Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Дембер эффектиси

Дембер эффектиси – бир тектүү жарым өткөргүчтүн жарыктандырылышы бир калыпта эмес болгондо, анда электр талаасынын жаралуу кубулушу. 

Аны нем. физиги Х.Дембер 1931-ж. ачкан. Теориясын Я.Н.Френкел (1933-ж.), Х.Фрелих (1935-ж.), Л.Д.Ландау жана Е.М.Лифщиц (1936-ж.) иштеп чыгышкан. Жарыктандыруу бир калыпта болбогондуктан, жарым өткөргүчтө жаралган теңсалмаксыз заряд алып жүргүчтөрдүн (электрондордун, көзөнөктөрдүн) концентрациясынын градиенти пайда болот. Ошондуктан аларда диффузия жүрөт. Ашыкча электрондор жана көзөнөктөр жарым өткөргүчтүн жарыктандырылган бетинен анын тереңдигин көздөй диффузияланышат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Деңгээл жылышуусу

Деңгээл жылышуусу – суутек атомундагы жана суутек түспөлдүү атомдордогу энергия деңгээлдеринин бири бирине салыштырмалуу жылышы. 

Релятивдик, квант механикасынын негизги теңдемеси болгон Дирактын теңдемесинин так чыгарылышы энергиянын атомдогу деңгээлдерге, негизги кванттык сандын бирдей маанилери n = l, 2, 3,... жана толук моменттин бирдей маанилери j=I/2,3/2,... үчүн, орбиталык кванттык сандын боло турган эки маанисине карабастан (I =J±1/2), бири бирине туура келүүсүн көрсөтөт. 

Деңгээл жылышуусу кванттык электр-динамикада теориялык түрдө түшүндүрүлөт. Ал төмөнкү эки радиациялык эффект менен байланышкан:
1) байланышкан электрондун виртуалдуу фотонду жутуусу же бөлүп чыгарышы, электрондун эффективдүү массасын өзгөртөт жана аномалдуу магниттик моментти пайда кылат;
2) электрон-позитрон түгөйүнүн вакуумдагы жаралышы жана аннигиляциясы, комптон толкун узундугуна чамалаш аралыкта ядронун кулондук потенциалын өзгөртөт. Мындан тышкары суутек ядросунун кыймылынын жана структурасынын кошкон салымы табылган. Өлчөнгөн жана эсептелген жылыштардын бири бирине туура келиши суутек атомунун башка деңгээлдери үчүн жана суутек түспөлдүү атомдордун энергия деңгээлдери үчүн дагы байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Деңгээл кеңдиги

Деңгээл кеңдиги – дискреттүү энергиялык деңгээлдерге ээ болгон квант механикалык системанын (атом, молекула ж. б.) турактуу болбогон абалындагы энергиянын аныксыздыгы. Атомдун спектриндеги сызыктардын эни деңгээл кеңдигин мүнөздөйт. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Десорбция

Десорбция (лат. de - алып таштоону белгилеген сөздүн бөлүгү жана sorbeo - жутамын) – адсорбцияга тескери процесс; адсорбенттин бетинде жана көлөмүндө жутулган зат кайрадан сыртка бөлүнүп чыгат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Детектирлөө (демодулдаштыруу)

Детектирлөө (демодулдаштыруу) (лат. detectio-- ачуу, табуу) – төмөнкү жыштыктуу сигналды бөлүп алуу үчүн, модуляцияланган термелүүлөрдү кайра өзгөртүү. 

Детектирлөө термелүүлөрдү модуляциялоого тескери процесс. Детектирлөө термелүү жыштыгын кайра өзгөртүүгө байланыштуу болгондуктан, аны жүзөгө ашырууда сызыктуу эмес элементтер–вакуумдук жана жарым өткөргүчтүк диоддор, транзисторлор, эбегейсиз өткөргүчтүү туннелдик өтүштөр колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Детекторлор

Детекторлор – элементардык бөлүк-чөлөрдү, радиоактивдүү жана рентген нурларын каттоочу приборлор жана түзүлүштөр. 

Детекторлордун иштөө принциби бөлүкчөлөрдүн жана фотондордун заттар менен өз ара аракеттешүү процесстерине негизделген. Мында негизинен өз ара аракеттешүүнүн эки түрлүү элементардык процесси колдонулат:
1) заттардын атомдорунун (молекулаларынын) иондолушу,
2) алардын козголуусу жана нурлануусу.

Детекторлор эки класска бөлүнөт: 1) тректик, 2) электрондук.
Тректик Детекторлордо заряддалган бө-лүкчөлөр зат аркылуу өткөндөгү көрүнгөн изи (трек) калат. Аны сүрөткө тартып алууга же электрондук түзүлүштүн жардамы менен каттоого болот. Тректик Детекторлорго, мис., фотоядролук эмульсиялар, Вильсон камерасы, диффузиялык камера, көбүктүк камера (Глезердин камерасы), учкундук камера, пропорционалдык камера кирет. Электрондук Детекторлордо бөлүкчөлөр, кванттар анын көлөмү аркылуу өтүп, электр импульсун жаратат. Электр импульстары атайын иштелип чыккан аппаратуралардын жардамы менен катталат. Электрондук Детекторлорго иондоштуруу камерасы пропорционалдык эсептегич, Гейгер эсептегичи, сцинтилляциондук эсептегич кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дефектон

Дефектон – кванттык кристаллдардагы чекиттик дефекттердин кыймыл аракетин сүрөттөгөн квазибөлүкчө. 

Кээ бир кристаллдардын физикалык касиеттерин түшүндүрүү үчүн, кванттык теорияда киргизилет. Кванттык теорияда кристаллдарда атомдордун нөлдүк термелүүлөрүнүн амплитудасы чоң болгондуктан, чекиттик кандай гана болбосун дефекттер, мис., кошулмалык дефекттер, вакансиялар белгилүү ыктымалдуулукта, барүер астынан туннелдик өтүш жасап, кристалл торчосу боюнча которулушат. Дефектондун энергиясы, анын квази-импульсунун мезгилдүү функциясы болот. Дефектондун энергиялык спектри зоналык түзүлүшкө ээ болот. Энергиялык зонанын эни кичине. Мис., гелий кристаллында, вакансиондордун зонасынын эни ~10-4эВ, ал эми кошулма иондордуку 10-7 – 10-8эВ.

Дефектондун катуу заттардагы алынып өтүлүшү, дефекттердин андагы кадимки диффузиясынан айырмаланат:
1) диффузия коэффициенти температурага башкача көзкарандылыкта болот, кээ бир шартта ал температуранын төмөндөшү боюнча өсөт;
2) дефекттери аз болгон крис-таллда Дефектондун кичине температурадагы эркин жүрүү жолунун узундугу атом ортолук аралыктан ашат.
Жалгыз чекиттик дефекттерге туура келген Дефектондон тышкары, эки же үч дефекттердин байланышкан абалдарына жоопкердүү Дефектондор дагы болушу мүмкүн.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Диамагнетиктер

Диамагнетиктер — сырткы магнит талаасында, ага карама-каршы багытта магниттелген заттар, башкача айтканда диамагнетизмге ээ болгон заттар. 

Диамагнетиктердин магниттик кабылдоочулугу дайыма терс жана сан мааниси боюнча өтө кичине болот.

Диамагнетиктерге, мисалы, инерттүү газдар, газ түспөлдүү азот, суутек, жарым өткөргүчтүк кристаллдар - Si, Ge, металлдар - Cu, Bi, Au,Ag ж.б. кирет.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дилатометр

Дилатометр (лат. dilato–кеңейтем жана гр. metreo–өлчөйм) – температуранын, басымдын, электр жана магнит талааларынын, иондоштуруучу нурлануулардын ж. б. сырткы факторлордун аракети астында нерсенин өлчөмүнүн өзгөрүшүн өлчөөчү аспап. 

Өлчөө ыкмасына ылайык ар кандай түргө бөлүнөт:
1) оптика-механикалык Дилатометр – нерсенин өлчөмдөрүнүн өзгөрүшүн жарык нурунун жылышы боюнча аныктайт, сезгичтиги ~10-6–10-7 см; 2) сыйымдуулук Дилатометри– нерсенин өлчөмдөрүнүн өзгөрүшүн конденсатордун сыйымдуулугунун өзгөрү-шү боюнча аныктайт; сезгичтиги ~10-9 см; 3) индукциялык Дилатометр – өлчөмдүн өзгөрүшү, эки индуктивдик катушканын өз ара жайгашуусун өзгөртүп, ага ылайык, өз ара индукциянын ЭККнүн өзгөрүшү боюнча аныкталат; сезгичтиги ~10-9 см; 4) интерференциялык Дилатометр – изилденүүчү тетик, эки оптикалык пластинканын ортосуна жайгаштырылат, ошондуктан тетиктин өлчөмү өзгөрсө, интерференциялык сүрөттөлүштүн тилкелери жылышат, сезгичтиги ~10-8 см; 5) радиорезонанстык Дилатометр изилденүүчү материалдан көлөм резонатору жасалат, материалдын өлчөмү өзгөрсө, резонанстык жыштык өзгөрөт, сезгичтиги ~10-12 см;

Кристаллдык катуу заттардын өлчөмүнүн өзгөрүшүн, рентгенструктуралык анализ менен кристалл торчосунун параметринин өзгөрүшүн өлчөп, жогорку тактыкта аныктайт.
Суюк жана газ абалындагы заттардын көлөмү гана өзгөрөт жана аны калибрленген капиллярларды, катыш идиштерди колдонуп аныктайт. Көлөмдүн кеңейиши толугу менен толтурулган резервуардан агып чыккан суюктуктун көлөмү боюнча табылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Динамо-эффект

Динамо-эффект (гидро-магнит-тик динамо) – өткөргүч суюктугунун же газ плазмасынын кыймылынын натыйжасында, магнит талаасынын өзүнөн өзү козголуусу. 

Динамо-эффект Жердин жана суюк ядролуу башка планеталардын, Күндүн, жылдыздардын магнит талаасынын түшүндүрүүдө колдонулат. Космос телосунун магнит талаасы эки түзүүчүгө – полоидалдуу талаага (күч сызыктары меридиандар боюнча багытталышат) жана тороидалдуу талаага (күч сызыктар параллелдер боюнча багытталышат) ээ болот. Телонун айлануусунда, ар кайсы тереңдиктеги анын катмарлары ар башка бурчтук ылдамдыктарга ээ болушса, ар кайсы катмар аркылуу өткөн полоидалдуу талаанын күч сызыгы толгонот. Натыйжада тороидалдуу талаа күчөтүлөт. Тороидалдуу талаанын күчөтүшү иретине ылайык, полоидалдуу талаанын күчөтүлүшүн пайда кылат. Бул экөөнүн ортосундагы байланыш, мис., жылуулук конвекциясы менен шартталышы мүмкүн. Мында, конвективдүү кыймылы окко симметриялуу, болбош керек. Жер үчүн Динамо-эффект, анын суюк ядросунун өткөргүчтүк затынын конвективдүү кыймылы менен бул чөйрөдөгү жеңилирээк кошундулардын калкып чыгышы менен байланыштырылат. Конвективдик кыймылдар, тороидалдуу талаанын күч сызыктарын көтөрүлтүп, тийиштүү шартта илмектерди жаратат жана алар полоидалдуу талаа менен кошулушуп аны күчөтөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дирактын теңдемеси

Дирактын теңдемеси – жартылай спиндүү микробөлүкчөлөрдүн (электрон, протон, нейтрон ж. б.) релятивдик кыймылынын теңдемеси.

Талаанын кванттык теориясына ылайык, микробөлүкчөнүн терс энергиялык абалы антибөлүкчөнүн абалына туура келет жана антибөлүкчөнүн электр заряды негизги бөлүкчөнүкүнө карама-каршы болот. Дирак алдын ала айткан электрондун антибөлүкчөсү 1932-ж. К.Андерсен тарабынан экспериментте табылат жана позитрон деп аталат. Бул натыйжа Дирактын теңдемесинин триумфу болот.

Эгерде микробөлүкчө эркин болбой өз ара аракеттешүүгө катышса, анда жогорку теңдемеге өз ара аракеттешүүнү мүнөздөгөн чоңдук киргизилет.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дислокациялар

Дислокациялар (эски лат. dislocatio – жылышуу) – кристалл торчосундагы, узатасын бойлото, ага жакындоо орун алган бүткүл атомдук тегиздиктердин туура жайгашуусу бузулган сызык түрүндөгү дефекттер.

Дислокациялар кристаллдын өсүү процессинде, өскөн кристаллдарды механикалык деформацияларга дуушар кылууда жаралат. Дислокациялар кристаллдын механикалык касиеттерине (бышыктыгына жана пластикалуулугуна) ж. б. физикалык касиеттерине чоң таасирин тийгизет.

Дислокацияларынын эки түрү болот:
1) сызыктуу же чектик Дислокациялар,
2) буралма Дислокациялар, Чектик дислокация, атомдук тегиздиктин кристаллдын ичиндеги үзүлгөн четин бойлогон сызыктын өзү болот.
Кристаллдын дислокация болгон жери серпилгичтүү чыңалышкан абалда болот. Чыналыш аралыкка тескери пропорциялаш өзгөрөт.

 Кристаллдын Дислокациялар болгон жерлеринин химиялык туруштугу начар болот. Тунук кристаллдардагы Дислокациялар поляризациялык микроскоп менен байкалат. Тунук эмес кристаллдардын Дислокацияларры атайын даярдалган суюк ойдургуч заттардын аракети боюнча оптикалык микроскоптор аркылуу байкалат. Ойдургуч заттар заттын Дислокациялар болгон жерлерин эритип, оюп түшкөндүктөн, чуңкурчалар пайда болот. Мындан тышкары, Дислокациялар байкоо үчүн декордоштуруу ыкмасы колдонулат. Мында кристаллдын Дислокациялар болгон жерлерине вакуумда буулантылган заттын атомдору отурукташтырылат жана алар электрондук микроскоптун жардамы менен байкалат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дисперсия мыйзамы

Дисперсия мыйзамы ― квази-бөлүкчөлөрдүн динамикасы, квазибө-лүкчөнүн энергиясынын (e) квазиимпульска көз карандылыгын туюнтат. 

Жалпы учурда көп маанилүү комплекстүү функция. 

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Дисперсиялануучу чөйрө

Дисперсиялануучу чөйрө – параметрлери толкун жыштыгына жана толкун санына көзкаранды болгон гармоникалык талаа аныкталган үз-гүлтүксүз чөйрө. 

Д. ч-нүн серпил-гичтүүлүк модулу, жылуулук, электр өткөрүмдүүлүктөрү жана сынуу коэф-фициенттери сыяктуу параметрлердин дисперсиясы аркылуу туюнтулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дисперсиялык катыштар

Дисперсиялык катыштар – теңсалмактуу стационардык физика-лык системанын сырткы аракеттерге болгон реакциясын туюнткан интег-ралдык көрсөткүчтүү функция. 

Дисперсиялык катыштар универсалдык катыштар болгондуктан системанын конкреттүү динамикасына көзкаранды эмес жана физиканын көпчүлүк бөлүмдөрүндө колдонулат. Мис., дисперсиялануучу чөйрөнүн динамикасында, элементардык бөлүк-чөлөрдүн физикасында ж. б. Дисперсиялык катыштар жалпы себептүүлүк принцибине негизделген.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дисперсиялык эффект

Дисперсиялык эффект – атомдун ядросу менен электрондору өтө кичине убакытта диполду түзүп калышы мүмкүн. 

Мындай убактылуу диполь экинчи молекулада индукциялык диполду пайда кылат. Аны кыска убакытта молекулалардын өз ара тартылуусу пайда кылат. Көп сандаган молекулалардын ортосунда мындай кубулуштардын кайталанышы газ молекулаларынын ортосунда тартылуу күчүнүн аракетин көбөйтөт. Тартылуу күчүнүн мындай жол менен пайда болушу Дисперсиялык эффект деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дифракциялык торчо

Дифракциялык торчо – иреттүү жайланышкан жарык өткөрбөгөн аралыктар менен бөлүнгөн көп сандаган өтө кууш жылчыктардан турган оптикалык элемент. Дифракциялык торчодогу дифракциялык сүрөттөлүш бардык жылчыктардан келген когеренттүү толкундардын өз ара интерференциясынын натыйжасы болуп эсептелет.

Жөнөкөй бир өлчөмдүү Дифракциялык торчону карап көрөлү. 1-сүрөттө Дифракциялык торчонун эки MN жана CD жылчыгы көрсөтүлгөн. Ар бир жылчыктын жазылыгы a, алардын арасындагы аралык b болсо, анда d=a+b чоңдугу Дифракциялык торчонун мезгили деп аталат. Жалпак монохроматтуу толкун Дифракциялык торчонун тегиздигине тик келип түшсүн дейли. Жылчыктар бири биринен бирдей аралыкта жайланышкандыктан, эки коңшу жылчыктан келген нурлардын өткөн жолунун айырмасы Дифракциялык торчодо берилген j багыты боюнча бирдей:
 D = CF=(a+b)sinφ=d sinφ.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Диффузиялык камера

Диффузиялык камера — Вильсондун камерасындай, заряддалган бөлүкчөлөрдү алардын калтырган издери (трек) боюнча байкоочу прибор. 

Диффузиялык камера бөлүкчөлөрдү каттап, бири биринен айырмалап жана алардын энергиясын аныктоого мүмкүнчүлүк берет. Диффузиялык камерада капкактын ысык бетинен (10°С ге чейин) камеранын түбүндөгү муздак бетти (–60°С ге чейин катуу көмүр кычкылдыгы менен муздатылган) көздөй спирттин буулары диффузияланат. Натыйжада камеранын түбүндө болжол менен 5 см калыңдыктагы өтө каныккан буунун катмары түзүлөт. Бул катмар аркылуу заряддалган бөлүкчөлөр өткөндө, суюктуктун тамчылары пайда болот, б. а. өткөн бөлүкчөлөрдүн издери калат. Диффузиялык камерада буунун каныгуусу туруктуу болгон-дуктан, камера бөлүкчөлөрдү үзгүл-түксүз каттайт жана анын эффективдүү көлөмү Вильсон камерасынын эффек-тивдүү көлөмүнөн чоң. 1936-ж.

А.Лангсдорф биринчи Диффузиялык камераны пайдаланган.

 Булактар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Диффузиялык разряд

Диффузиялык разряд – жарык чыгаруучу мамыча түрүндөгү газдагы электр разряды. 

Д. р. төмөнкү басымда (~10-1-10 сым.мам. мм) жана эркин жүрүү жолунун аралыгы l<<d болгон шартта пайда болот (d – электроддор ортосундагы аралык).

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Диэлектрдик кабылдоочулук

Диэлектрдик кабылдоочулук – диэлектриктин поляризациялануу жөндөмүн мүнөздөөчү чоңдук. 

Электр талаасынын таасири менен диэлектрик бөлүкчөлөрү (атом, молекула) индукцияланган поляризацияга ээ болот:, мында -диэлектриктеги электр-статикалык талаанын чыңалуусу, e0 - электрдик турактуулук, b - бир бөлүкчөнүн поляризациялануучулугу.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Диэлектрдик коромжулук

Диэлектрдик коромжулук – диэлектрикти кайра поляризациялаган өзгөрмөлүү электр талаасынын жылуулукка айланган бөлүгү. Заттагы бөлүкчө-лөрдүн кыймылы энергиянын диссипация бөлүгү менен байланышып жылуулукка айланат. Бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгы канча чоң болсо, Диэлектрдик коромжулук да ошончо көп болот. Бул Диэлектрдик коромжулуктун электр талаасынын жыштыгына көзкарандылыгын көрсөтөт.

Диэлектриктин поляризацияланышында электрон менен иондордун жылышы негизги ролду ойносо, анда диэлектрик өзгөрмөлүү электр талаасынын таасири менен аргасыз термелишкен гармоникалык осциллятордун тобундай каралат. Мындай термелүүлөрдө энергиянын коромжусу осциллятордун өздүк термелүүсүнүн жыштыгына жакын болгондо өтө чоң болот. Поляризациянын электрондук механизминде коромжунун максимуму оптикалык жыштыкка (~1015 Гц) туура келет. Иондордун жылышы менен мүнөздөлгөн поляризацияда Диэлектрдик коромжулуктун максимуму ИК ((1012–1013 Гц) диапазондо болот. Сан жагынан Диэлектрдик коромжулук бурчтун тангенси tgd менен мүнөздөлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Диэлектриктик көзөлүш

Диэлектриктик көзөлүш – электр талаасынын чыналышы жогорку маанисине (103–104 кВ/см) жеткенде кристаллдык диэлектрикте электр тогунун өтүшү. 

Техникада колдонуучу изоляциялык материалдардын “ көзөмө “, б. а. ток өткөрүүчү чыналышы төмөн-күдөй: фарфор үчүн Екөз=90–120 кВ/см,
айнек үчүн Екөз=300кВ/см,
слюда үчүн Екөз=500кВ/см.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дозиметр приборлору

Дозиметр приборлору – иондоштуруучу нурлануунун дозасын жана анын кубаттуулугун өлчөөчү куралдар. 

Бир түрдүү нурланууну өлчөөчү Дозиметр приборлору (мис., нейтрондуу Дозиметр приборлору, g-дозиметрлери ж. б.), же ар түрдүү нурлануулардын талаасындагы нурланууну өлчөөчү Дозиметр приборлору бар. Рентген жана g-нурлануулардын сандык дозасын өлчөөчү Дозиметр приборлору рентге-нометрлер, ал эми эквиваленттүү дозасын өлчөөчү приборлор бэрметрлер деп аталат. Дозиметр приборлорунун негизин детектор түзөт.

Детектордун тибине жараша Дозиметр приборлору иондоштуруучу, радиолюминесценттик, жарым өткөргүчтүү, химиялык жана калориметриялык приборлорго бөлүнөт. Жылуулук, люминесценттик жана фотолюминесценттик Дозиметр приборлору нурлануу аймагында жекече дозиметрлердей, ал эми жекече Дозиметр приборлору катары 30кэВ - 5мэВ энергиялуу электр-магнит нурлануусун өлчөөчү фотоплёнкалуу дозиметрлер пайдаланылат. Калориметриялык Дозиметр приборлорунун сезгичтиги төмөн болгондуктан, нурлануу талаасында чоң жутулуу дозаларын өлчөөдө гана колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Друде формуласы

Друде формуласы – металлдардын жогорку жыштыктагы өткөрүм-дүүлүгүн d аныктайт. 

Ал формула Друденин металлдар теориясынын неги-зинде алынган. Бул теория боюнча металл-дар эркин электрондордон (электрондук газдан) жана кыймылсыз деп эсептелинген оор оң заряддалган иондордон турат. Сырткы талааларда электрондордун кыймылы Ньютондун теңдемелери аркылуу берилип, алардын кагылышуулары кандайдыр бир сүрүлүү күчү сыяктуу эсепке алынат, б. а. электрондор кристалл аркылуу сүрүлүү менен кыймылдаган эркин бөлүкчөлөр. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дублеттер (спектрдик)

Дублеттер (спектрдик) (фр.: doublet–кош) – өтө жакын жайланыш-кан спектр сызыктарынын тобу. 

Дублеттер энергия деңгээлдеринин спин-орбиталык аракеттешүүнүн натыйжасында эки дэңгээлге ажырашынан пайда болот (к. Мультиплеттүүлүк). Дублеттер өзгөчө щелочтуу металлдардын спектрлерине мүнөздүү, алардын башкы сериясынын сызыктары Дублеттерден турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дүйнөлүк сызык

Дүйнөлүк сызык – салыштыр-малуулук теориясында – төрт өлчөм-дүү мейкиндик – убакыт сызыгы. dS2=c2-dt2-dx2-dy2-dz2 (c = 3*108 м/сек жарыктын вакуумдагы ылдамдыгы, x, y, z - декарттык координата октору, t- убакыт). dS2 >0 убакыт сымал, dS2 <0 мейкиндик сымал, dS2= 0 нөл дүйнөлүк сызык деп аталат. Тартылуу талаасында мейкиндик, убакыт сымал Д. с. ийрейет, ал эми жарык нуру нөлдүк геодезиялык Д. с. болуп саналат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дүүлүккөн абал

Дүүлүккөн абал (квант системасындагы) – негизги (нөл) абалынын энергиясынан ашыкча энергиялуу туруксуз абал. 

Квант системасын Дүүлүккөн абалга келтирүү үчүн ага энергия жумшалат. Энергия алган квант системасы негизги абалдан Дүүлүккөн абалга өтөт. Бөлүкчөнүн Дүүлүккөн абал -дагы мезгили анын энергия деңгээлинде жашоо убакыты деп аталат. Ар бир Дүүлүккөн абал -дын өзүнө тиешелүү жашоо убакыты болот.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Дүйнөлүк убакыт

Дүйнөлүк убакыт – Жер шарынын меридианынын башталышына туура келген орточо Күн убактысы. Меридиандын башталышы үчүн Гринвич обсерваториясы (Лондонго жакын) аркылуу өткөн меридиан кабыл алынган. 

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жалпыланган координаталар

Жалпыланган координаталар ѕ саны механикалык системанын эркин даражасынын S санына барабар түрдүү өлчөмдөгү бири бирине көзкарандысыз жана системаны бир мааниде аныктоочу параметрлер gi (i = 1, 2, 3, …, s). 

Системанын кыймыл закону gi = gi(t) түрүндө берилет, мында t – убакыт. Ж.к. көптөгөн маселелерди чечүүдө, айрыкча механикалык системанын кыймылына чектөө коюучу байланышка көзкаранды болгондо колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Жаркырактык температурасы

Жаркырактык температурасы ѕ белгилүү температурага чейин ысытылган, туташ спектрди нурлан-дырган ар кандай нерсенин энергиялык жаркырактыгынын в(λ, Т) спектр тыгыздыгын сан жагынан мүнөздөөчү параметр. 

Жаркырактык температурасы' Тв анын жарыктыгынын в(λ, Т) спектрдик тыгыздыгы в(λ, Т) га барабар болгон абсолюттук кара нерсенин температурасы (мында бир толкун узундугу, демейде l=0,65 мкм). Бул температура өз ара Т=Тв-С2/(С2+Твlna(λ, Т)) катышы менен байланышкан. Мында С2=0,014388 м*к; a(λ, Т) - жутулуунун спектрдик коэффициенти. Ал дайыма бирден кичине (0,3 – 0,7), б. а. Тв<Т; эреже боюнча 50 – 400 К.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика