Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Созуу

Созуу (кысуу) - призма түрүндөгү устундун учуна жумшалган күчтөр устундун огу боюнча багытталган күчкө (F) келтирилгенде пайда болгон деформациянын жөнөкөй түрү. 

Созууда туурасынан кесилиштери жалпак бойдон калат, ал эми туурасынан кесилишпеген нормалдуу чыңалуу (σ) бирдей бөлүштүрүлөт жана σ=F/S, мында S - туурасынан кесилиш аянты. Серпилгич деформацияда L узундуктагы устундун узарышы ΔL= FL/ЕS боюнча аныкталат, мында ES - бул Созуудагы катуулук, Е - серпилгичтик модулу. Устун узарганда анын туурасынан кесилиши азаят.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сол кол эрежеси

Сол кол эрежеси – магниттик талаада жайгашкан өткөргүчкө аракет эткен механикалык күчтөрдүн багыттарын аныктоочу эреже. 

Ал эреже: эгер сол колдун алаканы, сунулган бармактардын багыты токтун багыты менен дал келгендей, ал эми магнит талаасынын сызыктары алаканга киргендей жайгаштырылса, анда башбармак өткөр-гүчкө аракет эткен күчтөрдүн багытын көрсөтүп турат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сорбция

Сорбция – айлана-чөйрөдөн суюктукту же газды катуу нерсенин же суюктуктун жутушу. 

Газ фазасындагы затты бардык көлөмү боюнча суюк сорбенттин жутушу абсорбция, затты сорбенттин беттик катмарынын жутушу адсорбция деп аталат. Газ фазасындагы затты катуу нерсенин бардык көлөмү боюнча жутушу окклюзия деп аталат. Суюктуктан кандайдыр бир компонентти башка суюктуктун чыгарып алуусу экстранция делет. Көңдөйлүү нерселердин бууну жутушунда капиллярдуу конденсация кубулушу болуп өтөт. Демейде бир эле мезгилде бир нече Сорбция процесси болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Спектр аспаптары

Спектр аспаптары ⎯ оптикалык диапазондордо (10-3-103 мкм) электр-магниттик нурланууну толкун узундуктарына ажыратып, анын спектрдик курамын, жарык булактарынын спектрдик мүнөздөмөлөрүн изилдөөдө жана спектр анализинде колдонулуучу приборлор. 

Спектр аспаптары спектрометрия методдору, нурланууну кабылдагычтары, изилденүүчү толкун узундугунун диапазондору ж. б. мүнөздөмөлөрү боюнча айырмаланат. Көпчүлүк Спектр аспаптарынын иштеши чиймеде көрсөтүлгөн имитатордун жардамы менен түшүндүрүлөт. 

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Спектрдик сезгичтик

Спектрдик сезгичтик – нурлануу агымынын энергиясынын өзгө-рүшү менен кабылдагычтын реакциясынын деңгээлин мүнөздөөчү чоңдуктардын катышы. 

Өлчөө бирдигине жараша Спектрдик сезгичтик абсолюттук (мис., А/Вт) жана салыштырма болуп экиге бөлүнөт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Спин

Спин – электрондун кыймыл санынын өздүк моментин Спин деп аташат. 

Спин түшүнүгүнүн келип чыгышын англ. физиги Поль Дирак мындай айткан: электрон атомдогу башка электрондор менен өз ара аракеттешкенде жаңы касиетке – эки маанииге ээ болуу абалы болуу экен. Мындай учурда спектралдык сызыктарды түшүндүрүү кыйын болуп калат. Ушул абалдан чыгыш үчүн 1923-ж. Ральф Крониг өзүнүн сунушун айткан, ал боюнча электрон орбиталдык кыймылынан башка дагы өз огунда айланат. Ушул эле учурда голл. физиктер – Жорж Уленбек менен Самуэль Гоудсмит Зееман эффектисиндеги спектралдык сызыктардын ажырашын түшүндүрүү үчүн С-ге аныктама берип, илимий макала жазышкан. Алардын сунушу боюнча электрондун заряды, массасы жана өзүнүн бурчтук моменти бар. 

Ошентип Спин түшүнүгү физиканын андан аркы өнүгүшүндө өзүнүн кызматын аткара баштайт: 1) спектралдык сызыктардын магнит талаасында ажырашын, 2) электрондордун энергетикалык абалына тийгизген таасири, 3) ферромагнетиктердин магниттик касиеттерин түшүндүрүү ж. б.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Спиндик магниттик момент

Спиндик магниттик момент – электрондун спини менен гиро-магниттик катыштын көбөйтүндүсүнө барабар.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Спиндик квант саны

Спиндик квант саны – электрондун өзүнүн огунда айлануусу менен орбиталдык айлануусун мүнөздөгөн чоңдук жана +0,5 мааниси айлануулар бир багытта болгондо, ал эми -0,5 мааниси карама-каршы багытта болгондо алынат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Спинор талаасы

Спинор талаасы – мейкиндиктин ар бир чекитинде спинор болгон, б. а. координата системасынын айлануусунда белгилүү тартип боюнча бири бирине кайра өзгөртүлүүчү эки компоненттүү функция менен аныкталуучу физикалык талаа. Электрондун кош спинорду элестеткен толкун функциясы Спинор талаасына мисал болот.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Спин толкундары

Спин толкундары – 1) магнити иреттүү чөйрөдөгү спиндик тартиби бузулган толкундар. 

Ферромагнетиктердин, антиферромагнетиктердин жана ферромагнетиктердин атомдорунун спиндери жана аны менен байланышкан магнит моменттери дүүлүкпөсө, так тартипке келет. Магнит системасынын дүүлүгүү абалы теңсалмактуу абалына карата спиндин четтөөсү менен байланышкан. Атомдордун өз ара аракеттенишинен мындай четтөө чектелбейт, ал эми толкун түрүндөгүсү чөйрөдө таралат. Спин толкундары магнити иреттелген чөйрөдө магнит моменттеринин системасынын жөнөкөй дүүлүгүүсү болуп эсептелет. Туура келген квазибөлүкчөлөрү магнондор деп аталат. Спин толкундарынын бар экенин 1930-ж. Ф.Блох алдын ала айткан. Спин толкундары башка толкундар сыяктуу толкун векторуна (к) көзкаранды жыштык (ω) менен мүнөздөлөт. Бир нече магнит торчо бөлүктүү кристаллдарда дисперсиянын түрдүү закондору бар. Спин толкундарынын бир нече тиби болушу мүмкүн. 2) 1958-ж. В.П.Силин парамагниттүү металлдарда Спин толкундарынын болорун алдын ала айткан, алар 1967-ж. эксперименттен табылган. Магнитсиз металлдардагы Спин толкундары -электрон өткөрүмдүүлүк спиндүү тыгыздыгынын термелүүсү, ал алардын ортосундагы алмашма өз ара аракеттениши менен шартталган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Статистикалык оптика

Статистикалык оптика – кокустан пайда болуучу термелүүлөр жана толкундар катышкан процесстерди түшүндүргөн оптика бөлүмү. 

Статистикалык оптика боюнча биринчи эмгек деп анг. физиги Рэлейдин жарыктын чачыроосун изилдегенин айтса болот. Кадимки жылуулук жана газ разрядынан түзүлгөн жарык булактарын изилдөө, когеренттүү талаалар теориясы, мүнөздөмөсү башаламан өзгөргөн чөйрөдөгү толкундардын флуктуациясы ж. б. Статистикалык оптика илимине кирет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Стистикалык радиофизика

Стистикалык радиофизика – радиодиапазонго тиешелүү кокустан пайда болгон термелүүлөр жана толкундар катышкан кубулуштарды изилдеген радиофизика бөлүмү. 

Бул багытта биринчи эмгек – Найквистин формуласы болот. 1928-ж. Найквист өткөргүч каршылыгынын чуусунун спектралдык тыгыздыгы менен электрондордун жылуулук кыймылынын байланышын көрсөткөн. Радиотолкундардын генераторлорунун, резонаторлорунун, толкун түтүктөрүнүн иштешинин теориясы, радиокабылдагычтардын өзүнүн чуусу, турбуленттүү атмосферада радиотолкундардын таралышы, радиосигналдарды кабыл алуу учурундагы табигый жана жасалма жолтоолор (помехи), радиолокация, радионавигация, алыскы радиобайланыш түзүү ж. б. Стистикалык радиофизика илимине кирет. Стистикалык радиофизиканын математикалык аппараты – кокустуктар функцияларынын теориясы жана ал классикалык ыктымалдуулук теориясынан да кеңири деп айтышат. Азыркы учурда болсо Стистикалык радиофизика - байланыштын статистикалык теориясында жана маалымат теориясында кеңири колдонулуп жатат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Стереоскоптук сүрөттөлүш

Стереоскоптук сүрөттөлүш – объектилердин мейкиндиктеги өз ара жайланышын жана өз формаларын көлөмдүк (үч өлчөмдүү) кылып көрсөтүүчү сүрөттөлүш. 

Стереоскоптук сүрөттөлүштүн көлөмдүүлүгү бинокулярдуу стереоэффект менен шартталган. Стереоэффект бир эле объектини эки көз менен кароодо пайда болот. Анткени эки көз бири биринен алыс жайланышып, объект эки чекиттен байкалат. Эки көздүн көргөн сүрөттөрү адамдын аң-сезиминде автоматтык түрдө бириктирилүү менен натыйжалоочу мейкиндиктин көлөмдүү сүрөттөлүшү пайда болот.

Стереотүгөй жана көп ракурстуу Стереоскоптук сүрөттөлүшкө айырмаланат. Стереотүгөй Стереоскоптук сүрөттөлүш байкоочунун түрдүү абалында өзгөрбөөчү объектинин эки абалы кайтадан калыбына келтирилет. Бул учурда мейкиндиктик сүрөттөлүштүн көрүнүүчү тереңдиги байкоочу менен сүрөткө чейинки аралыкка көзкаранды. Байкоочу сүрөттөлүшкө жакындаганда бул тереңдик азаят. Объектинин ар бир абалын айрым кароо стереоскоптун жардамы менен жүргүзүлөт. Мында түстүү жана поляризациялык жарык чыпкалары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Стефан-Больцман мыйзамы

Стефан–Больцман мыйзамы ― ысытылган нерсенин нурлануу кубаттуулугу нерсенин аянты менен жылуулугунун 4-даражасынын көбөй-түндүсүнө пропорциялаш. Пропорциялаштык коэффициенти ― Стефан-Больцман туруктуусу деп аталат.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Стокс мыйзамы

Стокс мыйзамы ― суюктук ламинардуу агымда болгон учурдагы формасы шар сымал нерсенин ошол суюктуктагы кыймылын түшүндүрөт. 

Ушул мыйзамдын негизинде суюктуктун илээшкектигин өлчөөчү ― Гепплердин вискозиметри деген аспап жасалган.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Стокс эрежеси

Стокс эрежеси – фотолюминесценция толкун узундугу дүүлүктүрүүчү жарыктын толкун узундугуна караганда чоң экендигин ырастоочу эреже. 

Эрежени 1852-ж. Ж.Г.Стокс аныктаган. Стокс эрежеси дайыма эле аткарылбайт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Стробоскоп

Стробоскоп – Стробоскоп эффектисине негизделген өтө тез мезгилдүү кыймылдарды байкоочу прибор. 

Алгач Стробоскоп бир окко бекитилген эки дискадан турган оюнчук болгон. Бир дисканын бетинде сааттын циферблатындагыдай кандайдыр бир объектинин (мис., басып бара жаткан адамдын) ар түрдүү абалдары тартылган. Экинчи дискада радиалдуу жылчыктар жасалган. Дискаларды айландырганда байкоочу жылчыктар аркылуу “кыймылдагы” объектини көргөн (көрүү иллюзиясы). Бул С. эффектинин 1-тиби болот. Азыркы Стробоскоп приборлору Стробоскоп эффектисинин 2-тибинин негизинде жасалган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Стробоскоп аспаптары

Стробоскоп аспаптары – стробоскоп эффектисинде негизделген объектилердин мезгилдүү тез кыймыл-дарын байкоочу текшерме өлчөгүч түзүлүштөр. 

Стробоскоп аспаптары механикалык жана электрондук системалардын термелүү жыштыгын, резонансты, механизмдер-дин айлануу санын, дирилдөөнү өлчөөдө пайдаланылат. Мезгилдүү кыймылдагы нерсе импульстуу жарык менен жарыктандырылат. Эгерде жарыктын импульстарынын жыштыгы f1, нерсенин мезгилдүү кыймылынын f жыштыгына барабар болсо, анда нерсе кыймылсыз тургандай сезилет. Эгерде f>f1 болсо, анда нерсе F=f–f1 жыштыгы менен жай кыймылдагандай болот. Азыркы С. а. механикалык, электрондук, электр-оптикалык, лезердик жана осциллографиялыкка бөлүнөт. Механикалык Стробоскоп аспаптары жарык механикалык обтюраторлор менен үзүлүп турат. Мындай прибор стробоскоп тахометри деп аталат. Мунун артыкчылыгы – айлануунун бурч ылдамдыгы объект менен тизмексиз өлчөнөт. Өлчөө диапазону 30–3000 рад/с. Электр оптикалык, электрондук Стробоскоп аспаптары чоң диапазондо так өлчөйт. Жарыкты берүү 2–2500 Гц. Наносекундалык диапазондо оциллограф колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Стробоскоп эффектиси

Стробоскоп эффектиси – кандайдыр бир нерсени үзгүлтүксүз эмес мезгилдүү кайталануучу кыска убакыт аралыгында байкоодо көрүнүүчү иллюзия. 

Мис., оюктары бар айлануучу дискобтюратор аркылуу экрандын бетине сүрөттү проекциялаганда же караңгы бөлмөдө нерсени өтө кыска жарыктын жарк этиши менен жарыктандырганда пайда болгон жалган көрүнүш. Эгерде өчүрүү убактысы кичине болсо, анда көз сүрөттү дайыма көргөндөй болот. Бир канча сүрөттөрдө бир эле нерсенин (мис., адамдын) ар кандай абалдарын тартып, андан кийин обтюратордун алдынан өткөрсө, анда экрандан нерсе кыймылдагандай болот. Стробоскоп эффектисинин негизинде кинодо же телеткөрсөтүүдө кыймыл сезилет. Айрым учурда, кинолордо дөңгөлөктөрдүн айланбай же тескери багытта айланышын байкоого болот. Эгерде чабактын айлануу жыштыгы f1, жарык берүүнүн жыштыгы f болсо, f1=f шартында чабак кыймылсыз, ал эми f>f1 болгондо дөңгөлөк терс “айланып” калат. Стробоскоп эффектисин иш жүзүнө ашыруучу приборлор стробоскоп деп аталат. Алар бурч ылдамдыгынын индикатору катары колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Түзүмдүк илээшкектик

Түзүмдүк илээшкектик ― суюктукта түзүмдүн пайда болушу менен байланышкан жана агым ылдамдыгынын градиентине көз каранды илээшкектик.

Булактар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Супергравитация

Супергравитация – суперсимметриянын негизинде берилүүчү тартылуу теориясынын жалпыланган калибровкаланган теориясы. 

Мунун кеңейтилген теориясы бирдиктүү талаа (гравитация, электр-магнетизм, начар жана күчтүү өз ара аракеттешүүлөр) теориясын түзүүгө жол ачат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Суперпарамагнетизм

Суперпарамагнетизм – өз ара начар аракеттеги өтө кичине ферро же ферримагнит бөлүкчөлөрү бар заттар-дын квазипарамагниттик касиеттери. 

Өлчөмдөрү (~100–10Е жана кичине) өтө кичине бөлүкчөлөр Кюри чекитинен төмөнкү температурада бир домендүү ферро же ферримагнит абалга өтөт. Бирок жылуулуктан магниттелүү бөлүкчө-лөрдө башаламан жүрөт. Натыйжада кичине бөлүкчөлөр магнит талаасында жана температура өзгөргөндө парамагниттүү газга окшошот. Бул учурда Кюри закону жана Ланжевен формуласы аткарылат. Жөнөкөй парамагнетиктерге караганда суперпарамагнетиктер күчтүү магниттелет.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Суутек сымал атомдор

Суутек сымал атомдор – ядродон жана бир электрондон (He+, Li2+, Be3+,…) турган атом H жана иондор. 

Жарым өткөргүчтөр физикасында Суутек сымал атомдор кошумча атомдор деп аталат. Мында валенттүүлүгү жарым өткөргүч заттын атомдоруна караганда бирге чоң же кичине.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Суюк диэлектриктер

Суюк диэлектриктер – салыштырма электр каршылыгы 1010Ом⋅см ден ашкан суюктуктар. 

Электр талаасында Суюк диэлектриктер (катуу диэлектриктердей) диэлектрдик өткөрүмдүүлүк жана диэлектр-дик жоготуулары менен мүнөздөлөт. С. д-де заряд алып жүрүүчүлөр – иондор. Суюк диэлектриктер электр техникасында электр изоляциялык материал катары маанилүү роль ойнойт.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Суюк кристаллдар

Суюк кристаллдар – кээ бир органикалык заттардын өзгөчө абалы; алар суюктуктун агуучулугуна ээ, молекулалардын жайланышындагы белгилүү тартипти сактайт жана катуу кристаллдарга мүнөздүү физикалык касиеттин анизотропия катарына ээ. 

1899-ж. Ф.Рейницер менен О.Леман ачкан. Суюк кристаллдар мезофазалар деп аталат. Суюк кристаллдар табылган химиялык бирикмелердин саны бир нече миңди түзөт. Айрым катуу кристаллдарды ысытууда Суюк кристаллдар пайда болот: адегенде Суюк кристаллдарга фазалык өтөт жана андан кийин Суюк кристаллдарды эриткенде кадимки изотроптуу суюктукка өтөт. Ар бир мезофаза белгилүү температуралык интервалда болот. Жылуулуктун өтүшү өтө аз. Суюк кристаллдар затты түзөт, алардын молекулары узун таяк сымал формада болуп, сызыктуу жана циклдүү атомдук топтор менен алмашылып турат. Молекулалардын мындай формасы алардын өз ара коюлушунун болжолдуу параллелдүүлүгүн аныктап, Суюк кристаллдардын структурасынын негизги белгисин билгизет. Суюк кристаллдар смектик, нематтык жана холестердик кристаллдын үч тибине айырмаланат. Нематтык Суюк кристаллдар өтө аз тартиптештирилген. Молекулалары параллель, бирок өзүнүн огуна узата бири экинчисине салыштырмалуу ар кандай аралыкка жылдырылган. Молекулалардын “каптал” таңгагында жакынкы тартип сакталат (к. Алыскы жана жакынкы тартип). Смектик Суюк кристаллдарда молекулалары бири бирине параллель жана катмарлуу жайгашкан. Холестердик Суюк кристаллдардын структурасы нематтыктыкына окшош, бирок анын узун огуна перпендикуляр багытта молекулаларынын кошумча толгонушу менен айырмаланат. Мындай спиралдуу “өтө структуранын” арымы өтө чоң жана бир нече мкм ге жетет. Колонкалуу жыйналган диска сымал молекулалардан түзүлгөн Суюк кристаллдардын теориясы статистикалык физиканын закондору менен кристаллдардын симметрия принцибинин айкалышына негизделет. Суюк кристаллдар серпилгичтүүлүк анизотропиясына, электр өткөрүмдүүлүккө, оптикалык анизотропияга, сегнет-электр касиеттерине ж. б. ээ.

Суюк кристаллдар маалыматты иштеп чыгуучу жана чагылтуучу системаларда кеңири колдонулат. О. эле тамга-цифралуу индикаторлордо (электрон сааттары, микрокалькуляторлордо ж. б.), түрдүү башкаруучу экрандарда жана мейкиндик-убакыт транспаранттарында, оптикалык бекиткичтерде ж. б. жарык жапкыч түзүлүштөрдө, оптикалык электрон приборлорунда пайдаланылат. С. к-да жалпак телевизия экрандары иштелип чыгууда. Суюк кристаллдар медицинанын жана техни-канын көптөгөн тармактарында колдо-нулууда.
 
Ад.: Современная кристаллография. – Т. 1. –М.: 1979; Чандрасекар С. Жидкие кристаллы/ Пер. с англ. –М.: 1980.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Суюк металлдар

Суюк металлдар – жылуулук өткөрүмдүүлүгү жана электр өткөрүм-дүүлүгү чоң, о. эле катуу металлдарга мүнөздүү башка касиеттерге ээ тунук эмес суюктук. 

Суюк металлдарга бардык эриген металлдар жана металлиддер менен катар металл куймалары кирет. Кээ бир чала металлдар жана жарым өткөргөчтөр эритилгенден кийин С. м. болуп калат: бири эригенден кийин (Ge, Si, CaSb ж. б.), башкасы эрүү температурасын жогору ысытканда (FeSe, PbFe, PbSe, ZnSb куймалары ж. б.). Кээ бир металл эместер (H, P, C, B) жогорку басымда С. м-га айланат. Атмосфералык басымдагы жана бөлмө температурасындагы суюк металл сымал (эрүү температурасы – 38,9°С). Суюк металлдардагы заряд алып жүрүүчүлөр – электрондор. Суюк натрий менен калий өздөштүрүлгөн. Алардын эрүү температурасы өтө төмөн. Ядролук реакторлордо колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Суюк отун

Суюк отун – Органикалык заттын (негизинен углеводороддун) күйүүчү аралашмасы. 

Ал ичинен күймө кыймылдаткычта, буу казанында жана газ трубина кыймылдаткычта отун катары пайдаланылат. Суюк отундун кеңири тараган түрү – нефтинин кайра иштетилген продуктусу (бензин, керосин, лигроин, мазут, газойль). Суюк отун ракета кыймылдаткычтары үчүн өзгөчө мааниге ээ.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Суюктуктун бетиндеги толкундар

Суюктуктун бетиндеги толкундар – суюктуктун эркин бетинде же аралашпаган эки суюктуктун чектик бетинде пайда болуучу жана таралуучу толкундар. 

Алар тышкы күчтөн пайда болуп, натыйжада суюктуктун бети теңсалмактуулук абалдан чыгат. Мындан оордук күчү жана беттик тартылуу күчү пайда болот. Ошол күчтөрдүн жаратылышына байланыштуу Суюктуктун бетиндеги толкундар капиллярдуу (беттик тартылуу күчтөрү болсо) жана гравитациялык толкундарга айырмаланат. Эгерде эки күч тең аракет этсе, анда гравитациялуу-капиллярдуу толкундар түзүлөт. Кичине толкун узундуктарда беттик тартылуу күчтөрү көбүрөөк таасир этет. Суюктуктун бетиндеги толкундардын таралуу ылдамдыгы толкун узундуктарына көзкаранды. Гравитациялык толкундар Күн менен Айдын тартуу күчтөрүнүн таасиринде болот. Жаратылышта шамал толкундары кеңири таралган.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Суюктук термометри

thumb|upright|Суюктук термометри.
Суюктук термометри – суюктуктардын ысытуудан кеңейүү касиетине негизделген температура өлчөөчү прибор. 

Ал техникада жана лабораторияда – 2°Сден+750°С ге чейинки температураны өлчөөдө кеңири колдонулат. Суюктук термометри – айнек же кварц капилляр каңдалган резервуар °С шкаласы калың айнектүү капиллярдын же ага бекитилген пластинканын бетине чийилет. Термометрдик суюктук резервуар ичине жана капиллярдын бир бөлүгүнө толтурулуп, температура өзгөргөндө анын көлөмү да өзгөрүп, капиллярдагы деңгээли көтөрүлөт же төмөндөйт. Түрдүү температуралык интервалдар үчүн түрдүү суюктуктар, мис., –200 дөн+20°С ге чейин пентан, –80ден+70°С ге чейин этил спирти, –35 тен +750°С ге чейин сымап ж. б. колдонулат.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Категория:Физика
Суткалык кыймыл

Суткалык кыймыл – күн системасындагы планеталардын өз огунун айланасында байланышкан астрономиялык кубулуш. 

Алсак, Жердин бетиндеги байкоочу үчүн жылдыздар ж. б. жарык чыгаруучулар бир суткада чыгыштан батыш тарапты көздөй кыймылга келип 24 саатта бир айланыш жасайт.

Ошол эле сыяктуу башка планеталардын асман сферасындагы Суткалык кыймыл түрдүүчө убакытка ээ болот. Меркурий планетасынын Суткалык кыймыл 4224 саатты (176 жер суткасына), Чолпондуку 2808 саатты (117 жер суткасын), Марстыкы 24 саат 39 минутаны жана Юпитердики 9 саат 50 минутаны түзөт. Бул кубулуш жүрүп бара жаткан автомашинанын үстүндөгү адамга жол же жолдун жээгиндеги бак-дарактар жылып бараткан сыяктуу кубулуш.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Сүрүлүү

Сүрүлүү – 1) сырткы Сүрүлүү – түрдүү катуу нерселер беттешкенде бири бирине карата кыймылдашына тоскоолдук кылуучу алардын ортосундагы механикалык өз ара аракеттешүү. Өз ара кыймылсыз нерселердин Сүрүлүү сү тынч абалдагы Сүрүлүү, ал эми кыймылдоочу нерселердики кинематикалык Сүрүлүү деп аталат. Бир нерсе экинчи нерсенин бети боюнча кыймылынын түрүнө карата кинематикалык Сүрүлүү тайгаланып же дөңгөлөнүп Сүрүлүүгө айырмалат. Эгер эки катуу нерсенин Сүрүлүүчү беттери майланбаса, анда аны кургак Сүрүлүү, ал эми майланса суюктук же илээшкек деп атайт, 2) ички Сүрүлүү – бир эле нерсенин бөлүкчөлөрүнүн бири бири менен Сүрүлүүсү.

Колдонулган адабияттар
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика