Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Ажария

Ажа́рия (Ačʼara), Ажар Автоном Республикасы (Ач'арис автономиури республика) — тарыхый, географиялык и политикалык-административдик Гүржүстандагы регион.

 Мамлекеттүүлүгү
 24px|border Батум облусу, Орусия империясы 1878—1883, 1903—1918.
 Батум округу (ооданы), Орусия империясы 1878—1918.
 24px|border Ажария АССР, ГССР 1921—1990.
 24px|border Ажария 2000—2004.
 24px|border Автономдуу Ажария Республикасы, Грузия

 Климаты 
Деңиз жээги менен тоо этектеринин климаты жылуу жа нымдуу субтропиктик, тоолуу аймактары нымдуу, мелүүн жана суук. Январдын орточо температурасы деңиз жээктеринде 4-6°С, тоолорунда 2°Сден -2°Сге чейин, июлдуку 22-23°С жана 1620°С. Жылдык жаан-чачыны 1000-2800 ммге чейин. Негизги дарыясы - Чорох. Ойдуңдуу аймактарында аллювий жана саз топурактары таралган. Аймагынын 50%тен ашыгын жазы жана ийне жалбырактуу токой ээлейт. Жээк тилкелеринде субтропик өсүмдүктөрү өсөт. Кинтриши коругу, Батуми ботан. багы уюшулган.

 Калкы 
Негизинен ажар, грузин (320 миң, 2014), ошондой эле орус, армян ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Шаарлары: Батуми, Кобулети. Шаар калкы 48% ти түзөт. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2 жерге 103,2 киши.

 Тарыхы 
Биздин заманга чейин 6-4-кылымда Колхида падышачылыгынын, кийин Иберия падышачылыгынын курамына кирген. Биздин замандын 4-кылымынан Лазика мамлекетине карап, андан соң, 8-кылымдан Абхаз падышачылыгынын бир бөлүгү болуп калган. 10-кылымда бириккен Грузия мамлекетине кирген. 11-кылымда селжук, 13кылымда монгол-татар жапырыгына учураган. 16 кылымдын ортосунда Батум (Батуми) облусунун борбору жана анын округдары Осмон империясынын курамына кирип, жергиликтүү калк ислам динин тута баштаган. 1878-ж. Россияга (Батум облусу) кошулуп, Кутаиси губерниясынын курамына киргизилген. 1918-21-ж. Батумда бир нече жолу бийлик алмашылган. 1921-ж. Карск тынчтык келишими боюнча Грузиянын курамындагы Батуминин автономия статусун сактап калууга Түркия менен Советтик Россия гарант болушкан. 1921-ж. 16 июлда ГССРдин курамында Ажар АССРи түзүлгөн. 1922-жылдын декабрынан Грузиянын бир бөлүгү катары СССРге кирген. 1990-жылдын декабрынан азыркыдай аталат.

 Өнөр жай 
Негизги өнөр жай тармактары: нефть ажыратуу, машина куруу (электр техникалык буюмдар, тамак-аш өнөр жайына жабдуу, кеме куруу), тамак-аш (чай, тамеки, шарап, консерва жана башка), жеңил, жыгаччылык. Ажарисцкали ГЭСи курулган. Маанилүү айыл чарба өсүмдүктөрү - чай, цитрус, тамеки, тунг. Жүзүмчүлүк өнүккөн; жүгөрү, лавр, эвкалипт, бамбук да өстүрүлөт. Башкы деңиз порту - Батуми шаары Деңиз жээгинде Батуми, Кобулети, Цихисдзири, Жашыл Тумшук, Махинжаури курорттору жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Грузия
Ажарлар

Ажарлар — Ажар Автономия Республикасындагы грузиндердин этностук тобу. Саны 300 миң адам (2000). Грузин тилинде сүйлөшөт. 

Ажарлар грузин, Византия жазма маалыматтарына караганда 10-кылымдан белгилүү. Алар биздин заманга чейин 6-4-кылымда Колхида, кийинчерээк Иберия падышачылыгынын, биздин замандын 4-кылымында грузиндердин мамлекеттик бирикмеси - Лазиканын бир бөлүгү болгон. 4-кылымда ажарларда христиан дини тараган. Алгач селжуктар (11-к.), кийин түрктөр (16-к.) басып алган мезгилде ажарлар ислам динин кабыл алган. Алар өз эркиндиги үчүн түрктөргө каршы бир нече жолу көтөрүлүшкө чыгышып, орус-түрк согушунан кийин (19-к.) Грузиянын курамына кошулган. 1990-ж. Ажар автономия респ. болуп түзүлдү. Ажарлар негизинен мал чарбачылык жана дыйканчылык менен кесип кылышат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Дүйнө элдери
Ажыдаар тоолору

thumb|Ажыдаар тоолору.
Ажыдаар тоолору (бур тилинде Drakensberg) - Түштүк Африкадагы Чоң Тектир бөксө тоосунун бир бөлүгү. Ортоңку бөлүгүнө Лесото тайпак тоосунун чыгыш чети кирет. Бийиктиги 3482 мге чейин (Табана-Нтленьяна чокусу). Негизинен кумдук тоотегинен туруп, аны базальт жаап жатат. Нымдуу чыгыш капталдарында 1200 м бийиктикке чейин тропик токою (азыр дээрлик кыйылган), каксоо беттеринде саванна жана бадалдар өсөт.

thumb|center|upright=2.5|Ажыдаар тоолору.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Түштүк-Африка
Категория:Тоолор
Айзек Азимов

Азимов Айзек (2-январь, 1920, Петровичи, Климович уезди, Гомель губерниясы, ОССФР — 6-апрель, 1992, Нью-Йорк, АКШ) — америкалык жазуучу-фантаст, биохимик, илимди жайылтуучу. Колумбия университетин бүткөн (1939), Бостон университетинде сабак берген. 500гө жакын чыгармалардын автору. Ага «Негиз» үчилтиги (1966) атак-даңк алып келген. «Болот үңкүрлөр» романы (1957) илимий-фантастикалык детектив жанрынын үлгүсү болгон. Чыгармаларында адам менен машинанын өз ара мамилелеринин моралдык проблемалары анализденет. АКШда табият таануунун, тарыхтын, техниканын проблемалары жөнүндөгү, ар түрдүү энциклопедиялардын, анын ичинде Библия жана Шекспир боюнча китептердин автору катары белгилүү. Илимий фантастикалык жана илимий-популярдуу дээрлик бардык чыгармалары 1960-жылдын ортосунан орус тилине которулган. Хүго и Небула сыйлыктарынын көп жолку ээси. Анын чыгармаларында колдонулган — robotics (роботехника, роботика), positronic (позитрондук), psychohistory (психотарых, кишилердин чоң топторунун жүрүм-туруму тууралуу илим) терминдери англис ж-а башка тилдерге туруктуу кирген. Англо-америкалык адабий чөйрөдө Айзек Азимов Артур Кларк жана Роберт Хайлайн менен бирге "Үч чоң" фантаст-жазуучулардын бири катары таанылат.

 Негизги сылыктары 

 Хүго сыйлыгы 
 1963 - илимий-популярдуу макалалары үчүн;
 1966 - «"Негиз" романдар сериясы» үчүн («Бардык убактардын эң мыкты илимий-популярдуу сериясы»)
 1973 - «Өздөрү Кудай» романы үчүн
 1977 - «Эки жүз жаштагы киши повести үчүн»
 1983 - «"Негиз" романдар сериясына» кирген "Негиздин жери" романы үчүн
 1992 -"Алтын" повести үчүн
 1995 «А. Азимов: Мемуарлар» автобиографиясы үчүн

 Небула сыйлыгы 
 1972 «Өздөрү Кудай романы үчүн»
 1977 «Эки жүз жаштагы киши повести үчүн»

 Локус журналынын сыйлыгы 
 1973 – «Өздөрү Кудай» романы үчүн
 1983 - «"Негиз" романдар сериясына» кирген "Негиздин жери" романы үчүн
 1987 – "Роботтун кыялы" повести

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Англис Википедиясынын А. Азимов тууралуу макаласынан

Категория:АКШ жазуучулары‎
Категория:Илимий фантастика
Категория:Туулгандар 1920-жылы
Категория:Өлгөндөр 1992-жылы
Азия антициклону

280px|thumb|Кыш айларында Азия боюнча орточо атмосфералык басым (NCEP/NCARмаалыматтарынын негизинде)
Азия антициклону, Сибирь антициклону - Сибирдин, Борбордук жана Орто Азиянын аймагындагы атмосферанын жогорку басымы. Негизинен кышында материктин кескин муздашынан пайда болот. Кар аз түшкөн суук (айрым жерлерде -50°Сге чейин) абарайын алып келет. Азия антициклонунда атмосфералык басым 1070 мб жетет. 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Табият
Категория:Аба ырайы
Азов деңизи

thumb|Aзов деңизи.
Азов деңизи (лат. - Меот көлү, байыркы орусча - Сурож деңизи) - Атлантика океанынын алабындагы ички деңиз. Чыгыш Европа түздүгүнүн түштүк бөлүгүндө. Керчь кысыгы аркылуу Кара деңиз менен туташат. Аянты 39 миң км2. Тайыз деңиздерге кирет; эң терең жери 13 м. Түндүк жана түштүк жээктери дөбө-дөңсөөлүү, жардуу, батыш жана чыгыш жээктери негизинен ойдуңдуу. Жээктери булуң-буйткалуу, кумдуу саяңдар (Бердянск, Арабат Жебеси) жана булуңдар (Таганрог, Темрюк, Сиваш) көп. Дон, Кубань, Ея ж.б. дарыялары куят. Суусунун температурасы жайында 20-30°С, кышында 0°Сден төмөн. 2-3 ай бою муз каптап жатат. Орточо туздуулугу 9дан 13,8%оге чейин. Балык (хамса, тюлька, лещ, судак көбүрөөк) кармалат. Кеме жүрөт. Волга-Дон каналы аркылуу Каспий, Ак, Балтика деңиздери менен туташат. Башкы порттору: Мариуполь, Таганрог, Ейск, Бердянск. Курорттору бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Azov Sea Atlas site NOAA
 Aзов деңизи web kamera 

Категория:Евразия‎
Категория:Деңиздер
Азотбактер

thumb|Azotobacter sp.
Азотбактер - абадагы азотту топтоп, андан өз клеткасынын белогун синтездөөчү, эркин жашоочу бактериялар. Ал шапалакчалуу, кыймылдуу, сүйрү же тоголок түзүлүштө болот, спора пайда кылбайт. Анын 4 түрү топуракта, сууда жашайт. Көбүнчө жакшы иштетилген топуракта болот. Азотбактерден бир катар витаминдер, ауксин сымал өстүргүч заттар, айрым антибиотиктер даярдалат. Андан азотбактер жерсемирткичи алынат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Бактериялар
Азот топтоочу микроорганизмдер

thumb|Азотбактер .
Aзот топтоочу микроорганизмдер - абадагы молекулярдык азотту сиңирип, азот бирикмелерине айландыруучу микроорганизмдер. Буга татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр менен симбиоздо жашаган бактериялар, топуракта эркин жашоочулар да кирет. Азоттун табиятта айланышында жана топуракты, көлмөлөрдү азот кошулмалары менен байытууда алардын мааниси чоң (симбиоздук бактериялар жылына 1 га топуракта 200-300 кг, симбиоздук эместер 15-30 кг азот топтойт). Булардын тиричилигинин натыйжасында молекулярдык азоттон (N2) аммиак (NH3) пайда болот. Ал эми аммиактан синтезделген амин кислоталарды өсүмдүктөр пайдаланат. Топуракта, сууда эркин жашаган микроорганизмдерге азот жана анаэробдук бактериялар - клостридум, метан кычкылдандыруучу бактериялар, кызыл күкүрт жана жашыл күкүрт бактериялары кирет. Көк жашыл бактериялардын көбү, кээ бир козу карындар, ачыткылар, спирохеталар да азот топтойт. Симбиоздук азот топтоочуларга чанактуу өсүмдүктүн (буурчак, беде, уйбеде, люпин ж. б.) тамырларында жашоочу түймөк бактериялары кирет. Ошондой эле түймөкчөлөр ольха, жийде ж. б. өсүмдүктүн тамырында да жашап, азот бирикмелерин топтойт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Биология
Азурит

thumb|Азурит
Азурит (фр. azurite - көгүлтүр) — карбонаттар классындагы минерал. Химиялык формуласы Cu3[CO3]2(0H)2. Моноклин сингониясында кристаллданат. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 3,54, тыгыздыгы 3773 кг/м3. С. салмагы 3,77, өңү кочкул көк, айнек сымал жалтырак. Жаратылышта халькопирит, борнит ж. б. минералдардын кычкылдануусунан пайда болот. Азурит -—курамында 55,3% жез кездешкендиктен жездин баалуу кенташы. Көк боёк жасоого да пайдаланылат.

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Минералдар‎
Айдарым аралдары

thumb|Айдарым аралдары.
Айдарым аралдары, Кариб аралдары (англ. Windward Islands, исп. Islas Barlovento) - Кариб деңизиндеги аралдар тобу, Кичи Антил аралдар архипелагынын чыгыш бөлүгү. Вест Индияда, Виргиния жана Тринидад аралынын аралыгында жайгашкан. Ири аралдары: Гваделупа, Мартиника, Доминика, Гренада, Сент-Винсент, Антигуа ж. б. Рельефи тоолуу (эң бийик жери 1447 м, Доминика аралында). Аракеттеги жанар тоолор бар. Тропиктик климат өкүм сүрөт. Балкамыш, цитрус өсүмдүктөрү, кофе, какао, банан плантациялары бар. Айдарым аралдарында жайгашкан өлкөлөр: Антигуа жана Барбуда, Гренада, Доминика, Сент-Винсент жана Гренадина, Сент-Люсия, ошондой эле Улуу Британия, Франция, Нидерландиянын ээликтери бар. Жалпы аянты 6 миң км2. Калкы 1,3 млн (1990). Негизги шаарлары - Фор-де-Франс (Мартиника аралында), Пуэнт-а-Питр ж-а Бас-Тер (Гваделупа аралында), Кастри (Сент-Люсия аралында). Аралдардын түндүк-чыгыш пассат шамалына карата ачык жайгашуусунан улам ушундай аталып калган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Аралдар
Айдоо

alt=Айдоо|thumb|Айдоо
Айдоо — кыртышты соко менен коңторуу, майдалоо жана аралаштыруу, аны иштетүүнүн негизги ыкмасы; өсүмдүк эгүү үчүн соко менен топурагы коңторулуп, жумшартылган жер аянты. Айдаганда топурак коңторулуп, майдаланып, аралашат да, топурактын кыртышы (үстүңкү катмары) айдоонун астына түшүп, астыңкы катмары үстүнө чыгат. Айдалган катмар көпшөк болуп, топурактын аба, ным жана жылуулук режими жакшырат. Аэробдуу микроорганизмдердин тиричилиги жакшырып, органикалык заттар чирип, минерал бирикмелери кычкылданат да, өсүмдүккө сиңимдүү азык заттар көбөйөт. Отоо чөптүн уругу айдоонун астына түшүп, өнүп чыкпайт. Көптөгөн айыл чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечтери менен илдеттери жоголот. Өсүмдүк илдетке аз чалдыгат да, жер семирткичти жакшы сиңирип, түшүм арбыйт. Жер түрдүү соко менен айдалат. Айдоонун түрлөрү: кыртышты соконун калагы менен 180°ка коңторуп айдоо, чымдуу жерди соконун калагы менен 135°ка оодарып айдоо. Мында топурактын айдалган катмары 45° бурч боюнча бири бирине тыгыз жатат. Айдоонун бул түрү көп жылдык отоо чөптү толук жок кылбайт, үрөн себүүдө топуракты тырмоо, малалоо ж. б. иштер көп талап кылынат. Өздөрүштүрүлгөн айдоодо жер тилгичтүү соко менен айдалат. Соконун тилгичи кыртыштын үстүңкү катмарын (10-12 см) астына, ал эми соконун калагы астыңкы катмарын үстүнө таштайт. Бул агротехникалык эрежелерге толук жооп берип, түшүмдү жогорулатат. Эки ярустуу айдоо 30 см (үстүңкүсү 15 см, астыңкысы 15 см оодарат) жана 40 см (0-20 см; 20-40 см) тереңдикте ярустуу соко менен айдалат. Айдоонун тереңдиги, убактысы ар бир зонанын топурак-климаттык шартына, кыртыштын физикалык жана биологиялык абалына ж. б. жараша болот. Эң кеңири таралганы - тилкелеп айдоо. Мында айдалуучу жер өзүнчө тилкелерге бөлүнүп, соко коңторгон топуракты тилкенин ичин же сыртын карай жыгат. Ичине жыгып айдоо тилкенин ортосунан, сыртына жыгуусу четинен башталат. Топуракты терең алып, ала калтырбай, өсүмдүк калдыктарын толук көмө жүргүзүлгөн айдоо сапаттуу деп эсептелинет. Буга мөөнөттү өткөрбөй, сокону алдын ала даярдап, кыртышты биринчи жылы тилкенин ичин, экинчи жылы сыртын карай жыгып айдоо менен жетишүүгө болот. Кыргызстанда бардык айдоо аянты 1, 118 млн ганы түзөт (2003).
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Ай-Петри чокусу

thumb|Ай-Петри.
Ай-Петри чокусу - Крым тоолорунун Башкы жалчасындагы чоку. Ай-Петри яйласында. Бийиктиги 1233 м. Негизинен акиташ тектеринен туруп, карст процесси өрчүгөн. Чокудан Крымдын түштүк жээгинин көп бөлүгү даана көрүнүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Евразия‎
Категория:Чокулар
Айры куйруктар

thumb|Milvus migrans
Айры куйруктар (Milvus) - жырткыч куштардын карчыгалар уруусу. Узундугу 70 смге чейин. Куйругу кыска, учунун ортосу оюк (аты ушундан); 2 түрү бар, алар Евразия, Африка жана Австралияда кездешет; Кыргызстанда тоолордо жана өрөөндөрдө таралган. Тарп жана майда кемирүүчүлөр, куштар, кескелдириктер менен азыктанат. Жаратылышты тарптардан тазалоочу куш. Айры куйруктун чоң топтору жазында жана күзүндө учуп өтүшөт. Уясын токойлуу тоодогу бийик дарактарга же аскаларга салат. 2-3 жумуртка тууп, ургаачысы басып чыгарат.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Канаттуулар‎
Айсберг

thumb|Айсбергдер.
Айсберг (англ. iceberg, голл. Ijsberg; ise, ijs муз, berg - тоо) - океан менен деңиздерде калкып жүргөн же алардын тайыз жеринде токтоп калган муз тоо. Ал материк муздарынын четтеринен омурулуп бөлүнүшүнөн пайда болот. Көлөмүнүн 83-90%и суу астында; суу үстүндөгү бөлүгүнүн орточо бийиктиги 5 мден жогору, Арктикада 70 м, Антарктидада 100 м. Узуну жана туурасы бир нече кмге жетет. Ири айсбергдер Антарктика, Канадалык Арктика аралында жана Гренландияда көп пайда болот. Айсберг деңиз катнашуусу үчүн опурталдуу (мисалы, 1912-ж. «Титаник» жана 1959-ж. «Хедтофт» кемелери айсберг менен болгон кагылышуу). Түндүк Атлантикада айсбергке байкоо жүргүзүү боюнча «Муздагы күзөт» кызматы иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Арыктоо

thumb|upright|ÓАрыктоо.
Арыктоо - организмде зат алмашуунун бузулушунан пайда болгон патологиялык абал. Арыктоо организмдин ашыкча иштешинен, сапатсыз же жетишсиз тамактануусунан жана ар кандай оорунун кесепетинен болот. Адамдын организминде зат алмашуунун натыйжасында көп энергия пайда болуп, анын бир бөлүгү тиричилик үчүн пайдаланылса, калган бөлүгү запаска сакталат. Бул запас энергия АТФ (аденозинтрифосфат) түрүндө болот. Организмде АТФнын запасы өз убагында толукталбай, азайып кетишинен органдардын кызматы начарлап, адам арыктайт. Дарылоо анын себебине жараша жүргүзүлөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Медицина
Категория:Ден соолук
Хафез Асад

thumb|Хафез Асад
Асад Хафез (6. 10. 1930, Кардаха, Сирия - 10. 6. 2000, Дамаск) - Сириянын президенти (1971жылдан) жана Араб социалдык кайра жаралуу партиясынын (АКСП) Генералдык секретары (1971-2000); Армиянын генералы (1968), коргоо министри (1966-71), премьер-министр (1966-71). Катуу чараларды колдонуу менен Сирияда саясий кырдаалды турукташтырууга жетишкен, Хама шаарындагы мусулмандык козголоңду баскан (1982).

Асад Хафез дын жетекчилиги менен Сирия 1970-80-жылдардын ортосуна чейин СССРдин негизги союздашы болуп келген, 1973-ж. Египет менен Израилдин ортосундагы согушта Египетти колдогон, 1982-83-ж. араб жаңжалынан кийин Ливанда өз позициясын бекемдөө үчүн мындагы жарандык согуштарга (1976, 1987, 1990) кийлигишкен. Асад Хафез узак убакыт бою Иракка каршы саясат жүргүзүп келген: 1980-88-ж. Иран-Ирак согушунда Иранга жардам көргөзгөн, «Чөлдөгү бороон» (1991) операциясынын жүрүшүндө сириялык аскерлерди Иракка каршы коалициянын курамына киргизген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Инсандар:Сирия
Үмүт Асанова

Асанова Үмүт (2. 1. 1949-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Барбулак айылы) - философия илимдеринин доктору (2002). КМУну 1971-ж. бүтүргөн. КМУнун философия кафедрасынын окутуучусу, КММИнин доценти, КМПУда кафедра башчысы, окумуштуу катчысы, профессору. 1997-жылдан КРнын УИАнын Президиумунун эл аралык бөлүмүнүн башчысы, КММАда кафедра башчы. 2001-жылдан КРнын УИАнын Президиумуна караштуу Эл аралык илимий программа жана стандарт борборунун директору. Кыргызстандын Фулбрайтовчулар Ассоциациясынын президенти болуп шайланган (2001-ж.). БГУнун ардактуу профессору (1996). 70тен ашуун илимий эмгектин, анын ичинен 1 монографиянын автору. Эмгекетри: Расизм и семья в мире капитала. Ф., «Кыргызстан» 1987; Исламская философия образования. Б., 2000. Философия образования. Б., 2001.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Инсандар:Кыргызстан
Категория:Ысык-Көл облусу
Асимптоталык катар

Асимптоталык катар - f (x) функциясын кандайдыр бир чекиттин аймагында асимптоталык ажыратууда пайда болгон å¥ n=0 y x түрүндөгү туюнтма. Берилген функциянын мындай түрүнө келтирилиши асимптоталык ажыратуу деп аталат, башкача айтканда f (x) функциясынын x®a кезиндеги (же ¥ ® x ж. б.) катары + = å¥ =0 0 n n y x y x y+ +K+ +K 1 n y x y x асимптоталык ажыратылат. Асимптоталык катар жана асимптоталык ажыратуу түшүнүгүн математикага француз окумуштуусу А. Пуанкаре киргизген (1881). Алар математика, механика, физиканын түрдүү маселелеринде колдонулат.
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Математика
Асипова Нурбүбү Асаналиевна

Асипова Нурбүбү Асаналиевна (1946-жылы кызматчынын үй-бүлөсүндө туулган, Нарын облусу, Кочкор району) - педагогика илимдеринин доктору (1999), профессор (2001). 1964 –жылы Фрунзедеги №1 мектеп-интернатты бүтүрүп, ошол эле жылы кыргыз мамлекеттик университеттин чет тилдер факультетине тапшырып, аталган университетти 1969-жылы бүтүргөн. 

Ал Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде окутуучулук кесипте 1971-жылдан баштап, 50-жылдан бери эмгектенип келе жатат. 1976-1979 жылдары Кыргыз педагогика илим изилдөө институтунун астындагы аспирантураны бүтүрүп, 1980 жылы жалпы педагогика боюнча кандидаттык диссертациясын коргогон. 1998 жылы Алматыда докторлук диссертациясын жактагандан кийин КМУда профессор окутуучулук кесибин улантат.

Проф. Н.А. Асипова 200дөн ашык илимий–педагогикалык эмгектердин автору. Алардын ичинде 2 монография, 4 окуукитеби, 6 окуукуралы, 1 окуу программасы жана көптөгөн илимий макалалар бар, алар Россияда, Канадада, Польшада, Турцияда, Россияда жана Казакстанда жарык көргөн.

1997-жылы АЙРЕХ, 2012 Фулбрайт программаларынын гранттарын утуп алып, АКШынын Индиана, Кент Стейт университтеринде изилдөөчү, конок окутуучу катары иштеген. Учурда окумуштуунун жетекчилиги астында педагогика илиминин 25 кандидаты, 3 доктору даярдалып, Кыргызстандын жана чет өлкөлөрдүн ЖОЖдорунда эмгектенип жатышат.

2007-2009-жылдары НАТОнун гуманитардык өнүгүү программасы боюнча серепчилик милдет аткарып, Кыргыз Республикасын эл аралык деңгээлде татыктуу тааныта алды.  Профессор Н.А. Асипова тарабынан кыргыз тилинде «Социалдык тарбия», «Билим философиясы жана тарыхы», “Жогорку мектептин педагогикасы”, “Окуучу жаштарды тарбиялоо жана билим берүү үн актуалдуу маселелери”, «Заманбап билим парадигмалары» ж.б. окуу куралдары жазылып, студенттер жана педагогиалык коомчулук тарабынан колдонулууда.  

Илимий-педагогикалык ишмердүүлүгүндө жетишкен ийгиликтери үчүн КР Билим   берүү жана илим министрлигинин Ардак грамотасы, «Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн мыктысы» төш белгиси, КР мамлекеттик тил комиссиясыны “Кыргыз тил” төш белгиси, КР педагогдор коомунун «Педагогканын каарманы» төш белгиси менен сыйланган.

Урматтуу эже биз жубайы Асипов Салморбек менен 50 жылдан ашык жашаган мезгилинде 3 баланын, 6 неберенин, 1 чөбөрөнүн ата-энеси болушту. Көптөгөн урук-туугандар арасында кыйналганда жол көрсөткөн, жашылыкты тең бөлүшкөн, мээнеткеч жубайлар.   

Чыгаан окумуштуу-педагог өзүнүн эмгек ишмердүүлүгүндө бийик ишмердик тартипти, адилеттүүлүктү жана калыстыкты бийик тутуп, инсандык жылуу мамилелерди түзүп келет. Студенттер жана эмгектик жамаатта кадыр барка ээ.  

Учурда профессор Н.А. Асипова Ж. Баласагын атындагы КУУтинде Жогорку мектептин педагогикасы кафедрасынын профессору катары эмгектенип келет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Ийгилик сапары - Путь к успеху:Био-библиографиялык очерк./Бишкек, 2016. -191б.ISBN 978-9967-27-964-3
Категория:Инсандар