Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Муканна көтөрүлүшү

МУКАННА КӨТӨРҮЛҮШҮ – 776–783-жылы Орто Азияда араб бийлигине жана жергиликтүү феодалдарга каршы чыккан элдик көтөрүлүш. Жетекчиси Хашим ибн-Хаким, ылакап аты Муканна (арабча – чүмбөттүү). Аны айрымдары кир жуугуч десе, башкасы кийиз баскыч деп жазат. Муканна элди Аббасилерге (Араб халифтиги) каршы көтөрүлүшкө чакырган. Аны камакка алышып, Багдад түрмөсүндө отургузушкан, бирок андан качып чыгып, Орто Азияга кайтып келген. Мервде Аббасилерге нааразы болгондорду топтойт, аны жактагандардын саны өскөн. Тарыхчы Наршахинин маалыматы боюнча Согдуда да көптөгөн айыл-кыштактардын калкы исламды таштап, Муканнанын окуусуна өтөт. Муканна «кудайдын атынан сүйлөп жатам, мага бардыгыңар баш ийишиңер керек» деп жарыялаган. Өзүн колдогондорго аларды бейишке чыгарууну убада кылган, каршы болгондорду тозокко салам деп коркуткан. Акырындык менен көтөрүлүшчүлөр Бухара аймагынын айрым жерлерин ээлешген. Бухаранын жанындагы Наршах кыштагы көтөрүлүштүн борборуна айланган. Айыл башкаруучусу да Муканна тарапка өткөн. 776-жылы бул жерде алгачкы жолу Араб халифтигинин аскерлери менен кагылышуу болуп, көтөрүлүшчүлөр 700гө жакын адамынан ажырап, жеңилип калышат. Халифтиктин аскер башчысы көтөрүлүш-чүлөрдүн жол башчылары менен көтөрүлүштү токтотуу жөнүндө сүйлөшүүгө аракет кылат, бирок ошол эле жылы Наршахта кайрадан көтөрүлүш чыгат. Өкмөт аскерлери Наршахты төрт ай бою камалашкан. Көтөрүлүш-чүлөр өз эрки менен багынбай тургандыгына көзү жеткенден кийин камалоочулар башкы дубал мунараларынын биринин астын билгизбей казып кулатышкан. Көтөрүлүшчүлөр аскерлердин кысымына туруштук бере алган эмес. Наршах башкаруучусу жана көтөрүлүш-түн жол башчылары өлтүрүлгөн. Тирүү калгандары Муканнага качып барышкан. Бул кезде Муканна көтөрүлүштүн негизги борборунун бири болуп калган Кашкадарыя өрөөнүндө эле. Көтөрүлүштүн башталышында айрым жергиликтүү феодалдар да Муканнаны колдогон. Бирок алар Наршахтагы жеңилүүдөн кийин өкмөт аскери тарапка өтүп кетишкен. Эмир көп сандаган аскер чогулткан. Анын жарымын букаралык дыйкандар кошууну түзөт. Аларга 3 миңден ашык кол өнөрчүлөр курал-жарак, таш ыргытуучу машиналарды жасоо менен кызмат көрсөткөн. 778-жылы Самаркан алынганда, көтөрүлүштүн борбору Санамга көчкөн. Халифтиктин аскерлери бул шаарды 4 жыл камоого алган. Көтөрүлүшчүлөр тышкы дүйнө менен байланышы үзүлгөн шаарды туруктуулук менен коргошкон. Көтөрүлүшчүлөр жеңилип, 783-жылы шаар кулаган. Муканна өз жанын өзү кыйган. Бирок, Муканнанын жактоочулары көпкө чейин элди Аббасилердин үстөмдүгүнө каршы күрөшкө чакырып турушкан.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Байыркы чуст металл өндүрүшү

Байыркы чуст металл өндүрүшү- Фергана өрөөнүндө кен-байлыктардын молдугу металл өидүрүү жанаа андан буюмдарды жасоонун жогорку деңгээлде өнүгүшүнө мүмкүнчүлүк түзүлгөн. Фергананын Тентексай, Капыррават, Төөмоюн деген жерлеринен жез алынган. Болжолу, Чуст тургундары Чаткал тоо кыркасынын түш. этегинен, Гава дарыясынын өрөөнүнөн жезди казып алышкан. Өзгөчө Фергана тоо кыркасында калай кенинин болушу металл өндүрүүгө жакшы шарт түзгөн. Чуст жана Дальверзин эстеликтеринен металл өндүрүүнүн кыйла деңгээлин чагылдырган металл уюткулары, шлак, татаал түзүлүштөгү кооздуктарды куюш үчүн даярдалган таш калып табылган. Чуст маданиятына таандык металл буюмдарынын көпчүлүгү колодон куюлган. Ошондой эле калай, мышьяк кошулган буюмдар да кездешет. Фергана өрөөнүндө колого коргошун, висмут, сурьма кошулуп даярдалган буюмдардын болушу мүнөздүү. Колодон эмгек шаймандары (орок, көзөөч, бычак ж.б.) согуштук куралдар (найзанын башы, жаанын жебеси), ат жабдыктар (ооздук жана анын төңөлүгү), кооздук жана тиричилик буюмдары (күзгү, шуру, асынып жүрүүчү кооздуктар) жасалган. Ошол эле учурда жерди иштетүү үчүн колдонулуучу таш кетмендер, орок сымал таш бычактар, жаргылчактар, кенташты (руданы) майдалоо үчүн пайдаланылуучу таш балкалар кездешкен, ошондой эле металл буюмдарды куюш үчүн чегип даярдалган калыптар, чопо идиштердин бетин жылмалоочу таштар, металл курчутуучу бүлөөлөр, чокмордун башы катары колдонулуучу таштар табылган
 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы редактор Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Мулхакат ас-сурах

«МУЛХАКАТ АС-СУРАХ», «Ас – Сурах эмгегине кошумчалар» – тарыхчы-илимпоз Жамал Каршинин араб тилинде жазган эмгеги. «Мулхакат ас-Сурах» лингвистикалык эмгекке кошумча иретинде жазылып, тарыхый биографиялык жана тарыхый-адабий негизде иштелген. Бул эмгекте Теңир-Тоодогу Караханийлер доорунун жана андан кийинки мезгилдин (10–13-к.) тарыхы үчүн бир катар оригиналдуу маалыматтар камтылган. Бул китептеги айрым маалыматтар 11-кылымда Теңир-Тоодо жашаган тарыхчы ал-Алмайинин бизге жетпей калган «Кашкардын тарыхы» чыгармасынан алынган. Азыркы мезгилде «Мулхакат ас-Сурахтын» эки кол жазмасы белгилүү (экөө тең Санкт-Петербургда).

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Булактар
Категория:Китептер
Категория:Чыгыш Түркстан
Байыркы ирригациялык курулмалар

Байыркы ирригациялык курулмалар - Кыргыз жергесинин тоо этектериндеги түздүктөрү коло доорунан тартып өздөштүрүлүп келген. Фергана, Чүй өрөөндөрүндөгү эстеликтер байыркы дыйканчылык, суу бойлоп жайгашкан алгачкы туракжайлар тууралуу кабар берет. Дыйканчылыктын гүлдөп өсүшү климат жана сугат ишкердиги менен тыгыз байланыштуу болгон. Орто Азияда алгачкы сугат арыктары жана суу топтой турган жерлер энеолит (б. з. ч. 4-3 миң жылдыктар) доорунан тартып белгилүү. Окумуштуулардын кийинки жылдардагы изилдөөсүнө караганда мындан 20002700 жыл мурда, эрте темир доору мезгилинде Жетисуу аймагында жашаган калктын бир бөлүгү отурукташышып, жер иштетишкен. Кыргызстанда ирригациялык курулмалар (суу куурлары) Чүй жергесинде (Төкөлдөшарык, Ташарык, Жыламышарык, Өтөгөнарык, Сайарык) орто кылымдардан баштап ишке киргизилген. Кээ бир жерлерде жер астынан чыккан суу үчүн майда арыктарды пайдаланышкан. Кыргыз жергесиндеги б. з. ч. арыктар, туракжай орундары жеткиликтүү изилдене элек.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. /Башкы редактор Асанов Ү. А. К 97 Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Борбордук Азия‎
Категория:Тарых
Категория:Археология‎
Байыркы акча-товар мамилелери

Байыркы акча-товар мамилелери. Алгачкы жамааттык бирикмелердин ортосунда өзүлөрүндө болгон буюмдарды башка бирикмеде даярдалган буюмга алмашышкан. Мындай жөнөкөй алмашуу акча-товар мамилелеринин алгачкы белгилеринин пайда болушуна түрткү болгон. Уруулар арасында тери, сөөк жана курал жасоого ыңгайлуу таш тектерин алмашышкан. 

Кийин алмашууда көп колдонулган товарлардын түрлөрү келип чыккан. 18-кылымга чейин Инди океанынын жээктеринде алмашуу товары катары каури үлүлдөрү кызмат кылган. Алардын негизинде өзгөчө акча системасы иштелип чыккан. Мисалы, Африка аймагында жипке тизилген 40 кауриден турган шнур (боо) деп аталган акча системасы болгон. 50 шнур бир «башты» (2000 каури) түзгөн. Тышкы соодада 3 баш бир долларга тете болгон. 

Меланезияда акча кызматын акула тиши, Калимантанада уйдун башы, Түндүк Америка индеецтеринде вампун (раковинадан, үлүлдөн тизилип жасалган) курлары, Африкада пилдин сөөгү, кырдуу туз сыныктары, Моңголияда таш чай (такта чай), байыркы кыргыздарда тыйын чычкандын териси (тыйын деген ушундан калган) өз ара байланыштарда колдонулган. 

Адамзат тыйын чыкканга чейин тыйындын милдетин аткарган жүздөн ашык нерсени пайдаланышкан. Ар кандай көлөмдөгү куйма металлдар товар алмашууда тез орун алган. Себеби, ал бузулбайт, көп орунду ээлебейт, сактаганга жана алып жүргөнгө өтө ыңгайлуу. Кийинчерээк соодада орчундуу орунду алтын, күмүш ээлейт. Алардан алгачкы тыйындар жасала баштайт. Тыйындын мекени Кичи Азиядагы Лидия эсептелет. 

Биринчи тыйындар биздин заманга чейинки 7-кылымдан белгилүү. Кыргызстанда эң байыркы товар алмашуу мамилесин коло доорунун айрым эстеликтери аркылуу баамдайбыз. 1958-жылы Сокулуктан биздин заманга чейинки 2-миң жылдыкка тиешелүү 17 коло орогунун тобу табылган. Орокторду жергиликтүү уста жасаганы эч талашсыз жана алар алмашуу үчүн жасалган деп болжоого болот.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория:Коом
Мустье доору

МУСТЬЕ ДООРУ – палеолиттин эң акыркы мезгили. Б. з. ч. 150–120-миң–40–35-миң жылдыктарда өкүм сүргөн. Бул доорду «ортоңку палеолит» деп да аташат. Доордун аталышы 19-кылымдын орто ченинде Францияда ачылган Ле-Мустье үңкүрүнүн аты менен байланыштуу. Олдувай, ашель доорлоруна салыштырмалуу мустье эстеликтери Евразиянын көп жерлеринде кездешет. Куралдар ар кандай эмгек процессине ылайыкташтырылып жасалган. Мис., кыргыч сымал куралдар менен аңчылыкта өлтүрүлгөн жаныбарлардын этин кесүүгө жана терисин иштетүүгө мүмкүн болгон. Башы учтуу куралдар сайуу, кесүү үчүн пайдаланылып, канжар, бычак катары колдонулган. Таш куралдары жыгачты жана сөөктү иштетүү үчүн пайдаланылган. Аңчылык жашоонун негизги булагы болгон. Аңчылык куралдары төмөнкү деңгээлде болсо да палеоантропторду курчап турган жаныбарлардын молдугу, мергенчилик кылуунун натыйжалуулугу алардын жанын багууга мүмкүнчүлүк берген. Өсүмдүктөр байыркы адамдардын тамактануусунда маанилүү орунду ээлегендиктен, жыйноочулук өз маанисин жоготкон эмес. Бирге жашап, топ-тобу менен азык табуу палеоантроптордун социалдык бирикмесинин кыйла өнүгүшүнө алып келген. Белгилүү деңгээлде эмгекти жынысына, жашына жараша бөлүштүрүүнүн тартиби болгон. Мындай социалдык бирикме уруулук түзүлүштүн калыптанышына негиз түзгөн. Мустье доорунда өлгөн адамга өзгөчө мамиленин, көмүүнүн атайын жөрөлгөлөрүнүн калыптанышы келечекте жалпы адамзат маданиятынын өнүгүшүнө жаңы сапаттуу баскыч болгон. Мындай жаңы көзкараштын өнүгүшү коомдук мамиленин андан ары татаалданышына гана эмес, палеоантроптордун ичиндеги жаңы социалдык байланыштын келип чыгышына түрткү болгон. Евразия чөлкөмүндө 60тан ашуун палеоантроптордун сөөк калдыктары антропологиялык жактан толук изилденген. Алар баш сөөгүнүн түзүлүшү жагынан азыркы адамдардан жантайма чекеси, көзүнүн үстүндөгү дөңсөөлөрү, көлөмдүү ээги жана тиштеринин чоңдугу менен айырмаланган. Сөөктүүлүгүнө караганда шамдагай жана күчтүү болушкан. Алардын мээсинин тиричилик жана сүйлөө үчүн маанилүү болгон бөлүгү өнүккөн. Кыргызстандагы Мустье дооруна таандык эстеликтер – Тосор, Георгиевка дөңсөөсү, Капчыгай, Юрташсай жана башка.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Мусулманкул

Мусулманкул (1794–1852) — Кокон хандыгындагы кыргыз жана кыпчактардын таасирдүү төбөлү, хандыкта аталык кызматын аркалаган. Ал анжияндык кыпчактардан чыккан. Мусулманкул кетментөбөлүк кыргыздардын жээни жана ошол эле учурда күйөө баласы болгондуктан, кыргыз төбөлдөрүнүн бир тобу аны жактаган.

1843-жылы Мусулманкул менен Шады датканын ордодогу кутумунун натыйжасында Нүзүп бий өлтүрүлүп, Шераалы хандын бийлигин Мусулманкул иш жүзүндө өз колуна алган. Алайлык кыргыз төбөлдөрү анын таасирин төмөндөтүү максатында Шераалыны өлтүрүп, такка Алим хандын уулу Шах-Мурадды отургузушкан. Бирок жети же он бир күндөн кийин Мусулманкул Шах-Мурадды кулатып, Шераалынын Жаркынайымдан төрөлгөн тун уулу 14 жаштагы Кудаярды хан көтөргөн. Бул окуя 1845-жылы болгон. Мусулманкул өзүн аталык деп жарыялап, мамлекеттеги бийликти толук колуна топтогон.

1844–1853-жылдары Мусулманкул баштаган кыргыз-кыпчак төбөлдөрүнүн бийлик талашуу аракеттеринен улам Түндүк Кыргызстанда Кокон бийлигин чыңдоо жана орус баскынчылыгына каршы туруу маселелери экинчи орунга түшүп калган. Мындай жагдай Россиянын Кыргызстанды каратуусуна шарт түзгөн. Мусулманкулдун бийлигине каршы алайлык Алымбек датка баштаган кыргыздар гана эмес, Ташкенттин кушбеги Нармамбет кыпчак да оппозицияда турган. 1850–1851-жылдары Нармамбет ташкендик казак, таластык жана чүйлүк кыргыздардын бий-манаптарын колго алуу менен таасирин күчөтүп, Мусулманкулга ачык каршы чыккан. Аны ордодо да бир катар өзбек, кыргыз жана кыпчак феодалдары колдогон.

Мусулманкулдун күчтөрү менен анын каршылаштарынын чечүүчү салгылашуусу 1852-жылы күздө Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгышындагы Былкыллама деген жерде (Анжиян менен Балыкчынын аралыгында) болгон. Бул салгылашууда эки тараптан бир нече миң адам каза болуп, ал Кокон тарыхындагы ири кандуу кагылышуулардан бири катары белгилүү. Оор салгылашуунун жыйынтыгында Кудаяр хан баштаган күчтөр кыпчактарды жеңип, Мусулманкулга нааразы болгон кыпчак феодалдары аны ханга кармап беришкен. Кудаяр хан Мусулманкулду дарга астырып, Кокондо жана бүтүндөй Фергана өрөөнүндө кыпчактарды кыргынга учуратууга буйрук берген. Изилдөөлөргө ылайык, 1851–1852-жылдары Фергана өрөөнүндө 20 миңден ашуун кыпчак кырылган.

 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Байты-Булак, көрүстөн

БАЙТЫБУЛАК КӨРҮСТӨНҮ – эрте темир дооруна таандык Төлөк-Куртка жолунун жээгинде жайгашкан сегиз таштуу көрүстөндөр. Эстеликтин диаметри 7 метр.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория:Коом
Мухаммед Садык Кашгари

Мухаммед Садык Кашгари (1740–1849) – уйгур тарыхчысы, адабиятчысы, акыны жана ойчулу. Ар кыл жанрдагы 18ден ашуун эмгек жазган. 

Анын «Адаб ас-саалихиин» («Адал өрнөк адамдардын адеби») китеби Орто Азиядагы медреселерде окуу куралы катары колдонулган. Ал Табаринин жана Мырза Мухаммед Хайдардын тарыхый эмгектерин уйгур тилине которгон. 

1768–69-жылдары уйгур тилинде жазган «Тазкира-йи хожаган» («Кожолордун өмүр баяны») эмгегинде кашкарлык кожолордун жана кыргыздардын 17–18-кылымдын 60-жылдарына чейинки тарыхын чагылдырган. «Тазкира-и азизан» («Азиз инсандардын баяны») деген да эмгеги бар.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз тарыхы: энциклопедия. 2003-ж.
 Чоротегин Т.К., Молдокасымов К.С. Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке. Со-автор кандидат исторических наук Кыяс Молдокасымов). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр. 
 Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (В со-авторстве с кандидатом исторических наук, доцентом Бейше Урстанбековым). – (ISBN 5-89750-028-2)
 Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с. 

Категория:Уйгур жазуучулары
Категория:Тарыхчылар
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Чыгыш таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргызстан
Категория:1740-жыл
Категория:Инсандар
Категория:Түркология
Категория:Этнография
Категория:Булак таануучулар
Категория:Чыгыш Түркстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Мухтасар тарых-и Кыргызийа

МУХТАСАР ТАРЫХ-И КЫРГЫЗИЙА», «Кыргыздардын кыскача тарыхы» – Улуу Октябрь социалисттик революциясына чейинки доордогу кыргыз тарыхчыларынын бири Осмонаалы Сыдык уулунун 1913-жылы Уфа шаарында басылып чыккан китеби. Китеп кыргыз тилинде жазылган. Анда мусулман элдеринин санжыра салты сакталып, ыр жана кара сөз түрүндөгү кириш бөлүмдөрүнөн кийин адамзаттын санжырасы баяндалат. Алгач Адам ата, Обо энеден (Ева) баштайт. Экинчи ата катары Нух (Библияда Ной), анан Нухтун үч уулу Хам, Сам, Йафес саналып өтөт. Йафестин уулдары экиге – Арийлерге, Туранийлерге бөлүнөт. Туранийлерге Азия материгинде жашаган кытайлар, инди-кытайлар, япондор, финдер, осмондор (түркия-лыктар), татарлар, кыргыздар, казактар, калмактар, дуңгандар кирээрин жазат. Йафестин төрт уулунун эң улуусу Түрк дейт. Түрк уруулары жөнүндөгү бапта түрк-моңгол көчмөн урууларынын мусулман элдери үчүн салтка айланган санжырасын берип, андан ары кыргыз урууларын санаганга өтөт. «…Кыргыз Мухаммед алейсаламдан үч миң төрт жүз жыл мурун дүйнөгө келген» – деп жазат. Бул эмгекте негизинен түндүк кыргыздардын айрым урууларынын санжырасы кеңирирээк берилген.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Мушкетов Иван Васильевич

Мушкетов Иван Васильевич (1850, азыркы Волгоград облусу, Алексеев станциясы –1902, Петербург) – орус геологу жана географы. 1872-жылы Петербургдагы тоо институтун бүткөн. 1874–80-жылдары Теңир-Тоого жана Сырдарыя өрөөнүнө саякат жасап, бир катар кендерди тапкан жана 2 томдон турган «Түркстан» деген эмгегин жараткан. Мушкетов өзүнүн жеке байкоолорунун, изилдөөлөрүнүн эле жыйынтыгын бербестен, Түркстанды изилдеген башка окумуштуулардын эмгектерин да пайдаланган. М.ушкетов Теңир-Тоону изилдеген алгачкы геологдордун бири. Теңир-Тоо менен Памир-Алайдын тоолуу аймактарындагы мөңгүлөрдү, тоо арасындагы өрөөндөрдү изилдеген, кендердин жайгашкан ордун аныктаган, минералдардан, тоо тектерден, таш болуп катып калган заттардан коллекция жыйнаган. 1879-жылы Чатыркөлгө саякат жасап, немис окумуштуулары А.Гумбольд менен Ф. Рихтфогендин Теңир-Тоодо жанар тоолор бар деген жалган теориясын төгүндөгөн. Теңир-Тоонун сейсмикасын изилдөө боюнча да көп эмгектенген. 1877–79-жылдары Т. Д. Романовский менен бирге Түркстандын биринчи геологиялык картасын түзгөн. Сибирдеги, Орто Азиядагы географиялык объектилер Мушкетовдун ысымы менен аталган. Кыргызстанда Сарыжазда Мушкетов мөңгүсү бар.

 Эмгектери 
 Мушкетов И. В. Путешествие на Алтай и Памир в 1877 году.
 Мушкетов И. В. Туркестан. Геологическое и орографическое описание по данным, собранным в путешествиях с 1874 по 1881.
 Мушкетов И. В. Собрание сочинений. 2 выпуска. Спб., 1910—1912. Выпуск 1. 1872—1882.
 Мушкетов И. В. Физическая геология. 2 т. 1888—1891.

 Колдонулган адабият 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
О. Каратаев​ Орто Азия чөлкөмүн жана түрк дүйнөсүн изилдеген окумуштуулар. –Бишкек, 2015

 Шилтемелер 
 Мушкетов Иван Васильевич (орус.)
 Виктор Дубовицкий. «Иван Мушкетов: „Таш дүйнөсүнүн“ ачылышы», ФерганаРу сайтында. (орус.)
 МУШКЕТОВ Иван Васильевич (1850—1902) (орус.)

Категория:Орусия
Категория:Географтар‎
Категория:Геология
Мүнүшкөр

300px|thumbnail|right|Мүнүшкөрлөр
250px|thumbnail|left
Мүнүшкөр – аң жана илбээсин алдырыш үчүн алгыр куштарды таптоочу адам. Мүнүшкөр алгыр кушту тор жайып, тузак тартып, кылтак салып кармайт же темир канат балапан кезинде уядан алат. Андан соң чолок жана узун боо тартып, томого кийгизет, туурга кондурат. Кушту адегенде узун боо менен учуруп, табына келгенде семиртип түлөтөт. Андан кийин кушту ак жем менен багып, бош тартылган арканга кондуруп, уктатпай арыктатат. Куш жеңил учуп жана конуп калганда аны аңга салат. Мүнүшкөрлүктүн эң жетиги жана барктуусу – бүркүтчү. Бүркүтчү балапан бүркүттү колдон жем жегенге жана үндөккө келгенге үйрөтөт; туурга отуруп калганда ага томого кийгизип, узун боо тагат, аны колго конууга машыктырат; учууга жарагандан кийин чырга тартат. Түлкү, карсак сыяктуу аңдардын терисине кан бүркүлгөн этти ороп, чолок боо менен сүйрөп жүрүп жегизет; жаш бөлтүрүк, түлкүнүн күчүгү, бөжөк сыяктуу аңдарды тирүүлөй чокутуп оозандырат. Кармалып калган бүркүткө томого салып, аны кермеге (бош тартылган арканга) кондурат; уйкудан жүдөтүп, ач кармайт. Ушундай жагдайда багылган бүркүт бир нече күндөн кийин эпке келип, жем тартат, чакырганга келе баштайт, 50–60 күндөн кийин кадимкидей аңга салынат. Аңга салынчу бүркүт табыттуу, сергек болушу керек.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Наалы эже

Наалы эже – кыргыз генеалогиялык маалыматтарында Ак уулдун Адыгине жана Тагай аттуу уулдарынан бир тууган эжеси катары баяндалат. 

Санжырачылар моңолдор уруусун Көкө менен Наалы эжеден таратышат. Наал — моңгол тилинде «кызыл асыл таш, рубин» маанисин аныктайт. Генонимдин моңгол тилиндеги маанилик чечмелениши сөздүн так түшүнүгүн берет. 

Буряттарда буддизм-ламаизмден баш тартып, шаманчылыкка ишенүүнү жогору коюп, түндүк тарапка паана издеп качкан эки кыз жөнүндө уламыштар айтылат. Онгонго (сыйынуучу касиеттүү нерсе, зат, жаныбар) хори кыздарынын бири Зулатан авгай (Зулатан таэже) же Нал-хатан эзы деп аталган. Буряттар айтылуу Нал-хатан эзини – күн кудайынын эпитети катары түшүнүшөт жана ага сыйынышат.

Генонимдин баштапкы мааниси анын Борбордук Азиянын байыркы түрк-моңгол элдеринин шаманизм менен байланышын ырастайт. Анткени, геноним бир эле учурда (кызыл) түстү, сыйынуу объектисин, күн кудайынын эпитетин чагылдырат. Мындан сырткары, кыргыздардагы Наалы эже, Чолпон уулу, Зуура эже жана башка генонимдер адамзат коому басып өткөн эзелки энелик доордон (матриархаттан) да кабар берет.
 Колдонулган адабият 
Каратаев О.К. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. Б.: 2003. 

Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Инсандар
Найза

НАЙЗА – саюуга жана ыргытууга ылайыкталган курал. Найза түз, катуу жыгачтан жасалып, учуна кош миздүү, учтуу жана бөрү тил кыма бекитилген. Найза аңчылыкта жана жоокерчиликте колдонулган. Найзанын сабы четин, кайың, арча, жаңгактан, кымасы таш, сөөк, жез, темир, болоттон жасалган. Найзанын жыгач найза, учтуу найза, бөрү тил найза, түпөктүү найза деген түрлөрү болгон.
 Колдонулган адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим