Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Эрши

Эрши - байыркы Дабан (Давань, Даюань) мамлекетинин борбору. Эрши тууралуу алгачкы маалыматтар Сыма Цяндын эмгегинде (Ши цзи) кезигет. Анда Даванда аргымак аттар көп экени, борбору Эршиде кудук жок болгондуктан, эли сууну жакын жердеги өзөндөн аларын, аттар (кытайча тянь-ма – асман аттары) чет элдиктерге эч көрсөтүлбөй, алар үчүн атайын беде (кытайча му-са) өстүрүлгөнү айтылат. Аларды алып келүү үчүн атайын элчилик жөнөтүлгөн, бирок Даван мамлекетинин башчысы Угуа андан баш тарткан. Натыйжада хань императору У-ди (б. з. ч. 141–87) өз аскер башчысы Ли Гуан-лини Эрши шаарынын башкы бийи (цзянцзюнь) деп жарыялап, шаарды басып алып, даван аргымактарын алып келүү үчүн аттандырган. Ли Гуан-линин алгачкы жортуулу (б. з. ч. 104-ж.) натыйжасыз аяктап, 2-жүрүшүндө көптөгөн кыйынчылыктарга учурап, калган-каткан 30 миң аскери м-н Даванга жеткен (б. з. ч. 102-ж.). 40-күндүк курчоодон кийин суусуз калган Эрши шаары багынып берген жана борбору кийинчерээк башка жерге көчүрүлгөн. А. Н. Бернштам, Ю. А. Заднепровский, Н. Г. Горбунова ж. б. байыркы Эрши шаарын азыркы Араван суусунун боюндагы Мархамат (Миң-Дөбө) шаар калдыгы деп эсептешсе, Л. А. Боровкова аны Кокон шаарыныннын чет жакасына жайгаштырат, ал эми өзбек синологу А. Ходжаевдин пикиринде ал байыркы Ош шаары болгон. 

 Колдонулган адабияттар 
 Бернштам А. Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1. Б., 1997. 
 Заднепровский Ю. А. О столичных центрах Давани (Древней Ферганы). //Взаимодействие культур и цивилизаций (в честь юбилея В. М. Массона). СПб., 2000.
 Ходжаев А. Сведения древних китайских источников о городах-государствах Ферганы (Дайюань). //Материалы республиканской научно-практической конференции на тему Великий шелковый путь и Ферганская долина. Таш., 2004.
 Ташбаева К. И. К проблеме локализации городов государства Давань. //www.history.krsu.edu.kg/index.php?option=com.
 Сыма Цянь. Исторические записки: Ши цзи. Т. 9. /под ред. А.Р. Вяткина. М., 2010.

Категория:Тарых
Категория:Орто Азия тарыхы
Категория:Тарых
Категория:Орто Азия тарыхы
Эр Табылды

Эр Табылды - көп варианттуу, эл ара-сында кеңири таралган баатырдык эпос. Актан Тыныбеков, Ы.Дыйканбай уулу, Ж. Жамгырчиевдин варианттары белгилүү. Чыгарма Орто Азия жана Казакстанга калмак
кандары жортуул жасаган 15–18-кылымдардагы тарыхый окуяларга негизделген. Бирок кийинки кылымдардагы чыгармага өз белгилерин калтырган. Эгерде «Манас», «Курманбек» эпосторунда согуш уланып, кек алуу
маселеси көтөрүлсө, «Эр Табылдыда» окуя эки элдин кыз алышып, кыз беришип туугандашуусу м-н аяктайт. Эпостун башкы каарманы – Табылды, ал аркылуу элдик баатырдын образы түзүлгөн. Чыгарма элдин
көз-карандысыздык, эркиндик идеясын даңазалайт.А.А. Асанканов, Кыргыз тарыхы: Энциклопедия, Бишкек, 2003 ISBN 5-89750-150-5

Кудайназардын чыкынчылыгы ату чыгармасы
Адыгине тоо

Адигине тоо — Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы.

Лейлек жана Карабшин сууларынын аралыгында кеңдик багытта 30 кмге созулуп жатат. Туурасы 6 км. Орто бийиктиги 3200–3500 м, эң бийик жери 3952 м. Жону тайпак, айрым жерлеринин капталы тик, кыска кокту-колоттуу. Ортоңку карбондун кумдук, алебролит, акиташтуу конгломерат, сланес тектеринен турат. Кургак талаа (1600–1700 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа жана арчалуу токой (2600–2700 мге чейин), субальп жана альп шалбаалуу талаа, сейрек бетегелүү талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

 Шилтемелер 

Категория:Кыргызстандын тоолору
Адыр-Төр, тоо

Адыр Төр тоо — Борбордук Теңир тоонун түндүк-чыгышында. Сарыжаз суусунун алабындагы Семёнов жана Мушкетов мөңгүлөрүн бөлүп турат. Узундугу 34 км, туурасы 8 км. Орточо бийиктиги 4420 м, эң бийик жери 4657 м. Негизинен карбондун акиташ, сланес тектеринен турат. 

Рельеби асимметриалуу: түштүк капталы Адыр Төр суусу менен Мушкетов мөңгүсүн карай тигирээк, түндүгү Сарыжаз өрөөнүн карай жантайыңкы. Түндүк капталы мөңгүлүү, кыска өрөөндөр менен тилмеленген. Мөңгүлөрдүн жалпы айанты 49 км² . Тоо этегине бийик тоолуу шалбаалуу талаа (3100– 3500 м бийиктикте), андан жогору нибалдык ландшапт алкактары мүнөздүү.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Баткен облусунун тоолору
Айрыма тоосу

thumb|Айырма тоосу
Айрыма тоосу — Чаткал кырка тоосунун түштүк-чыгыш тармагы. Көгаласай (Сумсар), Кашкасуу жана Касансай сууларынын аралыгында түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 23 кмге созулуп жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 2800–3000 м, эң бийик жери 3374 м. Кыры тайпак, капталдары тик (35–40°), кыска кокту-колоттуу. Силурдун чөкмө (кумдук, сланес, акиташ теги) жана жанартоо (андезит-порпирит, диабаз, туп), дебондун доломит, кумдук, грабелит тектеринен түзүлгөн. Жарым чөл жана кургак талаа (1400–1500 м бийиктикке чейин), талаа жана шалбаалуу талаа (2300–2400 кмге чейин), андан жогору бадал-токойлуу-шалбаа менен жылаңач аскалуу нибалдык ландшапт алкактары мүнөздүү. Жайыт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория:Баткен облусунун тоолору
Барскоон суусу

Барскоон суусу — Жети-Өгүз районундагы суу. Узундугу 62 км, алабынын аянты 352 км2. Тескей Ала-Тоосунун орто бөлүгүндөгү Саралаташ ашуусунан (бийикт. 3684 м) башталып, Ысык-Көлгө куят. Жалпы узундугу 100 км ге жеткен 49 куймасы бар.

 Ирилери 
Дүңгүрөмө, Шаркырак, Атжайлоо, Жаңыкоргон, Керегеташ жана башка. Алабында жалпы аянты 0,48 км2 келген 9 көл, кооз шаркыратмалар бар. Алабынын жалпы аянтынын 10%ин мөңгү ээлейт. Май айында кирип, сентябрда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 4,07 м3/сек; эң көбү 55,8 м3/сек, эң азы 0,11 м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Барскон кыштагы жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтеме 
 Бизде өлүмгө алып келүүчү лаборатория ачканы жатышат! - Суперстан

Категория:Жети-Өгүз району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Тумар-2011
Байтактоо

БАЙТАКТОО – Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы. Баткен өрөөнүнүн түштүк тарабында кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 1600 –
1700 м, эң бийик жери 1936 м. Кыры тайпак, капталдары тик жана кыска. Бор мезгилинин кызыл түстүү конгломерат, кумдук, гипс, аки - таш тектеринен турат. Кургак талаа, жарым чөл ландшафтары басымдуу. Жайык капталдарына кайрак эгин айдалат; чөп чабынды жана жайыт катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

 Интернеттеги шилтемелер 

 

 
Категория:Баткен облусунун тоолору
Авлетим чокусу

Авлетим чокусу — Чаткал кырка тоосунун эң бийик жери. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 4503 м. Авлетим суусунун башатынан орун алган. Чоку негизинен жылаңач, түндүк капталында гана чакан мөңгү жатат. 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги шилтемелер 
 

Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Чокулар
Категория:Тумар-2011
Абшыр-Сай, өзөн

Абшыр-Сай (иран тилдеринде: 1) об/аб – суу, шир – сүт, кыргызча – сай; ак көбүктөнгөн суу; 2) обшир – шаркыратма; шаркыратмалуу сай) – Ош облусундагы суу.

Кара-Дарыянын алабында. Узундугу 62 км, алабынын аянты 230 км2. Кичи Алай кырка тоосунан башталат. Жогорку бөлүгүндө кууш жана терең капчыгай аркылуу агып, Найман кыштагынан кийин Фергана өрөөнүнө чыгат. Төмөнкү агымы Жылгынсай аталат. Ортоңку агымында Абшырсай шаркыратмасы, 89 чакан куймасы бар, ирилери: Маляран, Ширан жана башка. Жылдык орточо чыгымы 1,68 м3/сек; эң көбү 13,0 м3/сек, эң азы 0,51 м3/сек. Сугатка пайдалангандыктан Кара-Дарыяга жетпейт. Боюнда Көтөрмө, Найман кыштактары жайгашкан.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 АБШЫРСАЙ АСКА БЕТИНДЕГИ СҮРӨТТӨР 

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Ош облусу
Категория:Тумар-2011
Гавиан агын суусу

Гавиан агын суусу — Кадамжай районунда жайгашкан агын суу, Сох дарыясынын оң куймасы.

Гараты суусу кошулгандан кийин Сохко куят. Узундугу 33 км, алабынын аянты 237 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2900м. Суу куралуу облусуна кирет. Куруксай тоосунун түндүк капталынан агып түшөт. Жогорку бөлүгү кууш колот аркылуу агып, ортоңку бөлүгүндө Тескей тоосунан өткөндө өрөөнгө чыгат. Боюнда токой кездешет. Жылдык орточо чыгымы 1,90 м3/сек, эң көбү май–июнда, эң азы январь–февралда байкалат. Жээгинде Хайдаркен, Чечме, Ормош ж.б. кыштактар жайгашкан.Кобунчо сугатка пайдаланылат.

 Булактар 
 Кыргызстан географиясы, Бишкек 2004

Категория:Кадамжай району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Акбуура—турук капчыгайы

Акбуура—турук капчыгайы — Алай кырка тоосунун түндүк. капталындагы шаң шаар (каньон) сымал кууш капчыгай . Акбуурa (Турук) суусунун багыты бчатүштүктөн түндүккө (Кызыл чарба жа Алчалы кышнын аралыгында ) 4 0 – 45 кмге созулат. Таманынын жазы жери 2 –2 ,5 км, кууш жери 500–700 м, деңиз деңг. ортo. бийикт. 1900–2000 м. 
Капчыгай палеозойдун кумдук, акиташтеги , сланецжагранит, гран итдиоритин трузи я тектерин суу жеп.
 
Tилмеленүүсүнөн пайда болгон. Каньон формасында. Капчыгай аркылуу Чалкуйрук өрөөнү тарапка автoжолу өтөт. Тaманында бадалдуу токой кездешет.

 Адабият 
...

 Интернеттеги шилтемелер 
 
...

Категория:Кыргызстандын капчыгайлары‎
Категория:Ош облусу
Категория:Тумар-2011
Балгарт тоосу

БАЛГАРТ ТООСУ Тескей Ала - Тоодо, түндүгүнөн Үч эмчек, түштүгүнөн Буркан сууларынын өрөөндөрү менен чектешет. Жергиликтүү эл «Төнөктоо» деп да атайт. Узундугу 45 км, туурасы 8–10 км, орточо бийиктиги 4000 м. Генезистик тиби – горст-антиклиналь. Палеозойдун кумдук, акиташ тектеринен турат. Чыгыш бөлүгүндө байыркы муз менен жылмаланган тайпак чокулар бар. Батышка карай бийиктеп, тоо кырларында мөңгү жатат. Тескейи зоокалуу жана мөңгүлүү, майда суулар менен тилмеленген. Күнгөй бетинде төрлөр бар. Балгарт тоосуна альп шалбаасы, субнивалдык жана нивалдык ландшафттар мүнөздүү. 
 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

 Интернеттеги шилтемелер 

Категория:Баткен облусунун тоолору
Арчалы тоосу

Ачалы Тоосу – Балгарт өрөөнүнүнун түштүгундөгү тоо, Кичи Нарын суусунун алабында. Узундугу 28–30 км. Орточо бийиктиги 4000–4200 м, эңбийик жери 4412 м. Тоо бети аскалуу, чыгыш жагы (Айкөл, Жаманечки) бийик, батышы жапыз, структурасы боюнча Кап каташ кырка тоосу менен кошулат. Түзүлушү боюнча горстан тиклиналь. Негизинен гранит жана кумдук, акиташ тектеринен турат. Түндук бети мөңгүлүү. Тоо капталындарын ын этегинде талаа өсүмдүктөрү басымдуу.
 Клодонулган адабияттар 
1.Кыргызстандын географиясы.Б.,2004.

Categoru:Кыргызстан
Categoru:Кыргыз таануу
Categoru:География
Categoru:Тоо
Categoru:Тумар-2011
Ак-Суу өрөөнү

thumb|Ак-Суу өрөөнү.

Ак-Суу өрөөнү - Тескей Ала-Тоонун түндүк капталында. Аксуунун эки айрыгы — Алмалы (оң) жана Алтынарашан (сол)өзөндөрүнөн орун алган.Чыгышында Ичкежергез,Бууракан, батышында Каракол, Жыланды тоолору (Тескей Ала-Тоонун тармактары) жатат. УЗ. 60 км, туурасы 0,02–2,5 км, орт. бийикт. 2000–3900 м, капталдары тик (30–40°), айрыкча өрөөндүн оозу, Ортоктун эки жагы (Кептеш, Тайгак-таш) 60–70°, таманы кууш (20–50 м). Алмалынын башжагы (3500–4100 м) мөңгүлүү, зоолуу келип, тепши сымал; ортоңку бөлүгү (2400–3500 м) кенен, малга жайлуу; төмөн жагы (2100–2400 м) кууш капчыгай, Алмалы суусу чулу гранит тегин кесип, шар агат. Алтынарашан меридиан багытында жатат, баш жагы мөңгүлүү, мореналуу, ортоңку бөлүгү тепши сымал,аягы кууш (каньон), өрөөн эрозиянын на-тыйжасында пайда болгон; ал гранит, кумдук жанаа акиташ тектеринен турат. Климаты континенттик, июлдун орточо температурасы 13–14° С, январдыкы 7...—9° С. Жылдык жаан-чачыны 500–800 мм. Мөңгүлөрү: Кашка-Суу, Алтын-Арашан, Ашуу-Суу, Алмалы ж. б. Ири суулары: Алтынарашан, Алмалы; алардын куймалары: Ашуу-Cуу, Кашка-Cуу, Шаркыратма, Айланма. Өрөөндө боз, күрөң жана шалбаа топурактары басымдуу. Алтынарашандын төмөнкү жана ортоңку бөлүгү калың карагайлуу. Алмалыда карагай Ортоктун үстүнөн жогору карай 30–35 кмге созулат. Тескейи карагай черлүү; бадалдуу карагайдын арасында четин, шилби, терек, тал, итмурун өсөт. Арча, табылгы жана бадал Алмалынын эки бетин тең ээлейт. Өрөөндө карагайдын бийикт. 30–35 м, жоондугу 08– 1,5 мге жетет. Мындай чоң карагайлар Кыргызстандын башка аймактарында сейрек кездешет. Өрөөн кооз жана ысык булактар бар; малга жайлуу.

 Колдонулган адабияттар 
 "Кыргызстандын географиясы", Б.2004

Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:өрөөндөр
Ак-Буура суусу

Ак-Буура суусу – Кара-Суу жана Ноокат районунун аймактары аркылуу аккан суу, Кара-Дарыянын сол куймасы. Узундугу 136 км, алабынын аянты 2540 км2. Алай кырка тоосунун түндүк капталынан башталып, Ак-Буура капчыгайы аркылуу агат. Жогорку агымы Кичи Алай, ортоңкусу Турук деп аталат.

Ак-Буура Ош шаары аркылуу агып өтөт.

Куймалары: Челкилдек, Кырк-Кечүү, Талдыбулак, Кошмойнок (оң), Жиптиксуу, Чугам,Талдыбулак (сол). Апрелде кирип, сентябрда тартылат.

Жылдык орточо чыгымы 21,4 м3/сек; байкалган эң көбү – 331 м3/сек,эң азы – 6,25 м3/сек.

Негизинен сугатка пайдаланылат. Ош шаарын суу менен камсыз кылат. Боюнда Төлөйкөн, Турук, Папан жана башка кыштактар бар.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ноокат району
Категория:Кара-Суу району
Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Агатанманак, өрөөн

Агатанманак өрөөнү Алай кырка тоосунун чыгышында субмеридиан багытында созулуп жатат. Аянты 40км 2ден ашык. Узундугу 70 кмдей. Жеринин бети түштүк-чыгыштан түндүк-батышты карай жантайыңкы; дөңсөөлүү. Негизиненпалеозойдункарбонаттуу тоо тектеринен түзүлгөн. Кышы суук, жайы мелүүн. Жылдык жаан-чачыны 450–500 мм. Өрөөн аркылуу Агатанманак суусу (Мурдаштын бир курамы) агат. Токой (2300–2500 м), субальп (2500–3000 м) жана альп шалбаалуу талаа (3000–3600м) ландшафты басымдуу.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы.Мамлеккеттик тил, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Өрөөндөр
Категория:Ош облусу
Категория:Тумар-2011
Категория:Таажы-2012
Доңуз-Суу

Доңуз – Өзгөн районундагы суу, Жазынын оң куймасы.

Узундугу - 44 км, алабынын аянты - 192 км2. Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталынан башталат. Жогорку агымы Саз деп аталат. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2000 м. Терең капчыгай аркылуу агат. Алабы дээрлик суу куралуу облусуна кирет. 0дайчакан куймасы бар. Доңуз капчыгайдан өрөөнгө чыкканда Доңуз-Тоо кыштагы аркылуу агып, Жазы суусуна оң жактан куят. Жылдык орточо чыгымы 2,74 м3/сек, эң көбү майда, эң азы февралда байкалат. Сугатка пайдаланылат.

 Шилтеме 
 Кыргыз совет энциклопедиясы

Категория:Өзгөн району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:тумар-2011
Охна өрөөнү

Охна өрөөнү (тажикче оби-хона — Охна суусу мол жер) Кадамжай районунун аймагында, Алай кырка тоо суусунун батыш бөлүгүнүн түндүк этегинде. Узундугу 35 км, туурасы 13 кмге чейин. Түндүгүнөн Катыраң-тоо, чыгышынан Пурапимтоо, батышынан Катыраңбашы, Шиметоо, түштүгүнөн Шыбалытоо, Кардаган, Курсала тоолору менен чектешет. Өрөөндүн таманы деңиз деңгээлинен 1250 — 1600 метр бийиктикте жайгашып, чыгышты карай жантайыңкы. Түндүк жагындагы тоолордун капталдары тигирээк, түштүгүндөгүлөрүнүкү жантайыңкы, капчыгайлар бар. Климаты негизинен континенталдык, январдын ортосунда температурасы —3 .—10°С, июлдуку 15– 20 °С. Ири суусу Охна жана анын куймасы Пешкаут. Өрөөндө талаа (бетеге, түркстан ыраңы ж ана башка. б .) жана кургак талаа (шыбак, баялыш ж. б.) ландшафттары басымдуу. Капталдарында арча өсөт. Дыйканчылык менен жайытка пайдаланылат. Өрөөндөн Орозбеков атындагы кыштак орун алган. Охна өрөөнү аркылуу автомобиль жолу өтөт.

 Адабият 
Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2 

Категория: Баткен обласу
Арпатектир тоосу

Арпатектир тоосу — Талас Ала-Тоосунун түндүк тармагы. Түзашуу жана Желдисуу (Үчкошой суусунун сол куймалары) сууларынын аралыгында. Узундугу 25 кмдей. Орточо бийиктиги 2800 м, эң бийик жери 3564 м, тоонун түштүк-чыгыш бийик бөлүгү кырдуу-аскалуу, түндүк-батыш жапыз бөлүгү тайпак; байыркы денудациялык түздүктөрдүн калдыктары кездешет. түштүк-чыгыш капталы Үчкошой суусунун өрөөнүнө жантайыңкы түшөт, түндүк-батыш капталы тик жана кыска.

Тоо соңку рифейдин метаморфизмделген порфирлүү гранит, гранит-диорит, кварцтуу диорит интрузия тектеринен, Талас өрөөнүнө жантайган жапыз бөлүгү төртүнчүлүк мезгилинин (кум, чопо жана башкалар) тектеринен турат. Шалбаалуу талаа (2500 м бийиктикке чейин), бадалдуу шалбаа (2800 мге чейин), субальп жана альп шалбаасы (2800–3400 м), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт; чабынды жерлери бар.

 Булактар 

 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы. ISBN 9967-14-006-2
Категория:Кыргызстандын тоолору
Ак-Сай суусу (Aт-Башы)

Ак-Сай суусу — Ат-Башы районундагы суу, Какшаал дарыянын негизги түзүүчүсү. Ички Теңир-Тоодогу Ак-Сай өрөөнү аркылуу агат. Узундугу 96 км, алабынын аянты 7440 км2.

Ат-Башы кырка тоосунун түштүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, адегенде – Кең-Суу, оң тараптан Терек суулары кошулган соң, Ак-Сай деп аталат. Ак-Сай өрөөнү аркылуу чыгышка карай агып, Мүдүрүм жана Көк-Кыя суулары кошулуп, Какшаал суусун түзөт. 

Куймалары: Кызыл-Суу, Кошкараташ, Муздабас, Жолбогошту (сол), Терек, Текелик, Кулжабашы (оң). 

Нугу башынан аягына чейин дээрлик кенен (100–1000 м), суусу салаалап жай агат. Июль, август айларында кирип, сентябрдан тартыла баштайт. Жылдык орточо чыгымы 9,3 м3/сек; эң көбү – 20,5 м3/сек, эң азы – 3,26 м3/сек. Алабында жалпы аянты 120,9 км2 келген 93 мөңгү бар. Боюнда Тармалсаз кыштагы жайгашкан.

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004. ISBN 9967-14-006-2

Категория:Ат-Башы районунун суулары‎
Көкирим

thumb|Көкирим суу агымы.
Көкирим — Тогузторо өрөөнү менен аккан суу, Нарындын солкуймасы. Фергана тоо тизмегинин түндүк-чыгыш капталынан башталат. Узундугу 51км,алабынын аянты 1740 км2. Жогорку агымында кууш капчыгай менен чыгышка, андан кийин өрөөнү кеңейип, түндүк тарапка агат. Төмөн жагында салааларга бөлүнүп кетет. Негизинен кар (25%), мөңгү (20%) жана булак (51%)сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 22,6 м3/сек. Эң көп чыгымы июнда, азы февралда. Апрелде кире баштап, октябрда тартылат. Ири куймалары: Көгарт (50км), Үрүмбашы (40км), Кекиликбел (39 км)–оң; Казык (24 км), Байдамтал (21 км)–солкуймасы. Негизинен сугатка пайдалан ылат. Боюнда [Көкирим], Арал, Бирдик, Атай кыштагы жайгашкан.

Категория:Кыргызстандын суулары
Категория:Тумар-2011
Аламүдүн капчыгайы

thumb|Аламүдүн капчыгайы (2015).
thumb|333x333px
Аламүдүн капчыгайы — Кыргыз Ала-Тоосунун ортоңку бөлүгүнүн түндүк капталында Узуну 50 км, бийиктиги. 1000 4000 м. А. к. кууш, өтө терең (800–1000 м). Капчыгайдын башжагы үчайрыкка бөлүнөт, алар кошулуп, антропоген мезгилдеги муздук кеңейткен жайыгыраак (1,5 кмге чейин) төргө өтөт. А. к. улам төмөндөгөн сайын куушурулуп, туурасы 2550 миден ашпайт. Капталда рыжантык, кээде тик (30 60°). Чуң курчак өрөөнүндө алкымга айланат. Капчыгайдан Аламүдүн суусу агат.

Башжагын ашалбаалуу альп жасубальп, төмөн күбөлүгүнө бадалдуу шалбааландшафты мүнөздүү . Капчыгайда суу булактары чыгат. Ал жерге эс алуучу жана дарылануучу жай курулган. Чүй өрөөнүнө чыга беришинде Аламүдүн суу сактагычы курулган. А. к. негизинен жайыт жана туристти кaжай катары пайдаланылат.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги айрым шилтемелер 
 Аламүдүн капчыгайы 

Категория:Кыргызстандын капчыгайлары‎
Категория:Аламүдүн району
Категория:Тумар-2011
Айдаркен өрөөнү

thumb|Айдаркен өрөөнү
Айдаркен өрөөнү, Xайдаркен өрөөнү Түштүк Теңир-Тоодо; Сох суусунун алабында, Куруксай - Кулдук-Тоо жана Катыраң-Тоонун аралыгында 80 кмге созулуп жатат. Туурасы 510 км; деңиз деңгээлинен бийиктиги 1208-3000 м. Баш жагы Алаудин жана Таркол өрөөндөрүнөн турат. Тоо капталдары жайпагыраак, байыркы мореналар, тепши сымал өрөөндөр бар; төмөн жагы жайпак. Өрөөнгө тайпак жондор, түздүктөр мүнөздүү. Фундаменти палеозойдун чөкмө тектеринен туруп, айрым жерлерде жер бетине чыгып жатат. Палеоген-неогендин конгломерат, кумдук тектери неотектоникалык бүктөлүүгө дуушарланып, өрөөндүн чет жакаларында майда адырларды пайда кылат. Төртүнчүлүк мезгилинин борпоң чөкмөлөрү палеозойдун фундаментин жаап жатат. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы -6,4...-10°С, июлдуку 19-22°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 300-480 мм. Суулары: Сох, Таркол, Алаудин ж. б. Тоонун бозомук күрөң жана каралжын күрөң топурактары басымдуу. Өсүмдүктөрүнөн бетеге, шыбак, доңузсырты, жалбыз, өлөң, арча, төөкуйрук, түркстан чиеси, табылгы ж. б. өсөт. Айдаркен өрөөнү аркылуу Ош -Лейлек, Баткен - Палал жана Сох Риштан автомобиль жолдору өтөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Теңир-Тоо
Категория:Кыргызстандын географиясы‎
Категория:Өрөөндөр‎
Пирамида чокусу

Пирамида чокусу - Түркстан кырка тоосунда, Каравшин (Исфаранын сол куймасы) суусунун башынан орун алган. Бийиктиги 5509 м. Силурдун кумдук, сланец, гнейс тектеринен турат. Чокусу тик, аска-зоокалуу жана мөңгүлүү. Андан чыгыш, түштүк тарапка кыска тик капталдуу кырлар тарайт.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2
 Файл (pamir.pl)

Категория:Чокулар‎
Категория:Кыргызстандын тоолору‎
Категория:Тажикстан
Категория:Тумар-2011
Тоолук

Тоолук – Кетмен-Төбө өрөөнүндөгү суу, Нарындын оң куймасы. Узундугу 33 км, алабынын аянты 205 км2. Суусамыр кырка тоосунун түштүк капталынан башталып, жогорку агымында кууш өрөөн менен агат.

Ири куй малары: Алма суу, Зындан, Туздусуу (оң), Мазарсуу (сол). Негизинен мөңгү,кар,булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 3,6 м3/сек, эң көп чыгымы июнь–июлда (17,3 м3/сек), азы январь–февралда (0,96 м3/сек) байкалат. Апрелде кирип, сентябрда тартылат. Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Тоолук кыштык жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:Нарын дарыясы
Жаман-Даван агын суусу

Жаман–Даван - Тогуз-Торо районунундагы суу, Ала буганын оң куймасы.

Узундугу - 64 км, ал абынын аянты - 335 км2. Жаман-Тоонун түндүк капталынан башталып, жогорку агымында Сырткашка-Суу аталып, Туура-суу кошулгандан кийин Жаман-Даван аталат да, кууш өрөөн аркылуу түндүктү карай агат. Ортоңку жана төмөнкү агымында өрөөнү кеңейип, саздуу келет. Жылдык орточо чыгымы 2,6–3,5 м3/сек, эң көбү июнь–июлда, азыфевраль–мартта байкалат. Апрель–сентябрда кирип, октябрь–мартта тартылат. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Сугатка пайдаланылат.

 Булактар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек 2004, ISBN 9967-14-006-2

Категория:Тогуз-Торо району
Категория:Кыргызстандын суулары‎
Категория:тумар-2011
Ат-Башы капчыгайы

Ат-Башы капчыгайы - Ат-Башы өрөөнүнүн түндүк батышындагы Кошойдун Кара тоосунунун чыгыш бөлүгүн түштүктөн түндүккө кесип өткөн кууш капчыгай. Абсолюттук бийиктиги 1860–1900 м. Узундугу 6 км, туурасы 20–150 м. Капталдары бийик (200–400м), кууш жана тик (50–60°). Капчыгайдын түштүк бөлүгү бир аз жайык, шагыл таш эшилмелери көп. Түндүк тарабы кууш. Ал аркылуу Ат-Башы суусу агат. Антецеденттик типке кирет. Палеозой заманынын кристаллдуу чулу тоо тектеринен турат, түштүк бөлүгүндө палеоген менен еогенд инконгломерат жана кумдук чөкмө тоо тектери жатат. Капталындагы күнөстүү майда торпуларда чөл жана жарым чөл өсүмдүктөрү өсөт. Капчыгайда Ат-Башы ГЭСи (40 миң кВтс) курулган.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстандын географиясы, Бишкек-2004. ISBN 9967-14-006-2

 Интернеттеги айрым шилтемелер 
Категория:Капчыгайларлар
Категория:Нарын облусу
Торкен

Торкен — Торкен (туурасы Төркен)–Кетментөбө өрөөнүндөгү суу, Нарындын оң куймасы. Узундугу 43км, алабынын аянты 664 км2. Суусамыр кырка тоосунун түштүк капталындагы көлдөн башталат. Жогорку агымында Чоң Музтөр жана Кошмузтөр, ортоңку агымында Капчыгай деп аталат. Куймалары: Борду-Кыя, Белалды (сол), Чоң Кемпирөлдү (оң). Негизинен кар, булак сууларынан куралат. Жылдык о рточо чыгымы 7,8 м 3 / сек . Эң көп агымы 53,8 м3/сек (май), азы 1,52 м3/сек (январь). Апрелде кире баштап, сентябрда тартылат.Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Борду-кыя, Совет айылында жайгашкан.

 Колдонулган адабияттар 
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргызстандын географиясы ISBN 9967-14-006-2

Категория:Кыргызстандын суулары‎