Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Электр менен чалгындоо

Электр менен чалгындоо - чалгындоо геофизикасынын бир бөлүмү.
 
Электр менен чалгындоонун 50дөн ашык ыкмалары жана модификациялары бар. Алар геологиялык структураларды изилдөөдө, геологиялык карта түшүрүүдө, кен байлыктарды издөөдө жана чалгындоодо кеңири пайдаланылат. 

Электр менен чалгындоо изилдөө принциптерине жараша 2 топко бөлүнөт: 

1) туруктуу ток менен чалгындоо ыкмасында 2 электроддун жардамы менен жерге туруктуу ток жиберилет. Анын натыйжасында пайда болгон чыңалуу башка 2 электроддун жардамы менен өлчөнөт. Алардан каршылык эсептелип чыгарылат. Электроддун конфигурациясын эске алуу менен бул каршылык жер астындагы кайсыл мейкиндикке таандык экени такталат. Электроддун ток таратуусун чоңойтуу менен улам терендеп изилденет. Ал вертикалдык электр зонддоосу үчүн негизги факторлордун бири болуп саналат. Бул топко, ошондой эле полярлашуудан пайда болгон талаанын фазасын жана амплитудасын өлчөөгө, 1 уюлдуу аралаш жана 2 уюлдуу электр зонддоого, туруктуу ток менен 2 жана 3 өлчөмдүү томографияга негизделген модификациялар да кирет; 

2) электр магниттик зонддоо ыкмасы негизинен, геологиялык кесиндини катмарларга, блокторго ажыратуу жана катмарлардын жайгашуу ыраатын аныктоо талап кылынган региондук, тектон. структуралык картага түшүрүү жана чалгындап изилдөөлөрдө пайдаланылат. Нефть жана газ кендерин издөөдө кеңири колдонулат. Электр томографиясы кенташ чалгындоосунда, экологиялык жана инж.-геологиялык маселелерди чечүүдө чоң роль ойнойт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр менен жылытуу

Электр менен жылытуу - имараттын температурасын электр энергиясын жылуулук энергиясына айландыруу менен жогорулатуу.
 
Атайын приборлордон турган система аркылуу ишке ашырылат. Электр жылыткычтын типтери: жылуулук желдеткичи, инфра-кызыл жылыткыч, май радиатору, дубалдан жана полдун астынан жылытуу, конвектор, электр камини, электр от казаны. Электр менен жылытуу жылуулуктун экологиялык жактан таза булагы болуп эсептелет.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр машинасы

Электр машинасы - электр-магниттик индукция жана Лоренд күчү кубулуштарына негизделген, магнит талаасында кыймылдаган, тогу бар өткөргүчкө аракет кылуучу энергияны электр-механикалык өзгөрткүч.
 
Ал механикалык энергияны электр энергиясына жана электрди механикалык энергияга, ошондой эле электр энергиясын чыңалуусу, токтун түрү, жыштыгы ж.б. параметрлери боюнча айырмалануучу электр энергиясына өзгөртүүчү машина. Механикалык энергияны электр энергиясына электр машиналуу генератор, электр энергияны механикалык электр кыймылдаткычы өзгөртөт. Токтун түрүн, жыштыгын, фаза санын, чыңалуусун өзгөртүү электр-машина өзгөрткүчү, электр-машина күчөткүчү, электр трансформаторлору менен ишке ашырылат. Электр машинасына атайын арналыштагы машиналар да (магнето, ширеткич генератор, техногенератор, тартуу күчүн пайда кылуучу кыймылдаткыч) кирет.

Электр машинасы ички күйүү кыймылдаткычына караганда эртерээк пайда болду. 1828-жылы тээ венгриялык ойлоп табуучу Агиос Джедлик унаага караганда скейтбордго окшош электр троллейбусун жасаган.

 Кошумча маалыматтар 

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Электр-машина күчөткүчү

Электр-машина күчөткүчү — баштапкы кыймылдаткычтын (демейде электр кыймылдаткычы) энергиясынын эсебинен сигналдын башкаруучу оромуна берилүүчү кубаттуулугун күчөтүүчү электр машина (адатта туруктуу токтун генератору).
 
Дүүлүктүрүү тизмегинде кубаттуулуктун анча чоң эмес өзгөрүүсү (Втнын үлүшү) жүктөм тизмегинде кубаттуулуктун олуттуу өзгөрүүсүн жаратат (бир нече кВтта чейин). Автоматтык башкаруу жана жөнгө салуу системаларында колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Электр машиналык ток өзгөрткүч

Электр машиналык ток өзгөрткүч - электр толук өзгөртүүчү (чыңалууну, жыштыкты, фазаны ж. у. с.) эки же андан көп машинадан турган электр машинасы же агрегаты.
 
Бул максатта иштөө шартына жараша - кыймылдаткыч-генератор агрегаты, бир якордуу өзгөрткүчтөр, коллектордук жыштык өзгөрткүчтөр колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр машиналарын дүүлүктүргүч

Электр машиналарын дүүлүктүргүч - электр машиналарынын дүүлүкмө оромдорун ток менен камсыз кылуучу түзүлүш.
 
Негизги уюлдардын дүүлүгүүчү оромдорунан ток өткөн учурда магниттик агым пайда болот. Туруктуу токто иштеген электр машиналары дүүлүгүү ыкмасы жана дүүлүгүүчү оромун кошуу схемасы боюнча айырмаланат. Дүүлүгүүчү орому көз каранды болбогон туруктуу токтун генератору - көз каранды эмес булактан азыктанат. Мындай генераторлор кубаттуу системаларда - дүүлүгүү чыңалуусу генератордун чыңалуусунан айырмаланганда жана кыймылдаткычтын айлануу ылдамдыгын жөнгө салуу системаларында колдонулат. Кубаттуу генераторлордун дүүлүгүү тогунун чоңдугу - генератор тогунун 1,0-1,5%, ал эми кубаттуулугу ондогон Вттын тегерегинде болгон машиналарда 10% ке чейин болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Электр машина генератору

Электр машина генератору - механикалык айлануу энергиясын туруктуу же өзгөрмө токтун электр энергиясына өзгөртүүчү электр машинасы.
 
Механикалык энергия төмөнкүдөй кыймылдаткычтардан (буу, газ же гидротурбиналык ж. б.), айрым учурда электр кыймылдаткычынан берилет. Бул учурда Электр машина генератору электр кыймылдаткычы менен кошо токту өзгөртөт (мис., өзгөрмө токту туруктууга же бир жыштыктагы электр тогун башка жыштыкка). Ал ротордон, статордон, магниттик талаа булагынан (ором же туруктуу магнит) жана электр кыймылдаткыч күчү пайда болуучу оромдон турат. Оромдогу пайда болгон токту алуу үчүн ток алгыч каралган. Генератор иштеп чыккан токтун мүнөзү боюнча - туруктуу жана өзгөрмө; статор менен ротордун талааларынын аракеттенишине жараша - синхрондуу жана асинхрондуу; ошондой эле кубаттуулугу жана дүүлүгүүсү ж. б. боюнча айрымаланат. Ал жылуулук, атомдук, гидравликалык, газ турбиналык ж. б. электр станцияларында электр энергиясынын негизги булагы катары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Машина
Электромагниттик толкундар

Электромагниттик толкундар — мейкиндикте чектелген ылдамдыкта таралуучу электромагниттик термелүүлөр.
 
Электромагниттик толкундарды 1832-ж. М. Фарадей ачкан, 1865-ж. англиялык физик Ж. Максвелл электромагниттик вакуумда жарык ылдамдыгындай ылдамдык менен таралаарын теориялык эсептеп чыккан. 1888-ж. Г. Герц Максвелл теориясынын туура экендигин тажрыйбада далилдеген. Радиотолкундар, жарык, рентген жана гамма нурлануулары түрдүү толкун узундуктагы электромагниттик толкундар экенин Максвелл теориясы ырастаган. Электр Е жана магнит Н талааларынын жыштыгы w, толкун уз. X менен төмөнкүдөй байланышкан: >.=27icosco, мында с - жарыктын вакуумдагы ылдамдыгы. 

Электромагниттик толкундардын өзгөчүлүгү: ал толкундардын пайда болушу жана таралышы Максвелл теңдемеси менен түшүндүрүлөт. Жыштыгына, ошондой эле нурлануу булагына жана дүүлүгүү ыкмасына жараша электромагниттик толкундар радиотолкундар, оптикалык, инфракызыл, көрүнгөн, ультракызгылт-көк жана гамма-нурлануулары болуп айырмаланышат. Электромагниттик толкундардын энергиясынын берилиши пойнтинг вектору менен мүнөздөлөт. Эки чөйрөнүн бөлүнүү чегинде Электромагниттик толкундар чагылат жана сынат, ошондой эле таралуу учурунда толкундардын дисперсиясы, дифракциясы, интерференциясы, жутулушу, рефракциясы байкалат.

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электромагниттик өчүргүч

Электромагниттик өчүргүч — иштин ченемдеги жана аргасыз режиминде ток жүрүп турган жогорку вольттуу тизмекти өчүргүч; башка системалардын өчүргүчтөрүнөн айырмаланып, тизмекти өчүрүү процессинде өчүргүчтүн ажыраган тиймектеринин (контакттарынын) ортосунда пайда болгон электр жаасын өчүрүү түздөн түз аба чөйрөсүндө жааны өчүрүүчү түзүлүштө электромагниттик үйлөө менен ишке ашырылат.
 
Жаа оромдорунда өчүрүлүүчү ток болгон электромагнит менен түзүлүүчү кубаттуу магнит талаасы аркылуу жаа өчүрүүчү түзүлүштүн камерасына тартылат. Электромагниттин оромдору түзүлүүчү магнит талаасы жааны жаа өчүрүүчү камерага (камераларга) тартуучу уюлдуулукка ээ болот, мында жаа чоюлат жана муздайт, анын каршылыгы кескин көбөйөт жана ал өчөт. Жаа өчүрүүчү камералар жогорку диэлектрдик бекемдикке, жылуулук өткөргүчтүккө жана жылуулук сыйымдуулукка ээ болгон ысыкка чыдамдуу материалдан жасалат. Иштин ишенимдүүлүгүн жо горулатуу үчүн өзгөрмө токтун электромагниттик өчүргүчтө адатта аба үйлөтүүсү каралат, ал жаанын камерага киришин тездетет. Электромагниттик өчүргүч адатта 6-10 кВ чыңалууга эсептелген тарамдарда колдонулат.

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электромагниттик талаа

Электромагниттик талаа — материянын электр менен заряддалган бөлүкчөлөрдүн арасындагы түздөн-түз өз ара аракеттешүүлөр ишке ашуучу өзгөчө формасы.
 
Вакуумдагы электромагниттик талаа электр талаасынын чыңалышы жана магниттик индукция В векторлору менен мүнөздөлүп, ал талаа тарабынан кыймылсыз жана кыймылдуу заряддалган бөлүкчөлөргө аракет этүүчү күчтөрдү аныктайт. Чөйрөдө электромагниттик талаа кошумча эки жардамчы чоңдук: магнит талаасынын чыңалышы Н жана электр индукциясы D менен да мүнөздөлөт. Электромагниттик талааны классикалык электрдинамика үйрөтөт; эркин чөйрөдө заряддардын жана токтун бөлүштүрүшүнө байланышкан талааны аныктоого мүмкүндүк берүучү Максвелл теңдемелери менен жазылат. Айрым элементардык бөлүкчөлөр түзгөн микроскопиялык электромагниттик талаа микроскопиялык талаанын электр талаасынын ё жана магнит талаасынын h жылышы менен мүнөздөлөт. Алардын орточо маанилери электромагниттик талаанын макроскопиялык мүнөздөмөлөрү менен төмөнкүдөй байланышкан: e =Е, h= В .

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр кыймылдаткычы

Электр кыймылдаткычы - электр энергиясын механикалык энергияга өзгөрткүч машина.
 
Электр кыймылдаткычы - өнөр жайдагы, транспорттогу, тиричиликтеги ж. б. кыймылдаткычтардын негизги түрү. Токтун түрүнө жараша туруктуу токтун Электр кыймылдаткычы жана өзгөрмө токтун Электр кыймылдаткычы болуп айырмаланат. Өзгөрмө токтун Электр кыймылдаткычына синхрондуу, асинхрондуу жана коллектордуу Электр кыймылдаткычы кирет. Асинхрондуу Электр кыймылдаткычы кеңири тараган; ал жөнөкөй жана ишенимдүү. Анын кемчилиги - реактивдүү кубаттуулукту көп чыгымдашы жана айлануу ылдамдыгын акырындык менен жөндөө мүмкүн эместиги. Кубаттуу электр кыймылга келтиргичтердин көпчүлүгүндө синхрондуу Электр кыймылдаткычы колдонулат. Айлануу жыштыгын жөндөө мүмкүнчүлүгү зарыл болгон учурда туруктуу токтун Электр кыймылдаткычы жана анча зарыл болбосо, кымбат жана ишенимдүүлүгү аз өзгөрмө токтун коллектордуу Электр кыймылдаткычы колдонулат. Электр кыймылдаткычынын кубаттуулугу Втт ондогон үлүшүнөн ондогон МВтка чейин жетет. Электр кыймылдаткычы түрдүү транспорттун дөңгөлөктөрүн, көтөргүч транспорт машина, кеме, самолёт ж. б. түрдүү механизмдерди кыймылга келтирүү үчүн, ошондой эле турмуш тиричиликте да кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр кыймылдаткыч күчү

Электр кыймылдаткыч күчү, ЭКК - электр чынжырына туташтырылган, табияты электр-статикалык эмес энергия булагы.
 
Жалгыз электр-статикалык күч туюк чынжырда туруктуу электр тогун кармап тура албайт, себеби туюк контурда заряддарды кыймылга келтирүүчү бул күчтөрдүн аткарган жумушу нөлгө барабар, ал эми тизмекте ток жүргөндө өткөргүчтөр ысып, энергия бөлүнүп чыгат. Тизмекте белгилүү чоңдуктагы ток үзгүлтүксүз болушу үчүн сырткы электр булагы керек, ал энергия заряддалган бөлүкчөлөрдү кыймылга келтирип турат. Сырткы энергия булагы тизмекте кошумча электр талаасын пайда кылуу менен туюк контурдагы бул талаанын жумушу эч качан нөлгө барабар болбойт. Туюкталган тизмектеги булактын ЭКК анын кыскычтарынын электр чыңалуусуна барабар. ЭКК берилген каршылыктуу чынжырдагы ток күчүн аныктайт (к. Ом мыйзамы). Электр чыңалуусу сыяктуу эле вольт (В) менен өлчөнөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр көмөк станциясы

Электр көмөк станциясы, электрподстанциясы - берилүүчү электр энергиясынын параметрлерин өзгөртүүчү орнотмо.
 
Чыңалууну же электр тогунун тегин өзгөртүүчү электр орнотмосу же электр түзүлүштөрүнүн жыйындысы болуу менен электр энергиясын керектөөчүлөргө бөлүштүрүү милдетин аткарат. Электр көмөк станциясы бөлүштүрүүчү түзүлүштөрү бар трансформатор көмөк станциясына жана өзгөртүүчү көмөк станцияга бөлүнөт. Трансформатор көмөк станциясында өзгөрмө токтун чыңалуусу жогорулатылып же төмөндөтүлүп, электр энергиясы керектөөчүлөргө бөлүштүрүлөт. Өзгөртүүчү көмөк станция негизинен өзгөрмө токту туруктуу токко айландырат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр каршылыгы

Электр каршылыгы - өткөргүчтө (же электр тизмегинде) электр тогунун өтүшүнө каршы таасир мүнөздөөчү физикалык чоңдук.
 
Туруктуу чыңалуу кезинде Электр каршылыгы скалярдык чоңдук: ал чыңалуунун (U) ток күчүнө (L) болгон катышына барабар, R менен белгиленет. Электр каршылыгы өткөргүчтүн материалына, өлчөмүнө, формасына көз каранды. Өткөргүчтүн Электр каршылыгы анын уз-на түз, ал эми туурасынан кесилишине тескери пропорциялаш: R=ci/S, мында с - салыштырма Электр каршылыгы I - өткөргүчтүн уз. Металлдардын Э. к. кристаллдык торчонун жылуулук термелүүсүндөгү жана структуралык бир тектүү эместигиндеги электрондордун өткөрүмдүүлүк чачыроосу менен байланышкан. Ошондуктан демейде R температурага Т көз каранды жана Т - »0 болуп, качан гана жылуулук термелүүсү Электр каршылыгы на таасир этпесе, ал толугу менен кристалл структурасы боюнча аныкталат жана Тга көз каранды болбойт. Өтө төмөнкү Тда кээ бир металлдар менен куймалардын Электр каршылыгы кескин азаят. Электр каршылыгы электр энергиясын жылуулукка өткөрүп, чачыроо алып келет (к. Жоуль-Ленц закону). Чектүү өлчөмдөгү өзгөрмө токтун ар кандай өткөргүчү активдүү каршылыгынан башка индукциялуу жана көлөмдүк каршылыкка да ээ. Электр каршылыгы омметр менен өлчөнөт, СИдеги бирдиги - Ом.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр иштеткич

Электр иштеткич, электр кыймыл бергич - жумушчу машинанын аткаруучу механизмдерин кыймылга келтирип, бул кыймылды технологиялык иштерди аткаруу үчүн башкаруучу электр механикалык система.
 
Мында механикалык энергиянын булагы катары электр кыймылдаткычы колдонулат. Ал бир же бир нече электр кыймылдаткычтарынан, өткөрүүчү механизмден жана башкаруу аппаратынан турат. Электр иштеткич электр энергиясынын негизги керектөөчүсү (60% ке чейин) жана өнөр жайда механикалык энергиянын башкы булагы болуп эсептелет. Жөнгө салынбоочу Электр иштеткич (айлануу жыштыгы туруктуу) негизинен үч фазалуу асинхрондук, ошондой эле синхрондук электр кыймылдаткычтарынан; жөнгө салынуучу Электр иштеткичте (айлануу жыштыгы акырындан жөнгө салынат) туруктуу токтун электр кыймылдаткычтардан, айрым учурда коллектордуу жана коллекторсуз асинхрондук кыймылдаткычтарынан турат. Жөнгө салынуучу Электр иштеткичте айлануу жыштыгы - каршылыкты, магниттик агымды же чыңалууну өзгөртүү аркылуу; ал эми өзгөрмө токто - жыштыкты өзгөртүү; баскычтуу жөнгө салууда уюлдардын түгөйлөрүн которуу аркылуу акырындан өзгөртүлөт. Өндүрүш процесстерин өнүгүшү менен компьютердин жардамы аркылуу программаланган, автоматташтырылган аралыктан башкарылуучу Электр иштеткич кеңири колдонулууда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электр заряды

Электр заряды ― электромагниттик талаанын булагы; заряддуу бөлүкчөлөрдүн электромагниттик өз ара аракеттенүүсүн аныктоочу физикалык скалярдык чондук.
 
Электр заряды электр жөнүндөгү түшүнүктөрдүн бири. Электр зарядынын болушун, кыймылын жана өз ара аракеттешүүсүн электр жана магнит кубулуштарынын толук жыйындысы түшүндүрөт. Электр заряды шарттуу түрдө оң жана терс деп экиге бөлүнөт. Мында бир аттуу заряддалган нерселер (бөлүкчөлөр) түртүлүшөт, ал эми түрдүү заряддалгандар тартылышат. Бул кубулушту 1733-1734-ж. француз физик Ш.Ф. Дюфе аныктаган. Электрленген айнек таякчанын заряды оң, ал эми чайырдыкы (янтарь) терс деп аталат. Тынч жаткан заряддалган бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүү күчү Кулон законуна баш ийет. Электр заряды менен электр магнит талаасынын байланышы Максвелл теңдемелери боюнча аныкталат. СИде Электр заряды кулон менен ченелет.

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр дроссели

Электр дроссели, электр чектегич электр-техникалык приборлордун жана радиотүзүлүштөрдүн (түзөткүчтөр, радио кабылдагычтар, радио бергичтер) индукция катушкасы; ал ар кандай жыштыктагы электр сигналдарын бөлүү же чектөө, туруктуу токту пульсациялоону четтетүү үчүн ток күчүн жөнгө салат.
 
Электр техникада жана радио техникада бир нечеден жүздөгөн миллиард герцке чейинки жыштыктуу өзгөрмө ток пайдаланылат. Төмөнкү жыштыктагы Электр дроссели бир оромолуу электр трансформаторуна окшош. Изоляцияланган зымдан көп оромолуу жасалган Электр дросселинин орому болот тактачалардан турган өзөккө оролот жана чоң индукциялуулукка ээ. Мындай Электр дроссели ором аркылуу өтүүчү токтун ар кандай өзгөрүүлөрүнө күчтүү таасир этет: анын өсүшүнө тоскоолдук кылат жана тескерисинче ток кичирейип кеткенде көбөйтүп, бир калыпта кармайт. Жогорку жыштыктагы Электр дроссели да бар. Алар жогорку жыштыктагы ток өтүүчү электр тизмектеринде иштөө үчүн колдонулат. Жогорку жыштыктагы Электр дроссели бир катмарлуу же көп катмарлуу чыгырык түрүндө, көбүнчө өзөгү жок жасалат. Алар жогорку жыштыктагы ток үчүн чоң каршылык көрсөтүү жөндөмүнө ээ жана төмөнкү жыштыктагы токту өткөрөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика
Электродинамика

Электродинамика — классикалык электр заряддары арасындагы өз ара аракеттешүүлөр аткарылуучу электромагниттик талаанын кванттык эмес теориясы.
 
Классикалык макроскопиялык электродинамикасынын мыйзамдары мейкиндиктеги электр заряддарынын жана токтордун бөлүштүрүлүшүнөн көз каранды болгон вакуумдагы жана макроскопиялык нерселердеги электр талаасынын чыңалышын жана магнит индукдиясын аныктоого мүмкүндүк берген Максвелл тендемелеринде жазылган. Кыймылсыз электр заряддарынын өз ара аракеттешүүсү Максвелл тендемелеринин натыйжасы катарында электростатиканын теңдемелери менен жазылат. Белгилүү болгон бардык өз ара аракеттешүүлөрдүн ичинен электромагниттик аракет өзүнүн кеңдиги жана ар түрдүүлүгү менен биринчи орунда турат. Анткени бардык нерселер электр заряддары бар бөлүкчөлөрдөн куралган жана алардын арасындагы электромагниттик аракеттешүү гравитациялык жана өз ара аракеттешүүгө караганда бир канча эсе чоң, ал күчтүү аракеттешүүгө караганда өтө чоң аралыктан аракет этет. Электромагниттик толкундарда классикалык электродинамиканын мыйзамдары аткарылбайт. Өтө кичине мейкиндик-убакыт интервалдарында өтүүчү процесстерди үйрөнүү үчүн квант Э.-дарыянын мыйзамдары колдонулат. Эң жөнөкөй электр жана магнит кубулуштары байыркы заманда эле белгилүү болгон. 1600-ж. англиялык физик У. Гильберт биринчи жолу электр жана магнит кубулуштарын бөлгөн. Магнит уюлдарын ачкан жана Жердин зор магнит экенин көрсөткөн. 17-18-кылымда көп тажрыйбалар жасалып, биринчи электр-статикалык машина пайда болгон, электр заряддарынын эки түрү табылган, металлдардын электр өткөрүмдүүлүгү аныкталган, биринчи жолу конденсатор жасалган. 1747-1753-ж. Б. Франклин электр кубулуштарынын биринчи теориясын сунуш кылган, чагылгандын электрдик жаратылышын далилдеген. 18-кылымдын 2-жарымында электр кубулуштарын сан жагынан изилдөө башталат. 1785-ж. Ш. Кулон экспериментте чекиттик электр зарядынын өз ара аракеттешүүсүнүн так мыйзамын ачкан. Ошол убакта бир топ илимий ачылуулар болгон. 1831-ж. М. Фарадей электромагниттик индукция кубулушун ачкан. 1840-1860-ж. аралыгында электродинамиканын өнүгүшүндө Фон. Н., У. англ физик Томсон, К.Ф. Гаусс, немис физиги В. Вебер, америкалык физик Ж. Генри чоң роль ойношкон. 1861-1873-ж. англиялык физик Ж. Максвелл классикалык электродинамиканын теңдемесин жазган. 1886-1889-ж. Г. Герц экспериментте Максвелл теориясынын тууралыгын далилдеген. 19-кылымдын аягында 20-кылымдын башында электродинамиканын өнүгүшүндө жаңы этап башталат. Англиялык физик Э. Томсон жана X. Лоренц заттын түзүлүшүнүн электрондук теориясын түзүшкөн. Ушулардын негизинде Лоренц-Максвелл теңдемеси пайда болгон. 1905-ж. А. Эйнштейн салыштырмалуулуктун теориясын жазган. Ушул теориядан кийин электродинамиканын мыйзамдары классикалык теориянын мыйзамдары. Электрмагниттик толкундун кыска узундуктагы чоң жыштыктары үчүн, б. а. кичине мейкиндик убакыт иштер алдында болуп өтүүчү процесс үчүн колдонулбайт.

Булактар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Физика
Электр генератору

Электр генератору - ар түрдүү энергияны (механикалык, химиялык, жылуулук, жарык) электр энергиясына айландыруучу түзүлүш.
 
Механикалык энергияны туруктуу же өзгөрмө токтун энергиясына айландыруучу машина электр машиналуу генератор деп аталат. Мында механикалык энергия буу газ жана ичинен куймө кыймылдаткычтардан алынат. Химиялык энергия электр энергиясына гальваникалык элементтердин жардамы менен, жылуулук энергия термобатарея жана магнит гидродинамикалык генератор менен, ал эми жарык энергиясы фотоэлементтердин жардамы менен айландырылат. Эл чарбасында колдонулган бүт электр энергиясы машиналуу генератордун жардамы менен алынат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Энергетика