Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Бекташева Токтокан

Бекташева Токтокан (1943-ж.т, Акчий-Карасуу айылы) - Кыргыз Республикасынын калкты тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкери (1996).

 1967-ж. Москва шаарындагы технология институтунун технология факультетин аяктаган. Эмгек жолун 196772-ж. Фрунзе (Бишкек) шаарындагы №10 кесиптик-техникалык орто окуу жайында окутуучу болуп иштөөдөн баштаган.
 1972-80-ж. Пржевальск шаарында трестте директордун орун басары,
 1980-87-ж. Бишкектеги “Киргизия” ресторанында директор,
 1987-91-ж. Бишкек шаардык коомдук тамактануу коомунун директорунун орун басары,
 1991-жылдан КМУнун тейлөө, тамак-аш уюмунун директору болуп эмгектенүүдө. Кыргыз ССР Жогорку Советинин, Кыргызстан КП БКнын, Соода министрлигинин Ардак Грамоталары, медалдар менен сыйланган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5

Категория:Токтогул району
Категория:Инсандар
Бекмаджанова Акылай

Бекмаджанова Акылай (1940-ж. т., Торкен айылы)-коомдук ишмер.

 1963-ж. Фрунзе айыл чарба институнун зоотехникалык факультетин бүтүргөн.
 1963-жылдаң Ж. Бөкөнбаев атындагы колхоздо экономист,
 1963-67-ж. райондук комсомол комитетинин 1-секретары,
 196871-ж.райондук керек-жарак коомунун кадрлар бөлүмүнүн башчысы, Токтогул райондук аткаруу комитетинин пландоо бөлүмүнүн башчысы,
 1971-87-ж. партиянын Токтогул райондук комитетинин идеология боюнча секретары,
 1987-88-ж. райондук айыл чарба өндүрүштүк бирикмесинде жетектөөчү адис,
 1988-жылдан Каракөл шаарындагы “Достук” заводунун Токтогулдагы бөлүмүндө башкаруучу. 
 Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак Грамотасы, медалдар менен сыйланган.
 

 Колдонулган адабияттар 
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5

Категория:Токтогул району
Категория:Инсандар
Батырова (Айткулова) Раиса

Батырова (Айткулова) Раиса (1955-ж.т., Токтогул шаарчасы) - Кыргыз Республикасынын эл агартуу отличниги.

 1978-ж. Ош мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөн.
 1962-72-ж. Токтогул атындагы орто мектепте башталгыч класстардын мугалими,
 1978-жылдан химия жана биология мугалими.
 

 Колдонулган адабияттар 
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5

Категория:Токтогул району
Категория:Инсандар
Барпиев Абдувалы

Барпиев Абдувалы (1920-ж. т., Көдүл айылы) - айыл чарба өндүрүшүнүн ишмери.Атамекендик согуштун катышуучусу.

 1939-40-ж. Токтогул районундагы 1-май орто мектебинде мугалим,
 1947-49-ж. “1-май” колхозунда эсепчи,
 194950-ж. колхоздун төрагасы, төраганын орун басары,
 1951-ж. Көдүл айылдык кеңешинин,
 1952-ж. “1-май” колхозунун,
 1952-ж. Огапин атындагы колхоздун башкармалыгынын төрагасы,
 1954-55-ж. ошол эле колхоздо башкарманын орун басары,
 1955-59-ж. партиянын Токтогул райондук комитетинин инструктору,
 1959-ж. Көдүл айылдык кеңешинин төрагасы,
 1960-69-ж. Бөкөнбаев атындагы колхоздун башкармалыгынын төрагасынын орун басары, төрагасы,
 1969-72-ж. райондук айыл чарба башкармалыгынын зоотехниги,
 1972-83-ж. Бөкөнбаев атындагы колхоздун башкармалыгынын төрагасынын орун басары, зоотехниги болуп иштеген.

 Колдонулган адабияттар 
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5

Категория:Токтогул району
Категория:Инсандар
Уй

thumb|Уй.
Уй - сүт эмүүчүлөрдүн көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы кепшөөчү үй жаныбары (бодо). 

Азыркы Уйдун түпкү теги - тур. Краниология белгилерине карата Уйлар 4 түргө бөлүнөт: 
 талаа жана түзөң зонада асыралуучу Европа Уйлары - узун (шаа) мүйүздүү (холмогор, ярославль, Tama, голанд, абердин-ангус, украина кашка ую ж. б. породадагы Уйлар); 
 тоо жана талаа зонасында асыралуучу Европа Уйлары - кыска (мукур) мүйүздүү ( кострома, швиц, жерси, ангельн ж. б. породадагы Уйлар); 
 Борбордук Азия Уйлары (калмак, моңгол, кыргыз, казак уйлары ж. б.); 
 Түштүк Азия менен Түндүк Африкада асыралуучу өркөчтүү Уй (зебу). 

Уйдун экстерьери (сырткы түзүлүшү) андан алынуучу азыкка жараша болот. Сүт багытындагы Уйдун дене түзүлүшү узун, териси жука жана жумшак, моюну узун, желини чоңураак келет. Эт багытындагы Уйдун дене түзүлүшү болук, буту менен моюну кыска, желини анча чоң эмес, булчуңдуу, териси калың. Уйдун инектери 20 жылдай, букасы 15-20 жыл жашайт. Саан Уйлар 9-12 жыл сүт берет. Уй физиол. жактан 5 жашка (кеч жетилүүчү породадагылары 6-7 жашка) чейин жетилет. Кунажындар 16-20, букачалар 15-18 айлыгында куутка кошулат. Инектер музоону орт. эсеп менен 285 күн көтөрөт. Уй адатта жалкы тууйт. Эгиз туугандары сейрек учурайт. Жаңы туулган музоонун салмагы 18-45 кг, кээси 60 кгга жетет. Эркек музоонун салм. ургаачысына караганда 1-3 кгга оор болот. Жетилген инектин тирүүлөй салм. 250-300 кг (эң чону 1000 кг), букалары 300-400 кг (эң чоңу 1600 кг). 

Уй сүт жана эт алуу үчүн багылат. Сүт багытындагы Уйдун ар биринен орт. эсеп менен жылына 35004000 кг сүт саалат. Эт породасындагы Уйлар сүттү аз берет. Алардан жылына 100-1500 кг сүт саалат. Атайын чыгарылган эт багытындагы Уйлар этти көп берет. Алар тез семирип, жакшы бордолот, эти сапаттуу болот. 1,5-2 жаштагы кунан торпоктордун салм. 400-550 кгга жетет. Орт. семиздиктеги чоң Уйдан 60% сулп эт, 10% май, 17% сөөк чыгат. Уйдан сүт менен эттен тышкары тери сырьесу алынат, сөөгүнөн тоюттук сөөк уну даярдалат ж. б. Уй дүйнөнүн бардык өлкөлөрүндө өстүрүлөт. Кыргызстанда негизинен ала-тоо, олуя-ата уйлары асыралат. Уйдун негизги ылаңдары: бруцеллёз, туберкулёз, сибирь кулганасы, шарп, селейме, лептоспироз, листериоз, туляремия, чума, финноз, фасцилез ж. б.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Мал чарбачылыгы‎
Категория:Сүт эмүүчүлөр
Уилкс Чарлз

thumb|upright|Чарлз Уилкс.
Уилкс Чарлз ( 3. 4.1798, Нью-Йорк - 8. 2.1877, Вашингтон) - Океания менен Антарктиканы изилдеген амер. географ. 

1838-42-ж. Тынч океандын түщ. бөлүгү менен Антарктиданын чыгыш жээгин комплекстүү изилдеген экспедицияны жетектеген. Уилкс Жерин ачкан. Полинезиядагы 260ка жакын аралды (алардын ичинен Феникс, Токелау а. тобуна кирген жана мурда белгисиз болгон 3 аралды) баяндап жазып, 1840-ж. Түштүк магниттик уюлду издөөдө Уилкс уюлдун айланасына жакын жерден (162° чыгыш узундук) кургактыктын бар экенин байкаган. 

Ал муздукту жээктей 2700 кмте (чыгыш узундук боюнча 98°) чейин батышка барган. Кийинчерээк Антарктидадагы бул тилке Уилкс Жери деп аталган. Ал жетектеген экспедиция 1841-ж. Түндүк Америкадагы Колумбия дарыянын алабынын бир бөлүгүн изилдеген.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Географтар‎
Категория:Ботаниктер‎
Тыва тили

Тыва тили — тывалардын (тува) тили. Тувага, Түштүк Сибирге, Урянхай крайына тараган. 

Түрк тилдеринин уйгур тобуна кирет. Жазмасы орус алфавитинин негизинде.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Түрк тилдери
Тубаса нак минералдар

Тубаса нак минералдар, самародоктор - кошундулары жок, таза түрүндө кездешүүчү, бир гана хим. элементтен турган минералдардын классы. 

Ага 80ге жакын минерал кирет. Алар үч топко - 
 металл эместер (алмаз, графит, күкүрт ж. б.), 
 чала металлдар (мышьяк, сурьма) 
 металлдар (алтын, күмүш, жез, платина, темир, коргошун, цинк, калай, сымап, висмут ж. б.) болуп ажыратылат. 

Металлдар таза түрдө жаратылышта өтө сейрек кездешкендиктен өнөр жайлык маанидеги чогундулары аз учурайт. Тубаса нак минералдардын массасы адатта 1 гдан жогору болот. 

Австралиядан табылган «Холтермандын тактасы» деп аталган тубаса нак алтындын салмагы кварц менен бирге 285 кгга жетсе, Канадада салм. 500 кг тубаса нак күмүш (Кобальт кени), Россияда 8,4 кг уюган нак платина (Урал) казылып алынган. Айдагы тоо тектердин жана метеориттин курамында жер кыртышында еейрек кездешүүчү кошундусуз таза темир (мис., салмагы 60 гдай келген Гоба метеорити - Жер шарында табылган эң ири табигый тубаса нак темир), никель ж. б. бар. Тубаса нак минералдар магматизм, метаморфизм, гидротерм жана гиперген процесстеринен пайда болот. Көбүнчө минералдардын чачынды кендеринде кездешет.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Минералдар
Тюлень

thumb|Pagophilus groenlandicus.
thumb
БоштолуларБоштолу. Манас эпосунда кезигет, тюлендер, түлөндөр (же аюубалыктар)(лат. Phocidae) - сүт эмүүчүлөрдүн калак буттуулар түркүмүнүн эки тукумунун (кадимки жана кулактуу Тюлендер) жалпы аты.

Кадимки Тюлендердин буту сүзгүч калакка айланган, манжалары жука жаргак менен бириккен. Кулак калканы болбойт. Дене уз. 1,61,8 м, салмагы 80-100 кг. 12 урууга бириккен 20 түрү бар. Түсү кара, боз тактуу. Алар уюлдук жана мелүүн алкактарда таралган. Алардан гренланд, каспий, байкал ж. б. Тюлендерпромыселдик мааниге ээ. Балык, моллюска, рактар менен азыктанат. Кулактуу Тюлендердин кичинекей кулак калкандары болот. Аралга, музга чыкканда тырмактуу арткы буттары денесинин алдында бүгүлүп, секирип жылууга мүмкүндүк түзөт. Көбүнө миграция мүнөздүү. Тюлендер промысел объектиси. Алардын көп түрү жана түрчөлөрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Тэжон

Тэжон - Корей Республикандагы шаар. 

Түштүк Чхунчхон (Чхунчхон-Намдо) провинциясынын адм. жана Түштүк Кореянын илимий борбору. Борборго баш ийген өз алдынча адм.-айм. бирдик. Калкы 1,5 млн (2010; агломерациясы менен 2 млндон ашык). 

Жогорку технологиялуу электроника өнөр жайынын ири борбору. Жолдор тоому. Метрополитен иштейт. Темир жолу бекети. Аэропорту бар. Жибек, тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Кореянын атомдук энергияны изилдөө институту, Тэжон искусство, Корей Республиканын улуттук илим жана техника музейи ж. б. бар.
 

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Корея
Тыт

thumb|Morus alba
Тыт (L. 1753) - тыттар тукумундагы дарак. Гүлү айрым жыныстуу, эки же бир үйлүү. Мөмөсү ширелүү, өңү ак, кызыл, көгүш. 

Дүйнөдө 20дан ашуун түрү белгилүү. Борбордук Азияда 2 түрү - ак жана кара тыт дарагы өсөт. Негизинен ак тыттын сорттору (кайчы тыт, хасак тыт, зафир тыт ж. б.) өстүрүлөт. Жалбырагы тыт жибек куртунун негизги тоюту. Кооз сорттору жашылдандыруу үчүн пайдаланылат. Кургакчылыкка, шорго, ысыкка өтө чыдамдуу келип, чөлдүү жерлерде жакшы өсөт. Ак тыт Кыргызстандын түштүгүндө көп өстүрүлөт. 150 жылга чейин өскөн тыт дарактары бар. Негизинен уругунан жана калемчесинен көбөйтүлөт. Кара тыт дарагы желүүчү мөмөсү үчүн өстүрүлөт. Жыгачынан жыгач буюмдары жасалат. Тыт дарагынын илдеттери: бактериоз, чаңгыл кебер, тамыр чириги жана башка зыянкечтери: комсток курту, тыт сөөмчүлү.

 Колдонулган адабияттар 
 Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Өсүмдүктөр‎
Тынчтык жөнүндө декрет

Тынчтык жөнүндө декрет - Совет өкмөтүнүн биринчи декрети. Жумушчу, дыйкандар жана солдат депутаттар советтеринин бүткүл россиялык экинчи съездинде 1917-ж. 26-октябрында (8-ноябрь) кабыл алынган. 

Декреттин долбоорун В. И. Ленин даярдап, тынчтык жөнүндө доклад катары съездге сунуш кылган. Улуу Октябрь социалисттик революциясы Биринчи дүйнөлүк согуштун учурунда жеңип чыккан. Согуштан чыгуу маселеси жүз миллиондогон адамдар үчүн өтө маанилүү болгон. Тынчтык жөнүндө декрет В. И. Лениндин эмгектеринде жана партиялык документтерде иштелип чыккан аннексиясыз жана контрибуциясыз жалпы демократиялык тынчтык үчүн күрөштүн большевиктик программасында баяндалган. Декрет тынчтык жөнүндө сүйлөшүүлөрдү токтоосуз түрдө баштоону өкмөткө сунуштап, ал эми аларды жүргүзүу мезгилинде 3 айлык мөөнөткө жарашуу демилгесин көтөргөн. Тынчтык жөнүндө декретте бардык элдердин толук тең укуктуулугун таануу, алардын улуттук жана мамлекеттик көз каранды эместигин урматтоо, башка өлкөлөрдүн ички иштерине кийлигишпөө, ишкердүү кызматташуу жарыяланган. Бул болсо адамзат тарыхындагы эл аралык мамилелердин, Совет мамлекетинин саясатынын жады принциптеринен болгон. 

Тынчтык жөнүндө декрет эзилген элдердин эркиндикке чыгуучу күрөштөрүнүн адилеттүүлүгүн баса көрсөткөн; анда согуш адамзатка каршы өтө оор кыянатчылык болуп саналат, тынчтык элдердин бирин да четке калтырбастан, адилеттүү бирдей шарттарда түзүлүүгө тийиш экендиги айтылган. Бийликтин жогорку органы, тарыхта биринчи болуп, эзилген элдин боштондук күрөшүн мыйзамдуу жана адилет деп тааныган. Антантa өлкөлөрүнүн башкаруучу чөйрөлөрү Тынчтык жөнүндө декретти кастык менен кабыл алып, Советтик Россияга каршы куралдуу интервенция уюштурууга чакырган. Улуу Британияда, Францияда, АКШда Советтик Россияны колдоп, тынчтыкты талап кылган митинг жана демонстрациялар өткөн. Антанта өлкөлөрү Тынчтык жөнүндө декретти четке каккан соң, Советтик Россия аргасыздан Германия менен тынчтык жөнүндө сүйлөшүүгө барган. Тынчтык жөнүндө декреттеги бүткүл дүйнөдө тынчтыкты сактоого багытталган лениндик принциптер Совет бийлигинин тышкы саясатындагы маанилүү программалык документ болуп калган.

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Саясат
Тыйын чычкан сымалдар

thumb|Тыйын чычкан сымалдар.
Тыйын чычкан сымалдар (Sciuridae) - кемирүүчүлөр түркүмүндөгү сүт эмүүчүлөр тукуму. 

Миоцен доорунан белгилүү. Дене уз. 6-60 см, Тыйын чычкандын 25 уруусу (башка маалыматтар боюнча 39), 230дан ашык түрү белгилүү. Алар тыйын чычкандар, ала чычкандар, суурлар, кандек чычкандар ж. б. Евразия, Африка, Түндүк Америка жана Түштүк Американын түндүгү токойлордо, ачык талааларда, ошондой эле тундрада жана дениз деңг. 3800 м бийик тоолордо кезигет. КМШ өлкөлөрүндө 5 уруусунун 22 түрү таралган. Дарактарда, жерде, ийиндерде жашайт. Көбү күндүз активдүү. Кышында чээнге кирет. Негизинен өсүмдүк менен азыктанат, кээси кышка азык камдайт. Жылына 1-3 жолу төлдөйт. Тыйын чычкандын 6 түрү ТКЭСтин, 1 түрү (мензбир сууру) Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Сүт эмүүчүлөр
Түштүк Шетланд аралдары

thumb|Түштүк Шетланд аралдары жана Антарктика
thumb|
Түштүк Шетланд аралдары — Антарктикадагы Дрейк кысыгындагы жанартоолуу аралдар тобу. 

Он бир чоң жана көптөгөн майда аралдар менен аскалардан турат. Аянты 4300 км2дей. Бийикт. 2300 мге чейин (Кларенс а-нда). Көпчүлүк бөлүгүн муз менен кар каптап жатат. Түлөндөр менен пингвиндердин жатагы. Деңиз канаттуулар базары. Аралдарда Аргентина, Улуу Британия, Чили, Польшанын илимий стандиялары жайгашкан. Ири аралы - Кинг Жорж (Ватерлоо) а-нда Россиянын Беллинсгаузен станциясы иштейт (1968-жылдан). Аралдарды 1819-ж. англ. У. Смит ачкан. Аны 1821-ж. Ф. Ф. Беллинсгаузен алгачкылардан болуп изилдеп, картага түшүргөн.

 Булактар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Аралдар
Категория:Антарктида
Түштүк-Чыгыш Азия

thumb|Түштүк-Чыгыш Азия.
Түштүк-Чыгыш Азия - Азиядагы табигый аймак. Индокытай, Малай архипелагын жана ага жакын жаткан аймактарды камтыйт. 

Аянты 4,5 млн км2. Рельефине орто бийиктиктеги тоолор, күдүрлүү түздүктөр мүнөздүү. Климаты нымдуу экватордук жана муссондуу субэкватордук; тропик токою жана саванна өсөт. Түштүк-Чыгыш Азия мамлекеттерине Бруней, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Тайланд, көп учурда Филиппин да кирет. Айрым учурда Түштүк-Чыгыш Азия мамлекеттерин Түштүк Азияга кошуп каралат.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Азия
Категория:Дүйнө макроаймактары
Түштүк Кытай деңизи

thumb|Түштүк Кытай деңизи.
Түштүк Кытай деңизи - Тынч океандын батышындагы жартылай туюк деңиз. 

Түштүк-Чыгыш Азиянын жээктеринде, Индикытай ж. а. менен Калимантан, Палаван, Лусон жана Тайвань а-нын ортосунда жайгашкан. Аянты 3537 мин км2. Эң терең жери 5560 м. Ири булундары - Бакбо (Тонкин), Сиам. Чоң аралы - Хайнань. 

Борбордук бөлүгү терең ойдуң, түндүк-батышы жана түштүгү рифтерден турган материктик тайыздык менен курчалган. Суунун температурасы үстүнкү бөлүгүндө февралда 20°Сден (түндүгүндө) 27°Сге (түштүгүндө) чейин, августта 28-29°С. Туздуулугу 32-34%о. Жайында, күзүндө тайфундар болуп турат. Суткада 1 жолу беймаал, эки жолу маалы менен ташкындайт, алардын бийикт. 4 -мге жетет. Балык кармалат. 

Башкы порттору: Бангкок (Тайланд), Хошимин, Хайфон (Вьетнам), Сянган, Гуанчжоу (Кытай), Манила (Филиппин).

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Азия
Категория:Деңиздер
Түтүн газдары

Түтүн газдары - ичинен күймө кыймылдаткыч системасы (автомобиль, моторлуу кайык, компрессор ж. б.) иштегенде атм-га бөлүнүп чыккан газдар (СО, С02 ж. б.). 

Күйүүчү отундун саны жана сапаты, ошондой эле ичинен күймө кыймылдаткычтын тиби жана режими менен бааланат. Курамында көптөгөн уулуу газдар (азот оксиддери, ис газы ж. б.) бар. Автомобилдин жүргөнүнө жараша жана токтордо уулуу газдардын саны 3-5 эсеге өсөт. Эгерде кыймылдаткыч бузулса, андан бетер көбөйөт. Ири шаарлардагы автострадада (ири жол түйүнү) Түтүн газдары айлана-чөйрөнү жана атмосфераны булгоочулардын негизгиси болуп саналат. Смог ж. б. экол. проблемалардын келип чыгышынын өзөгүн түзөт. Адамдын да саламаттыгына олуттуу терс таасир этет. Автомобилден бөлүнүп чыккан газдар менен булганган чөйрөдө көп убакыт болуу адамдын организминин начарлашына (иммунодефицитке) алып келип, көптөгөн ооруларга (дем алуу органдарынын, гайморит, бронхит, өпкө рагы ж. б.) чалдыгышына себепкер болот. Ал эми чакан бөлмөдө (гараж ж. б.) Түтүн газдары менен уулануу өлүмгө дуушар кылат. Бүгүнкү күндөгү транспорт санынын өсүшүнөн шаарларда, автострадаларда чөйрөнү булгоонун деңгээли кескин өсүүдө. Түтүн газдарындагы зыяндуу заттар тийиштүү нормалар менен жөнгө салынып турат. Түтүн газдары нын азайтуу үчүн ичинен күймө кыймылдаткычтарды бүгүнкү талапка ылайык жасоо (жанылоо), отун түрүн өзгөртүү, ошондой эле жолдордогу транспорт кыймылын тийиштүү түрдө уюштуруу талап кылынат. Мис., айрым шаарларда жуманын бир күнүндө айрым көчөлөрдө транспорттун жүрүшүнө тыюу салынат ж. б., 

 Колдонулган адабияттар 
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Газдар
Түндүк Осетия

Түндүк Осетия (расмий: Түндүк Осетия—Алания Республикасы ) — Орусия Федерациясынын курамындагы Кавказдагы субъект. Түндүк-Кавказ федерация округуна карайт.

 Негизги маалымат 
 thumb | 220x124px | right | Түндүк Осетия — Аланиянын жайгашуун картасы
Аянты 8 миң км2. Калкы 702,0 мин (2010); элинин негизин осетиндер (62,7%) түзөт. Ошондой эле орустар (% менен; 23,2), ингуштар (3,0), армяндар (2,4), кумыктар (1,8), грузиндер (1,5) ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Адм. борбору Владикавказ ш. Адм.-айм. жактан 8 райондон жана 6 шаардан турат. Шаар калкы 64,3%.

 Тарыхы 
 thumb | 220x124px | right | Алания 10-12 кылым
Түндүк Осетия 1924-ж. 7-июлда Түндүк Осетия автономия облусу, 1936-ж. 5-декабрда Түндүк Осетия АССРи болуп түзүлгөн. 1994-жылдын 12-декабрынан азыркыдай аталат. Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Түштүгүн бийикт. 4000 жден жогору Башкы же Суу бөлгүч кырка тоосу менен Каптал кырка тоосу, борбордук бөлүгүн жантайыңкы Осетин түздугү, анын түндүгүн Сунжа жана Терек кырка тоолору, Моздок түздүгү ээлейт. Кен байлыктары: полиметалл, кенташтары, курулуш материалдары, доломит, минералдуу булактар.

 Климаты 
 thumb | 220x124px | right | Урух талаасы, Лезгор, ТО-А.
Климаты континенттик. Январдын орт. температурасы - 4°С, июлдуку 20-24°С. Жылдык жаан-чачыны 600-1000 мм. Негизги дарыясы - Терек. Түндүк Осетин коругу уюштурулган.

 Экономикасы 
 thumb | 220x124px | right | Донифарс, ТО-А.
ИРПнын структурасында тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 44,5, иштетүүчү өндүрүшүнүкү 22,4, айыл жана токой чарбасыныкы 15,3, курулуштуку 6,5, газ менен суунуку 2,9, минералдык сырьёну казып алуунуку 0,2. Иштетүүчү өнөр жайдын башкы тармактары: тамак-аш (Россияда өндүрүлгөн жүзүм шарабынын 4,6% , алкоголдуу ичимдиктердин 1,7%), түстүү металлургия, даяр металл буюмдар өндүрүшү, курулуш материалдар, машина куруу, хим. Айыл чарбасында мал чарбачылыгы (сүт-эт багытындагы, кой, үй куштары) өнүккөн. Дан эгиндери, тоют өсүмдүктөрү, картөшкө жана жашылча өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Автомобиль жолунун уз. 5,4 миң км (алардын ичинен 2,5и асфальтталган), т. ж-нуку 0,1. Т. О. Россиядагы туризм менен альпинизм өнүккөн аймактардын бири.

 Колдонулган адабияттар 
 «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Категория:Орусия
Самиева Айнагүл

Самиева Айнагүл 1971-жылы 21-октябрда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
 
 1987-жылы У.Абдукаимов атындагы орто мектебин, ошону менен катар Октябрь кыштагындагы балдар музыкалык мектебинен “комуз” адистигин, 1991-жылы Бишкек шаарындагы М. Куренкеев атындагы музыкалык окуу жайынын мугалим жана оркестр артистти адистигин, 
 1996-жылы Кыргыз Мамлекеттик Концерваторияны аяктаган.
 Эмгек жолун 1990-жылы Бишкек шаардык №9 балдар музыкалык мектебинде мугалим болуп иштеп баштап ушул күнгө чейин эмгектенип, ошону менен катар 1994-жылдан бери Т.Сатылганов атындагы Кыргыз Мамлекеттик филармониясынын К.Орозов атындагы Академиялык эл аспаптар оркестринде, 
 2009-жылдан бери Бишкек шаарынын мэриясынын Эл аспаптар оркестринде эмгектенип келет.
 1998-1999-жылдары “Жибек Жолу” проектиси менен Орто-Азия жана Европа мамлекеттеринде концерттик гастролдо болуп келген.
 2003,2011-жылдары Кытайда, 2004,2005-жылдары Москвада, 2006,2013-жылдары Казакстанда өткөн Кыргыз маданият күндөрүнө катышкан.
 “Мыкты мугалим” наамын алган.
 Көптөгөн иш чараларга активтүү катышкандыгы үчүн Ардак грамоталар менен сыйланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Ааламга кеткен жол айылдан башталат: Багыш айыл аймагы. – Бишкек, 2015. ISBN 978-9967-04-673-3

Категория:Сузак району
Категория:Багыш айылы