Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Паули теңдемеси

Паули теңдемеси – релятивдик эмес квант механикасынын сырткы электр-магнит талаасындагы жарым спиндүү заряддалган бөлүкчөнүн (мисалы, электрон) кыймылын сүрөттөөчү теңдеме. 1927-ж. В. Паули ачкан. Паули теңдемеси өздүк спинин эске алган Шрёдингер теңдемесинин жалпыланышы. Жарым спиндүү бөлүкчө проекциялары +1/2 же −1/2 болгон эки ар кандай спиндүү абалда болушу мүмкүн. Ушуга байланыштуу бөлүкчөнүн толкундук функциясы Ѱ (r, t) (мында г – бөлүкчөнүн координатасы, t – убакыт) эки компоненттүү болот да, мамыча матрица түрүндө жазылат: Image: Ѱ1 жана Ѱ2 Мындай функция спинор деп аталат. Эгерде спин проекциясы S болсо, анда, у—у , V2=0, ал эми - 1/2 учурунда y=i|/2, '|/,=0, болот. Сырткы магнит талаасында (чыңалышы I болгон) спиндин багытынын өзгөрүшүнө байланыштуу толкундук функциянын компоненттери аралашып кетет. 
Категория:Физика
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Падыша-Ата (дарыя)

Падыша-Ата – Жалал-Абад облусунун Аксы районунундагы суу. Сырдарыянын оң куймасы. Узундугу 130 км, алабынын аянты 443 км2. Чаткал тоо кыркасынын түндүк капталынан (Чанач ашуусуна жакын) башталат. Башкы агымында Кийик-сай аталып, кууш өрөөн аркылуу агат. Нанай кыштагынан кенен Кара бала өрөөнүнө чыгат. Төмөнкү агымында Үңкүрдөбө тоосун кесип өтүп, салааларга бөлүнөт. Заркен кыштагынан Намансансай аталып, Сырдарыяга оң жактан куят. Жылдык орточо чыгымы 6,12 м3/сек. Апрелде киребаштап, сентябрда тартылат. Негизинен кар жана булак сууларынан куралат. Сугатка пайдаланылат. Өрөөнүндө Кашка-суу, Эскабат, Бешкаран, Жаңыкоргон, Зоркен жана башка кыштак жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Аксы району
Категория:Тумар-2011
Падыша-Ата мамлекеттик коругу

thumb|Падыша-Ата мамлекеттик коругу
Падыша-Ата мамлекеттик коругу — Кыргызстандагы өзгөчө кайтарууга алынган жаратылыш коруктардын бири. Жалал-Абад облусунундагы Аксы районунун аймагында. Батыш Теңир-Тоо (Чаткал кырка тоосу) регионунда, Пача-Ата суусунун алабында. Аянты 15,8 миң га. Анын ичинде 4,4 миң гасы токой, 1,3 миң гасы такыр жер, 2,2 миң гасы жайыт, калганы жөн жерлер, КРдин Кызыл китебине кирген уникалдуу арча токоюн, Семёнов көк карагайын ж. б. өсүмдүктөрдү сактоо максатында 2003-ж. уюшултурулган. Коруктун аймагында Падыша-Ата мазары жайгашкан.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Коруктар‎
Категория:Аксы району
Категория:Теңир-Тоо
Категория:2003-жыл
Пегматит

thumb|Пегматит.
thumb|Пегматит.
Пегматит (грекче pegmatos – биригүү, бекем байланыш) – негизинен тарамдар түрүндөгү интрузия тоо теги. Кычкылдуулугу Si02 >75%, өңү кызгылтым, ачык боз,күрөң, саргыч ж. б. Толук кристаллдуу ири бүртүкчөлүү структурага жана эвтектоид текстурасына ээ. Салмагы 2,5–2,7. Касиеттери жана өзгөчөлүктөрү: тоо текти түзгөн минералдардын өлчөмү ири; курамында суу, фтор, хлор, бром ж. б. жеңил (оңой уччу) компоненттүү минералдар арбын; минералдык курамы татаал жана ар түрдүү (негизги минералдары: талаа шпаты, кварц жана слюдадан башка Li, Rb, Cs, Be, Mb, Ta, Zr, Hf, Th, U, Sc ж. б. сейрек жана чачынды элементтердин минералдары көп); курамында талаа шпатынын метасоматоздук өзгөрүшүнөн жана гидролиз процесстеринен пайда болгон минералдар өтө арбын. Тарам, линза, уя түрүндө жайгашат. Пегматит тарамдарынын калындыгы жүздөгөн мте, узундугу бир нече кмге жетип, 1 кмден ашык тереңдикке созулат. Адатта Пегматиттер топтошуп, пегматит талаасын пайда кылат. Анын аянты ондогон км2 келип, андагы тарамдардын саны бир нече миңге чейин жетет.
Гранит интрузиялары менен байланышкан гранит Пегматит кеңири таралган жана практикалык мааниси чоң. Алар өз ичинен бир нече типке: слюдалуу, сейрек металдуу, хрусталдуу Пегматит деп бөлүнөт. Слюдалуу Пегматит өтө тереңде (6 кмден ашык) пайда болуп, башка Пегматиттерге салыштырмалуу минералдык курамы жарды. Негизинен плагиоклаз, микролин, кварц, мусковит, биотит, кара турмалин, апатит жана бериллден түзүлгөн. Сейрек металдуу Пегматит орточо терендиктерде (4–6 км) калыптанып, курамында микролин, кварц, альбит, айрымдарында сподумен, мусковит, лепидолит жана берилл, ошондой эле түстүү турмалин, колумбит, танталит, касситерит, полуцит ж. б. кездешет. Хрусталдуу Пегматит 3–4 км тереңдиктерде калыптанып, курамында микроклин, кварц, ошондой эле альбит, мусковит жана биотит бар. Пегматиттин пайда болушу жөнүндө ар кандай пикирлер: оңой уччу компоненттерге бай калдык магманын узак убак бою кристаллданышынан (A. Е. Ферсман), кристаллдануу дифференциациясы менен катар эле эманациядан (К. А. Власов), метасоматоздон (У. Т. Шаллер, Г. Хесс ж. б.), гидротерм эриндисинин таасиринен майда кристаллдуу магма тоо тектеринин кайра кристаллдануусунан (A. Н. Заварицкий ж. б.) Пегматит пайда болот деп эсептешет.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Геология‎
Педагогикалык консилиум

Педагогикалык консилиум – медициналык кызматкерлердин жана ата-энелердин катышyycy менен өткөрүлүүчү мугалимдер кеңешмеси. Мында окуучулардын окуу мүмкүнчүлүгү төмөнкү параметрлер боюнча аныкталат: 1) окуучунун коомдук жана эмгектик активдүүлүгү; 2) адептүүлүк деңгээли; 3) окууга болгон мамилеси; 4) тааныпбилүү аракетинин калыптанышы; 5) тырышчаактыгы; 6) дене-бой жактан өсүшү; 7) үй-бүлөнүн тарбия берүүдөгү мааниси. 
Категория:Педагогика
Педагогикалык консилиум методу менен класс жетекчиси класстагы окуучулардын ар бирине объективдүү мүнөздөмө бере алат. Ал мүнөздөмөдөгү маалыматтарды ушул класска сабак берүүчү бардык предметтик мугалимдер өздөрүнүн окутуу иштеринде толук пайдаланууга тийиш.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Пекин өрдөгү

thumb|Пекин өрдөгү
Пекин өрдөгү – эт багытындагы өрдөк тукуму. Кытайда чыгарылган. Бою бийик, ири келет. Түсү ак, тумшугу бир аз ийилген, моюну жоон, канаты кичине. Кайырмасынын тирүүлөй салмагы 4 кг, соносу 3,5 кг, 50-60 күндүк жөжөлөрү 2,2-2,5 кг. Жылына 130–150 жумуртка тууйт. КМШ өлкөлөрүндө 1925-жылдан багылат. 
Категория:Канаттулар

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Пекос

thumb|Пекос (+ Рио-Гранде).
thumb|Пекос.
Пекос (Pecos) – АКШнын түштүк-батышындагы дарыя, Рио-Гранденин сол куймасы. Узундугу 1215 км, алабынын аянты 101 миң км2. Аскалуу тоолордон башталып, Льяно-Эстакадо платосун терең өрөөн аркылуу кесип өтөт. Сугатка кеңири пайдаланылгандыгына байланыштуу суусунун орточо чыгымы төмөнкү агымында 8 м3/секдан ашат. Суу сактагыч курулган. Боюнда Карлсбад шаары жайгашкан. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:АКШ географиясы‎
Категория:Дарыялар‎
Пектусан

thumb
Пектусан (корейче), Байтоушань (кытайча) – Корей Элдик Демократиялык (КЭДР) менен Кытайдын чегиндеги жанар тоо. Бийиктиги 2750 м; Манчьжур-Корей тоолорунун жана Корей жарым аралынын эң бийик жери. Конусу трахиттик жана андезиттик лавадан турат. Кальдерасын Чхонжи кратер көлү ээлейт. Айланасындагы платолор кара жана ачык түстөгү күл менен капталган. Ворбордук бөлүгүндөгү магманын көтөрүлүшүнөн жылына 3 ммге өсөт. Акыркы жолу 1898-ж. атылган. Пектусан ири үч дарыянын (Сунгари, Тумыньцзян, Ялуцзян) суу бөлгүчү. Анын аймагында 1979-ж. эл аралык биосфералык корук уюштурулган. Пектусан корейлер менен кытайлардын ыйык тоосу болуп саналат. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Жанар тоолор арип боюнча
Категория:Кытай
Пелопоннес

thumb|Пелопоннес
Пелопоннес – Грекиянын түштүгүндөгү жарым арал, Балкан жарым аралынын негизги бөлүгү менен Коринф мойногу аркылуу туташат. Аянты 21,5 миң км2. Жээктери булуң-буйткалуу. Тоолор (эң бийик жери 2404 м, Айос-Илиас чокусу) басымдуу. Пелопоннестин орто бөлүгүндө карст рельефтүү Аркада бөксө тоосу жайгашкан. Жер ортолук деңиздик бадалдар (маквис, фригана), токойлор өсөт. Пелопоннес – ошондой эле тарыхый-географиялык аймак. Анда антика доорунун архитектурасы сакталган. Патры, Коринф, Спарта шаары, Олимпия, Микены шаарынын урандылары бар.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Грекия
Пелопоннес согушу (б. з. ч. 431–404)

alt=V. Косов - Посейдондун каары. Спарта.|thumb|340x340px|V. Косов - Посейдондун каары. Спарта.
Пелопоннес согушу (б. з. ч. 431–404) – бүт Грекияны, Түштүк Италиядагы жана Сицилиядагы грек шаарларын камтыган грек полистери – Делос союзу менен Пелопоннес союзунун ортосундагы согуштук чыр-чатак. Пелопоннес согушу шарттуу үч мезгилге бөлүнөт: 1) Архидам согушу (431-421); 2) Сицилия согушу (420-413); 3) Декелей же Иония согушу (413-404). Грек-перс согушунан кийин грек полистеринин экономикалык турмушу жакшырып, соода абдан өнүккөн кезде ири соода борборлору – Афины менен Коринф жана Мегаранын ортосунда аттандаштык күчөгөн. Ага Грекияда үстөмдүккө жетишүүгө умтулган Спарта менен Афинынын саясий атаандаштыгы, алардын ортосундагы социалдык карама-каршылык кошумча болгон. Пелопоннес согушунун чыгышына Керкира, Потидея жана Мегарага байланыштуу үч кагылышуу шылтоо болгон. Керкиранын Коринфтен азат болушуна Афины жардам берген. Спарта да союздаштарына жардам берип, Афиныга аткарылбас талаптарды койгон. Ал жоопсуз калган сон, Спарта согуштун жүрүшүндө флот түзө коюп, жөө аскерлери менен Афинынын күчтүү деңиз флотун талкалаган. Архидам согушунда алгач афинылыктардын жолу болгону менен акырында Спарта аскер башчысы Брасил бир катар женишке жетишкен. Ал өлгөн соң (421) 50 жылдык мөөнөткө Никий тынчтыгы түзүлгөн. Бирок ал да согуш себептерин жоё албай, Алкивиад баштаган согушчандар Афинынын колдоосу менен Спартага каршы согуш ачып, анда афинылыктар катуу талкаланган. Кийинки согушта (406) Спартанын флот башчысы Лисандр Афины флотун кургакта да, деңизде да катуу кысымга алып, 404-ж. биротоло талкалаган. Узакка созулган согуштун айынан Грекия начарлап, бийлик Македонияга өткөн. 
Категория:Тарых 
Категория:Байыркы дүйнө

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Пельву

thumb|Пельву.
Пельву – Франциядагы корук, Батыш Альп тоолорунда. Аянты 8,7 миң га. 1913-ж. уюшулган. Пельву тоо массивинен (бийиктиги 4102 жге чейин) орун алган. Реликт болуп эсептелген мырза карагайлуу токой, субальп жана альп шалбаасы мүнөздүү. Мөңгүлөр, төрлөр, тепшилер бар. Зоо бөкөнү, альп сууру ж. б. айбанаттар мекендейт. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Категория:Франция
Категория:Чокулар‎
Пенеда-Жереш

thumb|Пенеда-Жереш.
Пенеда-Жереш – Португалиянын түндүк-батышындагы улуттук парк, Лима жана Каваду дарыясынын аралыгында. Аянты 50 миң гадан ашык. 1971-ж. негизделген 1954-ж. Пенеда-Жерештин бир бөлүгүндө Жереш улуттук паркы уюшулган. Tоо эмендүү, мырза карагайлуу токой, талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Карышкыр, түлкү, коён ж. б. айбанаттар мекендейт.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Португалия
Категория:Коруктар‎
Категория:1971-жыл‎
Пенжаб

Пенжаб же Панжаб ( которулганда Беш-Суу) – Түштүк Азиядагы тарыхый-географиялык облус. Инд-Ганг түздүгүнүн түндүк бөлүгүндө, деңиз деңгээлинен 150-350 м бийиктикте жайгашкан. Административдик борбору – Чандигарх. Пенжабдын чыгыш бөлүгү – Индиянын штаты, батышы Пакистандын провинциясы. Аянты 200 миң км2ге ашык. Калкы 26,4 млн (2007); облуста калк жыш отурукташып, орточо жыштыгы 1 км2ге 524,9 киши туура келет. 

 Жайгашуусу 
Тарыхый облустун аймагы Панжнад дарыясын (Инд дарыясынын сол куймасы) түзгөн Желам, Чинаб, Рави, Биас жана Сатлеж дарыя системаларынын суусу менен сугарылат. Климатына температуранын өзгөрмөлүүлүгү мүнөздүү. Жайында 47°Ска чейин ысып, кышында -4°Ска чейин төмөндөйт. Топурагы көпчүлүк бөлүгүндө күрдүү келет. Шивалик кырка тоосу түндүк-чыгыш бөлүгүндө созулуп жатат. Пенжаб сугат дыйканчылыгынын (дан эгиндери, пахта, кант кызылчасы) базасында пайда болгон байыркы цивилизация очокторунун бири болгон. Электроника, станок, текстиль, тигүү машиналары, велосипед, жер семирткич өндүрүштөрү иштейт. Ири шаарлары: Лахор (Пакистан), Амритсар (эл аралык аэропорту бар), Чандигарх (Индия).
Категория:Индия
Категория:Пакистан
Категория:Тарыхый областтар

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Пакистан
Категория:Индия
Пенза

thumb|Пенза (театр).
Пенза – Россия Федерациясындагы шаар. Пенза облусунун административдик, экономикалык жана маданий борбору. Сура дарыясынын өйүзбүйүзүндө, 7 дөбөдө жайгашкан. Калкы 487 миң (2025). Темир жол түйүнү. Аэропорту бар. Машина куруу, металл иштетүү [ири ишканалары: «Пензхиммаш» (нефть, газ жана химия өнөр-жайы үчүн), «Пензтяжпромарматура», «Пензмаш», «Пензтекстильмаш», «Биосинтез», «Маяк» Karas комбинаты жана «Электромеханика» ААКтары)], велосипед, компрессор, радио жана саат заводдору, тамак-аш (кант, ун-акшак), электр энергетика өнөр-жай ишканалары, тиричилик техникалары өндүрүшү, медициналык препараттар заводу, пианино фабрикакасы иштейт. Шаар аркылуу «Урал» (Москва – Челябинск) федерациялык автомобиль жолу өтөт. Он эки Жогорку окуу жайлары (анын ичинде Пенза университети), китепканалар (анын ичиндеазиздер үчүн), 2 театр (куурчак ж. б.), музейлер (край таануу, эл чыгармачылыгы), К. А. Савицкий атындагы сүрөт галерея, филармония, цирк бар.

Шаар чеп катары 1663-ж. негизделген. Барокко стилиндеги коңгуроолуу Петропавловский (18-кылым), Спас-Преображение кафедралуу (ампир, 18–19-кылымдар) соборлору, чиркөөлөр, монастырлар, мечит, синагога сакталган. Ботан. бак уюштурулган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Орусия шаарлары
Категория:1663-жыл
Пеннин тоолору

thumb|Пеннин тоолору.
Пеннин тоолору — Улуу Британия аралында. Узундугу 250 кмдей. Эң бийик жери 893 м (Кросс-Фелл чокусу). Негизинен кумдук, акиташ тегинен турат. Кыры жайык, капталдары салыштырмалуу жантайыңкы. Карст процесси өнүккөн. Вереск бадалдары, өлөң чөп, айрым жерлерине токой өсөт. Этегинде таш көмүр кени (Йоркшир көмүр бассейни) жана Пик Дистрикт улуттук паркы бар. Туризм өнүккөн. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Улуу Британия 
Категория:Тоолор‎
Перекоп мойногу

thumb|Перекоп мойногу.
Перекоп мойногу — Крым жарым аралын материк менен туташтырат. Кара деңиздеги Каркинит булунун Сиваш көлүнөн бөлөт. Узундугу 30 кмдей. Бийиктиги 20 жге чейин. Чопо жана кумайлуу топурактан турат. Өтө туздуу көлдөр бар. Перекоп мойногу аркылуу Түндүк Крым каналы өтөт. Мойнокто Граждандык жана Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде катуу салгылашуулар болгон. 

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Орусия
Перикл

thumb|right

Перикл (б. з. ч. 490-ж. чен, Афины - б. з. ч. 429, ошол эле жер) – байыркы грек саясий ишмери. Афинынын б. з. ч. 444/443–429-жылдардагы стратеги. Ар тараптуу билим алган. Адегенде Эфиальт жетектеген топко кошулуп, ал өлгөн соң афины демократтарын жетектеп, Афины мамлекетинин башчысы болгон. Ал чоң кызматкерлерди добуш менен шайлоо, аларга акы төлөө, театрга баруу үчүн жардыларга акча берүү, коомдук имараттарды куруу сыяктуу чараларды толук укуктуу жарандар таламында жүзөгө ашырган. Тышкы саясатында Афины деңиз державасын чыңдоого аракеттенген. Стратег катары согуш жортуулдарын башкарып, Делос союзунан чыкмакчы болгон айрым шаарлардын каршылыгын баскан. Периклдин доорунда Грекия дүркүрөп өнүккөн.
Категория:Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
Перл-Харбор

thumb|Пёрл-Харбор (1986).
Пёрл-Харбор – АКШнын Оаху аралынын түштүк жээгиндеги булуңда жана Гонолулудан (Гавай аралы) батыш тарапты көздөй 10 км аралыкта жайгашкан аскер-деңиз базасы.

thumb|Пёрл-Харбор (7.12 1941).
20-кылымдын башында түзүлгөн. 1941-ж. 7-декабрда Япония ага күтүлбөгөн жерден кол салып, Тынч океанда согуш баштаган. 1941-жылдын 7-декабрына чейин Пёрл-Харбордо АКШнын Тынч океандагы флотунун негизги күчтөрү жайгашкан, анын ичинде 8 линкор, 8 крейсер, 29 эсминец, 5 суу астында жүргөн кеме, 9 минага каршы тосмо, 10 тралыцик, 24 кошумча кеме, аскер аба күчтөрүндө 394 самолёт болгон. 7-декабрда адмирал Ямамото Усирокунун командачылыгында япон аскер күчтөрү Пёрл-Харбор аскер базасына күтүлбөгөн жерден кол салган. Япон авианосецтеринен көтөрүлгөн самолёттор эки эшелон менен ар кайсы тараптан 2 саат бою (жергиликтүү убакыт боюнча) америкалык кемелерди, аэродромдорду жана жээкте жайгашкан аскер күчтөрүн бомбалаган. Натыйжада 4 линкор, 2 эсминец, 1 минага каршы тосмо чөктүрүлүп, 4 линкор, 3 крейеер, 1 эсминец жарактан чыгып, 188 самолёт жок кылынып, 3 миңден ашык адам өлгөн. Япониянын флотунан 29 самолёт жана 5 суу астында сүзүүчү кеме жок кылынган.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Курулуш
Категория:АКШ географиясы‎
Пермь

thumb|Пермь (2006).
Пермь (1940-1957-жылдары Молотов) – Россия Федерациясындагы шаар (1781-жылдан). Пермь облусунун административдик борбору. Кама дарыясындагы порт. Калкы 1,0 млн (2012). Транссибирь магистралындагы жол тоому. Темир жол түйүнү. Машина куруу («Авиа кыймылдаткыч», «Инкар» Пермь агрегат бирикмеси, «Мотовилиха заводдору» артиллерия куралдарын жана ар түрдүү өнөр-жай жабдууларын, автокрандар, экскаваторлорду чыгарат) өнүккөн. Электр энергия, отун (ири ишканасы - «Лукойл-Пермь» ЖАК), химиялык [«Уралкалий», «Сильвинит» жана «Метафракс» ААКтары (метанол, уротропин, полиамид чыгарат)], түстүү жана кара металлургия, нефть ажыратуу, токой (целлюлоза-кагаз), жыгаччылык (үй куруу жана жыгач комбинаттары), полиграфиялык өнөр-жай ишканалары жана Кама ГЭСи иштейт. Россия Илимдер Академиясынын Урал бөлүмүнүн Пермь илимий борбору, 7 Жогорку окуу жайлары (анын ичинде университет), хореография орто окуу жайы, кадет мектеби, 4 театр (анын ичиндеопера жана балет), көркөм галерея, музей жана планетарий диорамалар, край таануу музейи бар. Пермь 1723-ж. жез эритүүчү тургун-жай (Егошиха) катары негизделген. Архитектура эстеликтеринен Петропавловский (18-кылым) жана Спас-Преображенье (18–19-кылымдар) соборлору сакталган. Жыл сайын фестивалдар (даректүү фильм, заманбап искусство, эл аралык ж. б.) өткөрүлүп турат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Орусия шаарлары
Категория:1723-жыл
Пермь мезгили

thumb|Dimetrodon & Eryops.
Пермь мезгили (системасы), пермь – Жердин геологиялык өнүгүү тарыхындагы палеозой заманынын алтынчы (акыркы) мезгили. Радиометриялык ыкманын негизинде 295±5 млн жыл мурда башталып, 44 млн жылдай созулганы аныкталган. Карбон (таш көмүр) мезгилинен кийин, мезозой заманынын триас мезгилинен мурда болгон. 1841-ж. англис геологу Р. И. Мурчисон Пермь мезгилинин тоо тек катмарларын Уралда жана Орус түздүгүндө бөлүп, мурунку Пермь губерниясынын (азыркы Пермь облусунун) аты менен атаган. Пермь мезгилинин тоо тек катмарлары жалпысынан астынкы жана үстүнкү болуп 2 бөлүккө бөлүнөт. Жалпы кабыл алынган ярустарга бөлүнгөн стратигр. схемасы жок. Ар кайсы өлкөдө өзүнчө жиктөөлөр колдонулат. Пермь мезгилинде герцин бүктөлүшүнүн акыркы фазасына байланыштуу ургаалдуу тектоникалык кыймылдар активдүү жүрүп, жанартоолор атылып, ири тоо системалары жаралган, көп аймакта деңиз суулары тартылган. Айрыкча Урал – Теңир-Тоо, Герцин, Аппалач геосинклиналдуу зоналары ургаалдуу кыймылда болгон. Пермь мезгилинин климатында зоналуулук ачык байкалып, кургакчылыгы менен айырмаланган. Натыйжада туздуу жана кызыл түстүү чөкмө тектердин катмарлары кеңири аймакта топтолгон. Пермь мезгилинде ысык жана кургак климат үстөмдүк кылган. Жаныбарлардын палеозой заманында жашаган айрым түрлөрү (кораллдар, трилобиттер ж. б.) кырылып калган. Балык курттар, моллюскалар, деңиз муунак буттуулар, деңиз лилиясы, омуртка-кемирчектүү акула сымал балыктар, фораминиферлер, брахиоподдор жана ийне терилүүлөр (мшанкалар) менен курт-кумурска кеңири тараган. Мезгилдин аягында сойлоочулар пайда болгон. Өсүмдүктөрдөн саговниктер, муунак сабактуулар, папоротниктер, жыланач уруктуулар жана ийне жалбырактуулар өнүккөн.

Пермь мезгилинин тоо тек катмарлары негизинен Уралдын батыш капталында, Орус жана Сибирь платформаларында, Кавказ, Орто Азия, Казакстан ж. б. жерлерде тараган. Кыргызстанда Пермь мезгилинин тоо тектери эки бөлүккө ажыратылат. Астынкы бөлүктүн катмалары Фергана - Какшаал бүктөлүү аймагында (Алай, Түркстан, Фергана кырка тоосунун чыгыш жагы), Ортонку Теңир-Тоодо (Жаман-Дабан, Байбиче, Нарын тоолору) жана Чаткал – Курама бүктөлүү аймагында (Чаткал, Бозбу-Тоо) деңиз чөкмөлөрүнөн, ал эми үстүнкү бөлүктүн катмарлары континенттик кызыл түстүү жана эффузия тектеринен (Кыргыз Ала-Тоосу, Түндүк Фергана, Кара-Чатыр тоосу) турат. Мезгилдин тоо тек катмарларында көмүр, нефть менен газ, таш жана калий туздары бар. Жез, фосфорит кендери да белгилүү. Бүктөлүү аймактардагы (Урал, Казакстан, Тенир-Тоо) Пермь мезгилинин тоо тек катмарларын жиреп чыккан интрузияларда тарам жана контакт кен таштарынын көп кени топтолгон.

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Геология
Парс булуңу

thumb|Парс булуңу.
Парс булуңу - Инди океанында, Түштүк-Батыш Азиянын жээктеринде. Арап жарым аралы менен бөлүнүп турат. Чыгышында Ормуз кысыгы жана Оман булуңу аркылуу Арап деңизи менен туташат. Гидрологиялык, гидрохимиялык ж. б. касиеттери боюнча Парс булуңу деңиз болуп да саналат. Аянты 240 миң км2. Узундугу 926 км, туурасы 180–320 км, эн терең жери 115 м. Жээктеринде аралдар көп (Бахрейн ж. б.), түштүк бөлүгүндө коралл (шуру) рифтери бар. Шатт-эль-Арап дарыясы куят. Балык кармалат. Бермет чогултулат. Булуңдун түбүндө жана ага жакын жайгашкан аймактарда мунайдын ири кени (Парс булуңу нефть-газ бассейни) жаткандыктан, стратегиялык мааниси чон. Маанилүү порттору: Фао, Басра (Ырак), Абадан, Бендер-Шахпур (Иран), Эль-Кувейт (Кувейт), Манама (Бахрейн), Умм-Саид (Катар).

 Дагы караңыз 
 Перс булуңу нефть-газ бассейни

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Категория:Арабия‎