Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Гавайи антициклону

thumb|Гавайи антициклону.
Гавайи антициклону, Түндүк Тынч океан антициклону Түндүк жарым шардын субтропик жана тропик алкактарында (Тынч океандын үстүндө), Гавайи антициклону тушта пайда болгон атмосферасы жогорку басымдуу облус. Жыл бою байкалат; жай мезгилинде жогорку кеңдиктерге чейин жетиши мүмкүн. Гавайи антициклону анын экватордук жак чет-жакасы менен соккон Тынч океандын Түндүк-чыгыш пассатынын, ал эми жайындаГавайи аралдарынын батыш бөлүгүнүн, океандан Азиянын чет-жакасына согуп турган Түштүк-чыгыш муссондун пайда болушуна таасирин тийгизет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Атмосфера
Гавайи аралдары

thumb|Гавайи.
Гавайи аралдары, Сандвич аралдары Тынч океандын борбордук бөлүгүндөгү архипелаг; АКШнын Гавайи штаты. Аянты 16,7 миң км2. Калкы 1183 миң (1996). Административдик борбору Гонолулу (Оаху аралында). 3600 км аралыктагы 24 жанартоо жана шуру (коралл) аралдарынан (ирилери Гавайи, Мауи, Молокаи, Оаху) турат. Эң бийик жери 4205 м (Мауна-Кеа аракеттеги жанартоосу). Гавайи аралында Мауна-Лоа жана Килауэа аракеттеги жанартоолору жайгашкан. Климаты тропиктик пассаттык. Жылдык орт. температурасы 18°Сден (февраль) 25°Сге (август) жетет. Жаан-чачыны 3500-4000 ммден 12500 ммге чейин. Нымдуу тропик токою, саванна өсөт. Өсүмдүк түрүнүн 90%тейи эндемик. Балкамыш, ананас, кофе жана башкатропик өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Гүл өстүрүү, туризм өнүккөн.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:АКШ географиясы
Категория:Аралдар‎
Гавана

thumb|Гавана.
Гавана - (La Habana) Куба Республикасынын борбор шаары; өлкөнүн экономикалык, илимийжана маданий борбору. Өз алдынча административдик бирдикти провинцияны түзөт. Куба аралынын Түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан. Калкы 2,2 млн (2006). Шаар аркылуу Альмендарес, Луяно жана Кохимар дарыялары агып өтөт. Өлкөнүн башкы порту (океан кемелери кире алат; контейнер терминалы). Хосе Марти эл-аралык аэропорту бар. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Металлургия комбинаты, машина куруу (КамАЗ, темиржолу үчүн техникаларды), вагон жана кеме ремонттоо, нефть ажыратуу, Химиялык, фармацевтика, тамак-аш-татымал (ром), текстиль, булгаары-буткийим, полигр. өнөр жай ишканалары иштейт. Балкамыш жана цитрус өсүмдүктөрү иштетилет. Университет, илимий - изилдөө институттары (андан ичкери тропика медицинасы, гигиена, эпидемиология жана микробиология, кибернетика жана башка), ИА, дүйнөлүк экономиканы, демографияны жана деңизди изилдөө борборлору бар. 1515-ж. аралдын Түштүк жээгинде негизделип, 1519-ж. азыркы ордуна көчүрүлгөн. 16-кылымдынаягынан Куба аралындагы Испания ээлигинин административдик борбору. 1762-63-ж. Улуу Британия тарабынан, 1898-ж. Испания-Америка согушунда АКШ тарабынан басып алынган. 1902-жылдан Куба Республикасынын борбору. Гавана индей-сибондордун тилинде «чоң жаа» дегенди түшүндүрөт. Батыш жарым шардагы эң кооз шаарлардын бири. Шаардын тарыхый борбордук бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Улуттук музей, Э. Хемингуэйдин үй-музейи, театрлар, чиркөөлөр, монастырлар, 16-18-кылымдынархитектуралык курулуштары, андан ичкери кафедралуу аянт собору менен (18-к.) сакталган. Эл-аралык кино (1979-жылдан жыл сайын), балет (1960), жаз музыка фестивалдары, карнавалдар (жыл сайын январда) өткөрүлүп турат. Ботаникалык бак, улуттук зоология багы, Экспо-Куба көргөзмө комплекси уюштурулган. 2002-ж. Куба спортунун 1-олимпиадасы өткөрүлгөн. Туризм өнүккөн (75ке жакын мейманкана бар). ЖЭС иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Куба
Категория:Шаарлар‎
Гавр

thumb|Гавр.
Гавр - Франциянын Түндүк-батышындагы шаар. Жогорку Нормандия аймагында, Сена дарыясынын чатында, Па-де-Кале кысыгынын жээгинде жайгашкан. Калкы 185,1 миң (2006). Жүк ташуунун көлөмү боюнча Франциядагы 2-порт (2002-ж. 68 млн ò жүк ташылган). Ири жолдор тоому. Аэропорту бар.

Гавр 1517-ж. негизделген. НотрДам (1574-638), Сен-Франсуа (16-17-к.) чпркөөлөрү, шаардын жаңы бөлүгүндө ГравпльСент-Онорин аббатчылыгы (11-14-к.; учурда музей), Сен-Мишель чиркөөсү (15-кылымдын аягы), Турневиль жана Сент-Андрес эски форттору сакталган. 1947-56-ж. шаар толугу менен жаңы архралык доминанттар менен [андан ичкери Ратуша, «Океан дарбазасы» ансамбли, Сен-Жозеф коңгуроолуу чиркөөсү (бийиктиги 106 м; маяк орнотулган), «Жанартоо» комплекси (1982), Нормандия көпүрөсү (1988-94)] кайрадан курулган. Гавардын борбордук бөлүгүндөгү курулуштар согуштан кийинки архитектуранынжана шаар куруунун эстеликтери катары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кпргпзилген (2005). Нефть ажыратуу, нефть-Химиялык, кеме, автомобиль жана авиакуруу, цемент өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, музейлер бар. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Франция 
Категория:Шаарлар‎
Гавсидинов Гиясидин

Гавсидинов Гиясидин (1927, Өзбекстан, Анжиян облусу, Аим району, Дардак айылы - 1979, Ош облусу, Карасуу району, Кызылшарк айылы) - пахтакер, Социалдык Эмгек Баатыры (1951). Эмгек жолун Ош облусунун Карасуу районундагы «Кызылшарк» колхозунда колхозчу болуп иштөөдөн баштаган, 1945-жылдан бригадир болуп иштеген. 1950-ж. анын бригадасы 49 га пахта аянттынын ар гектарынан 47 цден түшүм жыйнап алган. Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Инсандар 
Категория:Тарых
Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары
Газа

thumb|Газа.
Газа - Жер-Ортолук деңиздин чыгыш жээгиндеги шаар. Байыркы убакта эле негизделген. Орто кылымда Араб халифатынын, андан соң Египет династияларынын, 16-кылымдын башталышында Осмон империясынын бийлигинде, 1920-47-ж. Англиянын мандаты менен башкарылуучу Палестинанын курамына кирген. БУУнун Генералдык Ассамблеясынын 1947-ж. 29-ноябрдагы чечими боюнча шаар чет-жакасы менен араб мамлекетинин аймагына кошулган. 1948-49-ж. Араб-Израил согушунан кийин Газа шаарыжана сектору (аянты 258 км2) Египеттин башкаруусуна өткөн. 1967-ж. июнда Израил аскерлери басып алган. 1994-жылдан Убактылуу Палестина автономиясынын курамында. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар‎ 
Категория:Азия‎
Газиабад

thumb|Газиабад.
Газиабад — Индиянын түндүк бөлүгүндөгү шаар. Уттар-Прадеш штатында. Калкы 1,3 млн (2006). Ганг жана Жамна дарыяларынын аралыгында, Делиден 19 км чыгышта (анын агломерациясына кирет). Ири жолдор тоому. 1740-ж. вазир Гази-уд-Дин тарабынан негизделген. Институттар (технологиялык башкаруу, Механика жана технология кришнаит) бар. Химиялык (боёк, лак жана башка), фармацевтика, металл иштетүү, текстиль (андан ичкери кооз кездемелер), полиграфия, тамак-аш (суумай), айнек, машина куруу (электр-техникалык буюмдары, темиржол вагондору, дизель кыймылдаткычы, велосипед жана башка) өнөр жай ишканалары иштейт.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Индия
Категория:Шаарлар‎
Газиантеп

thumb|Газиантеп.
Газиантеп - Түркиянын Түштүк-чыгышындагы шаар. Газиантеп илинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 1,1 млн (2006). Евфрат дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Темиржол бекети. Эл-аралык аэропорту бар. Шаар биздин заманга чейинки 4-миң жылдыктан белгилүү. Ассириянын, Рим империясынын, Византиянын, Араб халифатынын, Селжуктар өлкөсүнүн, 1516-жылдан Осмон империясынын курамында болгон. 1919-ж. англичандар басып алган. 1920-ж. француздарга өтүп, 1922-ж. Түркияга кайтарылып берилген. Византия чеби (6-к.), мечиттер (11-, 16-к.), университет (1987), музейлер (археологиялык, этнографиялык, Зеугма мозаикалары)бар. Газиантеп чарбалуу аймактын (мисте, дан өсүмдүктөрү, тамеки, гозо, жүзүм өстүрүү) борбору. Мал чарбасы өнүккөн. Металлургия, текстиль, булгаары-буткийим, тамак-аш, жыгаччылык, самын кайнатуучу, цемент, машина куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Кустардык колөнөрчүлүгү (жез, бермет, алтын менен күмүштөн буюмдар, салттуу бут кийим, жүк жабуу) өнүккөн. Газиантепден 60 кмТүндүк-чыгышта тоонун бетине ассириялык падыша Салмансар IIIнүн таштын бетине түшүрүлгөн элеси, 50 км батышта Сакча-Гөзү археологиялык зонасы (неолит доорунун дубалдары менен мунараларынын калдыктары) сакталган. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Шаарлар
Категория:Түркия
Категория:Түркия шаарлары
Леонид Гайдай

Гайдай Леонид Иович — (30.1.1923, Амур губернаторлугу, Свободный шаары 19.11.1993, Москва) орус кино режиссёру, СССР эл артисти (1989).
Өмүр баяны
Иркутск облусу драма театрынын студиясын (1947) жана ВГИКти (1955) бүтүргөндөн «Мосфильмде», коюучурежиссёр. Гайдай негизинен сатиралык кинокомедия жанрында иштеген. 1958-ж. «Тиги дүйнөдөнкелген күйөө» кинопамфлетин, сов. кинематографиянын «Дөбөт Барбос жана өзгөчө кросс» (1961) жана «Самогончулар» (1962) жана башка белгилүү фильмдерин Ю. В. Никулин, Г. М. Вицин, Е. А. Моргуноеду чогуу катыштырып тарткан. Фильмдеринде адаттан тыш. миниатюралар-трюктардын, пантомиманын, пародиялардын элементтерин пайдаланган. «“Ы” операциясы жана Шуриктин жоруктары» (1965), «Кавказ туткуну же Шуриктин кийинки жоруктары» (1967) Краковдогу Дүйнөлүк кинофестивалда сыйлыктарга ээ болгон. «Жакут кол» (1969), «12 орундук» (1971), «Иван Васильевич кесибин өзгөртөт» (1973), «Ширеңке издеп» (1980, СССР Финляндия), «Спортлото-82» (1982) фильмдеринде комедия жанрын өзгөчө изденүү менен уланткан. Гайдайдын белгилүү кинокомедиялары: «Үч жолу тирилген» (1960), «Мүмкүн эмес!» (1975), «Өмүргө коркунучтуу» (1985), «Дерибасовскиде аба ырайы жакшы же Брайтон-бичте дагы эле жаан» (1992, АКШ менен бирге). Гайдай өз фильмдеринин сценарийинин автору же авторлош болгон. РСФСР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1970). Иркутскидеги Россия киноборборуна ысмы берилген.

Тасмаграфиясы
 Жылы Тасмасы Режиссёр Сценарист АктёрРоль 1955 Ляна Алёша 1956 Узак сапар 1958 Шамал Науменко 1958 (кыскаметраждуу) 1960 ~ 1961 Сапарда (кыскаметраждуу) Толя 1961 Барбос ит жана өзгөчө кросс (кыскаметраждуу) 1961 Гонщиктер (кыскамтраждуу) 1962 Иштерман адамдар 1965 «Ы» операциясы жана Шуриктин башка жоруктары 1966 Кавказ туткуну же Шуриктин жаңы жоруктары 1968 Бриллиант кол ~ 1971 12 үстөл архивариус Варфоломей Коробейников 1973 Иван Васильевич кесибин өзгөрөт 1975 Мүмкүн эмес! 1977 Петербургтан Инкогнито 1977 тасманын съёмкасындагы режиссёр 1980 Ширенке үчүн 1982 Спортлото-82 1985 Өмүр үчүн коркунучтуу! 1989 Жекелик детектив, же «Кооперация» операциясы 1992 Дерибасовскийде аба-ырайы жакшы, же Брайтон-Бичте кайрадан жамгыр казинодогу акылсыз оюнчу

Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:СССР эл артисти
Категория:Инсандар
Категория:Инсандар:Орусия
Категория:Инсандар:СССР
Категория:Режиссёрлор
Категория:Актерлор
Категория:Продюсерлер арип боюнча
Галапагос

Галапагос, Ташбакалууаралдар, Колон архипелагы Тынч океандагы 13 ири жана көптөгөн майда аралдар тобу. Түштүк Американын жээгинен 1000 кмдей аралыкта, Эквадордун провинциясы. 
Галапагос провинциясы
 thumb | 220x124px | right 
 
 
 Ландшафт 
Ири аралдары: Исабела, Фернандина, Сан-Сальвадор, Санта-Крус жана Сан Кристобаль. Аянты 7,8 миң км2. Калкы 18,55 миң (2006). 
thumb|Галапагос.
Административдик борбору Бакерисо-Морено. Аралдар жанартоонун аракетинен пайда болгон. Өчкөн жана аракеттеги жанартоолорбар. Бийиктиги 1707 мге чейин. Мында тропик жана уюл аймактарындагы фауна менен флоранын айрым түрлөрү кездешет. Реликт жана эндемик жаныбарлар (опунция; алп ташбака, игуана кескелдириги, пингвин, фригат, фламинго, биргазан жана башка) өтө көп. 1964-ж. Санта-Крус аралында Ч. Дарвин атындагы Эл-аралык илимий - изилдөө станция,1936-ж. Галапагос улуттук паркы (аянты 691 миң га; кайталангыс фаунасы менен флорасын коргоо үчүн) уюшулган. Галапагос аралдары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Архипелагды 1935-ж. испаниялык Томас де Берланга ачкан. Галапагоско 1835-ж. Ч. Дарвин келип, өзү байкоо жүргүзгөн материалдарды эволюция теориясын негиздөө үчүн пайдаланган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:аралдар
Категория:Эквадор
Галац

thumb|Галац.
Галац - Румыниядагы порт шаар. Галац жудецинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Дунай дарыянын жээгинде. Калкы 292,3 миң (2006). Металлургия комбинаты, кеме куруу жана жабдуулар өндүрүшү, Химиялык, текстиль, эмерек өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, тарых, искусство музейлери, чиркөөлөр (17-к.) бар.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Румыния
Категория:Шаарлар‎
Галенит

thumb|Галенит.
Галенит - (лат. galena коргошун кенташы), коргошун жалтырагы коргошун сульфиди, минерал. Химиялык формуласы – PbS. Куб сингониясында кристаллданат.Өңү боз, металлдай жаркырак. Катуулугу Моос шкаласыбоюнча 2-3; тыгыздыгы 7,4-7,6 г/см3. Гидротерм жана метасоматоз жолу менен пайда болот. Галениткоргошун алынуучу негизги кенташ.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Минералдар
Галифакс

thumb|Галифакс (2015).
Галифакс, Xалифакс Канаданын Түштүк-чыгышындагы шаар. Жаңы Шотландия провинциясынын административдик борбору. Калкы 263,5 миң (2006; шаар айланасы менен 375,3 миң). Жолдор тоому. Атлантика океанындагы тоңбогон бухтадагы ири деңиз порту (14 млн о жүк ташылат; негизинен нефть импорттолот). Эл-аралык аэропорту бар. 1749-ж. негизделген. 1842-жылдан шаар. Чеп (1828-56, саат мунарасы менен, учурда Аскер музейи), мунара (1796 -97), өкмөт үйү, университеттер (андан ичкери король коллежи, техникалык, искусствожана башка), океан изилдөө борбору, музейлер, сүрөт галерея, театрлар бар. Өнөржайынын башкы тармагы кеме куруу жана нефть ажыратуу. Ошондой эле автомобиль куруу, электроника, эмерек, тигүү өнөр жай ишканалары иштейт. Балык кармалып, беленделет.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Канада
Категория:Шаарлар‎
Галлдар

thumb|Andricus kollari — Quercus robur.
Галлдар - (лат. galla бүртүк), цецидиялар өсүмдүктүн түрдүү органында (тамыр, жалбырак жана башка) өзгөчө козгогучтар пайда кылуучу патологиялык дөмпөк өсүндү. Кене, курт-кумурска, нематода жана башка бөлүп чыгарган токсиндин таасиринен пайда болсо, мизоо цецидиялар, козугарындар пайда кылса, коцецидиялар деп аталат. Көбүнчө эмен, атыргүл жана татаал гүлдүү өсүмдүктөрдө кездешет. ГаллдарХимиялык курамында суу, азык зат, өңдөгүч заттардын көптүгү менен таза ткандан айырмаланат. Галлдар өсүмдүктүн азыктануусун бузат, өсүшүн начарлатат, кээде өсүмдүк солуп калат. Буудай нематодасы жалбырагын буралтып, сырткы көрүнүшү боюнча кадимки данга окшош галлдарды, ал эми кызылча нематодасы кызылча тамырында галлдарды пайда кылат. Чанактуу өсүмдүктөрдүн тамырындагы галлдар топуракты азот менен байытат, ошондой эле кээ бир галлдардын козгогучтары отоо чөптөргө каршы биологиялык каражат катары керектелгендиктен, айылчарбасында пайдасы да бар. Көпчүлүк галлдардын козгогучтары айылчарбасына жана токойчулукка чоң зыян келтирет, мисалы, картошка рагы, жүзүм филлоксерасы жана башка Алардын таралышына жол берүүгө болбойт. Каршы күрөшүү чаралары: илдетке туруктуу сорт эгүү; которуштуруп эгүүнү туура жүргүзүү; галлдарды жок кылуу (мисалы, жалбырактан, бутактан кесип салуу) жана башка.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Ботаника‎
Галлей кометасы

thumb|upright|Галлей кометасы (1986-ж).
Галлей кометасы — жарык комета. Англиялык астроном Э. Галлейдин ысмынан. Ал 1-жолу (1705) асман мейкиндигиндеги кометалар кыймылы жана алардын орбиталары параболага жакын экендигин байкаган. Эллипс орбитасы боюнча айланарын, Күнгө мезгили менен (ар 75-76 жылда) кайрылып турарын айткан. Ал 24 жарык кометанын орбитасын, андан ичкери1531-, 1607жана 1682-ж. көрүнгөн кометалардын орбиталарынын траекториясы окшош жана алар бир эле комета экендигин аныктаган. Ал 1758-ж. кайра келерин айткан. биздин заманга чейинки 446-жылдан 1909-жылга чейин 29 жолу көрүнгөн. 1910-ж. перигелий аркылуу өткөн. Акыркы жолу 1986-ж. Күнгө эң жакын аралыкта өткөнү телескоп аркылуу байкалган.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Астрономия
Галлия

thumb|Галлия (58-ж).
Галлия — Европадагы тарыхый аймак. Азыркы Түндүк Италияны, Францияны, Люксембургду, Бельгияны жана Нидерланд менен Швейцариянын бир бөлүгүн камтыган. биздин заманга чейинки 6-кылымдардан Галлияныкельттер мекендеп, римдиктер аларды галлдар деп аташкан («Галлия» ушундан чыккан). Римдиктер биздин заманга чейинки 220-жылдар ченде По дарыясыменен Альпынын аралыгындагы жерлерди каратып, римдик провинцияга (Цизальпы Галлиясы) айландырган. биздин заманга чейинки 58-51-ж. Цезарь Галлиянын калган бөлүгүн басып алып, мында 4 римдик провинция (Нарбонн Галлиясы, Лугдун Галлиясы, Аквитания жана Белгика) түзүлгөн. Биздин замандын 3-кылымынын орто чендеринде Рим империясынын ички жана тышкы абалынын оорлошуна байланыштуу анын курамынан 258-ж. Галлия, ошондой эле Британия жана Испания бөлүнүп чыгып, Постум жетектеген өзалдынча империя түзүлөт. Галлия империясы 15 жыл өзалдынча мамлекет катары жашап, анын акыркы башкаруучусу Тетриктин (2702-73-ж. башкарган) тушунда өлкөдө башталган аскерлердин көтөрүлүштөрү мамлекеттин кыйроосуна алып келип, ал өзү император Аврелианга багынып берип, ГаллияРим империясына кайра кошулган. Варварлардын Галлияга басып киришинин натыйжасында Рейнде 406-ж. Бургунддар мамлекети түзүлгөн. Мына ушундан кийин герман уруулары Галлияжерин улам басып ала берген да, франк королу Хлодвиг 486-ж. Галлияны Франк мамлекетинпн курамына толук караткан.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Тарых
Категория:Европа
Галловей ую

thumb|Галловей (ургаачы уй).
Галловей ую - эт багытындагы бодо мал. Шотландиянын Галловей районунда багылат. Британ аралындагы эң байыркы породалардан. Галловей ую токол болот, көбүнчө кара, кара күрөң, кызыл жана ала бөйрөк түстөгүлөрү кездешет. Башка породалар менен аргындаштырганда бул белгилери тукумдарына берилет. Денеси чымыр, мойну жоон, төшү жайык, соорусу бийик, буттары кыска жана ичке, өзү эткээл. Букасынын салмагы 750-850 кг,инегиники 400-850 кг. Эти сапаттуу, сойгондо 65-70% эт алынат. Музоосу 6-7 айга чейин сүт эмет. Ар уйдан жылына 1500-1700 кг сүт саалат. Галловей ую IXXкылымдын аягында Канада менен АКШга алып барылган. Башка породалар менен аргындаштыруу максатында СССРге да алып келинген. Кыргызстанда Тоң районунда багылат.

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Категория:Сүт эмүүчүлөр‎
Категория:Мал чарбачылыгы
Галофиттер

thumb|Triglochin maritimum.
thumb|Sabal palmetto.
Галофиттер — (гр. halo туз жанаphyton өсүмдүк) өтө шор топурактуу жерде (деңиз жээги жана башка) өсүүчү өсүмдүктөр.

Галофиттер үч топко бөлүнөт. Эвгалофиттердин же чыныгы галофиттердин көбүнчө жалбырагы калың, сабагы жоон келип, клеткасына туз көп топтолот. Аларга чөлдөгү кээ бир бадалчалар кирет. Киногалофиттер сабагы менен жалбырагындагы безченин жардамы менен организмде топтолгон шорду сыртка бөлүп чыгарат. Буларга боздоңдо жана кургак талаада өсүүчү кермектер, жылгындар, реомериялар жана башка кирет. Гликогалофиттердин тамыр системасы тузду өткөрбөйт, мисалы, шордуу боздоңдогу шыбактар. Дүйнө жүзүндө кеминде 2000-2500, борбордук Азияда 900дөй галофиттер кездешет. Эгилме өсүмдүктөрдүн шорго өтө чыдамдуу жана анча чыдамсыз түрлөрү бар. Туздар зат алмашууну жана протоплазманын абалын бузуп, клетка органеллаларынын структурасынын өзгөрүшүнө алып келет. Өсүмдүк туздан жабыркаганда айрым уу заттар пайда болот, мисалы, белок синтези бузулганда аммиак, диаминдер, сульфоксид топтолот. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
 Акжигитова Н. И. Галофитная растительность Средней Азии и её индикационные свойства. Т., 1982.К. Т. Шалпыков.

Категория:Ботаника‎
Галька

thumb|Галька.
Галька - сайташ тоо тектердин жана минералдардын суу агымы же деңиз толкуну менен жумуруланган 1-10 см өлчөмдөгү сыныктары. Көлөмү боюнча 3кө бөлүнөт: майда (1-2,5 см), орточо (2,5-5 см) жана чоң (5-10 см). Формалары ар түрдүү. Дарыя өрөөндөрүндө, тоо этектеринде, деңиз жээктеринде көп. Галькалардын бир жерге жыйылганы галечник, камдашканы конгломерат. Жол куруу иштеринде кеңири пайдаланылат. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Кен байлыктар 
Категория:Геология‎
Васко да Гама

thumb|Васко да Гама.
Васко да Гама (1469, Португалия, Синиш 24.12.1524, Индия, Кочин) португалиялык деңиз саякатчысы. Алгачкылардан болуп Европадан Индияга деңиз жолун (1497-99) ачкан. Гама жетектеген экспедиция Африка континентин айланып өтүп, Сомалинин жээгине жеткен. Ал жерден бортко мүчө болуп алынган араб лоцманы кемени Индиядагы Каликут ш-на алып келген. Жолдо ар кандай себептерден каза болуп отуруп, экспедицияга катышкан 168 кишинин 55и гана Лиссабонго кайткан. Гама алгачкылардан борбордук Атлантиканы меридиан багытында кесип өтүп, эч кандай кургактык жок экенин аныктаган. 1502-03 жана 1524-ж. эки жолу Индияга саякат жасаган. 1524-ж. Индиянын 5-вице-королу болуп дайындалган.Адабият: Кунин К. Васко да Гама, 2 изд. М., 1947; Шуливскии Т. А. Три неизвестные лоции Ахмада ибн Маджида, арабского лоцмана Васко да Гамы. М.; Л., 1957. 

 Колдонулган адабияттар 
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

Категория:Географтар‎ 
Категория:Португалия
Категория:Туулгандар 1469-жылы
Категория:Өлгөндөр 1524-жылы