көп багылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
Чотоев Жакен Айтиевич

Чотоев Жакен Айтиевич (1935-ж. т., Ысык-Көл обл. Тоң району, Төрт-Күл айылы) - медицина илимдин доктору (1989), проф. (1992).
 
Харьков мед. институтун (1958). ММУнун жана СССРМИАнын фармокология ИИИнин аспирантурасын бүтүргөн (1964). КММИде ассистент, улук илимий кызматкер (1964-89), проф., лабор. башчы (198499). 1999-жылдан ОшМУда кафедра башчы болуп иштейт. Экстремалдык шартта организмдин биохимия жана биоэнергетикасы (гипоксия) боюнча адис. бОтан ашык илимий эмгеги, а. и. 1 монография, 1 окуу китеби, 13 окуу методикалык куралы бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чортеков Анварбек

Чортеков Анварбек (20. 10. 1920, Нарын обл., Ат-Башы району, Терек-Суу айылы - 29. 3. 1989, ошол эле жер) - Советтик Союз. Баатыры (1944Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 10 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 19 января (№ 3 (263)). — С. 1).
 
1943-ж. Советтик Армиянын катарына чакырылып, Улуу Ата Мекендик согушка (1941-45) катышкан. Воронеж жана 1-Украин фронтторунда салгылашкан. Днепр д-нын оң жээгинде жайгашкан Григоровка жана Луковицы айылдары (азыркы Украин, Черкассы обл., Канев району) үчүн салгылашта командирдин ордун ээлеп, өңүттү душмандарга алдырбай кармап турган. Согуштан кийин Кыргызстанда советтик жана партиялык кыз маттарда иштеген. Ленин, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган. Ат-Башы районунун борборуна эстелиги орнотулуп, Бишкек, Нарын шаарынын көчөлөрүнө жана Терек-Суу орто мектебине Ч-дин ысмы берилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чор-Тардуш-Ынанчу

Чор-Тардуш-Ынанчу - Күл тегинге арналып чегилген 8-кылымдагы таш эстеликтеги жазууда эскерилген кыргыз элчиси.
 
Аны кыргыз каганы 531-ж. Күл тегинди акыркы сапарга узатуу аземине өкүл кылып жиберген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чормонов Мелис Бакасович

Чормонов Мелис Бакасович (2.1. 1943-ж. т., Ысык-Көл обл., Темир айылы) - физик, физика-математика илимдин доктору (1985), проф. (1986). КМУну бүтүргөн (1964).
 
Кыргыз ССР ИАнын ФИде кенже, улук илимий кызматкер, лабор. башчысы (1965-75), ошол эле жерде Автоматика институтунда лабор. башчысы (1975-84), И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик институтунда улук окутуучу (1984-87), кафедра башчысы (1987-88), илимий иштер боюнча проректор (1988-94), 1994-жылдан Бишкек туризм академиясынын ректору. Катуу нерселердин механикасы боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгеги, а. и. 1 монографиясы жарык көргөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Чор-кайнар

Чор-кайнар - кыш мезгилинде катуу суукта дарыядагы суу тоңуп муз каптап калганда муз жарылган жерден суунун оргуп чыгып, кайра тоңуп калышы.
 
Жер астынан чыккан суулар да жер бетин каптал, тоңуп калышынан да пайда болот. Адатта суук катуу болгон аймактарда көп кездешет. Якутияда, Сибирь, Ы. Чыгышта «тарын» деп аталат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Табият
Чорго

Чорго, вентиль –
 
1)электр техникадa - токту бир гана багытка өткөрүүчү прибор. Чоргону ага кошулган чыңалуу бир уюлдуу болгондо биригүүчү жана башкача болгондо ажыроочу ачкыч катары кароого болот. Идеалдуу Чоргодо ток бир багытта болгондо өткөрүмдүүлүгү чексиз, башка багытта болгондо - нөлгө барабар. Иш жүзүндө Чорго катары пайдаланылуучу приборлордун каршылыгы чектүү гана болбостон, андагы чыңалуунун чоңдугуна жана ал аркылуу өтүүчү токко жараша болот. Чорголор башкарылуучу жана башкарылбоочу болот. Башкарылуучу Чорго аны ачуу-жабуу менен негизги чыгы шына кошулган чыңалууну гана эмес, кошумча башкаруу киришке берилген сигналды да башкарары менен айырмаланат. Башкарылбоочу Чоргонун мис. болуп түзөтүүчү диод, ал эми башкарылуучунуку - тиристор болуп эсептелет. Иыггөө приндиби боюнча Чоргоорду электрондук жана иондук (газотрон, игнитрон, электролиттик) деп бөлүүгө болот. Электрондук Чорго өз кезегинде вакуумдук жана жарым өткөргүчтүү болот.
 
2) техникадa - атайын профилдеги канал; мында суюктуктун же газдардын ылдамдыгы көбөйүп турат. Техниканын буу жана газ турбиналары, ракета жана аба-реактивдүү кыймылдаткычтар, газ динамикалуу лазер ж. б-да пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Чопо топурак

Чопо топурак - гранулометриялык курамы боюнча эң оор топурак тиби. Анын курамынын 40%тен көбүн 0,01 лтден майда бөлүкчөлөр түзөт (Н. А. Качанскийдин классификациясы боюнча).
 
Чопо топурак үч түргө айырмаланат: жеңил Чопо топурак (0,01 ммден кичине бөлүкчөлөр күл топуракта 50-60%, талаа топурагында 60-75%, шакардуу топуракта 40-50%); орто Чопо топурак (0,01 ж-иден кичине бөлүкчөлөр аталган топурак типтеринде 65-80, 75-85, 50-65тен жогору); Оор Чопо топурак (жогоруда аталган типтер 80-85, 65%тен жогору). Чопо топурак кумай топуракка салыштырганда ным сыйымдуулугу жогору, жылуулук өткөрүү касиети төмөн, топурактын майда бөлүкчөлөрү бирибири менен тыгыз байланышта, азык заттары арбын, бирок сууну начар өткөрөт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Топурак түрлөрү