Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кисловодск

Кисловодск — Россиядагы шаар (1830-жылдан). Ставрополь крайынын түштүк-батышында, Чоң Кавказдын түндүк этегинде, Ольховка жана Берёзовка дарыясынын өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 817—1062 м бийиктикте жайгашкан. Кавказ минералдуу суулар тобунун курамындагы эң ири бальнеологиялык климаттык курорттордун бири. Бир нече санаторий иштейт. Калкы 126 миң (2025). Темир жол станциясы. Автомобиль жолу аркылуу Минеральные Воды шаары менен байланышат. 1803-жылы Кисловодск чеби катары негизделген. 19—20-кылымдын курулуштарынан Кисловодск чеби (1803, 1965-жылдан музей), Ребровдун үйү (1829-жылы A. С. Пушкин келген; 1837-жылы М. Ю. Лермонтов жашаган), живописчи Н. A. Ярошенконун чарбагы(1959-жылдан музей-чарбак; анда орус графиkасы менен живописинин топтому коюлгвн), неготика стилиндеги Нарзан галереясы, павильондор (20-кылымдын башы), дачалар ж. б. сакталган. Тамак-аш – татымал, жеңил эмерек, өнөр жай ишканалары, “Нарзан” минералдуу суусун бөтөлкөгө куюучу завод иштейт. Гуманитардык-техникалык, экономика жана укук институттары (1992), университет (филиал), көргөзмө залы, куурчак театры, цирк бар. Шаарда ага жакын жерде көптөгөн табигый эстеликтер кездешет. 
Категория:Шаарлар
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

 Булактар
Кислота

thumb|upright|CH3COOH.
Кислоталар — металл менен оңой алмашуучу суутеги бар жана сууда эригенде Н+ ионун пайда кылуучу химиялык бирикмелер. Кислоталар кычкылтектүү, (H2SO4, H2CO3, HNO3 ж. б). жана кычкылтексиз (HCl, H2S, HCN ж. б.) болуп айырмаланат. Кычкылтектүү кислоталар кээ бир кислоталык оксиддердин суу менен кошулушунан, кычкылтексиз кислоталар айрым элементтердин суутек менен кошулушунан пайда болот. Кислоталардын молекуласындагы суутек атомунун саны алардын негиздүүлүгүн аныктайт, мисалы, HCl, HNO3 — бир негиздүү, H2S, H2SO4 — эки негиздүү, H3PO4 — үч негиздүү кислоталар. 

 Байланыштуу макалалар 
 Кислота÷туз *

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Химия
Кит сымалдар

thumb|Megaptera novaeangliae.
Кит сымалдар (Cetacea) — сууда жашоочу сүт эмүүчүлөр түркүмү. Кит сымалдардын дене узундугу 1,1 мден 33 мге, салмагы 30 кгдан 150 тоннага чейин жетет. Дайыма сууда жашоого ыңгайланышкан. Денеси сүйрү, кош калактуу куйругу түз (горизонталдуу). Тери астындагы май катмары калың, жылуулукту сактайт. Жүнү, тери бездери, арткы буттары жана жамбашы жоголуп кеткен (редукцияланган). Типтүү жыт билүү органы жок, бирок хеморецепциясы жана угуусу жакшы өөрчүгөн. Алдыңкы буттары — көкүрөк сүзгүчтөрү же калакчалары жалпак, 4—5 манжалуу. Мурун тешиги бирөө же экөө, төбөсүндө жайгашкан, дем алууда жана дем чыгарууда гана ачылат, көзү кичине, жаш бездери жок. Азыгын бүтүн бойдон жутат. Шилекей бездери жок. Карыны татаал, 8—14 бөлүмдөн турат. 2 түркүмчөсү (муруту чоң жана тиштүү киттер) белгилүү. Мурутчан жана тишсиз кит сымалдардын 3 тукуму (жылма киттер, чаар киттер жана боз киттер), тиштүү кит сымалдардын 4 тукуму (кашалоттор, тумшуктуу киттер, дельфиндер жана дарыя дельфиндери), 38 уруусу, 80ге жакын түрү бар. КМШ өлкөлөрүнүн сууларында 25 уруусу, 32 түрү кездешет. Алар Арктикадан Антарктикага чейинки дүйнө океандарында тараган. Булчуңдарында миоглобиндин болушу, кычкылтек резервин түзүүгө жана суу астында узакка чейин болууга (бир сааттан ашык) мүмкүндүк берет. Айрымдары жер ооп жашайт — жайында муздак сууда семирет (май топтойт), ал эми кышында жылуу сууда көбөйөт. Жер которгону белгилөө же эн салуу менен аныкталат. Муруттуу киттердин 5—10 миң км аралыкка барып, бирок ар качан экватордон ары өтпөгөндүгүн жана жыл сайын ошол эле аймакка кайта келери аныкталган. Тиштүү киттер — балыктар, баш буттуу моллюскалар менен, муруттуу киттер негизинен планктон, рак сымалдар менен азыктанат. Көбүнчө моногамдар. 2—6 жашында жыныстык жактан жетилет. Көпчүлүгү 1 жылга жакын көтөрүп, 2 жылда бир жолу бирден тууйт. Ургаачысынын жыныс жылчыгынын каптал жагында 2 упчусу болот. Атайын булчуңдардын жыйрылуусу менен сүт баласынын оозуна бүркүлөт. Баласын сүт менен 4 айдан (майда дельфиндер) 1 жылга чейин (кашалоттор) багат. 30—50 жыл жашайт. Көпчүлүк кит сымалдардын саны азайып, көптөгөн популяциялары (өзгөчө чоң киттердин) жоголуп кетүү чегинде болгондуктан, 18 түрү жана 1 түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Кичи Азия

thumb|Кичи Азия.
Кичи Азия — Азиянын батышындагы жарым арал, Түркиянын көп бөлүгүн ээлейт. Кара, Мрамор, Эгей, Кипр деңиздери, Босфор жана Дарданелл кысыктары менен чулганат. Аянты 400 миң км2дей. түндүк жана түштүк жэээктери түзөң, батыш жээги булуң-буйткалуу. Жарым аралдын көп бөлүгүн Кичи Азия тайпак тоосу ээлейт. Жээк бойлой айрым ойдуңдар созулуп жатат, аларда жер ортолук деңиздик өсүмдүктөр басымдуу.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Азия
Кичи Ак-Суу

thumb|Кичи-Ак-суу.
thumb|Кичи-Ак-суу.
Кичи Ак-Суу — Ысык-Көлгө куйган суу. Ысык-Көл районунда. Узундугу 34 км, алабынын аянты 192 км2. Күнгөй Ала-Тоонун түштүк капталынан башталып, кууш өрөөн аркылуу агат. Алабы карагайлуу. Ири куймалары: Желе-Карагай, Сүттүү-Булак. Алабында 3 көл бар. Негизинен мөңгү, кар жана булактан куралат. Жылдык орточо чыгымы 2,97 м3/сек. Байкалган эң көп чыгымы 31 м3/сек, эң азы 0,22 м3/сек. Апрелде кире баштап, ноябрда тартылат. Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Семёновка, Кожояр кыштагы жайгашкан. .

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Ысык-Көл району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Кичи Жетиген

Кичи жетиген (лат. Ursa Minor) — асмандын түндүк жарым шарындагы уюлга жакын жаркырак жылдыздар тобу. Эң жарык жылдыздары чөмүчкө окшош фигураны түзүп, сабынын учундагы четки жылдызы — Алтын казык, ал дүйнөнүн Түндүк уюлуна жакын жайгашкан. Ошондой эле чөмүчтүн башындагы эки жарык жылдыздын бири Кохаб — Жерден болжол менен 95 жарык жылы аралыкта, экинчиси Ферхад жана анын жандоочусун (Астеризм) куралсыз көз менен көрүүгө болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Топ жылдыз
Кичи Зонд аралдары

thumb|Кичи зонд аралдары
Кичи Зонд аралдары — Малайя архипелагынын түштүк бөлүгү, негизинен Индонезиянын курамында. Инди океаны, Бали, Флорес, Банда, Саву, Тимор деңиздери менен чулганат. Ири аралдары: Бали, Сумба, Сумбава, Флорес, Тимор. Узундугу 1300 кмдей, аянты 128 миң км2. Тоолуу рельеф басымдуу; жанартоолор да көп (бийиктиги 3726 мге чейин, Ринжани жанар тоосу). Климаты субэкватордук, муссондук. Жалбырагы күбүлмө тропиктик токой жана саванна өсөт. Шалы, татымал өсүмдүктөр, кокос пальмасы өстүрүлөт; балык кармалат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Аралдар‎
Категория:Индонезия
Категория:Чыгыш Тимор
Кичи Кавказ

thumb|Кичи Кавказ (Арагац чокусу).
Кичи Кавказ — Закавказьедеги бүктөлүүдөн пайда болгон кырка тоо тармактары. Чоң Кавказдан Колхида жана Кура ойдуңдары аркылуу бөлүнүп, ага жарыш 600 кмге созулуп жатат. Эң бийик жери 3724 м (Гямыш чокусу). Кичи Кавказга Месхети, Триалети, Сомхети, Мургуз, Шахдаг, Мировдаг, Карабах ж. б. кырка тоолор кирет.Түндүк капталында жазы жана ийне (батыш бөлүгүндө) жалбырактуу токой өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Кавказ‎
Категория:Тоолор‎
Кичи Кара-Кужур (Оттук) өрөөнү

Кичи Кара-Кужур (Оттук) өрөөнү - Ортоңку Нарын ойдуңунун түндүк тарабында, Кичи Кара-Кужур (Оттук) суусунун алабында жайгашкан. Нарын районунун аймагында. Узундугу 50 км. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 2200—3000 м. Жогорку бөлүгүндө тайпак грабен өрөөнү; Ак-Таш тоосу менен Байдулу тоосунун аралыгында кеңдик багытта созулуп жатат (узундугу 15 км); капталдары улам жогорулаган сайын (чыгышка) айдөш болуп кетет; башы жапыз кайкы аркылуу Солтон-Сары өрөөнү (Он-Арчанын алабы) менен туташат. Долон ашуусу тушта Байдулу тоосун кесип өткөн антецеденттик капчыгай (узундугу 5 км). Кара-Үңкүр айылынан төмөн өрөөн (узундугу 20 кмге жакын) бир аз кеңийт (500—600 мге чейин). Төмөн жагында (3 км аралыкта) капталдары тик, таманы кууш (100— 150 м) антецеденттик өткөөл капчыгайды пайда кылат. Андан төмөн (10 км аралыкта) тоо этегине чыгат да бир аз кеңейип (500—800 мге чейин), адырлуу тилкеге өтөт. Климаты мелүүн континенттик, январдын орточо температурасы —12°С, июлдуку 11°С. Жылдык жаан-чачыны 350 мм. Суулары: Оттук, Он-Арча ж. б. Негизинен талаа жана шалбаалуу талаа, бадалдуу карагай токою, субальп, альп шалбаалуу талаа, чөл ландшафты басымдуу. Жайыт, чөп чабынды; төмөнкү бөлүгүндө арпа, тоют өсүмдүктөрү айдалат. Өрөөндө Оттук, Казан-Куйган, Кара-Үңкүр кыштагы жайгашкан. Бишкек — Торугарт автомобиль жолу өтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Нарын району
Категория:Өрөөндөр
Кичи Нефед

thumb|upright|Кичи Нефед.
Кичи Нефед, Дехна — Араб жарым аралынын борбордук бөлүгүндөгү кумдуу чөл. Чоң Нефуд жана Рубэль-Хали чөлдөрүнүн аралыгында, Сауд Арабиясында. Узундугу 1200 кмдей, басымдуу бийиктиги 400—500 м. Суйдаң бадал-баялыштуу өсүмдүктөр өсөт. Жайыт катары кеңири пайдаланылат.

 Дагы караңыз 
 Арап чөлү

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Чөлдөр‎
Категория:Арабия‎
Кичи Үзөңгү-Кууш

thumb|Кичи Үзөңгү-Кууш.

Кичи Үзөңгү-Кууш — Ички Теңир-Тоодогу суу, Чоң Үзөңгү-Кууштун сол куймасы. Жети-Өгүз районунда. Узундугу 35 км, алабынын аянты 685 км2. Борколдой кырка тоосунун түндүк-батыш капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, адегенде чыгышка (5—6 км), бара-бара түштүк-чыгышты карай агат. Өрөөнү кууш, суусу шар агат. Ири куймалары: Ичке-Суу (22 км), Кайнар (24 км; алабында аянты 0,56 км2 келген Кайнар көлү бар), Тосмо-Чоң-Капчыгай (22 км). Жылдык орточо чыгымы 3,75 м3/сек. Эң көбү июль — августта, азы март — апрелде байкалат. Май айында кире баштап, октябрда тартылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Жети-Өгүз району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Теңир-Тоо
Киши сымал маймыл

thumb|шамдагай гиббон (Hylobates lar)
Киши сымал маймылдар, гоминоиддер, антропоиддер (лат. Hominoidea, Antropomorphidea) — тар таноолуу маймылдардын чоң тукуму. Аларга гориллалар, шимпанзе, орангутан, гиббондор кирет. Африка, Азияда Суматра, Калимантан аралында кездешет. Киши сымал маймылдардын көпчүлүк белгилери мартышка сымалдарга караганда адамга жакын. Мисалы, денеси чоң, куйругу жана көчүк чору жок, кулак калканы да кишиникине окшош, мээси жана мээ кыртышынын бети чоң, быткылдары жакшы өрчүгөн, маңдайы жазы, тиши кишиникиндей. Ички органдарынын (бөйрөк, өпкө, аппендикстин болушу) түзүлүшү да окшоштукту көрсөтөт. Кан топтору, анын иммун касиеттери, зат жана энергия алмашуусунун да кишиники менен жалпылыгы бар. Анатомиялык түзүлүшү жана бир катар көрсөткүчтөрү боюнча, айрыкча шимпанзе менен горилла адамга өтө жакын, мисалы, ДНКны молекулалык гибриддештирүү методу менен мартышка сымалдардын гени адамдыкы менен 66%, шимпанзеники 91% окшош экендиги далилденген. Биологиялык жана медициналык изилдөөнүн негизинде патологиялык процесстер, жугуштуу оорулардын өтүшү да адамдын организми менен бирдей экенин көрсөткөн. Киши сымал маймылдарда гана тажрыйба жолу менен котон жараны, проказаны пайда кылышкан. Ошондой эле киши сымал маймылдар жыныстык жактан жетилүү, боюнда көтөрүү мөөнөтү боюнча да адамга жакын. Алардын жүрүм-туруму, баамдоо аракети жагынан да башка маймылдарга караганда кыйла артыкчылыгы бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Клавесин

thumb|upright|Клавесин.
Клавесин (французча clavecin) — клавишалуу чертме музыкалык аспап. 16-кылымдан белгилүү. Ал псалтериумдан, кпавишалык механизмге бириктирүүдөн жана өркүндөтүүдөн жаралган. Клавесиндин үнү уккулуктуу болгону менен үзүлүңкү чыгат. Диапазону 4—5 октава. Клавесин адегенде төрт бурчтуу, 17-кылымдан темир кылдуу үч бурчтук формада, тышкы келбети көркөмдөлүп жасала баштаган. Клавесиндин түрлөрү бар, анын ичинде тигинен турган аспап клавицитериум деп аталат. Клавесин жеке, камералык-ансамблдик жана оркестрдик аспап катары пайдаланылган. Француз Клавесин мектебинин негиздөөчүсү Италиялык чебер уста В. Тразутининин кутудагы клавесини. 1576. Өздүк коллекция (Венеция). Ж. Шамбоньер болгон. 17—18-кылымдагы белгилүү клавесинчилер: Ф. Куперен, Ж. Рамо, Л. Дакен ж. б. Италиялык композитор Д. Скарлатти (1685—1757) клавесинде чебер ойноо стилин түзгөн. Клавесин англичандарга арпсихорд, немистерге кильфлюгель, италиялыктарга клави-чембало (кыскача чембало) деген аттар менен тараган. 18-кылымдын аягында француз музыкасына кызыгуу төмөндөп, 20-кылымдын аягында кайра жарала баштаган. Азыр байыркы музыканы аткаруу үчүн курамында клавесин бар ансамблдер түзүлүүдө. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Музыкалык аспаптар
Клавир

thumb|Клавир (1).
Клавир 

1) европалык клавишалуу музыкалык аспаптардын (клавикорд, клавесин, фортепьяно, орган жана алардын түрлөрү) жалпы аты;

2) клавираусцуг — музыкалык сахна чыгармаларын (опера, оратория, кантата ж. б.) фортепьяно менен ырдоого которуу. Клавир музыка жаратуунун негизги элементтерин: обонду, гармонияны, ыргакты камтыйт. Бул учурда оркестрдин үндөрү гана которулат. Клавир вокалдык партияларды аткаруучу жана хор жаттоо үчүн репетиция процессинде ж. б. колдонулат. Балет музыкасын скрипкада ойноого которуу менен мурда колдонулуп жүргөн «репетиторду» алмаштырды. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Музыка
Кларнет

thumb|upright|Кларнет.
Кларнет (латынча darns — ачык добуш) — жыгачтан жасалган үйлөмө музыкалык аспап. Ал түтүкчө формада болуп, каналынын узундугу 590—680 мм. Анын үнү үйлөгөндө тилченин термелүүсүнүн негизинде чыгат. Кларнет болжол менен биздин заманга чейинки бир нече миң жыл мурда пайда болгон. Андан Индияга, Малайзияга, Европага тараган. Кларнет 1700-жылы Нюрнбергдик Й. К. Деннер тарабынан өркүндөтүлгөн. Азыркы Кларнетте 20 капкакча, 7 көзөнөк бар. Кларнет үйлөмө жана симфониялык оркестрлерде, камералык ансамблдерде колдонулат. Кларнет үчүн Й. Гайдн, В. Моцарт, 19-кылымда И. Мюллер, О. Буффе, Г. Клозе, Р. Вагнер жана И. Брамс көптөгөн чыгармаларды жаратышкан. 20-кылымда кларнет аскердик жана үйлөмө аспаптар оркестринин, жаз ж. б. ансамблдердин негизги аспаптарынан болуп калды. Кыргызстанда Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисттери М. Мирахимов, В. Рахимов, М. Серажиддинов, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген ишмери Э. Шаршенбаев ж. б. кларнетчилер белгилүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Музыкалык аспаптар
Ключи жанар тоосу

thumb|Ключи жанар тоосу.
Ключи жанар тоосу — Евразиядагы жана Россиядагы эң бийик аракеттеги жанартоо; Камчатканын чыгыш бөлүгүндө. Бийиктиги 4750 м. Андезит-базальт лаваласынан түзүлгөн. Дайыма түтөп туруучу кратерлүү негизги конустун этегинде 84 конус жана кратер бар. Кыры кар, мөңгүлүү; капталдарында фумарол менен сольфатара процесстери жүрөт. 270 жыл ичинде 50дөн ашык катуу атылуулар болгон; эң акыркы жолу 2007-ж. атылган. «Камчатка жанар тоолорунун курамында» Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине (1996) кирген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Орусия
Категория:Жанар тоолор арип боюнча‎
К-мезондор

К-мезондор, каондор — спини нөлгө, массасы 970 электрондун массасына барабар элементардык бөлүкчөлөр тобу. Бул топко заряддалган эки (К+,К-) (энергетикалык масса бирдиги К+-493,7 МэВ, К0-497,7 МэВко барабар), эки туруксуз (К0, 0) К-мезондор жана антибөлүкчөлөр (К+ жана К-) кирет; Алар өз ара күчтүү аракеттенгич, башкача айтканда адрондор деп аталат. К-мезондор биринчи жолу космос нурларынын курамында байкалып (1947-51), кийинчерээк (1954) заряддуу бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычтарынын жардамы менен алынган. Заряддуу К-мезондордун заряды электрондун зарядына барабар. Алар ажыраганда мезон, электрон, позитрон жана нейтрондор пайда болушу мүмкүн. К-мезондор нуклондордо жутулуп, сигма -гипердондорду пайда кылат. К-мезондордун ачылышы элементардык бөлүкчөлөр жөнүндөгү түшүнүктү кеңейткен. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Химия‎
Кобе

thumb|Кобе.
thumb|Кобе (1995).
Кобе — Япониядагы шаар. Хиого префектурасынын административдик борбору. Хонсю аралынын түштүк-батышында, Осака кысыгынын жээгинде, бир топ бөлүгү калдыктардан пайда болгон Порт-Айленд (1966-81, аянты 826 га; шаар менен «Минатодзима» суу астындагы тоннели жана эки ярустуу көпүрө аркылуу байланышат) жана Рокко (1992, Икута храмы. 3-к. 595 га) аралында жайгашкан. Калкы 1,5 млн (2008). Өлкөнүн маанилүү жолдор тоому. Кобеде «Мейсин», «Хансин», «Санъё», «Тюгоку» Кобе — Авадзи — Наруто жогорку ылдамдык автострадалары өтөт. Акаси кысыгы аркылуу өткөн автомобиль асма көпүрөсү (1998; узундугу 3,9 км, таянычынын бийиктиги 298 м, дүйнөдөгү эң бийик жана узун) аркылуу Авадзи аралы менен байланышат. Порт аркылуу жылына 95,5 млн т жүк ташылат (2006, өлкөнүн сырткы соодасынын 1/ и). «Токайдо» темир жол магистралынын (Кобе — Токио) батыштагы акыркы пункту. Шаардагы темир жол тармактары толугу менен автоматташтырылган (1981; дүйнөдө биринчи жолу). Кобенин жайгашкан жеринде эл байыртадан эле отурукташкан. 1889-жылдан шаар статусуна ээ. 1907-жылдан порт. Госикидзука кофун-коргону (4-кылымдын аягы — 5-кылымдын башы), храм комплекстери (анын ичинде Икута синтоист храмы, 3-кылымдын башы), Хакоги-Сенненя байыркы чарбагы жана башкалар сакталган. Кобеде 100дөн ашык эл аралык корпорациялардын өкүлчүлүктөрү, Япониядагы ири ишканалар менен компаниялардын штаб-квартиралары жайгашкан. Кеме куруу, металлургия, машина куруу, аскер, химиялык, нефть-химиялык, текстиль өнөр жайы ишканалары иштейт. Кондитер азыктар өндүрүшү (1931-ж. орус ишкери В. Ф. Морозов тарабынан негизделген) өнүккөн. Япониядагы илим, билимдин башкы борбору. университеттер (анын ичинде мамлекеттик эместер да бар), ИИИлер, китепканалар, музейлер (анын ичинде сүрөт жана башкалар) бар. Туризм өнүккөн. Кобе 1995-жылкы жер титирөөдө кыйрап, 2005-ж. толугу менен кайрадан курулган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Жапония
Категория:Шаарлар‎
Ковеллин

thumb|Ковеллин.
Ковеллин (итал. химик И. Ковеллинин атынан) — сульфиддер классына кирүүчү минерал. Химиялык формуласы CuS. Курамында 66,48% жез, 33,52% күкүрт бар. Гексагон системасында кристаллданат. Өңүтүсү күңүрт көк, металлдай жалтырайт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 1,5-2. С. салмагы 4,6. Жез, полиметалл, сульфид, колчедан кендеринин кычкылдануу аймагында пайда болот. Ковеллин — жездин кени. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Минералдар
Коёндор жапайы

thumb|Lepus californicus.
Коёндор жапайы (лат. Leporidae) — коён сымалдар түркүмүнүн тукуму. Коёндордун 10 уруусу, 50дөй түрү бар: ак, чоң боз, манжур жана кадимки Коёндор жана башкалар Бардык Коёндордун алдынкы буту кыска, арткы буту узун, секирип чуркоого абдан ыңгайлуу. Кулагы узун, куйругу кыска, жүнү жумшак, коюу. Ак коён ири, дене узундугу 44-74 см, салмагы 3-4,8 кг, жайында күрөң же көгүш түстө, кышкысын аппак, кулактарынын учтары жайдыр-кыштыр кара. Тундра, токой жана токойталаалуу зоналарга таралган. Чоң боз коён ак коёндон чоңураак, салмагы 4-7 кгга жетет. Кышкысын бир аз көгүш болуп өзгөрөт, жону кара. Көбүнчө токой-талаалуу, ачык талаа жана кургак талааларды мекендейт. КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө таралган. Кадимки коён Борбордук Азия, Казакстан жана Байкалдын чыгыш жагындагы чөлдүү, жарым чөлдүү жерлерге таралган. Дене узундугу 38-53 см, салмагы 2-2,5 кг. Кыргызстанда бийик тоолуу өрөөндөрдө (Соң-Көл, Чатыр-Көл) бар. Манжур коёну кичине, салмагы 2 кгга жетет, буту, кулагы кыска, өңү саргыч көк. Ыраакы Чыгыштын жалбырактуу токойлорунда жашайт. Коёндор 45-51 күн көтөрүп, 2-12 бөжөк тууйт. Бир жайда 2-3 жолу төлдөйт. Териси жана эти үчүн аңчылык кылынат. Өзгөчө ак коён менен чоң боз коёндун кышкы териси баалуу; андан түлкү, суу күзөндүн терилерине окшош арзан, жылуу мехтер жасалат. Кар калың түшкөндө Коёндор бакка, токой өсүмдүктөрүнө чоң зыян келтириши мүмкүн. Бакма коёндун породалары жапайы коёндон келип чыккан. Бакма коён төлчүл келип, жыл бою төлдөйт, бир төлдөгөндө 18ге чейин бөжөк тууйт. Негизинен 1-1,5 жашында жетилет, 7-10 жыл жашайт. Негизги тоюту - көк чөп, тамыры тоют өсүмдүктөр, сабиз, капуста, жем жана башкалар. Андан эт, тери, тыбыт жана башкалар алынат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр