Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Жарыялоо

Жарыялоо - публикация (лат. publico – эл алдында жарыялоо) – басма сөз, телекөрсөтүү, радио уктуруу, маалымат агенттиги жана башка каражаттардын жардамы менен окуя, көрүнүш, жаңылыктардын таркатылышы. Басма ишинде – мезгилдүү эмес жыйнак, адабий чыгарма же сериялуу басылма; гезит-журналдарда материалдарды басып чыгаруу процесси. «Жарыялоо» термини эл арасында басма сөз же башка маалымат куралдарынын (мисалы, үн жазуу жана башка) көчүрмөлөрүн сатуу жана таркатуу иши менен да байланыштырылган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Жасалма бөйрөк

Жасалма бөйрөк - гемодиализатор – бөйрөктүн кызматын аткаруучу аппарат. Жасалма бөйрөк организмди алмашуу продуктусунан бошотот, бөйрөктүн катуу кармаган жана өнөкөт кемтигиндеги физиологиялык процесстерди жөнгө салат, ошондой эле ууланганда уу заттарды, ал эми дене шишип кеткенде, ашык сууну бөлүп чыгарат. 1913-ж. америкалык илимпоз Ж. Абель диализ үчүн түзгөн аппараттын негизинде 1944-ж. голланд илимпозу В. Колф жасалма бөйрөк аппаратын жасап, биринчи жолу колдонгон. Гемодиализде (жасалма бөйрөк иштегенде) оорулуунун каны төмөнкү көңдөй венадан сордуруп алынып, диализдөөчү эритмелер менен жарым-жартылай тазалангандан кийин, сырткы веналардын бирине кайра куюлат. Жасалма бөйрөк Кыргызстанда 1963-жылдан атайын адистешкен жайларда колдонулат. 
Колдонулган адабияттар “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Жасмин (бадал)

thumb|Jasminum officinale.
Жасмин (бадал) – өсүмдүктөрдүн гидрангиялар тукумундагы кооз бадал. Ал экиге бөлүнөт.
 Бак жасминдин жалбырагы тушташ жайгашкан, бүтүн кырдуу, гүлү ак же боз, жыттуу. Евразия менен Түштүк Американын мелүүн алкактарында 75; 3–4 түрү (Кавказ жана Ы. Чыгышта) өсөт. Кооз өсүмдүк катары ири гүлдүү жасмин, жыттуу жасмин, ошондой эле гибрид сорттору (Лавина, Монблан, Глетчер жана башка) өстүрүлөт.
 Кадимки жасмин – жалбырагын күбүмө же дайыма жашыл бадал же лиана. Гүлү ак, сары же кызгылт, жыттуу. Тропик жана субтропик зонада 300дөй түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү Крым, Кавказ, Орто Азияда өсөт. Ири гүлдүү жасмин менен жыттуу жасминдин гүлүнөн эфир майы алынып, атыр жасоодо пайдаланылат. Индия жасмини – дайыма жашыл лиана өсүмдүгү, кооздук үчүн үйдө өстүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ботаника
Жасмык чөбү

Жасмык чөбү (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы бир жылдык чөп. Жапайы жана эгилме 10дой түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү (Закавказье, Орто Азияда) өсөт. Жасмыктын сабагы ичке, түз, бийиктиги 25–30 см, татаал жалбырактуу, гүлү майда, ак, көк, кызгылт түстө. Мөмөсү – сагак, 2–3 уруктуу. Буурчактан айырмасы жылуу жерде жакшы өсөт. Үрөнү 4–5ᵒС жылуулукта өнүп чыгат. Вегетация мезгили 65–105 күн. Кургакчылыкка байымдуу. Данында 32% белок, 2% май, 2,5–5% клетчатка бар. Данынан кулинарияда, колбаса, консерва өнөр жайында колдонулуучу акшак, ун даярдалат. Саманы менен тыпыны – баалуу концентраттуу тоют. Жасмык Кытай, Индия, Түркияда, Латын Америкасынын, Түндүк Африка жана башка өстүрүлөт. КМШ өлкөлөрүндө кара топураксыз зонада, Волга бою, Украина, Казакстан, Орто Азия жана Закавказьеде эгилет.

Жасмыктын жакшы сорттору: петровский 4/105, днепровский 3, тажик 5, азербайжан, окула жана башка Бардыгы 10дон ашык сорту райондоштурулган. Илдеттери: бактериоз, фузариоз, аскохитоз, дат жана башка Зыянкечтери: шалбаа көпөлөгү, жасмык данчысы жана башка.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр‎
Жашыл көл

Жашыл көл – мөңгү суусунан куралган бийик тоо көлдөрүнүн жалпы аты. Мындай көлдөрдүн суусу, адатта, жашыл көгүлтүр түстө болот. Кыргызстандагы мындай көлдөрдүн көбүнүн энчилүү аты да жашыл көл деп аталып калган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

 
Категория:Топонимия‎
Жашыруун мезгил

Жашыруун мезгил - инкубациялык мезгил – денеге жугуштуу оорунун козгогучу киргенден баштап, дарттын алгачкы белгиси билингенге чейинки убакыт. Ар түрдүү оорунун Жашыруун мезгилинин узактыгы ар башка (бир нече ай, жыл). Ошондой эле анын мөөнөтү микробдун санына, күчүнө, организмдин каршылык көрсөтүүсүнө, инфекциянын кирүү жолуна байланыштуу өзгөрөт. Кээ бир жугуштуу ооруларда (кызылча, кептөөр жана башка) бул мезгилде айлана-чөйрөгө козгогучтарды бөлүп чыгарып, коркунучтуу. Айрым жугуштуу оорулардын козгогучу Жашыруун мезгилдин аягында бөлүнүп чыгат. Ар бир оорунун Жашыруун мезгилинин өзгөчөлүгүн билүү чоң мааниге ээ. Анын узактыгына жараша оорулуу менен бирге болгон кишини бөлүү жана карантиндин мөөнөтү аныкталат, эпидемияга каршы башка чаралар көрүлөт.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Медицина
Жебелге

thumb|Clematis tangutica.
Жебелге, коён томук (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн байчечекейлер тукумундагы уруусу. Бадал, чала бадал. Сабагы агыш, 4 кырдуу тик же чырмалып же жарым-жартылай жармашып өсөт. Жалбырагы канат сымал татаал кесилген, кээде түктүү. Сабына тушташ жайгашат. Гүлү жалгыз же топтошуп, чачы сымал топ гүлдү түзөт. Мөмөсү – узун саптуу, түктүү жаңгакчалар; алар топтошуп. жибек сымал барпайган башчаны түзөт. Батыш Европада деңиз жээгинде өстүрүлүүчү 2000ден ашык сорту, түрчөсү белгилүү. Крым жээгиндеги Никита ботан. багында кургакка, зыянкечтерге чыдамдуу 150дөн ашык гибрид сортторунан турган коллекциясы бар. Ал көпкө чейин гүлдөйт. Айрымдарынын гүлдөрүнүн диаметри 22 смге жетет, Кыргызстанда 5 түрү бардык аймактарда кездешет. Тоонун таштуу бетинде, капчыгайларда өзөн суулардын боюнда өсөт. Жебелгенин бардык түрү уулуу.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өсүмдүктөр‎
Жеенбаев Жолборс

Жеенбаев Жолборс - (14. 9. 1947-ж. туулган, Ош облусу, Ноокат району, Баглан айылы) – медицина илимдеринин доктору (1999). КММИни бүтүргөн (1976). Ош шаарында врач-хирург, башкы врач, нейро-травматолог, бөлүм башчы, башкы нейрохирург болуп иштеген. 1999-жылдан Ош МУнун кафедра башчысы жана деканы. 70тен ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 окуу китеби, 10 окуу жана усулдук куралы бар.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
Жезказган

thumb|Жезказган.
Жезказган – Казакстан Республикасындагы шаар. Караганды облусунда. Сары-Суунун оң куймасы – Каракеңирдин жээгинде жайгашкан. Калкы 104,4 миң (2007). 1939-ж. негизделген. 1954-жылдан шаар. Темир жол бекети бар. Өлкөнүн өнөр жайы өнүккөн шаарларынын бири. Түстүү металлургия, химиялык, электр жабдыктары, «Улуу-Тоо» казак-кытай жеңил өнөр жай бирикмеси, тамак-аш, полиграфия өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, институт, медициналык колледж, кесиптик-техникалык окуу жайлары, китепканалар, тарых-край таануу музейи, кинотеатр, спорт сарайы, ботаникалык бак жана башка жайлар бар.

Шаарга жакын жерде Жезказган жез кени жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Казакстан шаарлары
Жезказган жез кени

thumb|Жезказган жез кени (1955).
thumb|upright|Жез (Жезказган кени).
Жезказган жез кени – жез кенташынын КМШдагы ири кендеринин бири. Жезказган шаарынын жанында. Кен 18-кылымдын аягынан бери белгилүү. 1929-жылдан казылып алынат. Кен аймагын таш көмүр мезгилинин башталышында пайда болгон акиташ теги, мергель, кумдук, карбондун ортосу менен аягындагы жезказган геологиялык свитасы жана пермдин башталышындагы кумдук, аргиллит, акиташ теги, мергель сыяктуу чөкмө тектер түзөт. Жезказган свитасы улам алмашып катмарланган боз жана кызыл түстүү кумдук менен алевролиттерден турат. Анда конгломераттар да кезигет. Кен жезказган свитасындагы антиклиналдык түзүлүштүн ийилген жерлерине (боз түстүү тектерде) топтолгон. Мында кенташ кабаттары 600 м тереңдикке чейин кезигип, алардын жалпы саны 26, анын 19у өнөр жайлык мааниде. Тоо тек катмарлары кандай жатса, кенташ ошого жараша аларды кайталап, кабат түрүндө жайгашат. Планда алар узатасынан созулуп, узундугу бир нече км, туурасы 0,5 мден 1–2кмге чейин. Кенташ комплекстүү: негизгиси жез, коргошун менен цинк да чоң мааниге ээ. Кошумча түрдө күмүш менен рений жана аз өлчөмдө мышьяк, кадмий. висмут, кобальт, сымап, никель жана молибден бар. Жез кенташы халькопирит, борнит жана халькозин минералдарынан турат. Минералдары негизинен кумдук менен конгломераттардын цементтеринде, кээде талаа шпаты жана кварцта майда бүртүкчө, ал эми тектон. зоналарда тарамча түрүндө жез казган кени сингенез (чөкмө) жолу менен пайда болгон жездүү кумдук жана сланецтердин кендерине кирет (В. М. Попов, Д. Г. Сапожников, Ү. А. Асаналиев). Бирок анын эпигенез (гидротерм) жолу менен пайда болгондугун далилдеген окумуштуулар да бар (К. И. Сатпаев жана башка).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Кен байлыктар‎
Категория:Казакстан географиясы‎‎
Жез-таш доору

Жез-таш доору - халколит (гр. chalkjs – жез жана lithos – таш энеолит, лат. aeneus – жез жана гр. lithos – таш) – неолиттен коло дооруна өткөн мезгилимий Таш куралдары али басымдуулук кылса да, жезден жасалган алгачкы металл буюмдар пайда боло баштайт. Биздин заманга чейин 4-миң жылдыкта Чыгышта (Түштүк Иран, Түркия, Месопотамия, Түркмөнстан), биздин заманга чейин 3–2-миң жылдыкта Европада жезди жана колону өндүрүү кыйла калыптанган.
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Тарых
Жеймстаун

thumb|Жеймстаун.
Жеймстаун – Улуу Британиянын ээлиги – Ыйык Елена аралынын административдик борбору, порт шаар. Калкы 1,4 миң. Океан кемелерин суу менен камсыз кылуучу база.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Улуу Британия
Категория:Шаарлар‎
Жекен

thumb|Typha latifolia.
Жекен (чөп) (L. 1753) – жекендер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көп жылдык чөп. Жекендин 15 түрү белгилүү. Тамыр сабактуу, сабагы жоон, бийиктиги 3 мге жетет. Жалбырагы тасма сымал узун, ичке. Гүлү майда, топ гүлү – сото, сотонун төмөн жагында аталык гүлдөрү жайгашат, уругу үпүлүү. Кээси сууда, айрымдары саздуу жерде өсөт. Малга жакшы тоют, кээ бир түрү – отоо чөп. Жекен көбүнчө субарктика, мелүүн жана тропик алкактарга мүнөздүү. Кыргызстанда 7 түрү бар. Анын ичинен жазы жалбырактуу жана ичке жалбырактуу жекен эң көп таралган. Саздак жерлерди өздөштүрүүнүн кесепетинен жекендин айрым түрү азайып кеткен. Алар биосферанын тең салмактуулугун сактоодо мааниси чоң. Жалбырагынан төшөнчү, чий согулат, крахмалдуу тамыр-сабагы желет, сотосунун бүрлөрү жаздыкка салынат, ар кандай баш кийимдерди токууда жана кагаз өндү­рүшүндө колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Өсүмдүктөр‎
Желдеткич

Желдеткич - вентилятор (лат. ventiеator – сапыргыч, ventilo – сапыруу, булгалоо, үйлөө) – абанын же башка газдын агымын түзүү үчүн 15 кПага чейин ашыкча басымды пайда кылуучу түзүлүш. Ал имарат жана рудниктерди желдетүүдө, мешке абаны үйлөп жана алардан түтүндү чыгарып кетүүдө, материалды кургатууда, машина тетиктерин жана механизмдерин муздатууда, чубурма жана була материалдарын, аба же өткөргүч түтүктөр аркылуу аэроаралашманы ташууда жана ушундай сыяктуу колдонулат. Желдеткич кубаттуулугу боюнча үй-тиричилиги үчүн жана өнөр жайлык, ал эми түзүлүшү боюнча борбордон четтөөчү жана октук болуп бөлүнөт. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Женева көлү

thumb|Леман
Женева көлү, Леман көл — (кельт тилинде gеnа – чат, дарыя чаты) Швейцария менен Франциянын аймагында, Батыш Альп жана Юра тоолорунун аралыгындагы өрөөндө деңиз деңгээлинен 372 м бийикте жайгашкан. Аянты 582 км2, узундугу 72 км, тереңдиги 310 мге чейин. Жээгинин көп бөлүгү бийик, тик. Женева көлү аркылуу Рона дарыясы агып өтөт. Кеме жүрөт. Жээгинде Женева, Лозанна шаары (Швейцария) орун алган. Климаттык жана бальнеолдук курорттору: Веве, Монтрё (Швейцария), Эвьян-ле-Бен (Франция) жана башка, туризм өнүккөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Көлдөр‎
Категория:Франция
Категория:Швейцария
«Жеңиш» ордени

right|frameless
«Жеңиш» ордени – советтик эң жогорку аскердик сыйлык. 1943-ж. 8-ноябрда СССР Жогорку Советинин Президиумунун указы менен белгиленген. «Жеңиш ордени» Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде СССР Куралдуу Күчтөрүнүн ири аскердик бирикмелерин (фронтторду) жетектеген Жогорку Башкы команда курамындагыларга зор операцияларды ийгиликтүү өткөргөн­дүгү үчүн берилген. «Жеңиш» ордени менен Советтик Союздун маршалдары Г. К. Жуков (2 жолу), А. М. Василевский (2 жолу), И. С. Конев, Р. Л. Малиновский, К. К. Рокосовский, С. К. Тимошенко, Ф. И. Толбухин, К. А. Мерецковдор сыйланган. 
 Колдонулган адабияттар 
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Тарых
Жер буурчак

thumb|upright|Vicia orobus.
Жер буурчак (L. 1753) – өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы уруусу. Бир, эки жана көп жылдык өсүмдүк. Жер жүзүндө 150дөй (КМШ өлкөлөрүндө 80дей) түрү бар. Эгилме 10 түрү белгилүү. Жаздык жана күздүк жер буурчак кеңири таралган. Жер буурчак – белоктуу, жакшы сиңимдүү тоют. Жаздык жер буурчак (V. Savita L.) КМШ өлкөлөрүнүн токой-талаалуу Европа бөлүгүндө, Сибирь жана Кавказда эгилет. Сабагы ичке, бутактуу, түз өсөт, бийиктиги 40–110 см. Гүлү өзү менен өзү чаңдашат. Мөмөсү 6–10 уруктуу, ромб формасындагы чанак (узундугу 5–7 см). Эгилме жер буурчактын жашыл массасында 5,1% (кургагында 18,1%) протеин, фосфор, кальций, каротин, клетчатка бар. Гектарынан 20 цге чейин дан, 200–250 ц (аба ырайы жакшы жылы 400 цден ашык) жашыл масса алынат. Борбордук Азияда отоо чөп катары да белгилүү. Түшүм жыйналган мезгилде уругу түшүп, күздүк эгин аянттарын булгайт. Жапайы жер буурчак шалбаа, суу жээги, токой, бадал арасы жана башка жерлерде өсөт, баалуу тоют.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:өсүмдүктөр
Жер кыртышы

thumb|Жер кыртышы: 1: Континенттик кыртышы, 2: Океандык кыртыш, 3: Мантия.
Жер кыртышы – Жердин «катуу» бөлүгүнүн үстүңкү катмары, мантия менен Мохоровичич чеги аркылуу чектешет. Калыңдыгы океан түбүндө 5 км, материктин астында 75 кмге жетет. Континенттик жана океандык, ошондой эле өтмө – субконтиненттик жана субокеандык жер кыртыштарына бөлүнөт. Континенттик жер кыртышы чөкмө, гранит жана базальт катмарларынан турат; орточо калыңдыгы 35–45 км, эң калың жери 75 км (тоо астында) болот. Океандык кыртыш континенттик кыртыштан гранит катмарынын жоктугу жана кыртыштын жукалыгы (5 кмден 10 кмге чейин) менен айырмаланат. Жер кыртышы изостазиялык тең салмактуулук абалына жакын. Жер кыртышында дайыма тектоникалык кыймыл болуп турат. Түзүлүшү боюнча ал кыймылдуу – геосинклиналь жана кыймылсыз – платформа аймактарына бөлүнөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Геология‎
Жер ортолук деңиз аймагы

thumb|Жер ортолук деңиз аймагы.
Жер ортолук деңиз аймагы – табигый географиялык аймак (өлкө). Пиреней, Апеннин, Балкан жарым аралын, Кичи Азиянын түштүк жана батыш бөлүктөрүн, Сирия, Палестина жээктерин, Африканын түндүк жээгин (Атлас тоолорунун көп бөлүгүн) жана жер ортолук деңиздеги аралдарды камтыйт. Аянты 4 млн км2дей. Альп бүктөлүү (геосинклиналдык) облусуна кирет; активдүү жер титирөө болот; аракеттеги жанартоолор бар (Этна, Везувий, Стромболи). Түндүк бөлүгүнүн рельефине орто бийик тоолордун, бөксө тоолордун жана дөңсөөлүү түздүктөрдүн айкалышы мүнөздүү; карст рельефи да кеңири таралган (мисалы, Динара тайпак тоосунда жана башка). Жер ортолук деңиз аймагынын африкалык бөлүгүндө катмарланган түзү-лүштөгү түздүктөр басымдуу. Субтропиктик жер ортолук деңиздик климат мүнөздүү, жаан-чачын кышында арбын жаайт, жайы кургакчыл. Январдын орточо температурасы түндүк-чыгышында 0–2°С, түштүгүндө 10–12°С, июлдуку түндүгүндө 19–20°С, түштүгүндө 28–30°С. Түздүктөрүнө жылына 300–400 мм, тоолоруна 3000 ммге чейин жаан-чачын жаайт. Түштүктү жана чыгышты карай климаттын кургакчылыгы күчөйт. Вегетация мезгили узакка (7 айдан ашык) созулгандыктан, субтропиктик өсүмдүктөрдү өстүрүүгө мүмкүнчүлүк түзөт, бирок суунун тартыштыгынан дыйканчылык жана бак-дарак өстүрүү чектелет. Дарыяларынын суусу жайында өтө тартылат; сугатка кеңири пайдаланылат.

Негизги дарыялары: Эбро, Рона, По, Марица, Нилимий Өсүмдүктөрдөн ксерофилдик дайыма жашыл жер ортолук деңиздик бадалдар (маквис, фригана, гарига) басымдуу; ошондой эле катуу, жазы жана ийне жалбырактуу токой массивдери да (негизинен тоолордо) кездешет. Жер ортолук деңиз аймагынын африкалык жана азиялык бөлүктөрүндө жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү. Буудай, жүгөрү, май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт; бак-дарак, жүзүм-зар, цитрус өсүмдүктөрүнүн плантациялары кеңири аянтты ээлейт. Тоолуу бөлүктөрүндө мал чарбасы (негизинен кой чарбасы), жээк сууларында балыкчылык (сардина, тунец) өнүккөн. Жээктеринде деңиз курорттору (Ривьера) арбын. Жер ортолук деңиз аймагы (Средиземье) – антикалык цивилизация өнүккөн тарыхый аймак. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Жер ортолук деңиздик климат

thumb|Жер ортолук деңиздик климат.
Жер ортолук деңиздик климат – жайы ысык жана кургак (июндун орточо температурасы 19–30°С), кышы жаанчыл, бирок жылуу (январда 2–12°С) субтропиктик климат. Жылдык жаан-чачыны 300–400 ммден (түштүгүндө) 2000–3000 ммге чейин (түндүгүндө). Негизинен жер ортолук деңиз зонасына мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:климат
Жер таануу

thumb|К. Риттер (1857)
Жер таануу - жалпы жер таануу – физикалык география илиминин Жердин жалпы физика-географиялык закон ченемин изилдеген тармагы. Терминди немис географы К. Риттер (1779–1859) киргизген. «Жер таануу» (Erdkunde) термини физикалык географиянын, ошондой эле өлкө таануунун синоними катары да колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Жер чукуурлар

thumb|Blarina carolinensis.

Жер чукуурлар (Soricidae) – курт-кумурска жечүлөр түркүмүнүн тукуму. Чычканга окшош, жүнү баркыттай, буту кыска, башы чоң, тумшугу узун, тиштеринин учу күрөң. Дүйнө фаунасындагы сүт эмүүчүлөрдүн эң кичине өкүлдөрү (кидик ак тиш жана эң кичине күрөң тиш) кирет. Дене узундугу 3,5–18 см. Куйругу 1–12 см. Денесинин капталында жана чатында жыты бар суюктук бөлүп чыгаруучу без жайгашкан. Жер чукуурлардын жер жүзүндө 25, КМШ өлкөлөрүндө 5 уруусу, Кыргызстанда 3 уруусунун 4 түрү бар. Суткасына өзүнүн салмагынан 2–2,5 эсе көп зыяндуу курт-кумурска жана алардын личинкасы менен азыктангандыктан, жер чукуурлар токой жана айыл чарбага чоң пайда келтирет.

 Колдонулган адабияттар 
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Жетим тоолор

Жетим тоолор - аралча тоолор – кенен өрөөндүү (түздүктүү) аймакта жалгыздап же топ-топ болуп жайгашып, негизги тоодон обочолонуп турган тоолор менен дөңсөөлөр. Алардын бийиктиги 100 мден 1000–2000 мге чейин. Негизинен ариддүү климат өкүм сүргөн тоолуу аймактын денудацияга дуушарланышынан же болбосо жергиликтүү тоо пайда болуу процессинен жаралат. Кыргызстанда жетим тоолор кеңири тараган. Ага байланыштуу пайда болгон топонимдер да бар (мисалы, Жетим-Тоо, Жетим-Бел, Орток-Тоо).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Тоолор‎
Категория:Топонимия‎
Жибек

thumb|Жибек (Камбожа).
Жибек — жибек куртунун безинен бөлүнүп чыгуучу нукура (табигый) текстиль буласы. Адегенде жибек курттун кокону ысык сууда жумшартылып, андан соң жазылып кургатылат. Натыйжада узундугу 0,4–1,2 кмге жеткен таза, жалтырак кош катар жибек жип алынат. Мындай жип оңой боёлот жана бышык болот. Бир нече түрмөктөн турган жиптер адегенде самын жана башка заттар менен ысык сууда кайнатылып, батташкан заттардан тазартылат, андан соң металл цилиндринин ичке көзөнөгү аркылуу созуп өткөрүлүп, чыйратуучу машинага берилет. Эриши (кездеменин узунунан жайгашкан жиптери) катары колдонулуучу жибек жип трамм деп аталат. Аркак (кездеменин туурасынан кеткен жиптери) түрүндө колдонулган жип органсин деп аталат. Ал траммга караганда азыраак күч менен каршы тарапты карай чыйратылат. Үзүлгөн жиптер чыйратылганга жарабайт, ошондуктан аларды майдалап бөлүп, пахта, зыгыр жана жүн сыяктуу ийрийт. Жибек кездеме токуу жана техникалык максаттар үчүн, ошондой эле электр өткөрбөөчү материал катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Өнөр жай
Жибек көпөлөктөрү

thumb|Тыт жибек көпөлөгү (Bombyx mori).
Жибек көпөлөктөрү (лат. Bombycidae) – көпөлөктөр тукуму. Бул көпөлөктөрдүн эжеке бээ саасынын (гусеницасы) куурчакчага айланардан мурда жибек жип бөлүп чыгарып, ага өзү оронуп, пиллага айланат. Денеси муунактуу, алдыңкы канаты кайкы; оозу рудименттүү, муруттары тарамданып турат. 300дөй түрү белгилүү. Жибек көпөлөктөрүнун эжеке бээ саасынын жип безинен бөлүнүп чыгуучу буласы (жибек жип) – татаал амин кислоталар комплекси. Ал жип туруктуу фиброинден туруп, сырты эрип кетүүчү серицин менен капталган. Анын 20га жакын түрү бар. Жибек көпөлөктөрүнүн ичинен (тыт жибек көпөлөктөрү) жибек пилласын түзүп, андан жибек жиби алынат, ал жибекчиликте пайдаланылат. КМШ өлкөлөрүндө тыт жибек көпөлөктөрү, Кытай, Японияда эмен жибек көпөлөктөрү өстүрүлөт. Жибек көпөлөктөрүнүн жапайы түрлөрү бак-дарактарга зыян келтирет. Ошондуктан аларга каршы күрөшүү чаралары жүргүзүлөт. Жапайы тыт Ж. к. мурдагы СССРдин Кызыл китебине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Курт-кумурскалар‎