Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Филогенез

Филогенез (гр. phyle – уруу, урук) – 1866-жылы Геккел тарабынан организмдердин тарыхый, уруулук, индивидуалдык өнүгүшүн билгизген термин. Жандуу жаратылыштын өнүгүү процессинде филогенез онтогенез менен тыгыз байланыштуу. Онтогенездин катмарында Филогенез жаралган. Филогенез менен онтогенездин биримдүүлүгүнүн идеясын Дарвин, Геккел, Мичурин жакташкан.

 Филогенез медицинада 
Филогенез медицинада — жандуу табияттын жана аны түзүүчү организмдердин өзүнчө топторунун тарыхый өөрчүү процесси. Филогенезди жана анын закон ченемин филогенетика (биология илиминин бөлүмү) изилдейт. Филогенез жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн, микроорганизмдердин эволюциялык өөрчүшүн жана алардын түпкү тегинин пайда болуусун изилдеп, ошондой эле туугандык байланыштарын аныктайт. Филогенездин илимий негизин Ч. Дарвиндин эволюциялык окуусу түзөт. Жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн филогенезинин схемасын «бутактаган дарак» менен салыштырса болот: негизги сабагы тиричиликтин алгачкы формасы болсо, бутактары анын кийинки көп сандаган татаалданган түрлөрү болуп эсептелет. Ар бир организм онтогенезде кыскача филогенезди кайталайт. Онтогенез менен филогенез тыгыз байланыштуу жана бир-бирине көз каранды.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Илим (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
 Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Категория:Биология
Акционердик коом

Акционердик коом (АК) — өз ишмердигин пайда табуу максатында ишке ашырган, акцияларды чыгаруу жана жайгаштыруу менен каражат тартуучу юридикалык жак. Акционердик коомдун катышуучулары (акционердин) коомдун милдеттенмелери боюнча жооп беришпейт жана өздөрүнө таандык акциялардын наркынын чегинде анын иши менен байланышкан чыгымдарды тартууга тобокелдик кылышатЮридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 . Акционердик коом акцияларды чыгарууга милдеттүү, салым кийирүүнүн түрүнө карабастан анын наркы Кыргыз Республикасынын улуттук валютасында көрсөтүлөт"Акционердик коомдор жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы.

 Ачык жана жабык акционердик коомдор 
 
 Коом ачык же жабык болушу мүмкүн, бул анын уставында жана фирмалык аталышында чагылдырылат. 
 Ачык коом өзү чыгарган акцияларды ачык жайгаштырууга жана мыйзам чегинде аларды эркин сатууга укуктуу. Акциялардын эркин сатылышын чектеген жоболордун уставда каралышы мүмкүн эмес. Ачык коомдордун акционерлеринин саны чектелбейт. 
 Жабык акционердик коом ачык коом болуп кайра түзүлгөндө жабык коомдо колдонулуучу чектөөнүн жобосу ачык акционердик коомдо жараксыз болот. 
 Жабык коом өзү чыгарган акцияларды ачык жайгаштырууга, дагы башка жол менен аларды сатып алууну адамдардын чексиз чөйрөсүнө сунуш кылууга укуксуз. Жабык коомдун акционерлеринин саны элүүдөн ашпоого тийиш. 
Эгерде жабык коомдун акционерлеринин саны ушул пунктта белгиленген чектен ашып кеткен учурда, аталган коом бир жылдын ичинде ачык коомго кайра түзүлүүгө тийиш. Эгерде анын акционерлеринин саны азайбаса, анда коом сот тартибинде жоюлууга тийиш. 
 Жабык акционердик коомдун акционерлери ошол эле коомдун башка акционерлери саткан акцияларды сатып алууда артыкчылык укугуна ээ.

 Дагы караңыз 
 Акционер

 Булактар 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Укук
Категория:Финансы
Категория:Банк иштери
Категория:Экономика
Таптар

Таптар – жалпы кызыкчылыктарга жана баалуулуктарга ээ коомдук, салыштырмалуу туруктуу социалдык топтор (мисалы:, дыйкандар, жумушчулар, буржуазия, орто таптары ж. б.). Таптар жана таптык күрөш тууралуу концепциялар Европада 19-кылымда кеңири жайылтылган (Сен-Симон, О. Тьерри, Ф. Гизо ж. б.). К. Маркс менен Ф. Энгельс таптардын бөлүнүшүн өндүрүштүн белгилүү бир ыкмалары менен байланыштырышкан жана таптар күрөшүн тарыхты кыймылдаткан күч деп эсептөө менен пролетариатка буржуазияны күч менен кулатып, тапсыз коомду курууга жөндөмдүү тарыхый миссияны таңуулашкан (Марксизм, Социализм). Социологияда коомду таптарга жана социалдык топторго (курактык, экономикалык, кесиптик, статустук ж. б.) бөлүүнүн ар кандай критерийлери сунуш кылынган (Социалдык стратификация, Катмар, Социалдык статус). Азыркы коомдо коомдук эмгектин бөлүнүшү, менчик мамилелери ж. б. факторлорго байланыштуу социалдык дифференциация менен интеграция процесстеринде өз ара кызматташтык, атаандаштык же келишпестик мамилелерде болгон көп сандаган катмарлар менен топтор пайда болушат; бул катмарлар менен топтор жалпы жонунан демократиялык принциптердин негизинде жөнгө салынышат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Тарых
Категория: Филология
Метемпсихоза

right|thumb|200px|Метемписихоза искусстводаМетемписихоза – жандын көчүп жайгашуусун белгилөөчү кийинки грек терминдеринин бири. Алгачкы жолу сицилиялык Диадордо, андан кийин Галенде, афродиялык Александрда жолугат, өзгөчө неоплатондук салттар үчүн мүнөздүү. Башка адамдардын (жаңы төрөлгөн баланын), жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн жана минералдардын же жогорулоо тартибинде – демондордун, кудайлардын денесине өлгөндөрдүн жанынын кайра жайгашуусу жөнүндө диний-мифологиялык окуу. Эски жана Жаңы дүйнөнүн көптөгөн көз карандысыз фольклордук салттары үчүн ырасталган.
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы

als:Wiedergeburt
ar:تناسخ
az:Reinkarnasiya
bg:Прераждане
ca:Reencarnació
cs:Reinkarnace
da:Reinkarnation
de:Reinkarnation
dv:އާތަމާލަ
el:Μετενσάρκωση
en:Reincarnation
eo:Reenkarniĝo
es:Reencarnación
et:Reinkarnatsioon
fa:تناسخ
fi:Jälleensyntyminen
fo:Reinkarnatión
fr:Réincarnation
fy:Reynkarnaasje
he:גלגול נשמות
hi:पुनर्जन्म
hr:Reinkarnacija
hu:Lélekvándorlás
ia:Reincarnation
id:Reinkarnasi
is:Endurholdgun
it:Reincarnazione
ja:転生
ko:환생
lt:Reinkarnacija
lv:Pārdzimšana
mdf:Реинкарнацие
mk:Реинкарнација
mr:पुनर्जन्म
nl:Reïncarnatie
no:Reinkarnasjon
pl:Reinkarnacja
ro:Reîncarnare
ru:Реинкарнация
sa:पुनर्जन्म
si:පුනර්භවය
simple:Reincarnation
sk:Reinkarnácia
sl:Reinkarnacija
sq:Rimishërimi
sr:Реинкарнација
sv:Själavandring
te:పునర్జన్మ
tl:Muling pagkakatawang-tao
tr:Reenkarnasyon
uk:Реінкарнація
ur:تناسخ
vi:Đầu thai
yi:גלגול
zh:轉世
Тард Габриэль

Тард Габриэль (1843–1904) – француз социологу, социологиядагы психологиялык багытты жактоочу. Дюргейм менен талаш-тартышка түшүп, социологияны биологиялык-организмдик концепциядан бошотууга аракеттенген. Ошону менен бирге өзү да коомду мээ, клетка менен салыштырып, бир жактуу жөнөкөйлөтүп элестеткен. Ушунун негизинде коом бири-бири менен мурдатадан жыйылган маалыматтар (билим, дин, ишеним, жөн ишенүүлөр, каалоолор ж. б.) аркылуу пикир алышып байланышуучу көптөгөн элементтерден (адамдардан) турган өзгөчө маалыматтык система болот.

Коллективдүү (социалдык) психологиядан турган бул системанын функциясын изилдеп үйрөнүү социологиянын негизги максаты болуп эсептелет. Ал эми кишинин өз ара мамилелешүүсүн социологиянын элементардык фактысы болот, ал эми бул мамилелешүүнүн системасы коомдук турмуштун негизин түзөт. Мамилелешүү системасы (тарбия) аркылуу Адам социалдык психология чөйрөсүнө, маданияттын айрым элементтерине аралашып кирет да, коомдун ажырагыс бөлүгү болуп калат. Адамдын башка адамдардан таасир алып, аларды туурап, жолдоо механизмине өзгөчө маани берген жана ал механизмдин мыйзамдардын изилдеп үйрөнүү коомдук илимдин башкы милдетин түзөт деген. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты
Категория: Филология
Тарский Альфред

right|thumb|250px| Альфред Тарский 

Тарский Альфред (1902–1988) – польшалык логик, математика, илим методологу жана аналитикалык философиянын Львов-Варшава мектебинин эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири. 1938-жылдан АКШда жашаган. Тарскийге моделдер теориясы, анын түшүнүктөрүнүн аныкталмасы боюнча, математикалык логиканын жана математика негиздеринин ар түрдүү бөлүктөрү, алардын чыгарылып чечилүүлөрү бир катар маанилүү, белгилүү жетишкендиктер, натыйжалар тиешелүү. 

Логикалык семантиканы негиздөөчүлөрдүн бири. Анын чыгармачылыгында дедуктивдик илимдердин методологиялык проблемаларын, илимий аңдап-билүүдөгү формалдык методдордун (аксиоматикалык метод, формализациялоо ж. б.) аңдап-билүү мүмкүнчүлүктөрүн жана колдонулуучу чектерин изилдөө бир кыйла орун ээлеп турат. Формалдашкан тилдердеги чындык түшүнүгү» (1936) деген эмгегинде логикалык семантиканын жана метологиканын дагы илгерилеп өнүгүшүнө негиз салган. Анда формалдашкан теориялардагы чындык түшүнүгүнүн өзгөчө мазмунун жана аны пайдалануунун жолун ачып көрсөткөн; формалдашкан тилдердин чоң тобу үчүн чындык түшүнүгүнө аныктама берген. 

Философиялык – методологиялык көз караш боюнча алганда, бул эмгектеги эң маанилүү натыйжа-формалдашкан теориялардын таасирдүү мүмкүнчүлүктөрүндөгү ички чектелүүлөрдү далилдегендик болуп саналат. Тарскийдин жетишкендиктери илимий билимди толук формалдаштырууга эч болбогондо ынануу жолунда маанилүү учур (веха) болду, ошондой эле аңдап билүүдө мазмуундуулук менен формалдуулуктун диалектикалык байланышын терең элестетүүгө мүмкүнчүлүк берди. Тарскийдин эмгеги айрыкча семиотиканын өнүгүүсүнө чоң таасир тийгизди, формалдык методдорду мазмундуу проблемаларды жана теорияларды анализдөөгө колдонууда үлгү болуп кызмат кылды. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория: Адабият теориясы
Категория: Маданият
Категория: Кыргыз адабияты
Категория: Филология
Суфизм

Суфизм (араб. саф – таза, аль-саффа – кайыр, садага жыйноо, суф-жүн, монахтын, дербиштин орой түктүү кийими) – Исламда 8–9-ккылымдард келип чыгып, Араб халифатынын өлкөлөрүнө тараган диндик-мистикалык (кереметке, сыйкырга ишенүү) окуу, багыт.

Алгачкы Суфизмге айрым материалисттик элементтери бар панитеизм мүнөздүү. Бара-бара неоплатонизмдин, индиялык философиянын христианчылыктын айрым идеяларынын таасири астында С. аскетизм жана барып турган мистицизм С. борбордук орун ээлеп калышат. Суфизм жактоочулар кудай гана бар, ал эми айлана-чөйрө жана кубулуштар анын чыгармачылык энергиясы (эманациясы) дешет да, жашоонун эң жогорку максаты-адам жанын Кудай менен мистикалык кошуу деп жарыялашат жана Жер жүзүнө тиешелүүнүн барынан кечип кетүүнү талап кылышат. 

Суфизм окуусу боюнча Кудай менен кошулуу экстаз (элирип, өзүн өзү унутуу даражасына жеткен абал) абалында өтөт. Мына ушунда гана Адам чыныгы болмушка (хасикатка) жетмекчи.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Сүйлөө

Сүйлөө — адамдардын өз ара катнашуу куралы катары жогорку нерв ишинин жардамы менен пайда болгон кишиге гана таандык өзгөчө аракети. Кишилер айлана-чөйрөдөгү буюмдарды, кубулуштарды түздөн-түз, сезүү органдарынын жардамы жана сөз аркылуу кабыл алат.
Сүйлөө ар бир жекече адамга таандык болуп, айлана-чөйрөгө байланыштуу өзүнчө тил болуп жаралат жана өнүгөт, өсөт. Тил аркылуу адамдын ою, пикири сүйлөө түрүндө берилет. Ар бир сөздүн сүйлөө тартиби, мааниси, кооздугу, үнү, ылдамдыгы жеке адамдын сүйлөөсүнө байланыштуу болот.
Сүйлөөнүн негизги мааниси анын түшүнүктүү жана тил менен байланыштуу айтылышында. Тил адамдын кылымдардан келе жаткан сөздөрүнүн тажрыйбасын корутундулайт. Бул тажрыйба элдин тарыхый өсүшүнүн, адамзаттын эмгегинин негизинде пайда болот. Сүйлөөнүн негизги функциясы пикир алмашуу, ойлонуу жана корутундулоо болуп саналат. Сүйлөө сырткы (кадимки сүйлөө) жана ички болуп бөлүнөт. Кадимки сүйлөө кишилер өз ара катнашуу максатын көздөгөндүктөн даана, так, түшүнүктүү айтылууга тийиш. Ал пикир алмашуудан башка дагы көп милдеттерди аткара алат.
Ички сүйлөө адамдын тигил же бул маселе жөнүндө өзү менен өзү пикирлешүүсү болуп, аң-сезим, ой жүгүртүүдө мааниси чоң. Ал айтылбайт жана жазылбайт. Ички сүйлөөдө тил каражаттары менен катар көмөкчү каражаттар (элестер, схемалар, образдар жана башкалар) да колдонулат. 
 Колдонулган адабияттар 
 Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/ Башкы ред. Борбугулов М. Б.; 
 Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8 Категория:Медицина
Сүрүп чыгаруу

Сүрүп чыгаруу – психоанализдин негизги түшүнүктөрүнүн бири; «Мен» үчүн ылайыксыз импульстарды жана каалоо сезимдерин эс-акыл чөйрөсүнөн эс-акылдан тышкаркы аймакка Сүрүп чыгаруу активдүү унутуудан турган психиканын коргонуу механизми.

Сүрүп чыгаруу ага таандык умтулуу, каалоо энергиясын сактап калат; кайрадан эс акылга кайрылып келүүгө умтулуп, ал башка сүрүлүп чыккан нерсе менен ассоциацияланып, психологиялык комплекстерди түзүшү мүмкүн. Сүрүлүп чыккандын толук жоголуп кетүүсү кээ бир толук сублимация учурлардында болушу ыктымал.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Сфералардын гармониясы

thumb|right|300px|Дүйнө гармониясы, 1806 ж.
Сфералардын гармониясы – сфералардын музыкасы, планеталардын (Күн, Ай жана планеталык «сфералардын») музыкалык тыбышы жөнүндө антикалык окуу, б. а. пифагордук жана платондук салттарга мүнөздүү болгон, космостун музыкалык – математикалык түзүлүшү. 

Орто кылымдарга таандык латын тилинде жазылган тексттерде да «асмандын (же дүйнөнүн) гармониясы (музыкасы)» термини колдонулган. Байыркы грек философиясына Сфералардын гармониясы жөнүндө окууну алгач Пифагор киргизген. Пифаргорчулар ааламды «гармония жана сан» деп эсептешкен. Аристотелдин пикирине ылайык, «аралык боюнча өлчөнгөн (асман телолорунун) ылдамдыгы, бири-бирине интервалдардын консонансынын бийиктигиндей катнашта турушат», ошондуктан, «асман телолорунун айланып жылышында чыккан үндөр, табышмактар, гармонияны дооштор, дабыштар пайда кылат». Афродисиялык Александрдын ою боюнча, тыбыштын бийиктиги асман затынын ылдамдыгына пропорциалдуу; Цицерондун айтуусунда астралдык гамманын эң жогорку тыбышы кыймылсыз жылдыздардын сферасына, эң астыңкысы – Айга тийиштүү. 

Платондун Эра (заман) жөнүндө эсхатологиялык мифинде сфералардын гармониясы идеясынын ыңгайлашына анын узак жашоосуна жана абдан зор ийгиликке жетүүсүнө өбөлгө болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Категория:Байыркы грек философиясы
Сциентизм

Сциентизм (лат. scientia анг. Sciemce – билим, илим) – коомдун маданият системасында жана идеялык турмушунда илимдин ролун абсолютташтыруу концепциясы. 

Сциентизм илимдин үлгүсү катарында табыгый илимдерди жана так илим деп аталган илимдерди алат, мисалы, математиканы. Ошону менен бирге эле илимди адамга каршы зыяндуу күч катарында баалаган ар кандай антисциентизмдин түрлөрү да кездешет. Чындыгында Сциентизм да, антисциентизм да бир жактуу, чала көз караштар. Дүйнөнүн, коомдун, адамзаттын өнүгүүсүндө бардык илимдердин ролу маанилүү, бардыгынын прогрессивдүү функциялары бар, бирок, бары бирдей деңгээлде эмес. 

Сциентизмдин келип чыгышынын негизги себептеринин бири илимий-техникалык прогресстин жетишкендиктери болгон. Ал эми антисциентизмдин келип чыгышына ошол илимий-техникалык жетишкендиктердин адамзатка алып келүүгө мүмкүн болгон зыяндары себеп болгон. 

 Колдонулган адабияттар 
Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Категория:Философия
Формалдык социология

Формалдык социология – 19-кылымдын аягында 20-кылымдын башында пайда болгон социологиянын багыты. Анын өкүлдөрү эволюционисттик субстанциянын предмети – туруктуу социалдык форманын универсалдуулугу. Классикалык социологиянын өнүгүшүндө жана формалдашуусуна, Формалдык социологиянын өнүгүшүнө В. Дильтей, Г. Зиммель, Ф. Теннис, Л. Фон, Веце көп эмгектенишкен. Формалдык социология жалпы философиялык этиканын бөлүгү.
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Социология
Категория:Инсандар
Формалдык этика

Формалдык этика – Этиканын бир бөлүгү, аспектиси, анын негизинде (моралдык-укуктук) жүрүм-турумтун моралдык укуктун формасы изилденет. Формалдык этика – этиканын маанилүү бөлүгү, Формалдык этиканын тууралыгы маанилүү жүрүм-турум болуп саналат.
 Колдонулган адабияттар 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
Категория:Этика
Бабанский Юрий Константинович

Юрий Константинович Бабанский (1927–1987) – педагогика илимдеринин доктору, профессор. Окутуу процессин оптималдаштыруу теориясын иштеп чыккан. Бул теорияны стратегиялык жана практикалык мүнөздөгү педагогикалык көйгөйлөрдү чечүүнүн бирден бир жолу катары эсептеген. 

Окуучулардын билиминин кунарсыздыгынын себептерин астейдил, ар тараптуу айкындоонун негизинде мектептердеги ордуна калуучулуктун алдын алуунун эффективдүү формаларын жана ыкмаларды тандап алуу боюнча конкреттүү сунуштарды, кеңештерди иштеп чыккан. Ошондой эле педагогдук эмгекке илимий негизде уюштуруу теориясынын түптөлүшүнө да чоң салым кошкон.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
 
Категория:Педагогика
Категория:Инсандар
Модель

thumb|200px|үч өлчөмдүү компьютердук модельМодель (фр. modele , лат. modulus – чен, үлгү, норма, өрнөк). Логикада, илимдердин методологиясында оригиналдын модели – табигый же социалдуу реалдуулуктун белгилүү бир фрагменти, адамзат маданиятынын жемиши, концептуалдуу-теориялык түзүлүш жана башка арадагы тааным каражаты. Модель менен объектинин ортосунда белгилүү бир окшоштук, аналогия орун алуусу зарыл. Мындай аналог өзгөчөлүкгү жөнүндө билимдерди сактоого жана кеңейтүүгө, өзгөчөлүктү башкадан конструкциялоого, өзгөртүп түзүүгө жана башкарууга кызмат кылат. 

Модель - таанып билүү менен тажрыйбада белгилүү бир билимдин мейкиндиги, фактылардын жана катыштардын ушул же башка бир билимдер мейкиндигиндеги жөнөкөйрөөк, көрсөтмөлүүрөөк структура түрүндө чагылдырган, ага кошумча оригиналы тууралуу жаңы маалыматтардын камтыган орун басчулары. Таанып билүүчү объектисин кайсы бир жагынан алмаштырган, ал жөнүндө мурдатан белгилүү жана айрым тааныла элек маалыматтарды (жаңы билимди) берүүгө мүмкүн болгондой окшоштук катышта (же шайкештикте) болгон башка объект, табигый же жасалма система. Белгилүү бир шартта Моделде жүргүзүлгөн изилдөөнүн жана иштеп чыгуунун натыйжасы оригиналга жайылтылат. Логикалык көз караштан алып караганда мындай жайылтуу изоморфизм жана гомоморфизм катыштарына негизделет.

Модель менен объектинин аналогиялуулугу физикалык белгилеринде, же аткарган функцияларында, же алардын «турум-турпатын» мүнөздөгөн математикалык туюндурмалардын теңдештигинде болот. Объект менен анын моделинин шайкештик даражасы окшоштуктар теориясынын критерийлери менен аныкталат. Объектинин моделдешкен жагы менен моделдин табиятына жараша «математикалык» жана «физикалык» («предметтик») моделдерге ажырайт. Моделденүүчү объектинин белгилүү касиеттери кандай формула менен жазылса, сөзсүз анын «математикалык» моделинде да ошол формула менен жазылат. Моделдер объектинин айрым касиеттерин же функцияларын (мындай учурда функционалдык моделдер аталат) чагылдырганына карата «толук» жана «бөлүгүнүн» модели боло алат. 

Моделдердин түрлөргө ажырашы шарттуу гана. Электрондук-эсептөө техникаларын, компьютерлерди колдонуп, моделдөдөн алынган математикалык моделдер азыркы учурда кеңири пайдаланылат. Мындай моделдердин артыкчылыгы – универсалдуулугунда, ыңгайлуулугунда, ыкчамдыгында жана чыгымы аз, арзандыгында.
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8

Категория:Философия
Категория:Батыш философиясы
az:Model
Байсалов, Жоомарт Усубакунович

Жоомарт Усубакунович Байсалов (1949, Ысык-Көл району) – педагогика илимдеринин доктору (1998), профессор (2001), РФ социалдык жана пед. илимдер академиясынын академиги (2000). Пржевальск мамлекеттик педагогика институнун физика-математика факультетин бүтүргөн (1970). Пржевальск мамл. пед. ин-тунда окутуучу (1970), Респ-калык мугалимдердин билимин өркүндөтүү ин-тунда методист (1970–1974), Кыргыз ССРнин педагогика илим-изилдөө ин-тунда кенже ил. кызматкерден, бөлүм башчылыкка чейинки (1974–1992), Кыргыз мамл. улуттук ун-тте доцент (1990–1995), И. Арабаев атн. Кыргыз мамл. пед. ун-тинде кафедра башчысы (1995–1998), Ж. Баласагын атн. Кыргыз улуттук ун-тинде кафедра башчысы (1998–2002) болуп эмгектенген. 

Байсалов математиканы окутуунун теориясы жана методикасы жаатында 110дон ашык илимий эмгектерди жараткан. Алардын ичинен 2 монография, 13төн ашык окуу-методикалык колдонмолорду жазып, 12си Москва, Санкт-Петербург, Мюнхен, Алматы, Ташкент, Шымкент ш-дагы басмаканалардан жарык көргөн. Б. КР улуттук аттестациялык комиссиясында эксперттик комиссиянын (1998–2000), педагогика илими боюнча докторлук (кандидаттык) ил. даражаны ыйгаруу адистештерилген кеңешинин (2001-жылдан) мүчөсү, ал эми 2002-жылдан бери КР өкмөтүнүн алдындагы илим жана интеллектуалдык менчик боюнча мамл. агентстводо эксперт. 

Байсаловдун жетекчилиги менен 2 кандидаттык жумуш корголгон. Азыр 5 аспирантка жетекчи, 2 докторантка кеңешчи. Б. 2003-жылдан февраль айынан И. Арабаев атн. КМПУнун алдындагы педагогика жана психология ин-тунун директору.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
 
Категория:Педагогика
Тарыхый мектеп

Тарыхый мектеп – 19-кылымдын ортосунда Германияда пайда болгон саясий экономиянын багыты. Тарыхый мектептин негиздөөчүсү катары Ф. Лист аталып жүрөт. Анын В. Рошер, Б. Гильдебранд, К. Книс ж. б. теоретиктери саясий экономияга тарыхый методду киргизүүгө кылган аракеттери үчүн аталган багыт тарыхый мектеп деген атка конгон. Тарыхый мектептин өкүлдөрү саясий экономиянын негизги милдети катары чарбалык кубулуштарды сүрөттөп жазууну аташкан. 

Бардык өлкөлөр үчүн жалпы болгон объективдүү экономикалык мыйзамдардын болушун четке кагышкан, ар бир өлкөнүн экономикалык өнүгүшүнүн кайталангыс жолдорун баса белгилешкен. Тарыхый мектеп саясий экономияны улуттук экономия тууралуу окуу менен жаңылыш алмаштырышкан. 19-кылымдын 70–80-жылдарында тарыхый мектеп саясий экономиянын башка мектептери тарабынан четке сүрүлүп калган. Тарыхый мектептин негизги идеялары кийин жаңы (жаш) тарыхый мектептин өкүлдөрү тарабынан улантылган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Категория:Тарых
Категория:Маданият
Категория:Филология
Бенжамин Франклин

thumb|Franklin, 1825
Франклин Бенжамин (1706–1790) – америкалык ойчул, илимпоз, экономист, публицист жана саясий ишмер. Эгемендиктин декларациясы жана АКШ конституциясынын түзүүчүлөрүнүн бирден бир өкүлү. Саясий көз караштары боюнча Франклин Демократ. Учурдагы коомдук түзүлүштү реформалар аркылуу өркүндөтүү керек деген пикирди айткан. Өзүнүн чыгармаларында Франклин Кул элөөчүлүктү жана кул сатуучулукту кескин түрдө сындап, негрлердин жана индецтердин укугун коргогон. Франклин философиялык көз караштары Локк, Шефтсбери, У. Коллинз, Пристли сыяктуу философтордун чыгармачылыгы таасири астында калыптанган. Кыймылды материянын имманенттик касиети катары караган. Табиятта көз карандысыз мыйзамченемдүүлүктөр бар деген пикирге кошулган.
 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9

Категория:Инсандар
Категория:Саясат таануу