Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Кожакметов Жакүл

Кожакметов Жакүл (24.8.1921, мурдагы Чүй областтык, Кызыл-Аскер району, Орто-Алыш кыштагы — 30.7.1975, Фрунзе) — сүрөтчү, живописчи. Ленинграддагы И. Репин атындагы живопись, скульптура жана архитектура интун бүткөн (1953). Фрунзедеги сүрөт окуу жайында окутуучу (1953-59, 1962-67), жана анын директору (1959–62). Кыргыз ССР сүрөт фондунун башкы сүрөтчүсү (1970-75) болуп иштеген. Чыгармачылыгын 1950-жылдары республикалык сүрөт көргөзмөлөрүнө катышуу менен баштаган. Кожакметов негизинен тематикалык сүрөт жаатында иштеп, тарыхый окуяларды да чагылдырган: «Фрунзенин отрядына карай» (1958), «Акыркылар» (1957), жана башка Учурдагы турмуштан алынган «Жумуштан кайтуу» (1952), «Балерина» (1957), «Чек арачылар» (1975) жана башкалар Кожакметов чебер портретчи (Г. Айтиевдин, С. Каралаевдин портреттери, 1955; «Акындар», Г. Айтиев менен бирге тарткан коллективдүү портрет, 1957) болгон. Кожакметовдун сүрөттөрү Кыргыз көркөм сүрөт музейинде сакталуу. Медалдар менен сыйланган. Анын сүрөттөрү Г. Айтиев атындагы кыргыз улуттук көркөм сүрөт искусство музейинин экспозициясынан орун алган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004

Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Арип боюнча сүрөтчүлөр‎ 
Категория:Туулгандар 1921-жылы
Категория:Өлгөндөр 1975-жылы
Кожо-Ашкан өрөөнү

Кожо-Ашкан өрөөнү - Алай кырка тоосу менен Кулдук-Тоонун аралыгында. Баткен районунун аймагында. Аянты 120 км2, узундугу 42 км, туурасы 12-30 км. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 1800-4000 м. Батышы кууш, тармактанган тик капчыгайлардан турат, чыгышы жазы. Өрөөндүн таманы антропоген мезгилинин аллювий, пролювий жана делювий сыяктуу борпоң тектеринен түзүлүп, капталдарында палеозойдун сланец, акиташ тектеринин зоокалары чыгып жатат. Кожо-Ашкан өрөөнү — тектоникалык-эрозиялык өрөөн.

Климаты континенттик. Июлдун орточо температурасы 18°С, январдыкы -10...-15°Сге чейин; жылдык жаан-чачыны 350-500 мм. Суулары: Жылуу-Суу, Уялуу-Суу, Кулп. Курчаган тоолордун өрөөн жак беттеринде 20дан ашык майда мөңгү бар. Ирилери: Уялуу-Суу, Кулп. Жылуу-Суу жана Уялуу-Суу сууларынын алабында (3000 м бийикте) 18ден ашык ысык (температурасы 50°Сден жогору, курамында күкүрт басымдуу) булак чыгат. Таманын маданий ландшафт ээлейт; андан жогору талаа (1800-2500 м), токой (2500-3200 м) субальп, альп шалбаалуу талаа жана кар-мөңгү (3500 мден жогору) жатат. Шалы эгилет; жайлоо. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Баткен району 
Категория:Өрөөндөр‎
Кожоканов Мукамбет

Кожоканов Мукамбет (1906, Нарын областтык Тянь-Шань району, Эчки-Башы айылы — 1967, ошол эле жер) — малчы, Социалдык Эмгек Баатыры (1957). 1952-жылдан Нарын облусундагы Тянь-Шань районунун «Коммунизм» колхозунда уйчу болуп иштеген. Ал 1956-ж. 58 өгүздүн ар бирин 414 кгдан мамлекетке тапшырган. Ленин ордени менен да сыйланган. 

 Кыскача өмүр таржымакалы 
Муканбет Кожоканов Кыргызстан падышалык Орусиянын оторчулук заманында Он-Арча болуштугунда (азыркы Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын районундагы Он-Арчва айыл аймагына караштуу Эчки-Башы кыштагында) 1906-жылы туулган. 

Теги - кыргыз. Тынымсейит уруусунан. 

Он жашында анын айылдаштары улуттук-боштондук көтөрүлүшкө катышып, андан кийин Улуу Үркүнгө качканда, ал 10 жашар тестиер болгон.

Совет дооруна алгачкы советтик мектептен таалим алган. 

1930-жылдары анын айылында уюшулган колхоз "Коммунизм" деп аталган. 

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийинки доордо М.Кожоканов айылындагы алдыңкы эмгекчилердин бири болгон. Малчылыктагы айрыкча эмгеги үчүн ал оболу Лнин ордени менен сыйланган. 

Ал эми 1957-жылы ал Социалисттик Эмгектин Баатыры наамына ээ болгон. (Бул наамды алган жалгыз эчки-башылык болуп калган). 

Ошол кезде колхозду Жусай Байсабаев жетектеп турган. Ал дагы орденге татыган кадыр-барктуу башкарма болгон. 

Анын Турар, Кыбат деген кыздары, Кылычбек, Сапарбек, Болотбек аттуу уулдары бар. 
 
Ал 1967-жылы каза болуп, сөөгү Эчки-Башы суусу Он-Арча дарыясына куйган жерге жакын чыгышыраактагы дөңсөөгө коюлган жана күмбөз тургузулган. Анын күмбөзүнүн түштүгүрөөк тарабында дөңсөөдө Чоро ажы Айты уулунун күмбөзү турат. 

 М.Кожоканов жана анын айылы тууралуу адабият 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
 Жусупов Кеңеш. Жүрөгүм менин тоолордо. – Ф.: Кыргызстан, 1972. 
 
 Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти каржылаган Аскар Маткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2006. – 480 б. – ISBN 9967-23-866-6.

 Мамбеталиев, Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2008. – 282 бет, сүрөттөр. – ISBN 978-9967-25-256-1. 
 Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. 
 Суранова, Күмүш. Он-Арча. Бишкек, 1993. 
 Чороев К.К. Дөөлөт таңы: Повесть, аңгеме, новеллалар, эскерүүлөр / Редактор Жумабек Медералиев. - Бишкек: Турар, 2015. - ISBN 978-9967-15-497-1. - 304 бет, сүрөттөр. 
 

 Ички шилтемелер 
Категория:Инсандар 
Категория:Кыргызстан
Категория:Эчки-Башы 
Категория:Он-Арча айыл аймагы 
Категория:Нарын облусу 
Категория:Нарын районунда төрөлгөндөр 
Категория:Социалисттик Эмгектин Баатырлары 
Категория:XX кылым 
Категория:СССР
Козу

thumb|Козу.
Козу — койдун бир жашка чейинки төлү. Койдун породасына, багуу шартына жараша жаңы туулган Козунун тирүү салмагы 1,5-7,8 кгдай болот. Козу 3-4 айлыгынан баштап күрпөң, күптүк, саксак деп да аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Категория:Мал чарбачылыгы
Козу-Баглан

thumb|Козу-Баглан.
Козу-Баглан, Кожо-Бакырган-Сай — Баткен облусунун Лейлек району менен Тажикстандын Согд облусундагы суу, Сыр-Дарыянын сол куймасы. узундугу 117 км, алабынын аянты 2150 км2. Түркстан кырка тоосунун түндүк капталынан башталат. Баш жагы (Өрөмдүн чатына чейин) Лайли-Мазар, ортоңку агымында (көп бөлүгү) Козу-Багландын төмөн жагы Кожо-БакырганСай аталат. Жогорку жана ортоңку агымында тоо аралап кууш өрөөндөр менен агат. Аучи-Калача кыштагы ченде өрөөнгө чыгып, өзөнү кеңийт жана суунун көбү сугат каналдарына бөлүнүп кетет. Ири куймалары: Өрөм, Жети-Көпүрө, Бөрк-Суу (оң), Кожо-Бакырган-Сай (сол). Негизинен кар, мөңгү жана жер астындагы суудан куралат. Апрелде кирип, октябрда тартыла баштайт. Жылдык орточо чыгымы Андаркан кышаарына жакын 11,0 м3/сек, эң көбү 100 м3/сек, азы 3,4 мЗ/секга жетет. Козу-Багландан Кулунду (Кыргн), Гулянандоз (Таджикстан) жана башка каналдар чыгарылган. Боюнан Лейлек, Андаркан, Тагап, Кызыл-Чарба, Өзгөрүш, Аучи-Калачи жана башка кыштактар орун алган. Кожо-Бакырган-Сайдын сол жээгинен байыркы таш доорундагы адамдардын журту табылган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎‎
Категория:Лейлек району
Категория:Тажикстан
Козу карындар

thumb|upright=1.2|Козу карындар.
Козу карындар (лат. Fungi, Mycota же Мусеtalia) — тирүү организмдердин чоң тобу; жөнөкөй түзүлүштүү, хлорофиллсиз, тез өсүүчү, фотосинтези жок, даяр органикалык заттарга муктаж, осмотрофтуу гетеротроф организмдер.

Көпчүлүк Козу карындардын вегетация денеси мицелий түрүндө ичке, узунунан өсүп бутактануучу жипчелерден (гифтерден) же бүчүрлөө жолу менен көбөйүүчү тоголок, жумуру клеткалардан (ачыткы козу карын), эң жөнөкөйлөрүнүкү кабыксыз протоплазмадан турат. Козу карындар бир клеткалуу (жөнөкөй) жана көп клеткалуу (татаал) болуп бөлүнөт. Клеткасы целлюлоза, хитинден турган калың кабык менен капталган. Козу карындарда вегетация денесинен (мицелийден) башка тукумдук дене пайда болот да, андан споралар калыптанат. Көбүнчө жыныссыз жол менен көбөйөт. Жыныс жолу менен көбөйүүсү споралар аркылуу жүрөт. Споралар бир же көп клеткадан туруп, түрдүү формада жана түстө болот. Азык субстратына жараша мителер, сапрофиттер жана симбионтторго бөлүнөт. Мителери (грибоктор) адам, айбанат жана өсүмдүктөрдүн оорусун козгойт. Сапрофиттер өлгөн ткандын органикалык заттары менен азыктанат. Симбионттор гүлдүү өсүмдүктөрдүн тамыры мн микоризаны, балырлар менен бирге жашап, эңилчектерди пайда кылат. Табиятта көпчүлүк козу карындар узакка жашай албайт. Мицелийи бир нече суткада өөрчүп, спораны пайда кылат да, өзүнүн өсүшүн токтотот. Көп жылдык мицелийлүү Козу карындар да бар. Көбүнүн споралары кургакта ондогон жылдар тиричиликке жөндөмдүүлүгүн сактайт. Козу карындар царствосу 3 бөлүмдөн турат. Кадимки Козу карындардын 4 классы (фикомицеттер, аскомицеттер, базидиомицеттер жана жетилген козу карындар), 100 миңден ашык түрү бар. Кыргызстанда Козу карындардын 2100дөн ашык түрү белгилүү, андан ичкери тамак-аш катары колдонулуучу 98 түрү аныкталган. Козу карындардын көбү өсүмдүк илдетин, айрымдары адам ооруларын (таз, трихофития, кандидомикоз жана башкалар) пайда кылат. Айрымдарынан витамин, антибиотик, лимон кислотасы жана башкалар алынат. Ачыткы козу карындар нан, пиво ачытууда керектелет. Уу бөлүп чыгаруучулары да бар. Айрым түрү жыгач курулуштарын бузат, сактаган мөмөлөрдү, техникалык өсүмдүктөрдү чиритет. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кой

thumb|Кой.
Кой — ача туяктуулар түркүмүнүн көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы кепшөөчү мал. 8 миң жылдай илгери колго үйрөтүлгөн жапайы тоо коюнан (муфлон менен аркардан) чыккан. Чоң койдун 32 тиши (үстүнкү жана астыңкы жаагында 12ден азуу тиштери, астыңкы жаагында дагы 8 майда тиши) бар. Койдун бийиктиги 55-100, узундугу 60-110 см. Кочкорунун тирүүлөй салмагы 60-180, соолугунуку 30-100 кг. Койдун көпчүлүгүнүн кочкору чагарак мүйүздүү, соолугу токол же кыска мүйүздүү, өңү кара, кызыл, боз, көпчүлүгү ак болот. Уяң жана чала уяң жүндүү койлор көбүнчө ак болот. Кой 14-15 жыл жашап, соолугу 14-18 айлыгында жетилип, 145-155 күн көтөрүп, көбүнчө жалкы, кээси эгиз (3 эм туугандары да болот), ал эми роман кою 5ке чейин козу тууйт. Ар жүз тубар соолуктан 100-120 (роман коюнан 200-250) козу алынат. Жаңы туулган козунун салмагы 3-5 кг. 4 жашка чейин чоңоёт. Уяң жүндүү койдун жүнүнүн узундугу 5-9 см, чала уяң жүндүүнүкү 40 смге чейин, кылчык жүндүүсүнүкү 10-15 см. Уяң жүндүү койдон жылына 8-10 кг (эң көбү 31,7 кгга жеткен), чала уяң жүндүүсүнөн 3-6 кг, кылчык жүндүүсүнөн 1-4 кг жүн кыркылып алынат (к. Жүн). 5-7 айлык козунун союлгандагы салмагы 18-22 кг. Соолугу байыганга чейин 50-200 кг, кээ бир породаларыныкы 1000 кгга чейин [мисалы, остфрисланд породасынын соолугу (Нидерланд)] сүт берет. Койдун негизги тоюту: табигый жана эгилме жайыт чөбү, саман, силос, жем жана башкалар кой эрте жаздан кеч күзгө чейин, ал эми кар аз түшкөн жылуу аймакта жыл бою жайытта багылат. Ар кандай шартка (ысык, суук, бийиктик жана башкалар) байымдуу. Кой бардык өлкөлөрдө багылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Кой текей

thumb|Scorzonera purpurea.
Кой текей (L. 1753) — өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Көп жылдык, чанда эки жылдык чөп жана бадал. Жалбырагы жөнөкөй, кезектешип жайгашат. Жер жүзүндө 170тей түрү, Кыргызстанда 18 түрү бар. Кээ бир түрүнүн жер астындагы бөлүгү желет. Айрымдары балдуу, кээ биринин тамырында каучук (тоо сагыз) болот. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Кой тикен

thumb|upright
Кой тикен — өсүмдүктөрдүн чеге гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Бадал, кээси көп жылдык чөп, жалбырагы тикендей, шибегедей учтуу, сабагына тушташ жайгашкан. Гүлү майда, желекчеси 5, аталыгы 10, энелиги 1. Топ гүлү — калканчадай же шыпыргыдай. Мөмөсү — кутуча. Түркмөнстанда жана Батыш Памирде бездүү кой тикен кездешет. Кыргызстанда 5 түрү өсөт. Тамырындагы сапонин тамак-аш жана жеңил өнөр жайнда жуугуч каражат катары пайдаланылат. Кыргызстанда өскөн кадимки жана шыпыргыдай кой тикен — көп жылдык камгак чөп. Шыпыргыдай Кой тикен сапониндүү, тамырынан самын алынат. Көп түрү — балдуу өсүмдүктөр. 

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Өсүмдүктөр
Коковцов Павел Константинович

thumb|Коковцов
thumb|page=2|письмо (1911)
Коковцов Павел Константинович (19.6.1861, Павловск шаары — 1.1.1942, Ленинград) — чыгыш таануучу, семитолог, эпиграфист, ординар профессор (1902). Петербург ИАнын ординар академиги (1902), академиги (1912). Орус гебраистика, ассириология мектебин негиздөөчүлөрдүн бири. Санкт-Петербург гимназиясын (1880), Санкт-Петербург университетинин чыгыш тилдери факультетин (1884) бүткөн. университетте араб-фарстүрк-татар тилдери боюнча лекция угуп, санскрит менен иштеген. 1893-ж. еврей тили боюнча окумуштуу магистр даражасын алат. Коковцов семит тилдеринин дээрлик бардыгын жана алардын жазууларын билгенетикалык Эмгектери семит тилдерине жана жазуу эстеликтерине, семит жана эллиндик Чыгыштын элдеринин эпиграфикасына, археографиясына, тарыхына арналган. Сирология жаатында Ысык-Көлдүн түштүк жээгинен табылган сиро-түрк жазууларын биринчи жарыялаган. Чүй өрөөнүндөгү Пишпек менен Токмоктун жанынан табылган несториан-христиандардын эстелик таштарындагы жазууларды окуп, «К сиро-турецкой эпиграфике Семиречья» деген макала жарыялаган. Семитолог-энциклопедист катары ал орус чыгыш таануу илиминде өчпөс из калтырган. Ленинградда блокада учурунда каза болгон. Эмгектери: Христианско-сирийские надгробные надписи из Алмалыка // ЗВОРАО, Т. XVI, 1905; Несколько новых надгробных камней с христианско-сирийскими надписами из Средней Азии // Изв. Имп. Акад. наук, 1907, №12; К сиро-турецкой эпиграфике Семиречья // Изв. Имп. Акад. наук, 1909.
Категория:Инсандар 
Категория:Илим
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
Кола жарым аралы

thumb|Кола жарым аралы.
thumb|Кола жарым аралы.
Кола жарым аралы - Россиянын европалык бөлүгүнүн түндүк-батышында. Мурманск облусунда. Басымдуу бөлүгү уюлдук тегеректин түндүк бөлүгүндө. Баренц жана Ак деңиздери менен чулганат. Аянты 100 миң км2дей. Түндүк жээги бийик, жардуу, түштүгү түзөң, жантайыңкы; Терск жээги деп аталат. Батыш бөлүгүндө Хибин тоолору (жарым аралдын эң бийик жери — Юдычвумчор чокусу, бийиктиги 1200,6 м) жана Ловозеро тундрасы (1116 мге чейин), борбордук бөлүгүндө Кейвы жалчалары жайгашкан. Кола жарым аралы тектоникалык жактан Балтика калканынын түндүк-чыгыш четин түзөт. Апатит рудасы (Хибин), глинозём сырьёсу (Кейвы), никель (Печенга, Мончетундра) жана башкалар кендери бар. Климаты Атлантика жылуу агымынын таасиринен салыштырмалуу жылуу. Январдын орточо температурасы түндүгүндө -8°С, борбордук бөлүгүндө -13°С, июлдуку 8-14°С. Босоголуу дарыялары (Поной, Вазуга, Умба, Нива, Тулома) жана көлдөрү (Имандра, Умбозеро, Ловозеро) көп. Түндүгүнө мамык чөп-эңилчектүү тундра, түштүгүнө токойлуу тундра жана тайга (негизинен мырза карагай, карагай, кайың) мүнөздүү. Күл жана саз, түндүгүндө тундра топурактары басымдуу. Жарым аралдын аймагында Кандалакша жана Лапландия коруктары жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Орусия
Колбаса

thumb|Колбаса.
Колбаса - негизинен эттен даярдалуучу азык. Бышырылган, чала ышталып сүрсүтүлгөн, ич эттен жасалган Колбаса жана зельц болуп айырмаланат. Колбаса даярдоодогу негизги сырьё - уй, чочко, кой, жылкы, куш эти, ошондой эле ич эт (боор, жүрөк, бөйрөк, өпкө, карын), тил, мээ, кан жана башкалар да пайдаланылат. Колбасадагы белокту көбөйтүү үчүн азыктык кан плазмасы, ынак жана көк сүт, сүт белогу, жумуртка кошулат. Даамын жакшыртууда кант, татымал заттар (калемпир, мурч, сарымсак, бадам, мускат жаңгагы жана башкалар), эттин кызыл өңүн сактоо максатында натрий нитрити кошулат. Белгилүү формага келтирип, сырткы таасирден сактоо үчүн сыртынан ичеги же жасалма полимер плёнка менен капталат. Колбаса жасоодо эт сөөгүнөн ажыратылып, тарамыш, берчтери алынат. Уй, кой этинен майы ажыратылып, тоңбос чочко майы кошумчаланат. Колбаса бышырылган, чала ышталган, ышталган, ышталып бышырылган жана башкалар болуп айырмаланат. Бышырылган, чала ышталып сүрсүтүлгөн Колбаса үчүн эт майдалагычтан өткөрүлүп, туз, натрий нитрити, кант кошулуп аралаштырылып, 3-5°С де 2-3 күн кармалат. Ышталган Колбаса жасоодо кесек эт 5-7 күн туздалат. Рецептурага ылайык эт майда тууралып (фарш), ичегиге салынат да, ныкталыш үчүн 2-3 с (бышырылган К.) же 4- 6 с (чала сүрсүтүлгөн Колбаса) илинип коюлат. Колбаса 70-90°С температурада түтүн газында ышталып, камерада же казанда Колбасанын ички температурасы 68°С болгончо бышырылат да, 10-12°Сге чейин муздатылат. Чала ышталган Колбаса бышыргандан, чийки ышталуучу К. ныкталгандан кийин ыштагыч камерада илинип, ысык (32-43°Сде 1-2 күн) же муздак (18-23°Сде 4-5 күн) ышталат. Азыр Колбасанын 200дөн ашык түрү даярдалат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Тамак-аш
Колгеев аралы

thumb|Колгеев аралы.
thumb|Колгеев аралы.
Колгеев аралы — Баренц деңизинин түштүк-чыгышындагы арал. Материктен 75 км аралыкта. Россиянын Архангельск облусунда (Ненец АО). Материктен 80 км аралыкта. Аянты 5.200 км². Жеринин бетинде 70-80 м бийиктеги морена дөбөлөрү көтөрүлүп жатат, эң бийик жери 166 м, түштүк бөлүгү түзөң. Көл жана саз көп. Жээктери тегиз, түндүк-батышы бийик жана тик. Климаты континенттик, деңиздик мүнөздө. Эң суук айынын (март) орточо температурасы -14°С, эң жылуу айыныкы (август) 9°С, жылдык жаан-чачыны 350 мм. Мамык чөп-эңилчектүү тундра өсүмдүктөрү басымдуу; түштүгүнө бадалдуу тундра мүнөздүү. Сүт эмүүчүлөрдөн ак түлкү, түлкү кезигет. Жайында келгин куштар уялайт. Нефть өндүрүлөт. Бугу багуу, балык жана аң уулоо өнүккөн. Колгеевде Бугрино, Северный кыштагы жайгашкан. Аралдын аты 16-17-кылымдагы карталарда кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Аралдар‎
Категория:Арктика
Коллектор тоосу

Коллектор тоосу — Алай кырка тоосунун түндүк тармагы. Кадамжай районунда. Шаймерден коллизия жана Сүрмө-Таш сууларынын (Исфайрам-Сайдын сол куймасы) аралыгында жайгашкан. Батыштан түштүк-чыгыш жана түндүккө карай жапыздап, 55 кмге созулат. Туурасы 13-15 км. орточо бийиктиги 4400 м, эң бийик жери 5259 м (Талкуш чокусу). Кыры аска-зоокалуу; ири мөңгүлөрү (Егоров, Дугова жана башкалар) бар; капталдары өтө тик, терең жана тар капчыгайлуу.

Бийик батыш бөлүгү пермдин сиенит-диорит, диорит жана гранит-диорит, ортонку бөлүгү девондун доломит, доломиттүү акиташ теги, жапыз түндүк чыгышы карбондун конгломерат, гравелит, кумдук, аргиллит тектеринен түзүлгөн. Тоого негизинен талаа (1800-1900 м бийикке чейин), шалбаалуу талаа жана шалбаалуу токой (арча менен бадалдар; 1900-2900 м), субальп жа альп шалбаасы, шалбаалуу талаа жана сейрек бетегелүү талаа (2900-3300 м), түбөлүк кар мөңгүлүү гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кадамжай району
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Коло доору

thumb|Коло доору (Кытайда).
Коло доору — болжол менен биздин заманга чейинки 4-миң жылдыктан 1-миң жылдыктын башына чейинки тарыхый маданий мезгил. Бул учурда маданий борборлордо колодон, эмгек шаймандарын жана согуш куралдарын жасоо өнүккөн. Түштүк Иран, Түркия жана Месопотамиядан биздин заманга чейинки 4-миң жылдыкка таандык эң байыркы коло куралдар табылган. Кийинчерээк коло куралдары Египетте (биздин заманга чейинки 4-миң жылдыктын аягынан), Индияда (биздин заманга чейинки 3-миң жылдыктын аягынан), Кытайда (биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктын ортосунан) жана Европада (биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктан) пайда болгон. Америкадагы Коло доорунун өзүнчө тарыхы бар. Перу жана Боливиянын аймактары кийинки тиуанаку маданияты деп аталган (биздин замандын 6-10-к.) металлургиянын борбору болгон. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдык ченде Африкада да коло иштетүү болгондугу шексиз. Коло доорунун калдыктары КМШнын бардык аймагында кездешет. Бул жерлерди мекендеген уруулар Батыш Европадагыдай эле алгачкы коомдук түзүлүштө жашаган. Орто Азиянын түштүк-батышында отурукташып, дыйканчылык менен кесип кылган уруулар коло иштетүү жагынан жогорку деңгээлге жетишкен. Коло доору Казакстан, Сибирь, Орто Азиянын мал чарбачылык жана дыйканчылык менен кесип кылган урууларында биздин заманга чейинки 17-14-кылымда тараган. Чүй өрөөнүнүн Сокулук, Садовый кышаарынан, Кочкордун Шамшы коктусунан табылган коло куралдар жана «кенч» буюмдар Кыргызстандын аймагында биздин заманга чейинки 12-8- кылымда Коло доорунун өзгөчө күчтүү өнүккөндүгүн айгинелейт. 

 Дагы караңыз 
 Кыргызстандагы коло доору
 Темир доору

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Категория:Тарых
Категория:Археология‎
Колониялуу организмдер

thumb|Aptenodytes patagonicus.
Колониялуу организмдер — жыныссыз көбөйүүдө пайда болгон (бүчүрлөнгөн) муундар эне организминен бөлүнбөй, чогуу бир татаал түзүлүштүү — колония түзүп жашоочу организмдер. Колониялуу организмдер негизинен бир клеткалуу балырда, былпылдактарда жана башкалар кездешет. Айрымдары субстратка жабышып (радиолярия, сифонофора жана башкалар), кыймылсыз жашайт. Булардын аздыр-көптүр скелети болот. Колониялуу радиолярия, сифонофора жана башкалар суу тереңинде жашап, скелети жок, тунук болот. Колониялуу организмдердин көбү — деңиз жаныбарлары. Аларга жөнөкөйлөрдөн айрым шапалактуулар, радиоляриялар, көпчүлүк былпылдактар, ичеги көңдөйлүүлөр, бардык гидралар, шуру полиптери жана башкалар кирет. Алар колония түзүшү боюнча зооспоралуу жана автоспоралуу болуп бөлүнөт. Колониялуу организмдердин көбүнө метагенез, башкача айтканда колониялуу, вегетация жолу (жыныссыз) менен көбөйгөн муун, жыныс жолу менен көбөйгөн жалгыз муун менен кезектешүү мүнөздүү. Кээде дайыма же убактылуу чогулуп жашаган организмдер (кумурска, аары, термит, бактериялар, куштар, айрым сүт эмүүчүлөр) колония түзүп жашайт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Категория:Биология