Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Молекулалык орбиталдар методу

Молекулалык орбиталдар методу кванттык химияда мол-нын энергиясын жана электрондук структурасын аныктоо үчүн колдонулат. Алар бир мол-лык орбитал (МО), ядролор жана калган электронун орточо талаасындагы абалын көрсөткөн бир электрон жакындатылуусуна негизделген. Электрондор орточо талаасынын потенциал

 ж-а МО вариациялык метод менен аныктоого болот. Талаанын потенциалы МО. көз-каранды болгондуктан, кээ бир учурда МО методу өз алдынча макулдашылган талаа (ССП) деп аталат. Шредингер теңдемесин чыгарууда МО эреже катары, атомдук орбиталдар сызыктуу комбинациясы (МО АОСК жакындатылышы) түрүндө каралат, ошондуктан МО жана мол-нын энергиясын эсептөө алгебралык теңдемелер системасын чыгарууга алып келет. Мол-нын толкундук функциясын МО методунун ар түрдүү модификацияларына туура келген формаларда көрсөтүүгө болот. Хартринин методунда мол-нын толкундук функциясы мол-лык спин-орбиталдын көбөйтүндүсү, ал эми Хартри-Фок методу боюнча Слэтер детерминантынын сызыктуу комбинациясы катарында аныкталат. Толкундук функциянын формасы мол-нын электрондук абалын, электрондук конфигурациянын жардамынын негизинде классификациялоого мүмкүндүк берет. Мол-нын негизги абалына, эреже катары, орбиталдык энергиясы төмөн болгон МО максималдуу толгон конфигурациясы туура келет. МО методу боюнча химимялык  байланыш, атомдук же гибриддик орбиталдар жабылышы менен аныкталган. Кванттык химиянын көпчүлүк жарым эмпирикалык жана эмпирикалык эмес методдору МО методуна негизделген. МО методу түшүнүктөрү химимялык  байланыш жана реакцияга жөндөмдүүлүк теорияларында, мол-лык спектроскопияда колдонулат. МО методу 1927-32-ж.ж. Ф.Хунд, Р.Маликен, Д.Р.Харти, Дж.Слэтер, В.А.Фок ж.б. тарабынан иштелип чыккан. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молекулалык формула

Молекулалык формула – зат бир мол-сындагы ар бир элемент чыныгы санын көрсөтүүчү химимялык  формула. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молекула айлануусу

Молекула айлануусу — классикалык механикадагы айлануу кыймылы менен салыштырууга мүмкүн болгон, квантталган кыймыл түрү. Мол-нын айлануусун сүрөттөө үчүн, жакындатылган түрдө бекем байланышкан чекиттик массалар модели колдонулат. Мол-нын оордук борборунда кесилишкен, өз ара перпендикуляр болгон, айлануунун үч негизги А. В. С, огу болот. Бул окто мол-нын салыштырмалуу айлануусу үч негизги инерция моменттери 1А, 1В, 1С менен мүнөздөлөт. Сфералуу, эки атомдуу жана сызыктуу мол-лар үчүн бардык инерция моменттери бирдей же бир негизги инерция моменти нөлгө барабар, ал эми эки инерция моменти бири бирине барабар болот. Мындай мол-р айлануу энергиясы (Еай) Төмөнкү закон менен квантталат:

h2

E = ——J(J+1)= hcBJ(J+1);

8p2IB

h2

B= ——— — айлануу туруктуулугу,

8p2cIB

см-1 ; J — айлануу кванттык саны, с — жарыктын ылдамдыгы.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молекула симметриясы

Молекула симметриясы – кандайдыр бир операциялар жыйындысынын негизинде мол-нын өзүнөн-өзү дал келиши менен аныкталышы. Мол-лык симметрия операциялары: мол-нын тегиздикте чагылышы. Бул симметрия операцияларына төмөнкүдөй симметрия элементтери туура келет: 5-катардагы симметрия огу, мол. аркылуу жүргүзүлгөн октун тегерегинде 360о бурчка мол. айланганда анын бөлүктөрү бири-бири менен п-жолу дал келген ок. Симметрия тегиздиги, мол. аркылуу тегиздик жүргүзүлгөндө аны кандайдыр бир бөлүгү анын экинчи бөлүгүнүн күзгүдөгү сүрөттөлүшүн берген тегиздик. Симметрия борбору чагылганда мол. өзгөрүлбөгөн чекит, 5-катардагы күзгүлүү-айлануу симметриясынын огу. Симметриялуу мол. законченемдүү кайталануучу бирдей бөлүктөн турат. Мисалы, суу мол-сы эки симметрия тегиздигине жана 2-катардагы бир симметрия огуна ээ.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молекула тең салмактуулук конфигурациясы

Молекула тең салмактуулук конфигурациясы – молекула потенциалдык энергиясынын минимум маанисине туура келген мейкиндикте ат. ядронунун салыштырмалуу орун алышы. Эки атомдуу М. т. к. ат. ядролор ортосундагы аралык менен мүнөздөлөт. Көп атомдуу мол-лар конфигурациясын аныктоо үчүн: байланыш узундугу, валенттик бурч, ички айлануу бурчу колдонулат. Мол-а геометриялык конфигурациясын аныктаган параметрлер саны, ошол мол-ны түзгөн атомдор санына жана молекула түзүлүшүнө көз каранды. Мол-а параметрин рентген структуралык анализ, электронография, микротолкундуу спектроскопия, нейтронография жана башка методдор менен аныктоого болот.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молекуланын термелүүсү

Молекуланын термелүүсү — классикалык механикадагы термелүүгө салыштырууга мүмкүн болгон молекула атомдору ядросунун квантталган кыймылынын түрү. Жөнөкөйлөтүлгөн түрдө эки атомдуу мол-ын термелүүсү гармоникалык осциллятор катарында каралат. Классикалык мех. боюнча гармоникалык термелүү жыштыгы

— күчтүк турактуулук;

— мол-нын келтирилген массасы; m1, m — атомдор ядролору массасы. Кванттык механика көз карашы боюнча гармоникалык осциллятор бири биринен бирдей аралыкта орун алган, термелүүнүн энергиялык деңгээлинен турат:

Еv = h u(v + 1/2), v = 0, 1, 2, ... — термелүүнүн кванттык саны. Эгерде термелүү гармоникалык законго баш ийбесе, анда термелүү энергиясы төмөнкү теңдеме менен аныкталат:

Еv = h[ u(v + 1/2) - c(v + 1/2)]2, c — ангармоникалуулуктун коэффициенти.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молекула электрондук абалы

Молекула электрондук абалы – молекуладагы электрондун ар түрдүү мүнөздөгү кыймылына негизделген энергетикалык кванттык абалы. Эң аз энергияга ээ болгон абал негизги электрондук абал, ал эми калган абалдары дүүлүккөн абал деп аталат. Мол-а негизги абалдан дүүлүккөн абалга өтүшү үчүн 1–10 эВ энергия сарпталат. Ар бир электрондук абалга ядролор арасындагы аралык өзгөрүшү менен потенциалдык бет, эки атомдуу мол-лар үчүн – потенциалдык ийри сызык туура келет. Потенциалдык ийри сызыкта минимум болсо, анда мол. ошол электрондук абалда туруктуу. Ар бир электрондук абалга өзүнчө теңдештик конфигурация, күчтүк талаа жана молекула нормалдуу термелүүсүнүн жыштыгы туура келет.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молибдаттар

Молибдаттар – молибден к-талары туздары. Щелочтуу металлдар менен магний М. башкалары сууда начар эрийт. М. ичинен Na 2MoO4 лак, боек алууда колдонулуп, практикада мааниси чоң. Сууда эриген М. микро жер семирткич катары пайдаланылат. Аз эрүүчү М. ичинен Са, Fe, Рb туздары манилүү. Натрий ди-, три- жана тетра молибдаттары Na2Mo2O7, Na2Mo3O10, NaMo4O13 изомолибдаттар, Алар кездеме боёдо, аналитикалык химияда колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молибден

thumb|Молибден.
Молибден (латын тилинен Molbdenium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIВ группа элементи; к.н. 42 ат. м. 95,94. Жаратылышта 7 туруктуу изотобу бар: 92Мо; 94Мо; 95Мо; 96Мо; 97Мо; 98Мо; 100Мо. М. 1770-ж. П.Гьельм тарабынан МоО3 көмүр менен калыбына келтирүүдөн алынган:

MoO3 + 3C ® Mo + 3CO 

М. жер кыртышында аз таралган элемент (м. боюнча 1×10-3 % түзөт). Жаратылышта 20 жакын минералдары кездешет, алардын ичинен эң маанилүүсү: молибденит– MoS2. Өнөр жайда мааниси чоң минералдары: повеллит – CaMoO4 ; молибдит – Fe 2(MoO4)3×H2O жана вульфенит - PbMoO4. М. - кыйындык менен эриген ачык боз металл, тыгызд. 10,2 г/см3 ; балкып эрүү температурасы 2620±10 оС; кайноо температурасы 4830оС; Кадимки температурада абада туруктуу. 400оС абада окистене баштайт, ал эми 600оС баштап тез окистенет МоО3 пайда кылат. М. бирикмелеринде +4 жана +6 окистенүү даражасын көрсөтөт. Суутек менен реакцияга кирбейт, фтор менен кадимки темп-рада, хлор менен 250оС аракеттенип, MoF6 менен MoCl5 пайда кылат. Алар таза М. алууда колдонулат. Күкүрт, суутек сульфиди менен сууда, туз к-тасында жана суюлтулган күкүрт к-тасында эрибеген MoS2 дисульфидди пайда кылат. М. ядролук реактор, генераторлор, электр жана радио техникалык лампаларын, рентген түтүктөрүн даярдоодо негизги конструкциялык материал болуп эсептелет. Өсүмдүк, жаныбар жана адам организминде микроэлемент катары азот алмашуу процессине катышат. (NH4)2MoO4 - медицинада, текстиль өнөр жайда жана боек өндүрүүдө кеңири колдонулат. М. сульфиди нефть өнөр жайда катализатор катары колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория:Химия
Молярдык масса

Молярдык масса – зат массасынын анын санына болгон катышын көрсөтүүчү чоңдук: М= кг/моль же г/моль аркылуу туюнтулат. Кг/моль аркылуу туюнтулган М.м. 1000 бөлүнгөн салыштырмалуу мол-лык масса Mr барабар мисалы, М (КОН)= 56 г/моль же 0,056 кг/моль.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молярдык үлүш

Молярдык үлүш — эриген зат молунун же аралашманын компонентинин, эриген зат жана эриткич жалпы молунун санына болгон катышын көрсөтүүчү чоңдук. Эгерде бул катышты 100 көбөйтсөк ал молярдык проценттеги концентрацияны берет. Мисалы, 0,8 моль Cu жана 1,6 моль Zn кармап турган жез менен цинктин куймасы үчүн м.ү. барабар =0,67 же 67%.
 
 Булактар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Молярдык көлөм

Кимйада жана ага байланыштуу тармактарда, заттын молар көлөмү, Vm же V белгиси, берилген бир температурада жана басымда заттын санына бөлүнгөн көлөм. Молардык массанын (M) массалык тыгыздыгына (ρ) бөлүнгөсүнө барабар: Vm=M/ρ.

Мол башына метркуб (m3/mol) Си бирдигине ээ, бирок адатта газдар үчүн мол башына десиметр куб (dm3/mol) жана суйуктуктар жана катыктар үчүн мол башына сантиметр куб (cm3/mol) колдонуу кыйла практикалык.

 Идеал газдар 
Идеалдык газ нормалдуу шарттардагы молардык көлөмү 22,414·10-3 м3/мол же 22,414 л/мол барабар.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мономерлер

Мономерлер (моно жана гр. теros — бөлүк) — полимерлөө жана поликонден-сация реакцияларына кирип, полимерди пайда кылуучу, мол. с. кичине органикалык  бирикмелер. Полимерлөө реакциясында М. мол-сындагы кош (мисалы, этилен ката-рындагы углеводороддор, диендер) жана үчтүк байланышы (ацетилен катарындагы углеводороддор, нитрилдер) же циклдери (олефиндер оксиддерди лактамдар, лактондор) оной ачылуу (үзүлүү) менен (мында активдүү радикалдарды же иондорду пайда кылат) полимерленет. Поликонденсация реакциясына бири-бири менен өз ара аракеттенүүгө жөндөмдүү болгон экиден кем эмес функционалдык топтору бар (диаминдер, дикарбон к-талары, аминкталар, гликолдор жана башка) М. молекулалар кирет. Мисалы, белок полимердик бирикме, М. — аминк-талары. Бифункционалдуу М. түз сызыктуу, экиден көп функционалдык топтору бар М. тармакташкан жана тор сыяктуу полимерлер алынат. Өндүрүштөгү эн маанилүү М. — этилен, винилхлорид, стирол, бутадиен, фенол жана башка
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Моносахариддер

thumb|глюкоза.
Моносахариддер — гидролиз реакциясына кирүүгө жөндөмсүз болгон углеводдор негизги тобун түзгөн органикалык; бирикмелер. Аларда гидроксил жана альдегид (альдозалар) же кето (кетозалар) топтору болот. М. курамындагы кычкылтек атому санына жараша триозаларга (O3), тетрозаларга (O4), пентозаларга (O5), гексозаларга (O6) бөлүнөт. М. ациклдүү (ачык) жана циклдүү (туюк) формалары болуп, 5-мүчөлүү циклдер фураноза, 6 мүчөлүүсү пиранозалар деп аталат. М. татаал углеводдор (гликозиддер, полисахариддер жана башка) жана углеводу бар биополимерлер курамына кирет. Мында М. бири бири жана мол-нын углевод эмес бөлүгү менен гликозиддик байланыш аркалуу байланышат. К-талар же ферменттер таасири менен гидролизденгенде бул байланыштар үзүлүп М. бөлүнөт. М. кристаллдар, сууда жакшы, спиртте начар эрийт, эфирде эрибейт. М. карбонил тобуна мүнөздүү реакцияга кирет. Ag2O4 аммиактагы эритмесинде күмүштү, негиздик чөйрөдө жез оксидин калыбына келтирет. М. көпчүлүк өсүмдүктөрдө жана жаныбарлар организминде эркин түрүндө кездешет. Ошондуктан алар М. алуунун негизги булагы. М. синтет. ыкма менен да алынат. Алар өсүмдүктөр фотосинтез кубулушунан көмүртек кош оксиди жана суудан пайда болот. М. организмде ажырашы энергия бөлүп чыгаруу менен жүрөт. Кээ бир бир М. жана андан алынган заттар тамак-аш ө. ж. жана медицинада колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия
Мотор отундары детонациясы

Мотор отундары детонациясы — поршендүү моторлорду кыймыл аракетке келтирүүдө мотор отундары күйүү процессинде органикалык  пероксиддер пайда болушунун жана анын чогулушунун натыйжасында келип чыгуучу кубулуш. Пероксид саны кризистик концентрацияга жеткенде детонация кубулушу пайда болот (от алуу, жарылуу). Ал согуу толкундары пайда болушуна жана жалын таралыш ылдамдыгынын өсүшү менен мүнөзделөт. Жарылуучу зат газ абалында болсо, аралашманын басымы бир нече МПага, ал эми суюк же катуу түрүндө болсо — 10,000 МП ашканда жарылуу пайда болот. Кыймыл-даткычтар туура иштеген учурда жалын 10-20 м/сек, детонация учурунда, 1500-2500 м/сек ылдамдыкта тарайт. Бир тектүү заттар детонациянын ылдамдыгы турактуу болот. Газ абалындагы жарылуучу аралашмаларда детонация кубулушунун таралышы, аралашма жаратылышына, басымга, темп-рага көз каранды болгон күйүүчү газ конц. белгилүү чекке жеткенде гана ишке ашат. М. о. д. мотордон сыртка кете турган түтүктөн тарсылдаган үн чыгарып, кыймылдаткычты ысытып, мотор күчүн начарлатат. Өндүрүштө М. о. д. болбос үчүн аларга тетраэтилкоргошун (антиде-тонатор) кошулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мочевина синтези

Мочевина синтези — амин к-таларды бөлүүдө же аны сиңирүүдө ашыкча же пайдаланылбай калган азот адам жана жаныбарлар денесинен аммиак, мочевина же заара к-тасы түрүндө бөлүнөт. Азот организм клеткасында аммиак (NН3) түрүндө жолугат, уулуу зат. Амин-ктадан дезаминирлөө процессинде пайда болот. Аммиак төмөнкү реакциялар аркылуу боордун клеткасында бир далай ферменттик процесстер таасири менен мочевинага айланат:

1. СО2+NН3+2АТФ ® Карбамоилфосфат

2. Карбамоилфосфат + Орнитин ® Цитруллин

m

Н3PО4

аспарагин

3.Цитруллин ------® Аргининсукцинат

/     m

АТФ АДФ + ФФН

4.Аргининсукцинат ® Аргинин + Фуморат

фермент-аргиназа

5.Аргинин -----------® Мочевина + Ор нитин

NН2-С-NН2 NН2

|| |

О (СН2)3

|

СН-NН2

|

COOH

Пайда болгон мочевина боор клетка-сынан чыгып кан аркьлуу бөйрөккө жетет да, заара менен денеден бөлүнөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Муздаткыч

thumb|Эшиги ачык муздаткычтагы тамак-аштар
Муздаткыч — тамак-аш азыктарын муздатуу, тоңдуруу жана төмөнкү температурада сактоого арналган түзүлүш же аппарат. Муздаткыч төмөнкүдөй принцип менен иштейт. Муздаткычтын атайын ичке түтүгүндө фреон суюктугу айланат. Ал ичке түтүктөн чыкканда тез кеңейип, газга айланат, чөйрөдөгү, башкача айтканда муздаткычтын ичиндеги жылуулукту өзүнө сиңирет, ошондо муздаткычтын ичи муздай баштайт. Газ компрессорго өтөт, ал жерде газ кысылып суюктукка айланат. Бул учурда бөлүнгөн жылуулук муздаткычтын арткы капталын ысытат. Жалпысынан муздаткычтын төмөнкүдөй түрлөрү бар: өндүрүш муздаткычы технологиялык процессти камсыз кылуу үчүн, ошондой эле чала фабрикат жана даяр азыктарды кыска мөөнөткө (10–20 күн) сактайт; даярдоочу муздаткыч сүт, жумуртка жана жемиштерди керектелүүчү жерге жиберүүгө чейин муздатууда жана сактоодо колдонулат;бөлүштүрүүчү муздаткычта өндүрүштүк жана даярдоочу муздаткычтан келген күндөлүк жана мезгилдүү азык запастары сакталат; базистик муздаткычта азык запасы азык-түлүк узак мөөнөткө чейин сакталат, транспорт муздаткычы азыктарды ар түрдүү транспортто төмөнкү температурада ташууда, соода муздаткычы азык-түлүктү соода базарында, дүкөндө, ашканада жана ресторанда кыска мөөнөткө сактоодо колдонулат, тиричилик муздаткычы тез бузулуучу азыктарды жана даяр тамак-ашты үй шартында аз убакытка сактоодо жана аз көлөмдө муз даярдоодо пайдаланылып, атайын муздаткыч баалуу аң терилерин жана жибек пилласын жана башкалар. өнөр жайы тармактарынын сырьёлорун сактоо үчүн колдонулат. Муздаткыч бир жана көп камералуу болот. Муздатылган азыктар –1 ˚С +1˚С, ал эми тоңдурулганы –18˚Сден жогору болбогон температурада сакталат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Үй-тиричилик буюмдары
Мышьяк

thumb|Мышьяк.
Мышьяк , As – элементтердин мезгилдик системасынын V тобундагы Химиялык элемент. Катар номуру 33, ат. м. 74,92, б. эрүү t 814˚С, бозомук тарткан, морт кристалл. Жаңы сындырган жери жалтырак, абада Аs2О3түн жука кабыкчасы менен капталып, тез күңүрттөнөт. Жаратылышта туруктуу 75As изотобу түрүндө кездешет. Жер кыртышында массасы боюнча 5.10–4%. Кыргызстанда чыгуучу калай, сурьма ж.б. кен байлыктарынын курамында кездешет. Тыгыздыгы 5,73 г/см3, 615˚Ста эрибестен, бууга өтөт (возгонка). Кычкылдануу даражасы –3, +3 жана +5. Нымдуу абада жана ысытуудан кычкылданат. Сууда жакшы эрип, 5 жана 12 молекула суусу бар кристалл гиддраттарды пайда кылат. Галогендер, концент. HNO3, H2SO4, «падыша арагы» менен жылуулуктун таасиринде жана жегичтер менен аракеттенет. Абада 400˚Стан жогору ысытканда күйүп, Аs2О3 пайда болот. Күкүрт менен ысытканда сульфиддер As4S4, As2S3 алынат. Сульфиддер сууда жана суюлтулган кислоталарда эрибейт. Мышьяк кислотасынын Н3AsО4 туздары арсенаттар деп аталат. Мышьякты щелочтор менен эриткенде мышьяктуу кислотанын туздары – арсениттер алынат. Металлдар менен куймаларды пайда кылат. Металлдар менен эриткенде көбүнчө арсениддер пайда болот. Мышьякты күкүрт менен ысытканда сульфиддер: As4S, As2S3, As2S5 алынат. Бардык сульфиддери сууда жана суюлтулган кисталарда эрийт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Категория:Химия
Мышьяк арсениттери, арсенаттары

Мышьяк арсениттери, арсенаттары – мышьяк окистенүү даражасы +3, +5 болгон мета-, ортоарсенит (HAsO2, H3AsO3) жана ортоарсенат к-таларынын (H3AsO4) туздары. Арсениттер өз алдынча эркин кездешпейт. Кыйыр метод менен алынган щелочтуу металлдар

ж-а аммоний арсениттери гана сууда эришет. Негизинен ортоарсенат көбүрөөк колдонулат. Мышьяк к-тасы үч түрдүү натрий арсенаттарын берет: Na3AsO4, Na2НAsO4, NaH2AsO4, мындан тышкары кальций арсенаты Ca3(AsO4)2 жана арсенити Ca(AsO2)2 белгилүү. Кальций, натрий арсенаттары ак же ачык саргыч күкүмдөр, сууда начар эрийт, туз к-тасында эригичтиги алда канча жогору. Бардык арсенаттар суудагы эритме түрүндө гидролизге дуушар болушуп, щелочтук реакцияны берет. М. а. а-нын дээрлик бардыгы уулуу заттар болгондуктан инсектицид катары колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Мышьяк оксиддери

Мышьяк оксиддери – 3 жана 5 валенттүү мышьяк менен кычкылтек бирикмелери: As2O3, As2O5. Мышьяктуу ангидрид As2O3 жаратылышта минерал түрүндө кездешет. Сууда начар эрийт. As2O3 к-талык касиети көбүрөөк, амфотердүү бирикме. Щелочтор менен туздарды (арсениттер) пайда кылат. Мышьяк ангидриди As2O5 – түссүз аморфтук масса. Сууда жакшы эрийт, 315оС As2O3 жана О2 ажырайт. Суу менен ортомышьяк кислотасын H3AsO4 пайда кылат. Анын туздары арсенаттар. Ал айнек чыгарууда, мышьяк органикалык  бирикмелер (дарыларды) алууда колдонулат. 
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Найлон

Найлон (анид, нейлон) – полиамид буласынын техникалык аталышы. Адипин к-тасы

м-н гексаметилендиамин поликонденсация реакциясынан пайда болгон найлон чайырынан алынат:

Поликонденсация реакциясы 280оС уксус кислотасынын катышуусунда жүргүзүлөт. Өнөр жайда капрон буласы сыяктуу колдонулат.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Насадкалар

Насадкалар – ар түрдүү формадагы жыгач, металл, айнек, пластмасса жана керамика материалынан жасалган жеңил тетиктер. Масса жана жылуулук берүү процессинин эффективдүүлүгүн жогорулатат. Н. – абсорбция, ректификация, экстракция, конденсациялоо аппараттарында колдонулат. Н. беттеринде суюктук пленка түрүндө агып, газ менен тийишүүгө учурайт. Н. бош, бекитилген түрдө аппаратта жайгашат. Н. формалары шакекче, тегерек, ролик, шар, жарым сфера, ээр токум түрүндө болушу ыктымал. Мисалы, айрыкча көп таралган Рашиг шакекчесинин диаметри 50 мм. Кээ бир учурларда Н. беттеринде жол-жол издер жасалып фазалардын тийишүү бетин чоңойтууга шарт түзүлөт. Н. дат баспоочу, жеңил, боштук көзөнөктөрүнүн болушу менен мүнөздөлөт.
 
 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия
Натрий

thumb|Натрий.

Натрий, Na (лат. Natrium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи; к.н. 11, ат. м. 22,99. Щелочтуу металлдар катарына кирет. Жаратылышта туруктуу ²³Na изотобу түрүндө кездешет. Натрий 1807-ж. Г. Дэви тарабынан, Натрий гидроксидин (NaOH) электролиздөөдөн алынган. Жаратылышта таралышы боюнча 6-орундагы элемент. Ар кандай минералдар курамында, жер кыртышында, эритмелер түрүндө океан, деңиз, көл, агын суулар курамында, Күн атм-сында кездешет. Натрий галит – NaCl, мирабилит – Na2SO4•10H2O, ж.б. бирикмелер түрүндө калың катмарларды түзүп, ири кендери республиканын дээрлик бардык аймактарында кездешет. Натрий ак, жумшак, жеңил металл. Атомдук радиусу 1,86; иондук радиусу 0,92; тыгызд. 0,96 г/см³ ; балкып эрүү температурасы 97,8 °C; кайноо температурасы 880 °C. Иондошуу потенциалы кичине болгондуктан күчтүү калыбына келтиргич. Бирикмелеринде окистенүү даражасы +1. химиялык активдүүлүгү өтө жогору болгондуктан реакцияга жеңил кирет. Абада бат окистенгендиктен керосинде сакталат. Натрий кычкылтек менен түздөн-түз аракеттенип, Na2O - оксидин жана Na2O2 пероксидин, суу менен реакцияга кирип, NаOH жана H2 пайда кылат. Суутек менен кошулуп гидридди NаH берет. О. эле галогендер, күкүрт, азот жана көмүртек менен кошулуп, тийиштүү бирикмелерди пайда кылат. Туздары бардыгы сууда жакшы эрийт. Натрий NаСl же NаOH электролиздөдөн алынат:
2NaCl -> 2Na + Cl2 ^
аноддо A(+): 2Cl- - 2e- -> Cl2 ^
катоддо K(-): 2Na+ + 2e- -> 2Na^0

Кээде көмүртек менен калыбына келтирүү аркылуу да алынат: 

 4NaOH + 2C ->[t] 2Na + Na2CO3 + CO + 2H2

Натрий куймалары авиация кыймылдаткычында, ядролук энергетика түзүлүшүндө жылуулук алып жүрүүчү катарында, металлургияда, органикалык синтезде ж.б. калыбына келтиргич катары колдонулат.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Категория: Химия