Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Улуттук мамилелер

Улуттук мамилелер - социалдык этностук биримдиктердин, улуттук жана этностук топтордун, улуттук-мамлекеттик түзүлүштөрдүн ортосундагы коомдук мамилелердин түрү. Мамилелердин «улуттук» жана «улуттар аралык» деген түшүнүктөрдүн карым-катнашы тууралуу түрдүү көз караштар кездешүүдө.
 
Ата Мекендик адабиятта улуттар аралык мамилелер деп көп улуттуу мамлекеттердин ичиндеги элдердин (этнос) мамилелерин атоо кабыл алынган. Бул ыкма менен «Улуттук мамилелер». жана «улуттар аралык мамилелер» түшүнүгү бир мааниде пайдаланылат. Улуттар аралык байланыштардын комплекси болбой туруп, улуттун кадыресе жашоосу мүмкүн эмес. Улуттук мамилелерден тышкары «улут» түшүнүгү өзүнүн мазмунун жоготот. Улуттук мамилелер - улуттун жашоо чөйрөсү. Алар комплекстүү мүнөздүү болуп, Улуттук мамилелердин субъектеринин экономикалык, социалдык, руханий, саясий, социалдык-психологиялык ж. б. өз ара аракеттенүүсүнүн түрлөрүн камтышат. Бирок коомдук мамилелердин анализин түрдүү негиздөөлөрүн структуралык (улуттар аралык байланыштар социалдык структуранын элементтери катары) жана мазмундук (экономикалык, саясий, нравалык ж. б. байланыштар) бөлүктөрүн аралаштыруунун зарылдыгы жок. Улуттук мамилелер - структуралык пландагы комплекстүү байланыштар. Бул болсо өзүлөрүнө коомдук мамилелердин мазмунун бардык байлыктарын камтыган Улуттук мамилелердин субъектеринин ортосундагы байланыштар. Бирок Улуттук мамилелер социалдык-этникалык биримдиктердин, улуттук, этностук топтордун өз ара аракеттеринин объектиси менен чектелген. Улуттук мамилелерге тарыхый өнүгүүсүндө эки диалектикалык өз ара байланышкан тенденциялар таандык: обочолонууга жана өз ара аракеттенүүгө: алардын өз ара байланышы социалдык-этностук өнүгүүсүнүн булагы болуп чыгат. Универсалдуу мыйзам ченемдүүлүк-түн - тарыхый процесстин биримдүүлүгүнүн - күчү менен жалпы тарыхый планда өз ара аракеттенишүү тенденциясы жетектөөчү болуп саналат. Социалдык этностук биримдиктин сапаттык жаңы абалга - улутка өтүүсүндө, улуттук көз карандысыздыкка жетишүүдө, улуттук эгемендүүлүктү калыбына келтирүүдө, тарыхый өнүгүүнүн бурулуш этаптарындагы улуттук кайра жаралууларда обочолонуу тенденциясы артыкчылык кылат. Ички жана тышкы байланыштардын диалектикасы Улуттук мамилелертин түзүүчү жана бузуучу факторлор катары потенциалдык мүмкүнчүлүгүн болжойт. Обочолонуу (ички мамиле) тенденциясы улуттук-саясий чөйрөдө улуттук өзүн-өзү ырастоо саясаты (түзүүчү) катары же улутчулдук (бузуучу) саясат катары өзүн көрсөтөт; өз ара аракеттенүү (тышкы мамиле) тенденциясы интернационалдык (түзүүчү) саясат же псевдоинтернационалисттик (бузуучу) саясат катары чыгат. Өлчөнгөн, рационалдык улуттук саясат Улуттук мамилелерди оптималдаштырууну жөнгө салат. Анда алардын татаал жана карама-каршы мүнөзү толук өлчөмдү эске алынат.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Категория:Педагогика
Унитардык мамлекет

Унитардык мамлекет (фр. unitaire - биримдик) мамлекеттик, улуттук-мамлекеттик түзүлүштүн формасы.
 
Төмөнкү негизги белгилер менен мүнөздөлөт:
 1. администрациялык -аймактык биримдиктери (кээ бирлерине бийликтин борбордук органдары автономдук мамлекеттик түзүлүштүн өзгөчө статусун бергендигине карабай) саясий өз алдынчалыкка ээ эмес, бирдиктүү аймак;
 2. өлкөнүн бардык аймагында кандайдыр-бир чектөөлөрсүз аракет кылган бирдиктүү конституция жана мамлекеттик бийликтин жогорку органдарынын - парламент, мамлекет башчысы, өкмөтү, өлкөнүн бардык аймагында юрисдикциясы тараган - соттук органдардын бирдиктүү системасы;
 3. Бирдиктүү соттук система жана укук системасы, бирдиктүү граждандуулук (администрациялык-аймактык бирдиктер өзүнүн граждандуулугуна ээ эмес). Унитардуулук бардык мамлекеттик аппараттын борборлоштурулушун, администрациялык-аймактык бирдиктердин муниципалдык органдарын түз жана кыйыр көзөмөлдөөнү болжолдойт.
 
Централизм түрдүү даражада жана түрдүү формаларда өзүн көрсөтөт. Кээде борбордук бийлик тарабынан администрациялык-аймактык бирдиктерди башкаруу үчүн шайлануучу муниципалдык органдардын ордуна өзүлөрүнүн өкүлдөрүн дайындоого чейин барат. Унитардык мамлекетте администрациялык-аймактык бирдиктерди башкаруунун жергиликтүү органдары бийликтин борбордук органдарынын нормативдик актылары менен жетектелишет. Алардын норма жаратуу ишмердиги борбордук бийликке баш ийүү мүнөзүнө ээ. Жергиликтүү соттук органдар бирдиктүү борборлоштурулган соттук системанын тизмеги болуп саналат. Азыркы мезгилдеги мамлекеттердин көпчүлүгү - унитардык мамлекеттер.

Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Категория:Педагогика
Ата Cалих

Ата Cалих (1908-1965) - түркмөн эл акыны, түркмөн совет адабиятында тамсил жанрына негиз салуучу.
 
Кедей-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 1941-жылдан КПССтин мүчөсү. Үч жашында эки көзү көрбөй калган. Ата Cалихтин чыгармачылыгы 1919-жылдан башталган. Чыгармаларында компартияны, Социалисттик эмгекти даңазалап, өткөндүн зыяндуу калдыктарына каршы күрөшкө чакырган. Улуу Ата Мекендик согуштун жылдарында патриотизм духундагы ("Эл бирдиги жашасын" ж. б.) ырларды жаратты. 

Согуштан кийинки чыгармалары негизинен бейпил эмгекке, эл достугуна жана согуш отун тутандыруучулардын кылмыштуу иштерине каршы күрөшүүгө арналган. "Чын жүрөктөн айткан сөз" (1947) аттуу эпикалык поэманын автору.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Атабаев Кайгысыз Сердарович

Атабаев Кайгысыз Сердарович (1887-1937) - советтик мамлекеттик ишмер, Орто Азияда Совет бийлигин орнотууга жана чыңдоого активдүү катышуучу.
 
 1918-жылдан КПССтин мүчөсү. Дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. Ташкен шаарындагы мугалимдер семинариясын бүткөн. 
 1917-жылга чейин мугалим жана банк чиновниги болуп иштеген. 
 1917-18-ж. Мерв уездеги Жумушчу жана солдат депутаттар советтеринин түркмөн секциясынын жетекчилеринин бири. 
 1919-ж. Советтердин Мерв аткомунун председателине орун басар жана анын председатели. 
 1919жылдын ноябрынан 1920-жылдын июлуна чейин Закаспий облревкомунун председатели, андан кийин Түркстан АССР жер иштер эл комиссары. 
 1920-жылдын июлунан Түркстан КП(б) Аткомуна мүчө, 1920-жылдын сентябрынан Түркстан АССР ЭКСтин председатели. 
 1923-жылдан Бухара Элдик Советтик Республикасынын Назирлер (Комиссарлар) Советинин Председателине орун басар. 
 1924-ж. октябрынан Түркмөн ревкомуна (Түркмөн ССРинин биринчи өкмөтү) мүчө. 
 1925-жылдын февралынан Түркмөн ССР ЭКСтин председатели. ВКП(б)нин 14, 15, 17-съезддеринин делегаты. 
 1924- 37-ж. Түркмөнстан КП(б) БКнын бюро мүчөсү. Атабаев Ленин ордени менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Инсандар:Түркмөнстан
Атайын карталар

thumb|Археологиялык карта.
Атайын карталар - жалпы географиялык карталарда көрсөтүлбөгөн кээ бир элементтерди (мис, жол катнаш, рельеф) же географиялык жайгашууну жана кубулуштардын (табигый же социалдык-экон.) өнүгүүсүн өзгөчө тан жана толук көрсөтүүчү карталар.
 
Анда кээ бир элементтер толук эмес, айрымдары такыр эле көрсөтүлбөйт. Атайын карталар негизинен физикалык-географиялык же табигый кубулуштун (геологиялык, геофизикалык, рельефтик, климаттык, гидрологиялык, топурактын, ботан., зоогеографиялык), социалдык экономикалык (калктын, экономикалык, маданий, саясий-админ., тарыхый), техникалык (аэронавигациялык, навигациялык, долбоорлоо) карталарга бөлүнөт. Атайын карталар коюлган максатына ылайык окууга, демонстрациялоого, пропагандалоого, обзордук жана оперативдүү маалымат берүүгө арналып түзүлөт. Атайын карталар ири (1:200000 жана андан ири), орто (1:1000 000 чейинкилер) жана кичине масштабдуу болуп түзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Картография
Атайын функциялар

Атайын функциялар - математикалык анализдин айрым тармактарында, математикалык жана физикалык маселелерди чыгарууда кездешүүчү функциялардын классы.
 
Атайын функцияларга: гипергеометриялык, шардык, цилиндрдик, сфералык жана Матье, Ламе функциялары кирет. Алар трансценденттик функциялар түрүндө да көп кездешет. Мис, эллипстик, гамма, бета жана дзета функциялары, интегралдык логарифм жана башкалар. Кийинки мезгилдерде Атайын Функциялардын өзүнчө теориясы да кеңири өнүгүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Математика
Атака

Атака (фр. attague - кол салуу) - аскер бөлүктөрүнүн душманды талкалоо үчүн күжүрмөн кыймылын ок атуу менен айкалыштырган эпкиндүү аракети.
 
Атака аскерлердин ар кандай түрлөрүнүн бирдиктүү кыймылы менен жүргүзүлүп, душманды бетме-бет аткылап кыйратуу менен аяктайт. Жөө, танкалык, авиац., ядролук, атчандар Атакалары жана деңиз согушунда торпедалык Атака болушу мүмкүн. Согушту эң оор жана жооптуу мезгили Атака болгондуктан, ал солдаттар менен офицерлерден моралдык жогорку санатты, согуш куралдарын жана согуштук машыгууларды мыкты өздөштүрүүнү талап кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Аскер
Аталап

Аталап (Ахмет Бесим, 1882- 1965) - түрк (Турция) филологу. 

Анкара университетинин профессор Түрк тил коомунун активдүү ишмери жана түрк (Турция) тилинин грамматикасы боюнча бир нече эмгектин автору.
 
Ал түрк (Турция) тили жана түрк тилдеринин тарыхы боюнча бир катар жазуу эстеликтерин которуп, басмадан чыгарган (Махмуд Кашгаринин сөздүгү, түрк тилинин орто кылымдагы грамматикасы ж. б.).

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Инсандар
Ата-энелердин кадыр-баркы

Ата-энелердин кадыр-баркы - жакшы сапаттары менен ата-энелердин балдарга тийгизген таасири.
 
Ата-энелер өндүрүштө, коомдук иштерде жана үй-бүлөдө жүрүш-туруштары аркылуу балдарга үлгү болушат. Балдарды жеке кызыкчылыктан коомдун кызыкчылыгын жогору коюуга тарбиялоо зарыл. Үй-бүлөдөгү ынтымактуулуктан жана педагогика туура тарбия берүүдөн Ата-энелердин кадыр-баркы жогорулайт. Балдар чын дили менен ата-энесин урматташып, алардын сөзүн, кеңешин жана койгон талабын өз ыктыяры менен аткарышканда гана Ата-энелердин кадыр-баркы коммунисттик моралдын талабына жооп берет. 

Улуу педагог А. С. Макаренконун Ата-энелердин кадыр-баркы жөнүндө маанилүү көп эмгектери бар. Улууларды урматтоо, кичүүлөрдү сыйлоо кыргыз үй-бүлөсүндө элдик салттардан болуп саналат. Коммунисттик курулуштун мезгилинде анын мазмуну жаңы принциптер менен байыды.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Каада-салттар
Ат-Башы руда талаасы

Ат-Башы руда талаасы – Ат-Башы кырка тоосунун түндүк капталындагы сымаптын 20дан ашык майда кендери жайгашкан аймак.
 
Ал уз. 25 км, туурасы 1 км аянтты ээлеп, негизинен силур мезгилинде пайда болгон мрамор жана лиственит тоо тектеринен түзүлгөн. Ат-Башы - Эңилчек терең жаракасы аймактын түштүк тарабынан өтүп, аны бойлой жер бетине серпентиниттелген гипербазиттердин интрузиялары чыгып жатат. Сымап кендери мрамор тегиндеги брекчия зоналарынан орун алган; ал листвениттердеги тектон. жаракаларда жана терриген чөкмөлөрүндөгү кварц-анкерит тарамчаларында да бар. Рудадагы сымаптын өлчөмү 0,1- 0,3% ке жетип, алар негизинен киноварь менен метациннабарит сыяктуу минералдардан турат. Кендер Ат-Башы - Эңилчек терең жаракасы менен байланыштуу болуп, герцин металлогениялык доордун аягында гидротермалык жол менен пайда болгон. Аймактагы кендердин маанилүүсү - Коргон-Таш, Ак-Бейит, "Мраморный" жана Таш-Рабат, бирок алар азырынча казылып алынбайт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория: Минералдар
Ателектаз

Ателектаз (гр. ateles - толук эмес, ektasis - керүү) - өпкө ткандарынын ыйлаакчаларында абанын такыр же жарым-жартылай жок болуп, көлөмүнүн кичирейип жыйрылышы.
 
Организмде аба алмашуу негизинен өпкөнүн майда баштыкчаларында (альвеола) өтөт. Аба өтүшүнө тоскоол болуучу шарттардын натыйжасында абасыз калган альвеолдор кичиреет. Бала курсакта өсүү мезгилинде өпкө менен дем албагандыктан, альвеолдор жыйырылган абалда болот. Бала төрөлгөн учурда айрым себептерден (дем алуу кыймылынын начарлыгы, өпкөнүн аба түтүктөрүнүн бүтөлүп калуусу ж. б.) альвеолдорго аба барбай, алар жазылбай жыйрылган бойдон калат. Ателектаз өпкө сезгенгенде, анын кабына (плевра) суюктук толгондо, аба түтүктөрүнүн кысылуусунан же бүтөлүп калуусунан пайда болот.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Терминдер
Атероматоз

Атероматоз (гр. athera - ботко сымал) - холестерин кристаллдары жана аки таштын туздары, ботко сымал майлуу массасы бар ткандардын чогулган жери.
 
Атероматоз атеросклероз менен ооругандардын артериялык ири кан тамырла рынын (толто, акырек, колтук, мээ жана ийин) ички бетинде көп кездешип, тамырдын ичин карай дөмпөйүп чыгып турат. Атероматоз ар кандай көлөмдө болот (мис, толтодо бир нече см ге чейин жетет). Кан тамырдын ички кабыгындагы Атероматоз тамырдын ортоңку булчуң кабыкчасына да жаңылат. Тамырдын ички бетин тешип чыкса, ал жерде Атероматоз жарасы пайда болуп, кан уюп калууга мүмкүнчүлүк түзөт. Уюган кан тамырларды толук бүтөп калышы ыктымал. Бул көбүнчө жүрөктүн артерияларында учурайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Оорулар‎
Аткана

Аткана- жылкы багылуучу жай.
 
Ал кургак жерге типтүү долбоор боюнча жылкы асыроонун шартына ыңгайлаштырылып курулат. Ага суу түтүгү киргизилип, желдеткич орнотулат. Асыл тукум жылкы Атканада кулун, тай, айгыр, бооз бээ багылат. Ал эми асыл тукум жылкы менен күч унаа катары пайдаланылган аттар өзүнчө орунга байланат. Аткананынын жерден шыпка чейинки бийиктиги асыл тукум жылкы үчүн 3 м, күч унааныкы 2,4-2,7 м, терезеси 0,5-1,5 м болот. Анын керегелери негизинен бышкан кыштан, жыгачтан жана башкадан тургузулуп, үстү тактай же шифер менен жабылып, асты көбүнчө тактайланат же асфальтталат. Аткананын жанында жем, чөп, ат жабдыгы, шайман сакталуучу жай жана манеж болууга тийиш.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Атлантика босогосу

Атлантика босогосу - Атлантика океанынын түбүнөн көтөрүлгөн жер.
 
Ал Шетленд, Ферер, Исландия жана Гренландия аралдарынын ортосунда. Бул жерде океандын тереңдиги 600 м. Атлантика босогосу Түндүк Муз океаны менен Атлантика океандарынын тереңдикте суу алмашууларына тоскоолдук кылат. Түндүк Атлантика туздуу жана жылуу агымдары Атлантика босогосуаркылуу Норвегия деңизине өтөт. 

Дания кысыгынан Түндүк Муз океанынын тузсуз муздак суусу Атлантика океанына келип турат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Категория:География
Атмосферадагы абаны санитардык коргоо

Атмосферадагы абаны санитардык коргоо - калк жашаган жерлердеги абанын булганыш себептерин ачууга, анын организмге тийгизген терс таасиринин калдыктарын жоюуга, санитардык норматив түзүүгө багытталган чаралар.
 
Составында кремний кычкылы (Si02) бар чаң өпкө ткандарын катыра турган өзгөрүүлөрдү пайда кылат. Уулуу газдар организмди ууландырат, 3, 4 бензпирен өпкөдө зыяндуу шишиктин пайда болушуна көмөк берет. Атмосфера абанын такай чаңдап турушу ошол абанын тунуктугун төмөндөткөндүктөн, организм үчүн өтө пайдалуу ультра кызгылт көк нурлардын жерге түшүшү азаят. Атмосферадагы абаны санитардык коргоо чаралары: өнөр жай ишканаларын курууда жердин жана жерг. климаттын шарттарын эске алып, туура жайгаштыруу, калк жашаган зонаны туура пландаштырып жашылдандыруу, өнөр жайларды автоматташтырууда өндүрүштүк процесс учурунда бөлүнүп чыгуучу айрым зыяндуу заттар башка жакка тарабагандай кылып, ал заттарды тазалоочу жабдыктар орнотуу ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория: Атмосфера
Атмосфералык акустика

Атмосфералык акустика -атмосферада үндүн таралыш өзгөчөлүктөрүн жана атмосфераны акустикалык методдор менен изилдөөчү акустиканын бөлүгү.
 
Аба жылуулук өткөргүчтүк жана илээшкектүүлүк касиетке ээ. Атмосферанын тыгыздыгы аз, ал эми үн жыштыгы чоң болсо, үн атмосферага көбүрөөк сиңет. Мис, жакындан чыккан мылтыктын же жарылуунун үнү алыс аралыкка угулбайт. Тескерисинче, термелүү мезгили бир нече секундадан бир нече мин га созулган төмөнкү жыштыктагы үндөр (инфраүндөр) миңдеген километрге таралат. 

Үндүн таралышындагы бул өзгөчөлүктөр төмөнкү жыштыктагы үндөрдүн кубаттуу булагы болгон ядролук жарылууларды алыс аралыкта аныктоого мүмкүндүк берет. Бийиктеген сайын температурасы жана тыгыздыгы азайып, атмосфера бир тектүү болбогондуктан, үн өзүнүн таралуу багытынан кыйшаят да, үндүн рефракция кубулушу пайда болот. Таралуу багытынан кыйшайган үн толкундары Жерге кайрылып келип, акустикалык үн угулуучу жана угулбоочу зоналарды пайда кылат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория: Атмосфера
Атом ядросунун изомериясы

Атом ядросунун изомериясы - атом номери Z жана массалык саны А бирдей, ажыроо мезгили түрдүүчө болгон дүүлүккөн абалдарга атом ядросунун нурлануу кубулушу.
 
Б. В. Курчатов, И. В. Курчатов, Л. В. Мысовский жана Л. И. Русинов жасалма радиоактивдүү ядролордо Атом ядросунун изомериясы бар экендигин 1-жолу байкашкан. Алар бромдун изотобу S5 Br 4,4 с жана 18 мин жарым ажыроо мезгилине ээ экендигин аныкташкан. Изомерия абалындагы заттардын жарым ажыроо мезгили 10- сек. дан бир нече жылга чейин согулат. Атом ядросунун изомериясы радиоактивдүү ядролордо туруксуз абалдардын болушу менен түшүндүрүлөт. Мис, 35 Вг алгачкы учурда өтө дүулүккөн абалда болот. Эгерде ал у-фотондорду нурлантса, негизги абалына келет да, В-ажыроо 7*= 18 мин да болуп өтөт. Туруксуз абалга дуушар болгондо, ядронун негизги абалга өтүшү 4,4 с ка созулат. 100дөн ашык изомериялуу ядро белгилүү.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Атомдорду тамгалоо ыкмасы

Атомдорду тамгалоо ыкмасы, изотоптук индикаторлор методу - илимде жана техникада ар кандай изилдөөлөр үчүн тамгаланган атомдорду (изотоптук индикаторлорду) колдонуу жолу.
 
Атомдорду тамгалоо ыкмасы элементтердин жана алардын кошулмаларын ар кандай процесстерде жылып жүрүү жолун текшерген учурда колдонулат. Мис, өсүмдүктү радиоактивдүү көмүртеги (С1") бар көмүр кычкыл газдуу абада өстүрсө, тамгаланган атомдору бар органикалык заттын пайда болуу процессин жана ал заттын өсүмдүктүн ткандарына таралышын жана топтолушун башынан аягына чейин байкоого болот. Атомдорду тамгалоо ыкмасы биологиялык, медицина, биохим., агробиологиялык изилдөөлөрдө жана техникада кеңири колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Атомизм

Атомизм, атомистика - философиядагы жана табият таануудагы материянын атомдон ж. б. майда бөлүкчөлөрдөн тургандыгы жөнүндөгү философиялык окуу.
 
Атомизмдин өкүлдөрү дүйнөгө материалдык, көз карашты жакташып, мистикага жана динге активдүү каршы чыгышкан, дүйнөнү кудай же дух жараткан деген түшүнүктү төгүндөшкөн. Атомисттик идея байыркы индиялык материалисттердин - чарвактардын (б. з. ч. 4-2-к.) философиялык окуусунда орун алган. Кийинчерээк Атомизм байыркы грек материалисттери Левкипп, Демокрит, Эпикурлардын жана алардын жолун жолдогон рим философу Лукреций Кардын эмгектеринде толугураак өнүккөн. Атомисттер дүйнөнү кудай да, адам да жараткан эмес, ал түбөлүктүү, чеги жок бөлүнбөс материалдык чексиз майда бөлүкчөлөрдөн - атомдордон турат дешкен. Дин кызматкерлери материализмге каршы күрөш жүргүзүп, атомисттерди куугунтукка алышкан. Атомизм, К. Галилейбин, Бойлдун, Ньютондун, Ломоносовдун, Дальтондун, Буглеровдун, Менделеевдин эмгектеринде иштелип, материянын физикалык-хим. түзүлүшү жөнүндөгү теорияга айланган. Алгачкы атомисттер атом-материянын эң майда бөлүгүнүн акыркы чеги деген ойдо болушкан. Илимде радиоактивдүү нурдун (1895-96) жана электрондун (1897) ачылышы атомдун бөлүнбөстүгү жана физикадагы кризис жөнүндөгү эски көз карашты төгүнгө чыгарды. Азыр Атомизм материянын түзүлүшүндө молекулалардын, атомдордун, "элементардык" бөлүкчөлөрдүн бар экендигин, алардын түгөнбөс татаалдыгын, дайыма кыймылда болуп, бир формадан экинчи бир формага тынымсыз өтүп туруу мүмкүнчүлүгүн моюнга алат жана материянын акыркы бөлүкчөлөрү бар деген ойду четке кагып, аны сандык жана сапаттык жагынан чексиз деп эсептейт.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Философия
Атом-молекулалык теория

Атом-молекулалык теория- заттардын атомдук жана молекулярдык түзүлүшүнүн теориясы.
 
Теориянын алгачкы негиздөөчүлөрү: Ломоносов, Бойль, Далмон, Канниццаро, Авогадро, ГейЛюссак, Жеррар ж. б. Бул теория боюнча бардык заттар атомдордон жана молекулалардан турат. 18-кылымда пайда болгон бул теория физикалык жана химия илимдеринин жаңы табылгалары менен толукталып, жаратылыштын көп кубулуштарын түшүнүүгө мүмкүндүк берет. Атомдук жана молекулярдык салмак чоңдуктары илимге Атом-молекулалык теориянын негизинде киргизилген. 

Теориянын өнүгүшүнө мезгилдик системанын, электрондун, рентген нурларынын жана радиоактивдүүлүктүн ачылышы чоң түрткү берди. Мурда бөлүнбөс деп эсептелген атом, жаңы ачуулардын негизинде, электрондон жана ядродон турган татаал бөлүкчө экендиги далилденди.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Физика
Атония

Атония (гр. atonia - шалкаюу, былбыроо) - скелеттеги жана ички органдардагы булчуңдардын жыйрылышынын начарлашы.
 
Атонияга чалдыккан булчуң жана орган чымырдыгын, чоюлгучтугун жоготуп, алардын функциялык иши .төмөндөп же токтоп калышы мүмкүн. Атония нерв жана эндокрин системаларынын иштешинин бузулушунан келип чыгат. Организмде зат алмашуу процесстеринин бузулушунан (ачкалыктан) алсыроо да буга көмөктөш болот. Жемсөөнүн, жумурдун, ичегинин, карындын, өт кабынын, тогуз каттын, жатындын ж. б. Атония дарттары кезигет. Дарттын өтүү убактысына жараша жаңы жана өнөкөт Атония деп экиге бөлөт. Бул дарт кыш жаз айларында малда, бакма кугптарда жана энеси жериген музоо, козуларда учурайт. Малды Атониядан сактоодо аларга аш болумдуу тоют берип, кышкысын жылуу сарайга багуу керек. Ылаңдаган малга, куштарга жылма булчуңдардын жыйрылышын күчөтүүчү жана ич алдыруучу дарылар берилет же операция жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Категория:Медицина