Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Москва көтөрүлүшү (1648)

Москва көтөрүлүшү (1648), «Туз козголоңу» — Москванын чет жакасында жашаган орто жана жарды катмарлардын, Москванын өзүндө турган кол өнөрчүлөрдүн, стрелецтердин жана ак сарай кызматкерлеринин ири кыймылы.

Б. И. Морозовдун жана анын тарапкерлеринин талоончул саясат жүргүзгөнүнө нааразычылыктан келип чыккан. Казынасын байытуу үчүн өкмөт түрдүү салыктардын ордуна түз ала башта­ган, натыйжада туз кымбаттап кеткен. 1-июнда Алексей Михайловичке даттанып келгендерди падыша нөкөрлөрү кууп тараткан, ошол учурда чыккан кагылыш шаарды бүлүндүргөн ири көтөрүлүшкө айланган. Элдин талабы боюнча полиция башчысы А. С. Плещеев падыша тарабынан өлтүрүлгөн. 12-июнда падыша стрелецтерге эки эсе көп акчалай акы берүү менен козголоңчулардын ыркын кетирген. 

Акырында Москва көтөрүлүшү аёосуз басылган. Москва көтөрүлүшү И. И. Болотников жана С. Т. Разин жетектеген дыйкан согуштары аралыгында Россиядагы тан күрөшүнүн өнүгүшүндөгү маанилүү этап болгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Москва көтөрүлүшү (1662)

Москва көтөрүлүшү (1662), «Жез козголоңу» — феодалдарга карты 25-июлда чыккан при көтөрүлүш. 1654-ж. наркы күмүш акчага теңелген жез акча көп чыгарылып, акчанын баасы түшкөн, чайкоочулук жанa жалган акча чыгаруучулук күчөгөндөн улам өлкө финансылык бүлгүнгө учураган. 

Жез акчаны киргизген боярларга карты 9—10 миңдей шаар калкы көтөрүлүшкө чык­кан. Аны падыша аскери аёосуз баскан. Бирок көтөрүлүштөн корккон падыша 1663-ж. жез акчаны жойгон.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Москва күрпү

Москва күрпү - күрптөрдүн Моск­ва областындагы «Берёзка» айылында чыгарылган породалык тобу. Чалгынынын өңү боюнча ак жанa көңүр түстүү күрп болуп айырмаланат.

Актары жергиликтүү күрптү голланд жана белитсвилл ак күрпү менен, коңур түстүүлөрү кең көкүрөк күрөң күрптөр менен аргындаштырылып алынган. Күрптүн туласы чоң, кең көкүрөк, буту узун, башы кичине. Корозунун тирүү салм. 12—13, соносу 6—7 кг. Тез жетилет. Эти жегиликтүү. Жөжөсү 3,5—4 айлыгында 4—4,5 кг. Жылына 90—110 жумуртка тууйт. Жумурткасынын салм. 84—88 г.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Канаттуулар‎
Москва мамлекеттик кеңешмеси

Москва мамлекеттик кеңешмеси (1917) Россиянын бардык контрреволюциячыл кучтөрүн мобилизациялоо үчүн 1917-ж. 12—15(25—28)- августта Убактылуу өкмөтү тарабынан чакырылган. 

Ага 2500 чамалуу киши катышып, А. Ф. Керенский председатилдик кылган. Кеңешмеге Советтердин большевик делегаттары шайланган эмес. Кеңешмеге катышкандар Советтерди, армиядагы коомдук уюмдарды жоюу, согушту улантуу сыяктуу контрреволюциячыл программаны, башкач айтканда Убактылуу өкмөттүн саясатын колдогон. «12-августтагы Москва кеңешмеси жөнүндө» деген РСДРП (б) БКнын 6(19)-августтагы резолюциясы кеңешменин элге каршы заговор экенин аныктаган. Анын ачылыш күнүнө 400 миңден ашуун адам иш таштаи, Киев, Харьков, Саратов жана башк шаарларда иш таштоо жанa нааразылык митингилери өткөрүлгөн.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Москва сүйлөшүүлөрү

Москва сүйлөшүүлөрү (СССР- нин, Улуу Британиянын жана Франциянын өз ара жардамдашуусу жөнүн келишим түзүү боюнча) 1939-ж. апр,— августта Москвада өткөн. 

Бул кезде немис-фашисттик аскерлери Чехословакияны басып алып, 1939-ж. мартта бытыратып бүткөн. Натыйжада дүйнөлүк согуш чыгуу коркунучу реалдуу боло баштаган. Ушундан улам Совет өкмөтү 1939-ж. 17- апрелде СССР, Улуу Британия, Фран­ция өз ара жардамдашуу жөнүндө келишимге келип, согуш конвенциясын түзүшүн сунуш кылган. Ал сунуш келишүүчү тараптарды өз ара жардамдашууга милдеттендирген, ошондой эле Балтика жанa Кара деңиздер аралыгында жайгашкан жанa СССР менен чектеш турган Чыгыш Европа мамлекеттерин да кол салуудан коргоо максатын көздөгөн. 

Бул сунушту Улуу Британия жанa Франция алгачкы сүйлөшүүдө кабыл албай, ошондон улам 1939-ж. 11-августта Москва сүйлөшүүлөрү кайра башталган. Совет өкмөтү үч держава өз ара жардам союзун түзүшү керек, ал союз агрессияга учураган Чыгыш жана Борбордук Европа мамлекеттерин да коргоого тийиш деп эсептеген. 

Улуу Британия менен Франция СССРдин бул сунушун да кубаттабай койгон. Польша өкмөт­ү өз аймагынан советтик аскерлерди өткөрбөй турганын жарыя айткан. Улуу Британия өкмөтү Москва сүйлөшүүлөрү убагында СССРге каршы келишим түзүү үчүн фашисттик Герма­ния менен да сүйлөшүп жаткан. Ушундай жагдайда Совет өкмөтү 1939-ж. 28-августта 
кол салышпоо жөнүндө герман-совет келишимине кол коюуга аргасыз болгон. Улуу Британия жана Франция өкмөттөрү чынында фашисттик Германиянын Экинчи дуйнөлүк согушту башташына жардамдашкан.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Москва темир жолу

Москва темир жолу - Москвадагы эң ири темир жол магистралы. 
 Азыркы чеги 1961-ж. белгиленген. Жолдун уз. 9113 км, бардык темир жолдун 6,7 % ин түзөт, СССРде 3-орунду ээлейт. Ал Москва дан чыккан И т. ж-дун онун бириктирет. Москва темир жолу Октябрь, Белорус, Түштүк-Батыш, Түштүк, Түштүк-Чыгыш, Куйбышев, Горький жана Түндүк темир жолу менен чектеш. 
 
 Күнүнө бир нече миңдеген жүргүнчү жанаа жук ташуучу поезд кабыл алынып, жөнөтүлөт. Жылына 1 млрд жүргүнчүнү тейлейт (1972).
 Ленин ордени менен сый­ланган (1966).
 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Курулуш
Москва убакыты

Москва убакыты - Москва шаары жайгашкан экинчи саат алкагынын декрет убакыты. 

СССР ЭКСтин 1930-ж. 16-июлдагы токтомуна ылайык саат жебеси 1 с алдыга жылдырылган. Москва убакыты башкача айтканда декрет убакыты бүткүл дүйнөлүк убакыттан 3 с алдыда жүрөт. 
СССР­дин бардык аймагында поезд, само­лёт жана кемелердин, телеграммаларды кабыл алуу, беруу убакыттары Москва убакыты боюнча белгиленет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Убакыт
Москва эл банкы

Москва эл банкы — Лондондогу акционердик коммерция банкы. 

1919-ж. түзүлгөн. Анын акционери тышкы соода боюнча эсеп-кысап жүргүзгөн сов. кооперация коомдору болгон. Банк акционери катары мамл. уюмдар (СССР мамл. банкы, СССР тышкы соода банкы ж. б.) катышат. 

Москва эл банкы соц. өлкөлөрдүн чет өлкөлөрдөгү банктары, Улуу Британиянын ж. б. капит. мамлекеттердин банктары менен иш жүргүзөт. Алардын ортосундагы соода ишинде кредиттөөнү жана эсептешүүнү, ошондой эле соодадан тышкары апрым операцияны аткарат. Ал өнүгүп жаткан бир катар өлкөлөрдүн банктары менен активдүү иштөөдө. Бей­рут менен Сингапур шаарларында бөлүмү бар.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Экономика
Мосс конвенциясы

Мосс конвенциясы (1814) — Нор­вегия менен Швециянын ортосунда түзүлгөн макулдашуу; Швеция-Норвегия согушун (1814) аяктап, Швеция- Норвегия униясын (1814—1905) түзүүгө жол ачкан. 

Мосс шаарында (Нор­вегия) түзүлгөн. Мосс конвенциясында данн мураскери К. Фредериктин норвег тактысынан баш тартышы жанa швед монархынын норвег королу болуп шайланышына (б. а. униянын түзүлүшүнө) Норвегиянын макул болушу, ошондой эле униянын түзүлүшүнө байланыштуу Эйдсволл констнтуциясы (1814) оңдоолору менен күчүндө калары белгиленген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Тарых
Мотивдер

Мотивдер (психологияда) — адамдын кайсы бир мүдөөсүн канааттандырууга түрткөн нерселер. 

Азыркы пспхологияда «Мотивдер» термини адамдын активдүүлүгүн козгогон ар түрдүү абалды туюнтуу үчүн айтылат. Мотивдерге мүдөө, талап, инстинкт (сокур сезим), кызыгуу, эмоция, установка, идеал кирет.
Психологияда Мотивдер адамдын иш аракетин жанa аң-сезимин изилдөөгө байланыштуу каралат. Мотивдердин предметтик жанa социалдык табиятын ырастоо алар инстинктке же эмоцияга көз каранды деген теорияларга каршы турат. Мотивдердин туңгуч түрү — материалдык мүдөөлөрдү канааттандыруучу нерселер, буюмдар. Кийин идеалдуу нерселер да (тигил же бул түрдөгү аң-сезимдүү максат ж. б.) Мотивдерге айланат. 

Демейде адамдын иш- аракетин бир нече Мотивдер шарттайт: бири — башкы. калгандары көмөкчү мааниге ээ болот (мис., эмгектин накта Мотиви жанa аны материалдык жактан стимулдоо). Мотивдер өз ара жанa курчаган жагдайлар менен ар кандай мамиледе болот: бири бирин күчөтөт, же пастатат же жагдай, шартка каршы келет. Ошондуктан адамды тигил же бул ишке түрткөн Мотивдерди аныктоо оңойго турбайт. Мотивдердин өнүгүшү алардын байышынан гана эмес, белгилүү бир иерархия түзүшүнөн да көрүнөт. Демейки мүдөөлөрдү канааттандыруучу Мотивдердер социалдык жанa рухий Мотивдерге баш иет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Психология
Мотор орундарынын детонациясы

Мотор орундарынын детонациясы - поршендүү моторлорду кыймыл-аракетке келтирүүдө сарпталуучу мотор отундарынын күйүшүндө органикалык өтө кычкылдардын пайда болушунан жанa жыйналышынан келип чыккан терс кубулуш. 

Өтө кычкылдын пайда болушу айрым кризистик концентрациясы жетсе, детонацияны пайда кылат. Ал согуу толкундарынын пайда болушу жанa жалындын таралыш ылдамдыгынын өсүшү менен мүнөздөлөт. Кыймылдаткычтар туура иштеген учурда жалын 10—20 м/сек, детонация учурунда 1500—2500 м/сек ылдамдыкта тарайт. 
Мотор орундарынын детонациясы мотордон сыртка кете турган түтүктөн тарсылдаган үн чыгарып, кыймылдаткычтарды ысытып, мотордун күчүн начарлатат. 

Өндүрүштө Мотор орундарынын детонациясы болбос үчүн аларга тетраэтил коргошун кошулат.

Каталитикалык гидрокрекинг - тазалануу технологиялар жана синтетикалык сапаты аны болжолдоо, базалык май техникалык касиеттерин жакшыртуу. Бул жогорку илешкектүүлүккө ээ, кычкылдануу жана жылышуу кепили туруктуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

 Эскертүүлөр 

Категория:Физика
Мөмө багын бутоо

thumb|Алмурут.
Мөмө багын бутоо - бутагын, бүчүрүн же тубун жарым-жартылай же толук алып таштоо; өсүмдүктү багуунун маанилуу ыкмасы. 

 Анын негизги максаты — мөмө багын ар кыл жаштагы, туура жайгашкан мыкты бутактар менен камсыз кылуу. Жыл сайын куу, мөмөну начар байлаган, такыр мөмөлөбөгөн бутакты кыйып салуу керек. Суюлтуу гүл бучурунун пайда болушуна көмөк берет. Керексиз бу­такты жоонойгондо бутаса, дарак начарлайт, чүнчүйт, тез чирийт жана суукка байымсыз болот. 
 
 Мөмө багын бутоодо куураган жана илдеттүү, ошондой эле үшүккө чалдыккан, оролушкан бутак жок кылынат же учунан кесилет. Бутак­ты этиет менен түбунөн көңдөй пайда болбогондой кылып кесүү керек. Себеби, андай көңдөй даракты чиритет. Мөмөлөй баштаган бактын бир жыл­дык бутагынын үчүн кесүүдө сорттун өзгөчөлүгү эске алынат. Бутоо күзүндө, кышында, айрыкча жазында бүчүрлөө алдында жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Ботаника‎
Категория:Айыл чарба
Мөмө багын коргоочу тилке

Мөмө багын коргоочу тилке - мөмө-жемиш багынын айланасына катарлата тигилүүчу дарак, токой. Ал мөмө багын шамалдан тосот. 

Кар­ды учуруп кетүүдөн калкалап, бак­тын өсүшүн жакшыртып, түшүмун арбытат, бышкан мөмөнү шамалда күбүлүүдөн сактайт. Тилкеге дарак сейрек ж-a жыш тигилет. Сейректиккенде шамал тегиз өтүп, кар бак арасына жакшы топтолот да, текши тарайт. Жыш тигилгенде муздак абаны бөгөп, момө дарагы гүлдөгөн мезгилде жазгы үшүктөн сактайт. Көбүнчө М. б. к. т. 2—3, ачык жерде 3—5, шамалдама райондордо 6—8 катар, катар аралыгы 2—2,5 м болот. Ага Те­рек, карагай, кайың, көк карагай ж. б. тез жетилүүчү дарак тигилет. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Чарбачылык
Мөмө багынын сөңгөгүн тазалоо

Мөмө багынын сөңгөгүн тазалоо - дарактын сөңгөгүн кабыгына уялаган түрдүү зыянкечтерден жыл сайын тазалоо. 

Бул иш кабык нымдуу кезинде, күзүндө же жазында аткарылат. Эски Мөмө багынын сөңгөгүн тазалоо үчүн темир кыргыч же тарак колдонулат. Сөңгөктүн алдына бойро же таар жайылат. Ага түшкөн кырынды ж. б. булганыч нерселер чогултулуп, өрттөлөт. Тазаланган сөңгөк аки таш менен акталат. Аки таш зыянкечти жок кылып, өсүмдүк күнгө көп ысыбайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:чарбачылык
Мөмө жемиш сактоо

Мөмө жемиш сактоо - керектүү убакка чейин мөмө, жемиш, жүзүм ж. башкаларды бузбоо ыкмасы. 

Мөмөнүн, жемиштин жанa жүзүмдүн дүң түшүмүнүн 60%чесин узак мөөнөткө сактоо камсыз кылынат. Алар көбүнчө төмөнкү температуралуу жайда сакталат. 
Мөмө жемиш сактоо узактыгы сорттун түрүнө, сапатына, топуракка, агротехникага, бышышына, түшүм жыйноо мезгилине, илдет менен зыянкечке туруктуулугуна жараша ар түрлүү болот. Түшүмдү зыянга учуратпай жыйноо, сорттоо, идпшти таза каралоо, мөмөнү туура жайгаштыруу маанилүү. Сактоочу жай мөмө киргизерден мурда суу жанa аба менен муздатылат. 

Муздаткыч жай тазаланып, дезинфекцияланып, желдетилет. Сактагыч салкын болсо, мөмө көпкө бузулбай, зыянкечке, илдетке чыдамдуу келет.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Мөмө жемиш
Мөмөлөө мезгилдүүлүгү

Мөмөлөө мезгилдүүлүгү - мөмө дарагынын маал-маалы менен мөмөлөшү. 

Жаш дарак кебүнчө жыл са­йын мөмө байлайт. Ал эми улам эскиргенде жыл өргүп түшүм берет. Агротехника начар жүргүзүлсө, жаш дарак да мезгил-мезгили менен мөмөлөйт. Данектүүлөр менен жер жемиштен мөмө жылыга алышат. Мөмөлөө мезгилдүүлүгү өсүмдүк сортуна, климатка, азыктануу, агротехника шартына байланыштуу болот. Өсүмдүктүн кээ бир сорту жыл сайын (мис., алмашын Славянка, Ре­нет. Кызыл Пепин), кай бири (Анто­новка, Анис ж. б.) жыл аттатып мөмөлөйт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Агрономия
Мөмө өстүрүү

Мөмө өстүрүү - Өсүмдүк өстүрүү тармагы. 

Мөмө, жер-жемиш жана жаңгак алуу максатында атайын бөлүнгөн жерде же короо участкасына мөмө өсүмдүктөрү отургузулат. Мөмө, жер-жемиш жанa жаңгак — баалуу азык-түлүк. Аларда кант (фруктоза, глюкоза, сахароза), май, орг. кислота, минерал зат, түрдүү ви­тамин ж. б. көп. Жаңгакта мындан тышкары сапаттуу 15—22% белок бар. Мөмө-жемиш менен жаңгактан кыям, компот, повидло, мармелад, шарап, спирт ж. б. жасалгандыктан аларды жыл бою тамак-аш катары пайдаланууга болот. Бир кыйла мөмө- жемиш өсүмдүгү шаар менен кыштактарды көрктөндүрүүдө колдонулат.

Мөмө өстүрүү — өсүмдүк өстүрүүнүн байыркы тармактарынан. Мөмө менен жер- жемиштин мекени — Түш.-Чыгыш, Алдыңкы жанa Орто Азия, Закавказье, Жер Ортолук деңиз жээги. Вавилония менен Ассирияда (б. з. ч. 3 миң жыл мурда), Кытайда (2 миң жыл), Индияда (2 миң жылга жакын), Крымда (700 жыл), Греция да (б. з. ч. 400—300 жыл мурда) болгон. Алма, алмурут, кара өрүк, шабдаалы, анар ж. б. 4 миң, чие, алча жанa лимон 2 миң жылдан ашык убактан бери колдо өстүрүлөт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Өсүмдүктөр
Мөмө сактагыч

Мөмө сактагыч - мөмө сакталуучу жай. 

Мында белгилүү температуpa сакталып, нымдуулук, газ алмашуу жетиштүү болот. Ал үчүн муздак аба, муздаткыч, газ алмаштыруучу генератор же газ баллону колдонулат. Мөмө-жемиштин өлчөмүнө, түрүнө жараша атайын жанa универсал сактагыч курулат. Биринчисинде мөмөнүн бир, экинчисинде бир нече түрү сакталат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Чарбачылык
Мөмө таарыгычтар

Мөмө таарыгычтар - мөмө дарагынын таарыгычтар тукумундагы зыянкечтери. 

Ашкере зыяндуусу: алма сойлогучу (таарыгычы), анын уз. 6—7 мм, алмурут сойлогучу, кара өрүк сойлогучу, уз. 4—5 мм, чие сой­логучу, уз. 4—6 мм. Денеси ак саргыч, башы кара күрөң түстүү. 

Топуракта кыштап, жаз алды менен даракка жармашат. Мөмө таарыгычтар Батыш Европада, Сибирдин кээ бир райондорунда тараган. Мөмө дарак гүлдөгөндон 5—7 суткадан кийин көпөлөгү учуп чыгат да, жаш мөмөгө куртун таштайт. Сойлогуч мөмөнүн сыртын жейт. 

Зыянга учураган мөмө күбүлөт, түшүмү начарлайт. Күрөш чарасы: мөмө дарагы гүлдөрдөн мурда инсек­тицид чачуу.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:зыянкечтер
Мугалжар тоосу

thumb|Мугалжар тоосу.
Мугалжар тоосу Казакстандын Ак-Төбө областында түндүктөн түштүккө 200 км-ге созулуп жатат.
 
Туурасы 30 кмдей. бийикт. 657 метрге чейин (Чоң Бактыбай тоосу). Урал тоолорунун түштүк уландысы. Түндүгүндө кууш токол тоо, андан кийин жарыш жаткан эки кырка тоого болшөт, алардын ортосунда туурасы 15—20 км келген Алабаш чуңкурдугу жатат. Кембрийге чейинки мезгилдерде жанa палеозой заманында пайда болгон кварцит, кристаллдык сланец, гнейс, гранит, кумдук жанa конгломерат тоо тектеринен турат. 

Климаты кескин континенттпк, кышы суук, кар аз жаайт; январдын орт. температурасы —14°С, жайы кургак, ысык, июлда 24°С. Жылдык жаан-чачыны 200—250 мм. Батыш капталдарынан Эмба, Орь дарыялары (Каспийдин алабы), чыгышынан Ыргыздын оң куймалары башталат. Мугалжар тоосунун түндүк бөлүгүн ак кылкан, бетеге, тоо сулусу үстөмдүк кыл­ган шагылдуу талаа, түштүгүн шыбак, дан өсүмдүктүү талаа жанa жарым чөл ээлейт. Жазгы жанa жайкы жайыт. Жез, никель жана башкалар кендердин базасында тоо-кен өнөр жай өнүккөн. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Категория:Казакстан географиясы‎
Категория:Тоолор‎
Мужибар рахман

Мужибар рахман, Шейх Мужибур Рахман (17. 3. 1920, Чыгыш Бенгалиядагы Фарижурдун четиндеги Тонгипара кыш.—15. 8. 1975, Дакка) — Бангладештин мамлекеттик жана саясий ишмери. 

1947-ж. Калькуттадагы Ислам коллежин бүткөн. 1938— 47-ж. антиколон. кыймылга, Пакистан түзүлгөндөн (1947) Чыгыш Бенгалиядагы улуттук кыймылга активдүү катышкан. 1949-ж. Авами Лиг (Элдик партия) партиясын негиздешип, 1966—74-ж. анын председатели. 1972-ж. 12- январдан Бангладеш Эл Республикасынын (1971-ж. түзүлгөн) премьер-министри. М. Р-дын өкмөтү кеңири социалдык-экон. программа белгилеп, блокторго кошулбоо, тынчтыкчыл барлык мамлекеттер менен достукту жана кызматташтыкты өнүктүрүү принцибин жарыялаган. 

Мужибар рахман 1972-ж. CCСP- ге официалдуу визит менен, 1974-ж. дарылануу үчүп келген. 1975-ж. мамлекеттик төңкөрүш мезгилинде өлтүрүлгөн. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Саясат
Муз— суунун катуу абалы

Муз — суунун катуу абалы 

Аморфтук жана кристаллдык (10 түрдүү) бөлүп бөлүнөт. Жаратылышта материк, калкыма, жер астындагы жана башка, ошондой эле кар, кыроодон пайда болгон Муздар белгилүү. 
Жаратылыш Музу суудан таза, кээде мех. кошундулар (ка­туу нерселер, эринди тамчылар, газ калдыктары ж. б.) кездешет. Жердеги муздун жалпы запасы 30 млн км3. Алардын көбү уюддук аймактарда (Антарктидада Муздун калыңд. 4 кмте жетет) жайгашкан. Муз өсүмдүк менен жаныбарларга, адамдын тиричилигине таасирин тийгизет. Жаратылыш Музу биол., мед. дары-дармекти, азык- түлүктү тоңдуруп сактоо үчүн колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Категория:Муздар
Муздагы салгылаш

Муздагы салгылаш - тоң Чуд көлүндө 1242-ж. 5-апрелде орус аскерлерн менен немец рыцарларынын ортосунда болгон.

Монгол жапырыгынан тукулжураган орус жерине 1240—42-ж. тышкы душмандар кайра-кайра кол сала баштаган. Шведдердин жапырыгы 1240-ж. Невада ойронго учураган. Бирок Ливон орденинин кресттүүлөрү 1240-ж. Изборск менен Псковду, Копорье монастырын каратып, 1242-ж. Улуу Новгород, Ка­релия жана Нева боюн басып алмак болгон. Веченин өтүнүчү боюнча Новгородго келген Александр Невский ас­кер курап, 1241-ж. Тевтон рыцарларын талкалап, Копорье монастыры менен Псковду бошоткон. 1242-ж. немец рыцарлары Новгород жерине кол салган. А. Невский орус аскерин Чуд көлүнүн түш.-чыгыш жээгине жайгаштырган. 

Душмандын аскери орус полкун жирен кирип, алардын алдыңкы отрядын талкалаган. Невский душманга капталынан, тылдан сокку урган. Орус аскери душманды талка­лап, жеңишке ээ болгон. 400дөй рыцар өлүп, 50сү туткунга алынган. Калганы качып, жарылган музга чөгүп кеткен. 1243-ж. Новгород менен Тевтон ордени тынчтык келишим түзүп, немецтер басып алган орус жерлери кайра колго тийген.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Тарых
Муздак кандуу жаныбарлар

Муздак кандуу жаныбарлар - сырткы чөйрөгө жараша денесинин температурасы өзгөрүп туруучу жаныбарлар. 

Аларга бардык омурткасыздар, омурткалуулардан балыктар, жер-сууда жашоочулар жана сойлоочулар кирет. Бул жаныбарлардын температурасы сырткы чөйрөнүкүнө барабар же 1— 2°С жогору болот. Күндүн жылуулугунан же булчуңдар иштегенде көбүнүн температурасы жогорулайт. 

Мис., абанын температурасы 4—8°Сде учуп жүргөн шимикчи аарынын дене температурасы 38°С, кээде 44°Сге жетет, учпай турганда чөйрөнүкүнө теңелет. Бул жаныбарларда жылуулукту жөнгө салуу механизминин жоктугу, нерв системасынын, өзгөчө борб. нерв системасынын начар оорчүшү, зат алмашуунун жай жүрүшү (жылуу кандуу жаныбарларга Караганда 20—30 эсе төмөн) ж. б. өзгөчөлүктөрү менен түшүндүрүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Зоология