Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
"Сөз таануу" шеринеси

"Сөз таануу" шеринеси - "Азаттык" үналгысы 2009-жылдын сентябрында (аяк оона айында) баштаган интернеттеги шерине. 

Ал кыргыз тили жана кыргыз терминологиясы жаатында алектенген ар кандай адистерди жана адис эмес окурмандарды кыргыз тилинин көйгөйлөрүн чогуу-чаран талкуулоого чакырган атайын интернеттик форум болуп саналат.

Шериненин баш сөзүндө мындай чакырык камтылган:

“Көп түкүрсө көл болот”, “талаштан тактык жаралат”... Кыргыздын учкул сөздөрү, макал-ылакаптары, түпкү сөздөрү (руна сымал жазмаларды, Махмуд Кашгарини, жомок-дастандарды, Юдахин сөз корун, классик акын-жазуучулардын эмгектерин караңыз), өздөштүрүлгөн сөздөрү (Карасай-сөздүктү караңыз), диалект катары “жерилген” сөздөрү (Мукамбай-сөздүктү караңыз) жана азыркы кылымдын босогосунан аттагандан берки жаңы сөздөрү (алар үчүн заманбап сөздүк да жокко эсе) чогулуп, жалпы тил казынанын ажырагыс бөлүгү катары эне тилибиздин ажарын ачып турат. Келиңиздер, эне тилибиздин жана кыргыз сөз таануу илиминин көйгөйлөрүн чогуу талкуулайлы. Бул шеринебиз ар бир ыктыярдуу катышуучунун эч бир жерде милдеттүү болбой турган сунуштарына жана пикирлерине орун бермекчи. Балким, алардын алгылыктуусун жаңы муун өзү ылгап алаар.

Шеринеге Кыргызстандын өзүндө жана андан сырткаркы аймактарда жашаган адистер жана тил күйөрмандары өз ойлорун жазып келишет.

 Шилтеме 

 http://www.azattyk.org/forum/90322.html 

Категория:Кыргыз таануу
Верещагин Василий Васильевич

Верещагин, Василий Васильевич (1842-1904) - айтылуу орусиялык сүрөтчү. 

Баталист. 1860–63-ж. Петербург Сүрөт академиясында А. Т. Макаровдон, Ф. А. Мюллерден сабак алган. 

1864–65-ж. Парижде Ж. Л. Жеромдун өнөрканасында окуган. Россия, Батыш Европа, Сирия, Палестина, Индия, Япония ж-а АКШ өлкөлөрүнө көп саякат жасаган. Орто Азияны басып алууга, 1877–78-ж. орус-түрк, 1904–05-ж. орус-япон согуштарына катышкан. В. сүрөттөрүндө өзү катышкан окуяларды же саякат мезгилинде өз көзү м-н көргөндөрүн тарткан. 

Сүрөттөрүн тематикалык серияларга бириктирген: 1871–74-ж. «Түркстан»,

1877–78-ж., 1880-жылдарда «Балкан», 1887–1904-ж. «1812-жылдагы Ата Мекендик согуш» сериялары. В.

этногр., турмуш-тиричилик ж-а пейзаждык живопись жаатында да көп иштеген. 

Ал 1869–70-ж. Кыргызстанда болгон. Кыргыз жергеси тууралуу көптөгөн эмгектери («Чүй суусунун боюндагы кыргыз боз үйү», 1869, «Кыргыз көчү», 1874, «Куш кармаган кыргыз байы», 1871, ж.б.) ж-а «Ысык-Көлдүн бою», «Барскоон өткөөлү», «Ала-Тоо аймагында» ж.б. этюддары кирген. Чыг-нда кыргыз элинин каада-салтын, турмуш-тиричилигин чагылдырган.

Ал өз сүрөттөрүндө кыргыз элинин каада-салтын, үрп-адатын, турмуш-тиричилигин таасын сыпаттаган. 

 Колдонулган адабияты 

Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003

Категория:Арип боюнча сүрөтчүлөр
Категория:Арип боюнча инсандар
Абсентеизм

Абсентеизм (латынча absentra- баш тартуу, катышпай коюу)- бийликтин өкүлчүлүк уюмдарын, мамлекет башчыларын шайлоодо шайлоочулардын добуш берүүдөн баш тартышы. А-дин болушу, бир жагынан, коомдогу адамдын эркиндигинин белгиси, адам өзүн алып жүрүүнүн варианттарын тандоо укугуна ээ. Экинчи жагынан, А-дин болушу граждандардын бир бөлүгүнүн шайлоонун жыйынтыгына ишенбөөчүлүгүн, талапкерлердин программалары жана убадалары менен граждандардын жашоо келечегинин ортосунда байланыштын жоктугун, шайлоо кампаниялары мезгил-мезгили, менен өткөрүлүп туруучу гана чоң саясий оюн экендигин көбүлөндүрөт. Граждандык коомдун институттары канчалык жогору өнүккөн болсо, адамдардын өзүн-өзү аныктоо мейкиндиги (өз алдынча ишинин болушу, мамлекеттик эмес структурада иштөө) канчалык кеңири болсо, анда А-дин дайыма жашап туруу мүмкүнчүлүгү ошончолук жогору болот. Адам укугу жана эркиндиги корголгон, экономикалык туруктуулук байкалган, социалдык системасы калыптанган өлкөлөрдө А. коомдун бир бөлүгү катары, астейдил көрүнүш болуп калат. Бирок. А. дайыма эле эркиндик жана жыргалчылык менен бирге болбостон, кээде граждандардын бийликтен четтелиши катары көрүнүп, саясатчыларга карата ишенимдин кетишин, саясий ишкердикке карата кызыкчылыктын жок экендигин билдирет. Эгер А. массалык көрүнүшкө айланса, анда өкүлчүлүк уюмдардын легитимдүүлүгүнө, шайлангандардын авторитетине коркунуч туулат. Ошондуктан А. саясий практиканы сындап баалоого себеп болот. А-дин өсүшүн саясий кризистин белгиси катары, саясатчылар альтернативдик варианттарды берүүгө жөндөмсүз деп кароого да болот. А-ди бойкоттон, саясатка каршылык көрсөтүү демонстрациялары аркылуу катышуудан, шайлоо кампаниясын үзгүлтүксүз учуратууга, бийликтин өкүлчүлүк системасын алсыратууга карата жасалган аракеттерден айырмалай билүү керек.

 Байланыштуу барактар 

Саясий илимдер
 Колдонулган адабияттар 
Саясат Таануу: энциклопедиялык окуу куралы, Башкы ред. Ү.Асанов, Жооптуу ред. А.Акунов, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-011-9

 
Категория: коомдук илимдер
Бальтасар Грасиан

thumb|Бальтасар Грасиан.
Бальтасар Грасиан (1601-1658), испан жазуучусу (Афоризмдер. Орус тилинен которгон Олжобай Шакир.)

 Азчылыкка келгенде акылдуубуз, көпчүлүккө келгенде оомабыз. 

 Чычканга кебек алдырбаган сараң карышкырга келгенде алдырат. 

 Адам өмүрү пендечилик жорук-жосундар менен кармашып жүрүп өтөт. 

 Өкүмдарың мойнуңа жүк артарда айкөл көрүнүп, агынан жарылып сүйлөйт. 

 Товарыңды ким жамандаса, сатып алчу кардар ошол. 

 Акчаңдан күйсөң да, товардын сапатынан күйбө. 

 Эс-акылы жок үчүн көпчүлүгү эс-акылын жоготпой жүрөт. 

 Достордон айрылгың келбесе, алардын чоң ийгиликке жеткенин тилей көрбө. 

 Сенин көзүңчө бирөөгө "жок" деген адамдан бирнерсе суранба, демек, ал экинчи тилемчиге да оңой шылтоо табат. 

 Ишиң илгерилебегени - өзүңдүн эле макоолугуңдан. 

 Сага эч качан каршы сүйлөбөгөн кишини мактаба, демек ал сени эмес, өзүн жакшы көргөн үчүн дудук болуп жүрөт. 

 Сага ишенбегендей түр менен караган киши карандай калпычы. 

 Калпычынын алдында эки кыйынчылык бар. Биринчиси: ага эчким ишенбейт. Экинчиси: өзү да эчкимге ишенбейт. 

 Жайнаган кирешени жалгыз чыгаша алып келет. 

 Аянтта айкырып аткан адамдын акылдуу же акылсыз экени арсар. Анткени ал аянттагы аңкоолордун акылы менен өзүнүн жүрөгүндө макул болбосо да, баарыбир элдин атынан айкырат. 

 Эки жээкте туруп алып бирин-бири "акмак" дегендин баары акмак. 

 Сууга чөгүп бараткан адамдан абайла. Куткарганы кол берсең, сени кошо тартып кетет. 

 Жомоктогудай жашоого жеткениң - жашооңдун бүткөнү. 

 Эң коркунучтуу душман эски достордон чыгат. 

 Эх, десең… кептин баары, келатканыңды алдыңда жамырагандар көрүп, кубанганында эмес, чыгып баратканыңды көрүп, өкүнүп калганында.

 Келесоо көрүнгөндөрдүн баары келесоо, соо көрүнгөндөрдүн да жарымы келесоо. 

 Ким келесоону ажыратпаса, ал келесоо. А келесоонун келесоо экенин билип туруп жанында жүргөн андан бетер. 

 Ким жытчыл болсо, былыктын баары ошондо. 

 Бир арстанды көргөнүң, баарын көргөнүң; бир койду көргөнүң, баарын көргөнүң. А бир адамды көргөнүң, бир эле адам, бирок анын да заадисин көрбөйсүң. 

 Илимге ашкере башын сайган адамдар оңой алданышат, себеби, андайлар турмуштагы эң жөнөкөй, эң зарыл нерселерден алыс. 

 Булак 
 Олжобай Шакир. "Күмүш сырга", Бишкек – 2007.

Категория:Испания
Категория:Испан жазуучулары
Категория:Испания жазуучулары
Категория:Диниятчылар‎
Категория:Туулгандар 1601-жылы
Категория:Өлгөндөр 1658-жылы
Жан Лабрюйер. Афоризмдер.

Жан ЛАБРЮЙЕР (1645-1696), француз жазуучусу 
(Афоризмдер. Орус тилинен которгон Олжобай Шакир.)

 Биздин түбүбүзгө врачтар эмес, эмчи-домчулар жетет. 

 Ыйкы-тыйкы чала акылдан ырбайт. А акыл ашынган кезде, адам өзеле ыйкы-тыйкыдан кача баштайт. 

 Бир ойнош күткөн аял өзүн-өзү ойсоке санабайт. Ойношторуна эсеби жетпей калганда гана ойсокелигин бираз моюндайт. 

 Аялдардын жашын сурагандан көрө, кары кишинин канча өмүрү калганын сураган жеңил. 

 Жаман устанын белгиси - балка-чоту эле көп. 

 Ондогон жылда коромжу болбогон сараңдын байлыгы одүйнө аттанган күнү ыксыз коромжу болот. 

 Бу жашоодо сүйгөнүңдүн ажарындай ажар, сүйгөнүңдүн жагымдуу үнүндөй үн барбы? 

 Ким бирөөнү унутканга далалаттансаң, тескерисинче, эсиңден кетпей туруп алат. 

 Эркек өз сырынан да өзгөнүн сырын бекем сактайт. Аял антпейт. Ал өз сырына келгенде гана тилин тишине катат. 

 Жашоо сезим менен жашагандарга - трагедия, акыл менен жашагандарга - комедия. 

 Жек көргөн адамың менен жашагандан көрө, жакшы көргөн адамыңды сагынып жашаган жеңил.

 Балдар жүткүнчөөк, сугалак, ичкүйдү, кулак түрмө, өзүмчүл, жеңил ой, шарт-шурт, коркок, осол, айдатма, калпычы анан түнт болушат. Алар күтүүсүздөн ыйлап да, күлүп да жиберет. Болор болбоско ыржактаган менен бирок чексиз кайгырат. Ызаны көтөралбайт, башкаларды ыза кылганды да жакшы көрөт. Анан эле бир күнү карасаң киши. 

 Балдардын чоңдордон айырмасы - өткөнчак, келерчак менен иши жок. Бирок бизге караганда алардын бир жакшы жери - учур чакты пайдаланышат.

 Булак: 
Олжобай Шакир. "Күмүш сырга", Бишкек – 2007.
Озаску

250px 120px 120px Osasco: 23° 31' 58" S 46° 47' 31" O Аянты: 65 миң км² Калкы: 718,646 миң адам (2006) Калкынын жыштыгы: 11,069.1/км² 

Озаску (Osasco – o’zasku), Бразилия.

 Интернет 

 http://www.osasco.sp.gov.br
 http://www.osascobrazil.com
Апаз Жайнаков

Апаз (Апас) Жайнаков (1960-жыл, 6-март, Баткен району, Орто-Боз айылы — 2013-жыл, 9-октябрь) - обончу, КРдин эл артисти (1995). 1981–83-ж. Т. Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын алдындагы 2 жылдык студияда, Б. Бейшеналиева атындагы КМИИде окуган. 1995–97-ж. Баткен элдик театрын жетектеген. 2001–06-ж. К. Скрябин атындагы Агрардык университетте маданият таануу кафедрасында иштеген, 2006-жылдан Баткен облусу театрынын директору“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1.

50дөн ашык лирикалык, патриоттук ырлардын автору, айрыкча «Кыргыз жери», «Өрүкзар», «Өзгөчөм», «Ак гүлүм», «Бийге чакыруу», «Кыргызымдын сулуу кыздары» жана башка чыгармалары белгилүү. 1988-ж. Польшада өткөн Фольклордук топтордун бүткүл дүйнөлүк эл аралык фестивалынын лауреаты, республикалык «Студенттик жаз» фестивалдарынын, конкурстардын жеңүүчүсү.

Обончу жана аткаруучу. Учурда Ош мамлекеттик университетинин музыка факультетинде эмгектенет. Анын эң белгилүү ыры Түмөнбай Байзаковдун сөзүнө жазылган “Кыргыз жери” деген ырга жазылган обону. Обончунун андан башка, “Өрүкзарга кетели” жана "Аман жар" сыяктуу чыгармалары бар. 

 Булактар 

Категория:Инсандар
Категория:Кыргызстан
категория:Таажы-2012
категория:1960-жыл
категория:2013-жыл
Категория:Туулгандар 1960-жылы
Категория:Өлгөндөр 2013-жылы
Тандыр

Тандыр (дандыр) - нан бышырылуучу атайын очок. Кыл кошулуп ийленген чоподон жарым айлана түрүндө оозу кууш, түп жагы кенен, ар кандай көлөмдө (бийиктиги 1, 5, айланасы 2–3 м) жасалат. Кээде тандыр атайын курулган тектирченин үстүнө орнотулат. Нан жапканга, отун жагууга оңой болсун үчүн тандыр тикесинен гана эмес, жантыгынан да курулат. Ошондой эле нандан башка тандырга түрдүү тамак ашты да жасашат. Тандыр Кыргызстанда, Казакстанда, Азербайжанда, Арменияда, Кытайда, Өзбекстанда, Түркмөнстанда, Моңголдо, Тажикстанда, Орусияда жана Жапонияда көп тараган.
Тандыр ар бир өлкөдө ар түрдүүчө айтылат: Азербайжанда - „тэндир“, Тажикстанда — „танур“, Арменияда — „тонир“, Грузияда — „тонэ“, Индияда — „тандури“.

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргызстан: энциклопедия

Категория:Тарых
Категория:Этнография
Сарымсак

thumb|Сарымсак.
Сарымсак (L. 1753) — эки жылдык чөп өсүмдүгү; уруунун түрү Пияз түптүүлөр (Alliaceae). Сульфид - органикалык кошулмалардын негизинде кескин жыты жана ачуу даамы менен дүйнө жүзүндөгү көпчүлүк элдердин жактырып жээген жашылчасы болуп саналат. Вируска каршы туруктуулугу үчүн медицинада кеңири колдонулуп келүүдө. Сарымсактын майда баштарын үрөн катары жана тамак-ашты даамдуу кылуу максатында (чийки жана бышырылган түрүндө) колдонушат. Жалбырактары, сызыгы жана гүл төшөнчөсү жээгиликтүү, көбүнчө жаш өсүмдүктөрдүкүн пайдаланышат. Сарымсактын тамыры жана башынын жука чел кабыгы гана колдонулбайт. Калган баардык органдары дарылык касиенке ээ.

 Таралышы жана экологиясы 
Сарымсактын мекени болуп Түштүк-Батыш Азия болуп саналат. Ал жакта неолит заманынан бери өсүп келүүдө. Сарымсак жапайы түрүндө бул чөлкөмдүн баардык жеринде кеңири өсөт.

Сарымсактын эки түрү бар: күздүк жана жаздык.

 Колдонулган адабияттар 
...

Категория:Өсүмдүктөр‎
Категория:Дары өсүмдүктөр
Тандыр-нан

Танды́р нан  — улуттук нан. Борбордук Азия элдеринде (кыргыздарда, казактарда, уйгурларда, өзбектерде, тажиктерде) тандыр нан, улуттук колдонмо болгон — тандырда бышырылат. Тандыр нандын курамына — буудай уну, суу, ачыткы, каймак, сүт, маргарин, түрдүү уруктар, кунжут, кызгалдак ж.б. киришет.

Негизинен тандыр нандын чай менен же түрдүү тамак-аштар (палоо, шишкебек, шорпо ж.б) менен жээшет. Тандыр нанды ысык кезинде каймак, сары май менен жээген даамдуу болот.

Тандыр нанды жасагандын көрчүлүк түрү бар, ар бир улут өзүчө даамдуу бышырышат .

Тандыр нандын бир нече түрү.

 Жалпы жыйынтык
Туя

thumb|Thuja standishii.
Ту́я, аңкыгай , туя — Кипарис (Cupressaceae) уруусуна кирген ийне жалбырактуу өсүмдүк.

 Ботаникалык мүнөздөмө 
Ар дайым жашыл болуп туруучу дарактар же бадалдар, чанда гана бийиктиги 60 метрге, ал эми сабагынын туурасы 2,5 (6 чейин) метрге чейин жетет. 

Жаш өсүмдүктөрдүн жалбырактары майда ийне сымал болот. Ал эми өсүмдүктүн жашы өйдөлөгөн сайын жалбырактары — кабырчыктуу келишет.

Туя бир үйлүү өсүмдүк. Тобурчагы сүйрү узун келет, 2—6 жуп кабырчыктардан турат, булардын үстүнкү экөө таза, ар дайым өсүндү алса болот, ал эми калгандары көп учурларда өнүп чыгышпайт. Уруктары ичке, майда 2 канатчан болушат да күзүндө бышып жетилишет.

 Маданиятта 
Туя субстрат көп тандабаган ийне жалбырактуу өсүмдүктөрдүн бири. Шаарда же болбосо өндүрүш жайларга жакын түтүндүү жерлерде өстүрүп жашылдандырса болот. Ачык, күнөстүү жайларда жакшы өсөт.
Көпчүлүк тараган өкүлү болуп Thuja occidentalis, Thuja plicata жана башка бакча формалары саналат.

 Химиялык курамы 
Туянын жыгачында аромодендрин, токсифоллин, сары түстөгү, жыттуу эфир майлар кездешишет. Майларды көбүнчө жалбырактарын кайра иштетүү жолу менен алышат. Жалбырактардын курамында пинен, кардиофиллен, углеводород фидрен, цедрол, пинипикрин, пиллен, пинин, туйон, дубильдик заттар, чайыр, сесквитерпен спирти бар.

 Түрлөрү 
Тукум Түндүк Америкада жана Батыш Азияда өсүүчү дарактардын жана бадалдардын 5 түрүнөн турат.
 Thuja koraiensis Nakai- Корей туясы
 Thuja occidentalis L.- Батыш туясы | жашоо дарагы
 Thuja plicata Donn ex D.Don- Гигант туясы
 Thuja standishii (Gordon) Carrière- Жапон туясы же Стендиша туясы
 Thuja sutchuenensis Franch.- Сычуан туясы

Ири көлөмдө жана көп учурларда «Батыш туясы» же «Батыш биотасы» деп келинген өсүмдүктү учурда Батыш жалпак бутакча Platycladus orientalis L. Franco деп аташууда. 

Туянын эн жакынкы өкүлү — долот туевиги Thujopsis dolabrata, мунун айырмасы, калың жалбырагы жана катуу тобурчактуу келет жана Тетраклинис Tetraclinis articulata.

 Колдонулган адабияттар 
 ДикСССР. том=1. стр=296—309. автор=Уханов В. В. часть=Род 6. Thuja L. — Туя.

Категория:Өсүмдүктөр‎
Клетка

thumb|клеткалар (Allium cepa)
Клетка — өсүүгө, өнүгүүгө, азыктанууга, өрчүүгө, дем алууга жөндөмдүү болгон тирүү организмдердин элементардык бирдиги.

Жаныбарлар болобу, өсүмдүктөр болобу же козу-карындар болобу, баардыгы клеткадан турушат. Ушул өзгөчөлүгү боюнча тирүү организмдерди бир клеткалуу жана көп клеткалуу деп бөлүп карайбыз. 
Клетканын жашоо тиричилигин окутуп үйрөтүүчү илим биологиянын бир бөлүгү — цитология.

 Булактар 
 Клетканын түзүлүшү 

Категория:Биология
Ботаника

thumb|Pinus halepensis.
Ботаника (грекче botfne; чөп, өсүмдүк) – өсүмдүктөр жөнүндөгү илим; биологиянын бир тармагы. Ботаника көп тармакты: өсүмдүктүн сырткы, ички түзүлүштөрүн, систематикасын, геологиялык убакыт ичинде өнүгүшүн (эволюция), тектештик байланыштарын (филогения); өткөн жана азыркы замандагы таралуу законченемин (өсүмдүк географиясы), чөйрө менен өз ара байланышын, өсүмдүктөр жамаатынын түзүлүшүн (фитоценология же геоботаника), эл чарбасында пайдалануу мүмкүнчүлүктөрүн жана жолун (экономикалык ботаника), казып алынган өсүмдүктөрдү (палеоботаника), тиричилигин жана функциясын (өсүмдүк физиологиясы), химиялык курамын жана биохимиялык процесстерди (биохимия), чөйрө жана башка организмдер менен өзара байланышын (экология), өсүмдүк илдетин (фитопатология) жана башка изилдөөнү камтыйт. Изилденүүчү объектилерине карата альгология (балырлар), микология (козу карындар), лихенология (эңилчектер), бриология (мамык чөптөр), дендрология (дарак, бадалдар) жана башка болуп бөлүнөт. Өсүмдүк дүйнөсүндөгү жөнөкөй түзүлүштүү микроскопиялык организмдерди микробиология изилдейт. Ботаника илим катары байыркы грек табият изилдөөчүлөрүнөн башталган. Өсүмдүктөрдү биринчи жолу классификациялоого аракет жасап, сыпаттап жазган грек табият изилдөөчүсү Теофраст ботаниканын «атасы» деп эсептелет. Ботаника 15-кылымдан тез өнүгүп, улам жаңы тармактары пайда боло баштайт. Анын өнүгүшүнө 18-кылымдын орто ченинде швед окумуштуусу К. Линнейдин ботаниканын өнүгүшүн жыйынтыктоосу, 19-кылымда физика менен химиянын жетишкендиктери, клетка теориясы жана Ч. Дарвиндин эволюциялык окуусу, 20-кылымда генетика менен молекулалык биологиянын өнүгүшү чоң таасирин тийгизген. Ботаника геология, химия, физика, география жана башка илимдер менен тыгыз байланыштуу. Айыл чарбанын, токой чарбасынын, тамак-аш, текстиль, целлюлоза, жыгач иштетүү өнөр жайларынын көп маселелерин чечүүдө пайдаланылат. Кыргызстанда 1928-ж. «Топурак-ботаникалык бюро» деген туңгуч ботаникалык мекеме уюштурулуп, анда ботаникалык изилдөөлөр жүргүзүлө баштаган. И. В. Выходцев менен Е. В. Никитинанын жетекчилиги астында геоботаника жана флористикалык изилдөөлөр жүргүзүлүп, республикада биринчи гербарий түзүлгөн. Кыргызстандын аймагында өсүүчү татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн 400 миңге жакын түрүн камтыган 11 томдон жана беш кошумча томдон турган «Кыргыз ССРинин флорасы» жарыкка чыккан (1955–88). Азыр ботаникалык изилдөөлөр КР УИАнын Биология жана топурак таануу институтунда, Токой жана жаңгак-чарба институтунда, ботаника багында, ошондой эле республиканын ЖОЖдорунда жүргүзүлөт.

 Дагы караңыз 
 Ботаникалык бак

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
Өсүмдүктөрдүн физиологиясы

Өсүмдүктөрдүн физиологиясы грек сөзүнөн (φύσις) — жаратылыш, (λόγος) — окуу) — бул өсүмдүктөрдүн организминде өтүп жаткан баардык процессткерди (фотосинтез, дем алуу, гуттация, транспирация, өсүмдүктөрдүн кыймылы, минералдык азыктануу, суу режими) окуп үйрөтүүчү илим.

 Өсүмдүктөрдүн физиологиясынын өнүгүү тарыхы 
Өсүмдүктөрдүн физиологиясы XVII—XVIII кылымдарда италиялык биолог жана врач М. Мальпигинин «Өсүмдүктөр анатомиясы» жана англиялык ботаник жана врач С. Гейлстин «Өсүмдүктөр статикасы» классикалык эмгектеринде белгиленген. Ал эми өсүмдүктөрдүн физиологиясы термини [[1800]- жылы биринчилерден болуп Ж. Сенебье́нин «Physiologie végétale» трактатында жазылган. Бул трактатта ал бул дисциплинага тиешелүү болгон көчүлүк процесстерди талкуулап, анын предметин жана максатын изилдеп чыккан.

XIX кылымда өсүмдүктөрдүн физиологиясына тиешелүү болгон баардык бөлүмдөрү такталган: фотосинтез, дем алуу, гуттация, транспирация, өсүмдүктөрдүн кыймылы, минералдык азыктануу, суу режими, өсүү жана өнүгүү, дүүлүгүү, өсүмдүктөрдүн туруктуулугу ж.б.

XX кылымда өсүмдүктөрдүн физиологиясынын негизги изилдөөлөрүнүн бири болуп фотосинтез жана дем алуу эсептелинет. Муну менен катар фитоэнзимология, өсүмдүк клеткасынын физиологиясы, эксперименталдык морфология жана экологиялык өсүмдүктөр физиологиясы өнүгүп келген. Өсүмдүктөрдүн физиологиясы микробиология жана агрохимия илимдеринин өнүгүшүнө түрткү берет.

XX кылымдын экинчи жарымында төмөндөгү илимдерди бириктирүү тенденциясы башталат, булар: биохимия жана молекулярдык биология, биофизика жана биологиялык моделдештирүү, цитология, өсүмдүктөр анатомиясы жана өсүмдүктөрдүн генетикасы. Ошол эле учурда окумуштуулар арасында субклеткалык жана молекулярдык денгээлдеги изилдөөлөргө көңүл бурула башташат. Өсүмдүктөрдүн физиологиясынын өнүгүүсү менен бирге биотехнология өз алдынча өнүгө баштайт.

 Өсүмдүктөрдүн физиологиясынын максаты 
 Өсүмдүктөрдүн жашоо тиричилигин толугу менен изилдөө.
 Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун изилдөө.
 Жасалма шарттарда фотосинтез процессин жөнгө салуу.

 Өсүмдүктөрдүн физиологиясынын багыты 
 фотосинтез
 дем алуу
 өсүмдүктөрдүн суу режими
 өсүмдүктөрдүн минералдык азыктануусу
 Өсүмдүктөрдөгү заттардын транспорттолушу
 Өсүмдүктөрдүн өсүүсү жана өнүгүүсү
 Фитоэнзимология — өсүмдүктөрдөгү ферменттерди изилдөө
 Фитогормонология — фитогормондорду изилдөө
 Өсүмдүктөрдүн дүүлүгүүсү
 Өсүмдүктөрдүн экологиясы

 Шилтемелер 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
 Журнал "Өсүмдүктөрдүн физиологиясы" — Журнал Орусия илимдер академиясы. 1954-жылы академик А. Л. Курсановым тарабынын негизделген.
 "Өсүмдүктөрдүн физиологиясы" 2008-жылы текшерилген.
 ОИА биохимия жана өсүмдүктөрдүн физиологиясы жана микроорганизмдер иниституту . 1980-жылы б.и.д., профессор В. В. Игнатов тарабынан негизделген.

Категория:Табият илимдери
Категория:Ботаника
Кагаз

Кагаз — (пахта сөзүнөн улам келип чыккан) — Өсүмдүк целлюлозасынан алынуучу терсек. Кагаз, кат жазууда, гезит, журнал чыгарууда, сүрөт тартууда колдонулат.

1803-жылдан тарта кагазды алууда кагаз иштеп чыгуучу шаймандар пайдаланылышат.

 Тарых 
thumb|220px|Цай Луньдун кагаз жасоо убагы
Кытай жазууларын карап көрсөк кагаз б.з. чейин 105-жылы Цай Лунь тарабынан ойлоп табылган (караңыз ИСТОРИЯ БУМАЖНОГО ЛИСТА, № 12, 2009 год Журнал Наука и жизнь. Бирок 1957-жылы Кытайдын түндүк аймагындагы Шаньси чөлкөмүндөгү Баоця деген үнкүрүндө табылган көрүстөндө кагаздын калдыктары табылган. Ал калдыктарды изилдегенде б.з. чейин II кылымга таандык болгон.

Цай Лунга чейин Кытайда кагазды дүмбүрдөн, а андан мурда жибектен жасап келишкен.

Цай Лунь жибектин калдыктарын, жыгач күлүн, жана дүмбүрдү пайдаланып биринчи кагазды алган. Ал, баардыгын майдалап, суу менен аралаштырып, алынган аралашманы жыгач калыпка салып кургаткан. Кургагандан соң ал аралашманы таштын жардамы менен тегиздеп түздөп кагаздын бекем барагын жасаган.

Цай Лундун ойлоп тапканынан кийин, кагазды иштеп чыгуу уламдан улам өнүгүп олтурган. Кагаз бекем болушу үчүн курамына крахмал, клей, жана жасалма боёктор колдонулган.

VII кылымдын башында кагазды жасоо ыкмасы Кореяга жана Жапондорго белгилүү болот. Ал эми 150 жылдан соң согуш учурунда камакка алынган жергиликтүү калктан арабтар да билишет.

VI—VIII кылымдарда кагазды өндүрүү Борбордук Азияда, Кореяда, Жапонияда жана башка Азия өлкөлөрүндө жүргүзүлөт. XI—XII кылымда кагаз Европада пайда болот. XV—XVI кылымдарда китеп жазуу жоголку денгээлге чыккандыктан кагаз өндүрүү да кескин өнүгө баштайт. 

Кагаз өндүрүүдө негизги орунду XVII кылымда ролл-шайманы аткара баштайт. XVIII кылымдын соңунда роллдор көп өлчөмдө кагаз өндүрүүгө өбөлгө түзөт. Бирок ошентсе да ролл-шайманы колго иштегенгиктен өндүрүү аз болот. 1799-жылы Н. Л. Робер (Франция) тынбай иштей турган кагаз өндүрүүчү шайманды ойлоп табат. Англияда болсо Г. жана С. Фурдринье бир туугандар, Робердин патентин сатып алышып кагаз өндүрүүнү улантып келишкен, ошентип 1806-жылы кагаз жасоочу шайманды патенттештиришкен. XIX кылымдын ортосунда бул жөнөкөй шайман оор механизмдеги агрегатка айланат да, автоматташтырылган учурга өтөт.

 Хронология 
 105 — Китайда Цай Лунь тарабынан пахтадан кагазды алууну ойлоп табуу.
 600 — Кореяга кагаздын келиши.
 625 — Жапондорго кагаздын келиши.
 751 — Талас согушу — Батышка кагаздын барышы.
 1238 — Испанияда кагаз тегирменинин курулушу.
 болжол менен 1770 — англиялык кагаз фабриканты Дж. Ватман-ак кагазды алуу калыбын ойлоп тапкан.
 1799 — кагаз иштеп чыгуучу шайман үчүн биринчи патент берилген (Луи-Николя Робер).
 1803 — установка бумагоделательной машины в Великобритании (Брайен Донкин).
 1806 — кагазды басып чыгуу шайманын ойлоп табуучулук үчүн патент берилген.
 1816 — Орусияда биринчи кагаз иштетүүчү шайман (Петергофск кагаз фабрикасы)
 1827 — АКШда кагаз жасоочу шайман.
 1856 — гофрирован картонун ойлоп табуу.
 1857 — кагазды жыгычтан алуу технологиясын ойлоп табуу.