Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Флуоресценция

Флуоресценция (биринчи жолу Флуоресценция байкалган флюорит минералынын атынан жана лат. escent ― начар аракетти билдирүүчү суффикс) — кыска убакытта (~10-8сек) өчүүчү люминесценция. Дүүлүгүү энергиясын кайрадан түзүү механизми боюнча флуоресценция спонтандык люминесценция болот, ошондуктан анын узактыгы энергиянын дүүлүккөн деңгээлинде болуу убактысы менен аныкталат.

Флуоресценция газдардын атомдорунда жана молекулаларында байкалат. Көпчүлүк органикалык заттар, суюк жана катуу эритмелерде, о. эле кристалл абалда, флуоресценцияга ээ болот. Флуоресценция спектрлери, анын поляризациясы жана кинетикасы люминесценция борборлорунун же молекулалардын симметриясына жана түзүлүшүнө, алардын өз ара аракеттешүүсүнүн мүнөзүнө, эритменин концентрациясына көзкаранды. Ошондуктан флуоресценциянын жардамы менен заттардын түзүлүшү жана анда жүргөн физикалык процесстер изилденет. Флуоресценция люминесценттик анализде, сцинтилляция санагычтарында, дефектоскопияда, микробиологияда, медицинада, биофизикада ж. б. пайдаланылат.

Булактар

 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Флюксметр

Флюксметр (лат. Fluxus – агым жана гр. Metreo – өлчөймүн, ченеймин) – өлчөөчү катушкада индукцияланган ЭКК боюнча магнит агымынын өзгөрүшүн аныктоочу магнит-электрдик же фотоэлектрдик курал. 

Магнит-электрдик Флюксметр магнит-электрдик ченөөчү механизминин кыймылдуу бөлүгү–жеңил рамка каалаган абалда теңсалмактуулукта болгон ченөөчү аспап. Фотоэлектрдик Флюксметр өлчөөчү катушкага туташтырылган кыймылдуу рамкасында күзгүсү бар магнит-электрдик гальванометр. Магнит-электрдик Флюксметрге караганда фотоэлектрдик Флюксметрдин сезгичтиги жогору болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фондук нурлануулар

Фондук нурлануулар – начар жарыктанган галактикалык эмес булактан тегиз фонду пайда кылып түшкөн нурлануу. 

Бул нурлануу 60 см ден 0,6 мм ге чейинки толкун узундуктагы диапазондо келет. Бул нурлануунун негизги касиети болуп, анын спектриндеги энергияларды бөлүштүрүү, температурасы 2,7К болгон абсолюттук кара нерсенин спектринде энергияларды бөлүш-түрүүгө окшоштугу эсептелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Формфактор

Формфактор – атомдун, атомдун ядросунун же элементардык бөлүкчөлөрдүн ичинде электр зарядынын же магниттик моменттин бөлүштүрүлүүсүн мүнөздөгөн электр-магниттик функция. 

Бул бөлүштү-рүүнүн мүнөзү (анын өлчөмү жана тыгыздыгы) берилген системаны түзгөн бөлүкчөлөрдүн тиби жана алардын өз ара аракеттешүүсү аркылуу аныкталат. Атомдун Формфактору андагы электрондордун бөлүштүрүүсү аркылуу аныкталат жана бул бөлүштүрүүнүн орточо радиусу 10-8 см. Атомдун ядросунун Формфактору негизинен ядродогу нуклондордун бөлүштүрүүсү аркылуу аныкталат жана анын орточо радиусу ~10-12 см. Учурдагы көзкараш боюнча адрондордун Формфактору алардын ичиндеги «түстүү» кварктардын бөлүштүрүүсү аркылуу аныкталат жана чоңдугу ~10-13 см болгон «түстү» кармоо радиусу менен мүнөздөлөт.

Экспериментте Ф. тиешелүү объект-терден электрондордун (же мюондордун) серпилгичтүү чачыроосу аркылуу ченелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фосфен

Фосфен (гр. Phos – жарык жана phaino – көрсөтөм, билгизем) – жарык көзгө таасир этпегенде деле адамда көрүү сезиминин (түстүү тактардын, фигуралардын) пайда болушу. 

Фосфен өз алдынча жана жабылган көздү кокустан басканда, психотроптуу каражаттар менен борбордук нерв системасына химиялык таасир бергенде, чекеге коюлган электроддор аркылуу көздүн торчосун дүүлүктүргөндө пайда болушу мүмкүн. Мээнин көрүү борборлору дүүлүккөндө адам айланасындагыларды көрбөй, кароо багыты боюнча которулуп кыймылдаган гана жарык тактарын көрөт. Тубаса сокурлар көрбөйт, ал эми көзү көрбөй калгандарда аны дүүлүктүрсө болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фосфоресценция

Фосфоресценция (гр. posphoros ― жарык ташуучу, латынча escent — начар аракетти билдирүүчү суффикс) — флуоресценциядан айырмаланып, дүүлүктүрүү таасири токтогондон кийин да бир далай убакытта созулган люминесценция. 

Фосфоресценция жана флуоресценция деп люминесценцияны шарттуу түрдө гана бөлүүгө болот. Фосфоресценция бир нече сааттан жана суткадан бир нече айга созулушу мүмкүн. Фосфоресценцияны кристаллофосфорлор, органикалык люминофорлор жана суюктуктар берет.

Булактар

 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фосфороскоп

Фосфороскоп – фосфоресценция узактыгын ченөөчү жана анын өчүү законун аныктоочу курал.

Бир дискалуу Фосфороскоп изилденүүчү зат айлануучу дисканын четине коюлуп, анын белгилүү ичке бөлүгү дүүлүктүрүлөт. Дүүлүккөн жеринен ар кандай бурчтук аралыктарда жаркыраган жерлеринин интенсивдүүлүгүн ченөө аркылуу фосфоресценциянын өчүү закону аныкталат.

Эки дискалуу Фосфороскоп люминесценция берген зат бир окко орнотулган оюктары бар эки дисканын арасына жайгаштырылат. Дисканын оюктары бири бирине карата белгилүү бурчка жылыштырылган болот, люминофор биринчи дисканын оюгуна каршы жайгаштырылып, анын берген жарыгы экинчи дисканын оюгунан каралат. Дисканын оюктарынын арасындагы бурчту жана дисканын айлануу ылдамдыгын өзгөртүү аркылуу, дүүлүктүрүү токтогондон баштап ар түрдүү убакыт аралыгындагы жаркыроонун интенсивдүүлүгүн өлчөөгө болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фотометр

Фотометр – бир же бир нече чоңдуктарды өлчөөчү курал. 

Фотометр нурлануунун агымын мейкиндикте бөлүп алат жана аны кабылдагыч аркылуу берилген спектр сезгичтиги менен каттайт. Фотометрдин оптикалык блогу Ф. бөркү деп аталып, анда линза, жарык чачыратма пластинка, жарык начарлаткыч, жарык чыпка, диафрагма жана нурланууну кабылдагыч болот. Визуалдуу Ф-де эки талаанын жаркырактыгы көз менен салыштырылат. Импульстуу Фотометрде ЦЭМ, осциллограф тибиндеги каттоочу түзүлүш колдонулат. Заттардын эритмелеринин өткөрүү коэффициентин өлчөөчү Фотометр химиялык калориметр, ал эми объектинин түсүн өлчөөчү Фотометр үч түстүү калориметр деп аталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фотоөткөргүчтүк

Фотоөткөргүчтүк – электр-магниттик нурлануунун аракетинен заттын электр өткөргүчтүгүнүн көбөйүшү. 

Электр-магнит нурун жутуунун натыйжасында жарым өткөргүчтөгү жана диэлектриктеги электрондордун энергиялык денгээлине жайгашуусунун өзгөрүшүнөн Фотоөткөргүчтүк пайда болот. Фотоөткөргүчтүктүн бир нече түрү бар. Жарыктын таасиринен токту пайда кылуучу заряддардын (электрон ж.б.) концентрациясынын көбөйүшү концентрациялык Фотоөткөргүчтүк деп аталат. Ал бир нече процесстин натыйжасында пайда болот; жарык фотону электрондорду валенттүү зонадан өткөргүчтүк зонага которот, мында бир убакта өткөргүчтүк электрондор жана көңдөй сандары көбөйөт (өздүк Фотоөткөргүчтүк); толтурулган зонадан электрондор бош кошундулуу деңгээлге которулат да, көңдөйлөрдүн саны көбөйөт (көңдөй, кошундулуу Фотоөткөргүчтүк); электрондор кошунду деңгээлден өткөргүчтүк зонага которулат (электрон кошундулуу Фотоөткөргүчтүк).Токту пайда кылуучу заряддын концентрациясынын өзгөрүшүнөн башка алардын кыймылдуулугунун көбөйүшүнөн шартталган Фотоөткөргүчтүк болот. Металл эмес бардык катуу заттар аздыр-көптүр Фотоөткөргүчтүк касиетине ээ. Фотоөткөргүчтүктүү изилдөө – катуу нерселердин касиеттерин изилдөөнүн натыйжалуу ыкмасы. Фоторезистордун жана нур кабылдагычтын иштөө принциби Фотоөткөргүчтүк кубулушуна негизделген.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фотосерпилгичтик

Фотосерпилгичтик – фотоэластика эффектиси, пьезооптика эффектиси − алгачкы оптикалык изотроптуу катуу нерсени деформациялаганда анда оптикалык анизотропиянын жана нурдун экиге сынышынын пайда болушу. 

Мындай нерсени бир тарапка созгондо же кысканда ал оптикалык бир октуу кристалл касиетине ээ болуп, анын оптикалык огу созуунун же кысуунун багытына туура келет. Кадимки жана кадимки эмес нурлардын оптикалык окко перпендикуляр багытта сынуу көрсөткүчтөрүнүн айырмасы n0−ne=kδ болот, мында δ – нормаль, механикалык чыңалуу; k – үлгүнүн материалына көзкаранды пропорциялаштык коэффициенти. Техникада кеңири колдонулуучу механикалык чыңалууну изилдөөнүн оптикалык ыкмасы Ф. кубулушуна негизделген.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фотохромдуу материалдар

Фотохромдуу материалдар – жарык сезгич заттар; алардагы фотохромизм кубулуштары ЭЭМдин эсинин оперативдүү системалары, голография ж. б. да оптикалык сигналдарды жана сүрөттөлүштөрдү каттоодо пайдаланылат (1960-жылдар). 

Ал чечүү жөндөмү өтө жогору, тез аракет этүүсү, кайра-кайра пайдаланууга, маалыматты 10-6 секунддан бир топ жылга чейин сактоого боло тургандыгы ж. б. менен айырмаланат. Ф. м. жарыктаныш өзгөргөндө жарыктын өтүшү өзгөрө турган көзайнектерде жана оптикалык жапкычтарда (затвор) да колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фотохромизм

Фотохромизм – заттын оптикалык нурлануу (ультракызгылт-көк, көрүнгөн жарык жана инфракызыл) таасиринен кайрадан мурунку түсүнө келүү же түсүн өзгөртүү жөндөмү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фото-ЭКК

Фото-ЭКК (фотоэлектр кыймылдаткыч күчү) – жарым өткөргүчтө электр-магниттик нурлануу (фотондор) жутулганда пайда болуучу электр кыймылдаткыч күч (фотовольталык эффект). 

Фото-ЭКК заряд алып жүргүчтү дүүлүгүүчү (генерациялануучу) нурлануу менен мейкиндиктик ажыратууга шартталган. Бир типтүү жарым өткөргүчтө диффузиялык Фото-ЭКК, бир тектүү эмес жарым өткөргүчтө вентилдик Фото пайда болот. Гетеро- өтүштө жана p-n өтүштө пайда болгон Фото-ЭКК өзгөчө маанилүү. Ал фотовольталык жана күн элементтеринде пайдаланылат. Фото-ЭКК бир тектүү жарым өткөргүчтө аны бир мезгилде бир октуу кысуу жана жарыктандырууда да (фотопьезоэлектрдик эффект) пайда болушу мүмкүн. Б.И.Давыдов 1937-ж., эгер фото алып жүргүч-төрдүн энергиясы башка заряд алып жүргүчтөрдүн энергиясынан байкаларлык айырмаланса, негизги заряд алып жүргүчтөрдү гана дүүлүктүрүүдө да Ф.-ЭКК пайда болушу мүмкүн экендигин аныктаган. Жарык басымынын Фото-ЭКК кубаттуулукту жана лазердин нурлануу импульсун өлчөөгө арналган тез аракет этүүчү нурланууну кабыл алгычтарда колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фотоэлектрондук көбөйткүч

Фотоэлектрондук көбөйткүч – фотоэлектрондук жана экинчи электрондук эмиссияларга негизделген начар жарык сигналдарын электр сигналдарына өзгөртүүчү курал. 

Фотокатоддон, бир нече (15−20) электроддон жана коллектордон турат. Ар бир диоддогу чыңалуу алдында турганына караганда 50−100Вко жогору. Фотокатодго түшкөн жарык андан электрондорду бөлүп чыгарат. Бул диодго түшүп, экинчи электрондук эмиссия кубулушунун негизинде көбөйтүлөт. Электрондук окту көбөйтүү коэффициенти k = σ″ (мында n –диоддун саны). Анын саны 109−1011 .

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фотоэлектрондуу эмиссия

Фотоэлектрондуу эмиссия (сырткы фотоэффект) – катуу заттардын же суюктуктардын электр-магниттик нурлардын (фотондордун) таасиринен электрондорду вакуумга же башка чөйрөгө бөлүп чыгарышы. 

Фотоэлектрондуу эмиссиянын негизги законченемдери: 1) бөлүнүп чыккан электрондордун саны нурлануунун интенсивдүүлүгүнө түз пропорциялаш; 2) ар бир зат үчүн бетинин абалына жана температурасына (T=0°K) жараша эң кичине жыштыкта (же эң чоң толкун узундугунда) Фотоэлектрондуу эмиссия пайда болбогон чек болот; 3) фотоэлектрондордун эң чоң кинетикалык энергиясы нурлардын жыштыгына жараша сызыктуу өсөт жана анын интенсивдүүлүгүнө көзкаранды болбойт. Фотоэлектрондуу эмиссия төмөнкүдөй удаалаш үч процесстин натыйжасы болуп эсептелет: фотондун жутулушу жана жогорку энергиялуу электрондун пайда болушу; бул электрондун беттеги кыймылы. Бул учурда энергиянын бир бөлүгү чачырап жок болушу мүмкүн; бөлүнүш чегиндеги бет аркылуу электрондун башка чөйрөгө өтүшү. Фотоэлектрондуу эмиссия нын сандык мүнөздөмөсү болуп кванттык чыгыш эсептелет. Ал нерсенин бетине түшкөн бир фотонго туура келүүчү учуп чыккан электрондордун санына барабар. Фотоэлектрондуу эмиссия заттардын энергетикалык түзүлүшүн изилдөөдө автоматика куралдарында (фотоэлемент), инфракызыл техникада ж. б. пайдаланылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фотоядролук реакциялар

Фотоядролук реакциялар, ядролук фотоэффект – атом ядролордун р протондорду, n нейтрондорду же кыйла татаал бөлүкчөлөрдү бөлүп чыгаруу менен γ-кванттарды жутушу. (γ, р) жана (γ, n) Ф. р-ы дээрлик толук изилденген. 

Атомдун ядросунан протонду же нейтронду (нуклонду) бөлүп алышы үчүн γ-кванттын энергиясы ядродогу нуклондордун байланыш энергиясынан көп болууга тийиш, к. Ядро реакциялары.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Франк–Герц тажрыйбасы

Франк–Герц тажрыйбасы – атомдун ички энергиясы дискреттүү мааниге ээ болушун далилдеген тажрыйба. 

Бул тажрыйбаны 1913-ж. Ж. Франк жана Г. Герц алгачкылардан болуп жүргүзгөн.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фраунгофер сызыктары

Фраунгофер сызыктары – Күндүн спектриндеги жутуу сызыктары. 

1802-ж. У.Волластон бул сызыктарды биринчи байкаган, ал эми 1814-ж. Й. Фраунгофер бул сызыктардын көбүн ачып, толук сүрөттөп жазган; бул сызыктардын пайда болушун Р.Кирхгоф туура түшүнгөн. Күн спектринин ультракызгылт-көк чегинен баштап инфракызыл чегине чейин 20 миңден ашык сызыктар табылган. Алардын көпчүлүгү белгилүү химиялык элементтерге туура келет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Френель зонасы

Френель зонасы – толкун дифракциясын аныктоодо толкун беттерине ажыроочу участка. 

Френель зонасы улам кийинки ар бир зонадан алысташы байкоо жүргүзүлүүчү чекиттен толкун узундугунун жарымынчалык көп болгудай тандап алынат. Френель зонасы ыкмасы толкун дифракциясы жөнүндөгү маселелерди кароодо колдонулат. Бул ыкма оптикада гана эмес, радио жана үн толкундарынын жаратылышын үйрөнүүдө да колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Френель формуласы

Френель формуласы – тегиздиктеги монохромдуу бир тектүү эки чөйрөгө бөлүнгөн кыймылсыз жалпак чекке түшкөн учурда пайда болуучу чагылган жана сынган тегиз толкундун амплитудасын, фазасын жана поляризациясын аныктайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Френель эллипсоиди

Френель эллипсоиди ⎯ крис-таллдын чекиттик булагынан таралуучу жарык толкунунун бетине туура келүүчү эллипсоид. 

Френель эллипсоидинин окторунун узундугу кристаллдагы негизги жарык нурларынын ылдамдыгынын маанилерине пропорциялуу. Френель эллипсоиди: εx ⋅ x2 + εy ⋅⋅ y2 + εz ⋅ z2 = 1 теңдемеси менен жазылат, мында εx εy εz – кристаллдын негизги октору боюнча диэлектрдик өткөрүм-дүүлүк мааниси. Френель эллипсоиди каалаган багытта жарыктын нур ылдамдыгын аныктоого жардам берет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Category:Физика
Фруд маятниги

Фруд маятниги (сүрүлмө маятник) – автоматтык термелүүчү механикалык системалардын жөнөкөй түрү. 

Ал физикалык маятниктен, муфтадан, айлануучу октон турат. Айлануучу октун бурчтук ылдамдыгы дайыма маятниктин бурчтук ылдамдыгынан чоң. Мында маятник муфтага өз ара жылгыс бекитилип, маятникке аракет этүүчү сүрүлүү күчүнүн моменти бирдей багытталат. Ал маятник менен ок карама-каршы жакка бурулганда кыймылды токтотот. Ал эми экөө бир багытта кыймылдаса, ылдамдануу пайда болот. Термелүүнүн кандайдыр бир моментинде ылдамдануу көбөйүп, термелүүнүн өздүк дүүлүгүүсү пайда болот. Белгилүү бир шарттарда бул автотермелүүгө өтөт. Маятникти У.Фруд жасаган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фурье саны

Фурье саны ⎯ туруксуз жылуулук процесстердин окшоштук критерийлеринин бири. 

Чөйрөдөгү жылуулук шартынын өзгөрүү ылдамдыгы менен каралып жаткан системанын (нерсенин) ички температура талаасынын кайра түзүлүш ылдамдыгынын катышын мүнөздөйт. Фурье саны F0=αt0/2, мында α=λ/ρс – температура өткөрүмдүүлүк коэффициенти, λ – жылуулук өткөргүчтүк, ρ – тыгыздык, c – салыштырма жылуулук сыйымдуулук, – нерсеге мүнөздүү сызыктуу өлчөм, t –сырткы чөйрөнүн өзгөрүшүнүн мүнөздүү убактысы. Фурье саны жылуулук процесстердин гомохрондуулугунун критерийи болуп саналат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фурье спектрометриясы

Фурье спектрометриясы – ар бир спектрге белгилүү түрдөгү интерферограмма туура келет. 

Кээ бир учурларда интерферограмма аркылуу спектрди түздөн-түз аныктоого болот, бирок көпчүлүк учурларда интерферограмманы спектрге өзгөртүү үчүн ага гармоникалык талдоо жүргүзүү зарыл. Бул үчүн интерферограмма, нурлануу интенсивдүүлүгүнүн дискреттүү маанилерине туура келген сандардын тизмеги катарында жазылып, компьютердин эсине киргизилет, ал Фурье өзгөртүүсүн колдонуп, спектрдин татаалдыгына жана тизмектеги маанилердин санына жараша бир нече секундадан бир нече саатка чейин спектрди эсептейт.

Ушу операцияларды аткаруучу аппаратуралардын комплекси Фурье-спектрометри (ФС) деп аталат. Ага эки нурлуу интерферометрден тышкары жарыктанткыч, нурланууну кабылдагыч, нурлардын жүрүш айырмасын эсептөө системасы, күчөткүч, аналогдуу цифралык өзгөрткүч жана куралда же эсептөөчү борбордо орнотулган компьютер кирет. Фурье спектрометриясында спектр татаал алынганы м-н, башка спектралдык куралдардан артыкчылыгы, анын жардамы менен бир эле убакытта бардык спектрди каттоого болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Фемилюминесценция анализи

Фемилюминесценция анализи – хемилюминесценция боюнча заттын курамын (сейрегирээк сапатын) анализдөөчү ыкмалардын жыйындысы; люминесценциялык анализдин айрым учуру. 

Эритмелерди анализдөөдө андагы болгон хемилюминесценцияны күчөткөн же начарланткан, аныктала турган заттардын хемилюминесценттик реакциясы (мис., кээ бир органикалык заттардын кычкылданышы) колдонулат. Хемилюминесценция түздөн-түз байкалат жана фотографиялык электрдик түзүлүштөрдүн жардамы менен да катталат. Х. а-нин жардамы менен суутек өтө кычкылынын, спирттердин, кээ бир уулуу заттардын, глюкозанын, кээ бир металлдардын курамы, о. эле абада азот жана күкүрт кычкылынын болушу аныкталат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Хаббл турактуулугу

Хаббл турактуулугу – окумуштуу Э.Хаббл тарабынан аныкталган пропорциялаштык коэффициенти. 

Хаббл 1929-ж. галактиканын ылдамдыгы аларга чейинки аралыкка түз пропорциялаштыкта өсө тургандыгын аныктаган. ϑr=Hr, мында аралык (r) мегапарсек менен туюнтулат, ал эми H пропорциялаштык коэффициенти Х. т. деп аталат. Х. т-н H=50-55км/(сек⋅Мпк) барабар.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Циклдик ылдамдаткычтар

Циклдик ылдамдаткычтар — заряддалган бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычтары, аларда башкаруучу (алып жүрүүчү) магнит талаасынын натыйжасында, бөлүкчөлөр бир эле ылдамдануучу аралыкты көп жолу басып өтүп, айлана же спиралга жакын орбита боюнча кыймылдашат.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Циклотрон

thumb|Вашингтон Университетинин Циклотрону. Бул циклотрон протон нурларын пайда кылат. Бул нур рак оорусун дарылоодо колдонулган нейтрон нурларын өндүрүү үчүн колдонулушу мүмкүн. Экинчиси — рак оорусун дарылоодо колдонулган радионуклиддерди өндүрүү.
Циклотрон – заряддалган оор бөлүкчөлөрдү (протондорду, иондорду) ылдамдатуучу циклдик резонанстык ылдамдаткыч. 

Циклотрондо башкаруучу магнит талаасы да, ылдамдатуучу электр талаасынын жыштыгы да, убакыттын өтүшү менен өзгөрбөй, турактуу болот. Циклотронду амер. физик Э.Лоуренс 1930-ж. ойлоп тапкан. Консерва банкасынын жарымындай (аны дуанта дешет) түспөлдөгү, вакуумда жайланышкан, электроддордун арасына бөлүкчөлөр учуп киргенде электр талаасынын таасиринин натыйжасында ылдамдатылып, жандырылган спираль түрүндөгү траектория боюнча кыймылдашат. Ц-до протондор 10–20 МэВко чейин ылдамдатылат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Циклотрон нурлануусу

Циклотрон нурлануусу (магнит-тормоздуу нурлануу) – айлана же спираль боюнча магнит талаасында кыймылдаган заряддалган бөлүкчөнүн электр-магниттик нурлануусу. 

Синхротрондук нурлануудан айырмаланып Циклотрон нурлануусу релятивисттик эмес ылдамдык менен кыймылдаган бөлүк-чөлөрдүн магнит-тормоздуу нурлануусу болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика