Zhantas/Cleaned-Kyrgyz_Wikipedia huggingface dataset:
Хүжүм

«Хүжүм» – Совет бийлигинин алгачкы мезгилинде (20-кылымдын 20-жылдары) Орто Азиянын отурукташкан мусулман калкынын аялдарын азаттыкка чыгаруу кыймылы. «Хүжүм» араб, тажик, өзбек тилдеринде «чабуул» дегенди билдирет. Өзбек, тажик аялдары паранжалары менен чачвандарын эл алдында өрттөшүп, жергиликтүү улуттагы аялдарды аймактын коомдук, саясий турмушуна жана социалдык эмгекке катышууга үндөп чыгышкан. «Хүжүм» жөнүндө ураан 1926-жылы сентябрда Орто Азия республиканын аялдарынын 3-аймактык кеңешмесинде көтөрүлгөн. ВКП (б) Орто Азиялык бюросу бардык партиялык уюмдарга «Хүжүмдүн» принциптерин ишке ашырууга милдеттендирген. «Хүжүм» уюму Кыргызстанда өз ишин 1927-жылы март айында баштаган; жер-жерлерде митинг өткөрүү чаралары каралып, Токмок, Ош, Ново-Павловка жана башка болуштуктарда өткөрүлгөн. Митингдердин жүрүшүндө өзгөчө түштүк аймагынын аялдарынын активдүүлүгү белгиленген. «Хүжүмдүн» жүрүшү барган сайын «компаниялык» мүнөзгө өтүп, күч колдонуу методуна көбүрөөк кайрыла башташкан. Мындай саясат жергиликтүү калктын нааразычылыктарын да туудурган. Терс жактарына карабастан, Москвада өткөн Бүткүл союздук кызматчы жана дыйкан аялдарынын курултайында «Хүжүмдүн» иштери колдоого алынган.

 Колдонулган адабият 
 “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
 “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
 “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
 “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
 Интернеттик шилтемелер 

Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Жеңкетай

Жеңкетай - үйлөнүү тоюнда аткарылуучу жөрөлгө. Калың төлөнгөндөн кийин кызды алып кетчү күнү кыздын жеңеси күйөө жолдоштон жеңкетай доолаган. Күйөө тарап жеңкетайлыкка жакшы белек, мал берген. Себеби, кыз-күйөөнүн ортосундагы мамилелерде кыздын жеңеси абдан чоң ролду ойногон. Алардын жолугушууларын уюштурган, оюн-тамашаларды өткөрүп, жигитти сынаган. Кыздын тазалыгына, ар-намысына жеңеси жооптуу болгон. Бардык тоскоолдуктар, суроо-талаптар жеңеси аркылуу чечилген. Кыз узатуу жөрөлгөсүндөгү жеңенин функциялары кеңири, атүгүл кээ бир учурларда чечүүчү мааниге ээ, болгон.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Академиялык эркиндик

Академиялык эркиндик – жогорку окуу жайларындагы профессорлордун жетекчилигинде өзүн өзү башкаруу, жүргүзүлгөн окутуу программаларын аныктоо жана ички тартиптер боюнча укуктар; билим берүү жана илим изилдөө жагында инсанга берилген спецификалык укуктардын жана эркиндиктердин топтому; профессорлорду жана ректорлорду шайлоо көз карандысыз, сырткы административдик бийликтин кийлигишүүсүсүз жүрөт. Жогорку окуу жайлардын профессор-окутуучулар составына, илимий кызматкерлерге жана студенттерге төмөндөгүдөй эркиндиктер берилет:
– предметтик окуу пландарды өзүнүн тажрыйбасы, көзкарашы боюнча түзүү, илим изилдөө темаларын тандоо, аларды өзүнүн ыкмаларынын негизинде жүргүзүү;
– студенттин өзүнүн жөндөмдүүлүктөрүнө жана муктаждыктарына карата билим алуусу.
 Колдонулган адабияттар 
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Категория:Билим берүү
АНЗЮС

250px|thumb|right|АНЗЮСтун картасы
АНЗЮС – 1951-жылы Тынч океан Пактына кол коюунун негизинде түзүлгөн. Австралия, Жаңы Зеландия жана АКШнын согуштук-саясий блогу. АНЗЮСтун жетекчи органы – тышкы иштер министрлеринин же орун басарларынын составынан турган Кеңеш, сессиясы жыл сайын чакырылат. Аскер комитети жана согуштук кеңешчилердин тобу. Өз учурунда Япониядан коргонуу максатында түзүлгөн. Келишимге ылайык блоктун бир мүчөсүнө куралдуу кол салуу анын калган мүчөлөрүнө да кол салуу менен барабар. Ушундан улам Австралия менен Жаңы Зеландия америкалыктардын Вьетнамдагы, Афганстандагы жана Кампучиядагы согуш аракеттеринде АКШ тарабында болушкан. 1986-ж. Жаңы Зеландия өзүнүн АНЗЮСтагы мүчөлүгүн токтоткон.
 Колдонулган адабияттар 
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Категория:Саясат таануу
Антикоммунизм

thumb|Антикоммунисттердин логотиби.
Антикоммунизм – коммунизмди куруу келечегин кабыл албоочу ар түрдүү коомдук кыймылдардын, багыттардын биримдиги.
 Колдонулган адабияттар 
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9

Категория:Саясат таануу
Антимилитаризм

thumb|right|200px|Антимилитаристтердин демонстрациясы. Улуу Британия, 1994.
Антимилитаризм (гр. anti- каршы, militaris – согуш) – улуттук, регионалдык, дүйнөлүк масштабда, мамлекеттердин ортосундагы ички жана тышкы карама-каршылыктарды чечүүдө зордук-зомбулук жоболорун колдонууга каршы идеянын тегерегинде бириккен ар түрдүү социалдык күчтөрдүн саясий кыймылы. Э. Роттердамский өзүнүн «Жалобы мира» трактатында, И. Кант «О вечном мире» трактатында согуш жана милитаризмди ашкерелешкен. Экинчи дүйнөлүк согуш мезгилинде, өзгөчө «кансыз согуштун аякташы» менен антимилитаризм күч алып, жаңы мүмкүнчүлүктөр пайда болду. СССРдин жоюлушу, социалисттик жана капиталисттик согуш системаларынын атаандаштыгы, жарыша куралдануусу токтогондон баштап, дүйнөлүк масштабда согушту болтурбай коюу аракети күч алып, антимилитаризмдин өнүгүшүнүн жаңы этабы башталды.
 Колдонулган адабияттар 
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Категория:Саясат таануу
Категория:Саясий терминдер
Ташрабат көрүстөнү

Ташрабат көрүстөнү – Талас өрөөнүнүн Нылды суусунун сол жээгиндеги коло дооруна (б.з.ч. 1500–1000-жыл) таандык көрүстөндөр тобу. Ар бир көрүстөндүн үстү тоонун этегинен алынган таштар менен төрт чарчы көлөмдө коргондолуп, алар бири-бирин улай тизмектешип кетет. Кээ бир коргончолор ортосунан 2–5 бөлүкчөлөргө бөлүнгөн. Казылган 20 көрүстөндүн ичинен 4 адамдын сөөгү жөн көмүлүп, 16сы өрттөлүп көмүлгөн. Бирок өрттөлгөн сөөктүн калдыктары өтө аз санда кездешет. Бул сөөктү алдын-ала башка жерде өрттөгөндөн кийин, анын калдыктарын чогултуп көргө салып көмгөндүгүнүн далили. Чопо идиштин, күлдүн калдыктары 0,30–1,50 метр тереңдикте кездешет. Казуу учурунда күмүштөн, жезден жасалган иймектер, билериктер, шурулар жана чоподон жасалган идиштер табылган. Бардыгы 6 билерик табылган. 1200 даана шуру жезден, сурьмадан жана башкадан жасалган. Булардан тышкары бетине оюу түшүрүлгөн жез такталар табылган. Ташрабат көрүстөнү 1956-жылы археолог П. Н. Кожемяко тарабынан изилденилген. П. Н. Кожемяко Ташрабат көрүстөнүн Таштөбө II эстелиги деп аныктап, анын андрон маданиятынын алгачкы мезгилине таандык экендигин жана көпчүлүк табылгалар Түндүк Казакстан табылгаларына окшоштугун көрсөтүп, сөөгү өрттөлбөгөн көрүстөндөр коло доорунун кеч мезгилине таандык экендигин белгилеген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жергиликтүү өз алдынча башкаруу

Жергиликтүү өзалдынча башкаруу — жергиликтүү бирлештиктердин бийлик органынын өкүлчүлүктүү (кеңештер) жана аткаруучу (мэрия, шаар башкармалыктары, айыл өкмөттөрү), ошондой эле жарандардын түздөнтүз катышуулары аркылуу жергиликтүү маанидеги иштерди башкаруу укугу жана иш жүзүндөгү чыныгы жөндөмдүүлүгү. Ж. ө. б. органдары, эреже катары, мамлекеттин бийлик органдарынын тутумуна кирбейт, бирок ишке ашырылышы мамлекеттик органдардын көзөмөлүндө туруучу бир катар мамлекеттик ыйгарым укуктарга ээ болот.

 Кыргызстанда 
1991-жылдын апрелинде «Жергиликтүү өз алдынча башкаруу жөнүндө» Кыргыз Республикасынын мыйзамы кабыл алынган. 1994-жылдын 18-августунда Кыргызстан президентинин жарлыгы менен жергиликтүү өз алдынча башкаруунун шаардык, поселкалык, айылдык органдарына алгачкы эркин шайлоолор өткөрүлгөн. Кыргыз Республикасында Жергиликтүү өз алдынча башкаруу жергиликтүү жамааттар тарабынан ишке Алдан жакшы ашырылат, алар мыйзамдын чегинде жана өз жоопкерчилиги астында жергиликтүү маанидеги иштерди башкарат. Жергиликтүү маанидеги иштерди башкаруу жергиликтүү кеңештер жана мыйзамда белгиленген тартипте калктын өзү тарабынан түзүлгөн башка органдар аркылуу ишке ашырылат. Жергиликтүү кеңештер: өз аймагында социалдык-экономикалык өнүктүрүү жана калкты социалдык жактан коргоо программаларын бекитет жана алардын ишке ашырылышын көзөмөлдөйт, жергиликтүү бюджетти, анын аткарылышы жөнүндөгү отчётту бекитет, алар жергиликтүү мамлекеттик администрацияга көз каранды эмес. Жергиликтүү кеңештин депутаты 4 жылдык мөөнөткө шайланат жана жергиликтүү кеңеште айткан пикири жана берген добушунун натыйжасы үчүн куугунтукталбайт. Ар бир облуста губернатор, райондордо жана шаарларда жергиликтүү мамлекеттик администрация, айыл-кыштактарда айылдык өкмөттөр түзүлгөн. Айыл өкмөтү аткаруу-тескөө органы катары өзүнүн аймагын социалдык-экономикалык жактан өнүктүрүүнүн программасын, жергиликтүү бюджетти түзөт жана анын аткарылышын уюштурат, айылдын экономикасын башкарат, калкты социалдык жактан тейлөө, айлана-чөйрөнү коргоо ж.б. иштерин тескейт.

 Булактар 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
 Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жерди пайдалануу шериктештиги

«Жерди пайдалануу шериктештиги» – дыйкандардын коллективдүү чарбаларынын бир түрү. Совет бийлигинин алгачкы жылдарында уюшулган. Шериктештердин кирешесине сатылып алынган машиналар жана айыл чарба шаймандары коомдун менчиги болгон. Түшкөн киреше шериктештиктин мүчөлөрүнө коомдук өндүрүшкө жумшалган эмгек күнгө жана эмгектин сапатына, өндүрүш каражаттарынын үлүшүнө, кээде киши башына жараша бөлүнгөн. 1940-жылдан бул шериктештиктер колхоздорго кошулган.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жер-суу комитеттери

Жер-суу комитеттери – 1918–20-жылы Түркстан АССРинде Совет бийлигинин агрардык саясатын жүзөгө ашыруу үчүн иштеген уюмдар. Жер-суу комитеттерине элетте жашап, 20 жаштан ашкан 500 адамдан бирден мүчө шайланган. Негизги максаты бирөөнүн эсебинен жашагандардын (бай-манап, кулак ж. б.) жерлерин жерсиз жана жери аз кембагалдарга бөлүп берүү болгон. Бул иш-чара жерди мурдагыдан натыйжалуу иштетүүгө, ошондой эле келечекте айыл чарбасын коллективдештирүү үчүн жакшы жагдайларды түзгөн. Жер-суу комитеттери 1920-жылы жергиликтүү Советтердин жер-суу бөлүмдөрү болуп кайра түзүлгөн.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жертөлө

Жертөлө ― казылып салынган жер там. Тереңдиги киши бою, төрт бурч же тегерек кылып казып, кырына эки катар чым тизип, ага туура жоон жыгач устун коюп, анын эки тарабына туурасынан шырык салып, үстүнө чырпык, куурай таштап, топурак менен бастырышкан. Үйгө жарык кириш үчүн, коломтодон жагылган оттун түтүнү чыгыш үчүн төбөсүнөн тешик калтырышкан. Оозун боз үйдүн эшиги менен жаап, ал болбосо жөн эле кийиздер менен далдалап коюшкан. Жер төлөдө кыш чилдеде гана жашашкан.

 Булактар 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сопулук

Сопулук, суфизм – 8-кылымдын ортосунда – 9-кылымдын баш чендеринде түптөлө баштаган ислам дининдеги мистикалык агым. 9-кылымда оплуктун ири өкүлдөрү агымдын теориясын жана практикасын иштеп чыгышкан. Диний устаттардын (шайых, муршид, пирлердин) жетеги менен шакирттер даярдалган. Терең билим, жакшы жүрүм-турум, өзгөчө тазалыгы менен кадыр-баркка жеткен пирлерди олуя аташып, аларды шакирттери ыйык туткан. Бул агымдын жактоочулары – мураттар жана карапайым эл; сопулардын олуячылыгына терең ишенишип, аларды курандагы аяттардын сырын чече билген, кудай менен түздөн түз байланышы бар керемети күч кудуреттүү адамдар катары көрүп өзгөчө сыйлашкан. 9–11-кылым сопулуктун жол-жоболору жазылган эмгектер жазалган; аларда сопулктун түшүнүктөрү чечмеленген. Сопулук дүйнөнүн мусулман элдеринин бардыгына белгилүү. Бирок, ар кайсы мамлекеттерде өлкөнүн тарыхый, социалдык, маданий, турмуш шарттарына жараша өзгөчөлүктөргө ээ болгон. Түрк элдеринин, анын ичинде кыргыздардын көз караштарына сопулук агым өзүнө мүнөздүү из салып өткөн. Ислам динин жайылтууда сопулар өзгөчө кызмат аткарышкан. Алар ислам диний жол-жоболорун, тартибин эл арасына жайылтуу, түшүндүрүү менен үгүт иштерин жүргүзүшкөн. Кыргыздарда сопулук ислам динине чейинки ишенимдер менен коштолуп, анын идеясы жана практикасы татаал синкреттүү мүнөзгө өткөн. Элдик салттарда, ырым-жырымдарда, өзгөчө оозеки чыгармачылыкта сопулукка тиешелүү символдук образдар жана мотивдер көп кездешет. Кыргыз элинин саясий тарыхында (Россия империясына каршы күрөштө Совет бийлигинин алгачкы жылдарында басмачылык кыймылдары) сопулук агымын туу кылып жаңычылыкка каршы күрөшүү идеясы күч алган. Кыргызстандын аймагында негизинен сопулуктун ысхакийе, ышкиййа тарикаттары (жолдору) тараган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Сопу

Сопу – дин эрежелерин бек кармаган адам. Сопуларлар момундукту даңазалап, сопулуктун тарыкатына калкты үгүттөшкөн.

Сопу деген сөз байыркы гректердин "София" - акылмандык деген сөзүнөн келип чыкканын баамдаса болот.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Зоот

Зоот – жоокердин согуш кийими. Ал ок, найза, кылыч жана башка согуш куралдарынан сактануу максатында болот шакекчелери бири-бирине чиркелиштирип, көйнөк формасында согулган.
 thumb | 220x124px | right | Ооганстандагы АКШнын MARSOF аскерлеринин зооттору

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Жети-Суу облусу

Жети-Суу облусу (1922-жылдын 22-октябрынан – ) – Орусия империясынын жана Советтик Орусиянын 1867-жылдын 11-июлунда түзүлгөн администативдик-аймактык бирдиги.

Сыр-Дарыя облусу менен чегарасы Кургаты жана Чүй суулары боюнча өткөн. Жети-Суу облусуна азыркы Кыргызстандын бир катар аймактары – Ысык-Көл (кийин Каракол), Токмок (кийин Пишпек) уезддери да кирген. Жети-Суу 1882-жылга чейин Түркстан генерал-губернаторлугунун курамында болгон. 1882–1898-жылы Талаа генерал-губернаторлугуна, 1899-жылдан кайрадан Түркстан генерал-губернаторлугуна баш ийген. 1917-жылга чейин 1891-жылкы "Талаа эрежеси" менен башкарылган.

1918-жылдын 30-апрелинде Түркстан АССРинин административдик-аймактык бирдиги болуп калган. 1924-жылдын октябрындагы улуттук-аймактык бөлүштүрүүнүн натыйжасында жоюлганБишкекте Жети-Суу өрөөнүнүн тарыхын талдаган жыйын башталды.

 Булактар 

 Колдонулган адабияттар 
 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Соога

Соога, соогат – жоокерчиликте, мергенчиликте, мелдеште түшкөн олжолордун азыноолак бөлүгү. Олжолуу болгон кишинин соога бербей коюшу чоң уят иш катары эсептелген. Сооганын көлөмү олжонун көлөмүнө, баасына жараша болгон.
 Адабият 

 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Соң-Көл эстеликтери

Сон-Көл эстеликтери – Соң-Көлдүн айланасындагы ар кыл доорго таандык дөбө-мүрзөлөр. Б.з.ч. 1-миң жылдыкка тиешелүү дөбө-мүрзөлөр; түрк доорунан калган балбалдар жана түрк жаныбарлардын ташка чегилген сүрөттөрү, кездешет, анын ичинде Манастын ысмы менен байланышкан элге кеңири белгилүү Таштулга, Тулпарташ, Аккуланын акыры аталган таш да бар. Соң-Көл этеликтериндеги 1–5-кылымга таандык дөбө-мүрзөлөрдү (айрымдары казанактуу), түрк балбалдарын 1955-жылы А. К. Кибиров жана 1961–62-жылы Я. А. Шер изилдеген. Мүрзөлөрдөгү өлүктөрдүн жанынан жыгач табак, темир бычак, канжар, жаа, темир жебелер жана койдун сөөктөрү табылган. 1995-жылы Кыргыз тарыхчылар жамааты менен Түрк тарых куруму археологиялык изилдөө иштерин Балабейит, Чоңдөбө, Чалчыкбулак жерлеринде жүргүзүшкөн.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Солнышко, Леонтий Григорьевич

Солнышко Леонтий Григорьевич (1883–1953) – Түштүк Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөшкө катышуучу. Саратов губерниясындагы Озёрки кыштагында туулган. 1908-жылдан Кызыл-Кыя шахтасында иштеген. 1917-жылы апрелден Кызылкыя жумушчу депутаттар советине кирген. 1918-жылы мартта мамлекеттештирилген Кызылкыя көмүр кен башкармасынын тоо-кен заводдук комитетине шайланган. 1918-жылы июлдан Кызылкыя советинин аткомунун төрагасы. 1920-жылы январь – декабрда Кызылкыя ревкомунун төрагасы. Кийин Кыргызстан менен Өзбекстандын көмүр өнөр жайында жооптуу кызматтарда иштеген.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Сол канат

Сол канат – кыргыздардын 15–16-кылымда калыптанган уруулук бирикмесинин жана этносаясий түзүлүшүнүн бир бутагынын аталышы. Ферганалык автор Сайф ад-Дин Аксыкендинин «Тарыхтар жыйнагы» («Мажму ат-таварих») кол жазмасында Кыргыздар: Оң канат, Сол канат, Булгачы (ичкилик) уруулук бирикмелеринен тургандыгы көргөзүлгөн. Сол канат уруулук бирикмеси (ошондой эле Оң канат) 15-кылымдын 2-жарымында кыргыздардын өз алдынча эл катары түзүлүп бүткөндүгүн ырастаган жана алардын этносаясий курамын чагылдырган. 17–18-кылымда Оң канат, Сол канат уруулары биригип, Тагай деп аталган бир саясий конфедерацияны түзүп турушкан. Мындай бөлүнүү көчмөн Түрк-Моңгол элдерине мүнөздүү болуп, алардын мамлекеттик түзүлүш белгилерин да билдирген.

 Уруулар 
Сол канаттын (Куу уул) уруулары:

 Басыз
 Кушчу
 Мундуз
 Чоңбагыш
 Саруу
 Кытай
 Жетиген
 Төбөй 

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Соктоев, Игнатий Александрович

Соктоев Игнатий Александрович (1926-жылы туулган, Бурятия) – тарых илиминин доктору (1976), профессор (1978). Ата Мекендик согуштун катышуучусу. 1956-жылы Бурят педагогикалык институтун бүтүргөн. Окууну аяктагандан кийин ошол эле институтта окутуучу, кийин Кыргыз мамлекеттик университетинде доцент, профессор, Кыргыз ССР ИАнын Тарых институтунда сектор башчысы, жетектөөчү илимий кызматкер болуп иштеген. Анын эмгектери негизинен Кыргызстандын совет доорундагы саясий тарыхын изилдөөгө арналган. Ата Мекендик согуш ордени, медалдар менен сыйланган.
 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим 
Категория: Инсандар
Жолдош сурамай, оюн

Жолдош сурамай – жаштардын оюну. Отуруштарда, жоролордо, тойлордо, майрамдарда ойнолот. Ар кимиси экиден болуп каалаган кишиси менен отурат. Оюнга катышуучулар тегерек тартып отурушуп, адегенде оюн башчы шайлашат. Оюн башчы көпчүлүк менен кеңешип, оюн айыбын 5–10 шап, 5–6 куплет ыр, 3–4 жаңылмач, 2–3 төөматек, 3–4 укуй, ар бир айып саны 2–3 болсун деп макулдашат. Анан ал «кимге жолдош керек?» деген суроону берет. Туш-туштан «мага! ма-га!» деген улан-кыздардын үнү чыгып, колдорун көтөрөт. Оюн башчы алардын бирөөнү көрсөтө, «сага ким керек?» дейт. Ал керектүү кыздын же жигиттин атын атайт. Оюн башчы аты аталып чакырылган кыздын же жигиттин жанындагы жолдошунан «жолдошуңду бересиңби?» дейт, ал берүүгө макул болсо, жолдошу үчүн сураган жигит аткарчу айыпты айтат. Ал эки же үч түрлүү айып тарттырууга укуктуу. Жолдош сураган кыз же жигит аны аткаргандан кийин суралган киши ордунан туруп, сурап алган кишинин жанына отурат. Эгерде суралган жигитти же кызды жанындагы жолдошу бербейм десе, анда ага анын жолдошун сураган киши айып салат. Эгер талап кылынган айыпты аткарып, түрдүү айыптарга чыдаса, анда жанындагы жолдошун эч кимге бербей алып калат. Бул оюн жаштардын чыгармачылыгынын өнүгүшүнө жана алардын өзү урматтаган же сүйгөн курбусунун жанына отуруп сырдашууга, макулдашууга ыңгайлуу шарт түзгөн.

 Адабият 
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 
Категория: Кыргызстан
Категория: Тарых
Категория: Илим
Категория: Маданият
Апартеид

thumb|300px|"ак раса тобунун мүчөлөрү тарабынан гана пайдалануу үчүн" - деп жазылып турат
Апартеид ( – бөлөк жашоо) – расалык дискриминациянын ашынган, катаал формасы. Калктын бир тобунун саясий, социалдык-экономикалык жана граждандык укуктардан ажырагандыгын жана алардын өтө чектелгендигин көрсөтөт, аларды резервацияга бөлүп коёт. Түштүк-Африка Республикасы 1994 жылга чейин апартеид саясатын жүргүзүп келген. Дүйнөлүк коомчулуктун таасири астында апартеидден баш тарткан.

 Кошумча караңыз 
 Расизм

 Колдонулган адабияттар 
 "Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9

Категория:Саясат таануу

Категория:Расизм
Ажыдаар (топ жылдыз)

thumb|250px|right|Ажыдаар топ жылдызы
Ажыдаар (Draco) – уюлга жакынкы топ жылдыз. Тубан аттуу жылдызы Мицар менен Кичи жетигендин чөмүчүнүн эки жарык жылдызынын ортосунда жайгашкан. Ал болжолу 2,5 миң жыл мурда уюлдук жылдыз болгон, кайрадан 20 миң жылдан кийин уюлдук жылдыз болот. 

Аталышы мифологиядан алынган: Геспериддин алма багындагы алтын алманы кайтарган Ладон деген ажыдаарды жана аны өлтүргөн Гераклды символдоштуруп турат.

 Колдонулган адабият 
"Астрономия: Энциклопедиялык окуу куралы." Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004

Категория:Астрономия
Категория:Топ жылдыз
Регламент

Регламент (фр. reglament; лат. regula – эреже)
1) мамлекеттик органдын, мекеменин, уюмдун (мисалы, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин ишмердүүлүгүнүн тартибин аныктаган эрежелердин жыйындысы. 
2) жыйындарды, конференцияларды, курултайларды алып баруунун тартиби. 
3) кээ бир эл аралык конгресстердин жана конференциялардын актыларынын аты, мисалы, Вена Р., 1815-ж.).

Регламент (фр. règlement) – палата же бир палаталуу парламенттин ички уюмун жана формасын, ошондой эле депутаттын укуктук абалын жөнгө салуучу убактылуу же туруктуу жоболордун жыйнагы. Ал палата тарабынан бекилип, принциби жана белгилелери конституциялык ж. б. закондо көрсөтүлгөндүктөн, аны конституциялык көзөмөл органдары гана жокко чыгара алат. Ал эми палатада Регламентти сактай турган атайын комитет түзүлөт. Мындан тышкары кандайдыр бир мекеме, уюм ж. б. органдар же жыйын, конференция, сессия, съезддин күндөлүк тартиби, эл аралык конгресс, конференциянын аталышы (мисалы, 1815-жылдагы Вена Регламенти); милдеттүү түрдө ишке ашырыла турган документтер (мисалы, техникалык) да Регламент деп аталат. 
 Колдонулган адабияттар 
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Категория:Саясат таануу