Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ювенил суулары

Ювенил суулары (лат. juvenilis - жаш) - магмадан бөлүнүп чыгып, жер астындагы гидросферага жаңы кошулган суулар.
 
Терминди 1902-ж. австрия геологу Э. Зюсс киргизген. Ювенил суулары жанартоолордун атылуу учурунда же тереңдиктеги магмадан бөлүнүп чыккан газ менен бирге жана магма тулкуларынын кристаллдашуусунда сыгылып чыгып, жаракалар, боштуктар аркылуу жогору көтөрүлөт. Айрым учурда жер бетине чыгат. Бирок, көтөрүлүп келе жатканда жер кыртышындагы башка генезистеги суулар менен аралашат. Ювенил сууларынын кыйыр көрсөткүчтөрү болуп, жер астындагы суулардын курамында көмүр к-тасынын, гелийдин жана суутектин көптүгү эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Дарыялар
Ю

Ю, ю - кыргыз алфавитиндеги отуз бешинчи тамга; башка тилден кабыл алынган сөздөрдүн курамында сөз башындагы басым түшчү тыбышты, уңгуда үндүүдөн (мис., аюу) ажыратуу (ъ), жумшартуу (ь) белгилеринен кийинки «йу» тыбыш айкалышын (мис., съезд, конъюктура ж. б.) жана таңдайлашкан үнсүздөрдөн кийин келген үндүүнү (мис., люк) туюнтат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Алфавит
Эшенова Салый

Эшенова Салый (10. 6. 1921-ж. т., Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Кабак кыш.) - Социалисттик Эмгекке Баатыры (1960).
 
Нарын педагогика окуу жайын (1941) бүтүргөн. Нарындагы Куйбышев атындагы орто мектепте мугалим (1941-50), Пржевальскиде тамак-аш артелинде (1951-53), 1953-жылдан кийим тигүү ф-касында мастер болуп иштеген. Кийим тигүүдө планды 140180% аткарган. КПССтин 22, Кыргызстан КПнын 7, 12, 14, 16-съезддеринин делегаты. Кыргызстан КП БКнын мүчөлүгүнө кандидаттыкка шайланган. Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Инсандар
Эчки эмээрлер

thumb|upright|Varanus varius.
Эчки эмээрлер (Varanidae) - ири кескелдириктер тукуму.
 
Эң ири Эчки эмээрлердин уз. 3 мте жетет; демейде 1 мдей. Башы майда мүйүз калканчалар, денесин тегерек түрпүлөрү менен капталган. Тили узун, учу ачалуу. Азыркы 1 уруусу, 24 түрү, тропик жана субтропикте, кургакта жашайт, сууда жакшы сүзөт. Жумуртка тууйт, эти желет, териси бут кийим ж. б. жасоодо колдонулат. Борбордук Азиянын чөлдүү талаасында кенен таралган. Күндүзү күн жылууда активдүү болуп, кемирүүчүлөр, кескелдириктер, канаттуулар жана алардын жумурткалары ж. б. менен азыктанат. 

Азыркы учурда Кыргызстандын түштүгүндө Түркстан тоосунун этегиндеги адырларда: Алма-Ата, Караташ, Сары-Тоо, Ак-Таш, Түзбел, Алай, Фергана, Бабашата жана Атойнок тоолорунун кургак этегинде, чополуу жерлерде, Үч-Коргонду ТашКөмүрдүн жарым чөлдүү, чополуу жерлеринде жашагандары байкалган. Бир жылда бир гана жолу 6-10го чейин жумуртка тууйт. Жарым чөлдүү жерлердин өздөштүрүлүшүнө байланыштуу жана алардын терилеринин кымбат баалуулугуна карата, көп жерлерден бул түр жок болуп кеткен. ТКЭСтин Кызыл китебине киргизилген.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Кескелдириктер
Эчки

thumb|Эчки.
Эчки — сүт эмүүчүлөр түркүмүнүн көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы ача туяктуу, кепшөөчү үй жаныбары. жалпы эле бакма эчкилердин эркеги.
 
Орто Азияда б. з. ч. миндеген жылдар мурда эле колдо асыралган. Түпкү теги - безоар жана бургу мүйүз Э., ошондой эле тукум курут болгон бир түрү белгилүү. Азыр дүйнөнүн бардык өлкөлөрүндө багылат. Сүт, эт, тери, жүн жана тыбыты кеңири пайда ланылат. Орточо эсеп менен 9-10 жыл, айрымдары 17 жыл жашайт, чарбада 7-8 жашка чейин кармалат. Эчки тез жетилип, куутка 14-18 айлыгында (чебич кезинде) кошулат. Ар 100 эчкиден 120-200 улак алынат. Айрым тубар эчки 3-4 улак тууйт. Тоют жетиштүү болуп, жакшы багылган Э-лер жылына эки жолу төлдөйт. Текесинин тирүүлөй орточо салмагы 60-65 кг (чоңу 100 кг), эчкисиники 35-50 кг. Сүт породасындагы Эчкилерден жылына 450-550 кг (мыктыларына 1000 кг) сүт саалат. Сүтүнүн майлуулугу 3,84,5%. Жүн породасындагы Э-нин текесинен 46 кг, эчкисинен 2-3 кг жүн кыркылат. Жүнүнүн уз. 16-28 сж. Тыбыт багытындагы эчкиден 0,20,5 кг, айрымдарынан 1,0 кгга чейин тыбыт таралат. Бордолгон эчкиден 20-28 кг зт, 4-6 кг май чыгат. Эчкилер колдон тоюттандырууну анча талап кылбайт. Ар кандай жер шартына тез эле байырлашат, ылаңга да туруктуу келет.

 Дагы кара 

 Тоо эчки

Колдонулган адабияттар
 А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Категория:Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгүнүн негизиндеги макалалар
Эчегарай-и-Эйсагирре Хосе

Эчегарай-и-Эйсагирре Хосе (19. 4. 1832, Мадрид, Испания - 14. 9. 1916, Мадрид, Испания) - испан драматургу, математик, коомдук ишмер.
 
14 жашынан эле латын жана грек тилдерин мыкты билген. Бирок адабиятка кеч аралашкан. 1853-ж. техникалык окуу жайын мөонөтүнон мурда аяктап, бир нече жыл инженер болуп иштегенден кийин теоретикалык жана прикладдык математикадан сабак берген. Ал биринчи пьесасын 1860-ж. жазган, бирок пьеса театрга коюлмак турсун, жоголуп кеткен. Ал «Акылсыздык же ыйыктык» (1877), «Улуу Галеото» (1881) аттуу пьесаларында бурж. моралды сынга алган. «Дон Жуандын уулу» (1892), «Акылсыз кудай» (1910) деген психологиялык драмалардын автору. Нобель сыйл. лауреаты (1904).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Эхолот

Эхолот — акустикалык жаңырык сигналынын жардамы менен суу тереңдигин аныктоочу навигациялык курал.
 
Кеменин түбүнө дирилдеткич бекитилет. Ал куралга генератордон мезгили менен жиберилген электр импульстары акустикалык импульстарга өзгөртүлүп, белгилүү көлөмдүк бурч менен тик ылдый таркалат. Суунун түбүнөн чагылган акустикалык импульс, ошондой эле дирилдеткич тарабынан кабыл алынып, кайра электр импульсуна айландырылат. Бул импульс күчөтүлүп, индикаторго берилет. Эхолоттун иштеши, зондирлөөчү үн импульсун жиберүү моментинен, жаңырык сигналынын суунун түрүнөн чагылып келген моментине чейинки убакытты өлчөөгө негизделген. Суу түбүнүн тереңдиги h=ct/2, мында суудагы үндүн ылдамдыгы с=1500 м/сек. Акустикалык импульстардын узактыгы 0,05тен 20 м/секта, толтуруу жыштыгы Юдон 200 кГцке жетет. Эхолот суунун ОДден 12 000 лге чейинки ар кандай терендиктери үчүн даярдалат. Эхолот кеменин 50 км/секта чейинки же андан да чоң ылдамдыгында да иштей берет. Эхолоттун өлчөө ка талыгы 1-0,01% болот. Эхолот деңиздеги балыктардын үйүрүн, суу алдында жүрүүчү кемелерди издөөдө, түрдүү гидроакустикалык изилдөөлөрдө кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Акустика
Эхолокация

Эхолокация (лат. locatio - абал) - объекттин абалы чагылган толкунунун кайтып келүү убактысы аркылуу аныкталуучу ыкма.
 
Эгерде толкун үн түрундө болсо - үн локация, ал эми радиотолкун - радиолокация деп аталат. Эхолокацияны итал. жаратылыш изилдөөчү Л. Спалландани ачкан. Ал жарганаттар караңгы бөлмөдө эч кандай тоскоолдуксуз эркин учканын байкап, бир канча жарганаттын көздөрүн көрбөгөндөй кылып койгондо, алар көздүүлөрдөй эле учкан. Л. Спалланцанинин кесиптеши Ж. Жюрин жарганаттардын кулактарына момо тыгып койгондо, алар ар кайсы предметтерге урунуп уча албай калышкан. Мында, окумуштуулар - жарганаттар үн боюнча багыт кылаарын байкашкан. Алгачкы жолу жарганаттарда үн локациясы бар экенин 1912-ж. америкалык ойлоп табуучу X. Максим айткан. Ал жарганаттар төмөнкү жыштыктагы Эхолокация сигналды (15 Гц) канаттарынын кагуусу аркылуу пайда кылат деп болжолдогон. Ультраүн жөнүндө 1920-ж. англиялык X. Хартридж айтып чыккан. Буларды 1938-ж. америкалык биофизик Д. Гриффин жана физик Г. Пирсу биоакустиканын негизинде тастыктап, Э. терминин Гриффин сунуш кылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Акустика
Эхнатон

thumb|Эхнатон.
Эхнатон, Аменхотеп IV (болжол менен б. з. ч. 1353-36-ж. башкарган) - Байыркы Египеттин 18-фараону, көрүнүктүү саясатчы, белгилүү диний реформатор, анын башкаруу мезгилинде Египетте диний жана саясий өзгөрүүлөр болгон.
 
Аменхотеп Шнүн жана Тейенин уулу. 2014-ж. Аменхотеп Шнүн көрүстөндөгү жазууларды изилдөөнүн негизинде Байыркы эстеликтерди сактоо жана коргоо боюнча Египет министрлиги Аменхотеп III жана Аменхотеп IV биргелешип, 8 жыл Египетти башкарган деп далилдешет. Аменхотеп IV Митанни жана Вавилония падышалары менен достук мамиледе болгон. Анын бийлиги мезгилинде диний реформалар жүргүзүлүп, «атониститкалык революция» деп аталган. Көп кудайлардын ордуна ал бир гана Атон (күн кудайы) кудайына сыйынууну киргизип, күчтүү жана бай жрецтердин бийлигин жок кылууну көздөгөн. Ахен-Атон шаарын (азыркы Тель эль-Амарна шаар калдыгы) неиздеген. Шаарга чоң жана майда дворецтерди курдуруп, «Атондун үйү» аталыштагы храм салдырган. Амарн исквосун өнүктүргөн. Жакынкы Чыгыштагы ири мамлекеттерге алтын чыгарууну токтоткон, натыйжада алар менен болгон мамилеси начарлаган. Анын образын чагылдырган эмгектер жазылып, фильм тартылган.

 Байланыштуу макалалар 
 Тутанхамон

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Байыркы Египет
Эффузия

Эффузия — суюк лаванын (магманын) жер үстүнө жайылып агып чыгуу процесси.
 
Жер бети менен аккан лава сууп, катып, лава кыртышын жана лава агымы түрүндө жаткан эффузия тоо тектерин пайда кылат. 

 Түрлөрү 
Терминалдык (башкы кратерден агып чыккан), 

Субтерминалдык (башкы кратерге жакын жайгашкан өзөктөн агып чыгат)

Латералдык (жанар тоонун капталынан агып чыгат).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геология
Эфтрофикация

thumb|Эфтрофикация.
Эфтрофикация - дарыя, көл жана дениздерди биогендер менен байытуу.

Бул процесс алардын продукттуулугун жогорулатат. Эфтрофикация процесси сууда жашаган жаныбарлар ж. б. гидробионттор үчүн кооптуу. Ошондуктан, Э. процесси күчтүү жүргөн суу экосистемаларына биогендик заттардын (аллохтондор) түшүшүн азайтуу керек. Экинчиден, синтезделген продукцияны иштетүүгө (деструкциялоого) аракет кылуу зарыл. Эфтрофикация суунун табигый эскириши жана антропогендик таасирдин натыйжасынан пайда болот. Анын жүрүшүнө өбөлгө болгон негизги химиялык элементтер - фосфор жана азот. Антропогендик таасирдин негизинде жаралган Эфтрофикация балырлардын кескин көбөйүшүнө, суудагы кычкылтектин азайышына алып келип, бул экосистемадагы байырлаган балыктар, жаныбарлар жабыркайт. Эфтрофикациянын пайда болушунун негизги себеби - биогендик заттардын антропогендик жол менен сууларга кошулуусу. Ага өнөр жай жана айыл чарба өндүрүшү олуттуу салым кошууда. Эфтрофикация га антропогендик иш-чаралардын натыйжасында сууга кошулган фосфор жана азот негизинен ыплас суулар (айрыкча айдоо аянттан, мал чарбасынан бөлүнгөн) менен келет. Учурда көпчүлүк өлкөлөрдө Эфтрофикацияны көбөйтүүчү фосфат натрийди, жуучу каражаттарды колдонууга тыюу салынган, к. Ыплас суулар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Экология‎
Эфирлер

Эфирлер - курамында кычкылтек бар органикалык бирикмелер.
 
Эфирлер жөнөкөй жана татаал болуп экиге бөлүнөт. Жалпы формуласы R-O-R же R-ORı' (R, Rr органикалык радикалдар). Жөнөкөй Эфирлердин аттары алардагы радикалдардын аттарынан алынат. Мис., диметил СН3-0-СН3, метил этил эфири СН3-0-СН2Н5 ж. б. Жөнөкөй Эфирлер - жагымдуу жыттуу, сууда начар эриген, щелочь металлдардын жана щелочтордун таасирине туруктуу, органикалык заттарды жакшы эриткич заттар. Алар катиондорду өздөрүнө бириктирип алууга жөндөмдүү. Жөнөкөй Эфирлер спирттерди жана фенолдорду алкилдөө менен алынып, өнөр жайда, лабораторияда эриткич катары, диэтил эфири медицинада, дифенил эфири парфюмерияда ж. б-да колдонулат. К-талардын карбоксил тобундагы суутек алкил радикалдары менен орун алмашкан бирикмелери татаал Эфирлер деп аталат. Татаал Эфирлер желим жыттанган, жеңил учма суюктуктар. Алар сууда эрибейт, органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Татаал Эфирлер кислоталар менен спирттердин реакцияга киришинен, б. а. этерификация жолу менен алынат. Табиятта кеңири таралган, көбү эфир майларынын курамына кирип, аларга жагымдуу жыт берет. Татаал Эфирлер химиялык жана тамак-аш өнөр жайында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Биология
Эфиопия тайпак тоосу

Эфиопия (Абиссин) тайпак тоосу Африканын түндүк чыгышында, Эфиопиянын, Эритрея, Сомали менен чектеш жерлеринде жаткан тоолуу система. Кээдэ аны Африканын чатыры да дешет.
 thumb | 220x124px | right | Эфиопия тайпак тоосу.
Негизин кембрийге чейинки кристаллдык фундамент түзүп, кумдук жана акиташ тектеринин, базальт лавасынын калың катмарлары жаап жатат. Түндүк бөлүгү жетим тоолуу кристаллдык пенеплен; 15° түндүк кеңдиктен түштүгүрөөктө лавалуу калдык тоолордон турган тектирленген базальттуу плато жатат. Эфиопия тайпак тоосу аны курчап жаткан өрөөндөрдөн бир кыйла бийик жайгашып, чыгышты карай тик, батышка тектирленип жапыздайт. Бийикт. түштүк-батышында 2000 м, түндүк-чыгышында 3000 м. Эң бийик чокусу - Рас-Дашан (бийиктиги 4623 м). Батыш жана түштүк-батыш капталдарында жайкысын жаан-чачын көп (жылына 1500 мж) жаайт, чыгышында жылына 500 мм. Дарыялары: Көк Нил, Атбара, Собат ж. б. 1700 м бийиктикке чейин колла алкагы (жылдык орточо температурасы 20°С), айдарым капталдарын тропик токою, кофе плантациясы, ылымта беттерин саванна, 2400 мте чейин война-дега алкагы (жылдык орточо температурасы 17°С) саванна; 3000 -мге чейин дега алкагы (жылдык орточо температурасы 14°С), ийне жалбырактуу токой, андан жогору бийик тоолуу талаа ээлейт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Эфиопия
Эфиоп жазуусу

Эфиоп жазуусу - Эфиопиянын б. з. башынан белгилүү муун жазуусу.
 thumb | 220x124px | right | Эфиопиянын жазмасы, бул жазма Амхар тилинде жазылган.
Семит консонант жазуусунун түштүк араб вариантынан келип чыккан.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Эфиопия
Эфемероиддер

Эфемероиддер (ephemeroida) - вегетациясы күз, кыш, жаз мезгилине туура келген көп жылдык өсүмдүктөр.
 
Эрте жазда гүлдөп, жайында жер үстүндөгү бөлүгү куурап, жер астындагы (пияз, түп, түймөк), азык тамырлары калат. Ариддик облустарда өскөн Эфемероиддер (маядалактын түрлөрү, ыраңдар, жылгандар) 2-3 айдан 7-8 айга чейин, айрыкча жазында жакшы өсүп, вегетация мезгили жүрөт. Токой-талаа Э-дин вегетациясынын узактыгы 2 ай созулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Эфемериддер (астрономия)

Эфемериддер (астрономия) - асман жарык чыгаруучусунун асмандагы абалын, кыймыл ылдамдыгын, жылдыз чоңдугун ж. б. маалыматтарды камтыган астр. таблицалар.
 
Эфемериддер мурда алынган байкоолордун натыйжасында убакыттын кийинки учурлары үчүн түзүлөт. Эфемериддерди түзүүдө асман жарык чыгаруучусунун кыймыл теориясы, алардын жылтырооcунун өзгөрүш закондору колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Астрономия
Этностук дискриминация

Этностук дискриминация (лат. diskriminatio - айырмачылык) - адамдардын кандайдыр бир тобун (же бүтүндөй бир элдин) улуттук принцип боюнча чектөө.
 
Ал түпкү эмес улуттагы жарандардын, улуттук азчылыктын өкүлдөрүнүн шайлоо укуктарын, көчүп жүрүү, жашоо ордун тандоо эркиндигин ж. б. чектөөдөн көрүнөт. Мындай чектөөлөрдүн натыйжасында дискриминациялангандар жашаган өлкөсүн TamTan кетүүгө мажбур болушат жана качкындарга айланышат. Этностук дискриминациянын экинчи жагы түпкү калктын артыкчылык абалы болуп саналат. Этностук дискриминация этностор аралык мамилесин начарлатып, конфликттерге алып келет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Этнос
Этна

Этна жанар тоосу ―Италиядагы Сицилия аралынын түндүк жээгиндеги Мессина жана Катания шаарынан анча алыс эмес аралыкта жайгашкан жанар тоо. 

 Тарых 

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
 "Mount Etna". UNESCO World Heritage Center. CC-BY-SA IGO 3.0

Категория:Тоолор
Категория:Италия
Эт-жүн кою

Эт-жүн кою - эт-жүн багытындагы кой породасы.
 
Мындай койдон мыкты сапаттуу уяң жүндөн сырткары эт да алынат. Сойгондо 50% таза эт чыгат. Жүнүнүн сапатына жараша 2 топко бөлүнөт: узун жүндүү жана кыска жүндүү. Узун жүндүү Эт-жүн коюна калинин кою, куйбышев кою, линкольн кою, ромни-марш кою, түндүк кавказ кою, тянъ-шань кою ж. б., кыска жүндүүсүнө горький кою, латыш кара башыл кою, литва кара башыл кою, эстон кара башыл кою ж. б. кирет. Эт-жүн кою КМШ өлкөлөрүндө түндүк-батыш, борбордук кара топурактуу зона, Волга бою, ошондой эле Украина, Балтика боюндагы респ-лар, Түндүк Кавказ, Казакстан, Сибирь жана Орто Азия аймактарында асыралат. Тез жетилет. Жакшы багылган 4-5 айлык козуларынын салмагы 35-40 кгга жетет.
 
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Койлор
Этбай

Этбай - Африканын түндүк-чыгышындагы кырка тоо.
 
Египет менен Судандын аймагында. Кызыл деңизди бойлой Нилдин дельтасынан (түштүк батыш) Эфиопия тайпак тоосуна (түндүк-чыгыш) чейин созулуп жатат. Уз. 1700 кмдей. Кристаллдашкан сланец, гнейстен турат. Эң бийик жери 2259 м (Ода чокусу). Чыгышында деңизди карай тик, батышында Араб чөлүн карай тектирленип түшөт. Өрөөндө сөңгөктүү өсүмдүктөр (тамариск, акация), ксерефилдүү дан өсүмдүктөрү өсөт. Уран, фосфор, алтын ж. б. кендери бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Кыркы тоолор
Эталондор

Эталондор - физикалык чоңдуктардын бирдигин кайрадан тактоону жана сактоону камсыз кылуучу, ошондой эле анын ченин өлчөөнүн башка каражаттар менен берүүчү өлчөө каражаты же анын комплекси.
 
Эталондордун тактыгы өтө жогорку талапка байланыштуу Эталондорду түзүү, сактоо жана колдонуу лабораторияларында атайын иштетүү жана изилдөө талап кылынат. Бирдиктерди эл аралык унификациялоо үчүн эл аралык Эталондор, ал эми айрым өлкөлөр үчүн улуттук Эталондор түзүлөт. КМШ өлкөлөрүндө Эталондор биринчилик, атайын жана экинчилик болуп бөлүнөт. Биринчилик Эталондор өлкөдөгү берилген бирдиктин өтө тактыктагы үлгүсүн, ал эми атайын Эталондор биринчилик Эталондор колдонулбагая өзгөчө шарттагы бирдиктин (жогорку же өтө төмөнкү температура, басым ж. б.) үлгүсүн кайра алууда, экинчилик Эталондор бирдиктерин чеыдерин өлчөөнүн үлгү каражаттары менен, ошондой эле өлчөөнүн өтө так иштөөчү каражаттары менен аткарууда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Эталон

Эталон (фр. etalon), үлгүчен - өлчөгүч үлгү, бир нерсенин идеалдуу же такталган үлгүсү, үлгү катары алынган нерсенин так эсептелген чени.
 
Өлкө үчүн берилген чондук катары кабыл алынган Эталон мамлекеттик Эталон деп аталат, к. Эталондор.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Эсхил

Эсхил (б. з. ч. 525-ж. чен, Элевсин - 456, Сицилия) - байыркы грек драматургу, «трагедиянын атасы». Грек-перс согушуна катышкан.
 
Эсхилдин 80ден ашык драмасынан жетөө гана сакталып калган. «Перстер» (б. з. ч. 472), «Фивыга жетөө каршы» (б. з. ч. 467), «Орестея» (б. з. ч. 458) үчилтиги жана «Кадалган Прометей» ж. б. калгандарынын айрым үзүндүлөрү гана сакталган. Афины демократиясынын жогорулоо учурунда жашагандыктан, анын чыгармаларына коомдук адилет түзүлүшкө ишенүү мүнөздүү. Трагедияны ырым-жырымдык кыймыл-аракеттен өз алдынча драмалык жанрга айландырган. Алгачкы ирет трагедияга экинчи актёрду киргизип, диалогдук конфликтке негиз түзгөн. Эсхилдин трагедияларынын формасы жагынан архаикалык монументалдуу мүнөздө болуп, композициялык түзүлүшү так статикалуу келип, хордун катышуусу башкы ролду ойнойт, туруштук бере алган туруктуу мүнөздөрү менен айырмаланат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Байыркы Греция
Эстондор

Эстондор - Эстониянын прибалтика-финн эли.
 
Ошондой эле Швеция, АКШ, Канада, Финляндия, Россия, Австралия, Германия, Украина, Улуу Британия, Латвия, Ирландия, Казакстан жана Абхазияда да жашашат. Жалпы саны 1,1 млн киши, а. и. 925 миңи Эстонияда (2012). Эстон тилинде сүйлөшөт. Эстондордун көпчүлүгү атеисттер, динге ишенгендери - лютерандар, бир азы православныйлар. Б. з. ч. 3-миң жылдыкта чыгыштан жер которуп келген финн-угор уруулары менен байыркы абориген калкынын аралашуусунан Чыгыш Прибалтикада Э. пайда болгон. 13-кылымдын башында Түндүк Эстонияны даниялыктар, түштүгүн Ливон ордени экспансиялап, 1227-ж. Эстония аймагы Ливон орденине, 1238-1346-ж. Түндүк Эстония Данияга караган. 1558-1583-ж. Эстония Речь Посполита (түштүк бөлүгү), Швеция (түндүк бөлүгү) жана Даниянын (Сааремаа а.) ортосунда бөлүнүшү менен Ливон согушу аяктаган. 17-кылымдын ортосунда Эстондор Швециядан чыгып кеткен. 17-кылымдын аягынан эстон тилинде оңутуу, китеп басып чыгаруу кеңири жайылып, Эстондордун улуттук маданияты калыптана баштаган.
 
1700-21-ж. Түндүк согушунун натыйжасында Эстония Россия империясына, 1940-ж. СССРдин курамына кирген. 1991-ж. Э-дун көз карандысыздыгы жарыяланган. Э-дун негизги кесиби - дыйканчылык жана мал чарбачылык. Аялдары туника сымал бычылган көйнөк, жол-жолу бар юбка, кыска кофта же жеңсиз бешмант, башына чепец кийип, алжапкыч тагынган. Майрам күндөрү кооздуктарды колдонушкан. Эркектери туника сымал көйнөк, тизеге чейин же узун тигилген ыштан, желет, күрмө, башына кийиз калпак кийген. Тамак-ашы негизинен дан, эт, сүт, балык азыктарынан даярдалып, улуттук суусундук катары сыра, квас колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Эстония

Категория:Дүйнө элдери

Категория:Финн-угор элдери