Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Триас мезгили

thumb|Триас мезгили.
Триас мезгили (системасы), триас (гр. trias - үчилтик) - Жердин геологиялык гарыхындагы мезозой заманынын эң алгачкы мезгили жана ошол мезгилде пайда болгон тоо тек кабаттарынын геологиялык системасы. 251±3 млн жыл мурда башталып, 51 млн жылга созулганы радиометриялык ыкманын негизинде аныкталган. Үч бөлүмдөн - үстүнкү, ортонку жана астынкы триастан турат.

1834-ж. Бельгия илимпозу Омалиус д’Аллуа Европанын борбордук бөлүгүнөн үч комплексти (ар түстүү кумдук, үлүлдүү аки таш теги, ар түстүү мергель кабаттары) бириктирип, «кейпер чөгүндүсү» атаса, аны 1934-ж. немис илимпозу Ф. Альберти «триас» деп атаган. Триас мезгилине (системасына) чейин бардык материктер биригип, Пангея суперконтинентин түзүп турган. Триас мезгилинин башталышында Батыш Европа, Азия (Урал, Теңир-Тоо, Моңгол - Охота бүктөлүү аймагы), Түндүк Америка жана Чыгыш Авсгралиядагы герцин геосинклиналдык структуралары жаш платформаларга айланган. Алар Түндүк жарым шарда өтө зор Лавразияга биригип, Түштүк жарым шарда Гондвана континентин түзгөн. Аларды Тетис деңизи бөлүп турган. Триас мезгилинин (с-нын) аягында бардык геосинклиналдарды жана платформалардын айрым бөлүктөрүн дениз суусу каптаган. Платформаларда көбүнчө континенттик (пролювий, агынды, көл, лагуна, эол ж. б.) чөкмөлөр, негиздүү лава жана жанартоо тектери кеңири топтолгон. Жер Ортолук деңиз геосинклиналь кырчоосунда карбонат тектери басымдуулук кылат. Триас мезгилинин (с-нын) 2-жарымында Ортонку Европада гипстүү кумдук, чопо; Сибирде, Орто Азияда жана Чыгыш Индикытайда, Түштүк Аппалачиде, Чыгыш Австралияда жана Индияда көмүр кабаттары пайда болгон.

Триас мезгилинин (системасынын) 1-жарымында кургак климат өкүм сүрүп, бир нече деңиздер соолуган, натыйжада сакталган деңиздерин туздуулугу жогорулаган. Ал эми 2-жарымында көбүнчө нымдуу климат өкүм сүргөн. Пермь мезгилинин (системасынын) 2-жарымынан тартып Триас мезгилинин (с-нын) аягына чейин палеозой тобунун жандыктары менен өсүмдүктөрү дээрлик өлүп жок болуп, алардын ордуна жаңы түрлөрү пайда боло баштаган. Деңиз жана кургактыктын фауналарынын жаңы түрлөрү, кораллдар, боору менен сойлоп жүрүүчүлөр (алп рептилиялар, архозавр, динозаврлар, плакодонттор), омурткасыз аммоноидер (цератин), пелеципод, гастроподдор, жерде-сууда жашоочулар (белемниттер), алгачкы сүт эмүүчүлөр (жумуртка туучулар жана баштыкчандар), сөөктүү балыктар, деңиз кирписи, таш бакалар өөрчүп өнүккөн. Өсүмдүктөрдөн кадимки папоротниктер, цикадофиттер, ийне жалбырактуулар ж. б. басымдуулук кылган. Триас мезгилинин (с-нын) пайда болгон негизги кен байлыктар - күрөң көмүр, көмүр, нефть, алмаз, уран, жез-никель кен таштары. Триас мезгилнин (с-нын) тоо тек катмарлары Кыргызстанда негизинен Чоң Алай кырка тоосунда, Фергана тоо тизмегинде, Ысык-Көл ойдуңунда, Кабак бүктөлүү аймагында кезигет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Геология
Трианон тынчтык келишими (1920)

Трианон тынчтык келишими (1920) - 1-дүйнөлүк согушта жеңген өлкөлөр (АКШ, Улуу Британия, Франция, Италия, Япония . ж. б.) менен жеңилген Венгриянын ортосунда түзүлгөн келишим.
 
1920-ж. 4-июнда Версалдагы Чоң Трианон дворецинде кол коюлуп, 1921-ж. 26июлдан күчүнө кирген. АКШ Т. т. к-н бекитүүдөн баш тартып, 1921-ж. 29-августта Венгрия менен сепараттык келишим түзгөн. Трианон тынчтык келишими боюнча Венгрия маанилүү аймактарынан ажыраган. Трансильвания жана Банаттын чыгыш бөлүгү Румынияга, Хорватия, Бачка жана Банаттын батыш бөлүгү Югославияга, Словакия, Закарпат Украинасы Чехословакияга, Бургенланд провинциясы Австрияга өткөн. Бирок фашисттик Германиянын колдоосу менен 1938-1940-ж. бул келишим кайра каралып, Венгрия екмөтү 1920-ж. тарттырып жиберген айрым жерлерин өзүнө алган соң, Трианон тынчтык келишими өз маанисин жоготкон.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Келишимдер
Третьяков Павел Михайлович

Третьяков Павел Михайлович [15(27). 12. 1832, Москва - 4(16) 12. 1898, ошол эле жер] - көркөм искусство жаатындагы орус ишмери, Третъяков галереясынын негиздөөчүсү, Петербург көркөм академиясынын анык мүчөсү (1893).
 
Орус агартуучуларынын идеясын жактаган. 1850-жылдары орус искусство ишмерлеринин коллекцияларын чогулта баштаган. Анын биринчи сатып алган картиналары (сүрөттөр) Н. Г. Шильдердин «Азгырыкка алдыруу» жана В. Г. Худяковдун «Финляндиялык контрабандисттер менен жаңжалдашуу» (1853). Кийин коллекциялары И. П. Трутневдин, A. К. Саврасовдун, К. А. Трутовскийдин, Л. А. Брунинин, Л. Ф. Лагорионун ж. б. искусство чеберлеринин картиналары менен толукталган. 

Третьяков галереясы 1860-жылдары В. И. Клодттун «Акыркы жаз», В. М. Максимовдун «Чоң эненин жомоктору» ж. б. картиналарды сатып алган. В. Г. Перовдун чыгармачылыгын («Жолдо эс алган мергенчилер», «Сокур музыкант», «Үчөө» ж. б.) жогору баалап, ага көп портреттерди заказ берген. 1864-ж. ал чогулткан коллекциялардын ичинде орус тарыхынын негизинде жаралган К. Д. Флавицкийдин «Княжна Тараканова» деген биринчи картинасы пайда болгон. 1874-ж. Третьяков галереясы чогулткан коллекциясы үчүн имарат-галерея курулган. Галерея 1881-ж. ачылган. Третьяков галереясы 1892-ж. Москва шаардык думасынын жеке карамагына өткөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Трекбол

Трекбол (англ. trackball) - компьютерде маалыматты салыштырмалуу жылдырып, багыттап көрсөтүүчү түзүлүш.
 
Ал көмкөрөсүнөн коюлган «чычкан» сыяктуу, шарчасы үстүндө же капталында болот. Шарча сөөмөй же алакан менен тегеретилет, мында Трекболдун тулкусу жылбайт. Трекбол жеке жана офистеги комьютерге караганда өнөр жайлык жана аскердик (мис., ракета комплексин башкаруу кабинасында) компьютерлерде кеңири колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Трахит

thumb|Трахит.
Трахит (гр. trachys - бодуракай) - порфир структуралуу, кайнотибиндеги эффузия тоо теги; негизинен калийлүү талаа шпатынан, чанда жанартоо тегинен турат.
 
Курамындагы порфир бүртүкчөлөрүн санидин, чанда кычкылдуу плагиоклаз, биотит, пирокеен же амфибол түзөт. Трахит енениттин эффузия түрү; курамында 60% кремний к-сы, 10% жегичтер бар. Өңү агыш, боз, күлгүн сымал. С. салмагы 2,5; тыгыздыгы 2500 кг/м3 Обсидиан, пемза сыяктуу түрлөрү жылмакай, айнек сымал. Трахит имараттарды кооздоп каптоодо пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Геология
Траст

Траст – 

 башка бир адамга карата ишеним менчигинин башкаруу функциясын билдирген юридикалык документ же аракет; 
 ишеним менчигиндеги башкаруу процесси; 
 өзүнүн учредителдик трасттагы (баалуу кагахга) мүлктүк укугун ишеним менчикке белгилүү мөөнөткө өткөрүп берүүгө байланыштуу ишеним менчик институту б. а. траст-компания.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Терминдер
Трапеция

Трапеция (гр. trapezion сөзмө сөз - столчо) - эки жагы параллель, калган эки жагы параллель эмес томпок төрт бурчтук.
 
Параллель жактары Трапециянын негиздери, параллель эмес жактары каптал жактары, ал эми каптал жактарынын ортосун туташтыруучу кесинди Трапециянын орто сызыгы деп аталат. Орто сызыгы негиздерде параллель жа ал негиздердин суммасынын жарымына барабар. Тнын каптал жактары конгруэнттүү болсо, тен жакту, каптал жагынын бири негизине перпендикуляр болсо, тик бурчтуу Трапеция деп аталат. Параллель жактарынын арасындагы эң кыска аралык Трапециянын бийиктиги делет. Трапециянын аянты: S=(a+&)ft/2, мында а,Ь - негиздери, h - бийиктиги. Ийри сызыктуу Трапеция - [a, b] кесиндисине берилген, терс эмес үзгүлтүксүз f функциясынын графиги менен чектелген фигура. Ийри сызыктуу Трапеция термини математикалык анализдин башталышында, интеграл эсептөөлөрүндө көп колдонулат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Трансформдук жарака

thumb|Трансформдук жаракалар (кызыл).
Трансформдук жарака – литосфералык плиталар жылышкан зоналардагы жердин структуралык элементтери.
 
Литосфералык плиталар чектелип жана аларды бойлой жылышуулар байкалган жаракалар да Трансформдук жарака аталат. Трансформдук жарака структуралар, плиталардын трансфорумдуу чектерине чейин созулушу боюнча кесилип жок болгон.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Геология‎
Трансфиниттик сан

Трансфиниттик сан - жалпылаштырылган иреттик сандар.

Трансфиниттик сандын аныктамасы толук иреттелген көптүк түшүнүгүнө негизделет. Ар кандай чектүү көптүктү анын бардык элементтерин белгиленген тартипте жазып, толук иретке келтирүүгө болот. Чексиз толук иреттелген көптүктүн жөнөкөй мисалы болуп, өсүү тартибинде жайгашкан бардык натуралдык сандар эсептелет. Кемүү тартибинде жайгашкан көптүк толук иреттелген көптүк боло албайт, анткени анын бир дагы биринчи мүчөсү болбойт. Бирдей сандагы элементтерди камтыган бардык чектүү толук иреттелген көптүктөр өз ара окшош. Ошондуктан чектүү толук иреттелген көптүктөрдүн иреттелген түрлөрүн натуралдык сандар менен теңдештирип, иреттик сан катары көрсөтүүгө болот. Чексиз толук иреттелген көптүктөрдүн иреттүү түрлөрү Трансфиниттик сан деп аталат.

 Трансфиниттик сан үчүн «чон» жана «кичине» түшүнүгүн киргизүүгө болот. Бул учурда ар кандай р болорлугу далилденет. Трансфиниттик сан дарды математиканын ар түрдүү маселелерине колдонууда.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Математика
Трансферазалар

Трансферазалар - ферменттердин экинчи классы, өзгөчө коферменттин жардамы менен атом топторун ташыйт.
 
Биохимиялык алмашууларда манилүү ролду ойноп, метил, карбоксил, амин, сульфо, формил, фосфорил ж. б. топторду ташыганга жөндөмдүү болушат. Топтун мүнөздүүлүгүнө ылайык алар метилтрансфераза, карбоксилтрансфераза, аминотрансфераза ж. б. деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Биология
Трансуран элементтери

Трансуран элементтери, трансурандар - Менделеевдин мезгилдик системасында урандан кийин орун алган, б. а. атомдук номуру Z>92 болгон радиоактивдүү химиялык элементтер.
 
Учурда 17 Трансуран элементтери белгилүү. 1940-ж. уранды нейтрондор менен бомбалоо аркылуу эн биринчи Трансуран элементи - нептпуний ачылган. Ал эми Менделеевий элементи 1955-ж. тездетилген а-бөлүкчөлөрү менен Эйнштейнийди бомбалоо учурунда синтезделген. Жарым ажыроо мезгилинин ылдамдыгы жогору болгондуктан Трансуран элементтери жер кыртышында сакталган эмес. Табигый минералдарда эң узак жашоочу Трансуран элементи болуп плутоний (Т] 2=8-107 жыл) табылган.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Химия
Транспортёр

Транспортёр (фр. transporteur, лат. transporto - көчүү, ташуу) - оор жүктөрдү ташууга ылайыкталган атайын вагон.
 
Ал көлөмү жана салмагы боюнча вагонго (кадимки) жүктөөгө мүмкүн болгон жүктөрдү (чоң кубаттуулуктагы трансформатор, гидравликалык турбинанын бөлүктөрү, генератордун статору жана роторлору, колонна, станина ж. б.) ташыйт. Транспортёрдун төмөнкүдөй түрлөрү бар: аянтчалык, платформалык, кудукчалык, илингичтик, бөлүкчөлүк. Аянтчалык Транспортёрдун ылдый жагында жүктөөчү аянтча орнотулган жана тирөөч кадасы бар. Жүк көтөрүмдүүлүгү 55-220 г. Платформалык Транспортёр аянтчалык Транспортёрдон негизги каданын калыбы менен айырмаланат. Кудукчалык Транспортёрдун эки каптал бетинин ортосунда «кудук» сымал жүк көтөрүмдүү кадасы бар жана жүк көтөрүмдүүлүгү 60-120 т. Илингичтик Транспортёр жүк көтөрүүчү эки платформадан турат. Платформаларды бириктирүүчү жана узундугун чоңойтуучу турникеттери бар жана жүк көтөрүмдүүлүгү 120-480 т. Бөлүкчөлүк Транспортёр жүк көтөрүүчү элементтери бар эки бөлүктөн турат. Ортосуна жүк коюлган эки элементтин ылдый жагынан окчолор менен бириктирилет. Анын жүктөөчү жана жүк түшүрүүчү гидравликалык көтөргүчтөрү да бар жана жүк көтөрүмдүүлүгү 220-500 г.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Транспорт
Транслятор

Транслятор (англ. Translator), которгуч - атайын иштелип чыккан программалар системасынын тили.
 
Ал жогорку деңгелдеги программалоо тилинде жазылган программалардын көрсөтмөлөрүн (буйруктарын) компьютер түшүнгөн экилик кодго которот. Транслятор белгилүү бир программа тилине жана компьютердик системага багытталып түзүлөт. Транслятор компилегич жана интерплегич деп экиге бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Информатика
Транс...

Транс... (лат. trans - аралай, аркылуу) - татаал сөздөрдүн алдыңкы тутумдаш бөлүгү;
 
1) кандайдыр бир мейкиндик аркылуу же аны кесип өткөн кыймыл (мис., транссибирь, трансатлантикалык);
 
2) бир нерсенин жардамы аркылуу белгилене турган же белгиленген түшүнүк (мис., транслитерация) маанилерин туюнтат.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Терминдер
Трамплин

Трамплин (фр. tremplin - тирөөч) - секирүүдө пайдаланылуучу спорттук курулма. Ал лыжа, лыжа-суу, суу жана гимнастикалык Трамплин болуп бөлүнөт.
 
Секирүү узундугу боюнча Трамплиндин окуп-үйрөнүүгө арналган жана спорттук, ал эми конструкциясына жараша табигый жана айкалышкан түрлөрү бар. Табигый Трамплиндин секирүүчү жери жасалма констр., ал эми айкалышканы күүлөнүүчү жасалма дөңсөө түрүндө курулат. Трамплиндер калыс мунарасы, трибуналар, электр жарыктандыргычтар менен жабдылат. Лыжа Трамплини боюнча мелдеш жүргүзүү алдында, Трамплин 1-2 күнгө жабылып, жаңы кар себилет жана тегизделип тапталат. 

КРдин спортчусу Д. Чвыков Трамплинден секирүү боюнча Солт-Лейк-Ситиде өткөн кышкы олимпиадага катышкан (2002).

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Спорт
Трамблёр

Трамблёр - карбюратордук ичинен күймө кыймылдаткычты от алдыруу системасынын прибору.
 
Ал жогорку чыңалуудагы токту ажыраткычтан жана жогорку чыңалуудагы токту бөлүштүргүчтөн турат. Ажыраткыч белгилүү учурда от алдыруу түрмөгүнүн алгачкы тизмегин үзөт (ажыратат) да, экинчи оромунда жогорку чыңалуудагы ток зым менен тиешелүү цилиндрдин от алдыруу оттугуна барат. Бөлүштүргүчтүн жөнгө салуучу түзүлүшү кыймылдаткычтын иштөө режимине жараша озуп от алдыруу учурун автоматтык түрдө өзгөртөт.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Механизм
Трактор жана айыл чарба машиналарын техникалык тейлөө

thumb|Трактор техникалык тейлөө (1943).
Трактор жана айыл чарба машиналарын техникалык тейлөө – трактор жана айыл чарба машиналарынын тетиктерин, түйүндөрүн жана агрегаттардын өз учурунда жөнгө салуу аркылуу тетикти эрте жешилтпөөчү иш-чаралардын жыйындысы.

Тейлөө учурунда төмөнкү жумуштар аткарылат: жууп-тазалоо; техникалык абалын текшерүү; майлоо; жөндөө; тез жешилүүчү тетиктерди алмаштыруу ж. б. жумуштар аткарылат. Техникалык тейлөө машиналардын документтеринде көрсөтүлгөн тартипте адистердин жардамы менен жүргүзүлөт.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Айыл чарба
Трактор

thumb|Трактор (1928).
thumb|Трактор (2016).
Трактор (соңку лат. tractor; лат. traho - сүйрөйм, тартам) - жол куруу, жер айдоо ж. б. айыл чарба жумуштарын аткаруучу дөңгөлөктүү жана каз тамандуу өзү жүрмө машина.
 
Буу менен жүрүүчү, дөнгөлөктүү алгачкы Трактор Улуу Британия менен Францияда 1830-ж. пайда болгон. Кийин АКШнын айыл чарбасында пайдалана башталган. Бирок аны менен жер айдоо кымбатка тургандыктан, кеңири тараган эмес. Россияда 1837-ж. Д. Я. Загряжский, 1889-ж. А.П. Костиков-Алмазов каз таман (гусеницалуу) Трактордун айрым жумушчу бөлүктөрүн ойлоп табышкан. СССРде 1923-ж. биринчи Трактор чыгарылган. Кыргызстанда Трактор 1920-жылдын ортосунан баштап пайдаланыла баштаган. Трактордун негизги бөлүктөрү: тулку; кыймылдаткыч; жүрүчү бөлүгү, күч өткөргүч, башкаруу механизми жана иштөөчү шаймандар. Күч өткөргүч кыймылдаткычтын муунактуу валындагы айланууну жетелөөчү дөңгөлөккө жана кубат берүүчү валга өткөрөт. Ошол эле мезгилде айлануу жыштыгын төмөндөтөт жана айландыруу учурун чоңойтот. Күч өткөргүч бөлүктүн негизги тетиктери: илиништиргич, аралыктан бириктиргич, кыймыл өткөргүч куту, башкы жана акыркы кыймыл бергич, дифференциал жана жетелөөчү, багыттоочу пневматикалык шиналуу дөңгөлөктөрдөн (дөңгөлөктүү трактордуку) турат. Каз тамандуу Трактордун жүрүүчү бөлүгү асма; тоголуу, чынжырлар, жетелөөчү жана багытточу дөңгөлөктөр, ролик жана таянычтардан турат. Башкаруу механизмдерине рулдук башкаргыч жана тормоз, ал эми жумушчу бөлүгүнө гидравликалык система жана илгич кирет. Трактордо дизель кыймылдаткычтары колдонулат. Айыл чарба Тракторлору арналышы боюнча жалпы, универсалдуу, катар аралыктарды иштетүүчү жана атайын болуп бөлүнөт. Жалпы арналыштагы Тракторлор жалпы айыл-чарба жумуштарын (айдоо, малалоо, культивациялоо, себүү, жыйноо ж. б.) аткарууда колдонулат. Бул Трактордун кубаттуулугу жогору (мис. ДТ-75, Т-4, Т-150 ж. б.). Универсалдуу-катар аралык иштетүүчү Трактор культивациялоо, жумшартуу, отоо, түптөө, жер семирткич чачуу, түшүм жыйноо иштеринде колдонулат. Бул Тракторлор унаа катары дагы пайдаланылат (мис., МТЗ 80/82, ЮМЗ, -Е-40 ж. б.). Атайын Тракторлор белгилүү шартта (мис., тоолуу, саздуу жерлерде, жүзүмзарда, бак-огороддордо ж. б.) иштейт. Атайын тракторлорго МТЗ-80Х, Т70С, ДТ-75К, Т-25К, Т-16 м ж. б. кирет.

Колдонулган адабияттар
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Айыл чарба
Тракль Георг

Тракль Георг (3. 2. 1887, Зальцбург - 3. 11. 1914, Краков) - австралиялык акын.
 
Импрессионизмден экспрессионизмге өтүүдө классикалык салттарды өнүктүрүүнү жаңы көркөм каражаттарды издеп табуу менен айкалыштырган.

Бурж. мамилелерди кескин жериген: «Ырлар» (1913), «Себастьян уктаганда» (1914) ж. б. лирикалык жыйнактары бар.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар
Траектория

Траектория (лат. trajectorius - жылышууга тиешелүү) - кыймылдагы материалдык чекиттин мейкиндикте сызган үзгүлтүксүз сызыгы; нерсе кыймылдаганда артында калган изилдөө Траектория түз жана ийри сызыктуу болот.
 
Буга жараша материалдык чекиттин кыймылы түз сызыктуу же ийри сызыктуу деп аталат. Эркин материалдык чекиттин кыймылынын Траекториясы чекитке аракет эткен күчтөргө, кыймылдын баштапкы шарттарына жана кыймыл кайсы эсептөө системасына салыштырмалуу каралышына көз каранды. Борбордук тартылуу талаасында кыймылдаган чекиттин Траекториясы баштапкы ылдамдыктын маанисине жараша эллипс, парабола же гипербола (айрым учурларда туз сызык же айлана) түрүндө болот. Мис., чөйрөнүн каршылыгын эсепке албай, Жердин тартылуу талаасында, анын бетине жакын жайгашкан материалдык чекитке горизонталдык багытта берилген Э0 ылдамдыгынын маанисине жараша чекиттин Траекториясы төмөнкүдөй болот: &0=y[gR =7,9 км/с (биринчи космос ылдамдыгы) болсо - айлана; Э0= y[2gR = =11,2 км/с (экинчи космос ылдамдыгы) болЖердин радиусу, g - Жердин бетине жакын аралыктагы оордук күчүнүн ылдамдануусу. Жипке илинген анчалык чоң эмес жүк эркин эмес чекитке мисал болот. Эгерде жүктү тең салмактуулук абалынан чыгарып, баштапкы ылдамдык бербей коё берсек, анда ал айлананын жаасы болгон Траекторияны сызат. Ал эми баштапкы ылдамдык берүүдө, анын Траекториясы татаал ийри сызык формасында болот. Катуу нерсенин чекиттеринин Траекториясы нерсенин кыймылына көз каранды. Нерсе алга умтулуу кыймылына келсе, анын бардык чекиттеринин Траекториялары бирдей, ал эми нерсе башка түрдөгү кыймылда болгон учурларда нерсенин ар башка чекиттеринин Траекториялары ар түрдүү болот. Мис., түз жолдо жүрүп бараткан автомобилдин кузовунун чекиттеринин Траекториялары жолго салыштырмалуу түз сызык, ал эми дөңгөлөктөрүнүн борборлорунан башка чекиттеринин Траекториялары - циклоида. Траекторияны аныктоо теоретикалык изилдөөлөрдө да, көптөгөн практикалык маселелерди чечүүдө да мааниси чоң.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Геометрия
Традиция

Традиция (лат. traditio - салт маанисинде) - өткөн мезгилдеги адабий өнүгүштүн же жазуучунун калтырган, адабий процесске же жеке жазуучунун чыгармачылык өсүшүнө таасир берүүчү булак катары колдонулган идеялык-көркөмдүк табылгалары.
 
Салтсыз адабий процесс өнүкпөйт. Кыргыз жазма адабиятынын пайда болуп, өнүгүшү үчүн алгач кыргыз фольклорунун жана акындардын чыгармачылык салттары, экинчиден, орус жана боордош чет элдер адабияттарынын салттары таасир этти. Салтты билгичтик менен пайдалануу эч убакта жаңычылыктын жолун тоспойт, кайра ага нарктуу таасир көрсөтүп турат, салтты тануу менен жаңычылык жаратууга мүмкүн эмес.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Маданият
Төө тaмaн

Төө тaмaн (Acantolimon) - өсүмдүктөрдүн кермектер тукумунун уруусу.
 
Формасы жаздыктай, жарым томолок, четки сабактары жерге төшөлүп өскөн бадалча. Жалбырагы ичке, тикен учтуу, формасы үч кырдуу, сызгычтай, цилиндрдей, ийнедей, кээде жалпак шибегедей. Мала же кочкул кызыл гүлдөрү шыпыргыдай татаал топ гүлгө чогулган. Мөмөсү - бир уялуу кутуча. Жер жүзүндө 150дөй түрү чөлдө, жарым чөлдө, чанда кургак боздоңдо кездешет. Кыргызстанда Төө тaмaндын 23 түрү белгилүү. Негизинен адырда, жапыз тоолордун таштак, күңгөй бетинде өсөт. Төө тaмaн тикенектүү болгондуктан төөлөргө тоют катары маанилүү.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Өсүмдүктөр
Төөмоюнит

Төөмоюнит (Фергана өрөөнүндөгү Төө-Моюн кенинин атынан), тюя-мунит - ванадаттар классындагы минерал, Са [U02] \+ [V04]2-8H20. Ромб системасында кристаллданат.
 
Өңү ачык сары, жашыл же кызгылтым. Катуулугу 2. С. салмагы 3,68. Радиоактивдүүлүгү жогору. Төөмоюниттин курамында уран бар. Экзоген кендеринин кычкылдануу зонасында башка минералдар менен бирге кезигет, ошондой эле чөкмө тоо тектердеги корнотиттер курамында бикорбанат кальций бар, суулардын тийгизген таасиринен да пайда болот.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Минералдар