Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Алевролит

thumb|Алевролит.
Алевролит - (гр. aleuron - ун, lithos - таш) негизинен 0,01-0,1 мм өлчөмүндөгү бүртүкчөлөрдүн (алеврит) цементтелип, ныкталышынан пайда болгон жана диагенездин таасиринен өзгөрүүлөргө учураган катуу чөкмө тоотек. Алевролит нефть, газ жана суу топтолуучу тоотектерден. Кыргызстанда кеңири таралган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология‎
Александр III

thumb|Александр III
Александр III (26. 2. 1845, Санкт-Петербург – 20. 10. 1894, Ливадия Крым) – Россиянын императору (1881–1894). Александр IIнин уулу. 1880-жылдардын экинчи жарымында атасынын реформаларына каршы бир катар реформаларды жүргүзгөн. Полициянын, жергиликтүү жана борбордук бпйликтин таасирин бекемдеп, тескерисинче земстволук, шаардык башкаруу органдарынын үстүнөн катуу көзөмөл орнотуп, университеттердин укугун чектеген жана цензураны күчөткөн. Анын учурунда Орто Азия толугу менен Россиянын курамына кошулган (1885). 1883-ж. Петербург шаарында өткөн Александр ІІІнүн тактыга отуруу салтанатына Түркстандан да өкүлдөр чакырылып, ал делегациянын курамында кыргыздардан Шабдан Жантай уулу катышып келген. Тышкы саясатта Александр ІІІ Франция менен жакындашууга аракет кылып, натыйжада Россия-Франция союзу түзүлгөн (1891–1893).

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Орусия Императорлору
Категория:Туулгандар 1845-жылы
Категория:Өлгөндөр 1894-жылы
Александрия

thumb|Александрия (2006).
thumb|Александрия маягы.
Александрия - (ар. Аль-Искандария) - Египет Араб Республикасындагы шаар. Жер ортолук деңиздин жээгинде, Нил дарыясынын дельтасынын батыш бөлүгүндө жайгашкан. Александрия мухафазасынын (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 3,8 млн (2005, калкынын саны боюнча өлкөдөгү 2-шаар). Өлкөнүн башкы деңиз порту (жылына 13 млн о жүк ташылат) жана ири соода өнөр жай борбору Эль-Махмудия каналы аркылуу Нил дарыясы менен байланышат. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Эл аралык аэропорт. Египеттен ташылган жүктүн 4/5инө жакыны Александрия аркылуу өтөт. Суэц - Каир - Танта - Александрия нефть, Абу-Кир - Александрия газ куурунун акыркы пункту. Нефть ажыратуу, химиялык, цемент, текстиль, машина куруу, металл иштетүү, кеме куруу жана оңдоо өнөр жайы иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Океанография, балык чарбасы, гидрология илимий-изилдөө институту, университет бар. Александриянын чет жакасында жайкы деңиз курорту жайгашкан. Александрияны б. з. ч. 332-331-ж. Александр Македонский негиздеген. Птолемейдин падышачылыгы убагында (б. з. 305-30-ж.) Египеттин жана эллинизм маданиятынын борбору, антика доорунун башкы маданий жана экономикалык борборунун бири болгон. 7-кылымда арабдардын ээлигине өткөн. Антикалык доордогу эстеликтерден - Форос аралындагы бийиктиги 120 м келген 3 кабаттуу маяк (б. з. ч. 3-к.; дүйнөдөгү жети кереметтин бири), көптөгөн мечиттер (17-19-к.), Помпеи же Диоклетиан колоннасы, некрополь, катакомбалар, байыркы грек-рим музейи сакталган. Арх-ралык эстеликтерден мечит (1718-к.), асем сарайлар (азыр музей) [Рас-эт-Тин (19-к-дын башы), парктуу Мунтаза (20-к-дын башы), Мухаммед Али (20-к.)] калган. 1985жылдан Жерортолук деңиздин жээгиндеги мамлекеттер кинофестивалын өткөрүшөт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Египет
Категория:Шаарлар
Анкилостомидоз

thumb|Ancylostoma caninum.
Анкилостомидоз - кишинин ичегисиндеги мите - анкилостидалар пайда кылуучу оору. Оорулуу адамдын заңы менен чыккан мите курттун жумурткалары жерде личинкага айланат. Ал личинкалар менен булганган жашылча, мөмө жемишгер жана башка тамак-аш менен соо кишинин ичегисине келет. Ал жерде личинкалар 8-10 жумада чоң куртка айланып, ичегинин былжыр челин жаралап, кан соруп азыктанат. Оорулуу канын жоготуп, алсырап, башы ооруп, карыны менен боорунун тушу ооруп, зарна болуп, кусат. Дарылоо ооруканада жүргүзүлөт. Аны алдын алууда мите жуккан кишини эртерээк таап дарылоо, булганган жерлерди зыянсыздандыруу, тамак-ашты таза сактоо, өздүк гигиена эрежелерин бузбоо зор мааниге ээ.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Ден соолук
Категория:Мителер
Аннам тоолору

thumb|Аннам тоолору.
Аннам тоолору, Чыонгшон - Вьетнам менен Лаостогу тайпак тоо. Индикытай жарым аралынын чыгыш бөлүгүнөн орун алган. Узундугу 1300 м, туурасы 300 км. Бийиктиги 3280 мге чейин. Аннам тоолорунун түндүк бөлүгү акиташ, кумдук, түштүгү базальт тоо-тектеринен түзүлгөн. Тоонун деңиз тарабы жылга-жыбыттуу, ички бөлүгү жапыз дөңсөөлү. Меконг, Сонгба, Лагна өңдүү ири дарыялар агып чыгат. Тоо арасындагы түздүктөрдө саванна, капталдарында тропик токойлору (пальма, бамбук, родедендрон), бийик тоолордо жазы жалбырактуу токойлор (эмен, каштан, кызыл карагай) өсөт. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Вьетнам‎
Категория:Лаос 
Категория:Тоолор
Анортит

thumb|Анортит.
Анортит (грекче anorthos - кыйгач, кыйшык) - плагиоклаздар тобундагы минерал. Химиялык формуласы Ca[Al2Si208]. Триклин сингониясында кристаллданат. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 6. С. салмагы 2,76. Өңү ак, көгүш кызгылт, айнек сымал жалтырак. Таза анортит сейрек кездешет. Скарн менен роговиктерде, кээде метеориттерде жолугат. Анортит - негиздүү магма тоотектерди түзүүчү минералдардын бири.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

Категория:Минералдар
Анталия

Анталия — Түркиянын түштүк-батышындагы шаар. Анталия илинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 759 миң (2005). Жер Ортолук деңиздеги Анталия булуңунун жээгинде, Батыш Тавр кырка тоосунун этегинен баштап, тектирчеленип жайгашкан. Өлкөдөгү ири порт; Жер Ортолук деңиз жээгиндеги эң ири эл аралык аэропорт. Деңиздик климаттык курорт. 1990-жылдан эл аралык туризм жана эс алуу борбору катары ургалдуу өнүгүүдө. Музей (баалуу археологиялык коллекциялары менен), текстиль, тамак-аш өнөр жайы бар. Айыл чарба продуктыларын (негизинен цитрус өсүмдүктөрүн) иштетүү борбору. Биздин заманга чейинки 159-138-жылы пергама падышасы Аттал II негиздеген, анын урматына Атталия аталган. 1207-жылы селжуктар басып алган. 13-кылымда Анадолу кербен соода жолунун акыркы чеги. 1391-жылдан Осмон империясынын курамында. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Италияга берилип, 1921-жылы түрк аскерлери бошоткон. Үч аркалуу Адриан дарбазасы, минарет (13-кылым), Оттоман эстеликтери сакталганАнталия райондор: сереп, маданий, жашоо. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1

 Булактар 
Категория:Түркия
Категория:Шаарлар‎
Антантa

thumb|Aнтантa (1912)
Aнтантa (фра. Entente cordiale - «ыкластуу макулдук») —
Орусия империясы, Улуу Британия, Франция жана Герман империясы башында турган Үчтүк союзуна (Герман империясы, Италия, Австрия-Венгрия) каршы багытталган аскердик-саясий союзу; 1891-1893-жылы француз-орус, 1904-жылы англис-француз, 1907-жылы англис-орус макулдашууларынын негизинде бекемделген. Союзду бекемдөө үчүн Орусия империясы, Улуу Британия, Франция 1914-жылы сентябрда Лондондо сепараттык тынчтык түзбөө жөнүндөгү келишимге кол коюшкан, 1915-жылы ага Япония кошулган. Aнтантa союзу 1914-18-жылдагы 1-дүйнөлүк согуш учурунда германиялык коалицияга каршы 20дан ашуун АКШ, Англия, Бельгия, Франция, Бразилия, Япония, Гватемала, Гондурас, Грекия, Италия жана башка мамлекеттерди бириктирген. Aнтантaга жана Үчтүк союзга кирген негизги мамлекеттер дүйнөнү кайра бөлүштүрүүнүн империалисттик программасын иштеп чыгышкан. Орусияда Улуу Октябрь революциясы жеңген соң, Совет бийлиги Тынчтык жөнүндөгү декретти кабыл алуу жана сепараттык Брест тынчтык келишимине кол коюу менен согуштан чыгып кеткен.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Тарых
Антарктика жарым аралы

thumb|Антарктика жарым аралы.
Антарктика жарым аралы (1961-жылга чейин советтик жана англиялык карталарда Грейама жери, америкалык картада Палмера жарым аралы, чили картасында О’Хиггинс жери, аргентина картасында Сан-Мартин жери аталган) - Антарктида аймагынын бир бөлүгү. Болжол менен 1200 кмге түндүккө, Түштүк Американы карай созулат. Жазылыгы 200 кмдей. Бийиктиги 4191 мге чейин. Борбордук бөлүгүн мөңгүлүү плато (бийиктиги 1500-2000 м) ээлейт. Жээгинин айрым жеринде муз каптабаган тоо массивдери кездешет. Антарктика жарым аралында антарктидалык илимий станциялардын ¼ жайгашкан.
 
 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Антарктида
Антверпен

thumb|Антверпен.
Антверпен, Анвер (фламандча Antwerpen, фр. Anvers; фламандча аталышы Aen’twert верфтин жанында) - Бельгиянын түндүгүндөгү шаар. Аты окшош провинциянын административдик борбору. Шельда дарыясынын жана Альберт каналынын боюнда, Түндүк деңиздин жээгине жакын жайгашкан. Калкы 451 миң (шаар айланасы менен 955 миң, 2004). Дүйнөдөгү эң ири порттордун бири (2002-жылы 132 млн о. жүк ташылган; Европада жүк айлантуу боюнча Роттердамдан кийин 2-орунда). Өлкөнүн ири соода, финансы жана башкы өнөр жай борбору. Түрдүү машина куруу (анын ичинен кеме куруу), түстүү металлургия, нефть ажыратуу, химия, нефть-хим, текстиль, тамак-аш өнөр жайы бар. Антверпен бриллиант сатуунун жана алмазды кырдоонун дүйнөлүк борбору. Королдук асем өнөр музейи (мында голландиялык сүрөтчүлөрдүн чыгармалары да чогултулган); П. П. Рубенстин үй музейи бар. 1920-жылы VII Олимпиадалык оюн өткөрүлгөн. 16-кылымдын 2-жарымында мааниси боюнча Европадагы 1-соода жана кредит борбору болгон. Стен сепили (16-кылымда соңку готика стилинде кайра курулган) сакталган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Бельгия
Категория:Шаарлар
Антенна

thumb|Антенна
Антенна ( — мачта, бийик мамы) толкун талааларын өзгөрткүч; радиотолкундарды кабыл алуучу жана таратуучу түзүлүш. Толкун таратуучу антенна келген электр-магниттик термелүүлөрдүн энергиясын радиотолкундардын энергиясына өзгөртөт. Кабыл алуучу антеннада, тескерисинче, келүүчү радиотолкундардын энергиясын электр-магниттик термелүүлөрдү кабыл алгычтын кириш термелүү контурундагы энергияга айландырылат. Антеннанын формасы, өлчөмү жана конструкциясы таралуучу жана кабыл алынуучу радиотолкундардын узундугуна жана антеннаны пайдалануунун максатына жараша алынат. Көбүнчө бир эле антенна толкунду таратат жана кабыл алат. Таратуучу антенна катары колдонулган вибраторду пайдаланып, 1888-жылы немец физиги Г. Герц (Герц диполу) 1=0,6-10 м толкун узундуктагы электрмагниттик толкундарды алган. 1895-96-жылы орус илимпозу А.С.Попов жана ага байланышпастан эле италиялык инженер Г. Маркони биринчи кабыл алуучу антеннаны ойлоп чыгарышкан. Көпчүлүк учурларда толкун таралуучу радиотолкундун интенсивдүүлүгү анын багытына жараша болот. Таралуучу кубаттуулуктун көбөйүшүн сан жагынан баалоо үчүн багытталган аракеттенүү коэффициенти (БАК) киргизилген. Узун толкундарды таратууда колдонулуучу антеннанын бийиктиги 300 мге жетет. Узун толкунду горизонталь тегиздикте таратуу талап кылынса, активдүү вибратордон жана пассивдүү рефлектордон түзүлгөн татаал антенна пайдаланылат. Орточо толкундарды кабыл алууда рама түрүндөгү магнит антенналары колдонулат. Кыска толкундуу антенна байланыш линиясынын узундугуна жараша аныкталат. Өтө кыска толкундуу байланышта синфазалуу жана ромбдук антенналар пайдаланылат. Толкундун таралуу аймагын кеңейтүү үчүн антенналар бийиктиги 100—300 м жана андан да бийик мунарага же мачтага орнотулат. Телекөрсөтүү симметриялуу вибратор, «толкун каналы» тибиндеги антенналар менен кабыл алынат. Өтө жогорку жыштыктагы радиорелелик байланыш линиясында, радиолокацияда, космостук байланышта жана радиоастрономияда синфазалык беттик антенналар кеңири таралган. Бул толкундарда колдонулган линзалуу антенна линзадан жана анын фокусуна орнотулган нурланткычтан турат. Линзалуу антеннанын бир түрү — рупордуу-линзалуу антенна чоң бурчка (60—70°ка) айлана турган рупордон жана анын чыгуучу жерине орнотулган линзадан түзүлүп, ал радиолокатордо колдонулат. Өтө жогорку жыштыктуу, күзгүлүү антенна параболоид түспөлдүү металл күзгүдөн жана нурланткычтан туруп, нурланткыч параболоиддин фокусуна орнотулат. Нурланткыч катары рупор, кичине рефлекторлуу вибратор, спираль алынат. Өтө жогорку жыштыктуу толкундарды таратуу жана кабыл алуу үчүн спиралдуу жана диэлектрдик антенналар, импеданс антеннасы пайдаланылууда. Радио байланышында кыска, метрдик жана сантиметрдик толкундар диапазонунда иштөөчү, жыштыкка көз каранды эмес антенналар кеңири колдонулуп жатат. Мындай антеннанын кеңири таралган түрү — логомезгилдүү антенна.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Физика
Антецеденттик өрөөн

thumb|Devils Gate (АКШ‎).
Антецеденттик өрөөн – кырка тоону же дөңсөөнү туурасынан кесип өткөн терең жана кууш дарыя өрөөнү же өткөөл капчыгай. Кыргызстанда антецеденттик өрөөндөргө Боом, Сөөк, Үч-Кошкон жана башка капчыгайлар кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:География
Категория:Геология‎
Антибөлүкчө

Антибөлүкчө — өзүнө «түгөй» бөлүкчөлөргө карата масса, жашоо убактысы, спини жана физикалык мүнөздөмөлөрү бирдей, бирок алардын өз ара заряддарынын белгилери менен айырмаланган элементардык бөлүкчөлөрдүн тобу. Анын жаратылышта бар экенин 1931-жылы англиялык физик П. Дирак теориялык эсептөөнүн негизинде алдынала айткан. Электрон үчүн чыгарылган релятивисттик кванттык теңдеме электр зарядынын белгисине симметриялуу, ошондой эле массалуу, бирок электр заряды оң бөлүкчө үчүн туура келген. Ал бөлүкчө электронго карата антиэлектрон (позитрон) деп аталган. Жаратылышта кездешүүчү же жасалма түрүндө алынган элементардык бөлүкчөлөр же алардын антибөлүкчөсү жер бетине келген космос нурларынан бири бирине карата бөлүкчө жана антибөлүкчө болгон оң жана терс мюондор, бөлүкчө жана антибөлүкчө түгөйүн түзгөн терс жана оң пи-мезондор, 1955-жылы биринчи жолу антипротон аныкталып, 1956-жылы антинейтрон ачылган. Бардык элементардык бөлүкчөлөрдүн антибөлүкчөсү бар. Үч элементардык бөлүкчөнүн — фотон, z0 жана р0 — мезондордун антибөлүкчөлөрү менен бирдей мүнөздөмөлөргө ээ, башкача айтканда алардын айырмалары жок. Лабораторияда, ылдамдаткычта бөлүкчөлөр өзара аракеттешкенде, табигый шартта космос нурлары Жер атмосферасы менен өз ара аракеттенишкенде антибөлүкчө пайда болот.

1981-жылы бардык белгилүү элементардык бөлүкчөлөрдүн антибөлүкчөлөрү тажрыйба жүзүндө аныкталган. Бөлүкчөлөрдөн зат түзүлгөндөй эле антибөлүкчөлөрдөн антизат түзүлүшү мүмкүн деп болжолдонот. Бирок бөлүкчөлөр менен кагылышканда аннигиляция болуп, антизат узак убакыт сакталып турушу мүмкүн эмес. Антизат бөлүкчөлөрү менен тийишпеген шартта узак мөөнөт өзүнчө болушу мүмкүн. Ааламда азырынча антибөлүкчөлөрдөн түзүлгөн объектинин болушу жөнүндө эч кандай маалымат жок.

 Булактар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
Категория:Физика
Антиген-антитело реакциясы

thumb|иммундук комплекстин.
Антиген-антитело реакциясы - иммундук комплексти пайда кылуучу антигендин өзгөчө антитело менен байланышы. Бул реакция антитело жана антигендин структураларынын дал келиши менен мүнөздөлөт. Антиген менен антитело өз ара байланышканда гидрофобдук, суутектик, электрстатикалык, Ван-дер-Вальс байланышы пайда болот. Түрлөрү агглютинация, преципитация (тунма пайда болуу), токсиндерди зыянсыздандыруу, цитолиз реакциясы жана башка. Ал гумордук иммунитеттин негизи. Токсиндерди нейтралдоо, ооруга чалдыктырган микроорганизмдерди, организмдин өзгөргөн клеткаларын жок кылуу бул реакция менен башталат. Ошондой эле иммундук комплекстин пайда болушу - анафилаксия, аутоиммундук оорулар жана башкалардын патогендик механизми.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Категория:Медицина
Категория:Биология
Антигитлердик коалиция

Антигитлердик коалиция - Экинчи дүйнөлүк согуштун жүрүшүндөгү (1939-45) фашисттик Германиянын, Италиянын, Япониянын жана алардын саттелиттеринин агрессиячыл блогуна каршы күрөшүү үчүн түзүлгөн мамлекеттердин жана элдердин союзу. Ага СССР, АКШ, Улуу Британия, Франция, Кытай, ошондой эле Югославия, Польша, Чехословакия, Австралия, Бразилия, Индия, Канада, Эфиопия жана башка мамлекеттер кирген. Фашисттик агрессорлор тарабынан басып алынган аймактардагы партизандык жана Каршылык көрсөтүү кыймылдары, бүткүл дүйнөдөгү антифашисттик, пацифисттик уюмдар Антигитлердик коалицияга чоң жардам беришкен. Антигитлердик коалиция 1941-жылы июнда фашисттик Германиянын СССРге кол салуусуна байланыштуу түзүлө баштаган жана буга катышуучулардын союздаштык мамилелери 1942-жылы 1-январдагы 26 мамлекеттин Вашингтон декларациясында, ошондой эле андан кийинки бир катар документтерде бекемделген. Декларацияга кол койгон мамлекеттер бардык аскердик, экономикалык ресурстарын фашисттик өлкөлөргө каршы күрөшкө багыттоого жана алар менен сепараттык келишимдерге кол койбоого милдеттенишкен. Экинчи дүйнөлүк согуш бүтөөрүндө 53 мамлекет фашисттик блоктогу өлкөлөр менен согуш абалында турган. Антигитлердик коалиция өз милдетин ийгиликтүү аткаруу менен Экинчи дүйнөлүк согуш мезгилинде жеңишке жетишүүдө зор роль ойногон.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Тарых
Антигуа-Гуатемала

thumb|Антигуа-Гуатемала.
Антигуа-Гуатемала - Гватемаладагы шаар. Сакатепекес департаментинин административдик борбору. Шаар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Калкы 34 миң (2004). Гватемала шаарынан 30 км батышта, 1533 м бийиктикте Агуа өчкөн жанар тоонун (3766 м) этегинде жайгашкан. Автомобиль жолу аркылуу Панамерика шоссеси менен байланышат.

1527-жылы негизделген. 1541- жылы жанар тоонун атылышынан талкаланып, 1542- жылы азыркы ордуна көчүрүлгөн. 17-18- кылымда Борбордук Америкадагы ири саясий, экономикалык жана маданий борборго (Мехико, Лимадан кийин) айланган. Антигуа-Гуатемала – шаар музей. Өлкөнүн башкы туристтик борборлорунун бири. Эстеликтери: сарай (1549-68), ратуша (1739-43), Сан-Карлос университети, монастырь жана Нуэстра Сеньора де ла Мерсед чиркөөсү (17- кылым), Сантьяго собору (1542), Сан Франсиско (1690), Ла Кампаньия де Хесус (1698) чиркөөлөрү, Реаль Кабильдо (1740-43), Корол жана Каса де Чаморро (1702) сарайлары, 18- кылымдын турак-жайлары. Музейлер [Сантьяго, байыркы китептер, Каса Кохом (Музыка үйү)] бар. Жыл сайын диний фестивалдар өткөрүлөт. Яшма, жыгач, карападан кооз буюмдар жасалат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Америка
Категория:Шаарлар
Антиклиналь

thumb|Антиклиналь.
Антиклиналь (анти... жана грекче klino - төмөн ийем), антиклиналь бүктөлүүсү тоо-тек катмарларынын балык жон тартып бүктөлүшү. Антиклинальдын борбордук бөлүгү эзелки, ал эми чет жактары кийинчээрек пайда болгон катмарлардан турат. Антиклиналь бир нече смден жүздөгөн мге созулушу мүмкүн. Антиклинальдын ийилген жери - кулпусу, капталдары канаттары, ошол канаттарынын кошулган жери октук бети деп аталат. Октук бет менен канаттардын мейкиндикте жайгашуусуна жараша тик, жантык, көтөрүлгөн жана жатып калган антиклиналь деген түрлөргө бөлүнөт. Узуну туурасынан бир нече эсе ашыктык кылса - сызыктуу антиклиналь, ал бир аз чоңураак болсо, казанбак (купол) деп аталат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Геология
«Антикоминтерндик пакт»

«Антикоминтерндик пакт» - Нацисттик Германия менен Жапониянын ортосунда 1936-жылы 25-ноябрда Берлинде түзүлгөн келишим. Түпкү максаты болгон дүйнөлүк үстөмдүккө жетишүү үчүн жүргүзгөн күрөшүн Коминтернге каршы күрөшүү шылтоосу менен жаап-жашырган блок болгон. Анын кошумча протоколу тараптарды Коминтерндин пайдасы үчүн өз өлкөлөрүндө жана чет мамлекеттерде аракет кылгандарга каршы катуу чара көрүүгө милдеттендирген. Бул алардын башка мамлекеттердин ички иштерине кийлигишүүлөрүнө мүмкүнчүлүк берген. 1937-жылы « Антикоминтерндик пактыга» Италия, кийинчерээк Венгрия, Маньчжоу-Го марионеттик «мамлекети», Испания жана башка мамлекеттер кирген. 1939-1940-жылы «Антикоминтерндик пакт» Германия, Италия жана Жапониянын ачык согуштук союзуна айландырылган. 1941-жылы анын мөөнөтү дагы 5 жылга узартылып, ага Финляндия, Дания, Хорватия, Румыния жана башка мамлекеттер кошулган. Экинчи дүйнөлүк согушта 
антифашисттик коалицияга кирген мамлекеттердин жеңип чыгышы «Антикоминтерндик пактынын» жоюлушуна алып келген.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Категория:Тарых
Антил аралдары

thumb|Антил аралдары.
Антил аралдары (испанча Antillas; anti - каршы, illas - аралдар, башкача айтканда океандын арткы тарабындагы аралдар) - Вест-Индиядагы архипелаг. Аянты 220 миң км2. Калкы 30 млн (2000). Чоң Антил аралдарына (Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико) жана Кичи Антил аралдарына (Виргиния, Айдарым, Ылымта, Тринидад, Тобаго, Барбадос) бөлүнөт. Климаты тропиктик пассаттык, ысык, жайы нымдуу. Жылдык жаан-чачыны 1200-2000 мм, тоолорунун айдарым капталдарында 5000 мм чейин, ылымта капталдарында 700-800 мм. Жайдын аягында өтө катуу шамал (ураган) болот. Тоолорунун бийиктиги 3175 мге жетет. Аракеттеги жанар тоолор бар. Жалбырагын күбүүчү жана дайыма жашыл тропик токойлору, саванна мүнөздүү. Антил аралдарында жайгашкан өлкөлөр: Антигуа жана Барбуда, Барбадос, Гаити, Гренада, Доминика Республикасы, Куба, Сент-Винсент жана Гренадина, Сент-Люсия, Сент-Китс жана Невис, Тринидад жана Тобаго, Ямайка, ошондой эле Улуу Британиянын, АКШнын, Франциянын жана Нидерландиянын ээликтери; аралдардын бир бөлүгү Венесуэланын курамына кирет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

Категория:Аралдар‎
Антимонит

thumb|Антимонит.
Антимонит (латынча antimonium сурьма) - сурьма жылтырагы, стибнит - минерал. Сульфиддер классына кирет. Химиялык формуласы Sb2S3. Ромб сингониясында кристаллданат. Өңү боз металл сымал жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2-2,5. С. салмагы 4,6. Кычкылдануу зонасында сурьма кычкылдарын жана кычкылтектүү бирикмелерди пайда кылат. Антимонит сурманын негизги кенташы. Негизинен эритме кошундуларды (подшипниктер үчүн баббиттерди) жасоодо кеңири пайдаланылат. Ошондой эле сурьма кошундусу резина өнөр жай, текстиль өндүрүшүндө, айнек иштеринде, медицинада жана башкада пайдаланылат. Кыргызстандагы сурьма кендери: Кадамжай, Терексай, Абшырсай, Кассансай, Сабажарды жана башка Кадамжай кенинен бөлүнүп алынган сурьма сапаты боюнча дүйнөлүк эталон катары эсептелинет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

Категория:Минералдар